Vikipedio eowiki https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikipedio Vikipedia diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto Portalo Portala diskuto Projekto Projekta diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk Topic 0 40 9367846 9348278 2026-05-06T19:53:26Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367846 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=la lando|kontinento|Aŭstralia kontinento}} {{Geokesto| lando <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Aŭstralio | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-en|Australia}} <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 250 | dosiero1 = AUS orthographic.svg <!--Australia (orthographic projection).svg--> | dosiero2 = Australia map (English).svg | piedlinio = }} | dosiero_priskribo = Mapoj de Aŭstralio | dosiero_kompl = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flago-de-Aŭstralio.svg | flago_noto = [[Flago de Aŭstralio|Flago]] | blazono = Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg | blazono_noto = [[Blazono de Aŭstralio|Blazono]] <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Komunejo de Aŭstralio | moto = | kromnomo = | himno = [[Advance Australia Fair]] | himno_dosiero = U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (instrumental).ogg <!-- *** Lando ktp. *** --> | regiono_tipo = Membreco | regiono_faldo = 1 | regiono = G20 | regiono1 = OEKE | regiono2 = Monda Organizaĵo pri Komerco | regiono3 = Unuiĝintaj Nacioj | regiono4 = Azia-Pacifika Ekonomia Kunlaborado | regiono5 = Komunumo de Nacioj | regiono6 = ANZUS | regiono7 = Pacific Islands Forum | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = Oceanio | limo = Indonezio | limo1 = Orienta Timoro | limo2 = Papuo-Nov-Gvineo | limo3 = Salomonoj | limo4 = Vanuatuo | limo5 = Nov-Kaledonio | limo6 = Nov-Zelando | limo_faldo = 1 | parto_faldo = 1 | parto_tipo = Regionoj | parto = | parto1 = | parto2 = | parto3 = | parto4 = | parto5 = | parto6 = | parto7 = | parto8 = | parto9 = | parto10 = | parto11 = | parto12 = | ĉefurbo = Kanbero | urbo = Sidnejo | urbo1 = Melburno | urbo2 = Brisbano | urbo3 = Perto | urbo4 = Adelajdo | urbo5 = | urbo6 = | urbo7 = | urbo8 = | urbo9 = | urbo10 = | urbo11 = | urbo12 = | urbo_faldo = 1 | urbo_tipo = Grandaj urboj | memorindaĵo_tipo = | memorindaĵo_faldo = 1 | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo2 = | memorindaĵo3 = | konstruaĵo_faldo = 1 | konstruaĵo = | konstruaĵo1 = | konstruaĵo2 = | konstruaĵo3 = | konstruaĵo3_noto = | rivero_faldo = faldo | rivero = | rivero1 = | rivero2 = | rivero3 = | rivero4 = | rivero5 = | rivero6 = | rivero7 = | rivero8 = | rivero9 = | ŝoseo_tipo = Aŭtostrado | ŝoseo = | ŝoseo1_tipo = | ŝoseo1 = | ŝoseo2_tipo = | ŝoseo2 = | montaro_tipo = Montaroj | montaro_faldo = 1 | montaro = | montaro1 = | montaro2 = | montaro3 = | montaro4 = | montaro5 = | montaro6 = | montaro7 = | orogenezo = | orogenezo1 = | orogenezo2 = <!-- *** Situo *** --> | ĉefurbo_situo = Kanbero | koordinatoj_ne_en_titolo = true | ĉefurbo_leviĝo = | ĉefurbo_lat_d = 35 | ĉefurbo_lat_m = 18 | ĉefurbo_lat_s = 29 | ĉefurbo_lat_NS = S | ĉefurbo_long_d = 149 | ĉefurbo_long_m = 07 | ĉefurbo_long_s = 28 | ĉefurbo_long_EW = E | plej_alta_situo = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 7617930 | areo_rondumo = 1 | areo_akvo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1901 | establita_tipo = | gvidantaro = | gvidantaro_tipo = | gvidantaro_noto = | ĉefulo = Anthony Albanese | ĉefulo_tipo = Ĉefministro | ĉefulo_partio = | ĉefulo1 = reĝo [[Karlo la 3-a (Britio)|Karlo la 3-a]] (ekde [[2022]]) | ĉefulo1_tipo = ŝtatestro | ĉefulo1_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = (UTC+8 al +10.5) | horzono_DST = (UTC+8 al +11.5) | areo_kodo = +61 | areo_kodo_tipo = | kodo = AU | kodo_tipo = ISO 3166-1 | kodo1 = | kodo1_tipo = Aŭtokodo | kodo2 = .au | kodo2_tipo = Interreta domajno <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = [[Aŭstralia dolaro]] (AUD) | libera1_tipo = [[Valuto|Monunuo]] | libera2 = [[Lingvoj de Aŭstralio|neniu]] | libera2_tipo = Oficiala lingvo | libera3 = | libera3_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo de la ĉefurbo enkadre de Aŭstralio | mapo_lokumilo = Aŭstralio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = | mapo2 = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = Ausralia | retpaĝo = | portalo = Aŭstralio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = [[Esperanto-movado en Aŭstralio]] }} {{Portalo|Geografio}} '''Aŭstralio'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#Aŭstralio_kd Aŭstralio] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref> ({{lang-en|Australia}}) aŭ la '''Komunejo de Aŭstralio'''<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.comlaw.gov.au/Details/C2005Q00193/0332ed71-e2d9-4451-b6d1-33ec4b570e9f|titolo=Constitution of Australia|alirdato=5a de Aŭgusto 2011|dato=1a de Junio 2003|eldoninto=[[ComLaw]]|citaĵo=3. It shall be lawful for the Queen, with the advice of the Privy Council, to declare by proclamation that, on and after a day therein appointed, not being later than one year after the passing of this Act, the people of New South Wales, Victoria, South Australia, Queensland, and Tasmania, and also, if Her Majesty is satisfied that the people of Western Australia have agreed thereto, of Western Australia, shall be united in a Federal Commonwealth under the name of the Commonwealth of Australia.}}</ref> ([[Angla lingvo|angle]]: ''Commonwealth of Australia'') estas lando en la [[suda hemisfero]], kiu konsistigas plejparton de la plej malgranda [[mondoparto]] de la mondo, nome [[Oceanio]], kaj estas formata de la tiel-nomata ''[[aŭstralia kontinento]]'', la grandega [[insulo]] [[Tasmanio]] kaj kelkaj aliaj insuloj en la [[suda oceano|suda]], la [[hinda oceano|hinda]] kaj la [[pacifika oceano]]j. La landoj plej proksimaj al Aŭstralio estas [[Indonezio]], [[Orienta Timoro]], [[Papuo-Nov-Gvineo]], la [[Salomonoj]], [[Vanuatuo]], [[Nov-Kaledonio]] kaj [[Nov-Zelando]]. La kontinento kaj insuloj de Aŭstralio ekhavis loĝantojn ekde antaŭ 42.000 jaroj - la [[indiĝenaj aŭstralianoj]] ([[Aborigenoj de Aŭstralio|aborigenoj]] kaj [[torresmarkolaj insulidoj]]). Dum ĉirkaŭ 50,000 jaroj<ref>Wade, Nicholas (22a de Septembro 2011). "Australian Aborigine Hair Tells a Story of Human Migration". The New York Times. [http://www.nytimes.com/2011/09/23/science/23aborigines.html?_r=0] Alirita la 21an de Aŭgusto 2016.</ref> antaŭ la unua brita setlado en la fino de la 18a jarcento,<ref>"European discovery and the colonisation of Australia". Australian Government: Culture Portal. Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts, Commonwealth of Australia. 11a de Januaro 2008. [http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/european-discovery-and-colonisation] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160313201423/http://www.australia.gov.au/about-australia/australian-story/european-discovery-and-colonisation|date=2016-03-13}} Alirita la 21an de Aŭgusto 2016. "[The British] moved north to Port Jackson on 26 January 1788, landing at Camp Cove, known as 'cadi' to the Cadigal people. Governor Phillip carried instructions to establish the first British Colony in Australia. The First Fleet was under prepared for the task, and the soil around Sydney Cove was poor."</ref><ref>Davison, Hirst and Macintyre, pp. 157, 254.</ref> Aŭstralio estis loĝata de indiĝenaj aŭstralianoj,<ref>"Both Australian Aborigines and Europeans Rooted in Africa – 50,000 years ago". News.softpedia.com. [http://news.softpedia.com/news/Both-Aborigines-and-Europeans-Rooted-in-Africa-54225.shtml] Alirita la 21an de Aŭgusto 2016.</ref> kiuj parolis lingvojn grupigeblajn en ĉirkaŭ 250 lingvaroj.<ref>"Australian Social Trends". Retejo de la ''Australian Bureau of Statistics''. Commonwealth of Australia. [http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.NSF/2f762f95845417aeca25706c00834efa/aadb12e0bbec2820ca2570ec001117a5!OpenDocument] Alirita la 21an de Aŭgusto 2016.</ref><ref>Walsh, Michael (1991) "Overview of indigenous languages of Australia" in Suzanne Romaine (1991). Language in Australia. Cambridge University Press. p. 27. ISBN 978-0-521-33983-4. [https://books.google.es/books?ei=LQjdVLuJC8K-ggSYk4HYCg&id=odXuIsxHaOYC&dq=Suzanne+Romaine+(ed.)+Language+in+Australia&q=Overview+of+indigenous+languages+of+Australia&redir_esc=y#v=snippet&q=Overview%20of%20indigenous%20languages%20of%20Australia&f=false] Alirita la 21an de Aŭgusto 2016.</ref> Post sporadaj vizitoj de fiŝkaptistoj de la nordo kaj de eŭropaj esploristoj kaj komercistoj komence de la 17-a jarcento, la orienta parto de la kontinento estis postulita de la [[Britio|britoj]] en 1770 kaj oficiale finaranĝita per [[perforta transportado]] (ang. ''penal transportation'') same kiel la kolonio [[Novsudkimrio]] la 26-an de januaro [[1788]]. Sekve de tio, ke la popolo multobliĝis kaj novaj areoj estis malkovritaj oni sukcese starigis krome kvin memgvidajn (ang. ''self-governing'') [[transmaraj teritorioj de Britio|transmarajn teritoriojn de Britio]] dum la 19-a jarcento, tiam nomitaj [[kronkolonio]]j. La [[1an de januaro|1an de Januaro]] [[1901]] la ses kolonioj federaciiĝis, formante la ''Commonwealth of Australia''. Ekde la federaciiĝo, Aŭstralia havis stabilan liberalan demokratian politikan sistemon kiu funkcias kiel federacia parlamenta konstitucia monarkio enhavanta ses subŝtatojn kaj kelkajn teritoriojn. La moderna populacio de 24 milionoj<ref>"Population clock" (Populacia horloĝo). Retejo de la ''Australian Bureau of Statistics''. Commonwealth of Australia. [http://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument] Alirita la 21an de Aŭgusto 2016. La ĉirkaŭkalkulata populacio montrata estas aŭtomate kalkulata ĉiutage je 00:00 UTC kaj estas bazata sur informo akirita el la populacia horloĝo je la montria dato en la citaĵo.</ref> estas tre urbigita kaj tre koncentrita en la orientaj subŝtatoj kaj en la marbordo.<ref>"Geographic Distribution of the Population". [http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/1301.0~2012~Main%20Features~Geographic%20distribution%20of%20the%20population~49] Alirita la 21an de Aŭgusto 2016.</ref> La granda insulo de Aŭstralio estas samtempe sendependa [[lando]] kaj [[kontinento]]. Aŭstralio situas en la Suda [[Pacifiko]], kaj havas 7.682.300&nbsp;km<SUP>2</SUP> en areo (el kio 40 % de la teritorio estas tropika, dum unu triono estas [[dezerto]]), proksimume la grando de la kontinenta [[Usono]]. Ĝi estas [[Listo de landoj laŭ areo|la sesa plej granda lando en la mondo laŭ la totala areo]]. La ĉefurbo de la lando estas [[Kanbero]] (331 mil), kiu estas en la Aŭstralia Ĉefurba Teritorio en Novsudkimrujo. La politika sistemo estas [[konstitucia monarĥio]] kaj [[Federacio|federacia]] [[Parlamento|parlamenta]] [[ŝtato]]. La nomo "Aŭstralio" venas de la latina vorto ''australis'', kaj signifas "suda". La aŭstralianoj ofte diras, ke ilia lando troviĝas "sube" (ang. ''"down under"''). [[Willem Jansz]] ([[1606]]) kaj [[Abel Tasman]] ([[1642]]), nederlandanoj, kaj ŝipestro [[James Cook]] ([[1770]]), brito, estis unuaj eŭropanoj kiuj vizitis Aŭstralion. La unua brita kolonio estis apud [[Sidnejo]] ([[1788]]). Fine de la 20a jarcento Aŭstralio havis 18 783 551 loĝantojn (2000). Aŭstralio havas multajn [[marsupiulo]]jn. Estas, ekzemple, la [[kanguruo]], la [[valabio]], la [[vombato]], la [[koalo]]; aliaj interesaj bestoj estas la [[monotremo]]j, kiel la [[ornitorinko]] kaj la [[ekidno]], kaj granda [[birdo]], la [[emuo]]. Estas multaj eŭkaliptaj [[arbo]]j, [[ŝafo]]j, kaj [[kuniklo]]j. [[Kvinslando]] havas tre longan koralan rifon. La ĉefa lingvo de Aŭstralio estas la angla, sed la [[aborigeno]]j parolis 250 malsamajn lingvojn antaŭ la jaro [[1800]]. Hodiaŭ restas nur proksimume 40.000 aborigenoj de pura raso. Ili nun parolas eble nur 50 aborigenajn lingvojn. Restas aliaj 40.000 homoj de raso miksita. Aŭstralio estas [[disvolvigita lando]] kaj unu el la plej riĉaj en la mondo, kun [[Malneta enlanda produkto|la 12a plej granda ekonomio en la mondo]]. En 2014 Aŭstralia havis la kvinan plej altan enspezon ''per capita''.<ref>Informo referencas ĉefe al la jaro 2014. [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=39&pr.y=6&sy=2012&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C135%2C321%2C716%2C243%2C456%2C248%2C722%2C469%2C942%2C253%2C718%2C642%2C724%2C643%2C576%2C939%2C936%2C644%2C961%2C819%2C813%2C172%2C199%2C132%2C733%2C646%2C184%2C648%2C524%2C915%2C361%2C134%2C362%2C652%2C364%2C174%2C732%2C328%2C366%2C258%2C734%2C656%2C144%2C654%2C146%2C336%2C463%2C263%2C528%2C268%2C923%2C532%2C738%2C944%2C578%2C176%2C537%2C534%2C742%2C536%2C866%2C429%2C369%2C433%2C744%2C178%2C186%2C436%2C925%2C136%2C869%2C343%2C746%2C158%2C926%2C439%2C466%2C916%2C112%2C664%2C111%2C826%2C298%2C542%2C927%2C967%2C846%2C443%2C299%2C917%2C582%2C544%2C474%2C941%2C754%2C446%2C698%2C666&s=NGDPDPC&grp=0&a= World Economic Outlook Database-April 2015], [[Internacia Monunua Fonduso]]. Alirita la 21an de Aŭgusto 2016.</ref> La militista elspezo de Aŭstralio estas la [[armeo|13a plej granda en la mondo]]. Kun la [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|dua plej alta indico en homa disvolviĝo tutmonde]], Aŭstralio estas alte rangita en multaj internaciaj komparoj de nacia plenumado, kiaj vivkvalito, sansistemo, edukado, ekonomia libero, kaj la protekto de civilaj [[libereco]]j kaj politikaj rajtoj.<ref name="World Audit">{{Cite web|url=http://www.worldaudit.org/countries/australia.htm|title=Australia: World Audit Democracy Profile|work=WorldAudit.org|accessdate=5a de Januaro 2008| archiveurl=https://web.archive.org/web/20071213032213/http://www.worldaudit.org/countries/australia.htm| archivedate= 13a de Decembro 2007 | deadurl=no}}</ref> Aŭstralio estas membro de [[Unuiĝintaj Nacioj]], [[Grupo de la 20 (industriaj kaj sojlaj landoj)|G20]], [[Komunumo de Nacioj]], [[ANZUS]], [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo]] (OEKE), [[Monda Organizaĵo pri Komerco]], [[Azia-Pacifika Ekonomia Kunlaborado]], kaj la [[Pacifikinsula Forumo]]. == Etimologio kaj nomo == La nomo en [[Esperanto]] Aŭstralio derivas el la angla nomo ''Australia'' [osTREJlja] aŭ [əˈstɹæɪljə, -liə] en [[aŭstralia angla]]<ref>Australian pronunciations: ''Macquarie Dictionary, kvara eldono'' (2005). Melbourne, The Macquarie Library Pty Ltd. ISBN 1-876429-14-3</ref> derivas el la [[latina]] ''[[Terra Australis]]'' ("suda lando") nomo uzata por supozataj landoj en la suda hemisfero ekde antikvaj epokoj.<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=australia "Australia"] – Online Etymology Dictionary. Alirita la 28an de Oktobro 2015.</ref> La plej frua registrita uzo de la vorto ''Australia'' en angla estis en 1625 en "A note of Australia del Espíritu Santo, written by Sir Richard Hakluyt", publikigita de [[Samuel Purchas]] en ''Hakluytus Posthumus'', kiel fuŝaĵo de la origina hispana nomo "Australia del Espíritu Santo" (Suda Lando de la Sankta Spirito)<ref>[http://www.sl.nsw.gov.au/discover_collections/history_nation/queiros/index.html "He named it Austrialia del Espiritu Santo and claimed it for Spain"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130817051612/http://www.sl.nsw.gov.au/discover_collections/history_nation/queiros/index.html |date=2013-08-17 }} ''The Spanish quest for Terra Australis | State Library of New South Wales Page 1''.</ref><ref>[http://rupertgerritsen.tripod.com/pdf/published/Austrialia_Globe_72_2013_pp23-30.pdf "A note on 'Austrialia' or 'Australia' Rupert Gerritsen – Journal of The Australian and New Zealand Map Society Inc.- The Globe, Number 72, 2013 "] ''Posesion en nombre de Su Magestad (Archivo del Museo Naval, Madrid, MS 951) Paĝo 3''.</ref><ref>{{cite news |url=http://nla.gov.au/nla.news-article63620938 |title=THE ILLUSTRATED SYDNEY NEWS |newspaper= Illustrated Sydney News |date=26a de Januaro 1888 |accessdate=29a de Januaro 2012 |page=2 |publisher=National Library of Australia}}</ref> por insulo en [[Vanuatuo]].<ref>Purchas, vol. iv, pp. 1422–32, 1625. Tio ŝajnas variaĵo de la origina hispana "Austrialia" [tiele]. [https://web.archive.org/web/20060822033701/http://www.hispanicfiesta.com.au/pics/pdf_mag_2004/42.PDF] Kopio de la Kongresa Biblioteko povas esti legata rete [http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg].</ref> La nederlanda adjekta formo ''Australische'' estis uzata en nederlanda libro en [[Batavio]] ([[Ĝakarto]]) en 1638, por referenci al la ĵus malkovritaj landoj sude.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=DDNEle_1NzkC&pg=PA299|page=299|last=Scott|first=Ernest|origyear=1914|title=The Life of Captain Matthew Flinders|isbn=978-1-4191-6948-9|year=2004|publisher=Kessinger Publishing}}</ref> La unua fojo ke la nomo Australia ŝajne estis oficiale uzata estis en dokumento de Lord Bathurst de [[4a de aprilo|4a de Aprilo]] [[1817]] en kiu la Guberniestro Lachlan Macquarie agnoskas la ricevon de mapo fare de Matthew Flinders de Aŭstralio.<ref>{{cite news |url=http://nla.gov.au/nla.news-article58549315 |title=WHO NAMED AUSTRALIA? |newspaper= The Mail (Adelaide, SA : 1912 – 1954) |location=Adelaide|date=11a de Februaro 1928 |accessdate=14a de Februaro 2012 |page=16 |publisher=National Library of Australia}}</ref> La 12a de Decembro 1817, Macquarie rekomendis al la Kolonia Oficejo ke ĝi estu formale adoptita.<ref>Weekend Australian, 30–31 Decembro 2000, p. 16</ref> En 1824, la Almiraleco akceptis ke la kontinento estu konata oficiale kiel ''Australia''.<ref>{{Cite book |last=Department of Immigration and Citizenship |title=Life in Australia |publisher=Commonwealth of Australia |year=2007 |page=11 |isbn=978-1-921446-30-6 |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf |accessdate=30a de Marto 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/20091017070336/http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf |archivedate=17a de Oktobro 2009 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091017070336/http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf |arkivdato=2009-10-17 }}</ref> == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Aŭstralio}} [[Dosiero:Richard Daintree coloured photography.jpg|eta|dekstre|200ra|Setlejo de orserĉantoj dum la epoko de la febro de la aŭstralia oro.]] La '''[[historio]] de Aŭstralio''' komenciĝis kiam la homoj alvenis al la [[aŭstralia kontinento]] de la nordo antaŭ pli ol 42.000 jaroj. Tamen, ĝia skribita historio ne komenciĝis ĝis kiam esploristoj [[nederlando|nederlandaj]] ĝin unue rigardis en la [[17-a jarcento|17a jarcento]]. Tamen, ili supozis ke la aŭstralia tero estis neloĝebla kaj sekve ĝin ne koloniigis, lasante tiel malferman vojon por la postaj britaj ekspedicioj. La taksado de la aŭstralia historio estas temo de diskuto ankoraŭ nuntempe, aparte koncerne al la traktado de la [[Indiĝenaj aŭstralianoj|aŭstraliaj praloĝantoj]] fare de la eŭropaj koloniantoj. Aŭstralia Unio kreiĝis en [[1901]], fariĝis aŭtonomio de [[Britio]] en [[1942]]. En [[1967]] aborigenoj ricevis ĉiujn civilajn rajtojn. En [[1999]] okazis [[referendumo]], kiu devis klarigi la demandon de landa politika aranĝo. Plimulto de la loĝantoj rifuzis modelon de [[Respubliko|respublika aranĝo]] kaj subtenis la ekzistantan sistemon. === Prahistorio === [[Dosiero:Bathurst Island men.jpg|eta|maldekstre|Indiĝenaj aŭstralianoj el insuloj Bathurst (Norda Teritorio), 1939.]] La ĝusta dato de la unuaj homaj setlejoj en Aŭstralio estas ankoraŭ temo de debato. Tamen, oni kredas ke la aŭstralia tero estis loĝita de [[homoj]] antaŭ inter 42.000 kaj 48.000 jaroj; en tiu epoko estis periodo de amasa ekologia ŝanĝo kiu estis kaŭzita de homaj agadoj. La unuaj aŭstralianoj estis la praavoj de la [[aŭstraliaj aborigenoj]] de la aktualeco; ili alvenis tra pontoj de tero kaj maraj trapasejoj de malmulta longeco el [[Sudorienta Azio]]. La plej granda parto de ĉi tiuj personoj estis [[ĉasistoj-kolektistoj]] kun kompleksa [[parola tradicio]] kaj spiritaj valoroj bazitaj en la adorado de la tero kaj en la kredo de la tempo de sonĝo. === Alveno de eŭropanoj === {{Ĉefartikolo|Eŭropa esplorado de Aŭstralio|Eŭropa teresplorado de Aŭstralio|Mara eŭropa esplorado de Aŭstralio}} [[Dosiero:HMS Endeavour off the coast of New Holland, by Samuel Atkins c.1794.jpg|300ra|alt=A three-masted wooden ship cresting an ocean swell beneath a cloudy sky. Two small boats tow the ship forward.|eta|La ''Endeavour'' ĉe la marbordo de Nova Holando, de Samuel Atkins ĉ. 1794.]] En [[1770]], la ekspedicio de la ''[[Endeavour]]'' sub la komando de la leŭtenanto [[James Cook]] navigis kaj mapigis la orientan marbordon de Aŭstralio, elŝipiĝante en la kontinento por la unua fojo en [[Botany Bay]] la [[29-a de aprilo|29an de aprilo]] de tiu jaro. Cook direktis sin poste al la nordo kaj, antaŭ ol marŝi, elŝipiĝis en la insulo ''Possession'', en la [[toresa Markolo]], la [[22-a de aŭgusto|22an de aŭgusto]] de 1770. Tie li postulis formale la orientan marbordon de Aŭstralio por la [[Reĝlando Britio]] kaj nomis ĝin [[Novsudkimrio]]. Pro tio ke la malkovroj de Cook ebligis la unuan eŭropan setlejon en la kontinento, li estas ofte populare konsiderata kiel la malkovrinto de la aŭstralia tero, kvankam la vera malkovro okazis pli ol 160 jarojn antaŭ la vojaĝo de Cook. Je sia reveno al [[Anglio]], li informis favore al tiuj teroj malkovritaj dum la ekspedicio kio generis intereson pri Aŭstralio konsiderita kiel la potenciala solvo por halti la problemon de troloĝateco de krimuloj en Britio, kiu estis pligravigita pro la perdo de la [[dektri amerikaj kolonioj]],<ref>Norval Morris kaj David J. Rothman, eld. ''The Oxford History of the Prison: The Practice of Punishment in Western Society'' (1995) p. 76.</ref> kiu estis estintaj la destino por la [[prizontransportado|transportado de kondamnitoj]]. Sekve, la [[13-a de marto|13an de marto]] de [[1787]], la dek unu ŝipoj de la Unua Floto eliris de [[Portsmouth]], Anglio, al [[Botany Bay]]. {{Ĉefartikolo|Teorio de la portugala malkovro de Aŭstralio}} === Unuaj setlejoj kaj koloniado === [[Dosiero:Australian states history.gif|eta|200ra|maldekstre|Mova mapo kiu montras la kreon de la malsamaj aŭstraliaj kolonioj.]] Ene de la [[britaj transmaraj teritorioj|kolonioj de la brita krono]] de [[Novsudkimrio]], establiĝis setlejo kaj [[punkolonio]] en [[Port Jackson]] (kiu nuntempe formas parton de [[Sidnejo]]) fonditaj de la kapitano [[Arthur Phillip]] la [[26-a de junio|26an de junio]] de [[1788]]. Tiu dato fariĝis [[nacia festo]] nomita [[Tago de Aŭstralio]]. La [[Tero de Van Diemen]], hodiaŭ konita kiel [[Tasmanio]], estis fondita en [[1803]] kaj ĝi iĝis aparta kolonio en [[1825]]. [[Britio]] postulis kiel propra la okcidentan parton de Aŭstralio en [[1829]]. Apartaj kolonioj estis formataj de porcioj de Nova Sudkimrio: [[Suda Aŭstralio]] ([[1836]]), [[Viktorio (Aŭstralio)|Viktorio]] ([[1851]]) kaj [[Kvinslando]] ([[1859]]). La [[Norda Teritorio|Teritorio de la Nordo]] estis fondita en [[1863]] el parto de la provinco de Suda Aŭstralio. Viktorio kaj [[Suda Aŭstralio]] estis fonditaj kiel “liberaj”, ĉi tio signifas ke neniam estis punkolonioj, kvankam antaŭe al ilia fondo ili estis ricevintaj iujn prizonulojn devenantaj el Tasmanio sed neniam el Britio. [[Okcidenta Aŭstralio]] ankaŭ estis fondita “libera”, sed akceptis poste la krimulajn transportadojn pro la granda malabundeco de fontoj de laboro kiun ĝi suferis. [[Nov-Zelando]] estis parto de [[Novsudkimrio]] ĝis [[1840]], kiam ĝi iĝis [[kolonio]] por si mem. La transporto de prizonuloj estis iom post iom abolita en la tuta Aŭstralio inter [[1840]] kaj [[1864]]. [[Dosiero:Very early map of sydney from 1789.jpg|eta|200ra|Mapo de [[Sidnejo]] farita en [[1789]], la unua jaro post ĝia fondo.]] {{Ĉefartikolo|Aŭstraliaj limmilitoj}} La loĝantaro [[indiĝenaj aŭstralianoj|indiĝena aŭstralia]], ĉirkaŭkalkulita en 350.000 loĝantoj en la momento de la eŭropa setlejo, reduktis sin konsiderinde en la 150 sekvaj jaroj, ĉefe pro [[infekta malsano|infektaj malsanoj]] apud la kultura malintegriĝo kaj al la deviga relokiĝo kiun ili suferis pro la antaŭeniro de la kolonioj. La disiĝo de infanaj praloĝantinoj kaj iliaj familioj, pri kiu iuj historiistoj kaj indiĝenoj argumentas ke ĝi devus esti konsiderita [[genocido]] laŭ la juraj normoj de la aktualeco, eble faris pli malgrandan kontribuon en la popola katastrofo de la praloĝantoj. === «Ŝtelita generacio» === Dum longa tempo infanoj de [[indiĝenaj aŭstralianoj]] estis prenitaj el siaj gepatroj kaj senditaj al ŝtataj institucioj kaj blankaj familioj por esti edukitaj kiel «normalaj» (laŭ eŭropkultura vidpunkto) homoj. Rezulte de tio multaj el ili perdis siajn kulturajn radikojn, sed ĉe tio ne iĝis la parto de la «blanka socio» kaj ricevis la nomon "Ŝtelita generacio". Ĉi tiu politiko finiĝis en la [[1960-aj]] jaroj. En [[2008]] la aŭstralia ĉefministro [[Kevin Rudd]] pardonpetis pri tio al la indiĝenaj aŭstralianoj.<ref name="Aŭstralio pardonpetas">[http://www.eventeo.net/web/index.php/pacifiko/socio/1735-astralia-pardonpeto-al-qforgestitaj-infanojq Aŭstralio pardonpetas al "forgesitaj infanoj"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100716063328/http://www.eventeo.net/web/index.php/pacifiko/socio/1735-astralia-pardonpeto-al-qforgestitaj-infanojq |date=2010-07-16 }} {{eo}}</ref> === «Forgesitaj aŭstralianoj» === [[Dosiero:LA2-NSRW-1-0178 - 03.png|eta|maldekstre|Aŭstralia aborigena virino.]] De [[1930]] ĝis [[1970]] funkciis la Programo de Infanaj Migrintoj, kadre de kiu [[Britio]] sendis malriĉajn infanojn al "pli bona vivo" en Aŭstralio, [[Kanado]] kaj aliloken. La plimulto de la infanoj estis jam prenitaj el sia familio de la ŝtataj aŭtoritatoj aŭ forlasitaj de siaj gepatroj. Kiam ili estis ekspeditaj el Britio, al multe da ili oni rakontis, malĝuste, ke la gepatroj estis mortintaj. Multaj gepatroj ne sciis, ke siaj infanoj, foje ne pli ol trijaraĝaj, estis senditaj al Aŭstralio. Prizorg-agentejoj kunlaboris kun la registaro por sendi malfavoratajn infanojn al pli "rozkolora estonteco" kiu tiam estis juĝita kiel "bonaj blankuloj" al siatempa kolonio. En multaj kazoj ili estis edukitaj sole por laboro en bienoj, kaj suferis kruelecon kaj aflikton interalie fizika, psikologia kaj seksa molestado. Ili do ricevis la nomon "Forgesitaj Aŭstralianoj". Entute kalkuliĝis ĉ. 500 000 tiaj infanoj. La {{daton|17|novembro}} [[2009]] la aŭstralia ĉefministro Kevin Rudd pardonpetis al la "Forgesitaj aŭstralianoj". Li esprimis la esperon, ke la nacia pardonpeto helpos "kuraci la doloron" kaj estos turnopunkto en aŭstralia historio. La ceremonion en la Kanbero ĉeestis centoj da tiaj homoj, proksimume 7 000 el kiuj ankoraŭ loĝas en Aŭstralio. "Verdire, ĉi tio estas malbela rakonto. Verdire granda malbono estas farita. Estas mia espero, ke de hodiaŭ, vi estos nomitaj la Memoritajn aŭstralianojn," li diris. Dum renkontiĝo de 1 000 homoj ĉe la Parlamentejo Kevin Rudd ankaŭ proponis sian pardonpeton al infanaj migrintoj prenitaj el Britio al Aŭstralio post la [[Dua mondmilito|milito]], ofte sen konsento de la gepatroj.<ref name="Aŭstralio pardonpetas"/> === Propra kolonia regado === [[Dosiero:Eureka Flag.svg|eta|200ra|Flago de la ''[[Eureka Ribelo]]''.]] Inter [[1855]] kaj [[1890]], la ses kolonioj akiris individue respondecan registaron, administrante la plimulton de iliaj internaj aferoj kvankam ili formis parton de la [[Brita Imperio]]. La Kolonia Oficejo de Londono plu tenis la kontrolon sur iuj demandoj, ĉefe internaciaj rilatoj, defendo kaj internacia mara trafiko. [[Orimpetego]] ekis en Aŭstralio komence de la 1850-aj jaroj<ref>Davison, Graeme; Hirst, John; Macintyre, Stuart (1999). The Oxford Companion to Australian History. Melbourne: Oxford University Press. ISBN 0-19-553597-9, pp. 283–85.</ref> kaj la [[Eureka Ribelo]] kontraŭ minpermesilaj impostoj en 1854 estis frua esprimo de civila malobeo.<ref>Davison, Hirst kaj Macintyre, pp.227–29.</ref> Inter 1855 kaj 1890, la ses kolonioj unuope akiris respondecan memgadon, ekadministrante plej el siaj propraj aferoj restante parto de la [[Brita Imperio]].<ref>Davison, Hirst kaj Macintyre, p. 556.</ref> La Kolonia Oficejo en Londono retenis kontrolon de kelkaj aferoj, ĉefe de eksterlandaj aferoj,<ref>Davison, Hirst kaj Macintyre, pp. 138–39.</ref> defendo,<ref>{{Cite news|title=Colonial Defence and Imperial Repudiation|url=http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&d=DSC18601113.2.12&l=mi&e=-------10--1----0-all|date=13a de Novembro 1860|issue=vol XVII, issue 1349|newspaper=Daily Southern Cross|accessdate=4a de Aprilo 2010}}</ref> kaj internacia navigado. === Ŝtatigo kaj mondmilitoj === [[Dosiero:Opening of the first parliament.jpg|200ra|eta|maldekstre|Malfermo de la [[Parlamento de Aŭstralio]] en 1901.]] La 1a de Januaro 1901, la [[Federacio|federaciigo de la kolonioj]] estis plenumita post jardeko de planado, konsultado kaj voĉdonado.<ref>Davison, Hirst kaj Macintyre, pp. 243–44.</ref> Tio establis la Komunumo de Aŭstralio kiel [[dominio]] de la Brita Imperio.<ref name=dominionstatus>{{Cite web|title=History of the Commonwealth|url=http://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/|website=Commonwealth Network|publisher=Commonwealth of Nations|accessdate=16a de Februaro 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200425043631/http://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/|archivedate=2020-04-25}}</ref> La Federacia Ĉefurba Teritorio (poste renomita kiel Aŭstralia Ĉefurba Teritorio) estis formita en 1911 kiel la loko por la futura federacia ĉefurbo de Kanbero. Melburno estis provizora sidejo de registaro el 1901 al 1927 dum Kanbero estis konstruita.<ref>{{Cite web|url=http://uninews.unimelb.edu.au/news/4332/|title=When Melbourne was Australia's capital city|last=Otto|first=Kristin|date=25a de Junio – 9a de Julio 2007|publisher=University of Melbourne|accessdate=29a de Marto 2010|location=Melbourne, Victoria|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100402083202/http://uninews.unimelb.edu.au/news/4332/|archivedate=2a de Aprilo 2010|deadurl=yes|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-23|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080912031433/http://uninews.unimelb.edu.au/news/4332/|arkivdato=2008-09-12}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080912031433/http://uninews.unimelb.edu.au/news/4332/ |date=2008-09-12 }}</ref> La Norda Teritorio estis transferita el la kontrolo de la sudaŭstralia registaro al la federacia parlamento en 1911.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/?id=-embDa-x6MwC|titolo=Official year book of the Commonwealth of Australia|jaro=1957|eldoninto=Australian Bureau of Statistics}}</ref> En 1914, Aŭstralio aliĝis al Britio por lukti en la [[Unua Mondmilito]], kun la elteno kaj de la velkanta [[Komunuma Liberala Partio]] kaj la kreskanta [[Aŭstralia Laborista Partio]].<ref>Macintyre, Stuart (1986) ''The Oxford History of Australia'', vol. 4, p. 142</ref><ref>C. Bean Ed. (1941). [http://www.awm.gov.au/histories/ww1/1/index.asp Volume I&nbsp;– The Story of Anzac: the first phase] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080828064649/http://www.awm.gov.au/histories/ww1/1/index.asp |date=2008-08-28 }}, First World War Official Histories, dekunua eldono.</ref> Aŭstralianoj partoprenis en multaj el la ĉefaj bataloj de la [[Okcidenta Fronto (Unua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]].<ref>{{Cite web|url=http://www.awm.gov.au/atwar/ww1.htm|title=First World War 1914–1918|publisher=Australian War Memorial|accessdate=5a de Decembro 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061207011059/http://www.awm.gov.au/atwar/ww1.htm|archivedate=7a de Decembro 2006|deadurl=no|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-23|arkivurl=https://web.archive.org/web/20061207011059/http://www.awm.gov.au/atwar/ww1.htm|arkivdato=2006-12-07}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080516054242/http://www.awm.gov.au/atwar/ww1.htm |date=2008-05-16 }}</ref> El ĉirkaŭ 416,000 partoprenantoj, ĉirkaŭ 60,000 mortiĝis kaj aliaj 152,000 estis vunditaj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PA273|titolo=Encyclopedia of World War I|familia nomo=Tucker|persona nomo=Spencer|jaro=2005|loko=Santa Barbara, California|eldoninto=ABC-CLIO|ISBN=1-85109-420-2|paĝo=273}}</ref> Multaj aŭstralianoj konsideras la malvenkon de la [[ANZAC]] ĉe la [[Batalo de Kalipolis]] kiel la nasko de nacio — fakte ties ĉefa milita agado.<ref>Macintyre, Stuart (2000). ''A Concise History of Australia''. Cambridge, U.K.: Cambridge University Press, pp. 151–153, ISBN 0-521-62359-6.</ref><ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Bigger than Gallipoli: war, history, and memory in Australia|familia nomo=Reed|persona nomo=Liz|jaro=2004|loko=Crawley, WA|eldoninto=[[University of Western Australia]]|ISBN=1-920694-19-6|paĝo=5}}</ref> La [[Kampanjo de la Kokoda Vojo]] estas konsiderata de multaj kiel analoga nacio-difina evento dum la [[Dua Mondmilito]].<ref>{{Cite journal|last=Nelson|first=Hank|year=1997|title=Gallipoli, Kokoda and the Making of National Identity|journal=Journal of Australian Studies|volume=53|issue=1|pages=148–60|url=http://www.api-network.com/main/pdf/scholars/jas53_nelson.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130723181216/http://www.api-network.com/main/pdf/scholars/jas53_nelson.pdf |archivedate=23a de Julio 2013 }}</ref> [[Dosiero:Kokoda casualties (AWM 013286).jpg|eta|dekstre|alt=Papuan men in native dress carry a wounded soldier on a stretcher up a steep track surrounded by dense jungle|Papuaj portistoj evakuas aŭstraliajn vunditojn la 30an de Aŭgusto 1942 dum la [[Kampanjo de la Kokoda Vojo]].]] La [[Statuto de Westminster 1931]] de Britio formale finigis plej el la konstituciaj ligiloj inter Aŭstralio kaj la UR. Aŭstralio adoptis ĝin en 1942,<ref>Davison, Hirst kaj Macintyre, p. 609.</ref> sed ĝi estis retroenigita al 1939 por konfirmi la validecon de la leĝaro aprobita de la Aŭstralia Parlamento dum la Dua Mondmilito.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://foundingdocs.gov.au/item-did-25.html|titolo=Statute of Westminster Adoption Act 1942 (Cth)|alirdato=28a de Julio 2014|eldoninto=National Archives of Australia}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.comlaw.gov.au/comlaw/Legislation/ActCompilation1.nsf/0/AEA1CBA4FD61CFCFCA256F71005017A1/$file/StatuteWestminAdopt1942.pdf|titolo=Statute of Westminster Adoption Act 1942|alirdato=30a de Marto 2010|eldoninto=ComLaw}}</ref> La bato pro la malvenko de Unuiĝinta Reĝlando en Azio en 1942 kaj la minaco pro ebla japana invado okazigis la turnon de Aŭstralio al [[Usono]] kiel nova aliancano kaj protektanto.<ref>Davison, Hirst kaj Macintyre, pp. 22–23.</ref> Ekde 1951, Aŭstralio estis formala milita aliancano de Usono, laŭ la traktato [[ANZUS]].<ref>Davison, Hirst kaj Macintyre, p. 30.</ref> Post la Dua Mondmilito Aŭstralio kuraĝigis enmigradon el Eŭropo. Ekde la 1970-aj jaroj kaj sekve al la abolo de la politiko pri Blanka Aŭstralio, oni helpis ankaŭ enmigradon el Azio.<ref>Davison, Hirst kaj Macintyre, pp. 338–39, 681–82.</ref> Kiel rezulto transformiĝis la demografio, kulturo kaj mem-bildo de Aŭstralio.<ref>Davison, Hirst kaj Macintyre, pp. 442–43.</ref> La fino de la konstituciaj ligiloj inter Aŭstralio kaj UR estis plifortigita pere de la aprobo de la ''Australia Act 1986'', finigante ajnan britian rolon en la regado de la Aŭstraliaj Ŝtatoj, kaj fermante la eblon de juraj alvokoj al la Priata Konsilantaro en Londono.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/aa1986114/index.html|titolo=Australia Act 1986|alirdato=17a de Junio 2010|eldoninto=Australasian Legal Information Institute}}</ref> En [[referendumo]] de [[1999]], 55% el la voĉdonintoj kaj majoritato en ĉiu ŝtato malakceptis proponon iĝi [[respubliko]] kun prezidento nomumita de du trionoj de voĉdonoj en ambaŭ ĉambroj de la Aŭstralia Parlamento. Ekde la elekto de la [[Gough Whitlam|registaro Whitlam]] en 1972,<ref>{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/news/opinion/whitlam-turned-focus-on-to-asia/2005/11/10/1131578173705.html|title=Whitlam turned focus on to Asia|last=Woodard|first=Garry|date=11a de Novembro 2005|publisher= [[The Age]] |accessdate=30a de Marto 2010 | location=Melbourne}}</ref> estis plibonigo en la eksterlanda politiko de Aŭstralio pri la ligiloj kun aliaj landoj de la [[Pacifika Bordo]], dum retenado de ligiloj kun la tradiciaj aliancanoj kaj komercaj partneroj.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Pacific Basin since 1945: A history of the foreign relations of the Asian, Australasian, and American rim states and the Pacific islands|familia nomo=Thompson|persona nomo=Roger C.|jaro=1994|eldoninto=Longman|ISBN=0-582-02127-8}}</ref> == Geografio == {{Ĉefartikolo|Geografio de Aŭstralio|Klimato de Aŭstralio|Geologio de Aŭstralio}} [[Dosiero:Topography of australia.jpg|dekstre|eta|Reliefa mapo.]] La '''[[geografio]] de Aŭstralio''' enhavas ampleksan varion de [[biogeografio|biogeografiaj]] regionoj estante la plej malgranda [[Aŭstralio (kontinento)|kontinento]] en la mondo sed ankaŭ la sesa plej granda lando en la mondo. La loĝantaro de Aŭstralio estas koncentrata laŭlonge de la orienta kaj sudorientaj marbordoj. La geografio de la lando estas tre diversa, game el neĝo-kovritaj [[monto]]j de la [[Aŭstraliaj Alpoj]] kaj [[Tasmanio]] al grandaj [[dezerto]]j, tropikaj kaj moderklimataj arbaroj. Najbaraj landoj estas [[Indonezio]], [[Orienta Timoro]] kaj [[Papuo-Novgvineo]] norde, la [[Salomonoj]], [[Vanuatuo]] kaj la franca dependaĵo de [[Novkaledonio]] oriente, kaj [[Novzelando]] sudoriente. [[Dosiero:Australia regions map.svg|eta|Mapo priskribanta la [[Aŭstraliaj ŝtatoj kaj teritorioj|ŝtatojn kaj teritoriojn de Aŭstralio]], kaj la sistemon de naciaj aŭtoŝoseoj.]] La teramaso de Aŭstralio de 7,617,930 kvadrataj kilometroj (2,941,300 sq mi)<ref name="Size">{{Cite web|url=http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/compare.htm|title=Australia's Size Compared|publisher=Geoscience Australia|accessdate=19a de Majo 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070324194241/http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/compare.htm|archivedate=24a de Marto 2007|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-30|arkivurl=https://web.archive.org/web/20070324194241/http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/compare.htm|arkivdato=2007-03-24}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070523120324/http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/compare.htm |date=2007-05-23 }}</ref> estas sur la [[Hind-Aŭstralia Plato]]. Ĝi estas ĉirkaŭata de la Hinda kaj Pacifika oceanoj,kvankam Aŭstralio priskribas la akvejojn sude de ties kontinentea tero kiel [[Suda Oceano]], pli ol kiel Hinda Oceano kiel difinita de la [[Internacia Hidrografia Organizo]] (IHO). En 2000, voĉdono de la ŝtatoj membroj de IHO difinis la terminon "Suda Oceano" aplikate nur al la akvoj inter [[Antarkto]] kaj la 60 gradoj sude latitude.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/a/fifthocean.htm|titolo=The New Fifth Ocean–The World's Newest Ocean&nbsp;– The Southern Ocean|alirdato=5a de Aprilo 2010|familia nomo=Rosenberg|persona nomo=Matt|dato=20a de Aŭgusto 2009|eldoninto=About.com: Geography|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120126025233/http://geography.about.com/od/learnabouttheearth/a/fifthocean.htm|arkivdato=2012-01-26}}</ref> Ĝi estas separata el Azio pere de la [[Arafura Maro|Arafura]] kaj la [[Timora Maro|Timora]] maroj, kun la [[Korala Maro]] kuŝe ĉe la marbordo de [[Kvinslando]], kaj la [[Tasmana Maro]] kuŝe inter Aŭstralio kaj [[Novzelando]]. La plej malgranda kontinento de la mondo<ref name="NatlGeo">{{Citaĵo el la reto|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/continents/index.html|titolo=Continents: What is a Continent?|alirdato=22a de Aŭgusto 2009|eldoninto=[[National Geographic Society]]|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080714145306/http://travel.nationalgeographic.com/places/continents/index.html|arkivdato=2008-07-14}} "Most people recognize seven continents—Asia, Africa, North America, South America, Antarctica, Europe, and Australia, from largest to smallest—although sometimes Europe and Asia are considered a single continent, Eurasia."</ref> kaj la [[Listo de landoj laŭ areo|sesa plej granda lando laŭ totala areo]],<ref name="Britannica">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/43654/Australia|titolo=Australia|alirdato=22a de Aŭgusto 2009|eldoninto=[[Encyclopædia Britannica]]}} "Smallest continent and sixth largest country (in area) on Earth, lying between the Pacific and Indian oceans."</ref> Aŭstralio — pro sia grando kaj izoleco — estas ofte kromnomita kiel la "insula kontinento",<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100423151730/http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/islands.jsp |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/islands.jsp |publisher=Geoscience Australia |title=Islands |archivedate=23a de Aprilo 2010 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100221061317/http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/islands.jsp |arkivdato=2010-02-21 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100221061317/http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/islands.jsp |date=2010-02-21 }} "Being surrounded by ocean, Australia often is referred to as an island continent. As a continental landmass it is significantly larger than the many thousands of fringing islands&nbsp;..."</ref> kaj estas foje konsiderata la [[Listo de insuloj laŭ areo|plej granda insulo en la mondo]].<ref>{{Cite web|url=http://www.dfat.gov.au/aib/island_continent.html|title=Australia in Brief: The island continent|publisher=Department of Foreign Affairs and Trade|accessdate=29a de Majo 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090604082917/http://www.dfat.gov.au/aib/island_continent.html|archivedate=4a de Junio 2009|deadurl=no|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-30|arkivurl=https://web.archive.org/web/20030820155859/http://www.dfat.gov.au/aib/island_continent.html|arkivdato=2003-08-20}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20030820155859/http://www.dfat.gov.au/aib/island_continent.html |date=2003-08-20 }} "Mainland Australia, with an area of 7.69 million square kilometres, is the Earth's largest island but smallest continent."</ref> Aŭstralio havas 34,218 kilometrojn (21,262&nbsp;mi) de marbordo (eksklude ĉiujn ĉebordajn insulojn),<ref name="Coast">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.environment.gov.au/soe/2006/publications/drs/indicator/142/index.html|titolo=State of the Environment 2006|alirdato=19a de Majo 2007|eldoninto=Department of the Environment and Water Resources}}</ref> kaj postulas etendan [[Ekskluziva ekonomia zono|ekskluzivan ekonomian zonon]] de 8,148,250 kvadrataj kilometroj (3,146,060 sq mi). Tiu ekskluziva ekonomia zono ne inkluzivas la areon de [[Aŭstralia Antarkta Teritorio]].<ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090620022412/http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |publisher=Geoscience Australia |title=Oceans and Seas&nbsp;– Geoscience Australia |archivedate=[[20-a de junio]] [[2009]]|titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090620022412/http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |arkivdato=2009-06-20 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090620022412/http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |date=2009-06-20 }}</ref> Krom la [[Makvora Insulo]], Aŭstralio kuŝas inter latitudoj 9° kaj 44°S, kaj longitudoj 112° kaj 154°E. [[Dosiero:Coral Outcrop Flynn Reef.jpg|eta|maldekstra|Koralo de la [[Granda Barilrifo]], la plej granda [[koralrifo]].]] La [[Granda Barilrifo]], nome la plej granda [[koralrifo]] de la mondo,<ref name=UNEP>{{Cite web|author=UNEP World Conservation Monitoring Centre|year=1980|title=Protected Areas and World Heritage&nbsp;– Great Barrier Reef World Heritage Area|url=http://sea.unep-wcmc.org/sites/wh/gbrmp.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070528210526/http://sea.unep-wcmc.org/sites/wh/gbrmp.html|archivedate=28a de Majo 2007|publisher=Department of the Environment and Heritage|accessdate=19a de Majo 2007|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-30|arkivurl=https://web.archive.org/web/20060831073819/http://sea.unep-wcmc.org/sites/wh/gbrmp.html|arkivdato=2006-08-31}}</ref> kuŝas je mallonga distanco el la nordorienta marbordo kaj etendas laŭ ĉirkaŭ 2,000 kilometroj (1,240&nbsp;mi). La Monto Augustus, postulita kiel la plej granda monolito el la mondo,<ref name="Monolith">{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.smh.com.au/news/Western-Australia/Mount-Augustus/2005/02/17/1108500208314.html|titolo=Mount Augustus|alirdato=30a de Marto 2010|dato=17a de Februaro 2005|eldoninto=The Sydney Morning Herald}}</ref> situas en Okcidenta Aŭstralio. Kun 2,228 metroj (7,310&nbsp;ft), la [[Monto Kosciuszko]] en la [[Granda Disiganta Montaro]] estas la plej alta monto en la aŭstralia kontinenta tero. Eĉ pli altaj estas la [[Mawson Montopinto]] (kun 2,745 metroi aŭ 9,006 futoj), en la malproksima aŭstralia teritorio de [[Insulo Herdo kaj insuloj Makdonaldaj|Insulo Herdo]], kaj, en la Aŭstralia Antarkta Teritorio, la [[Monto McClintock]] kaj la [[Monto Menzies]], kun 3,492 metroj (11,457&nbsp;ft) kaj 3,355 metroj (11,007&nbsp;ft) respektive.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html|titolo=Highest Mountains|alirdato=2a de Februaro 2012|eldoninto=Geoscience Australia}}</ref> La grando de Aŭstralio havigas ampleksan varion de pejzaĝoj, kun tropikaj [[pluvarbaro]]j en la nordoriento, montaroj en la sudoriento, sudokcidento kaj oriento, kaj sekaj dezertoj centre (ekzemple [[Granda Sabla Dezerto]]).<ref>{{Cite web |url=http://www.environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |title=Parks and Reserves—Australia's National Landscapes |publisher=Environment.gov.au |date=23a de Novembro 2011 |accessdate=4a de Januaro 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120104114011/http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |archivedate=2012-01-04 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120104114011/http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |arkivdato=2012-01-04 }}</ref> Ĝi estas la plej ebena kontinento,<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.smh.com.au/news/National/Map-from-above-shows-Australia-is-a-very-flat-place/2005/01/21/1106110947946.html|titolo=Map from above shows Australia is a very flat place|alirdato=5a de Aprilo 2010|familia nomo=Macey|persona nomo=Richard|dato=21a de Januaro 2005|eldoninto=The Sydney Morning Herald}}</ref> kun la plej malnovaj kaj malplej fekundaj grundoj;<ref>{{Cite web |url=http://www.abc.net.au/quantum/info/q95-19-5.htm |title=A Chat with Tim Flannery on Population Control |last=Kelly |first=Karina |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=13a de Septembro 1995 |accessdate=23a de Aprilo 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100113095438/http://www.abc.net.au/quantum/info/q95-19-5.htm |archivedate=2010-01-13 }} "Well, Australia has by far the world's least fertile soils".</ref><ref>{{Cite web|title=Damaged Dirt|work=The Advertiser|last=Grant|first=Cameron|url=http://www.1degree.com.au/files/AdvertiserPartworks_Part3_Page8.pdf?download=1&filename=AdvertiserPartworks_Part3_Page8.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706100423/http://www.1degree.com.au/files/AdvertiserPartworks_Part3_Page8.pdf?download=1&filename=AdvertiserPartworks_Part3_Page8.pdf|archivedate=6a de Julio 2011|date=Aŭgusto 2007|accessdate=23a de Aprilo 2010|quote=Australia has the oldest, most highly weathered soils on the planet.|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-30|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110706100423/http://www.1degree.com.au/files/AdvertiserPartworks_Part3_Page8.pdf?download=1&filename=AdvertiserPartworks_Part3_Page8.pdf|arkivdato=2011-07-06}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110706100423/http://www.1degree.com.au/files/AdvertiserPartworks_Part3_Page8.pdf?download=1&filename=AdvertiserPartworks_Part3_Page8.pdf |date=2011-07-06 }}</ref> [[Dezertoj de Aŭstralio|dezertoj]] aŭ duon-arida tero ofte konata kiel ''outback'' formas la plej grandan parton de tero.<ref name="portrait">{{Cite book|title=Australia: Portrait of a continent |last=Loffler |first=Ernst|author2=Anneliese Loffler |author3=A. J. Rose |author4=Denis Warner |year=1983 |publisher=Hutchinson Group (Australia) |location=Richmond, Victoria |isbn=0-09-130460-1 |pages=37–39}}</ref> En la plej seka loĝata kontinento, ties [[precipitaĵo|averaĝe jara pluvokvanto]] sur kontinenta areo estas malpli ol 500&nbsp;mm.<ref>"Australia – Climate of Our Continent". Bureau of Meteorology. [https://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/zones.html] Alirita la 30an de Aŭgusto 2016 kaj arkivita el la originalo en 17a de Marto 2009.</ref> La [[loĝdenseco]], 2.8 loĝantoj por km², estas inter la plej malaltaj en la mondo,<ref name="worldatlas1">{{Cite web|url=http://www.worldatlas.com/aatlas/populations/ctydensityl.htm|title=Countries of the World (by lowest population density)|publisher=WorldAtlas|accessdate=30a de Marto 2010| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100310190629/http://www.worldatlas.com/aatlas/populations/ctydensityl.htm | archivedate=10a de Marto 2010| deadurl=no}}</ref> kvankam granda proporcio de la loĝantaro loĝas laŭlonge de la moderklimata sudorienta marbordo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/bb8db737e2af84b8ca2571780015701e/5A717784C2562A99CA2573D20010FF17?opendocument|titolo=1301.0&nbsp;– Year Book Australia, 2008|alirdato=23a de Aprilo 2010|dato=7a de Februaro 2008|eldoninto=Australian Bureau of Statistics}}</ref> [[Dosiero:Reliefmap of Australia.png|eta|alt=Map showing the topography of Australia, showing some elevation in the west and very high elevation in mountains in the southeast|Topografia mapo de Aŭstralio. Malhelverda reprezentas la plej malalta altaĵo kaj malhelbruna la plej alta.]] Orienta Aŭstralio estas markata de la Granda Disiganta Montaro, kiu estas paralela al la marbordo de Kvinslando, Nova Sudkimrio kaj multo de Viktorio. La nomo estas ne strikte akurata, ĉar partoj de la montaro konsistas el malaltaj montetoj, kaj la altaj teroj estas tipe ne pli ol 1,600 metroj (5,249&nbsp;ft) altaj.<ref name="Johnson2009p202">{{Citaĵo el libro|titolo=The Geology of Australia|familia nomo=Johnson|persona nomo=David|jaro=2009|eldono=2|eldoninto=[[Cambridge University Press]]|ISBN=978-0-521-76741-5|paĝo=202}}</ref> La [[Orient-aŭstraliaj mezvarmaj arbaroj|marbordaj altaj teroj]] kaj la zono de herbejoj Brigalow kuŝas inter la marnbordo kaj la montoj, dum interno de la divida montaro estas grandaj areoj de herbejoj.<ref name="Johnson2009p202" /><ref>{{Cite journal| last1 = Seabrooka | first1 = Leonie | last2 = McAlpinea | first2 = Clive | last3 = Fenshamb | first3 = Rod | year = 2006 | title = Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 | journal = Landscape and Urban Planning | volume = 78 | issue = 4 | pages = 375–376 | doi = 10.1016/j.landurbplan.2005.11.00}}</ref> Tio inkludas la teritoriojn de la [[Sudorient-aŭstraliaj mezvarmaj savanoj|okcidentaj ebenaĵoj]] de Nova Sudkimrio, kaj de la [[Altaĵa savano de Einasleigh]], de la herbejo Barkly kaj de Mulga en interna Kvinslando. La plej norda punkto de la orienta marbordo estas la tropika pluvarbara [[Kabjorka Duoninsulo]]. [[Dosiero:Australia-climate-map MJC01.png|eta|Klimato de Aŭstralio laŭ [[Klimata klasifiko de Köppen]]]] La pejzaĝoj de la [[Supra Pinto]] kaj de la regiono ĉe la [[Karpentaria Golfo]] - kun iliaj tropikaj klimato - inkludas arbarojn, [[duonarbaro]]jn, humidejojn, [[herbejo]]jn, [[pluvarbaro]]jn kaj [[dezerto]]jn.<ref>{{Cite web|date=[[27a de junio]] 2009|title=Rangelands&nbsp;– Overview|work=Australian Natural Resources Atlas|publisher=Australian Government|url=http://www.anra.gov.au/topics/rangelands/overview/qld/ibra-gup.html|accessdate=16a de Junio 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100313224717/http://www.anra.gov.au/topics/rangelands/overview/qld/ibra-gup.html|archivedate=13a de Marto 2010|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-30|arkivurl=https://www.webcitation.org/68uJBVU1D?url=http://www.anra.gov.au/topics/rangelands/overview/qld/ibra-gup.html|arkivdato=2012-07-04}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121114030756/http://www.anra.gov.au/topics/rangelands/overview/qld/ibra-gup.html |date=2012-11-14 }}</ref> Je la nordokcidenta angulo de la kontinento estas la sabloŝtonoj klifoj kaj gorĝoj de [[Kimberley (Okcidenta Aŭstralio)|Kimberley]], kaj sub tio [[Pilbara]]. Sude de tiuj kaj interne, kuŝas pliaj areoj de herbejoj: nome la [[Ordviktoria Ebenaĵo]] kaj la mulg-arbustejoj de [[Okcidenta Aŭstralio]].<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Outback Australia|familia nomo=Van Driesum|persona nomo=Rob|jaro=2002|eldoninto=Lonely Planet|ISBN=1-86450-187-1|paĝo=306}}</ref> Kerne de la kamparo estas la [[Centr-altaĵaj kserofitaroj|supraj teroj de centra Aŭstralio]]. Elstaraj karakteroj de la centro kaj sudo estas [[Uluru]] (konata ankaŭ kiel Ayers Rock), nome fama sabloŝtona monolito, kaj la internaj dezertoj [[Dezerto Simpson|Simpson]], Tirari-Sturt, [[Gibson-Dezerto|Gibson]], Sandy-Tanami kaj la [[Granda Viktoria-Dezerto|Granda Viktoria]], kun la fama [[Nularba Ebenaĵo]] ĉe la suda marbordo.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Australia: The land|familia nomo=Banting|persona nomo=Erinn|jaro=2003|eldoninto=Crabtree Publishing Company|ISBN=0-7787-9343-5|paĝo=10}}</ref> La klimato de Aŭstralio estas grave influita de oceanaj marfluoj, kiaj la Hindoceana Dupoluso kaj la [[El Niño Suda Oscilado]], kiu estas koresponda kun perioda [[trosekeco]], kaj la sezontropika malalta premsistemo kiu produktas [[ciklono]]jn en norda Aŭstralio.<ref>{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/news/climate-watch/no-more-drought-its-a-permanent-dry/2007/09/06/1188783415754.html|title=No more drought: it's a 'permanent dry'|last=Kleinman|first=Rachel|date=6a de Septembro 2007|accessdate=30a de Marto 2010|work= The Age| location=Melbourne}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.independent.co.uk/world/australasia/article2465960.ece|title=Australia's epic drought: The situation is grim|last=Marks|first=Kathy|work=The Independent|date=20a de Aprilo 2007|accessdate=30a de Marto 2010|location=London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070422065131/http://news.independent.co.uk/world/australasia/article2465960.ece|archivedate=22a de Aprilo 2007|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-30|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080516195322/http://news.independent.co.uk/world/australasia/article2465960.ece|arkivdato=2008-05-16}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080516195322/http://news.independent.co.uk/world/australasia/article2465960.ece |date=2008-05-16 }}</ref> Tiuj faktoroj kaŭzas ke pluvego varias markite el jaro al jaro. Multo de la norda parto de la lando havas tropikan, hegemonian somer-pluvan ([[musono]]) klimaton.<ref name=bomclim>{{Cite web | title = Australia&nbsp;– Climate of Our Continent | publisher = Bureau of Meteorology | url = http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/zones.htm | accessdate = 17a de Junio 2010 | archiveurl = https://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/zones.html | archivedate = 2009-03-17 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2016-08-30 | arkivurl = http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/zones.html | arkivdato = 2009-03-17 }}{{Webarchiv|url=http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/zones.html |date=2009-03-17 }}</ref> La sudokcidenta angulo de la lando havas [[Mediteranea klimato|Mediteranean klimaton]].<ref>{{Cite web | title = Climate of Western Australia | publisher = Bureau of Meteorology | url = http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclimwa.htm | accessdate = 6a de Decembro 2009 | archiveurl = https://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclimwa.html | archivedate = 2009-03-17 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2016-08-30 | arkivurl = http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclimwa.html | arkivdato = 2009-03-17 }}{{Webarchiv|url=http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclimwa.html |date=2009-03-17 }}</ref> Multo de sudoriento (kiaj Tasmanio) estas moderklimata.<ref name=bomclim/> == Naturo == {{Ĉefartikolo|Faŭno de Aŭstralio}} [[Dosiero:Koala climbing tree.jpg|eta|maldekstra|alt=A koala holding onto a eucalyptus tree with its head turned so both eyes are visible|La [[koalo]] kaj la arbospecioj de la genroj ''[[Eucalyptus]]'' formas tipan aŭstralian paron.]] Kvankam plej el Aŭstralio estas duon-arida aŭ dezerta, ĝi inkludas diversan gamon de habitatoj el [[Alpa klimato|alpaj]] arbustaroj al tropikaj [[pluvarbaro]]j, kaj estas agnoskita kiel [[Megadiversaj landoj|megadiversa lando]]. [[Fungo]]j tipigas tiun diversecon; ĉirkaŭ 250,000 specioj — el kiuj nur 5% estis priskribitaj — ekzistas en Aŭstralio.<ref>Pascoe, I.G. (1991). History of systematic mycology in Australia. ''History of Systematic Botany in Australasia.'' Eld. de: P. Short. Australian Systematic Botany Society Inc. pp. 259–264.</ref> Pro la granda antikveco de la kontinento, la tre varieblaj vetermodeloj, kaj la longdaŭra geografia izoleco, multo el la [[bioto]]j de Aŭstralio estas unika. Ĉirkaŭ 85% el la florplantoj, 84% el mamuloj, pli ol 45% el la birdoj, kaj 89% el la ĉebordaj fiŝoj de moderklimata zono estas [[endemio|endemiaj]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/about-biodiversity.html|titolo=About Biodiversity|alirdato=18a de Septembro 2007|eldoninto=Department of the Environment and Heritage|arkivurl=https://web.archive.org/web/20070205015628/www.environment.gov.au/biodiversity/about-biodiversity.html|arkivdato=5a de Februaro 2007}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070205015628/http://www.environment.gov.au/biodiversity/about-biodiversity.html |date=2007-02-05 }}</ref> Aŭstralio havas la plej granda nombro de reptilioj de ajna lando, kun 755 specioj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/468283.html|titolo=A Naturalist's Guide to the Tropics|alirdato=30a de Marto 2010|familia nomo=Lambertini|persona nomo=Marco|jaro=2000|eldoninto=University of Chicago Press|ISBN=0-226-46828-3|formato=excerpt}}</ref> La [[arbaro]]j de Aŭstralio estas ĉefe el ĉiamverdaj specioj, partikulare ''[[eucalyptus]]'' en la malplej aridaj regionoj; [[Acacia|akacioj]] anstataŭas ilin kiel hegemonia specio en pli sekaj regionoj kaj dezertoj.<ref name=dfat>{{Cite web|url=http://www.dfat.gov.au/facts/flora_and_fauna.html|title=About Australia: Flora and fauna|accessdate=15a de Majo 2010|publisher=Commonwealth of Australia|date=Majo 2008|work=Department of Foreign Affairs and Trade website|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140211203954/http://www.dfat.gov.au/facts/flora_and_fauna.html|archivedate=11a de Februaro 2014|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140211203954/http://www.dfat.gov.au/facts/flora_and_fauna.html|arkivdato=2014-02-11}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140211203954/http://www.dfat.gov.au/facts/flora_and_fauna.html |date=2014-02-11 }}</ref> Inter bone konataj [[faŭno de Aŭstralio|aŭstraliaj animaloj]] estas la [[Monotremoj]] (nome la [[ornitorinko]] kaj la [[ekidno]]); kaj krome Aŭstralio estas hejmo de [[marsupiuloj]], kiaj la [[kanguruo]], la [[koalo]], kaj la [[vombato]], kaj de birdoj kiaj la [[emuo]] kaj la [[kukabaraoj]].<ref name=dfat/> Aŭstralio estas hejmo ankaŭ de multaj danĝeraj bestoj kiaj kelkaj el la plej venenaj serpentoj en la mondo.<ref>"Snake Bite", ''[https://web.archive.org/web/20150115112947/http://www.avru.org/compendium/biogs/A000084b.htm The Australian Venom Compendium]''.</ref> La [[dingo]] estis enmetita de aŭstroneziaj popoloj kiuj komercis kun indiĝenaj aŭstralianoj ĉirkaŭ la jaroj 3000 a.K.<ref name="savolainen2004">{{Cite journal | last1 = Savolainen | first1 = P. | last2 = Leitner | first2 = T. | last3 = Wilton | first3 = A. N. | last4 = Matisoo-Smith | first4 = E. | last5 = Lundeberg | first5 = J. | title = A detailed picture of the origin of the Australian dingo, obtained from the study of mitochondrial DNA | doi = 10.1073/pnas.0401814101 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 101 | issue = 33 | pages = 12387–12390 | year = 2004 | pmid = 15299143 | pmc =514485 | issn = 0027-8424}}</ref> Multaj animalaj kaj plantaj specioj formortiĝis tuj post la unua homa setlado,<ref>{{Cite news|url=http://uninews.unimelb.edu.au/view.php?articleID=170|title=Humans to blame for extinction of Australia's megafauna|publisher=The University of Melbourne|date=8a de Junio 2001|accessdate=30a de Marto 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100402065113/http://uninews.unimelb.edu.au/view.php?articleID=170|archivedate=2a de Aprilo 2010|deadurl=no|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111101003724/http://uninews.unimelb.edu.au/view.php?articleID=170|arkivdato=2011-11-01}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111101003724/http://uninews.unimelb.edu.au/view.php?articleID=170 |date=2011-11-01 }}</ref> kiaj la [[Aŭstralia megafaŭno]]; aliaj malaperis post la eŭropana setlado, inter ili la [[tilacino]].<ref name="NW">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.naturalworlds.org/thylacine/index.htm|titolo=The Thylacine Museum – A Natural History of the Tasmanian Tiger|alirdato=14a de Oktobro 2013|eldoninto=The Thylacine Museum}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/threatened/ts-day/index.html|title=National Threatened Species Day|publisher=Department of the Environment and Heritage, Australian Government|year=2006|accessdate=[[21a de novembro]] 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061209084616/http://www.deh.gov.au/biodiversity/threatened/ts-day/index.html|archivedate=9a de Decembro 2006|deadurl=no|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20070127122747/http://www.deh.gov.au/biodiversity/threatened/ts-day/index.html|arkivdato=2007-01-27}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110814012551/http://www.environment.gov.au/biodiversity/threatened/species.html |date=2011-08-14 }}</ref> Multaj el la ekoregionoj de Aŭstralio, kaj de la specioj ene de tiuj regionoj, estas minacataj pro homa agado kaj pro [[Invadaj specioj|enmetitaj]] animalaj, ĥromistaj, fungaj kaj plantaj specioj.<ref>{{Cite web|url=http://www.environment.gov.au/biodiversity/invasive/index.html |title=Invasive species |publisher=Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts |date=17a de Marto 2010 |accessdate=14a de Junio 2010| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100629001302/http://www.environment.gov.au/biodiversity/invasive/index.html| archivedate= 29a de Junio 2010 | deadurl=no}}</ref> Ĉiuj tiuj faktoroj kondukis al rezulto ke Aŭstralio havas la plej altan indicon de [[formorto]] el mamulaj specioj inter ĉiuj landoj de la mondo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.australiangeographic.com.au/topics/wildlife/2012/10/australias-most-endangered-species|titolo=Australia's most endangered species|alirdato=16a de Junio 2014|eldoninto=Australian Geographic}}</ref> La federacia leĝo ''Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999'' estas la jura kadro por la protektado de minacataj specioj.<ref>{{Cite web|url=http://www.environment.gov.au/epbc/about/index.html |title=About the EPBC Act |publisher=Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts |accessdate=14a de Junio 2010| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100531084042/http://www.environment.gov.au/epbc/about/index.html| archivedate= 31a de Majo 2010 | deadurl=no}}</ref> Oni kreis nombrajn [[Protektitaj areoj|protektitajn areojn]] laŭ la ''Nacia Strategio por la Konservado de la Aŭstralia Biologia Diverseco'' por protekti kaj konservi unikajn ekosistemojn;<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.environment.gov.au/biodiversity/publications/strategy/index.html|titolo=National Strategy for the Conservation of Australia's Biological Diversity|alirdato=14a de Junio 2010|dato=21a de Januaro 2010|eldoninto=Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110312021249/http://www.environment.gov.au/biodiversity/publications/strategy/index.html|arkivdato=12a de Marto 2011}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.environment.gov.au/biodiversity/publications/strategy/chap1.html|titolo=Conservation of biological diversity across Australia|alirdato=14a de Junio 2010|dato=19a de Januaro 2009|eldoninto=Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110313222100/http://www.environment.gov.au/biodiversity/publications/strategy/chap1.html|arkivdato=13a de Marto 2011}}</ref> 65 [[malsekejo]]j estas [[Ramsar-Interkonsento|listitaj]] laŭ la [[Ramsar-Interkonsento]],<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ramsar.org/document/the-list-of-wetlands-of-international-importance-the-ramsar-list|titolo=The List of Wetlands of International Importance|alirdato=14a de Junio 2010|dato=22a de Majo 2010|eldoninto=[[Ramsar-Interkonsento]]|paĝoj=6–7}}</ref> kaj oni establis 16 naturajn [[Monda heredaĵo de Unesko|lokojn de Monda heredaĵo de Unesko]].<ref name="WHC">{{Citaĵo el la reto|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/au|titolo=Australia|alirdato=5a de Septembro 2009|verko=UNESCO World Heritage Centre|eldoninto=UNESCO}}</ref> Aŭstralio estis rangita la 3a el 178 landoj en la mondo por la Indico de Media Plenumado de 2014.<ref name="EPI">{{Cite web|url=http://epi.yale.edu/epi/country-rankings|title=2014 Environmental Performance Index|publisher=[[Yale University]]|accessdate=11a de Novembro 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140704103128/http://epi.yale.edu/epi/country-rankings <!-- Added by Forward Unto Dawn -->|archivedate=4a de Julio 2014|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-31|arkivurl=https://archive.today/20140129142747/http://epi.yale.edu/epi/country-rankings|arkivdato=2014-01-29}} {{Webarchiv|url=https://archive.today/20140129142747/http://epi.yale.edu/epi/country-rankings |date=2014-01-29 }}</ref> La aŭstralia naturo kaj ties pejzaĝo estas parto de la kultura heredaĵo, el kiu menciindas la [[Nacia Parko Kakaduo]], la [[Granda Bariera Rifo]], la [[Tasmana Nacia Parko]], la Vilandra lag-regiono ktp. Artikolo de Gary Nunn en [[Unesko Kuriero]] analizas la [[arbarincendio]]jn en Aŭstralio en 2019-2020. Konstatinte, ke tio ĉiam okazis en la kontinentinsulo, tamen oni notis, ke tiu okazo estis multe pli drasta kaj damaĝa por ekosistemoj necesaj por minacataj specioj, la sekeco estis pli akra ol iam, same kiel la malfrueco kaj la sufero en [[praarbaro]]j. Ekdamaĝo povas postuli jarcentojn por esti riparitaj.<ref>Gary Nunn, "Aŭstralio: Post la arbarfajroj" en [[Unesko Kuriero]], numero 3 de Julio-Septembro 2021, eldonita de El Popola Ĉinio, [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000377986_epo/PDF/377986epo.pdf.multi "Restarigo de viv-diverseco, revivigi vivon",] 58 pp. pp. 28-29.</ref> == Administraj subdividoj == [[Dosiero:Australia, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|eta|250ra|Subŝtatoj kaj teritorioj, kun la numeroj donitaj en la listo.]] {{Ĉefartikolo|Aŭstraliaj ŝtatoj kaj teritorioj|Komunumoj de Aŭstralio}} La lando estas subdividata je: * 6 subŝtatoj: ** [[Novsudkimrio]] – ĉefurbo [[Sidnejo]] (5) ** [[Kvinslando]] – ĉefurbo [[Brisbano]] (3) ** [[Sudaŭstralio]] – ĉefurbo [[Adelajdo]] (4) ** [[Tasmanio]] – ĉefurbo Hobarto (9) ** [[Viktorio (Aŭstralio)|Viktorio]] – ĉefurbo [[Melburno]] (8) ** [[Okcidentaŭstralio]] – ĉefurbo [[Perto]] (1) * 2 grandaj teritorioj ** [[Norda Teritorio]] – ĉefurbo [[Darwin (Aŭstralio)|Darvino]] (2) ** [[Aŭstralia Ĉefurba Teritorio]] ''(Australian Capital Territory, ACT)'' (6) * kelkaj malgrandaj teritorioj, ekzemple la [[Teritorio de Golfeto Jervis]] (7), la [[Aŝmora kaj Kartia Insuloj]], la [[Aŭstralia Antarkta Teritorio]], la [[Kokosinsuloj]], la [[Koralmaraj Insuloj]], la [[Kristnaskinsulo]], la [[Norfolkinsulo]], la [[Makvora Insulo]] ktp. == Ekonomio == {{Ĉefartikolo|Ekonomio de Aŭstralio}} Aŭstralio laŭ ĉefaj ekonomikaj parametroj okupas la 13-an lokon en la mondo. Gravegan rolon havas [[Minado|mina industrio]] kaj [[agrikulturo]]. La lando havas grandan provizon da energiaj kaj mineralaj krudaĵoj. La [[monunuo]] estas la [[aŭstralia dolaro]]; la [[MEP]] se totala estas de 384 mil milionoj $ kaj pokapa de 18.720 $. [[Dosiero:Kalgoorlie The Big Pit DSC04498.JPG|eta|alt=A deep opencut mine in which some roads can be seen, the dirt is a rusty colour|La orminejo Super Pit en [[Kalgoorlie]], Okcidenta Aŭstralio, estas la plej granda subĉiela [[minejo]] de la lando.<ref>{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2010/04/20/2877497.htm |title=Government to help Kalgoorlie quake victims |accessdate=2a de Junio 2010 |date=20a de Aprilo 2010 |publisher= Australian Broadcasting Corporation| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100606061719/http://www.abc.net.au/news/stories/2010/04/20/2877497.htm| archivedate= 6a de Junio 2010 | deadurl=no}}</ref>]] Aŭstralio estas riĉa lando; ĝi generas sian enspezon el variaj fontoj kiaj min-rilataj eksportoj, telekomunikado, bankado kaj fabrikoj.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Rich Country Interests and Third World Development|familia nomo=Cassen|persona nomo=Robert|jaro=1982|loko=United Kingdom|eldoninto=Taylor & Francis|ISBN=0-7099-1930-1}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://finance.ninemsn.com.au/newsbusiness/8362821/australia-wealthiest-nation-in-world-report|title=Australia, wealthiest nation in the world|date=[[20a de oktobro]] 2011|accessdate=24a de Julio 2012|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120721013637/http://finance.ninemsn.com.au/newsbusiness/8362821/australia-wealthiest-nation-in-world-report|arkivdato=2012-07-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721013637/http://finance.ninemsn.com.au/newsbusiness/8362821/australia-wealthiest-nation-in-world-report|archivedate=2012-07-21}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.smh.com.au/executive-style/luxury/australians-the-worlds-wealthiest-20111101-1mt2r.html|titolo=Australian's the world's wealthiest|alirdato=24a de Julio 2012|dato=31a de oktobro 2011|verkaĵo=The Sydney Morning Herald}}</ref> Ĝi havas [[merkata ekonomio|merkatan ekonomion]], relative altan MEP porpersona, kaj relative malalta indico de malriĉo. En terminoj de averaĝa riĉo, Aŭstralio rangis la dua en la mondo post Svisio en 2013, kvankam la indico de la landa malriĉo pliiĝis el 10.2% al 11.8%, el 2000/01 al 2013.<ref name="Credit" /><ref>{{cite news|title=Richest nation but poverty increasing|url=http://www.theaustralian.com.au/news/latest-news/richest-nation-but-poverty-increasing/story-fn3dxiwe-1226738699752?from=public_rss&utm_source=The%20Australian&utm_medium=email&utm_campaign=editorial&net_sub_uid=44933799|accessdate=12a de Oktobro 2013|newspaper=The Australian|date=12a de Oktobro 2013|author=AAP}}</ref> Ĝi estis identigita de la ''Credit Suisse Research Institute'' kiel la lando kun plej alta averaĝa riĉo en la mondo kaj kun la dua plej alta averaĝa riĉo por plenkreskulo en 2013.<ref name="Credit">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.thefinancialist.com/global-wealth-reaches-new-all-time-high/|titolo=Global Wealth Reaches New All-Time High|alirdato=10a de Oktobro 2013|aŭtoro=Credit Suisse Research Institute|dato=9a de Oktobro 2013|verko=The Financialist|eldoninto=Credit Suisse}}</ref> La [[Aŭstralia dolaro]] estas la valuto de la lando, inklude la teritoriojn de Kristnaskinsulo, Kokosinsulo (Keeling) kaj Norfolkinsulo, same kiel de la sendependaj [[Pacifikaj insuloj|pacifikinsulaj ŝtatoj]] [[Kiribato]], [[Nauro]], kaj [[Tuvalo]]. Je la kunigo en 2006 de la aŭstraliaj [[borso]] nome ''Australian Stock Exchange'' kaj ''Sydney Futures Exchange'', la nova ''Australian Securities Exchange'' iĝis la naŭa plej granda en la mondo.<ref>{{Cite web|url=http://www.asx.com.au/about/pdf/asx_speech_eric_mayne_061106.pdf|title=On the International Realignment of Exchanges and Related Trends in Self-Regulation&nbsp;– Australian Stock Exchange|format=PDF|accessdate=3a de Januaro 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101213134633/http://asx.com.au/about/pdf/asx_speech_eric_mayne_061106.pdf|archivedate=13a de Decembro 2010|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-31|arkivurl=https://web.archive.org/web/20070221165626/http://www.asx.com.au/about/pdf/asx_speech_eric_mayne_061106.pdf|arkivdato=2007-02-21}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070221165626/http://www.asx.com.au/about/pdf/asx_speech_eric_mayne_061106.pdf |date=2007-02-21 }}</ref> Rangita la tria en la [[Indico de Ekonomia Libero]] (2010),<ref>{{Cite web|url=http://www.heritage.org/index/Country/Australia|title=Australia|publisher=2010 Index of Economic Freedom|accessdate=30a de Marto 2010| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100330033949/http://www.heritage.org/index/Country/Australia| archivedate= 30a de Marto 2010 | deadurl=no}}</ref> Aŭstralio estas la [[Listo de landoj laŭ MEP (ĝenerale)|dekdua plej granda ekonomio de la mondo]] kaj havas la [[Listo de landoj laŭ MEP po kapo|kvina plej granda ekonomio pokapa]] (nominale) je $66,984. La lando estis rangita la dua en la [[Indico de homa disvolviĝo]] de [[Unuiĝintaj Nacioj]] en 2011 kaj unua en la Prosperindico de Legatum de 2008.<ref name=autogenerated1>{{Cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Tables_reprint.pdf|title=Human Development Report 2010 – tables|year=2010|publisher=United Nations|accessdate=25a de Aprilo 2011| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429045417/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Tables_reprint.pdf| archivedate= 29a de Aprilo 2011 | deadurl=no}}</ref> Ĉiuj ĉefaj urboj de Aŭstralio estas bone situaj en tutmondaj komparaj loĝindicoj;<ref>{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/articles/2004/02/06/1075854028808.html|title=Melbourne 'world's top city'|date=6a de Februaro 2004|work=The Age|accessdate=31a de Januaro 2009| archiveurl=https://web.archive.org/web/20090130144426/http://www.theage.com.au/articles/2004/02/06/1075854028808.html| archivedate= 30a de Januaro 2009 | deadurl=no}}</ref> Melburno atingis la pinton por la kvara jaro en vico de la listo de 2014 de ''[[The Economist]]''' pri plej loĝeblaj urboj de la mondo, sekve de [[Adelajdo]], [[Sidnejo]], kaj Perth en la kvina, sepa kaj naŭa lokoj respektive.<ref>Dyett, Kathleen (19a de Aŭgusto 2014). [http://www.abc.net.au/news/2014-08-19/melbourne-worlds-most-liveable-city-for-the-fourth-year-running/5681014 "Melbourne named world's most liveable city for the fourth year running, beating Adelaide, Sydney and Perth"], ABC News. Alirita la 14a de Aprilo 2015.</ref> La totala registara ŝuldo en Aŭstralio estas ĉirkaŭ $190 mil milionoj<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.couriermail.com.au/money/money-matters/australian-dollar-continues-astronomical-rise-to-30-year-highs-as-us-dollar-euro-tank/story-fn3hskur-1226044717380|titolo=Australian dollar continues astronomical rise to 30-year highs as US dollar, euro tank|alirdato=26a de Aprilo 2011|aŭtoro=Hughes, Tim|eldoninto=Courier Mail}}</ref> – 20% el la [[Malneta enlanda produkto|MEP]] en 2010.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.indexmundi.com/australia/public_debt.html|titolo=Australia Public debt – Economy|alirdato=15a de Aprilo 2012|dato=9a de Januaro 2012|eldoninto=Indexmundi.com}}</ref> Aŭstralio havas inter la plej altajn domprezojn kaj kelkajn el la plej altajn loĝoŝuldajn nivelojn en la mondo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/thereporters/nickbryant/2011/04/australian_affordablity.html|titolo=Nick Bryant's Australia: Australian affordablity|alirdato=26a de Aprilo 2011|eldoninto=BBC}}</ref> [[Dosiero:2006Australian exports.svg|eta|maldekstra|300ra|alt=World map showing the distribution of Australian goods|Destino kaj valoro de la aŭstraliaj eksportoj en 2006<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/DetailsPage/5368.0Apr%202007?OpenDocument|titolo=5368.0&nbsp;– International Trade in Goods and Services, Australia, April 2007|alirdato=14a de Junio 2010|dato=31a de Majo 2007|eldoninto=Australian Bureau of Statistics}}</ref>]] Emfazo al eksportado de varoj pli ol al fabrikitaj produktoj helpis gravan pliigon en la komerco de Aŭstralio ekde la komenco de la 21a jarcento, pro la plialtigo de varprezoj. Aŭstralio havas [[pagobilanco]]n, kiu estas pli ol 7% de la MEP negativa, kaj estis havinta konstante grandajn [[deficito]]jn de kontanta mono dum pli ol 50 jaroj.<ref name="downwonder">{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8931798|titolo=Might Australia's economic fortunes turn?|alirdato=28a de Majo 2010|dato=29a de Marto 2007|verkaĵo=The Economist}}</ref> Aŭstralio kreskis je averaĝa ĉiujara indico de 3.6% dum ĉirkaŭ 15 jaroj, kompare kun la ĉiujara averaĝo de la [[OECD]] de 2.5%.<ref name="downwonder"/> Aŭstralio estis la nura progresinta ekonomio kiu ne suferis recesion pro la [[Ekonomia krizo de 2008|tutmonda financa krizo]] de 2008–2009.<ref name="IMFOutlook2010">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/|titolo=World Economic Outlook (WEO) 2010 Rebalancing Growth|alirdato=31a de Majo 2012|eldoninto=International Monetary Fund}}</ref> Tamen, la ekonomioj de ses el la ĉefaj komercaj partneroj de Aŭstralio estis en recesio, kio siavice tuŝis Aŭstralion, grave malhelpante ties ekonomian kreskon en ĵusaj jaroj.<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/world/australasia/australia-slashes-immigration-as-recession-looms-1646048.html |title=Australia slashes immigration as recession looms |publisher=The Independent |date=16a de Marto 2009 |accessdate=26a de Aprilo 2011 |location=London}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mclennan |first=David |url=http://www.canberratimes.com.au/news/national/national/general/australian-economy-growing-as-new-recession-fears-fade/2130847.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111011082911/http://www.canberratimes.com.au/news/national/national/general/australian-economy-growing-as-new-recession-fears-fade/2130847.aspx |archivedate=11a de Oktobro 2011 |title=Australian economy growing as new recession fears fade |publisher=The Canberra Times |date=12a de Aprilo 2011 |accessdate=26a de Aprilo 2011 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111011082911/http://www.canberratimes.com.au/news/national/national/general/australian-economy-growing-as-new-recession-fears-fade/2130847.aspx |arkivdato=2011-10-11 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111011082911/http://www.canberratimes.com.au/news/national/national/general/australian-economy-growing-as-new-recession-fears-fade/2130847.aspx |date=2011-10-11 }}</ref> El 2012 al komenco de 2013, la landa ekonomio de Aŭstralio kreskis, sed kelkaj ne-minaj ŝtatoj kaj ĝenerale la nemina ekonomio de Aŭstralio suferis recesion.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://theconversation.com/national-economy-grows-but-some-non-mining-states-in-recession-12670|titolo=National economy grows but some non-mining states in recession|alirdato=22a de Marto 2013|eldoninto=The Conversation}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.couriermail.com.au/business/mining-punches-through-recession/story-fn7kjcme-1226320756339 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120416091909/http://www.couriermail.com.au/business/mining-punches-through-recession/story-fn7kjcme-1226320756339 |archivedate=16a de Aprilo 2012 |title=Mining punches through recession |publisher=Courier Mail|author=Syvret, Paul |date=7a de Aprilo 2012}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.abc.net.au/news/2012-04-23/non-mining-states-27going-backwards27/3967622|titolo=Non-mining states going backwards|alirdato=22a de Marto 2013|eldoninto=ABC}}</ref> La [[Bob Hawke|Registaro Hawke]] reflosis la aŭstralian dolaron en 1983 kaj parte senreguligis la financan sistemon.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.rba.gov.au/publications/bulletin/1998/oct/pdf/bu-1098-2.pdf|titolo=Australian Monetary Policy in the Last Quarter of the Twentieth Century|alirdato=7a de Decembro 2010|aŭtoro=Macfarlane, I. J.|dato=Oktobro 1998|formato=PDF|eldoninto=Reserve Bank of Australia Bulletin}}</ref> Sekvis la [[John Howard|Registaro Howard]] kun [[Laborekonomiko|parta senreguligo de la labormerkato]] kaj la sekva [[privatigo]] de ŝtat-posedataj negocoj, ĉefe ĉe [[telekomunikado]].<ref>{{Cite web |url=http://www.pc.gov.au/__data/assets/pdf_file/0009/9369/mrrag.pdf |title=Microeconomic reforms and the revival in Australia's growth in productivity and living standards |author=Parham, Dean |publisher=Conference of Economists, Adelaide |format=PDF |date=1a de Oktobro 2002 |accessdate=7a de Decembro 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140212150115/http://www.pc.gov.au/__data/assets/pdf_file/0009/9369/mrrag.pdf |archivedate=12a de Februaro 2014 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140212150115/http://www.pc.gov.au/__data/assets/pdf_file/0009/9369/mrrag.pdf |arkivdato=2014-02-12 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140212150115/http://www.pc.gov.au/__data/assets/pdf_file/0009/9369/mrrag.pdf |date=2014-02-12 }}</ref> La sistemo de nerekta impostado estis esence ŝanĝita en Julio 2000 pere de la enkonduko de imposto al havaĵoj kaj servoj de 10% nome ''Goods and Services Tax'' (GST).<ref>{{Cite journal|url=http://www.austlii.edu.au/au/journals/JATax/2000/23.html|author=Tran-Nam, Binh |title=The Implementation Costs of the GST in Australia: Concepts, Preliminary Estimates and Implications [2000&#93; JlATax 23; (2000) 3(5) |journal=Journal of Australian Taxation 331|publisher= Australasian Legal Information Institute |accessdate=23a de Aprilo 2010}}</ref> En la aŭstralia [[imposto]]sistemo, personaj kaj entreprenaj [[enspezimposto]]j estas la ĉefaj fontoj de registara enspezado.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.budget.gov.au/2008-09/content/fbo/html/part_1.htm|titolo=Part 1: Australian Government Budget Outcome|alirdato=23a de Aprilo 2010|eldoninto=Budget 2008–09&nbsp;– Australian Government|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110314023325/http://www.budget.gov.au/2008-09/content/fbo/html/part_1.htm|arkivdato=2011-03-14}}</ref> En Majo 2012, estis 11,537,900 personoj dungitaj (ĉu tut- aŭ part-tempe), kun dungoproporcio de 5.1%.<ref name="ABSLabourForce">Australian Bureau of Statistics. 6202.0 – Labour Force, Australia, Aprilo 2012 [http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/6202.0/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161115110913/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/mf/6202.0|date=2016-11-15}}</ref> La sendungo de junuloj (15–24) atingis 11.2%.<ref name="ABSLabourForce"/> Informoj liveritaj en mezo de Novembro 2013 montris ke la nombro de bonfartaj indikiloj kreskis je 55%. En 2007 estis registritaj 228,621 [[nedungito]]j, totalo kiu pliiĝis al 646,414 en Marto 2013.<ref>{{cite news|title=Call for end to welfare poverty|url=http://www.theaustralian.com.au/national-affairs/call-for-end-to-welfare-poverty/story-fn59niix-1226758553935?from=public_rss&utm_source=The%20Australian&utm_medium=email&utm_campaign=editorial&net_sub_uid=44933799#|accessdate=15a de Novembro 2013|newspaper=The Australian|date=13a de Novembro 2013|author=Patricia Karvelas}}</ref> Laŭ la ''Graduate Careers Survey'', tuttempa dungado por nove kvalifikitaj profesiuloj el variaj okupoj malpliiĝis ekde 2011 sed ĝi pliiĝis por gradigitoj tri jarojn post gradiĝo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.graduatecareers.com.au/research/surveys/australiangraduatesurvey|titolo=Australian Graduate Survey|verko=graduatecareers.com.au}}{{404|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.graduatecareers.com.au/wp-content/uploads/2014/12/GCA_GradStats_2014.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20171010151415/http://www.graduatecareers.com.au/wp-content/uploads/2014/12/GCA_GradStats_2014.pdf |arkivdato=2017-10-10 }}</ref> Ekde 2008, inflacio estis tipe de 2–3% kaj la baza interezindico de 5–6%. La serva sektoro de la ekonomio, inklude turismon, edukadon, kaj financajn servojn, kalkulas por ĉirkaŭ 70% el la MEP.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/as.html |title=Australia. CIA&nbsp;– The World Factbook |publisher=Cia.gov |accessdate=22a de Januaro 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229010858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/as.html |archivedate=29a de Decembro 2010 |deadurl=no |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160515201241/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/as.html |arkivdato=2016-05-15 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150703214756/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/geos/as.html |date=2015-07-03 }}</ref> Riĉa en naturaj rimedoj, Aŭstralio estas ĉefa eksportanto de agrikulturaj produktoj, partikulare [[tritiko]] kaj [[lano]], mineraloj kiaj [[fero]] kaj [[oro]], kaj [[energio]] en la formoj de likvigita [[natura gaso]] kaj [[karbo]]. Kvankam [[agrikulturo]] kaj naturaj rimedoj enkalkulas por nur 3% kaj 5% de la MEP respektive, ili kontribuas substance al la eksportado. La plej grandaj eksportmerkatoj de Aŭstralio estas Japanio, Ĉinio, Usono, Suda Koreio, kaj Novzelando.<ref name="Year Book 2005">Australian Bureau of Statistics. [http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument Year Book Australia 2005].</ref> Aŭstralio estas la kvara plej granda eksportanto de [[vino]], kaj la vina industrio kontribuas je $5.5 mil milionoj jare al la landa ekonomio.<ref name="wineaustralia1">{{cite news |publisher=wineaustralia |url=http://www.wineaustralia.com/australia/ |title=Wine Australia |accessdate=22a de Oktobro 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101023194405/http://www.wineaustralia.com/australia/ |archivedate=23a de Oktobro 2010 |deadurl=no |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-31 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101023194405/http://www.wineaustralia.com/australia/ |arkivdato=2010-10-23 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101023194405/http://www.wineaustralia.com/australia/ |date=2010-10-23 }}</ref> == Demografio == {{Ĉefartikolo|Listo de urboj de Aŭstralio}} La ĉefurbo estas [[Kanbero]] kaj aliaj gravaj urboj estas [[Sidnejo]] (3,9 mln), [[Melburno]] (3,0 mln), [[Brisbano]] (1,3 mln), [[Perto]] (1,2 mln), [[Adelajdo]] (1,0 mln). La loĝantaro estas 18,7 mln (2000), inter ili anglo-aŭstralianoj 73 %, angloj 6 %, italoj 4 %, [[Aborigenoj de Aŭstralio|aborigenoj]] – 228 mil. La ŝtata lingvo estas la [[angla lingvo|angla]]. Pri religio oni povas kalkuli inter kredantoj estas 26 % de [[katolikoj]], 24 % de [[anglikanoj]] ktp. {{Ĉefartikolo|Aŭstraliaj aborigenoj|Indiĝenaj aŭstralianoj}} === Religio === Aŭstralio ne havas ŝtatan religion, kaj estas konstitucie malpermesite enkonduki devigan religion aŭ malpermesi liberan praktikadon de iu religio. Tamen la kristanismaj festoj [[pasko]] kaj [[kristnasko]] estas ŝtataj festotagoj. En la censo de 2011, 61,1 % de la aŭstraliano deklaris sin [[kristanismo|kristanoj]], 22,3 % senreligiaj kaj 7,2 % kiel anoj de ne-kristanisma religio. 9,4 % ne respondis la demandon pri sia religio. Ĝis la eŭropa setlado la indiĝenoj praktikis [[animismo]]n. === Lingvoj === {{Ĉefartikolo|Lingvoj de Aŭstralio|Aŭstralia angla}} Kvankam Aŭstralio ne havas oficialan lingvon, la angla fariĝis la fakta nacia kaj oficiala lingvo.<ref name=language>{{Cite web|url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm|title=Pluralist Nations: Pluralist Language Policies?|work=1995 Global Cultural Diversity Conference Proceedings, Sydney|publisher=Department of Immigration and Citizenship|accessdate=11a de Januaro 2009|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2012-05-16|arkivurl=https://web.archive.org/web/20081220020910/http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm|arkivdato=2008-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081220020910/http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm|archivedate=2008-12-20}} "English has no de jure status but it is so entrenched as the common language that it is de facto the official language as well as the national language."</ref> La [[aŭstralia angla]] estas grava vario de la lingvo kun karakterizaj [[akĉento]] kaj leksiko. Ĝia literumo estas simila al tiu de [[brita angla]], kun pluraj esceptoj.<ref>{{Cite web|url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf|title=The Vocabulary Of Australian English|last=Moore|first=Bruce|publisher=National Museum of Australia|accessdate=[[5-a de aprilo]] [[2010]]|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2012-05-16|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111009091056/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary|arkivdato=2011-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf|archivedate=2011-03-20}}</ref> En 81 % de la hejmoj oni parolas nur angle. Kiam en la 18-a jarcento eŭropanoj eksetlis en Aŭstralio, la 40.000 [[indiĝenaj aŭstralianoj|praloĝantoj]] parolis ĉ. 250 lingvojn en eble 500 dialektoj. En 1996, 48.200 aŭstralianoj parolis indiĝenan lingvon<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.NSF/2f762f95845417aeca25706c00834efa/aadb12e0bbec2820ca2570ec001117a5!OpenDocument | titolo = Population Composition: Indigenous languages | alirdato = 2012-12-09 | dato = 1999-06-24 | jaro = 1999 | eldonisto = Australian Social Trends | lingvo = {{en}} }}</ref>. Proksimume 70 indiĝenaj lingvoj ankoraŭ estas parolataj, kelkaj nur de altaĝuloj. Nu 18 el ili estas parolataj en ĉiuj aĝogrupoj. Pro enmigrado multaj aŭstralianoj havas aliajn hejmajn lingvojn; la plej parolataj estas<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 | titolo = Cultural diversity in Australia | titolo-aldono = Reflecting a nation: Stories from the 2011 census | alirdato = 2012-12-09 | dato = 2012-06-21 | lingvo = {{en}} }}</ref>: * [[mandarina lingvo|Mandarina ĉina]]: 1,7 % * [[itala lingvo|Itala]]: 1,5 % * [[araba lingvo|Araba]]: 1,4 % * [[kantona lingvo|Kantona]]: 1,3 % * [[helena lingvo|Greka]]: 1,3 % * [[vjetnama lingvo|Vjetnama]]: 1,2 % Inter la unua- kaj dua-generaciaj enmigrintoj estas multaj [[dulingveco|dulingvuloj]]. Ekzistas aŭstralia [[gestolingvo]], nomata ''Auslan'', kiu estas la precipa dialoga lingvo de ĉirkaŭ 5.500 surduloj. === Edukado === Lerneja edukado estas deviga en Aŭstralio kaj estas responso de la subŝtatoj kaj teritorioj. Pro tio ekzistas malsamaj reguloj, sed ĝenerale infanoj devas ĉeesti lecionojn de sia kvina al sia 16-a aĝojaro. En kelkaj subŝtatoj, ekzemple [[Okcidenta Aŭstralio]], junuloj 16/17-jaraj devas aŭ viziti lernejon aŭ partopreni en profesia lernado, ekzemple metilernado. La [[legoscio|legoscia elcentaĵo]] en Aŭstralio estas supozata 99. En la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo|OEKE]]-programo pri internacia prijuĝado de studentoj Aŭstralio regule atingas unu el la 5 supraj lokoj el 30. Ekster la ŝtataj lernejoj la [[romkatolika eklezio|katolikaj]] lernejoj plej gravas. Aŭstralio havas 37 registare financatajn kaj du privatajn universitatojn, krome aliajn specialiĝintajn instituciojn, kiuj ofertas aprobitajn kursojn je altlerneja (triagrada) nivelo. La [[Universitato de Sidnejo]], fondita en 1850, estas la plej aĝa de Aŭstralio; sekvas la universitato de Melburno, fondita tri jarojn poste. Rimarkindas krome la universitatoj de la "Grupo de Ok" ({{en}} ''Group of Eight''), inter ili la universitato de [[Adelajdo]], la ''Australian National University'' en [[Kanbero]], la ''Monash University'' kaj la universitato de Novsudkimrio. Laŭ OEKE Aŭstralio estas inter la landoj kun la plej altaj kostoj por universitata studo. Ekzistas ŝtata sistemo de profesia edukado, nomata TAFE; krome multaj profesiulaj asocioj instruas lernantojn. Proksimume 58 % de la aŭstralianoj inter 25 kaj 64 jaroj havas profesian aŭ triagradan klerecon; la parto de 49 % kun triagrada klereco estas la plej alta inter la OEKE-landoj. Ankaŭ la parto de eksterlandanoj en la studentaro estas la plej alta en OEKE. == Politiko == [[Dosiero:Parliament House, Canberra, Pano jjron 25.9.2008-edit1.jpg|eta|350ra|<center>la nova parlamentejo en [[Kanbero]].]] La [[ŝtatestro]] estas la brita reĝo [[Karlo la 3-a (Britio)|Karlo la 3-a]] (ekde [[2022]]), kiu en la lando estas reprezentata de [[Ĝenerala guberniestro de Aŭstralio|Ĝeneral-guberniestro]]. La leĝdona organismo estas duĉambra parlamento (224 membroj). La ĉefurbo estas [[Kanbero]] (331 mil). La nacia festo estas la [[26-a de januaro]] kiel tago de Aŭstralio. Aŭstralio apartenas al diversaj politikaj organizoj ekzemple al la [[UNO]] (ekde [[1945]]). La [[Parlamento de Aŭstralio]] - angle ''Parliament of Australia'' aŭ ''Commonwealth Parliament'' - estas la legislativo de la registaro de Aŭstralio. La parlamento estas duĉambra, principe kreita laŭ la brita parlamenta modelo, sed kun iom da influo de la usona sistemo. Laŭ sekcio 1 de la konstitucio de Aŭstralio, la parlamento konsistas el tri eroj: la Reĝo aŭ Reĝino de Aŭstralio (kiu laŭdifine estas la sama kiel la Reĝo aŭ Reĝino de Britio (do momente reĝi [[Karlo la 3-a (Britio)|Karlo la 3-a]]), la [[Aŭstralia Senato]] kaj la [[Aŭstralia Ĉambro de Reprezentantoj]]. La reĝino estas kutime reprezentata de la Ĝenerala Guberniisto de Aŭstralio. La [[Ĉefministro de Aŭstralio]] aŭ en angla '''Prime Minister of the Commonwealth of Australia''' estas la [[ĉefministro]] de Aŭstralio. Tiu individua posteno estas la plej aĝa ''Minister of the Crown'', la estro de la ministraro kaj de la priparolanto de la Nacia Sekurkomitato. La oficposteno ne estas menciata en la [[Konstitucio de Aŭstralio]] kaj ekzistas nur tra neverkitaj politikaj konvencio kaj tradicio. Spite tion, praktike ĝi estas la plej pova parlamenta posteno en Aŭstralio. La individuo kiu tenas la oficpostenon estas komisiita de la Ĝenerala Guberniestro de Aŭstralio. La [[Konstitucio de Aŭstralio]] estas la [[Konstitucio|suprema leĝo]] laŭ kiu funkcias la [[Registaro de Aŭstralio|registaro de la Komunumo]] de Aŭstralio, inklude ties rilaton kun la [[Aŭstraliaj ŝtatoj kaj teritorioj|ŝtatoj de Aŭstralio]]. Ĝi konsistas el kelkaj dokumentoj. La '''Registaro de Aŭstralio''' aŭ en angla ''Government of the Commonwealth of Australia'', ankaŭ referencata kiel ''Australian Government'', ''Commonwealth Government'' aŭ ''Federal Government'', estas la federacia demokratia administracia aŭtoritato de Aŭstralio. * [[Aŭstralia federala voĉdonado, 2016]] == Aŭstralio en Esperanto == [[Marjorie Boulton]], en sia mikspota libro [[Faktoj kaj fantazioj]], dediĉas ties 9an ĉapitron "Fabeloj el Aŭstralio" al komentoj pri la lando kaj ties indiĝenoj; poste ŝi rakontas interesajn fabelojn, unua pri [[papago]] kaj dua pri [[sorĉisto]], kiu volas superruzi sed iĝas superruzita.<ref>[[Marjorie Boulton]], [[Faktoj kaj fantazioj, progresiga libro]], [[Universala Esperanto-Asocio]], [[Roterdamo]], 1984, dua eldono 1993. Paĝoj 79-84.</ref> == Esperanto en Aŭstralio == [[Esperanto]] ekzistas en Aŭstralio ekde [[1905]], laŭ la libro "Esperanto en Aŭstralio" verkita de [[Ray Ross]]. La plej granda [[Esperanto-asocio|Esperanto-organizo]] en Aŭstralio estas la [[Aŭstralia Esperanto-Asocio]]. La [[UK 1997|Universala Kongreso]] okazis en [[Adelajdo]] en [[1997]]. * Teresa Metherall (1923–2004), dumviva membro en Melburno, forpasis la 18-an de majo post apopleksio. <gallery> Dosiero:Aŭstralio libro 1.jpg|La supra kovrilo de [[Aŭstralio: lando kaj popolo]] Dosiero:Aŭstralio libro 2.jpg|La suba kovrilo de [[Aŭstralio: lando kaj popolo]] Dosiero:Aŭstralio libro 3 mapo.jpg|Mapo de Aŭstralio el libro [[Aŭstralio: lando kaj popolo]] </gallery> (rimarku – la sekvanta artikolo estas tre malnova kaj ne aktuala, el historia vidpunkto tamen interesa) [[Enciklopedio de Esperanto - A|EdE-A]] > '''Aŭstralio''' {{EDE|evento= Citaĵo el [[Enciklopedio de Esperanto - Ĉ|Enciklopedio de Esperanto]] 1934| teksto= '''Aŭstralio.''' Pro la relativa neneceseco de helplingvo en unulingva kontinento, la progreso de Esperanto estis en Aŭstralio malrapida. Krome, la angla lingvo bone servas al aŭstraliano dum la veturado, ja preskaŭ ĉiuj vojoj de la vaporŝipoj kondukas al britaj teritorioj. Nur malrapide, kiel ankaŭ en Britujo, oni ekkomprenas, ke la angla civilizado estas nur negranda parto de la greko-latina civilizado. Certe antaŭ 1900, lernolibroj en angla lingvo ekatingis Aŭstralion, eĉ kelkaj personoj provis lerni Esperanton. Ĉirkaŭ 1909, doktoro John Pollen vizitis antipodojn, kaj en Adelaide li ricevis bonan akcepton de universita profesoro Naylor (amiko de profesoro Murray). Naylor mem baldaŭ forvelkis rilate al Esperanto, tamen en 1904 lia eldiro helpis al la propagando. Profesoro Urlaub, privata instruisto de la germana lingvo, prenis la aferon kaj ofte priparolis ĝin. En 1906 interesiĝis William Muirden, posedanto de Komerca kaj Prepara Gimnazio, kredinte, ke Esperanto "havas komercajn eblecojn" kaj aranĝis, ke Urlaub faru lekciono. La komercaj studentoj ricevis ordonon ĉeesti. La ĉambro pleniĝis - mi inter ili. Urtaub lekciis angle kun tre germana parol-maniero. La studentoj malatentis, os-cedis, ridis, intermetis malsaĝaĵojn. Subite inter la bruo venis Muirden. Silento. Urlaub faris simplan demandon, sed neniu respondis. Muirden tondravoĉe alvokis al iu respondi, la alvokita ne povis, poste mi sekvis kaj diris ian stultaĵon, kiu furiozigis la iom ekscitiĝeman Urlaub. Poste la aŭskultado estis pli atenta kaj oni tondre aplaŭdegis - pro la fino. Kelkaj promesis aĉeti lernolibron kaj almenaŭ mi aĉetis libreton de Bullen, por 8 pencoj. Post trafoliumeto la libro ripozis dum kvin jaroj en la ŝranko. Kunloĝado kun pastro S. Lenton, kiu ŝatis serĉadi en la libro-ŝrankoj: kaj paro de kunlernantoj fariĝis Esperantistoj. Plua kvino da jaroj kaj unu el ili (mi), translokiĝinte al Metbourne, staris antaŭ aŭdantaro, konsistanta el kvar profesoroj kaj tri-cent homoj en la universitata domo, por fari sian unuan seriozan proponan paroladon. Dumtempe la vizito de Pollen fruktiĝis, li trovis Esperantistojn en Melburno (G. Gordon, J. G. Pyke k. a.), en Sydney ([[George Collingridge|G. Collindridge]], E. Pryke) kaj en Novzelando. Bonaj kluboj stariĝis. En 1911 okazis la unua E kongreso en A. en Adelaide. La organizantoj plenigis la liston de "subtenantoj" kun nomoj de 4 minis-troj kaj 24 gravuloj alispecaj, sed dubinde estas, ĉu iu el ili krom min-istro de edukado, Conybeer, rigardis la aferon serioza. La ministro celis diri kelkajn vortojn E-e ĉe iu festeno, kiuj sufiĉe ridigis la aŭdantaron kaj eble bone impresis la publikon pri la facileco de E. La kongreso sukcesis, sed la organizantoj lasis ŝuldojn nepag-itajn, kiuj fuŝis la reklamon por la E--istoj en Adelaide kaj lasis al ili ĝin pa-gi. Estis kelkaj jaroj antaŭ ol la perdo pagiĝis sub gvido de Waterman. La kongreso kuraĝigis la s-anojn en aliaj urboj. Plivigliĝo. Eĥoj de la idista afero trapasis sen tro multe da malu-tilo, sed ĉiam estis unu-du personoj, kiuj uzis la "preson" por malfunkci-igi la radojn. Melbourne eble prenas la laŭrojn kiel la plej forta E centro en A. M. E Society estis forte starigita, sed ĝi ne daŭris sen interna disputo. W. L. Edmanstone eksiĝis kaj en alia strato starigis M. Komercan Klubon E-an, kiu laboris por E tra la militegaj jaroj. Edmanstone mem foriris al Velingtono ([[Novzelando]]) kaj tie star-igis alian klubon kaj daŭris fari multon ĝis la nuntempo. La komercan grupon gvidis Smart, poste L. E Thomson, kun helpo de multe el la malnovaj anoj de la pliaĝa M. Societo. Sed en 1920 okazis alia interna disputo inter la M-anoj kaj W. J. Drummond starigis la M. E Klubon: prez. estis Pyke kaj sekr. R. R. Rawson. La komerca klubo eksiĝis kaj ĝiaj anoj iris al la nova grupo. Ambaŭ kluboj funkcias ĝis hodiaŭ kaj krome grupoj en kelkaj antaŭurboj: Coburg, Surrey Hitls ktp. En Sydney L. E. Pfahl estis kaj estas la konstanta kolono de la movado. La floranta periodo de la S. Societo okazis, kiam d-ro F. Wil-liams translokiĝis el Melbourne kaj vigle organizis publikajn paroladojn antaŭ la homamasoj, kiuj kolektiĝas ĉiudimanĉe en la Sydney-Domain-Parko; ankaŭ Awayl kaj V. Rutland faris sian parton. Tiamaniere miloj da homoj aŭdis pri E kaj ricevis presaĵon pri ĝi. En Brisbane ne-granda, sed bone starigita grupo delonge funkcias, nun sub la gvido de M. Hyde. En Adelaide W. L. Wa-terman daŭras labori por la loka grupo kaj en Perth prezidas Byatt, kiu estas ankaŭ prez. de la landa organizo AEA. Oficiala subteno? Kelkaj ministroj parolis favore, sed ne faris pluon. Ministro de edukado Davies en 1932 en Novsudkimrujo promesis starigi Eksperimenton laŭ la Eccles-plano en iu lernejo de Sidnejo, sed ĝis nun la direktoro de la edukado, Thomas, sukcesis flankenirigi la dez-iron. Inter la universitataj homoj post nedaŭra subteno de Naylor alportis fortan kaj longedaŭran helpon Mere-dith Atkinson, prof. de ekonomio ĉe M. Univ., kiu poste eksiĝis el la Uni-versitato kaj dum kelkaj jaroj (ĝis sia morto) donis senavare lokon por E en sia gazeto Stead's Review. Gravan sukceson signifas la E-aj kaj por E-aj paroladoj de R. R. Rawsor el la Radio Stacio en Melbourne, unufoje dum ĉiu monato dum kelkaj jaroj. Izola laboro okazis inter policistoj kaj inter skoltoj, sed mankas la frukto. Peacock, oficisto de la Sava Armeo, faras propagandon en sia fako. Eble la plej interesa laboro estis tiu de Edmanstone en Wellington inter malliberigitoj, konsentite de la direktoro de la malliberejoj. L. E. THOMSON }} == Bildaro == <gallery> Dosiero:Australia satellite plane.jpg|satelita bildo de Aŭstralio Dosiero:NewParliamentHouseInCanberra.jpg|Nova Parlamentejo en Kanbero estis malfermita en 1988 anstataŭigante la provizoran Parlamentan Domon malfermitan en 1927. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Trad|en|Australia|54306507}} == Libroj == * Denoon, Donald, et al. (2000). ''A History of Australia, New Zealand, and the Pacific''. Oxford: Blackwell. ISBN 0-631-17962-3. * Hughes, Robert (1986). ''The Fatal Shore: The Epic of Australia's Founding''. Knopf. ISBN 0-394-50668-5. * {{Citaĵo de libro|titolo=The Oxford Companion to Australian History|eldoninto=Oxford University Press|location=Melbourne, Vic.|jaro=1999|isbn=0-19-553597-9|aŭtorligilo=Davison, Graeme; Hirst, John; [[Stuart Macintyre|Macintyre, Stuart]]}} * ''Emily Kngwarreye&nbsp;– Paintings'' (no editor given) (1996). North Ryde NSW: Craftsman House / G + B Arts International. ISBN 90-5703-681-9. * {{Citaĵo de libro|titolo=Artists & Galleries of Australia|eldoninto=Craftsman House|location=Roseville, Vic.|jaro=1990|isbn=976-8097-02-7|aŭtorligilo=Germaine, Max}} * {{Citaĵo de libro|familinomo=Johnson|personnomo=Vivien|jaro=2007|url=http://www.nma.gov.au/exhibitions/papunya_painting/catalogue/|titolo=Papunya Painting: Out of the Desert|location=Canberra|eldoninto=National Museum of Australia|isbn=978-1-876944-58-2}} * {{Citaĵo de libro|personnomo=James|familinomo=Jupp|jaro=2001|titolo=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people, and their origins|eldoninto=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-80789-1}} * Macintyre, Stuart (2000). ''A Concise History of Australia''. Cambridge, U.K.: [[Cambridge University Press]]. ISBN 0-521-62359-6. * McCulloch, Alan; Susan McCulloch, Emily McCulloch Childs (2006). ''The new McCulloch's encyclopedia of Australian art''. Fitzroy, VIC: Aus Art Editions in association with The Miegunyah Press. ISBN 0-522-85317-X. * Powell JM (1988). ''An Historical Geography of Modern Australia: The Restive Fringe''. Cambridge, U.K.: Cambridge University Press. ISBN 0-521-25619-4. * Robinson GM, Loughran RJ, and Tranter PJ (2000) ''Australia and New Zealand: economy, society and environment''. London: Arnold; NY: OUP; 0340720336 paper 0-340720328 hard. * {{Citaĵo de libro|titolo=Australian painting 1788–1990|publisher=Oxford University Press|location=Melbourne, Vic.|jaro=1991|isbn=0-19-554901-5|aŭtorligilo=Smith, Bernard; Smith, Terry}} * {{Citaĵo de libro|aŭtorligilo=Teo, Hsu-Ming; White, Richard|jaro=2003|titolo=Cultural history in Australia|eldoninto=[[University of New South Wales]] Press |isbn=0-86840-589-2}} * title: "BOOMERANG COLLECTION ", éditions du Pécari, author: Serge d'Ignazio : ©2004 - http://www.atlantica.fr ISBN 2-912848-35-0 (version française) - ISBN 2-912848-41-5 (english version) == Vidu ankaŭ == {{Aŭstraliaj ŝtatoj kaj teritorioj}} {{Horzonoj en Aŭstralio}} * [[Aŭstralia kontinento]] * [[Aŭstralia Tago]] * [[Ekonomio de Aŭstralio]] * [[Konstitucio de Aŭstralio]] * [[Landnomoj]] * [[Listo de ĉefministroj de Aŭstralio]] * [[Listo de urboj laŭ lando]] * [[Nacia Muzeo de Aŭstralio]] * [[Registaro de Aŭstralio]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Aŭstralio|s=Kategorio:Aŭstralio|wikt=Aŭstralio|ReVo=auxstr1}} * {{ueavikio|Aŭstralio}} {{eo}} * [http://www.australia.gov.au Registara retejo] * [http://www.anbg.gov.au/anbg/esperanto/ Aŭstralia Nacia Botanika Ĝardenaro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050213112028/http://www.anbg.gov.au/anbg/esperanto/ |date=2005-02-13 }} * [http://www.australiaphotography.com Aŭstralia fotografio] * [https://www.councildirect.com.au Loka administracio en Aŭstralio] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ Aŭstralio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |date=2021-01-09 }} en [[Monda faktolibro de CIA]] [[Dosiero:Wikivoyage Australia expedition banner 2.jpg|775ra]] {{Havenda artikolo|Aŭstralio}} {{Kontinentoj}} {{Komunumo de Nacioj}} {{G20-Ŝtatoj}} {{Portalostrio|Aŭstralio|Geografio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Aŭstralio| ]] [[Kategorio:Membroj de la Komunumo de Nacioj]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1901]] 0hfhzgie5oa64sdgo2i0dg19rfmokt1 0 42 9367628 9348199 2026-05-06T12:06:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367628 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Atheismsymbol endorsed by AAI.svg|eta|dekstra|190ra|Unu el la simboloj de ateismo]] [[Dosiero:Atheism.svg|eta|dekstra|190ra|Alia simbolo de ateismo]] [[Dosiero:Kp209-ateismo.opus|eta|Epizodo de [[podkasto]] [[Kern.punkto]] pri ateismo]] [[Dosiero:Atheists Agnostics Zuckerman en.svg|eta|altdekstre=1.4|La % de la ateistoj kaj agnostikoj en la mondo 2007<ref>{{en}} Phil Zuckerman: Atheism: Contemporary Rates and Patterns, in: [[Michael L. Martin]](ed.): The Cambridge Companion to Atheism. [[Cambridge University Press]] 2007.</ref>.]] '''Ateismo''' estas [[Greka lingvo|grek]]devena vorto, kiu signifas '''sendiismon''' aŭ '''di-neismon''', do ke oni ne kredas je la ekzisto de ajna [[dio]]. Ĝi kontrastas kun ''[[teismo]]'', kiu signifas [[kredo]]n je dio, dioj aŭ [[diaĵo]]j. En ĝenerala parolado kaj argumentado oni renkontas variajn uzadojn de la termino. Ateismo povas esti [[sekularismo|sekulara]], sed ekzistas ankaŭ ateismaj [[religio]]j, ekzemple certagrade la [[ĝajnismo]] kaj multaj formoj de [[budhismo]]. == Specoj de ateismo == La [[Filozofio|filozofia]] tradicio rigardas ateismon ne nur foresto de di-kredo, sed efektiva kredo ke dio ne ekzistas. Tiel kontrastas '''implicita ateismo''', simpla [[nekredo]], kaj '''eksplicita ateismo, ''' kiu asertas la neekziston de dioj. Filozofoj, kiam ili enkondukas la [[Filozofio de religio|filozofion de religio]], ofte emfazas, ke estas grave distingi inter ĉi sekvaj asertoj: «Mi ne kredas, ke dio ekzistas» kaj «Mi kredas, ke dio ne ekzistas». Filozofoj ofte postulas, ke la unua aserto estas konsekvenca kun kaj el [[agnostikismo]] (tamen ili devus diri specife ''ateisma agnostikismo'') kaj ateismo; la dua estas konsekvenca nur kun eksplicita ateismo. [[Praktika ateismo]], konata ankaŭ kiel [[pragmatika ateismo]], estas unu el du ĉefaj branĉoj de la ateismo (dum la alia estas la teoria ateismo). Temas pri maniero vivi kaj agadi en kiu, kvankam oni ne neas la ekziston de dio(j), oni konsideras (ĉu implicite ĉu eksplicite) nula la influon kiun tiu(j) havas aŭ havus sur la ĉiutaga vivo. Pro tio, la praktikaj ateistoj vivas praktike kvazaŭ ili kredus, ke ne ekzistas dio aŭ religia valoro. Simila koncepto al la praktika ateismo estas la tendenco konata en [[angla lingvo]]<ref>Kaj el tio internacie.</ref> kiel ''apatheism'' (nome kompono de ''apaty'' «[[apatio]]» kaj ''theism'' «teismo» aŭ «[[diismo]]», foje tradukita kiel ''[[apateismo]]''), konsistanta en apatio aŭ manko de intereso rilate al la ekzisto aŭ neekzisto de Dio.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://atheism.about.com/od/Atheist-Dictionary/g/Definition-Apatheist.htm |titolo=Descripción de Apateísmo por atheism.about.com |alirdato=2019-06-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160420213219/http://atheism.about.com/od/Atheist-Dictionary/g/Definition-Apatheist.htm |arkivdato=2016-04-20 }}</ref> == Ateismo kaj agnostikismo == Ĉar kredo ne estas ligita al scio, [[agnostikismo]] ne egalas ateismon; ankaŭ ĝi estas meza vidpunkto. Ĝi nur asertas, ke pri dioj oni ne povas atingi (certan) scion. Oni povas esti ateisma agnostikulo, aŭ [[teismo|teisma]] agnostikulo; la pozicio de agnostikismo koncernas scion, kaj en si mem ne rilatas al la afero de la specifa kredo. Teistoj ofte kunmiksas ateistojn, ambaŭ specojn de agnostikuloj, kaj pozitivistojn per la termino ''[[nekredanto]]j''. Plue ekzistas kutimo diferencigi inter eksplicita ateisto rilate al la jud-kristana dio kaj laŭvorta, aŭ implicita, ateisto rilate al iuj aliaj dioj. == Morala konsidero == Iuj skoloj de ateistoj ankaŭ faras plian distingon inter «katolika» kaj «ortodoksa ateismo» uzante la originalajn signifojn de tiuj kristanaj terminoj. Laŭ ili la «katolika» ateisto nur forneas la ekziston de dio dum la memdeklarita «ortodoksa ateisto» konsentas kun la aserto de [[Miĥail Bakunin]] ke «se dio ekzistus, oni devus malpermesi ĝin». Tiuj kiuj konceptas ateismon kiel morala pozicio (kontraste al la pozicioj teologia aŭ metafizika), emfazas la signifon de tiu diferenco. == Monda situacio de ateismo == Laŭ taksoj proksimume 2,5% de la monda loĝantaro klasifikas sin mem kiel ateistoj, kaj proksimume 12,8% kiel nereligiaj (laŭ [[Encyclopædia Britannica]]). Ĉi tiuj procentaĵoj estas ĝenerale pli altaj en [[Eŭropo|eŭropaj]] kaj eks-socialismaj landoj, kaj pli malaltaj en [[Usono]] kaj [[evoluantaj landoj]]. La efektiva procentaĵo de ateistoj eble estas pli alta ĉar personoj kiuj respondas al [[Opinisondado|opinisondoj]] ofte estas hezitemaj malkovri sin mem al eblaj leĝa, ekonomia aŭ socia [[diskriminacio]]j. Ekde la [[20-a jarcento]] sendiismo iĝis oficiala [[doktrino]] de iuj filozofiaj skoloj, ekzemple [[Komunismo|komunismaj]], institucioj aŭ ŝtatoj, ekzemple [[Ĉinio]] iame, kompareble kun la situacio de [[ŝtatreligio]], ankaŭ nomata oficiala religio. Estus eraro supozi, ke ĉiuj ateistoj malestimas dion aŭ [[religio]]n. Ofte ili respektas la religiajn sentojn de di-kredantoj kaj rigardas la religiojn kiel parton de la kultura tradicio, tamen ili mem ne vidas kaŭzon aŭ eblecon imagi la ekziston de [[Supernaturo|supernatura]] [[estaĵo]]. Kelkaj, tamen, emas montri malŝaton por religiemuloj, kiaj [[Richard Dawkins]], [[Piergiorgio Odifreddi]] kaj [[Danilo Mainardi]], laŭ kiuj scienculo ne povas esti dikredanto; eĉ laŭ Dawkins opinias kredon je Dio propra de "priscienca [[Analfabeteco|analfabeto]]". Laŭ [[Roberto Giovanni Timossi]] ''(L'illusione dell'ateismo. Kial la scienco ne nagas Dion),'' proponas elimini, se veras la supra opinio, el la listo de scienculoj [[Galilejo]]n, [[Isaac Newton]], [[Alessandro Volta]], [[Blaise Pascal]], [[James Clerk Maxwell]], [[Johann Gregor Mendel]], [[Louis Pasteur]], [[Max Planck]], [[Albert Einstein]], John Carew Eccles... == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de ateismo}} Kvankam la plej frue trovita uzokutimo de la esprimo ''ateismo'' estas el [[Francio]] de la [[16-a jarcento]],<ref name=mw-online>{{citation | url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/atheism | title=Merriam-Webster Online:Atheism | quote=First Known Use: 1546 | accessdate=2013-11-21}}</ref> ideoj kiuj estus rekonitaj hodiaŭ kiel ateismaj estas dokumentitaj de la [[Vedoj|veda periodo]] kaj de la [[grek-romia antikvo]]. === Frua hindia religio === Ateismaj skoloj estas trovitaj en frua hinda penso kaj ekzistis de la tempoj de la historia veda religio.<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/?id=B90uj14NHjMC&pg=PA64|titolo=India, that is, sidd|alirdato=2011-04-09|familia nomo=Pandian|jaro=1996|eldoninto=Allied Publishers|ISBN=978-81-7023-561-3|paĝo=64}} </ref> Inter la ses ortodoksaj skoloj de hindua filozofio, Samĥja, nome la plej malnova filozofia pensoskolo, ne akceptas dion, kaj ankaŭ la frua Mimamsa malaprobis la nocion de dio.<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/?id=PoaMFmS1_lEC&pg=PA258|titolo=A history of Indian philosophy, Volume 1|alirdato=2011-04-09|familia nomo=Dasgupta|persona nomo=Surendranath|jaro=1992|eldoninto=Motilal Banarsidass Publ.|ISBN=978-81-208-0412-8|paĝo=258}} </ref> La ĝisfunde materialisma kaj kontraŭ-teista filozofia skolo Cārvāka (ankaŭ nomita Nastika aŭ Lokaiata) kiu originis de Hindio ĉirkaŭ la 6-a jarcento a.K. estas verŝajne la plej eksplicite ateisma skolo de filozofio en [[Hindio]], simila al la greka cirenajka skolo. Tiu branĉo de hinda filozofio estas klasifikita tiel heterodoksa pro sia malakcepto de la aŭtoritato de Vedoj kaj tial ne estas konsiderita parto de la ses ortodoksaj skoloj de [[hinduismo]], sed ĝi estas rimarkinda kiel signoj de materialisma movado ene de hinduismo.<ref>Sarvepalli Radhakrishnan and Charles A. Moore. ''A Sourcebook in Indian Philosophy''. ([[Princeton_University_Press]]: 1957, Twelfth Princeton Paperback printing 1989) pp. 227–249. ISBN 0-691-01958-4. </ref> Chatterjee kaj Datta klarigas ke nia kompreno de Cārvāka filozofio estas fragmenta, surbaze plejparte de kritiko de la ideoj fare de aliaj skoloj, kaj ke ĝi ne estas vivanta tradicio: "Kvankam materialismo en iu formo aŭ aliaj ĉiam ĉeestis en Hindio, kaj fojaj referencoj estas trovitaj en la Vedoj, la Budhista literaturo, la Epopeoj, same kiel en la pli postaj filozofiaj verkoj ni ne trovas ajnan sisteman laboron pri materialismo, nek ajnan fakorganizitan skolon de anoj kiujn la aliaj filozofiaj skoloj posedas. Sed preskaŭ ĉiu laboro de la aliaj skolstatoj, por refuto, la materialismaj vidoj. Nia scio pri hinda materialismo estas ĉefe bazita sur tiuj."<ref>Satischandra Chatterjee and Dhirendramohan Datta. ''An Introduction to Indian Philosophy''. Eighth Reprint Edition. ([[University of Calcutta]]: 1984). p. 55. </ref> Aliaj hindaj filozofioj ĝenerale rigarditaj kiel ateismaj inkludas la klasikan Samĥjan kaj Purvan Mimamsan. La malakcepto de dio kiel personkreinto ankaŭ vidiĝas en [[ĝajnismo]] kaj [[budhismo]] en [[Hindio]].<ref name="Joshi">{{cite journal |last=Joshi |first=L.R. |year=1966 |title=A New Interpretation of Indian Atheism |journal=Philosophy East and West |volume=16 |issue=3/4 |pages=189–206|doi=10.2307/1397540 |ref=harv |jstor=1397540| issn=0031-8221}} </ref> === Grek-romia antikvo === [[Dosiero:Socrates Louvre.jpg|eta|altdekstre|En la verko de [[Platono]] nome ''[[Apologio de Sokrato (Platono)|Apologio]]'', [[Sokrato]] (en la bildo) estis akuzita de Meleto kiel [[nekredanto]] en dioj.]] Okcidenta ateismo havas siajn radikojn en antaŭ-sokrata [[Greka filozofio]], sed ne aperis kiel klara mondokoncepto ĝis la fino de la [[klerismo]]. La greka filozofo Diagoro de la 5-a jarcento a.K. estas konata kiel la "unua ateisto",<ref>Friedrich Solmsen (1942). ''[http://books.google.com/books?vid=0blEqYn0npw5h4r_qPHc_fk&id=rLASAAAAIAAJ&pgis=1 Plato's Theology]''. [[Cornell_University_Press]]. p 25. </ref> kaj estas tiele citita kiel tia fare de [[Cicerono]] en lia ''De Natura Deorum''.<ref name="CIC">''...&nbsp;nullos esse omnino Diagoras et Theodorus Cyrenaicus&nbsp;...'' Cicero, Marcus Tullius: ''De natura deorum.'' eldono de Richard D. McKirahan. Thomas Library, [[Bryn_Mawr_College]], 1997, paĝo 3. ISBN 0-929524-89-6 </ref> [[Atomismo|Atomistoj]] kiaj ekzemple [[Demokrito]] provis klarigi la mondon laŭ sole materialisma maniero, sen referenco al la spirita aŭ mistera. Kritio rigardis religion kiel homan inventon uzitan por timigi homojn en sekvado de morala ordo kaj ankaŭ [[Prodiko el Keos|Prodiko]] ŝajne havas evidentigitajn ateismajn deklarojn en sia laboro. [[Filodemo]] raportas, ke Prodiko kredis, ke "la dioj de popolkredo nek ekzistas nek ilin oni konas, sed ke la prahomo, [pro admiro, diigis] la fruktojn de la tero kaj praktike ĉion kio kontribuis al lia ekzisto". Protagoro foje estis prenita kiel ateisto sed prefere apogis agnostikajn opiniojn, komentante, ke "Koncerne la diojn mi estas nekapabla malkovri de tio, ĉu ili ekzistas, aŭ kiel ili enestas en formo; ĉar ekzistas multaj malhelpoj al scio, la obskureco de la subjekto kaj la mallongeco de homa vivo."<ref>{{Cite book|last=Bremmer|first=Jan|chapter=Atheism in Antiquity|postscript=,}} in {{harvnb|Martin|2006|pp=12–13}}</ref> Ankaŭ la grekaj filozofoj Teodoro Cirenajko<ref name=CIC/><ref>Diogenes Laërtius, The Lives and Opinions of Eminent Philosophers, ii </ref> kaj [[Stratono de Lampsako]]<ref>Cicero, ''Lucullus'', 121. in Reale, G., ''A History of Ancient Philosophy''. SUNY Press. (1985). </ref> de la 3-a jarcento a. K. ne kredis ke dioj ekzistas. [[Sokrato]] (ĉ. 471-399 a.K.) estis asociita en la atena publika menso kun la tendencoj en antaŭ-sokrata filozofio direkte al naturalisma enketo kaj la malaprobo de diaj klarigoj por fenomenoj. Kvankam tia interpreto misprezentas lian penson laŭ kiu li estis portretita en tia maniero en la komedia teatraĵo Nuboj de [[Aristofano]], li estis pli poste akuzita pro malpieco kaj kiel koruptanto de idojn. Ĉe lia proceso Sokrato estis anoncita kiel impete nei ke li estas ateisto kaj nuntempaj fakuloj disponas nur el malmulte da kialo por pridubi tiun aserton.<ref>{{Cite book|last=Bremmer|first=Jan|chapter=Atheism in Antiquity|postscript=,}} en {{harvnb|Martin|2006|pp=14–19}}</ref><ref> {{Cite book |first1=Thomas C. |last1=Brickhouse |last2=Smith |first2=Nicholas D. |title=Routledge Philosophy Guidebook to Plato and the Trial of Socrates |year=2004 |publisher=[[Londono]]: eldonejo ''[[Routledge]]''|isbn=0-415-15681-5 |page=112}} Partikulare, li asertas, ke la opinio, ke li estas kompleta ateisto kontraŭdiras la alian parton de la akuzo, nome ke li enmetis "novajn diaĵojn".</ref> [[Euhemero]] (ĉ. 330-260 a.K.) publikigis sian opinion ke la dioj estas nur la diigitaj regantoj, konkerintoj kaj fondintoj de la pasinteco, kaj ke iliaj sektoj kaj religioj estis en esenco la daŭrigo de malaperitaj regnoj kaj pli frue politikaj strukturoj.<ref>Fragmentoj de la verko de Euhemero laŭ la latina traduko de Ennio estis konservita en [[Patroj de la Eklezio|Patristikaj]] verkoj (ekz. de [[Laktancio]] kaj de [[Eŭsebio de Cezareo]]), kiuj baziĝas sur pli fruaj fragmentoj de [[Diodoro Sicilia|Diodoro]] 5,41–46 & 6.1. Atestoj, ĉefe en la kunteksto de polemika kritikaro, troviĝas ekz. en [[Kalimako]], ''Himno al Zeŭso'' 8. </ref> Kvankam ne strikte ateisto, Euhemero poste estos kritikata ĉar "disvastigis ateismon trans la tuta loĝata tero per detruado de la dioj".<ref>[[Plutarĥo]], ''Moralia—Isis kaj Osiris'' [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Isis_and_Osiris*/B.html#23 23] </ref> Gravas en historio de ateismo ankaŭ [[Epikuro]] (ĉ. 300 a.K.). Baze super ideoj de Demokrito kaj de Atomistoj, li apogis materialisman filozofion laŭ kiu la universo estis regita per la leĝoj de ŝanco sen la bezono de dia interveno. Kvankam li deklaris ke diaĵoj ekzistas, li kredis ke ili estis neinteresitaj en homa ekzisto. La celo de la Epikuristoj devis ekhavi trankvilon kaj unu gravan manieron fari tion estis per eksponado de timo al dia kolerego kiel neracie. La Epikuristoj ankaŭ neis la ekziston de postvivo kaj la bezonon timi dian punon post morto.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://plato.stanford.edu/entries/epicurus/|titolo=Epicurus (Stanford Encyclopedia of Philosophy)|alirdato=2013-11-10|verko=Plato.stanford.edu}}</ref> La romia filozofo [[Seksto Empiriko]] eltenis ke oni devu prokrasti juĝon pri praktike ĉiuj kredoj - formo de skeptiko konata kiel [[Pironismo]] — ke nenio estas esence malbona, kaj ke [[ataraksio]] ("mens-paco" aŭ "trankvilo") estas atingebla retenante onian juĝon. Lia relative granda kvanto de postvivado de verkoj havis daŭrantan influon sur pli postaj filozofoj.<ref name="gordonstein">Stein, Gordon (Ed.) (1980). "[http://www.positiveatheism.org/india/s1990c25.htm The History of Freethought and Atheism] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070930024429/http://www.positiveatheism.org/india/s1990c25.htm |date=2007-09-30 }}". ''An Anthology of Atheism and Rationalism''. New York: Prometheus. Retrieved 2007-APR-03.</ref> La signifo de "ateisto" ŝanĝis laŭlonge de la klasika antikveco. La unuaj kristanoj estis konsideritaj ateistoj fare de nekristanoj pro ties malkredo je paganaj dioj.<ref name="cathencyc-atheism">[[s:Catholic Encyclopedia (1913)/Atheism|Atheism]]" en ''Catholic Encyclopedia'' de 1913</ref> Dum la [[Romia Imperio]], kristanoj estis ekzekutitaj pro sia malakcepto de la [[Romia religio|romiaj dioj]] ĝenerale kaj de la adorado al imperiestro partikulare. Kiam kristaneco iĝis la ŝtata religio de Romo sub [[Teodosio]] en 381, [[herezo]] iĝis punebla ofendo.<ref>Maycock, A. L. kaj Ronald Knox (2003). ''[http://books.google.com/books?id=DmL8CljbqDwC Inquisition from Its Establishment to the Great Schism: An Introductory Study]{{404|date=January 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}''. ISBN 0-7661-7290-2.</ref> === Mezepoko al Renesanco === Dum la [[Alta Mezepoko]], la [[islama mondo]] trapasis oran epokon. Kun la rilataj progresoj en scienco kaj filozofio, arabaj kaj persaj landoj produktis elstarajn raciistojn kaj ateistojn, kiaj Muhammad al Warraq (7-a jarcento), Ibn al-Rawandi (827-911), Al-Razi (854-925) kaj [[Al-Maari]] (973-1058). Al-Maari verkis kaj instruis ke religio mem estas "fablo inventita fare de la antikvuloj" <ref name="Nicholson318">Reynold Alleyne Nicholson, 1962, ''A Literary History of the Arabs'', paĝo 318. Routledge</ref> kaj ke homoj estis "de du specoj: tiuj kun cerboj, sed neniu religio, kaj tiuj kun religio, sed neniu cerbo." <ref>[http://www.sdsmt.edu/student-orgs/tfs/reading/freethought/islam.html Freethought Traditions in the Islamic World] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120214102422/http://www.sdsmt.edu/student-orgs/tfs/reading/freethought/islam.html |date=2012-02-14 }} de Fred Whitehead; citita ankaŭ en Cyril Glasse, (2001), ''The New Encyclopedia of Islam'', p. 278. Rowman Altamira.</ref> Malgraŭ esti relative produktivaj verkistoj, preskaŭ neniu el ilia skribo pluvivas al la moderna tago, la plej granda parto de kio malgrande restas estante konservita tra citaĵoj kaj eltiraĵoj en pli postaj verkoj fare de islamaj apologiistoj provantaj refuti ilin. <ref>''Al-Zandaqa Wal Zanadiqa'', de Mohammad Abd-El Hamid Al-Hamad, unua eldono 1999, Dar Al-Taliaa Al-Jadida, Sirio (araba)</ref> Aliaj akademiuloj de la elstara Ora epoko estis asociitaj kun raciista penso kaj ateismo, kvankam la aktuala intelekta atmosfero en la islama mondo, kaj la malabunda indico kiu pluvivas de la epoko, faras tiun punkton disputiga hodiaŭ. En Eŭropo, la subteno de ateismaj vidoj estis malofta dum la komenca kaj plena Mezepoko; [[metafiziko]] kaj [[teologio]] estis la dominaj interesoj apartenantaj al religio.<ref name="Zdybicka 2005 4">{{harvnb|Zdybicka|2005|p=4}} </ref> Ekzistis, aliflanke, movadoj ene de tiu periodo kiu antaŭenigis heterodoksajn konceptojn de la kristana dio, inkluzive de malsamaj vidoj de la naturo, transcendeco, kaj sciigeblo de dio. Individuoj kaj grupoj kiaj ekzemple [[Skoto Eriugena]], Davido de Dinant, Amalriko de Bena, kaj la Fratoj de la [[Libera Spirito]] konservis kristanajn vidpunktojn kun [[Panteismo|panteistaj]] tendencoj. [[Nikolao el Kuzo]] subtenis formon de [[fideismo]] kiun li nomigis daĝan nesaĝon ("erudicia nescio"), asertante ke dio estas preter homa kategoriado, kaj tiel nia kono de li estas limigita por konjekti. [[Vilhelmo el Okam]] inspiris kontraŭ-metafizikajn tendencojn per sia [[Nominalismo|nominalista]] limigo da homa scio al eksterordinaraj objektoj, kaj asertis ke la dia [[esenco]] ne povis esti intuicie aŭ racie ekkaptita per homa intelekto. Sekvantoj de Okam, kiaj ekzemple John el Mirecourt kaj Nikolao de Autrecourt antaŭenigis tiun vidon. La rezulta disiĝo inter kredo kaj racio poste influis radikalajn kaj reformemajn teologojn kiaj ekzemple [[John Wyclif]], [[Jan Hus]], kaj [[Marteno Lutero]].<ref name="Zdybicka 2005 4"/> La [[Renesanco]] faris multon por vastigi la amplekson da [[Liberpensuloj|liberpensado]] kaj skeptika enketado. Individuoj kiaj ekzemple [[Leonardo da Vinci]] serĉis eksperimentadon kiel rimedo de klarigo, kaj kontraŭbatalis argumentojn de religiema aŭtoritato. Aliaj kritikistoj de religio kaj de la eklezio dum tiu tempo estis [[Makiavelo]], Bonaventure des Périers, kaj [[François Rabelais]].<ref name="gordonstein"/> === Moderna epoko === Historiisto Geoffrey Blainey skribis ke la [[Reformacio]] pavimis la vojon por ateistoj atakante la aŭtoritaton de la [[Romkatolika Eklezio]], kiu en victurno "kviete inspiris aliajn pensulojn por ataki la aŭtoritaton de la novaj protestantaj eklezioj".<ref>Geoffrey Blainey; A Short History of Christianity; Viking; 2011; p.388</ref> [[Diismo]] akiris influon en [[Francio]], [[Prusio]], kaj [[Anglio]]. La nederlanda filozofo [[Baruch Spinoza]] estis "verŝajne la unua konata "duon-ateisto" kiu sciigis sin en kristana tero en la moderna epoko", laŭ Blainey. Spinoza kredis ke naturaj leĝoj klarigas la funkciadon de la universo. En 1661 li publikigis sian ''Mallongan Disertaĵon pri Dio''.<ref>Geoffrey Blainey; A Short History of Christianity; Viking; 2011; p.343</ref> Kritiko de kristanismo iĝis ĉiam pli ofta en la 17-a kaj [[18-a jarcento]]j, precipe en Francio kaj Anglio, kie ŝajne estis religia malbonfarto, laŭ nuntempaj fontoj. Kelkaj protestantaj pensuloj, kiaj ekzemple [[Thomas Hobbes]], apogis materiistan filozofion kaj skeptikon rilate al supernaturaj okazoj, dum la jud-nederlanda filozofo Spinoza malaprobis [[Dia providenco|dian providencon]] en favoro de [[Panenteismo|panenteista]] naturalismo. Ekde la fino de la 17-a jarcento, diismo estis malkaŝe apogita fare de intelektuloj kiaj ekzemple John Toland kiu elpensis la esprimon "panteisto".<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=pantheism|titolo=Online Etymology Dictionary|alirdato=2013-11-26}}</ref> La unua konata eksplicita ateisto estis la germana kritikisto de la religio Matthias Knutzen en siaj tri verkoj de 1674.<ref>Winfried Schröder, en: Matthias Knutzen: Schriften und Materialien (2010), p. 8. Vidu ankaŭ Rebecca Moore, ''The Heritage of Western Humanism, Scepticism and Freethought'' (2011), kiu nomigis Knutzen "the first open advocate of a modern atheist perspective" (la unua malferma defendanto de la moderna ateisma vidpunkto) [http://reason.sdsu.edu/germany.html online here] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120330182416/http://reason.sdsu.edu/germany.html |date=2012-03-30 }}</ref> Li estis sekvita fare de du aliaj eksplicitaj ateistaj verkistoj, la pola eks-jezuita filozofo [[Kazimierz Łyszczyński]] kaj en la 1720-aj jaroj la franca pastro [[Jean Meslier]].<ref>{{cite web |url=http://nova.wpunj.edu/newpolitics/issue40/Onfray40.htm |title=Michel Onfray on Jean Meslier |publisher=[[William Paterson University]] |accessdate=2011-11-04 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-06-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120112154508/http://nova.wpunj.edu/newpolitics/issue40/Onfray40.htm |arkivdato=2012-01-12 }}</ref> En la fluo de la 18-a jarcento, aliaj malkaŝe ateismaj pensuloj sekvis, kiaj ekzemple Baron d'Holbach, Jacques-André Naigeon, kaj aliaj francaj materialistoj. <ref name=Holbach-SoN>{{Citaĵo el libro|url=http://fulltextarchive.com/page/The-System-of-Nature-Vol-21/|titolo=The System of Nature|alirdato=2011-04-07|familia nomo=d'Holbach|persona nomo=P. H. T.|jaro=1770|volumo=2}}</ref> [[John Locke]] male, kvankam rekomendanto de toleremo, instigis aŭtoritatojn por maltoleri ateismon, kredante ke la neo de la ekzisto de dio [[subfoso|subfosus]] la socian ordon kaj kondukus al kaoso.<ref>Jeremy Waldron; ''God, Locke, and Equality: Christian Foundations in Locke's Political Thought''; Cambridge, UK; 2002; p.217</ref> La filozofo [[David Hume]] evoluigis skeptikan sciteorion blokitan en empirio, kaj la filozofio de Immanuel Kant forte pridubis la eblecon de metafizika scio mem. Ambaŭ filozofoj subfosis la metafizikan bazon de natura teologio kaj kritikis klasikajn argumentojn por la ekzisto de dio. Tamen, ili ne estis ateistoj mem. [[Dosiero:Ludwig Andreas Feuerbach.jpg|eta|maldekstra|altdekstre|''The Essence of Christianity'' de [[Ludwig Feuerbach]] (1841) multe influus filozofojn kiaj ekzemple [[Engels]], [[Marx]], [[David Strauss]], [[Nietzsche]], kaj [[Max Stirner]]. Li konsideris dion kiel homa invento kaj religiajn agadojn dezir-plenumadaj. Pro tio li estas konsiderita la fonda patro de moderna [[antropologio de religio]].]] Dum la [[Teroro (franca revolucio)|Teruro de 1792-93]], la kristana kalendaro de Francio estis aboliciita, monaĥejoj, monaĥinejoj kaj ekleziaj proprietoj estis kaptitaj kaj monaĥoj kaj monaĥinoj forpelitaj. Historiaj preĝejoj estis malmuntitaj.<ref>Geoffrey Blainey; A Short History of Christianity; Viking; 2011; pp.&nbsp;397–8</ref> Blainey notas ke, kvankam [[Voltaire]] estas ĝenerale konsiderita kiel forte kontribuinta al ateisma pensado dum la Revolucio, li ankaŭ konsideris, ke timo al dio estis malinstiginta plian malordon, kaj diris "Se dio ne ekzistus, estus necese inventi lin."<ref>Geoffrey Blainey; A Short History of Christianity; Viking; 2011; pp.&nbsp;390–391</ref> En ''[[Pensoj pri la Revolucio en Francio]]'', (1790), la filozofo [[Edmund Burke]] kondamnis ateismon, kaj verkis pri "literatura paciencludo" kiu estis "antaŭ kelkaj jaroj forminta ion kiel regula plano por la detruo de la kristana religio. Tiu objekto kiun ili traktis kun grado de fervoreco kiu ĝis nun estis malkovrita nur en la perantoj de iu sistemo de pieco ... Tiuj ateismaj patroj havas bigotecon propran ... ". Sed, Burke asertis, "la homo estas per sia konstitucio religia besto" kaj "ateismo estas kontraŭ, ne nur nia kialo, sed ankaŭ niaj instinktoj; kaj ... ĝi ne povas regi longe".<ref>[http://ebooks.adelaide.edu.au/b/burke/edmund/reflections-on-the-revolution-in-france/ Pensoj pri la Revolucio en Francio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131203033011/http://ebooks.adelaide.edu.au/b/burke/edmund/reflections-on-the-revolution-in-france/ |date=2013-12-03 }}; (1790) de [[Edmund Burke]]</ref> La [[Franca Revolucio]] portis ateismon kaj kontraŭklerikalan diismon ekster la salonoj kaj en la {{N|publika sfero}}. La Barono d'Holbach estis elstara figuro en la franca [[Klerismo]] kiu estas plej konata pro sia ateismo kaj pro siaj volumenaj skribaĵoj kontraŭ religio, la plej fama el ili ''Système de la nature'' (1770) sed ankaŭ ''Le Christianisme dévoilé'' (1766). Grava celo de la franca revolucio estis restrukturado kaj subigo de la pastraro kun respekto al la ŝtato tra la Civila Konstitucio de la pastraro. Provoj plenumi ĝin kaŭzis kontraŭklerikalan perforton kaj la elpelon de multaj pastraro el Francio. La kaosaj politikaj okazaĵoj en revoluciema Parizo poste rajtigis la pli radikalajn [[jakobeno]]jn enpoviĝi en 1793, konduke al la Teroro. La jakobenoj estis deistoj kaj lanĉis la [[Kulto al la Supera Estaĵo|Kulton de la Supera Estaĵo]] kiel nova franca ŝtata religio. Kelkaj ateistoj ĉirkaŭ [[Jacques René Hébert]] anstataŭe serĉis establi la [[Kulto al la racio|Kulton de Racio]], nome formo de ateisma pseŭdo-religio kun diino personiganta racion. Ambaŭ movadoj klopodis kontribui al provoj perforte senkristanigi Francion. La Kulto de Racio finiĝis post tri jaroj kiam ĝiaj estroj, inkluzive de Jacques René Hébert, estis gilotinitaj fare de la jakobenoj. La kontraŭklerikalaj persekutoj finiĝis kun la Termidora Reago. La napoleona epoko instituciigis la sekularigadon de franca socio, kaj eksportis la revolucion al norda Italio, en la espero de kreado de cedemaj respublikoj. En la 19-a jarcento, ateistoj kontribuis al politika kaj socia revolucioj, faciliganta la renversiĝojn de [[1848]], la [[Risorgimento]]-n en Italio, kaj la kreskon de internacia socialista movado. En la dua duono de la jarcento, ateismo alvenis al pinto sub la influo de [[raciismo|raciistaj]] kaj [[Liberpensuloj|liberpensulaj]] filozofoj. Multaj elstaraj germanaj filozofoj de tiu epoko neis la ekziston de diaĵoj kaj estis kritikaj kontraŭ religio, kiaj [[Ludwig Andreas Feuerbach|Ludwig Feuerbach]], [[Arthur Schopenhauer]], [[Max Stirner]], [[Karl Marx]], kaj [[Friedrich Nietzsche]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/?id=BKz2FcDrFy0C&pg=PA1&dq=nietzsche+schopenhauer+marx+feuerbach|titolo=Subjectivity and Irreligion: Atheism and Agnosticism in Kant, Schopenhauer, and Nietzsche|alirdato=2011-04-09|familia nomo=Ray|persona nomo=Matthew Alun|jaro=2003|eldoninto=Ashgate Publishing, Ltd.|ISBN=978-0-7546-3456-0}} </ref> === Ekde 1900 === Ateismo en la [[20-a jarcento]], precipe en la formo de praktika ateismo, avancis en multaj socioj. Ateisma penso trovis agnoskon en multaj aliaj, pli larĝaj filozofioj, kaj ekzemple [[ekzistadismo]], [[objektivismo]], sekulara humanismo, [[nihilismo]], [[anarkiismo]], logika [[pozitivismo]], [[marksismo]], [[feminismo]],<ref name=feminism>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA233&lpg=PA233&dq=%22Feminism+and+Atheism%22&q=%22Feminism%20and%20Atheism%22|titolo=The Cambridge Companion to Atheism|alirdato=2011-04-09|familia nomo=Overall|persona nomo=Christine|jaro=2006|ĉapitro=Feminism and Atheism|ISBN=978-1-139-82739-3}} in {{harvnb|Martin|2006|pp=233–246}} </ref> kaj la ĝenerala scienca kaj raciisma movado. Krome, ŝtata ateismo aperis en Orienta Eŭropo kaj Azio dum tiu periodo, partikularle en la [[Sovetunio]] sub [[Vladimir Lenin]] kaj [[Josif Stalin]], kaj en [[Ĉinio]] sub [[Mao Zedong]]. Ateistaj kaj kontraŭ-religiaj politikoj en Sovetunio inkludis nombrajn leĝojn, senleĝigon de religia instruado en lernejoj, kaj la apero de asocio Ligo de Aktivaj Ateistoj.<ref>Richard Pipes; ''Russia under the Bolshevik Regime''; The Harvill Press; 1994; pp. 339–340</ref><ref name="Viking p.494">Geoffrey Blainey; ''A Short History of Christianity''; Viking; 2011; p. 494</ref> [[Dosiero:Bezbozhnik u stanka 22-1929.jpg|eta|maldekstra|altdekstre|Kovrilo de 1929 de sovetunia gazeto ''Bezbozhnik'', montrante la diojn de unudiismaj religioj premitaj de la simbolo de la Jarkvina Plano.]] Blainey skribis ke dum la dudeka jarcento, ateistoj en okcidentaj socioj iĝis pli aktivaj kaj eĉ batalemaj, kvankam ili ofte "dependis esence de argumentoj utiligitaj fare de multaj radikalaj kristanoj ekde minimume la dekoka jarcento". Ili malaprobis la ideon de intervenista dio, kaj diris ke kristanismo antaŭenigis militon kaj perforton, kvankam "la plej senkompataj gvidantoj en la [[Dua Mondmilito]] estis ateistoj kaj sekularistoj kiuj estis intense malamikaj kaj al judismo kaj al kristanismo" kaj "Poste masivaj abomenaĵoj estis faritaj en la Oriento fare de tiuj entuziasmaj ateistoj, [[Pol Pot]] kaj Mao Zedong ". Kelkaj sciencistoj dume anoncis ke dum la mondo iĝas pli klera, religio estos anstataŭita.<ref>Geoffrey Blainey; ''A Short History of Christianity''; Viking; 2011; p.543</ref> Logika pozitivismo kaj [[sciencismo]] pavimis la vojon por novpozitivismo, [[analiza filozofio]], [[strukturismo]], kaj [[Naturalismo (filozofio)|naturalismo]]. Novpozitivismo kaj analiza filozofio forĵetis klasikan raciismon kaj metafizikon en favoro de strikta empirio kaj epistemologia [[nominalismo]]. Propagandistoj kiaj ekzemple [[Bertrand Russell]] emfaze malaprobis dikredon. En sia junula verkaro, [[Ludwig Wittgenstein]] provis apartigi metafizikan kaj supernaturan lingvon disde racia diskurso. A. J. Ayer asertis la malverigeblon kaj sensignifecon de religiaj deklaroj, citante sian aliĝon al la empiriaj sciencoj. Rilate la aplikata strukturismo de [[Lévi-Strauss]], li ligis religian lingvon al la homa subkonscio en neado de sia transcenda signifo. J. N. Findlay kaj J. J. C. Smart argumentis ke la ekzisto de dio ne estas logike necesa. Naturistoj kaj materiismaj monistoj kiaj ekzemple [[John Dewey]] konsideris la naturan mondon kiel la bazo de ĉio, neante la ekziston de dio aŭ senmorteco.<ref>{{harvnb|Zdybicka|2005|p=16}}</ref> <center><gallery> Image:Irreligion map.png Image:Descent of the Modernists, E. J. Pace, Christian Cartoons, 1922.jpg </gallery></center> == Bildaro de ateistoj aŭ preskaŭ-ateistoj == <gallery> Dosiero:Paul Heinrich Dietrich Baron d'Holbach Roslin.jpg|[[Paul Henri Thiry d'Holbach]] Dosiero:Hw-marx.jpg|[[Karlo Markso]] Dosiero:Bakuninfull.jpg|[[Bakunin]] Dosiero:Epikur.jpg|[[Epikuro]] Dosiero:Spinoza.jpg|[[Baruĥ Spinozo]] Dosiero:Voltaire2.jpg|[[Voltaire]] Dosiero:Immanuel Kant.jpg|[[Immanuel Kant]] Dosiero:Jacques-René Hébert (1757-1794) portrait.jpg|[[Jacques René Hébert]] Dosiero:Feuerbach Ludwig.jpg|[[Ludwig Feuerbach]] Dosiero:Schopenhauer by Jules Lunteschütz.jpg|[[Arthur Schopenhauer]] Dosiero:Nietzsche.jpg|[[Nietzsche]], en 1882 File:Russell1907-2.jpg|[[Bertrand Russell]] en 1907 </gallery> == Organizaĵoj == La [[Internacia Ateisma Alianco]] estas tutmonda federacio de ateismaj kaj individuaj [[organizaĵo]]j devontigitaj por [[Eduko|eduki]] la publikon pri ateismo, [[Sekulareco|sekularismo]] kaj rilataj aferoj. La AAI estis fondita en [[1991]]. La organizaĵo laboras por la [[Apartigo de eklezio kaj ŝtato|disiĝo de religio kaj ŝtato]] sur la monda nivelo kaj la disiĝo de [[religio]] de edukado. La organizaĵo ankaŭ laboras por protekti ateistojn kontraŭ persekutado kaj ĉikanado direktitaj al ateistoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Walter Bradmüller, ''Ateismo? No grazie'' (Ĉu ateismo? Ne dankon), Libreria editrive vaticana, 2010. (La aŭtoro, jam docento ĉe la Aŭsburga universitato, pridiskutas la feblecon de karakterizaj punktoj de la ateismo de biologo Richard Dawkins, de Pierre-Simone Laplace kaj la gajan neniismon de Nietzsche). * Michael Novak, ''No One Sees God: The Dark Night of Atheists and Believers,'' (Neniu povas vidi Dio. Komuna destino pro ateistoj kaj Dikredantoj), 2008. [http://en.wikipedia.org/wiki/Michael_Novak]. * Armstrong, Karen (1999). A History of God. London: Vintage. ISBN 0-09-927367-5. * Baggini, Julian (2003). Atheism: A Very Short Introduction. Oxford: [[Oxford University Press]]. ISBN 0-19-280424-3. * Barker, Dan (2008). Godless: How an Evangelical Preacher Became One of America's Leading Atheists. New York: Ulysses Press. ISBN 978-1-56975-677-5. OL 24313839M. * Bradlaugh, Charles; Besant, Annie; Bradlaugh, Alice; Moss, A. B.; Cattell, C. C.; Standring, G.; Aveling, E. (1884). The Atheistic * Platform. London: Freethought Publishing. * Dawkins, Richard (2006). The God Delusion. Bantam Press. ISBN 0-593-05548-9. * Edwards, Paul (2005) [1967]. "Atheism". In Donald M. Borchert. The Encyclopedia of Philosophy. Vol. 1 (2nd ed.). MacMillan Reference USA (Gale). p.&nbsp;359. ISBN 978-0-02-865780-6. * Flew, Antony (1976). The Presumption of Atheism, and other Philosophical Essays on God, Freedom, and Immortality. New York: Barnes and Noble. * Flint, Robert (1903). Agnosticism: The Croall Lecture for 1887–88. William Blackwood and Sons. OL 7193167M. * Flynn, Tom, ed. (25 October 2007). "The new encyclopedia of unbelief". The New Encyclopedia of Unbelief. Prometheus Books. ISBN 978-1-59102-391-3. OL 8851140M. * Harris, Sam (2005). The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason. W. W. Norton & Company. * Harris, Sam (19 September 2006). Letter to a Christian Nation. Knopf. ISBN 978-0-307-27877-7. OL 25353925M. * Harris, Sam (April 2006a). "The Myth of Secular Moral Chaos". Free Inquiry 26 (3). ISSN 0272-0701. Konsultita la 2013-11-21. alternate URL * Hitchens, Christopher (2007). god Is Not Great: How Religion Poisons Everything. Random House. ISBN 978-0-7710-4143-3. * Hume, David (1779). Dialogues Concerning Natural Religion. London. OL 7145748M. * Hume, David (1748). An Enquiry Concerning Human Understanding. London. * Landsberg, Mitchell (28 September 2010). "Atheists, agnostics most knowledgeable about religion, survey says". Los Angeles Times. * Martin, Michael (1990). Atheism: A Philosophical Justification. Philadelphia: [[Temple University Press]]. ISBN 978-0-87722-642-0. OL 8110936M. * Nielsen, Kai (2013). "Atheism". Encyclopædia Britannica. Konsultita la 2013-11-25. * Rafford, R. L. (1987). "Atheophobia—an introduction". Religious Humanism 21 (1): 32–37. * Rowe, William L. (1998). "Atheism". In Edward Craig. [[Routledge Encyclopedia of Philosophy]]. [[Taylor & Francis]]. ISBN 978-0-415-07310-3. * Russell, Bertrand (1957). Why I am not a Christian, and other essays on religion and related subjects. Simon and Schuster. * Sartre, Jean-Paul (2001) [1946]. "Existentialism and Humanism". In Priest, Stephen. Jean-Paul Sartre: Basic Writings. London: Routledge. p.&nbsp;45. ISBN 0-415-21367-3. * Sartre, Jean-Paul (2004) [1946]. "An existentialist ethics". In Gensler, Harry J.; Spurgin, Earl W.; Swindal, James C. Ethics: Contemporary Readings. London: Routledge. p.&nbsp;127. ISBN 0-415-25680-1. * Shermer, Michael (1999). How We Believe: Science, Skepticism, and the Search for God. New York: William H Freeman. ISBN 0-7167-3561-X. * [[George H. Smith|Smith, George H.]] (1979). Atheism: The Case Against God. Buffalo, New York: Prometheus Books. ISBN 0-87975-124-X. LCCN 79002726. OL 4401616M. * Stenger, Victor J. (2007). God: The Failed Hypothesis—How Science Shows That God Does Not Exist. Amherst, New York: Prometheus Books. ISBN 978-1-59102-652-5. * Stenger, Victor J. (22 September 2009). The New Atheism: Taking a Stand for Science and Reason. Prometheus. ISBN 1-59102-751-9. Konsultita la 2009-07-23. * Zuckerman, Phil, ed. (2010). Atheism and secularity. Santa Barbara, Calif. [u.a.]: Praeger. ISBN 978-0-313-35183-9. * Zdybicka, Zofia J. (2005). "Atheism". In Maryniarczyk, Andrzej. Universal Encyclopedia of Philosophy 1. Pola Asocio Tomaso Akvino. == Vidu ankaŭ == * [[Agnostikismo]] * [[Apostateco]] * [[Diismo]] * [[Empiriismo]] * [[Kritiko al la religio]] * [[Liberpensuloj]] * [[Naturalismo]] * [[Nova ateismo]] * [[Panteismo]] * [[Raciismo]] * [[Sekularismo]] * [[Senreligio]] <!--* [[La Racieco de Ateismo]]--> * [[Listo de ateistoj]] * [[Movado Brights]] * [[Nevidebla Rozkolora Unukornulo]] * [[Fluganta Spagetmonstro]] * [[Ateologio]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|wikt=ateismo|ReVo=ateism}} * [http://ateisto.org Ateista Tutmonda Esperanto-Organizo] * [http://omploader.org/vMjVtZg Kial Mi Ne Estas Kristano, de Bertrand Russel, tradukita al Esperanto]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20100318131112/http://ateismo.iespana.es/a3morto.htm La Timo de la Morto] * [http://www.infidels.org/news/atheism/ The Atheism Web] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20031205014924/http://www.infidels.org/news/atheism/ |date=2003-12-05 }} - angla (La Ateismo TTT-ejo) * [http://www.positiveatheism.org Positive Atheism] - angla (Pozitiva Ateismo) * [http://www.atheists.org American Atheists] - angla (Amerikaj Ateistoj) * [http://dmoz.org/Society/Religion_and_Spirituality/Atheism/ Open Directory atheism links] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20030618150924/http://www.dmoz.org/Society/Religion_and_Spirituality/Atheism/ |date=2003-06-18 }} - angla (Ateismaj ligiloj) * [http://www.iep.utm.edu/n-atheis The New Atheists en ''The Internet Encyclopedia of Philosophy''] * {{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Atheism/|Atheism}} – kun ligiloj al organizoj kaj retejoj. * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/atheism/ Religion & Ethics—Atheism] ĉe bbc.co.uk. * [http://www.infidels.org/library/ Secular Web library] – Biblioteko * [http://www.agreeley.com/articles/hardcore.html The Demand for Religion] – Demografio de Ateismo de Wolfgang Jagodzinski (Universitato de Kolonjo) kaj Andrew Greeley (Universitato de Ĉikago kaj Universitato de Arizono). * [https://kern.punkto.info/2023/10/04/kp209-ateismo/ KP209 Ateismo. Ĉu simple la foresto de religio?], podkasto de [[Kern.punkto]] kun [[Anna Löwenstein]] kaj [[Nyegosh Dube]]. Alŝutita 20231004. {{eo}} {{Havenda artikolo|Ateismo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ateismo| ]] [[Kategorio:Ismoj]] l2d6qg0e039ozytyt4hxpxmnbomqp8c 0 92 9367790 9367451 2026-05-06T17:27:00Z Sj1mor 12103 9367790 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando |nomoenlokalingvo = República Argentina |eonomo = Argentina Respubliko |nacia devizo = En unión y libertad <br /> En unio kaj libereco |lokigo-bildo = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 250 | dosiero1 = ARG orthographic.svg | dosiero2 = Argentina.svg | piedlinio = }} |lingvoj = |religio = [[Romkatolika Eklezio|katolikismo]] (70%) <br /> [[protestantismo]] (9%) |km2 = 2780400 |akvo = 1.1 |loĝantaro = 40677348 |loĝantaro-jaro=[[2008]] |referenco por loĝantaro={{citaĵo el la reto|url= http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|titolo= Proyecciones provinciales de población por sexo y grupos de edad 2001-2015|alirdato= 24-a de junio 2008|aŭtoro= PÉREZ, Gustavo|formato= pdf|eldoninto= [[INDEC]]|paĝoj= 16|lingvo= hispane|arkivurl= https://web.archive.org/web/20051109220300/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecciones_provinciales_vol31.pdf|arkivdato= 2005-11-09}} |loĝdenso = 14.6 |vivlongeco = 77 |valuta kodo = ARS |landkodo = AR |politika sistemo = [[Federacio|Federala]] [[prezidenta respubliko]] |ĉefministro = |nacia tago = [[25-a de majo]] |sendependeco = [[9-a de julio]] [[1816]] |de kiu = [[Hispanio]] |esperanto-asocio = [[Argentina Esperanto-Ligo]] |MEP = [[Usona dolaro|$]]878,2 miliardo<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=10&pr.y=18|titolo=Argentina|eldoninto=International Monetary Fund|alirdato=1-a de oktobro 2009}}</ref> |MEP jaro = 2014 |MEP pokapa = $ 21.542 }} '''Argentino'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#Argentino_kd Argentino] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net</ref>, oficiale la '''Argentina Respubliko''' ({{Lang-es|República Argentina}}), estas ŝtato en [[Sudameriko]], konstituciigita kiel [[federacio]] de 23 provincoj kaj [[aŭtonoma urbo]], [[Bonaero]]. Ĝiaj najbaroj estas [[Ĉilio]] (sude kaj okcidente), [[Bolivio]] (norde), [[Paragvajo]] (norde kaj nordoriente), [[Brazilo]] (nordoriente) kaj [[Urugvajo]] (oriente). Ĝi ankaŭ havas longan marbordon de la Atlantiko. Politike ĝi estas [[federacio|federacia]] respubliko, kiu havas 23 provincojn kaj unu federacian distrikton. Nuntempe, Argentino estas ŝtato, kiu havas fortan ekonomikan evoluon. Post la severa ekonomika krizo de la jaro [[2001]], ĝia registaro kaj ekonomio renormaliĝis kaj nun la lando povas denove rigardi la estontecon kun espero. Laŭ sia [[indekso de homa disvolviĝo]] Argentino estas la dua plej avancinta lando de Sud-Ameriko.<ref>{{citaĵo el la reto|url= http://hdr.undp.org/en/media/hdr_20072008_en_complete.pdf|titolo= Human Development Report |alirdato= 19-a de junio 2008 |jaro= 2007|formato= PDF |eldoninto= United Nations Development Programme|lingvo= angle}}</ref> Aĉetpovo de la loĝantaro estas taksata kiel 23-a inter la ŝtatoj de la mondo.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://hdrstats.undp.org/indicators/5.html|titolo=International GDP ranking|lingvo=angle|alirdato=2009-11-08|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090227061134/http://hdrstats.undp.org/indicators/5.html|arkivdato=2009-02-27}}</ref> La areo de Argentino estas 2.766.890&nbsp;km², kaj situas inter la ''Andoj'' Montaro (okcidente) kaj la [[Atlantiko]] (oriente). Ĝi estas la dua en la listo de plej grandaj landoj el [[Suda Ameriko]], kaj la oka en la listo de plej grandaj landoj el la mondo. La ŝtato postulas posedon de la nune [[Britio|britaj]] [[Falklandoj|''Falkland Islands'']] (aŭ hispane ''Islas Malvinas'' nome [[Malvinoj]]) kaj la posedon de la insuloj ''Georgia del Sur'' kaj la insuloj ''Sandviĉoj''. Ĝi ankaŭ volas posedi 969.464&nbsp;km² de la [[Antarkto]], sed kelkaj partoj de la antarkta teritorio postulita de Argentino estas ankaŭ proklamataj teritorio de [[Britio]] kaj [[Ĉilio]] respektive. Antarkto estas tamen gardata kiel internacia „nenies“ tero laŭ interkonsento de pluraj ŝtatoj. Ĝi estas la [[hispana lingvo|hispanparolanta]] lando plej etenda de la planedo, la dua plej granda de Latinameriko, la kvara en la amerika kontinento kaj la oka en la mondo, se konsideri nur la kontinentan areon sub fakta suvereneco. Se konsideri la postulitan areon, ties totalo estus 3.761.274&nbsp;km², kio igus ĝin la sepa plej etenda lando de la mondo. == Etimologio == La tuta nomo de la lando estas, [[hispane]], ''República Argentina'' (/re'publika aɾxen'tina/). Ankaŭ estas, por kelkaj celoj, uzata la nomo ''Nación Argentina'' (Argentina Nacio). La nomo ''Argentina'' devenas el la [[latina lingvo]] (''argentum'') kio signifas „[[arĝento]]“. Kiam la unuaj hispanaj konkerantoj trovis la ''Río de la Plata'' (arĝentan riveron), oni nomis ĝin ''Mar Dulce'' (dolĉa maro). La indiĝenoj donis arĝentajn donacojn al la personoj, kiuj postvivis terurajn tagojn sub rego de la ŝipestro [[Juan Díaz de Solís]]. La kredo pri arĝenta monto alvenis al Hispanio ĉirkaŭ la jaro [[1524]], kaj ĝia nomo ''Sierra del Plata'' estis unue registrita sur [[Venecio|venecia]] mapo en [[1536]]. Sur ĉi tiu arĝentejo estis fondita la vilaĝo ''[[Potosí]]''. Poste, iu arĝentoserĉanto sekvante la riverojn [[Paraná (rivero)|Paraná]] kaj [[Pilcomayo (rivero)|Pilkomajo]], trovis nur teritorion jam reklamitan de la serĉantoj kiuj alvenis el [[Lima]], la ĉefurbo de la ''Virreynato''. La nomo de la lando estas aktive uzata ekde [[1612]], kiam ĝi aperis en la libro ''Historia del descubrimiento, población y conquista del Río de la Plata'' (Historio pri la trovo, loĝiĝo kaj konkero de la ''Río de la Plata''), verkita de [[Ruy Díaz de Guzmán]]. En tiu libro la teritorio estis nomita ''Tierra Argentina'' (arĝenta teritorio). == Geografio == {{Ĉefartikolo|Geografio de Argentino}} === Areo === [[Dosiero:Argentine map of Argentina.png|eta|Mapo de Argentino kiu inkludas teritoriajn postulojn pri la [[Malvinoj]], la [[Aŭroroj]], la [[Sud-Georgioj]], la [[Sud-Sandviĉinsuloj]] kaj la [[Argentina Antarkta Teritorio|Argentina Antarkto]].]] La teritorio de Argentino estas la dua plej granda en [[Sudameriko]] kaj la [[Listo de landoj laŭ areo|oka]] en la mondo. Ĝi estas formata de amerika sektoro kaj alia [[Argentina Antarkta Teritorio|antarkta]] (kies suvereneco estas postulita). La areo de la [[Ameriko|amerika sektoro]] de Argentino havas 2&nbsp;795&nbsp;677&nbsp;km². El tiuj, 2.780.400&nbsp;km² korespondas al la landa teritorio sub fakta suvereneco, tio estas, la urbo [[Bonaero]], la 22&nbsp;[[Provincoj de Argentino|kontinentaj argentinaj provincoj]] kaj la departementoj [[Ushuaia]] kaj [[Río Grande]] de [[provinco de Fajrolando, Antarkto kaj Insuloj de Suda Atlantiko|Fajrolando]]. La resto estas konstituata de la arkipelagoj sub konflikto kontraŭ [[Unuiĝinta Reĝlando]], kiu kontrolas ilin ''[[de facto]]''; tio inkludas 11.410&nbsp;km² de [[Malvinoj]] (Falklandoj), 3560&nbsp;km² de [[Sud-Georgioj]], kaj 307&nbsp;km² de [[Sud-Sandviĉinsuloj]]. Tiuj tri arkipelagoj formas parton de la [[Insuloj de Suda Atlantiko]]. La areo de la [[Antarkto|antarkta sektoro]] — nome areo sub la principoj de la [[Antarkta traktato]] — estas 965&nbsp;597&nbsp;km²; tiuj korespondas al la [[Argentina Antarkta Teritorio|Argentina Antarkto]] (postulita teritorio), inkludita kiel departamento de la provinco de Fajrolando aŭ Fuegio. Krome, tiu areo inkludas la areojn de la [[Sudaj Ŝetlandaj Insuloj]] kaj de la [[Sudaj Orkadoj]]. La totala areo de Argentino, sumita ambaŭ sektorojn kaj amerika kaj antarkta, totalas 3&nbsp;761&nbsp;274&nbsp;km² inklude la postulitajn teritoriojn. En tiu kvanto oni inkludas nek la oceanan argentinan strion de 200&nbsp;marmejloj ([[ekskluziva ekonomia zono]]), nek la [[kontinentbreto]]n (kiu korespondas grandkvante al la [[Argentina Maro]]), nek la argentinan sektoron de la [[Plata-Rivero]]. === Situo === Argentino estas situanta en la sudo de la kontinento [[Ameriko]], kaj formas parton de la [[Suda Konuso]] kun Ĉilio, Urugvajo, Paragvajo kaj suda Brazilo.<ref name="igm01">Laŭ [http://www.igm.gov.ar/node/114 «Datos geográficos sobresalientes de la República Argentina»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080726235258/http://www.igm.gov.ar/node/114 |date=2008-07-26 }}, artikolo en la retejo de la [[Instituto Geográfico Nacional (Argentino)|Nacia Geografia Instituto]].</ref> * Limas norde kun Bolivio kaj Paragvajo. La limon kun Bolivio markas la montaro Koĉinoka, la riveroj Grande de San Juan, [[rivero Bermejo|Bermejo]], [[rivero Grande de Tarija|Grande de Tarija]], [[rivero Itauo|Itauo]] kaj [[rivero Pilkomajo|Pilkomajo]] kaj la paralelo 22; same kiel parto fiksita de la traktato de [[1889]], per kiu Argentino rezignis pri postulo al provinco Tarija ŝanĝe de la [[Punao (vegetaĵaro)|Punao]] de [[Atakamo]]. La limon de Paragvajo markas la riveroj Pilkomajo, [[rivero Paragvajo|Paragvajo]] kaj [[rivero Paranao|Paranao]] laŭ du diversaj traktatoj (inter kiuj unu kun partopreno de la usona prezidento [[Rutherford B. Hayes|Hayes]]), ambaŭ de [[1876]].<ref name="igm01" /> * Limas oriente kun Brazilo, kun Urugvajo, la [[Rivero Plata]] kaj la [[Argentina Maro]]. La limo kun Brazilo estas markita ankaŭ laŭ traktato kun interveno de usona prezidento [[Grover Cleveland|Cleveland pri Misiones (1895)]], kaj estas farata de la riveroj [[rivero Iguazuo|Iguazuo]], [[rivero San Antonio (Misiones)|San Antonio]], [[rivero Pepirio Guazuo|Pepirio Guazuo]] kaj [[rivero Urugvajo|Urugvajo]]. La limoj kun Urugvajo estas markataj de la samnoma rivero kaj tiu Plata, limoj interkonsentitaj de la Traktato de la [[Plata-Rivero]].<ref name="igm01" /> * Limas okcidente kun Ĉilio, kun kiu la limo estas konstituita plejparte de [[Andoj]], laŭ la Traktatoj de [[1881]], [[1899]] kaj [[1995]], kaj britaj traktatoj de [[1902]] (Patagoniaj Andoj). La [[Konflikto Beagle]] pri la [[Kanalo Beagle]] estis solvita pere de papa perado akceptita de ambaŭ landoj.<ref name="igm01" /> * La plej suda pinto el la teritorio amerika alvenas pere de jurisdikciaj akvoj ĝis la [[Drake-pasejo]], kiu unuigas la oceanojn kaj Atlantikon kaj [[Pacifiko]]n.<ref name="igm01" /> * Laŭ la publikaĵo ''Limits of ocean and seas'' de 1953 de la [[Internacia Hidrografia Organizo]] Argentino posedas ankaŭ du malgrandajn sektorojn apartenantaj al Suda Pacifiko: nome malgranda kojno sude de la [[Santa Cruz (Argentino)|provinco Santa Cruz]] formita el [[Terlango Dungeness]], [[Kabo Vírgenes]] kaj [[Kabo Sankta Spirito]]; kaj, pli etende inkludas nedirite, la akvojn, marbordojn kaj insulojn de la argentina patro de la Kanalo Beagle, sudokcidente de [[Provinco de Fajrolando, Antarkto kaj Insuloj de Suda Atlantiko|Fajrolando]].<ref name="IHO1953">http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|date=2011-10-08}} Limits of Oceans and Seas Alirita la 12-an de oktobro 2010, [http://www.iho.int/english/home/][[International Hydrographic Organization]] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110504104240/http://www.iho.int/english/home/|date=2011-05-04}} 3-a eldono, 1953, Imp. Monégasque, Monte Carlo, Monako, angla</ref> Tamen, la projekto de la 4a eldono de ''Limits of ocean and seas'' de 2001 pasas al la Terlango Dungeness la interoceanan limon, klarigante ke tio estis interkonsentita de Argentino kaj Ĉilio en 1984.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.iho-ohi.net/mtg_docs/circular_letters/spanish/2001/Cl55s.pdf |titolo=Circular C55 de 2001 de la OHI |alirdato=2014-03-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924033333/http://www.iho-ohi.net/mtg_docs/circular_letters/spanish/2001/Cl55s.pdf |arkivdato=2015-09-24 }}</ref> Pri la kanalo Beagle, Argentino ne konsideras ĝin inkludita en iu oceano. La eksterakva teritorio sub efektiva suvereneco de Argentino etendiĝas tra pli ol 33° de latitudo inter ties norda kaj suda pintoj, kaj tra preskaŭ 20° de longitudo de oriento al okcidento. Laŭ la retejo de la [[Instituto Geográfico Nacional (Argentino)|Nacia Geografia Instituto]],<ref>[http://www.ign.gob.ar/republica_argentina Datos Republica Argentina]</ref> ĝi havas 1423&nbsp;km de oriento al okcidento kaj 3694&nbsp;km de longo de nordo al sudo, klarigante ke la plej foraj pintoj estas la jenaj: oriente, pinto situanta ĉe la urbo [[Bernardo de Irigoyen (Misiones)|Bernardo de Irigoyen]], en la [[provinco Misiones]], ĉe {{Koord|26|15|15|S|53|38|52|O}}; okcidente — pinto okcidente de la monto Bertrand aŭ Agassiz Norte en la [[Nacia parko Los Glaciares]], [[Santa Cruz (Argentino)|provinco Santa Cruz]]: {{Koord|50|01|00|S|73|34|00|O}}; norde — la kunfluo de la riveroj Grande de San Juan kaj Mojinete, en la provinco [[Jujuy]] ĉe {{Koord|21|46|50|S|66|13|10|O}}; kaj sude — la [[Kabo San Pío]], sude de la [[Granda Insulo de Fajrolando]], ĉe {{Koord|55|03|00|S|66|31|00|O}}. Tamen, la retejo de la Subsekretario de Katastro de Fajrolando indikas, ke la kabo [[Punta Falsa]] {{Koord|55|03|34|S|66|26|29|O}} kaj la Blanka Insuleto {{Koord|55|03|51|S|66|33|06|O}} troviĝas ankaŭ pli sude ol Kabo San Pío.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.tierradelfuego.gov.ar/catastro/mapas/toponimia.pdf |titolo=Subsekretario de Katastro de Fajrolando |alirdato=2014-03-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140704151438/http://www.tierradelfuego.gov.ar/catastro/mapas/toponimia.pdf |arkivdato=2014-07-04 }}</ref> === Enklavoj kaj eksklavoj === ==== Inter Argentino kaj Urugvajo ==== [[Dosiero:Rio de la Plata BA 2.JPG|eta|250ra|La [[Río de la Plata]], inter Argentino kaj Urugvajo, estas tradicie konsiderata la plej larĝa de la planedo; [[Bonaero]] videblas kiel hela areo sube dekstre de la foto kaj [[Montevideo]] kiel hela areo supre maldekstre de la elfluo en la maro de la bruneca rivero.]] Pro la subskribo de la Statuto de la Rivero Urugvajo de 1961 kiu fiksis la limon ĉe tiu rivero inter Argentino kaj Urugvajo, oni difinis, ke sude de la zono de Ayuí [ajuI] ― kiu estas la loko kie poste oni konstruis la Akvobaraĵon de Salto Grande ―, la limo pasu tra la plej profunda kanalo, separante ankaŭ la insulojn. Spite tion, la insuloj Filomena Grande, Filomena Chica, Palma Chica, Bassi, Tres Cruces, kaj la insuletoj Albakaj Chingolo, laŭ interkonsento apartenas al Urugvajo ĉar ili havis loĝantaron el tiu origino, kvankam la ĉirkaŭa akvo apartenas al Argentino. Tiele, tiuj insuloj konstituas enklavojn de Urugvajo en argentinaj akvoj.<ref name="Tratado" /> La [[insulo Martín García]] estas [[eksklavo]] argentina ĉe la kunfluo de la riveroj [[rivero Paranao|Paranao]] kaj [[rivero Urugvajo|Urugvajo]], je unu kilometro ene de urugvaja akvo, je distanco proksimuma de 3,5&nbsp;km de la urugvaja marbordo, ĉe Martín Chico. La [[Traktato de la Rivero Plata]], subskribita de Argentino kaj [[Urugvajo]] en [[1973]], rekonfirmis la argentinan jurisdikcion sur la insulo, finante jarcentan disputon inter la landoj.<ref name="Tratado">http://www.gob.gba.gov.ar/html/municipales/islamg/tratado_del_rio_de_la_plata_y_su_frente_maritimo.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080418123806/http://www.gob.gba.gov.ar/html/municipales/islamg/tratado_del_rio_de_la_plata_y_su_frente_maritimo.htm |date=2008-04-18 }} Tratado del Río de la Plata y su Frente Marítimo Alirita la 24-an de julio 2008, Ministerio de Gobierno de la Provincia de Buenos Aires</ref> Pro [[sedimentado|rivera sedimentado]], formiĝis insulo antaŭ la norda bordo de Martín García kiu estis nomita de Argentino Punta Bauzá kaj de Urugvajo Timoteo Domínguez, kaj estis nova objekto de disputo inter ambaŭ landoj. Laŭ interkonsento ĉe la ''Traktato de la Rivero Plata'', Argentina agnoskis la urugvajan suverenecon sur la insulo kiu, poste, unuiĝis al Martín García, konstituante sekan landlimon. ==== Inter Argentino kaj Paragvajo ==== Laŭ la traktatoj subskribitaj kun [[Paragvajo]], oni interkonsentis, ke la insuloj en la riveroj [[rivero Paranao|Paranao]] kaj [[rivero Paragvajo|Paragvajo]] (escepte de la insuloj Jaciretao kaj [[Insulo Cerrito|Cerrito]]) estu de la plej proksima lando, tiele ke la akvoj estu dividitaj per la ĉefa kanalo de la rivero.<ref>http://www.argentina-rree.com/14/14-039.htm Las relaciones con Paraguay, Alirita la 25-an de julio 2008, Historia General de las Relaciones Exteriores de la Argentina, Iberoamérica y el Mundo</ref> Post la markigo de la insuloj en [[1980]] restis enklavoj ambaŭflanke, kaj en la rivero [[rivero Paranao|Paranao]] kaj en la rivero [[rivero Paragvajo|Paragvajo]]. Tiele apartenas al Argentino ene de la [[provinco Corrientes]] la insuloj: [[Insulo Apipé Grande|Apipé Grande]], [[Insulo Entre Ríos|Entre Ríos]], la grupoj Caa Verá, Verdes (Verdaj) kaj Costa Larga (Longa Marbordo); ĉiuj el ili situantaj en la rivero Paranao en paragvajaj akvoj. === Naturaj regionoj === {{Ĉefartikolo|Regionoj de Argentino}} <gallery mode="packed"> 155 - Glacier Perito Moreno - Panorama de la partie nord - Janvier 2010.jpg|[[Glaĉero Perito-Moreno]], [[Nacia parko Los Glaciares]], [[Santa Cruz (Argentino)|Santa Cruz]]. Unu el la glaĉeroj plej vizitataj en la mondo, kaj unu el plej grandaj rezervejoj de nesala akvo en la mondo. Deklarita [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda heredaĵo]] de [[Unesko]] en 1981. </gallery> Laŭ la plej ĵusa informo de la [[Monda Fonduso por Naturo]] ([[WWF]]) Argentino estas la naŭa lando (inter pli ol 150) kun plej grandaj naturaj riĉo kaj [[biodiverseco]].<ref>http://www.clarin.com/edicion-impresa/deforestacion-agrava-inundaciones_0_418158288.html{{404|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} La deforestación agrava inundaciones, Alirita la [[30an de januaro]] de 2011, Clarín</ref> Laŭ la informo de WWF, Argentino estas antaŭata laŭ naturaj riĉo kaj biodiverseco nur de la kontinentlandoj [[Brazilo]], [[Ĉinio]], [[Usono]], [[Rusio]], [[Barato]], [[Aŭstralio]] kaj de la mezgranda sed tre insulara [[Indonezio]]. En 2011, la akvofaloj de [[Iguacuo]] (en la [[provinco Misiones]]) estis proklamitaj kiel unu el la [[Sep naturaj mirindaĵoj de la mondo]]<ref>[http://noticias.terra.com.ar/sociedad/oficializaron-la-consagracion-de-las-cataratas-del-iguazu-como-una-de-las-nuevas-siete-maravillas-del-mundo,e07506ea57a87310VgnVCM10000098cceb0aRCRD.html «Oficialización de las Cataratas del Iguazú como una de las Nuevas Siete Maravillas del Mundo»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140704153215/http://noticias.terra.com.ar/sociedad/oficializaron-la-consagracion-de-las-cataratas-del-iguazu-como-una-de-las-nuevas-siete-maravillas-del-mundo,e07506ea57a87310VgnVCM10000098cceb0aRCRD.html |date=2014-07-04 }}, artikolo en la retejo Noticias Terra.</ref> La argentina kontinenta teritorio estas situanta inter la [[Andoj]], la [[Atlantiko|Suda Atlantiko]] kaj la [[Antarkto]]. En la lando eblas distingi tri grandajn geografiajn areojn klare diferencaj: * la centra kaj norda zonoj, de [[ebenaĵo]]j; * la suda zono, de [[altebenaĵo]]j; * la okcidenta zono, de [[montaro]]j.<ref name="reg01">Vidu [http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi98/Campos-Estancias/regiones.htm oni.escuelas.edu.ar] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130803021053/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi98/campos-estancias/regiones.htm |date=2013-08-03 }} [http://www.redargentina.com/mipais/regiones/index.asp redargentina.com] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080727130912/http://www.redargentina.com/MiPais/regiones/index.asp |date=2008-07-27 }}.</ref> En la nordo de la lando troviĝas regionoj de densa vegetaĵaro; en kelkaj sektoroj tiu estas [[arbaro|arbara]] kaj en aliaj estas [[ĝangalo|ĝangala]], komponita de la [[Ĉako (ekoregiono)|ĉaka regiono]] kaj de la [[marĉo Iberao]]; tiuj zonoj de abunda vegetaĵaro miksiĝas kun aliaj etendaj zonoj de [[arecaceae|palmaroj]] kaj [[herbejo]]j. La [[provinco Misiones|misiona regiono]] estas diferencigita areo, kiel pludaŭro de la montaroj de Brazilo, kun malaltaj sed krutaj montaroj, de subtropika klimato, tre malsekaj kaj vegetaĵaro [[ĝangalo|ĝangala]]. La nordokcidento de la lando estas okupata de la regiono de altebenaĵoj nome [[Punao|Punao de Atakamo]] aŭ ''Altiplano''.<ref name="reg01" /> En la centro de la lando troviĝas la [[Pampo|pampa ebenaĵo]], kiu povas dividiĝi en du regionoj: [[Malseka Pampo]] kaj [[Seka Pampo]]. Tiu lasta havas [[kontinenta klimato|pli kontinentan klimaton]]. En la Malseka Pampo la [[Sierra de la Ventana]] kaj [[Sistemo Tandilia|Tandilia]] (kun maksimuma alto apenaŭ supera al 500&nbsp;metroj super la marnivelo)<ref name="reg01" /><ref>http://www.mejorpasto.com.ar/content/view/241/126/ Sistema de Tandilia, alirita la 25-an de julio 2008, Mejor pasto</ref> estas la unikaj geografiaj elementoj kiuj rompas la monotonecon de la pejzaĝo kaj estas restoj de tre antikva montaro.<ref name="reg01" /> En la centrokcidento de la lando troviĝas la regiono [[Kujo]], kiu estas konstituita de la provincoj [[provinco San Juan|San Juan]], [[provinco Mendoza|Mendoza]] kaj [[provinco San Luis|San Luis]], kie hegemonias montara reliefo, kun malabunda vegetaĵaro.<ref name="reg01" /> Sude de la lando troviĝas la [[Argentina Patagonio|Patagonio]], etenda zono de altebenaĵoj kaj montetaroj formiĝintaj dum [[Antaŭkambrio]]. Ĝi enhavas la provincojn [[provinco Río Negro|Río Negro]], [[provinco Neŭkeno|Neŭkeno]], [[provinco Ĉubutio|Ĉubutio]], [[provinco Santa Cruz (Argentino)|Santa Cruz]] kaj [[Provinco de Fajrolando, Antarkto kaj Insuloj de Suda Atlantiko|Fajrolando]].<ref name="reg01" /> En nordoriento kaj centroriento de la lando estas la ĉefaj riveroj, kiuj korespondas al la [[Plata Baseno]], la tria laŭetende baseno de la Okcidenta Hemisfero. La ĉefaj riveroj tiuregione estas la jenaj: [[rivero Paragvajo|Paragvajo]], [[rivero Bermejo|Bermejo]], [[rivero Colorado (Argentino)|Colorado]], [[rivero Urugvajo|Urugvajo]] kaj la plej longa, la [[rivero Paranao|Paranao]]. La du lastaj iras kune ĝis renkontiĝos ĉe la [[estuaro]] de la [[rivero Plata]]. Tiu estuaro estas la plej granda de la planedo kaj alfluas en la areon de la [[Atlantiko]] koresponda al la [[Argentina Maro]]. La tero kiu troviĝas inter ambaŭ riveroj estas nomata [[Argentina Mezopotamio|Mezopotamio]] kaj estas kunhavata de la provincoj [[provinco Misiones|Misiones]], [[provinco Corrientes|Corrientes]] kaj [[provinco Entre Ríos|Entre Ríos]].<ref name="reg01" /> Argentino havas 4665&nbsp;km de oceanaj [[marbordo]]j en sia amerika sektoro. La zono de la Atlantiko sur la kontinenta platformo estas malkutime larĝa kaj nomiĝas [[Argentina Maro]], kiu enhavas gravajn fiŝajn kaj naftajn resursojn. La marbordoj varias de dunaj zonoj al klifoj. La alternado de malvarmaj marfluoj el Antarkto kun varmaj el Brazilo permesas, ke la temperaturo de la marbordoj ne malsupreniras uniforme laŭ la descendo en la latitudo, sed male montras variojn. La suda marbordo de [[Granda Insulo de Fajrolando|Fajrolando]] formas la nordan marbordon de la [[Drake-pasejo]].<ref name="reg01" /> {{Ĉefartikolo|Naturaj areoj protektitaj en Argentino|Naciaj parkoj de Argentino}} <gallery mode="packed"> Laguna de Gomez.jpg|Vido de la marbordoj de la urbo [[Junín (Buenos Aires)|Junín]] apudaj al la [[laguno de Gómez]] en la kerno de la [[Pampo]] argentina. Cerro de los siete colores.jpg|''[[Sepkolora Monteto]]'', ĉe [[Purmamarca]], [[provinco Jujuy]], en [[Argentina Nordokcidento]]. Necochea-aerea.jpg|Strando de la [[Argentina Atlantika Marbordo]] [[provinco Bonaero|bonaera]], en la [[Argentina Maro]], ĉe [[Necochea]]. Talampaya NP.jpg|[[Nacia Parko Talampaja]], [[provinco La Rioja (Argentino)|provinco La Rioja]]. </gallery> <gallery mode="packed"> Iguazu Décembre 2007 - Panorama 7.jpg|La akvofaloj de [[Iguacuo]] troviĝas je 80 % en teritorio [[argentina]] kaj estis elektitaj kiel unu el la [[Sep naturaj mirindaĵoj de la mondo]]. </gallery> === Orografio === [[Dosiero:Argentina topo blank.jpg|eta|Mapo de Argentino.]] La ĝeneralaj karakteroj de la [[orografio]] de Argentino estas montaroj okcidente kaj ebenaĵoj oriente, kio formas planimetrion kiu malaltiĝas el okcidento al oriento.<ref name="indec01">Informo de [http://www.indec.gov.ar/principal.asp?id_tema=20 INDEC] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080911190055/http://www.indec.gov.ar/principal.asp?id_tema=20 |date=2008-09-11 }}.</ref> La okcidenta areo estas formata de la ĉefa zono de la [[Andoj]]. Norde troviĝas la plej altaj sektoroj de la montaro, kiuj estas ankaŭ la plej altaj de la kontinento. Tie troviĝas la monto [[Aconcagua]], kiu kun alto de 6960,8&nbsp;metroj super [[marnivelo]],<ref name="IGN">http://www.ign.gob.ar/node/479 Se dio a conocer la nueva altura oficial del Cerro Aconcagua: 6960,8 metros, hispana, [[Instituto Geográfico Nacional (Argentino)]], alirita la 3-an de septembro 2012.</ref> estas la plej alta punkto de la mondo ekster [[Himalajo]]. La patagonia ero de Andoj, tamen, posedas pintojn multe pli malaltajn ol tiuj de la nordo. Norde, oriente de Andoj kaj ankaŭ en direkto nordo-suden etendas la [[Ĉeandaj Montaroj]], nome serio de ''sierras'' laŭŝtupare kiuj kunformas valojn tre loĝatajn. Sude de tiuj troviĝas la [[Pampecaj Montaroj]], pli disaj kaj separitaj per ebenaĵoj.<ref name="indec01" /> La [[Argentina Patagonio|patagonia altebenaĵo]] estas aro de ''altiplanos'' kaj altaj ebenaĵoj aridaj, inter Andoj patagoniaj kaj la Atlantiko, kie ĝi falas krute el altaj klifoj kiuj rigardas al la Argentina Maro. Tie troviĝas ankaŭ la plej profunda depresio el tuta Ameriko: la [[Laguna del Carbón (Santa Cruz)]] je 105&nbsp;metroj '''sub''' la [[marnivelo]].<ref name="indec01" /> En orienta Mezopotamio, ĉe deklivaro de la [[Brazila Masivo]], la reliefo prezentiĝas kiel malaltaj montetaroj en la provinco Misiones. Sude, en la provincoj Corrientes kaj Entre Ríos, ili transformiĝas en ''cuchillas'' (tranĉiletoj) aŭ montetoj de sedimenta deveno eĉ pli malaltaj, kio konstituas undecan topografion.<ref name="indec01" /> La granda ebenaĵo [[Ĉako]]-[[Pampo]] estas ebenaĵo kun malmultaj ondecoj, subtropika norde ([[Granda Ĉako]]) kaj moderklimata sude ([[Pampo|pampa ebenaĵo]]). Akvokolektas tie grandparte la [[rivero Paranao]], kun milda deklivo, de direkto nordokcidento-sudorienten kaj kun ondecaj riveroj, marĉoj kaj humidejoj en Ĉako kaj granda kvanto de lagetoj en Pampo. La monotonio de la pejzaĝo rompiĝas nur pro apero de kelkaj montaraj sistemoj.<ref name="indec01" /> {{Ĉefartikolo|Geologio de Argentino}} <gallery mode="packed"> Aconcagua (aerial).jpg|La monto [[Aconcagua]], en la [[provinco Mendoza]], kun 6960,8&nbsp;[[metro]]j super la [[marnivelo]] la plej alta pinto de la mondo ekster [[Himalajo]], krom esti la plej alta montopinto de la hemisferoj [[suda hemisfero|suda]] kaj [[okcidenta hemisfero|okcidenta]]. Pissisviajeros4x4.jpg|La [[Monte Pissis]] estas la tria plej alta montopinto de la hemisferoj [[suda hemisfero|suda]] kaj [[okcidenta hemisfero|okcidenta]], kun [[alto]] de 6795&nbsp;[[msm]]. Fitzroy 2.jpg|[[Cerro Chaltén]] en la [[Argentina Patagonio]]. Ojos del Salado summit.jpg|[[Ojos del Salado]] estas la [[vulkano]] plej alta de la mondo, kaj la dua plej alta montopinto de la kontinento. Quebrada de Humahuaca Andes Argentina Luca Galuzzi 2005.JPG|La [[Quebrada de Humahuaca]], profunda sulko de origino tekton-rivera, konsiderita [[Monda heredaĵo de Unesko]]. </gallery> === Hidrografio === <div align=center> {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=2 width=220px style="float:right; margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5e text- align:left;clear:all; margin- left:10px; font- size:90%" |colspan=4 style="background:#black; color:white;" align=center bgcolor="black"|'''Ĉefaj riveroj de Argentino''' |- |colspan=4 align=center|[[Dosiero:Paraná.jpg|200ra]] |- ! style="background:#e8e8e8;" | '''Nomo''' ! style="background:#e8e8e8;" | '''Longo ([[kilometro|km]])''' |- background:#efefef |[[rivero Salado (norda Argentino)|Salado del Norte]] || align=right| 2355 |- background:#e9e9e9; | |[[rivero Paranao|Paranao]] || align=right|1630 |- background:#e9e9e9 |[[rivero Urugvajo|Urugvajo]] || align=right| 1170 |- background:#efefef | [[rivero Colorado (Argentino)|Colorado]] || align=right| 1140 |- background:#efefef |[[rivero Bermejo|Bermejo]]-[[rivero Teŭko|Teŭko]] || align=right| 1000 |- background:#efefef |[[rivero Pilkomajo|Pilkomajo]] || align=right| 850 |- background:#e9e9e9 | [[rivero Ĉubut|Ĉubut]] || align=right| 810 |- background:#efefef |[[rivero Salado (Bonaero)|Salado]] || align=right|640 |- background:#e9e9e9; | |[[rivero Negro (Argentino)|Negro]] || align=right| 635 |- background:#e9e9e9 |[[rivero Deseado|Deseado]] || align=right| 615 |- background:#e9e9e9 |[[rivero Chico de Santa Cruz|Chico de Santa Cruz]] || align=right| 600 |- background:#e9e9e9 |[[rivero San Juan (Argentino)|San Juan]] || align=right| 500 |- background:#efefef |[[rivero Mendoza|Mendoza]] || align=right| 400 |- |colspan=2 style="background:#e9e9e9;" align=maldekstra|<small>Notu: ĉiuj longoj nur por teritorio argentina.</small> |- |} </div> La argentinaj riveroj klasigeblas en 3 [[Akvokolekta areo|akvokolektaj areoj]]: tiu de la deklivaro al la [[Atlantiko]], tiuj de la deklivaro al la [[Pacifiko]] kaj, laste, tiuj apartenantaj al la diversaj [[Senelflua baseno|senelfluaj basenoj]] de la interno de la lando.<ref name="hidro01">[http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi2000/cap-fed/elagua/argenti/galery/hidr.htm Hidrografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130708065421/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi2000/cap-fed/elagua/argenti/galery/hidr.htm |date=2013-07-08 }} de Argentino. [https://surdelsur.com/es/mapas-argentina/#mapa-fisico Mapo] de riveroj.</ref> La deklivaro al la Atlantiko estas la plej etenda kaj estas komponita de la [[Plata Baseno]], la Patagonia Sistemo kaj serio de malgrandaj riveroj en la provinco Bonaero. La Plata Baseno estas la plej grava, finas en la estuaro de la [[Rivero Plata]] kaj estas elakvigita de la riveroj [[rivero Paranao|Paranao]] (la plej akvenhava kaj etenda de la lando), [[rivero Urugvajo|Urugvajo]] kaj la diversaj alfluantoj de tiuj, elstare la [[rivero Paragvajo|Paragvajo]], la [[rivero Pilkomajo|Pilkomajo]], la [[rivero Bermejo|Bermejo]], la [[rivero Salado (norda Argentino)|Salado]] kaj la [[rivero Iguazú|Iguazú]]. La patagonia sistemo estas formata de eleksteraj riveroj, nutritaj de la malglaciigo el Andoj. Elstaras pro sia akvenhavo la rivero [[rivero Colorado (Argentino)|Colorado]], la [[rivero Negro (Argentino)|Negro]], la [[rivero Ĉubut|Ĉubut]] kaj la [[rivero Santa Cruz|Santa Cruz]].<ref name="hidro01" /> La deklivaro al la Pacifiko estas de malplej etendo. Ĝi estas formita de mallongaj riveroj, nutritaj de malglaciigo kaj pluvoj de la Patagoniaj Andoj kiaj la [[rivero Manso|Manso]] en Río Negro kaj la [[rivero Futaleufú|Futaleufú]] en Ĉubutio.<ref name="hidro01" /> En la centro kaj okcidento de la teritorio estas diversaj senelfluaj basenoj, komponitaj de riveroj de varia akvenhavo kiuj perdiĝas engrunde pro [[vaporiĝo]] aŭ [[enfiltreblo|enfiltrado]] aŭ elkviĝas en internaj lagetoj aŭ [[salejo]]j. Elstaras la baseno de la [[rivero Desaguadero (Argentino)|Desaguadero]], kiu grupigas la kujajn riverojn, kaj tiu de la lago [[Lago Mar Chiquita (Kordobo)|Mar Chiquita]], kie elfluas la riveroj [[rivero Dulce (Argentino)|Dulce]], [[rivero Suquía|Unua]] kaj [[rivero Dua|Dua]].<ref name="hidro01" /> La argentinaj lagaj basenoj troviĝas ĉefe en Patagonio, kiel konsekvenco de la [[Glaciepoko|glaciepoka agado]] kiu formis ĝin. Elstaras la lagoj [[Lago Nahuel Huapi|Nahuel Huapi]], [[Lago Viedma|Viedma]] kaj [[Lago Argentino|Argentino]]. En la Ĉako-pampa Ebenaĵo estas granda kvanto de [[lago|lagetoj]] de akvoj kaj nesala kaj sala, kaj ĉe la marbordo estas [[marĉo]]j kiaj tiuj de la [[Marĉo Iberao]].<ref name="hidro01" /> La argentina laguno plej etenda estas [[Mar Chiquita (Kordobo)|Mar Chiquita]], en la provinco de Kordobo. La akvaj rimedoj de la lando inkludas ankaŭ la etendajn [[glaĉero]]jn de Andoj kaj de la teritorioj ĉeantarktaj kaj antarktaj postulitaj de Argentino, kiaj tiu de la [[Glaĉero Perito Moreno|Perito Moreno]] kaj la subteran akvon de [[Grundakvo|grundakvejoj]], kiaj tiuj de la [[Grundakvejo Puelĉe|Puelĉe]] kaj la [[Grundakvejo Guarania|Guarania]]. La profito [[Hidroelektra centralo|hidroelektra]] de la riveroj okazigis la formadon de diversaj [[baraĵlago]]j, kiaj tiuj de [[Akvorezervejo Yacyretá|Yacyretá]] ĉe la rivero Paranao, tiu de [[Akvorezervejo Salto Grande|Salto Grande]] ĉe la rivero Urugvajo kaj tiu de [[Akvorezervejo El Chocón|El Chocón]] ĉe la [[rivero Limajo|Limajo]].<ref name="hidro01" /> Pri la menciitaj glaĉeroj la ''Instituto Argentino de Nivología, Glaciología y Ciencias Ambientales'' (IANAGLA]) del [[CONICET]] kalkulis, ''sen enkalkuli tiujn de la antarkta sektoro'' kaj nur tiujn de la amerika sektoro, pli ol 4000&nbsp;glaĉerojn kiuj enhavas pli ol 3700&nbsp;[[km²]]; tiu kvanto de glaĉeroj konstituas grandan aron de naturaj "akvorezervejoj" de [[nesala akvo]] glaciita dum la tuta jaro, el kiuj granda parto nutras diversajn hidrajn basenojn eĉ ĉe sektoroj kiuj alimaniere estus tute dezertaj.<ref>http://www.ambiente.gov.ar/?aplicacion=noticias&idarticulo=11808&idseccion=12 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131009042041/http://www.ambiente.gov.ar/?aplicacion=noticias&idarticulo=11808&idseccion=12 |date=2013-10-09 }}</ref> <gallery mode="packed"> Esteros del Iberá.jpg|Satelita vido de la [[Marĉo Iberao]], en [[provinco Corrientes|Corrientes]], enhavas el {{unuo|15000}} al {{unuo|25000}} km² kaj estas la dua plej granda malsekejo de la mondo. Lago Desierto 182.jpg|[[Lago Dezerto]] ĉe la monto [[Cerro Chaltén]], [[provinco Santa Cruz|Santa Cruz]]. Cabra corral.jpg|Akvorezervejo General Belgrano aŭ [[Akvorezervejo Cabra Corral|Cabra Corral]] de la [[Kalĉakiaj Valoj]], en la centro de [[Provinco Salta|Salta]]. Upsala Glacier, Argentina.jpg|[[Glaĉero Upsala]] vidita el la [[Internacia Kosmostacio]], [[provinco Santa Cruz|Santa Cruz]]. </gallery> <gallery mode="packed"> Bariloche-11-2003.jpg|Montoj [[Cerro Catedral (Argentino)|Katedralo]], [[Cerro López|López]] kaj Capilla, kaj la lagoj [[Lago Moreno|Moreno]] kaj [[Lago Nahuel Huapi|Nahuel Huapi]], viditaj ekde la monto Cerro Campanario, ĉe [[San Carlos de Bariloche]]. </gallery> === Klimato === Argentino estas lando de ĝenerale modera klimato, kiu ŝanĝiĝas de subarktika en la sudo ĝis subtropika en la nordo. La nordon karakterizas tre varma, humida somero kaj mildaj sekaj vintroj. En la centra parto de la lando havas varmajn somerojn kun oftaj fulmopluvegoj, malvarmetajn vintrojn. En la sudo, speciale en la montaro, la vintroj estas malvarmaj, kun abunda neĝofalo. La rekorde alta kaj malalta temperaturoj de Sud-Ameriko ambaŭ estis registritaj en Argentino: estas -32 kaj plus 49,1 gradoj. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Argentino}} Homoj loĝis en la teritorio de Argentino jam en la 12-a miljaro antaŭ Kristo (laŭ trovaĵoj en Santa María, Huarpes, Diaguitas kaj Sanavirones). La [[Inka imperio]] invadis tion, kio nun estas nord-orienta Argentino, en [[1480]], alproprigante ĝin ene de regiono [[Kolasujo]]; [[gvaranioj]] disvolviĝis ĉi tie kiel agrikultura ekonomio, produktanta dolĉan terpomon kaj mateon. La centrajn kaj la sudajn regionojn enloĝis nomadaj triboj. === Hispana konkero === Eŭropaj esplorantoj venis al Argentino en [[1516]]. [[Dosiero:Buenos Aires (Aldus Verthoont, ca 1628).jpg|eta|250ra|Unua konata bildo de [[Bonaero]], pentrita ĉirkaŭ 1628 de nederlandano.]] La fortikaĵo [[Sancti Spiritu]] estis la unua hispana setlejo, instalita en 1527 borde de la rivero Paranao, je 40&nbsp;km norde de la loko kie estas la nuna urbo [[Rosario (Argentino)|Rosario]].<ref>http://www.lanacion.com.ar/646995{{404|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Puerto Gaboto, el lugar donde comenzó la historia, 23-a de oktobro de 2004, alirita la 28-an de junio 2008, Pablo Arrizabalaga, La Nación</ref> Hispanio establis en [[1542]] [[Vicreĝlando de Peruo|vic-reĝlandon de Peruo]], kies teritorio estis proklamita la tuta [[Sud-Ameriko]]. La unua esplorado de la nordokcidento kaj centro de la nuna lando estis la [[Eniro de Diego de Rojas al Tukumano|eniro de Diego de Rojas]] en 1543. La urboj [[Santiago del Estero]] (1553), [[Kordobo (Argentino)|Kordobo]] (1573) kaj [[Bonaero]] (1536/1580) estis la bazoj de la kolonia setlado kiu stariĝis en la norda duono de la nuna teritorio argentina. Konstanta kolonio en Bonaero aperis nur en [[1580]]. La tuta teritorio estis sub kontrolo de la aŭtoritato de la [[Hispanio|hispana monarkio]] (nome [[Gobernación del Río de la Plata]]). El progresa miksogenezo ([[rasmiksiĝo]]) kaj havante kiel unu el ĉefaj ekonomiaj bazoj la bovĉasadon, jam aperis klare el la [[17-a jarcento]] loĝantaro kiu iĝos paradigma kaj poste decidiga en la sendependisma epoko: tiu de [[gaŭĉo]]j. En la 17-a jarcento setlis la [[misio]]j de [[jezuito]]j ĉe [[guaranio]]j. Temis pri misiaj vilaĝoj fonditaj de la [[Kompanio de Jesuo]] inter gvaranioj kaj najbaraj popoloj, kiuj celis kristanigi indiĝenojn en la teritorioj de la aktualaj provincoj Misiones, Corrientes, kaj parto de Paragvajo. Ili plenumis sukcese tiun taskon, ĝis la jaro 1768, kiam la hispana reĝo [[Karlo la 3-a]] ordonis la forpelon de la jezuitoj el la hispanaj teritorioj. Dum plejparto de la kolonia periodo, la argentina teritorio estis parto de la Vicreĝlando de Peruo, ĝis 1776, kiam dum la regado de [[Karlo la 3-a (Hispanio)|Karlo la 3-a de Hispanio]], oni dividis ĝin; kaj oni kreis la novan instancon [[Vicreĝlando de Río de la Plata]]. La urbo Bonaero estis proklamita ties ĉefurbo pro sia kreskinta graveco kiel komerca centro, kaj cele rezisti pli eventualan portugalan atakon, krom por havi pli facilan aliron al Hispanio pere de la atlantika navigado.<ref>Luna, Félix, La etapa colonial, Breve historia de los argentinos, 1994, Planeta/Espejo de la Argentina, id=950-742-415-6</ref> En 1780 okazis granda indiĝena insurekcio kun centro en [[Kuzko]], estrita de la [[inkao]] [[Tupak-Amaru la 2-a]], kiu etendiĝis ekde la aktuala teritorio argentina ĝis la aktuala teritorio kolombia. Ĝis mezo de la [[19-a jarcento]], granda parto de [[Patagonio]] kaj de la [[Pampo]] restis sub kontrolo de diversaj indiĝenaj popoloj: ĉefe, ĉonkoj kaj poste [[mapuĉoj]] (ankaŭ nomitaj ĝis nun "araŭkanoj") en Patagonio kaj ''rankeloj'' ĉe la pampaj ebenaĵoj ĝis la lasta kvarono de la 19-a jarcento. Krome la teritorioj de la [[Granda Ĉako|ĉaka regiono]] ne estis koloniigitaj de eŭropanoj, sed restis loĝataj de indiĝenaj popoloj kiaj los ''komoj'', ''mokovioj'', ''pilagaoj'' kaj ''[[viĉio]]j'' ĝis komenco de la [[20-a jarcento]]. === Sendependo === [[Dosiero:BatallaDeMaipu.jpg|eta|maldekstra|[[Milito de Sendependigo de Argentino]], kiu finos ekkomence de la tria jardeko de la 19a jarcento.]] [[Dosiero:José de San Martín (retrato, c.1828).jpg|eta|150ra|La liberigisto [[José de San Martín]].]] [[Dosiero:Belgrano PP.jpg|eta|150ra|[[Manuel Belgrano]], [[intelektulo]], [[ekonomikisto]], [[politikisto]], [[militisto]] kaj kreinto de la [[Flago de Argentino|argentina flago]].]] [[Dosiero:Martín Miguel de Güemes 1.jpg|eta|150ra|La politikisto kaj militisto [[Martín Miguel de Güemes]] venkis kontraŭ la reĝistoj en la nordo.]] Ĉirkaŭ 1806 kaj 1807 okazis la [[Anglaj Invadoj en Plato]] dum kiuj [[Santiago de Liniers]] estris la trupojn kiuj forpelis la britajn trupojn. En tiu bataloj partoprenis profesiaj militistoj, rotoj de milicanoj formitaj de nombraj krioloj, kaj ''platanoj'' kaj devenaj el la Interno (ĉefe, de Asuncio de Paragvajo kaj de Kordobo), indiĝenoj kaj eĉ negraj sklavoj. La popola deziro akcelis la elpostenigon de la vicreĝo [[Rafael de Sobremonte]] por, sekve, elekti kiel novan vicreĝon [[Santiago de Liniers]], konvertita en heroo de la atako, defendo kaj rekonkero de Bonaero.<ref>http://www.historiadelpais.com.ar/inva_defensa.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130527162630/http://www.historiadelpais.com.ar/inva_defensa.htm |date=2013-05-27 }} Las Invasiones inglesas - la defensa Alirita la 5-an de julio 2008, eldonejo Historia del país</ref> La ĉefaj estroj de tiuj milicoj iĝis tuje nova elito en la urbo Bonaero, kaj eniris kiel membroj de la Municipa Konsilantaro, ĝis tiam formita nur de hispanoj. Kvankam Liniers regis ankoraŭ nome de Hispanio, la elpostenigo de vicreĝo per popola premo estis nevidita fakto en la historio de Ameriko. Tio kaj la malvenko de la brita armeo, havigis prestiĝon al Bonaero, kiu akiris karakteron de «granda frato» antaŭ la aliaj provincoj.<ref>Félix Luna, ''La etapa colonial - Las invasiones inglesas'', Breve historia de los argentinos, 1994, Buenos Aires, Planeta/Espejo de la Argentina, id=950-742-415-6.</ref> En 1810 la loĝantaro de Bonaero komencis la disvolvigon de la [[Revolucio de Majo]], kiu elpostenigis la [[Baltasar Hidalgo de Cisneros|Vicreĝon Cisneros]], kaj elektis anstataŭe [[Junto (politiko)|regojunton]] integrita majoritate de [[kriolo]]j kio komencigis la longan procezon de la [[Argentina Milito por Sendependiĝo|Milito por Sendependiĝo]] de la [[Unuiĝintaj Provincoj de Rivero Plata]] kontraŭ Hispanio (1810-1824). La [[9-a de julio]] de [[1816]], en la urbo [[San Miguel de Tucumán]], kongreso de deputitoj de la provincoj de la nordokcidento kaj centr-okcidento de la lando kaj de tiu de Bonaero, kun kelkaj deputitoj ekzilitaj de ''Alto Perú'' (posta Bolivio), proklamis la sendependecon de la [[Unuiĝintaj Provincoj de Sudameriko]], for de la kontrolo fare de la reĝo Fernando la 7-a, liaj sukcedantoj aŭ metropolo.<ref>http://www.me.gob.ar/efeme/9dejulio/acta.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140314120134/http://www.me.gob.ar/efeme/9dejulio/acta.html |date=2014-03-14 }} El acta de la independencia Alirita la 5a de julio de 2008, Ministerio de educación.</ref> Temis pri la [[Kongreso de Tukumano]], kiu krome aprobos la tekston de la [[Argentina Konstitucio de 1819]]. Kiam oni ĵuris la sendependigan tekston la [[21-a de julio]] de 1816 kaj por nuligi onidirojn pri intenco submetiĝi al Portugalio, dum sekreta sesio oni aldonis al la protokolo aludon al alia eventuala eksterlanda dominado.<ref>http://www.me.gob.ar/efeme/9dejulio/despues.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140201140405/http://www.me.gob.ar/efeme/9dejulio/despues.html |date=2014-02-01 }} 19 de julio: El acta se modifica Alirita la 27a de junio de 2008, Ministerio de educación.</ref> La provincoj de la argentina marbordo kaj la Orienta Provinco (posta Urugvajo) (unuiĝintaj en la ''Liga Federal'' sub estrado de [[José Gervasio Artigas]]), kiuj estis jam deklarintaj la sendependecon disde Hispanio en 1815 en [[Concepción del Uruguay]], [[Paragvajo]] (jam sendependa) kaj plej parto de ''Alto Perú'', nuna [[Bolivio]] (ankoraŭ sub teoria hispana regado), kiuj estis parto de la vicreĝlando, ne estis reprezentataj. En diversaj lokoj de Sudameriko la novaj registaroj devis fronti la reziston kontraŭrevolucian de la monarkiaj armeoj, kiuj klopodis restarigi la aŭtoritaton de la hispana monarkio en la regiono. Startis militoj por sendependeco. Kelkaj el ĉefaj komandantoj estis [[Manuel Belgrano]] (estre de la Norda Armeo), [[José de San Martín]] (kreinto de la Armeo de Andoj) kaj [[Martín Miguel de Güemes]]. La nuna argentina ŝtato konsideras San Martín kiel ĉefa milita heroo de ties sendependeco kaj omaĝis lin per la titolo de «Padre de la Patria», [[Patro de la Patrio]]. Li estis, kun [[Simón Bolívar]], respondeco pri la liberigaj agadoj kiuj finigis la hispanan hegemonion en la amerika kontinento. === La formado de la federacia ŝtato === [[Dosiero:Juan Manuel Blanes - Artigas en la Ciudadela.jpg|200ra|eta|altdekstre|[[José Gervasio Artigas]] ŝtatestro de la [[Orienta Provinco]], Protektanto de la [[Unión de los Pueblos Libres]], fondinto de la [[Partido Federal (Argentino)|federismo]] argentina kaj rioplata.]] [[Dosiero:Juan Manuel de Rosas.jpg|altdekstre|200ra|eta|maldekstra|[[Juan Manuel de Rosas]] estis guberniestro de la [[Provinco Bonaero]] dum dudek jaroj el 1830 al 1852.]] La unuaj jardekoj de Argentino kiel sendependa lando estis konfliktaj, kvankam ankoraŭ ne estis finintaj la militoj por la sendependeco aperos fortaj kontraŭstaroj pro la hegemonio de la [[Partio Unueciga|unueciguloj]] al kiuj kontraŭstaris la [[federismo]] defendita de la [[Orienta Provinco|orienta]] [[José Gervasio Artigas]] ― same heroo de la argentina sendependeco ― kiu konstituis [[Liga Federal|ligon de provincoj argentinaj federitaj]]. La lukto inter la [[Partio Unueciga|unueciguloj]] kaj la [[Partido Federal (Argentino)|federaloj]] kondukis Argentinon al longa serio de sangelverŝaj [[argentinaj enlandaj militoj|enlandaj militoj]] inter partioj, ŝtatestroj kaj provincoj (1820-1861); krome, la okupo fare de brazil-portugaloj de la [[Orienta Provinco]] okazigis [[Brazil-Argentina Milito|militon kontraŭ la Brazila Imperio]] (1825-1828). Pri la teritorio, en 1826 la provinco [[Afero Tarija|Tarija estis aligita al Bolivio]] kaj ― kiel rezulto de la pacinterkonsento ''Convención Preliminar de Paz'' (1828), kiu klopodis finigi la militon kontraŭ Brazilo ― en 1828 la Orienta Provinco estis deklarita sendependa, adoptante la nomon [[Estado Oriental del Uruguay]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01372764268028832422802/p0000001.htm#I_1_ |titolo=Konstitucio de Urugvajo de 1830 |alirdato=2014-03-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924052338/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01372764268028832422802/p0000001.htm#I_1_ |arkivdato=2015-09-24 }}</ref> El 1820 al 1852, escepte malgranda intertempo inter 1825 kaj 1827, la lando malhavis ŝtatan registaron, prenis sur sin la provincoj la plenecon de la regado en la etoso de siaj respektivaj teritorioj. Tamen en 1829 Juan Manuel de Rosas, platano de liberala tendenco, prenis sur sin la regadon de la [[provinco Bonaero]] kun «facultades extraordinarias» (eksterordinaraj agadebloj), konservanre la eksterlandan reprezentadon de la restoj de provincoj.<ref>Félix Luna, ĉapitro ''Hacia la organización nacional - Rosas'' en Breve historia de los argentinos, 1994, Buenos Aires, Planeta/Espejo de la Argentina, id=950-742-415-6.</ref> En tiu epoko, Rosas regis diktatore la tiam nomatan [[Argentina Konfederacio]], kaj kontraŭstaris la insurekciojn fare de la ''unitarios'' (unueciguloj). Li same kontraŭstaris sukcese ŝipan blokadon fare de francoj, kaj poste, en 1845 [[Batalo de Vuelta de Obligado|ŝipan blokadon fare de franc-angla alianco]]. Li entreprenis militan konflikton ankaŭ kontraŭ la [[Milito kontraŭ la Perua-Bolivia Konfederacio|Perua-Bolivia Konfederacio]], kaj kontraŭ la nomita [[Guerra Grande|''Defendoregistaro'']] de Montevideo (''colorado'', ruĝa) kiam apogis la Argentina Konfederacio la naciismajn urugvajanojn de la [[Partido Nacional (Urugvajo)]]. === La konstitucia organizado === En 1852, Rosas estis venkita en la [[batalo de Caseros]] fare de la ''[[Ejército Grande]]'' (Granda Armeo), nome alianco inter la provincoj [[provinco Entre Ríos|Entre Ríos]] kaj [[provinco Corrientes|Corrientes]], la trupoj de la [[Partido Colorado (Urugvajo)|''colorados'']] de Urugvajo kaj aliaj de [[Brazilo]]. La alianco estis estrita de la federalo kontraŭrosista [[Justo José de Urquiza]], guberniestro de Entre Ríos, kiu prenis la provizoran prezidantecon.<ref>Gálvez, Manuel, Claridad, ''Vida de Juan Manuel de Rosas'', majo 2007, id=ISBN 978-950-620-208-8, paĝo 575.</ref> Tiu periodo daŭris ĝis la adopto de [[Konstitucio de la Argentina Nacio|konstitucio]] en 1853, la unua antaŭaĵo de la konstitucio argentina aktuala, kiu adoptis federalan reĝimon; sed tiu estis malakceptita de parto de la provinco Bonaero, kiu separiĝis disde la Argentina Konfederacio, pro kio tiu devis setligi sian ĉefurbon en la urbo [[Paraná (Argentino)|Paranao]]. En 1859, la Argentina Konfederacio klopodis aligi ĝin permilite, kaj venkis en la [[Batalo de Cepeda (1859)|Batalo de Cepeda]], sed sen atingi la reunuigo de la lando. En la [[batalo de Pavón]] (1861), la provincaj konfederaciaj kapitulacis antaŭ la trupoj rioplataj estritaj de [[Bartolomé Mitre]], post kio oni finigis la ekziston de du separitaj ŝtatoj kaj Mitre prenis la prezidentecon de la unuigita ŝtato. En 1865, Argentino eniris en la [[Milito de la Trilanda Alianco]] kontraŭ [[Paragvajo]], post kiam tiu okupis la urbon [[Corrientes (urbo)|Corrientes]], post kiam Mitre malpermesis la pason de paragvajaj trupoj tra teritorio argentina en direkto al Brazilo kaj Urugvajo. Kiel konsekvenco de tiu agado, oni subskribis la Traktaton de la Trilanda Alianco inter Argentino, Urugvajo kaj la [[Brazila Imperio]].<ref>http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/organizacion_nacional/guerra_de_la_triple_alianza.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140605094406/http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/organizacion_nacional/guerra_de_la_triple_alianza.php |date=2014-06-05 }} La guerra de la Triple Alianza, Alirita la 6-an de julio 2008, Felipe Pigna, El Historiador</ref> Temis pri konflikto malpopulara en Argentino kaj la senditaj trupoj estis malabundaj. Paragvajo rezultis fine venkita en [[1870]], kaj la lando estis detruita dum mortiĝis granda parto de la maskla loĝantaro.<ref name="Triple">[https://web.archive.org/web/20090809185925/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761586204/Guerra_de_la_Triple_Alianza.html#s3 «Guerra de la Triple Alianza»], artikolo en la ''Enciclopedia Microsoft® Encarta® Online'', 2008. Microsoft Corporation. Rezervitaj rajtoj.</ref> Por Argentino, la fino de la milito rezultis teritorie en la konsolidigo de la nordorientaj limoj, ĉar oni fiksis landlimon ĉe la riveroj [[rivero Pilkomajo|Pilkomajo]], [[rivero Paragvajo|Paragvajo]] kaj [[rivero Paranao|Paranao]], kaj oni akceptis meti al arbitracio la areon norde de la rivero Pilkomajo ĝis la rivero Verde.<ref name="Triple" /> Mitre luktis ege arde kontraŭ la insurekcioj de la provincestroj interne de la lando. === Konservativaj registaroj kaj instalo de voĉdonado === [[Dosiero:Sarmiento (1873).jpg|eta|220ra|[[Domingo Faustino Sarmiento]], prezidento kaj elstara pro sia dediĉo al la publika eduksistemo de Argentino.]] Dum tiu periodo hegemoniis la [[Partido Autonomista Nacional]] (PAN) kiu monopoligis la povon pere de fraŭdaj elektadoj, permesita pro la sistemo de la [[voĉvoĉdonado]] kaj dum 25 jaroj, la nedisputebla figuro estis la generalo [[Julio Argentino Roca]]. Inter [[1878]] kaj [[1884]] okazis la nomita [[Konkero de la Dezerto]] pelita de Julio A. Roca, kio konsistis je serio de militaj ekspedicioj al teritorioj de [[Pampo]] kaj [[Patagonio]] ĝis tiam dominitaj de la originaj popoloj, cele finigi ties konstantajn atakojn al bienoj kaj vilaĝoj sed, ĉefe samtempe aligi al la produktivaj planoj la konkeritajn teritoriojn, disdonante ilin al la membroj de la [[Sociedad Rural Argentina|Rura Societo]], elstaraj financistoj de tiuj ekspedicioj.<ref>Osvaldo Bayer: [http://www.pagina12.com.ar/diario/contratapa/13-44426-2004-12-04.html «Pulgas y garrapatas»], ''Página/12'', 4a de decembro de 2004. Konsultita la 4-an de decembro 2013.</ref><ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/contratapa/13-178950-2011-10-15.html «Ahora atacan los Grondona»], ''Página/12'', [[15a de oktobro]] de 2011. Konsultita la 4-an de decembro 2013.</ref> Ne surprizu ke, en epoko kiam ankoraŭ ekzistis [[sklaveco]] en [[Sudameriko]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Leis/1851-1900/L3353.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-03-25 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140517185316/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/leis/1851-1900/L3353.htm |arkivdato=2014-05-17 }}</ref> kaj kie eraraj reinterpretoj de la teorioj de [[Charles Darwin|Darwin]] ebligis la enmodigon de ia [[socia darvinismo]],<ref>Tilman, Rick (2001): [http://www.americanphilosophy.net/darwinsimpact_intro.htm «Darwin’s impact: social evolution in America, 1880-1920»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101108064709/http://www.americanphilosophy.net/darwinsimpact_intro.htm |date=2010-11-08 }}</ref> la [[indianoj]] estis traktitaj kiel malsupraj estaĵoj, sen la samaj rajtoj kiel la [[kriolo]]j aŭ la [[blankulo|eŭropanoj]], kiel okazis en preskaŭ ĉiu angulo de la tiama mondo ĉe aliaj originaj popoloj.<ref>[http://www.journals.uchicago.edu/doi/pdf/10.1086/522350 «From terror to genocide: Britain’s tasmanian penal colony and Australia’s history wars»]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ĉe la retejo ''Journals'', de la Universitato de Ĉikago.</ref><ref>Thornton, ''American Indian Holocaust'', paĝoj 48-49.</ref> La sukceso akirita sude instigis al milita simila agado norde, en la regiono [[Granda Ĉako]], kampanjo kiu okazis en 1884, dediĉita al submetado de la indiĝenoj sammaniere, kaj tute okupi la teritorion.<ref>Maeder, Ernesto J. A., Editorial Plus Ultra, ''Historia del Chaco'', julio, 1997, ISBN 950-21-1256-3, paĝo 105, ĉapitro VIII.</ref> La nomita ''Konservativa Respubliko'' organizis sukcesan kaj modernan rur-eksportan modelon baze sur la nomita [[internacia labordivido]], orientita al la produktado de [[viando]] kaj [[greno]] por la eŭropa merkato; tiu ekonomia modelo generis fortan koncentriĝon de la riĉo en malmultaj manoj kaj la ekskludon, malkomforton kaj diskriminacion de la [[laborista klaso]]. La ekonomio atingis altajn nivelojn de kresko kiu allogis [[Enmigrado en Argentino#La granda tajdo de eŭropa enmigrado (1850-1950)|grandan tajdon de enmigrado]] ĉefe konstituita de milionoj da italoj kaj hispanoj sekvitaj de [[Orienta Eŭropo|orienteŭropanoj]] kaj mediteraneanoj ĉefe de [[Proksima Oriento]]. La argentina loĝantaro, kiu reprezentis la 0,13 % de la monda loĝantaro en [[1869]], pasis al reprezentado de la 0,55 % en [[1930]], proporcio kiu pli malpli stabiliĝis ekde tiam.<ref>Fontoj: La argentina loĝantaro venas el censoj de 1869 (1&nbsp;877&nbsp;490) kaj 2001 (36&nbsp;260&nbsp;130) kaj tiu de 1930 el Ortiz, Ricardo M. (1974), ''Historia económica de la Argentina''. Buenos Aires: Plus Ultra, paĝo 508. La monda loĝantaro estas prenita el jenaj fontoj: tiu de 1870 de Meadows, Donella H. et. al (1975). ''Los límites del crecimiento''. México: Fondo de Cultura Económica, paĝo 51. (1400&nbsp;milonoj); tiu de 1930 el [http://www.census.gov/ipc/www/worldhis.html "Historical Estimates of World Population"] la Censoficejo de Usono (2&nbsp;070&nbsp;000&nbsp;000); tiu de 2001 el [http://www.census.gov/ipc/www/idb/worldpop.html ''Total Midyear Population for the World: 1950-2050''], la Censoficejo de Usono (6&nbsp;146&nbsp;294&nbsp;339).</ref> La lando estis konata tiuepoke kiel la ''monda grenejo''.<ref>http://www.agro.uba.ar/historia/pagina1.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100318003227/http://www.agro.uba.ar/historia/pagina1.htm |date=2010-03-18 }} "Rico como un argentino", el surgimiento de una nación moderna, alirita la 6-an de julio 2008, Facultad de Agronomía (UBA).</ref> La prospero de la ekonomio pelis la kreskon de la komenca [[mezklaso]]. La enmigrado el Eŭropo ankaŭ alportis novajn politikajn ideojn kiaj [[socialismo]] kaj [[anarkiismo]], kaj la kreadon de la [[sindikato]]j.<ref>Félix Luna, ĉapitro ''La modelación de la Argentina moderna'', en "Breve historia de los argentinos", 1994, Bonaero: eldonejo Planeta / Espejo de la Argentina, id=950-742-415-6.</ref> Aperis modernaj politikaj partioj kiaj la [[Unión Cívica Radical]] (UCR) kaj la [[Socialista Partio (Argentino)|Socialista Partio]] (PS). Inter la plej influaj prezidentoj de tiu periodo menciindas [[Domingo Faustino Sarmiento]] (1868-1874) kaj [[Julio Argentino Roca]] (1880-1886 kaj 1898-1904). Post pli ol du jardekoj de politikaj kaj sociaj konfliktoj, balotaj fraŭdoj kaj terura subpremado, oni aprobis la [[Leĝo Sáenz Peña|Leĝon Sáenz Peña]] kiu starigis la rajton al la [[sekreta voĉdonado]], kaj [[Deviga voĉdonado|deviga]] kaj [[vira voĉdonado|universala nur por viroj]] en [[1912]]. En la unua prezidenta balotado per sekreta voĉdonado, la konservativuloj estis elpovigitaj fare de la [[Unión Cívica Radical|radikaloj]], kaj [[Hipólito Yrigoyen]] (1916-1922 kaj 1928-1930) iĝis la prezidento de la registaro. Dum sia unua regotempo komencis la studenta movado konata kiel [[universitata reformo (Argentino)|universitata reformo]], kiu etendiĝis tra tuta Latinameriko. Inter ambaŭ regotempoj de Yrigoyen estis elektita prezidento la same radikala [[Marcelo T. de Alvear]] (1922-1928). === Puĉoj kaj demokratiaj reĝimoj === [[Dosiero:Yrigoyen en ventanilla del ferrocarril viaje a Santa Fe campaña electoral de 1926..jpg|eta|200ra|[[Hipólito Yrigoyen]], la unua prezidento demokratie elektita (1916-1922 kaj 1928-1930).]] La [[6-a de septembro]] de [[1930]] okazis la unua de serio de [[puĉo]]j kiu enpovigis militistojn kiuj starigis [[registaro ''de facto'']], post elpostenigi Hipólito Yrigoyen. Tiu puĉo komencigis la [[Fifama Jardeko]].<ref>En 1945, José Luis Torres verkis libron titolita ''La Década Infame'', en kiu analizas kritike tiun periodon. La termino estis ekde tiam uzita ĝeneralige por nomigi la tutan periodon.</ref> La modelo rureksporta argentina enkriziĝis pro la fermo de la internaciaj merkatoj. La lando lanĉis sin al ŝanĝo de importado kiu disvolvigis ampleksan sektoron de diversaj [[industrio]]j. La ''Década Infame'' (Fifama Jardeko) finis per la [[Revolucio de 1943]], nome dua puĉo. Spite la internacia premo, Argentino restis neŭtrala dum la plej parto de la [[Dua Mondmilito]], kaj unuiĝis al la [[Aliancanoj]] la [[27-a de marto]] de [[1945]], dum la regado de la generalo [[Edelmiro Farrell]], tuj antaŭ la fino de la Milito. [[Dosiero:Eva&Juan.jpg|eta|La trifoje [[prezidento de Argentino|prezidento]], [[Juan Domingo Perón|Juan Perón]] kun sia edzino [[Eva Perón|Evita]], fondintoj de la movado konata kiel [[peronismo]].]] En [[1946]] estis elektita prezidento [[Juan Domingo Perón]] kun apogo de la sindikatoj organizitaj en la [[Laborista Partio (Argentino)|Laborista Partio]]. Perón, akompane de sia edzino [[Eva Duarte de Perón|Evita]], estris novan movadon kiu fokusiĝis al la [[Socia justeco]], la politika suvereneco kaj la ekonomia sendependeco. Dum ties regado stariĝis la [[virina balotrajto]] en [[1947]], la egaleco de viroj kaj virinoj en la familia juro, la egaleco de gefiloj naskitaj ene aŭ ekster la edzeco, la senpageco de la universitata instruado, oni forigis la [[malario]]n, ktp.<ref>http://www.argentina.ar/_es/cultura/C3306-evita-fue-declarada-mujer-del-bicentenario.php.</ref> Pere de la [[Fondaĵo Eva Perón]], Evita disvolvigis socialan helpon neantaŭviditan en la lando, havigante ekonomiajn apogon al plej malrigĉaj sektoroj. Ankaŭ oni ŝtatanigis la [[fervojo]]jn kaj la eksteran komercon, kaj oni generis fortan procezon de industriigo, ĉefe ĉe pez-industrio. En [[1951]] Perón estis reeleektita por nova prezidenteca regotempo danke al 62,5 % el voĉdonoj. En 1952 mortiĝis Evita pro malsano. La [[peronismo]] ĝuis ampleksan akcepton de la loĝantaro, sed ankaŭ suferis fortan malakcepton fare de la opoziciantaj sektoroj, kio dividis la argentinan socion en peronistoj kaj partianoj de [[kontraŭperonismo]]. Lia politiko malprofitis la britajn interesojn, kiuj estis hegemoniaj ĝis tiam en la ekonomio, kaj ekde tiam Britio apogis la opoziciantojn.<ref name="FerminChavez">http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/revolucion_libertadora/revolucion_libertadora.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120503215530/http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/revolucion_libertadora/revolucion_libertadora.php |date=2012-05-03 }} ''Revolución Libertadora: La cuarta invasión inglesa'', Revista Primera Plana N.º 507, [[13a de septembro]] de 1973</ref> La komenco de konflikto kontraŭ la [[katolika eklezio]] malfortigis la apogon fare de kelkaj sektoroj kaj unuigis la opozicion.<ref>Frigerio, José Oscar, oktobro de 1984, ''Perón y la Iglesia. Historia de un conflicto inútil'', ''Todo es Historia'', numero 210, paĝo 35, Bonaero, issn=0040-8611, konsultita en 2009</ref> Dum supozata klopodo murdi Perón por posta [[puĉo]], la 16-an de junio [[1955]] tagmeze, ĉirkaŭ tridek aviadiloj de la ŝiparmeo kaj de la arearmeo [[Bombardado de Placo Majo|bombardadis kaj mitralis la loĝantaron]] de Bonaero ĉe la [[Placo Majo]] kaj aliaj lokoj.<ref name="Bevilacqua">http://tiempo.infonews.com/2012/02/15/verano-1185-hay-que-matar-a-peron.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121015195042/http://tiempo.infonews.com/2012/02/15/verano-1185-hay-que-matar-a-peron.php|date=2012-10-15}} Hay que matar a Perón, Pedro Bevilacqua, 16a de februaro de 2012</ref> Tiu atako okazigis ĉirkaŭ 355 mortojn kaj 600 vunditojn kaj antaŭanoncis la postan aperon de la [[ŝtata terorismo]], kiu poste absolute malatentos la popolan suferon por la politikaj celoj. Perón ne estis atingita, ĉar li forestis el la diversaj atakitaj lokoj. Septembre, Perón estis elpostenigita de nova puĉo nomita [[Liberiga Revolucio (Argentino)|''Revolución Libertadora'' (Liberiga Revolucio)]], kiu malpermesis [[peronismo]]n, multaj el kies partianoj estis arestitaj aŭ eĉ mortpafitaj, kio havigis al la puĉo la nomon de «revolución fusiladora» (Mortpafiga Revolucio). Perón ekziliĝis ĝis la rekupero de la demokratio en 1973.<ref name="FerminChavez" /> Spite la malpermeson, la peronismo pluinfluos sur la argentina politiko. [[Dosiero:Frondizi pensativo.JPG|eta|160ra|[[Arturo Frondizi]] ([[Unión Cívica Radical Intransigente|UCRI]]) sukcesis iĝis prezidento pro malpermesado de la peronismo.]] En [[1958]], enposteniĝis kiel prezidento [[Arturo Frondizi]] ([[Unión Cívica Radical Intransigente|UCRI]]), kiu siavice estis elpostenigita de nova militista [[puĉo]] en [[1962]]. La puĉo tiam montris partikularecon ke la povo estis plenumita de civilulo [[José María Guido]], nomumita prezidento fare de la Suprema Justictribunalo de Argentino samtage post la elpostenigo kaj aresto de Frondizi, svingante tialon de [[povovakuo]]. Spite la fakton ke formale Guido posedis la prezidentecon, la vera povo rezidis en la militistaro. Dum lia regado akriĝis la kontraŭstaroj inter du flankoj de la [[Argentina Armeo]], konataj kiel ''[[Azules kaj Colorados]]'' (bluuloj kaj ruĝuloj), kio foje rezultis en armitaj luktoj. La venko de la sektoro "blua" permesis al generalo [[Juan Carlos Onganía]] reunuigi la Armeon. Dum ankoraŭ estis la peronismo malpermesita kaj la eksprezidento Frondizi arestita,<ref>http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/f/frondizi.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091014225338/http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/f/frondizi.php |date=2009-10-14 }} Arturo Frondizi, El Historiador, alirita la 29.an de oktobro 2013, Pigna, Felipe.</ref> en 1963 estis elektita kiel registo [[Arturo Umberto Illia]] ([[Unión Cívica Radical|UCRP]]), kiu same estos elpostenigita de militista puĉo en [[1966]], kio kondukos al regado de Onganía. Lia diktaturo, la unua el tri kiuj formis la memnomitan [[Argentina Revolucio]] (1966-1973), okazigis la kreskon de la politika perforto, el kiu la [[Kordobaĵo]] estis unu el la plej elstaraj eventoj,<ref>url=https://web.archive.org/web/20081016010020/http://www.cema.edu.ar/ceieg/arg-rree/14/14-001.htm Capítulo 66: La revolución argentina (1966-1973), alirita la 6-an de julio 2008, Universidad del CEMA</ref> kaj ankaŭ la [[Rosariaĵo]]. Atakita de popola insurekcio, la diktaturo organizis balotan eliron kun partopreno eĉ de la peronismo (sed malpermesante ankoraŭ la kandidatiĝon de Perón). En [[1973]] la peronismo estis legalizita kaj venkis en la prezidenta balotado. Post la rezigno de la prezidento [[Héctor José Cámpora]], [[Juan Domingo Perón]] estis elektita prezidento la trian fojon, sed li mortiĝis post malpli ol unu jaro. Sukcedis lin sia vicprezidentino kaj tria edzino, nome [[María Estela Martínez de Perón]], kies regado karakteriziĝis pro akcela deterioro de la interna situacio, produkto de la [[naftokrizo de 1973]] kaj la ĝenerala politika perforto.<ref>http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/subnotas/79048-25506-2007-01-13.html “Una débil mujer”, alirita la 6-an de julio 2008, Susana Viau, 13-a de januaro 2007, ''Página/12''.</ref> [[Dosiero:Videla Sociedad Rural.jpg|eta|La argentina diktatoro Jorge Rafael Videla en la inaŭguro de la Rura Ekspozicio en Palermo, Bonaero, en 1976.]] Argentino suferis militistan diktaturon dum la [[1970-aj jaroj]], kiu kaŭzis ĉirkaŭ 30,000 mortojn (ĉu mortigitaj ĉu malaperintaj) kaj necertan militon kontraŭ [[Britio]] pro la regado sur la insuloj [[Malvinoj]]. La [[24-a de marto]] de [[1976]] okazis nova militista [[Puĉo en Argentino de 1976|puĉo]], memnomita ''[[Proceso de Reorganización Nacional]]'', kiu daŭros preskaŭ ok jaroj. Dum tiu epoko oni starigis reĝimon de [[Malpura Milito en Argentino|ŝtata terorismo]] kiu plenumis sisteman planon de rabado kaj torturo de personoj, okazigante grandan kvanton de [[malaperigitoj dum la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj en Argentino|malaperigitoj]]. Ties preciza kvanto ankoraŭ pristudatas: la [[Nacia Komisiono pri Malaperigo de Personoj|CONADEP]] registris 8961 kazojn, dum aliaj organismoj pri [[homaj rajtoj]] altigas la nombron al 30 000. La nombro de monkompensoj fare de la ŝtato al familianoj de ''malaperigitoj'' atingas ĝis 13 000.<ref>http://www.clarin.com/diario/2003/10/06/p-00801.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091024085154/http://www.clarin.com/diario/2003/10/06/p-00801.htm |date=2009-10-24 }} Una duda histórica: no se sabe cuántos son los desaparecidos, alirita la 21-an de junio 2008, Pablo Calvo, 6-a de oktobro 2003, ĵurnalo ''Clarín''.</ref> Kiel reago oni kreis organizojn pri [[homaj rajtoj]], kiaj tiuj de la [[Patrinoj de Placo Majo]] kaj la [[Avinoj de Placo Majo]], kiu ludos gravan rolon en la "juĝado kaj punado al kulpuloj" kaj en la rekuperado de la rabitaj beboj, kies identeco estis nuligita. Dum tiu epoko, okazis grava plialtigo de la nacia [[ekstera ŝuldo]], kio kondiĉos la venontajn registarojn, kaj oni donis spekuladan karakteron al la sistemo de [[financo]]j. En [[1978]], okazis [[Konflikto Beagle|grava krizo]] kun [[Ĉilio]] pro la limoj en la zono de la [[Kanalo Beagle]], kiu kondukis ambaŭ landojn borde de la milito. En [[1982]] okazis la [[Malvina Milito]] kontraŭ la [[Unuiĝinta Reĝlando]]; la argentina malvenko estis unu el la faktoroj kiuj kondukis al la falo de la militista reĝimo kaj al kunvoko de ĝenerala balotado por la venonta jaro. === Rekuperado de la demokratio === Post la baloto de la [[30a de oktobro]] la demokratia sistemo estis restaŭrita la [[10an de decembro]] de [[1983]]. Tiam ekprezidentis [[Raúl Alfonsín]], de la [[Unión Cívica Radical]], kiu devis enmeti denove la landon en [[demokratio]]n. En 1984, post popola konsulto, oni finigis la prilandliman disputon sudan kun Ĉilio pere de traktato per kiu la insuloj de la norda duono de la [[Kanalo Beagle]] restis de Argentino, dum ĉiuj de la suda duono ĝis la kabo Hornos restis de Ĉilio, kaj ambaŭ landoj ricevis navigadajn rajtojn en preskaŭ la tuta zono; Argentino ricevis la plej parton de la mara teritorio disputita. Alfonsín komencis jurprocezi la [[Krimoj kontraŭ la homeco|kulpintojn]] pro la diktaturo en [[1985]] kaj kelkaj estis kondamnitoj,<ref>https://web.archive.org/web/20090331090412/http://www.nuncamas.org/juicios/juicios.htm Juicio a las Juntas Militares Alirita la 6-an de julio 2008, Nunca Más, [[Comisión Nacional sobre la Desaparición de Personas]]</ref> sed, post premoj de diversaj sektoroj ĉefe militistoj, leĝoj de 1986 kaj 1987 [[Forpardono|jurpardonis]] tiujn kulpintojn. Krome okazis kvar [[ŝtatpuĉo]]j. Post la prezidenta balotado de 1989 kaj tuŝita la regeblo de la lando pro procezo de [[inflaciego]], Alfonsín devis rezigni ses monatojn antaŭ la fino de la regotempo.<ref>http://www.chascomus.net/alfonsin.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110723041239/http://www.chascomus.net/alfonsin.htm |date=2011-07-23 }} Vecinos ilustres: Raúl Alfonsín, Chascomus.net</ref> [[Dosiero:Carlos menem.jpg|eta|190ra|[[Carlos Menem]], prezidento dum du regotempoj, el 1989 al 1999.]] La venonta prezidanto estis [[Carlos Menem]] (de la [[Partido Justicialista]]) (1987-1999), kies epoko estis akuzata de koruptado.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.todo-argentina.net/historia/democracia/menem2/index.html|titolo=Menem|verko=Todo Argentina|lingvo=hispane|alirdato=6-a de novembro 2009}}</ref> Dum lia regado oni aprobis la Leĝon pri Konverteblo de la Aŭstralo (tiama monunuo) en [[1991]] kiu haltigis la [[inflacio]]n kaj oni adoptis ekonomian politikon [[Novliberalismo|novliberala]], baze sur tajdo de privatigoj de publikaj havaĵoj, malaltigo de dogantarifoj por la importitaj produktoj kaj malreguligo de la merkatoj. Tiu politiko kontribuis al plialtigo de investado, de eksportado kaj al kresko kun stabilaj prezoj.<ref>http://www.clarin.com/diario/2001/04/15/e-00801.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090225213331/http://www.clarin.com/diario/2001/04/15/e-00801.htm |date=2009-02-25 }} La convertibilidad marcó el ritmo político de una década, Carlos Eichelbaum, Clarín, 15-a de aprilo 2001, alirita la 7-an de julio 2008.</ref> Sed tiuj decidoj ankaŭ malfermis procezon de senindustriigo pro malkapablo konkurenci fare de la malfortigita industrio argentina, de malfortigo de la argentina ekonomio nun pli vundebla antaŭ internaciaj krizoj, kaj pligrandiĝis la sendungeco, la malriĉo kaj la malbonigo de laborkondiĉoj.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1021813&high=convertibilidad{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Los daños irremisibles, Daniel Larriqueta, La Nación, 16-a de junio 2008, alirita la 7-an de julio 2008</ref> La financa krizo en Azio de [[1997]] kaj en Brazilo de [[1998]] akcelis la eliron de kapitaloj, kio malfermis vojon al la plej alta recesio de la historio argentina kiu daŭros kvar jarojn.<ref>http://www.realinstitutoelcano.org/documentos/93/DT-12-2004-E.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924085406/http://www.realinstitutoelcano.org/documentos/93/DT-12-2004-E.pdf |date=2015-09-24 }} El Impacto de la crisis argentina sobre la economía española, alirita la 21-an de junio 2008, Blázquez, Jorge y Sebastián, Miguel, 2003, Real Instituto Elcano.</ref> La venonta prezidanto [[Fernando de la Rúa]] regis el 1999 al decembro de 2001 kaj en tiu epoko okazis la plej gravaj krizoj de la nuntempa Argentino: la mezklaso estis forrabita el siaj enspezoj (krizo de la ''corralito'' (korteto), kie oni enfermis la ĉies sparaĵojn.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.todo-argentina.net/historia/democracia/delarua/index.html|titolo=de la Rúa|verko=Todo Argentina|lingvo=hispane|alirdato=6-a de novembro 2009}}</ref> === Ekonomia, politika kaj socia krizoj de fino de 2001 === Kvar prezidantoj sekvis dum nur du semajnoj ĝis la komenco de la prezidanteco de [[Néstor Kirchner]], kiu iomete serenigis la landon, forigis la malpermeson juĝprocezi la kulpulojn de la amasmortigado de la diktaturo kaj lasis la prezidantecon al sia edzino [[Cristina Fernández de Kirchner]] en [[2007]]. En decembro de [[1999]] iĝis la prezidento [[Fernando de la Rúa]] de la [[Unión Cívica Radical]], kiu tiam formis parton de [[Alianza por el Trabajo, la Justicia y la Educación|La Alianza]]. Lia politiko por malpliigi la deficiton kaj la ŝuldon, baziĝis sur la malpliigo de la publika elspezo, laŭ indikoj de la [[Internacia Monunua Fonduso|IMF]]. En 2001, pro la amasa fuĝo de [[kapitalo]], la registaro nomumis la eksministron de la prezidento Menem, nome [[Domingo Cavallo]] por Ekonomio, kiu decidis la frostigon de la bankaj fondusoj (konita kiel ''[[bebokorteto]]''), kio rezultis en [[Krizo de decembro de 2001 en Argentino|ĝenerala socia krizo]] kio kondukis al la rezigno de la Prezidento la [[20-a de decembro]] de 2001.<ref>González, Fernando. [http://www.clarin.com/diario/2001/12/21/p-00215.htm «De la Rúa renunció, cercado por la crisis y sin respaldo político»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080306182348/http://www.clarin.com/diario/2001/12/21/p-00215.htm |date=2008-03-06 }}, ''Clarín'', 21a de decembro de 2001. Konsultita la 15-an de marto 2008.</ref><ref>[http://www.lanacion.com.ar/361035 «Renunció De la Rúa: el peronista Puerta está a cargo del Poder Ejecutivo»]{{404|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''La Nación'', 2001. Konsultita la 15-an de marto 2008.</ref> Dm du semajnoj de necerteco sukcediĝis diversaj prezidentoj, inter kiuj la mallonga regado de [[Adolfo Rodríguez Saá]], dum kiu la lando eniris en [[pagĉesigo]] kiam oni deklaris la haltigon de pagoj pro [[ekstera ŝuldo]].<ref>Galarce, Martín. [http://www.terra.com.ar/canales/politica/33/33312.html «Juró Rodríguez Saá, anunció el default y otras medidas»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120520164746/http://www.terra.com.ar/canales/politica/33/33312.html |date=2012-05-20 }}, ''Terra'', 2001. Konsultita la 15-an de marto 2008.</ref> [[Dosiero:Kirchner marzo 2007 Congreso.jpg|eta|[[Néstor Kirchner]], prezidento de Argentino inter 2003 kaj 2007, kaj ĝenerala sekretario de [[Unasur]] ĝis sia morto en 2010.]] La [[2-a de januaro]] de [[2002]] la ''Asamblea Legislativa'' (parlamento) elektis [[Eduardo Duhalde]], de la [[Partido Justicialista]], kiel provizora prezidento.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=363560{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Duhalde fue designado por una abrumadora mayoría legislativa. Alirita la 7-7-2008. Publikigita la 2-an de januaro 2002, La Nación</ref> Lia regado devalutis la peson 200 % kio finigis la konverteblecon.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=364610{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Aprobó Diputados la pesificación de deudas hasta 100&nbsp;000&nbsp;dólares La Nación, publikigita la 6-an de januaro 2002, alirita la 7-an de julio 2008</ref> La lando ekpraktikis novan politikon de industriigo por anstataŭo de importado, pligrandigo de eksportado kaj imposta pluso. Ĉirkaŭ finoj de 2002, la ekonomio ekstabiliĝis.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=462219&high=veranito%20econ%F3mico{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Creció el pedido de personal en las empresas, La Nación, Marilina Esquivel, 31-a de decembro de 2002, alirita la 7-an de julio 2008</ref> En tiu periodo la malriĉo atingis la 56 % de la loĝantaro kaj la sendungeco la 26 %, pro kio oni establis subvenciojn nome ''Plan de Jefes y Jefas de Hogar Desocupados'' (plano por sendungitaj hejmgeestroj), kiu atingis pinton de 2&nbsp;milionoj de planoj en majo de 2003.<ref name="Neffa">http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/libros/coedicion/neffa2/15.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091229091803/http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/libros/coedicion/neffa2/15.pdf|date=2009-12-29}} Neffa, Julio César El Plan de Jefes y Jefas de hogar desocupados (PJyJhd), CLACSO, 2007, alirita la 16-an de novembro 2013</ref> En 2003 estis elektita prezidento [[Néstor Kirchner]] de la [[Fronto por la Venko]] (kun radikoj en la [[Partido Justicialista]]). Dum ties prezidenteco oni helpis la integradon de sendependa Suprema Justictribunalo de Argentino kaj la nuligon de la leĝoj pri senpuneco pro kio oni permesis la remalfermon de la juĝoj pro [[krimoj kontraŭ la homeco]] okazintaj dum la diktaturo. En internacia politiko oni akcelis la malartikuladon de la [[Areo de Liberkomerco de Ameriko]] (ALKA). En ekonomio oni decidis la malŝuldigon disde la IMF kaj restrukturigon de la ekstera ŝuldo kun forta monpardono, la ŝtatigon de kelkaj entreprenoj kaj oni registris konsiderindan plialtigon de la [[MEP]], krom malgrandigon de la sendungeco, bazita parte sur la kreado de laborpostenoj ekzemple pro la reaktivigo de la sektoro agrikultur-brutobreda, la rurindustria, metala, naftokemia kaj la konstruado; samtempe ke ekplialtiĝas la [[inflacio]], en kadro de negocadoj kolektivaj prisalajraj jaraj kun [[sindikato]]j bone organizitaj kun forta distribua pelado.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=957207{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Se cierra el círculo de una administración personalista Carlos Pagni, La Nación, 28-an de oktobro 2007, alirita la 7-an de julio 2008.</ref><ref>http://www.lanacion.com.ar/969585-la-vision-de-los-economistas {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131202225309/http://www.lanacion.com.ar/969585-la-vision-de-los-economistas |date=2013-12-02 }} La Nación, La visión de los economistas, 2007, alirita la 16-an de novembro 2013.</ref> <ref>http://www.infobae.com/2008/04/26/377017-para-las-autoridades-la-uba-no-hay-crisis-los-numeros-hablan-otra-cosa [[Infobae]], Para las autoridades de la UBA no hay crisis: "Los números hablan de otra cosa", 26-a de aprilo 2008, alirita la 16-an de novembro 2013.</ref> === Aktualo === [[Dosiero:Javier Milei 2023 (cropped).jpg|eta|250ra|Javier Milei, prezidento ekde 2023]] La [[28-a de oktobro]] de [[2007]] venkis per 45 % en la prezidenta balotado de 2007 [[Cristina Fernández de Kirchner]], nome la unua virino elektita per popola voĉdonado por tiu posteno en la lando. Ŝia kunulo de regado estis la radikala [[Julio Cobos]]. Kelkaj de la decidoj de ŝia unua regado estis la konstitucio de [[UNASUR]], kies unua prezidento estis Néstor Kirchner, la kreado de la Ministerio pri Scienco, Teknologio kaj Produktiva Renovigo, la reŝtatigo de la porhelpaj fondusoj privatigitaj dum la regado de Menem, laŭ la formo de AFJPoj, la kreado de pago por filo, la ŝtatigo de [[Aerolíneas Argentinas]], la nuligo de la leĝo de amaskomunikiloj fare de la [[diktaturo de Videla]] kaj la aprobo de nova leĝo de aŭdovidaj amaskomunikiloj, kaj la aprobo de la leĝo por [[samseksa edzeco]]. Dum tiu periodo okazis etenda [[insurekcio de ruraj entreprenistoj en Argentino de 2008|insurekcio de ruraj entreprenistoj]], apogita de amasaj manifestacioj kaj interrompoj de ŝoseoj, kiel protesto kontraŭ la decido pligrandigi la impostadon al la eksportado de [[sojo]] kaj [[sunfloro]].<ref>Vidu [http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/135000-139999/138567/texact.htm Rezolucion 125/08].</ref> En tiu periodo la registaro kontraŭstaris kontraŭ la [[Grupo Clarín|amaskomunikilaro Clarín]] kiu celis deklari la nekonstituciecon de la nova leĝo kontraŭmonopola. En la prezidenta balotado de 2011 Cristina Fernández de Kirchner estis reelektita por dua regotempo de kvar jaroj, superante la 54 % de la voĉdonantaro. Lia kunulo de formulo estis [[Amado Boudou]].<ref>[http://www.elecciones.gov.ar/estadistica/archivos/2011_nacionales/resultados_nacionales_2011_total_pais.pdf Rezulto de la ŝtata elektado de la] [[23a de oktobro]] de 2011, artikolo en la retejo de la Ministerio de Internaj Aferoj de la Respubliko Argentino.</ref> En tiu dua regotempo oni reŝtatigis la 51 % de la [[akcio]]j de la privatigita nafto-entrepreno [[Yacimientos Petrolíferos Fiscales|YPF]],<ref>[http://www.rosario3.com/noticias/pais/noticias.aspx?idNot=111129&Votaci%C3%B3n-hist%C3%B3rica-en-Diputados:-YPF-vuelve-al-Estado «Votación histórica: Diputados convirtió en ley el regreso de YPF al Estado»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140704095908/http://www.rosario3.com/noticias/pais/noticias.aspx?idNot=111129&Votaci%C3%B3n-hist%C3%B3rica-en-Diputados%3A-YPF-vuelve-al-Estado |date=2014-07-04 }}, artikolo en la retejo Rosario3.com, de la 3a de majo de 2012.</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.perfil.com/contenidos/2012/05/03/noticia_0031.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304213453/http://www.perfil.com/contenidos/2012/05/03/noticia_0031.html |arkivdato=2016-03-04 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.infobae.com/notas/645768-La-expropiacion-de-Repsol-YPF-es-ley.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121025043304/http://www.infobae.com/notas/645768-La-expropiacion-de-Repsol-YPF-es-ley.html |arkivdato=2012-10-25 }}</ref> oni helpis la aprobon de la leĝo pri seksa identeco kaj oni konfirmis la konstituciecon de la Leĝo de Aŭdovidaj Servoj. Dum tiu periodo okazis ankaŭ grandaj surstrataj manifestacioj opoziciantaj kunvokitaj per sociaj elektronikaj retoj, kiaj la nomita [[8N]]. Laŭ informo de la [[Monda Banko]], Latinameriko kaj ene de ĝi Argentino estis transforminta sian socian strukturon en la unua jardeko de la 21a jarcento, produktante malpliigon de la [[malriĉeco]] kaj pliigon de la [[Meza klaso|mezklasoj]]. Por Argentino, la Monda Banko konfirmis, ke inter 2003 kaj 2009, la mezklasoj duobliĝis pasante de 9,3&nbsp;milionoj al 18,6&nbsp;milionoj (nome la 45 % de la loĝantaro).<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1526197-segun-el-banco-mundial-la-argentina-duplico-su-clase-media-entre-2003-y-2009 «Según el Banco Mundial, Argentina duplicó su clase media entre 2003 y 2009»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140701091744/http://www.lanacion.com.ar/1526197-segun-el-banco-mundial-la-argentina-duplico-su-clase-media-entre-2003-y-2009 |date=2014-07-01 }}, ''La Nación''.</ref> La 22-an de novembro 2015 ĝenerala balotado donis venkon al [[Mauricio Macri]], post 85 jaroj de registaroj (escepte diktatoroj) ĉu [[Unión Cívica Radical|radikalaj]] ĉu [[Partido Justicialista|peronismaj]].<ref>[http://internacional.elpais.com/internacional/2015/11/22/argentina/1448224098_588686.html «Macri gana en Argentina y pone fin al kirchnerismo tras 12 años»], artikolo de Carlos E. Cué en ''[[El País]]'' - 23-a de novembro 2015 {{es}}</ref> kaj ekde la 10-a de decembro 2015 li fariĝis la prezidento de la lando. == Teritoria organizado == {{Ĉefartikolo|Provincoj de Argentino}} {{Ĉefartikolo|Duarangaj teritoriaj dividoj de Argentino|Departementoj de Argentino}} [[Dosiero:ViñedoCafayate.jpg|eta|dekstra|250ra|[[Provinco Salta]].]] La Respubliko Argentino estas organizata en 23&nbsp;provincoj krom la Aŭtonoma Urbo [[Bonaero]], kie troviĝas la sidejo de la federala registaro. Laŭ la leĝo 23512 de 1987, la Ĉefurbo de la Respubliko devas esti translokigita al nova Federala Distrikto, kreota en la municipoj de [[Viedma (urbo)|Viedma]] kaj [[Guardia Mitre]] (Río Negro) kaj parto de la [[Partio Patagones]] (Bonaero). La translokigo estis akceptita de la provincoj Río Negro (Leĝo&nbsp;2086) kaj Bonaero (Leĝo 10454), sed tio senvalidiĝis ambaŭkaze en 1992 pro manko de efektivigo. Por oktobro de 2013 la nacia leĝo ankoraŭ validas, sed la translokigo estis haltigita kaj Bonaero pluestas la ĉefurbo de la respubliko plenrajte. La provincoj dividas sian teritorion en ''[[Duarangaj teritoriaj dividoj de Argentino|departementoj]]'' kaj tiuj siavice komponiĝas el [[municipo]]j, kun la escepto de la [[provinco Bonaero]] kiu dividiĝas en municipoj nome ''[[Partioj de la Provinco Bonaero|partidos]]''.<ref>https://web.archive.org/web/20060524220012/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/1/d010301.xls Indec - Superficie y cantidad de departamentos, por provincia, alirita la 24-an de julio 2008, xls, [http://www.indec.mecon.ar/ Territorio/geografía] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160221215704/http://www.indec.mecon.ar/ |date=2016-02-21 }} [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|Instituto Nacional de Estadística y Censos]]</ref> La departementoj ĝenerale ne disponas el administraj funkcioj, kvankam ĉe la provincoj [[provinco Mendoza|Mendoza]], [[provinco San Juan|San Juan]] kaj [[provinco La Rioja (Argentino)|La Rioja]] ĉiu departemento estas unu municipo. En kelkaj provincoj la departementoj estas uzataj kiel balotdistriktoj por determini reprezentantojn al la provincaj instancoj kaj utilas kiel unuoj por sencentrigo de diversaj provincaj organoj kiaj la [[polico]] kaj la [[juĝa povo]]. La [[Reformo de la Argentina Konstitucio en 1994|Konstitucio de 1994]] agnoskas la municipan aŭtonomecon, sed rajtigas la provincojn por reguligi sian atingon kaj enhavon, pro kio estas kaj municipoj aŭtonomoj kun rajto por fari siajn municipajn regularojn kaj aliaj kiuj ne rajtas fari tion. Estas ankaŭ provincoj kiuj ne ĝisdatigis siajn konstituciojn por agnoskigi la aŭtonomecon de iliaj municipoj. Ĝis decembro de 2010, 144 [[Aŭtonomaj Municipoj de Argentino|municipoj]], estis ĝuintaj siajn aŭtonomecon institucian, kaj estis redaktintaj siajn regularojn. La provincoj havas lokajn registarojn kaj ene de ĉiu reĝimo troviĝas diversaj tipoj de municipoj, kun kazoj de administraj unuoj similaj al municipoj ― ĝenerale, malmulte loĝataj ―, sed sen aŭtonomeco kaj ties registoj estas delegitoj de la guberniestro. Laŭ la informo el la ''Instituto Geográfico Nacional''<ref>[http://www.ign.gob.ar/NuestrasActividades/Geografia/DatosArgentina/DivisionPolitica IGN División Política, Superficie y Población de la República Argentina]</ref> kaj el INDEC,<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.indec.gov.ar/principal.asp?id_tema=20 |titolo=INDEC Geografio. |alirdato=2014-03-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080911190055/http://www.indec.gov.ar/principal.asp?id_tema=20 |arkivdato=2008-09-11 }}</ref> la provincoj, ties areoj (tiu informo povas varii se liveritaj de la propraj provincoj, pro disputoj pri interprovincaj limoj) kaj urboj, estas la jenaj: {| class="toccolours" style="float: auto; text-align:right; font-size:90%; width:100%; font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; background:F5F5F5; " |- align=center style="background:lavender; font-weight:bold;" ! !! Provinco !! Ĉefurbo !! Loĝantaro<br /><small>(censo 2010)<ref name="censo2010"/>[http://www.censo2010.indec.gov.ar/cuadrosDefinitivos/Total_pais/P1-P_Total_pais.xls definitivaj rezultoj de la censo 2010, pri la jaroj 2001-2010, institucio INDEC, listo en formato XLS, vidita la 10-an de junio 2014] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110902214652/http://www.censo2010.indec.gov.ar/cuadrosDefinitivos/Total_pais/P1-P_Total_pais.xls |date=2011-09-02 }}</small> !! Areo<br /><small>(en km²)</small> !! <small>[[Malneta Geografia Produkto|MGP]] por persono<ref>Ĉirkaŭkalkulo fare de la konsultentrepreno Abeceb, septembre de 2008, baze sur indikiloj pri enspezoj, produktoj kaj impostoj (kaj ŝtataj kaj provincaj), je normalaj prezoj. [https://web.archive.org/web/20130517170127/http://www.diadenegocios.com/archivos/200809/economias%20pciales.doc Kompleta informo].</ref><br />(US$, 2008, ĉ.)</small> !! Mapo |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Ciudad de Buenos Aires.svg|30ra|kadra]]|| style="background:#f0f0f0;" align=left colspan="2" |'''[[Bonaero]]'''<ref>La urbo Bonaero estas duaranga ento konstitucie, sed neorganizita kiel provinco sed laŭ speciala reĝimo (Aŭtonoma Urbo), simila kaj egalebla al propra de provinco.</ref>|| 2 890 151 || 200 || 23 309 || style="background:#F5F5F5;" rowspan=50 | {{Mapo pri la provincoj de Argentino}} |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Buenos Aires.svg|30ra|kadra]]|| style="background:#f0f0f0;" align=left |'''[[provinco Bonaero|Provinco<br />Bonaero]]''' || align=maldekstra| [[La Plata]] || 15 625 084 || 307 571 || 7310 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Catamarca.svg|30ra|kadra]]|| style="background:#f0f0f0;" align=left |'''[[provinco Katamarko|Katamarko]]''' || align=maldekstra| [[San Fernando del Valle de Catamarca|San Fernando del <br />Valle de Catamarca]] || 367 828 || 102 602 || 6009 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia del Chaco.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Ĉako|Ĉako]]''' || align=maldekstra| [[Resistencia]] || 1 055 259 || 99 633 || 2015 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia del Chubut.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Ĉubutio|Ĉubutio]]''' || align=maldekstra| [[Rawson]] || 509 108 || 224 686 || 15 422 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Córdoba.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Kordobo (Argentino)|Kordobo]]''' || align=maldekstra| [[Kordobo (Argentino)|Kordobo]] || 3 308 876 || 165 321 || 6477 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Corrientes.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Corrientes|Corrientes]]''' || align=maldekstra| [[Corrientes]] || 992 595 || 88 199 || 4001 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Entre Ríos.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Entre Ríos|Entre Ríos]]''' || align=maldekstra| [[Paranao (Argentino)|Paranao]] || 1 235 994 || 78 781 || 5682 |5 !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Formosa.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Formosa|Formosa]]''' || align=maldekstra| [[Formosa]] || 530 162 || 72 066 || 2879 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Jujuy.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Jujuy|Jujuy]]''' || align=maldekstra| [[San Salvador de Jujuy|San Salvador<br />de Jujuy]] || 673 307 || 53 219 || 3755 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de La Pampa.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco La Pampa|La Pampa]]''' || align=maldekstra| [[Santa Rosa (La Pampa)|Santa Rosa]] || 318 951 || 143 440 || 5987 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of La Rioja province in Argentina.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco La Rioja (Argentino)|La Rioja]]''' || align=maldekstra| [[La Rioja (Argentino)|La Rioja]] || 333 642 || 89 680 || 4162 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Mendoza.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Mendoza|Mendoza]]''' || align=maldekstra| [[Mendoza]] || 1 738 929 || 148 827 || 9079 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of Misiones.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Misiones|Misiones]]''' || align=maldekstra| [[Posadas]] || 1 101 593 || 29 801 || 3751 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of Neuquen province in Argentina.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Neŭkeno|Neŭkeno]]''' || align=maldekstra| [[Neŭkeno]] || 551 266 || 94 078 || 26 273 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of Río Negro Province.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Río Negro|Río Negro]]''' || align=maldekstra| [[Viedma (urbo)|Viedma]]|| 638 645 || 203 013 || 8247 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de Salta.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Salta|Salta]]''' || align=maldekstra| [[Salta]] || 1 214 441 || 155 488 || 4220 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera de la Provincia de San Juan (1997-2018).svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco San Juan|San Juan]]''' || align=maldekstra| [[San Juan (Argentino)|San Juan]] || 681 055 || 89 651 || 5642 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of San Luis Province.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco San Luis|San Luis]]''' || align=maldekstra| [[San Luis (Argentino)|San Luis]] || 432 310 || 76 748 || 5580 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera-Santa Cruz.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Santa Cruz (Argentino)|Santa Cruz]]''' || align=maldekstra| [[Río Gallegos]] || 273 964 || 243 943<ref>La informo inkludas la parton de la frostejo Suda Patagonio kiun Argentino disputas kun Ĉilio.</ref>|| 30 496 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Bandera-StaFe-argentina.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Santa Fe|Santa Fe]]''' || align=maldekstra| [[Santa Fe de la Vera Cruz]] || 3 194 537 || 133 007 || 8423 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of Santiago del Estero.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Santiago del Estero|Santiago del Estero]]''' || align=maldekstra| [[Santiago del Estero]] || 874 006 || 136 351 || 3003 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Flag of Tierra del Fuego province in Argentina.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[Provinco de Fajrolando, Antarkto kaj Insuloj de Suda Atlantiko|Fajrolando]]''' || align=maldekstra| [[Ushuaia]] || 127 205 || 21 571<ref>Inklude la Argentinan Antarkton kaj la Insulojn de la Suda Atlantiko ĝi altiĝas al 1 002 445</ref>|| 20 682 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | [[Dosiero:Provincia de tucuman.svg|30ra|kadra]]|| align=left style="background:#f0f0f0;" |'''[[provinco Tukumano|Tukumano]]''' || align=maldekstra| [[San Miguel de Tucumán|San Miguel<br />de Tucumán]] || 1 448 188 || 22 524 || 3937 |- !style="background:#f0f0f0;" colspan="6"| |- | align=center style="background:#f0f0f0;" colspan="3" | [[Dosiero:Flago-de-Argentino.svg|25ra|kadra]] '''ARGENTINO''' || style="background:#f0f0f0;" | '''40 117 096''' || style="background:#f0f0f0;" | '''2 780 400'''<ref>Ne inkludas 980 874 km² de la Argentina Antarkto kaj de la Insuloj de la Suda Atlantiko, kiuj estas sub administrado de la Unuiĝinta Reĝlando, por kio Argentina postulas suverenecon, totale de areo de 3&nbsp;761&nbsp;274&nbsp;km².</ref>|| style="background:#f0f0f0;" | '''8269''' |} Argentino etendas sian suverenecon al maro apuda al siaj marbordoj kaj insuloj, same kiel al grundo kaj subgrundo de la maraj areoj, ties vivaj kaj mineralaj resursoj, kaj al la aera mara spaco. La argentina ŝtato plenumas sian maran suverenecon laŭ distingaj gradoj: ''[[Teritoriaj akvoj|teritoria maro]]'' (12&nbsp;marmejloj ekde la baza marbordo), la ''apuda marzono'' (24&nbsp;marmejloj ), la ''[[ekskluziva ekonomia zono]]'' (200&nbsp;marmejloj ) kaj la ''[[Kontinentbreto|argentina kontinentbreto]]'' (limigota). {{Ĉefartikolo|Argentinaj Provincoj laŭ loĝantaro}} === Regionoj === {{Ĉefartikolo|Integritaj Regionoj (Argentino)}} [[Dosiero:Regiones de Argentina.svg|eta|200ra|La kvar regionoj en kiuj grupiĝas la provincoj argentinaj. La provinco Bonaero kaj la Aŭtonoma Urbo Bonaero, flave, ne integriĝas en regiono]] Kun escepto de la provinco Bonaero kaj la Aŭtonoma Urbo Bonaero, la aliaj provincoj subskribis interprovinciajn interkonsentojn por integriĝo<ref>https://web.archive.org/web/20070927191036/http://www.reei.org/reei%2011/M.Ferrero(reei11).pdf La glocalización en acción: Regionalismo y paradiplomacia en Argentina y el Cono Sur latinoamericano, alirita la 21a de junio de 2008, Mariano Ferrero, 2006, pdf, Revista Electrónica de Estudios Internacionales, paĝoj 9.</ref> kunformante kvar [[Integritaj Regionoj (Argentino)|regionojn]] por diversaj celoj: * [[Regiono de la Granda Argentina Nordo]], formita de la jenaj provincoj: Katamarko, Corrientes, Ĉako, Formosa, Jujuy, Misiones, Tukumano, Salta kaj Santiago del Estero. (759&nbsp;883&nbsp;km²). * [[Regiono Nova Kujo]], formita de la jenaj provincoj: La Rioja, Mendoza, San Juan kaj San Luis. (404&nbsp;906&nbsp;km²). * [[Argentina Patagonio]], formita de la jenaj provincoj: Ĉubutio, La Pampa, Neŭkeno, Río Negro, Santa Cruz kaj Fajrolando kaj kromaĵoj. (930&nbsp;638&nbsp;km²). * [[Centra Regiono (Argentino)|Centra Regiono]], formita de la jenaj provincoj: Kordobo, Entre Ríos kaj Santa Fe. (377&nbsp;109&nbsp;km²). == Loĝantaro == === Demografio de Argentino === {{Ĉefartikolo|Demografio de Argentino}} La loĝantaro de Argentino (laŭ la ĉirkaŭkalkulo de la [[INDEC]]) je 1a de julio de [[2014]] estas de 42.669.500 loĝantoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf |titolo=Instituto Nacional de Estadística y Censos. Estimaciones y proyecciones de población 2010-2040. : total del país. Paĝo 28. |alirdato=2014-04-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140912104325/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf |arkivdato=2014-09-12 }}</ref> [[Dosiero:Población Argentina 1950-2015.jpg|eta|250ra|Projekcio kaj ĉirkaŭkalkulo de loĝantaro inter [[1950]] kaj [[2015]] ''Fonto:'' [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|INDEC]].]] Laŭ definitiva informo, la loĝantaro de la Respubliko Argentino laŭ la [[Argentina Censo de 2010|censo de 27a de oktobro de 2010]] realigita de la [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|INDEC]] estas de 40&nbsp;117&nbsp;096 &nbsp;loĝantoj,<ref name="censo2010">[http://www.censo2010.indec.gov.ar/preliminares/cuadro_totalpais.asp Censo 2010. Resultados provisionales: cuadros y gráficos. Total del país. Población por sexo, tasa de variación intercensal, según provincia. Años 2001 - 2010] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101220143832/http://www.censo2010.indec.gov.ar/preliminares/cuadro_totalpais.asp |date=2010-12-20 }} (oficiala retejo)</ref> kun averaĝa denso de 14,4&nbsp;loĝ/km²<ref>[http://www.ambito.com/noticia.asp?id=559366 Censo 2010: en el país viven 40&nbsp;091&nbsp;359&nbsp;personas (38,9 % en la provincia de Buenos Aires)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140708113638/http://www.ambito.com/noticia.asp?id=559366 |date=2014-07-08 }}. ''Ámbito Financiero''</ref> (sen konsideri la postulitan areon de la [[Argentina Antarkto]] kaj de la [[Departemento Insuloj de Suda Atlantiko|Insuloj de Suda Atlantiko]]). Ĉar la revizio de 2001 sciigis pri totalo de 36&nbsp;260&nbsp;130&nbsp;loĝantoj, la pliigo de loĝantaro estis de 3&nbsp;856&nbsp;966&nbsp;loĝantoj kun indico de intercensa varieco 2001-2010 de 10,6 %, malpli ol la registrita inter la censoj de [[1991]] kaj 2001 de 11,2 %.<ref>[https://web.archive.org/web/20051202031756/http://www.indec.mecon.ar/censo2001s2/Datos/01000C21.xls Cuadro total del país según provincia.] censita loĝantaro en 1991 kaj 2001 kaj absoluta kaj relativa intercensa varieco 1991-2001; arkivo Excel en la retejo de INDEC.</ref> La lando registris en la komenco de la [[20a jarcento]] altajn indicojn de loĝanta kresko, pro enmigrado kaj alta [[natura kresko]] kiu dum tiu jarcento stabiliĝis kaj eĉ konstante malaltiĝis (escepte dum la [[1970-aj jaroj]]-[[1980-aj jaroj]]). Ekde la [[1960-aj jaroj]], la totala kresko estis proksimume la rezulton de la diferenco inter la [[naskindico]] kaj la [[mortindico]]. En la periodo intercensa [[1980]]-[[1991]], la [[demografia kreskindico|averaĝa jara kreskindico]] estis de 14,7 por milo (1,47%), en la jardekoj [[1991]]-[[2001]] de 10,1 por milo (1,01%) kaj inter [[2001]]-[[2010]] de 11,4 por milo (1,14%).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.censo2010.indec.gov.ar/archivos/censo2010_tomo1.pdf |titolo=Censo Nacional de Población, Hogares y Viviendas 2010 Censo del Bicentenario Resultados definitivos, Serie B Nº 2 Paĝo 62. (retejo) |alirdato=2014-04-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150923201836/http://www.censo2010.indec.gov.ar/archivos/censo2010_tomo1.pdf |arkivdato=2015-09-23 }}</ref> [[Dosiero:PIRAMIDEPOBLACION2010.jpg|300ra|eta|Piramido de loĝantaro de Argentino. 2010 Fonto: INDEC.]] Pro la evoluo de la mortindico kaj la internacia migrofluo, la [[seksa proporcio]] montras konstantan malpliigon por viroj ekde mezo de la 20a jarcento: nome de 105&nbsp;viroj por 100&nbsp;virinoj al 94,8 por 100 por 2010. De la totalo de la loĝantaro laŭ la censo de 2010 estis 51,3 % de virinoj kaj 48,7 % de viroj. Laŭ informo de la censo de 2010, la loĝantaro de «65 jaroj aŭ plie» korespondus al 10,2 % de la totalo kaj tiu de «60 jaroj aŭ plie», al 14,3 %, kio faras, ke Argentino estas la tria plej maljunigita lando de [[Latinameriko]] post [[Urugvajo]] kaj [[Kubo]]. Siavice laŭ la tempopaŝo notindas iompostioma malpliigo de la loĝantaro el «0 al 14 jaroj», reprezente la 25,5 % en 2010, malsupre al la 28,3 % de 2001.<ref>[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/indicdemograf_1869-01.xls Indicadores demográficos seleccionados en los períodos censales] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060621012648/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/indicdemograf_1869-01.xls |date=2006-06-21 }} (procentaĵo kaj de maljunauloj kaj de junuloj, vivatingo, fekundeco, procentaĵo de eksterlandanoj). Totalo de la lando, en jaroj 1869 al 2001. Arkivo Excel en la retejo de la INDEC.</ref> La lando ricevis gravajn tajdojn [[Enmigrado en Argentino|enmigradajn]] kiuj pluas aktuale, atinginte [[Enmigrado en Argentino#Tajdoj|pinton en la periodo 1880-1930]], kaj enhavas gravajn eksterlandanajn komunumojn, ĉefe de [[Paragvajo|paragvajanoj]], [[Bolivio|bolivianoj]], [[Ĉilio|ĉilianoj]], [[Peruo|peruanoj]], [[Italio|italianoj]] kaj [[Hispanio|hispanoj]]. El mezo de la [[1960-aj jaroj]] ekregistriĝis konsiderindaj elmigrofluoj, kiuj obeas al la procezo de «[[cerbofuĝo]]», al la politikaj persekutadoj kiuj okazis ĝis 1983 kaj al la ripetaj ekonomiaj krizoj, por kio ĉefaj celoj estis [[Hispanio]], [[Italio]], [[Usono]] kaj [[Meksiko]].<ref>http://www.marklam.net/sitio/hesp/articulos/art-emigracion1.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080323000122/http://www.marklam.net/sitio/hesp/articulos/art-emigracion1.html |date=2008-03-23 }} La emigración de argentinos, alirita la 24a de junio de 2008, Mónica Markwald, 2003, marto, Markwald, La Madrid & Asociados.</ref> La [[Censo de Argentino|censo de 2001]] registris [[Migrado|migran rezulton]] negativan por la jarkvino [[1995]]-2000, procezo kiu estis ĉirkaŭkalkulita de la [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|INDEC]] kiel pluiĝanta dum la jarkvino 2000-2005, ŝanĝante tiele la historian pozitivan rezulton de la lando.<ref>https://web.archive.org/web/20051109220415/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyecyestimaciones_1950-2015.pdf Estimaciones y proyecciones de población. Total del país. 1950-2015, alirita la 24a de junio de 2008 [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|Instituto Nacional de Estadística y Censos]]</ref> Laŭ la Informo pri Homa Disvolvigo de la [[Programo de la Unuiĝintaj Nacioj pri Disvolvado]], Argentino havas [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|indicon de homa disvolviĝo (IHD)]] de 0,811. Je monda nivelo, ĝi situantas en la rango 45 ene de la 187 ŝtatoj kiuj partoprenas en la klasigo, nome kiel lando de ''tre alta IHD'' kiu kun [[Ĉilio]] estas la unikaj landoj de [[Latinameriko]] kiuj troviĝas en tiu loko.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://hdrstats.undp.org/es/indicadores/69206.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130326032007/http://hdrstats.undp.org/es/indicadores/69206.html |arkivdato=2013-03-26 }}</ref> === Elmigrado === {{Ĉefartikolo|Argentina elmigrado}} Laŭ la [[Internacia Organizo por Migradoj]] en sia lasta informo ''Migra konturo de Argentino de 2012'', la loĝantaro argentina kiu troviĝis for de ties geografia landlimo ascendis al 971&nbsp;698, kio reprezentas 2,4 % de la totala loĝantaro, kaj ties ĉefaj celoj estas [[Hispanio]] (30,2 %), [[Usono]] (23,2 %), [[Ĉilio]] (8,4 %) kaj [[Paragvajo]] (6,0 %)<ref name="OIM">[http://www.iom.int/files/live/sites/iom/files/pbn/docs/Perfil-Migratorio-de-argentina-2012.pdf Perfil Migratorio Argentina 2012]</ref> [[Dosiero:Diplomatic missions of Argentina.png|eta|350ra|Argentinaj Ambasadejoj en la Mondo.]] {| class=wikitable |- !width=30px; |Rango !width=180px;|Loĝlando !width=130px; style="background-color:LightSteelBlue;" |Loĝantaro !width=130px;|Procentaĵo |- | 1.º | [[Dosiero:Flago-de-Hispanio.svg|25ra|kadra]] Hispanio | align="center" | 291 740 | align="center" | 30,2 % |- | 2.º | [[Dosiero:Flago-de-Usono.svg|25ra|kadra]] Usono | align="center" | 224 952 | align="center" | 23,2 % |- | 3.º | [[Dosiero:Flago-de-Ĉilio.svg|25ra|kadra]] Ĉilio | align="center" | 82 539 | align="center" | 8,4 % |- | 4.º | [[Dosiero:Flago-de-Paragvajo.svg|25ra|kadra]] Paragvajo | align="center" | 59 115 | align="center" | 6,0 % |- | 5.º | [[Dosiero:Flago-de-Israelo.svg|25ra|kadra]] Israelo | align="center" | 48 312 | align="center" | 5,0 % |- | 6.º | [[Dosiero:Flago-de-Bolivio.svg|25ra|kadra]] Bolivio | align="center" | 45 424 | align="center" | 4,7 % |- | 7.º | [[Dosiero:Flago-de-Brazilo.svg|25ra|kadra]] Brazilo | align="center" | 27 700 | align="center" | 2,9 % |- | 8.º | [[Dosiero:Flago-de-Urugvajo.svg|25ra|kadra]] Urugvajo | align="center" | 22 743 | align="center" | 2,3 % |- | 9.º | [[Dosiero:Flago-de-Kanado.svg|25ra|kadra]] Kanado | align="center" | 19 210 | align="center" | 2,0 % |- | 10.º | [[Dosiero:Flago-de-Aŭstralio.svg|25ra|kadra]] Aŭstralio | align="center" | 14 190 | align="center" | 1,5 % |- | 11.º | [[Dosiero:Flago-de-Meksiko.svg|25ra|kadra]] Meksiko | align="center" | 13 696 | align="center" | 1,4 % |- | 12.º | [[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|25ra|kadra]] Francio | align="center" | 11 899 | align="center" | 1,2 % |- | 13.º | [[Dosiero:Flago-de-Italio.svg|25ra|kadra]] Italio | align="center" | 11 239 | align="center" | 1,2 % |- | 14.º | [[Dosiero:Flago-de-Britio.svg|25ra|kadra]] Unuiĝinta Reĝlando | align="center" | 9002 | align="center" | 0,9 % |- | 15.º | [[Dosiero:Flago-de-Venezuelo.svg|25ra|kadra]] Venezuelo | align="center" | 8533 | align="center" | 0,9 % |- | 16.º | [[Dosiero:Flago-de-Ekvadoro.svg|25ra|kadra]] Ekvadoro | align="center" | 7394 | align="center" | 0,8 % |- | 17.º | [[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|25ra|kadra]] Germanio | align="center" | 7391 | align="center" | 0,8 % |- | 18.º | [[Dosiero:Flago-de-Svisio.svg|25ra|kadra]] Svisio | align="center" | 5706 | align="center" | 0,6 % |- | 19.º | [[Dosiero:Flago-de-Domingo.svg|25ra|kadra]] Domingo | align="center" | 3940 | align="center" | 0,4 % |- | 20.º | [[Dosiero:Flago-de-Japanio.svg|25ra|kadra]] Japanio | align="center" | 3893 | align="center" | 0,4 % |} === Etna konsisto === {{Ĉefartikolo|Etnografio de Argentino}} [[Dosiero:Reina de Italia - fiesta del inmigrante - Obera.png|eta|dekstra|235ra|Oni taksas ke 25 milionoj el argentinanoj havas almenaŭ unu [[Italio|italian]] praulon; estas, en konsekvenco, la etna origino grandnombre.]] La nuna loĝantaro de Argentino estas la rezulto de granda ondo de enmigradaj laboristoj kiuj eniris inter 1850-1950, plejmulte italoj kaj due hispanoj. Ankaŭ de la antaŭa miksaĵo inter hispanoj kaj indiĝenoj (devene de la kolonia periodo). La loĝantaro havas gravajn komunumojn de judoj, araboj, armenoj , ciganoj, britoj, francoj, germanoj, poloj, rusoj, kroatoj, ukrainoj, japanoj, ĉinoj, koreoj, paragvajanoj, urugvajanoj, brazilanoj, ĉilianoj, peruanoj, kaj tiel plu. Dume la etna konsisto devena el iamaj indiĝenoj apenaŭ estas grava en la centro kaj en la sudo de la lando, kvankam ja gravas en la nordo. Samkiel [[Aŭstralio]], [[Brazilo]], [[Kanado]], [[Usono]] aŭ [[Urugvajo]], Argentino estas konsiderata kiel enmigra lando, tio estas socio kiu estis influita de unu aŭ pluraj enmigraj periodoj.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=1669|titolo=About Argentina|eldoninto=Government of Argentina|alirdato=1-a de septembro 2009|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090919230812/http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=1669|arkivdato=2009-09-19}}</ref> [[Dosiero:Immigrants in Argentina (2001).png|eta|600ra|centre|Alilande naskiĝintaj loĝantoj de Argentino venis el la landoj, markitaj en tiu ĉi mapo. La flava koloro signifas malpli ol dek mil loĝantoj el tiu lando, la densa oranĝkolora — pli ol 200 mil (Paragvajo, Bolivio, Ĉilio, Italio)]] === Lingvoj === {{Ĉefartikolo|Lingvoj de Argentino}} La [[hispana lingvo]] estas komprenata kaj parolata kiel unua aŭ dua lingvo de preskaŭ la totalo de la argentina loĝantaro.<ref>El País, [https://www.argentina.gob.ar/pais] Konsultita la 16an de Aŭgusto 2016.</ref> Krome la [[itala]] kaj la [[keĉua]] havas po ĉirkaŭ unu miliono da parolantoj. El ĉiuj landoj de Hispanlingvio, Argentino estas tiu de plej granda etendo teritoria. La hispana estas la ununura lingvo uzata en la publika administracio ŝtatnivele, kvankam neniu leĝa regulo estis deklarinta ĝin oficiala. Tamen, la provinco Corrientes deklaris en 2004 la kunoficialecon de la [[gvarania]] ĉe instruado kaj regagado, kvankam tio ne troviĝas regulita. Siaflanke la [[Provinco Ĉako]] deklaris per leĝo 6.604 de 2010 (reglamentita per Dekreto 257/2010) la kunoficialecon de la lingvoj toba, mataka kaj mogoita. [[Dosiero:Veni.svg|eta|dekstra|250ra|Imperativa formo propra de [[voseo]] anstataŭ ''¡Ven!'' por "tú".]] La amplekseco de la lando, la ekzisto de diversaj lingvaj subtavoloj produktitaj kaj de la varieco de amerindiaj lingvoj kaj de la diversaj alportoj de la gepatraj lingvoj de la enmigrantoj ĉefe eŭropanoj, sed ne nur, fine de la 19a jarcento kaj komence de la 20a, formis la variajn dialektajn formojn. La plej populara kaj prestiĝa [[dialekto]] en la tuta argentina teritorio estas ''Rioplatense'', tio estas ''rioplata'' aŭ ''riverplata''. Ĝi estas ankaŭ la plej rekonata kiel varianto argentina ekster la lando, ekzemple en Hispanio aŭ aliaj hispanparolantaj landoj; ĝi estas ege forte influita de la [[itala]], kaj prezentas la partikularecon esti [[Voseo|vosea]] eĉ en la plej formalaj tavoloj de la lingvo. Argentino estas la plej granda hispanlingva nacio en la mondo, kiu uzas [[voseo]]n (''voseo'' estas la uzo de pronomo „vos“ anstataŭ „tú“ aŭ foje „usted“, tio estas tria formo por la dua persono, kio estas vere revolucia ŝanĝo de la hispanlingva gramatiko). Aliaj landoj, kie [[voseo]] estas amase aŭ almenaŭ multe uzata, estas [[Nikaragvo]] en [[Centrameriko]] (ege for) kaj [[Kolombio]] ĉe [[Kariba Maro]]. Ankaŭ la [[Patagonio|patagonia regiono]] ― loĝata ĉefe de enmigrintoj devenaj el la centra regiono de la lando ― adoptis la uzadon la rioplata varianto, kun malgrandaj variantoj fonologie, probable pro influo de ĉilia enmigrado en la 20a jarcento. En la [[Argentina Nordokcidento|nordokcidento]] de la lando, unuflanke, kaj en la [[Argentina Nordoriento]], aliflanke, la influo de la [[keĉua]] kaj de la [[gvarania]], respektive, naskis dialektojn iom diferencajn, kiuj siavice prezentas subdialektajn regionajn variantojn. [[Dosiero:Che Guevara Diplomatic Picture.jpg|eta|226x226px|La argentina Ernesto Guevara estis kromnomita [[el Che]] pro la ofta uzado de la argentina kejl-vorto ''[[che]]''.<ref>[http://www.elmundo.es/encuentros/invitados/2003/06/778/] Encuentro digital con Pacho O'Donell, alirita la 25an de aprilo de 2009, 2003, Diario [[El Mundo]].</ref>|maldekstra]] En la provincoj [[provinco San Juan|San Juan]], [[provinco Mendoza|Mendoza]], kaj malpli proporcie en la provincoj [[provinco San Luis|San Luis]] kaj [[provinco La Rioja (Argentino)|La Rioja]], koincidas erojn de la [[Ĉilia hispana lingvo|ĉilia hispana]] kaj de la rioplata, montrante vortojn kaj prononcmanieron similajn al la ĉilia, en kiu oni prononcas «ll» kaj «y» kiel [ʝ] kaj oni sibligas la fortajn literojn rojn, en /rr /> [řř] (voĉe), kaj komencan /r/ > [ř], kaj en kultaj aŭ duonkultaj okazoj, al [rr] malfortigitaj aŭ normalaj. Kujo, pro sia antikva dependo kaj geografia proksimeco al [[Ĉilio]], posedas limigitan nombron de vortoj kiu markas tiujn kontaktojn; oni aligis ankaŭ mapuĉajn vortojn en la vortotrezoro de la ĉiliismoj. Estas zonoj de [[Kujo]] kiu montras pli grandan proksimecon al [[Ĉilio]] (nome Malargüe, Calingasta), dum aliaj estas pli influitaj ekde la [[Rivero Plata]], ĉu en la modulado aŭ en kelkaj prononcoj. Tiu influo rilatas al la bonaera [[lunfardo]], kiu meze de la kultura rioplata fluo, setligis en la kuja socio klarajn montrojn, eĉ en la altaj klasoj (pro studentoj kaj la [[tango]]), kio sekvas ĝis nuntempe pro la amaskomunikiloj. Temas pri lingvaj eroj de regiona [[dialekto|dialektaro]], sed absolute ne de la [[gramatiko]].<ref>[http://congresosdelalengua.es/rosario/ponencias/aspectos/quiroga_c.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160427215633/http://congresosdelalengua.es/rosario/ponencias/aspectos/quiroga_c.htm|date=2016-04-27}} III CILE. Paneles y ponencias. César Eduardo Quiroga Salcedo.</ref> En la argentina nordokcidento, la [[anda hispana lingvo|anda hispana]] kuniĝas kun la dialekto rioplata. La [[provinco Córdoba (Argentino)|provinco Córdoba]] kaj ĉefe ĉe ĝia [[Kordobo (Argentino)|provinca ĉefurbo]], posedas specifan singularan moduladon, distingan jam je unua aŭskulto. Aliaj gravaj trajtoj de la hispana parolata en Argentino, krom tiuj vortotrezoraj (en kiuj abundas [[itala|italismoj]], [[Keĉua|keĉuismoj]], gvaranismoj, kaj [[Mapuĉa lingvo|mapuĉismoj]]), estas la [[ipsilonismo]] kun ''retremeco'' kaj la uzado de vortoj el la gvarania kiel en la esprimo [[che]]. La ipsilonismo kun retremeco, prononco de la ''[[ll]]'' kaj de la ''[[y]]'' kiel postalveola [[frikativo]], troviĝas tre etenda en la kulta parolmaniero, kun la plej elstara escepto de la argentina Nordoriento. [[Dosiero:Dialectos del idioma español en Argentina.png|eta|dekstra|250ra|Dialektoj de la hispana parolataj en Argentino laŭ Berta Elena Vidal de Battini.<ref name=vidal>Vidal de Battini, Berta (1964): ''El español de la Argentina: estudio destinado a los maestros de las escuelas primarias'', maparo de María Teresa Grondona. Buenos Aires: Consejo Nacional de Educación.</ref>]] La [[gvarania]] (avañe'ë) havas parolantojn en la tuta Nordoriento kaj, ĉefe, en la interno de la [[provinco Corrientes]], kie ĝi kunhavas oficialecon kun la hispana. La [[keĉua]] havas rimarkindan nombron de parolantoj en la [[provinco Santiago del Estero]], kie oni parolas dialekton tre diferencigitan nome kiĉŭa, kaj ankaŭ en zonoj de la [[provinco Jujuy]] kie oni uzas variaĵon de tiu lingvo pli similan al tiu kiun oni parolas en la sudokcidento de [[Bolivio]]. La [[mapuĉa lingvo]], nome la lingvo de la [[mapuĉoj]], havas parolantojn en la provincoj de la [[Patagonio]], montrante la fortan influon de la [[mapuĉoj]], aŭ [[araŭkanigo]], super la indiĝenoj de Argentino de la areoj kaj patagoniaj kaj pampebenaj. En la periferio de la grandaj urbaj aglomeraĵoj, produkto de konstantaj migradoj de la argentina nordoriento, el [[Paragvajo]], [[Bolivio]] kaj [[Peruo]], estas parolantoj de la [[gvarania]], [[keĉua]] kaj [[Ajmara lingvo|ajmara]]. En kelkaj zonoj limaj kun [[Brazilo]], estas ofta la uzado de la [[portuñol]], tie hibridaĵo de la hispana de Argentino kun la [[portugala]] de [[Brazilo]], ĉefe en la [[provinco Misiones]], kaj malplie en [[provinco Corrientes|Corrientes]] kaj [[provinco Entre Ríos|Entre Ríos]]. Diversaj komunumoj de enmigrantoj kaj filoj de enmigrantoj ankoraŭ tenas la lingvojn de ties devenregiono, kvankam tiu uzo perdiĝas laŭmezure ke antaŭeniras la generacioj. Plej elstara pro la kvanto de parolantoj estas la [[itala]], dum aliaj notindaj estas la [[germana]], la [[japana]], la [[portugala]], la [[jida]] en la argentinaj [[judoj|judaj komunumoj]], la [[kimra]] en [[provinco Ĉubut|Ĉubut]], la [[pola]] kaj plej ĵuse la [[Nordĉina dialektaro|mandarena lingvo]]. Kelkaj [[ĵargono]]j etendiĝis tiom ke ili meritis specifajn traktadojn, kiel la lunfardo kaj la ''rosarigasino''. La unua estas tre disvastigita pro ties uzado en la vortumado de la tango, sed ĝi perdis grandan parton de sia influo en la ĉiutaga parolmaniero, pro la generacia ŝanĝo. == Ekonomio == {{Ĉefartikolo|Ekonomio de Argentino|Agrikulturo en Argentino|Ekstera komerco de Argentino|Turismo en Argentino}} {| style = align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="bonita" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! colspan="2" | Eksportado al<ref name="CIA">https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070612213714/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html |date=2007-06-12 }} Argentino, alirita la 22-an de junio 2008, 19-a de junio 2008, [[Monda faktolibro de CIA]], angla.</ref> ! colspan="2" | Importado el<ref name="CIA" /> |- ! Lando ! Procentaĵo ! Lando ! Procentaĵo |- | {{BRA}} | 18,78 % | {{BRA}} | 31,12 % |- | {{CHN}} | 9,26 % | {{USA}} | 13,69 % |- | {{CHL}} | 7,11 % | {{CHN}} | 10,26 % |- | {{USA}} | 6,38 % | {{DEU}} | 4,69 % |} [[Dosiero:Buenos Aires Cityline at Night - Irargerich.jpg|eta|dekstra|385ra|[[Puerto Madero]], kvartalo de [[Bonaero]], la urbo plej granda, loĝata kaj grava de la Suda Konuso, dua urbo plej etenda kaj loĝata de Sudameriko, urbo de «alfa klaso», kun São Paulo kaj Meksikurbo,<ref name=gawc>http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html</ref> kaj urbo plej vizitata de Sudameriko.<ref>http://america.infobae.com/notas/52348-Ciudad-de-Mexico-Buenos-Aires-y-San-Pablo-los-destinos-turisticos-favoritos</ref> Posedas krome la porpersonan enspezon plej altan de Latinameriko,<ref>https://archive.is/20120628221639/www.observatoriodegobierno.buenosaires.gob.ar/images/indicadores/2010/indicadorOtrasCiudades2010_Trabajo03.png</ref> kaj troviĝas inter la urboj kun plej alta vivkvalito de la mondoregiono, superita nur de Montevideo en la Suda Konuso.<ref name=clarin>http://edant.clarin.com/diario/2008/06/10/laciudad/h-01690686.htm</ref> Ĝi aperas kiel plej kompetenteca urbo de la tuta Latinameriko.<ref>http://www.emol.com/noticias/economia/2012/03/12/530391/santiago-ocupa-el-lugar-68-entre-las-120-ciudades-mas-competitivas-del-mundo.html</ref>]] [[Dosiero:Exportaciones argentina - rubros - 2007.png|eta|Argentina eksportado, 2007. La komplekso nafto-kemio-petrokemio-plastoj kunigas 21,9 % de la totala ekŝportado,<ref>http://www.mecon.gov.ar/peconomica/basehome/infoeco.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150525061254/http://www.mecon.gov.ar/peconomica/basehome/infoeco.html |date=2015-05-25 }} Información económica, alirita la 22-an de junio 2008, marto 2008, xls, Información económica, Ministerio de Economía y Finanzas Públicas (Argentino).</ref> dum la ekonomia ĉeno de [[sojo]]produktado kunigas 16 %, inter diversaj produktoj (semoj kaj fruktoj, oleo, faruno ktp.).<ref>http://www.senasa.gov.ar/estadistica.php# {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080712011450/http://www.senasa.gov.ar/estadistica.php |date=2008-07-12 }} Estadísticas alirita la 22-an de junio 2008, 2008, xls, SENASA.</ref>]] [[Dosiero:Bolsa de Comercio Rosario.jpg|eta|[[Komercborso de Rosario]], [[provinco Santa Fe]].]] [[Dosiero:Argentina_Product_Exports_(2019).svg|eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Argentino, 2019]] Argentino estas la dua plej granda ekonomio de Sudameriko, post Brazilo. Kun tiu, ili estas la unikaj sudamerikaj landoj kiuj integras la [[Grupo de la 20 (industriaj kaj sojlaj landoj)|G-20]], kiu kunigas la plej grandajn, riĉajn kaj industriigitajn industriojn de la planedo.<br /> Argentino estas unu el ĉefaj produktantoj de sojo de la mondo, post Usono kaj Brazilo, kun 48&nbsp;milionoj da tunoj en 2011.<ref>[http://www.soystats.com/2012/page_30.htm World Soybean Production 2011] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130605063104/http://www.soystats.com/2012/page_30.htm |date=2013-06-05 }}</ref> Kaj ĝi estas en kvara loko en produktado de petrolo (post Brazilo, Venezuelo kaj Kolombio).<ref>[http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/iedindex3.cfm?tid=5&pid=53&aid=1&cid=r2,&syid=2011&eyid=2012&unit=TBPD International Energy Statistics], U.S. Energy Information Administration.</ref> Argentino estas unu el ĉefaj eksportantoj de [[viando]] en la mondo, kaj ties produktado estis ofte agnoskita kiel tiu plej bonkvalita. Estas la unua monda produktanto de [[sunfloro]], [[matea herbo]], [[Citronujo|citronoj]], kaj sojoleo, dua de [[mielo]] kaj [[pomo]]j, la plej granda produktanto de [[tritiko]] kaj [[lano]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.wool.com/Grow.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120505195811/http://www.wool.com/Grow.htm |arkivdato=2012-05-05 }}</ref> en Latinameriko,<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.argentinatradenet.gov.ar/sitio/supermercado/2.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121025215740/http://www.argentinatradenet.gov.ar/sitio/supermercado/2.htm |arkivdato=2012-10-25 }}</ref> inter aliaj produktaĵoj. Estas la plej granda produktanto de [[vino]] en Latinameriko, la kvina en la mondo, kaj la ĉefa produktanto de [[biodizeloleo]] tutmonde.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.comercioyjusticia.com.ar/2010/11/09/argentina-se-consolida-como-primer-productor-mundial-de-biodiesel/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130515234153/http://www.comercioyjusticia.com.ar/2010/11/09/argentina-se-consolida-como-primer-productor-mundial-de-biodiesel/ |arkivdato=2013-05-15 }}</ref> Ankaŭ la produktado de [[tergaso]] kaj nafto gravas. La kuŝejo Aguilar, en la [[provinco Jujuy]], estas la plej granda koncentro de mineraloj de [[plumbo]] kaj [[zinko]] de Sudameriko, kaj tiu de Bajo de la Alumbrera en la [[provinco Katamarko]], estas unu el la plej grandaj kuŝejoj por elfosado de [[oro]] kaj [[kupro]] en Latinameriko, tiele ke Argentino estas la dektria plej granda produktanto de oro de la mondo.<ref>http://www.bgs.ac.uk/mineralsuk/statistics/worldArchive.html</ref> Posedas la trian plej grandan gasrezervejon de la planedo.<ref>http://negocios.iprofesional.com/notas/134666-Argentina-riqueza-eterna-reservas-de-gas-para-ms-de-500-aos-posicionan-al-pas-como-un-jugador-estratgico-mundial{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Argentino estas la plej granda produktanto de [[programaro]] de la regiono kaj okupas la duan rangon en Sudameriko pri fabrikado de aŭteroj, post Brazilo. La argentina ekonomio profitas el granda riĉo kaj vario de [[krudmaterialo]]j, el loĝantaro kun bona nivelo de [[eduko|edukiteco]], el gravaj sistemo de agrikulturo kaj bazo de [[industrio]], kiu eĉ iĝis la plej disvolvigita de [[Latinameriko]] kaj unu el la dek plej grandaj de la mondo, sed kiu montris ian bremsadon relative, el la lasta kvarono de la 20a jarcento. Laŭ la lastaj informoj de la [[Internacia Monfonduso]], la [[Malneta enlanda produkto|MEP]] en 2012 estis de 474&nbsp;812&nbsp;milionoj de [[usona dolaro|dolaroj]] je normala prezo, nome en la rango 24a laŭ ties MEP konvertita al dolaroj, dum la MEP je pareco de la akira povo estis de 756&nbsp;226&nbsp;milionoj de [[usona dolaro|dolaroj]], okupante la 21-an lokon. La porpersona MEP en PAP (pareco de la akira povo) estis de &nbsp;18&nbsp;319 [[usona dolaro|dolaroj]]. La sendungeco en la unua jarkvarono de 2012 estis de 7,1 %.<ref>[http://noticias.terra.com.ar/sociedad/desempleo-cae-a-71-en-argentina-en-primer-trimestre-de-2012-oficial,faff2c53d9167310VgnVCM10000098cceb0aRCRD.html «Desempleo cae a 7,1 % en Argentina en primer trimestre de 2012 (oficiala)»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140704160151/http://noticias.terra.com.ar/sociedad/desempleo-cae-a-71-en-argentina-en-primer-trimestre-de-2012-oficial,faff2c53d9167310VgnVCM10000098cceb0aRCRD.html |date=2014-07-04 }}, ''Noticias Terra'', 18a de majo de 2012.</ref> Laŭ la informoj de la [[IMF]] por 2012, la [[Malneta enlanda produkto|MEP]] konsiderita laŭ terminoj de pareco de la akira povo atingis 756&nbsp;226&nbsp;milionojn de dolaroj, rezulte, ke Argentino estas la tria potenco ekonomia de [[Latinameriko]], superita nur de [[Brazilo]] kaj [[Meksiko]]. Dume la porpersona MEP mezurita laŭ pareco de la akira povo de &nbsp;18&nbsp;319 [[usona dolaro|usonaj dolaroj]], estas la plej alta de [[Latinameriko]].<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=8&sy=2012&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C135%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C733%2C132%2C184%2C646%2C524%2C648%2C361%2C915%2C362%2C134%2C364%2C652%2C732%2C174%2C366%2C328%2C734%2C258%2C144%2C656%2C146%2C654%2C463%2C336%2C528%2C263%2C923%2C268%2C738%2C532%2C578%2C944%2C537%2C176%2C742%2C534%2C866%2C536%2C369%2C429%2C744%2C433%2C186%2C178%2C925%2C436%2C869%2C136%2C746%2C343%2C926%2C158%2C466%2C439%2C112%2C916%2C111%2C664%2C298%2C826%2C927%2C542%2C846%2C967%2C299%2C443%2C582%2C917%2C474%2C544%2C754%2C941%2C698&s=PPPPC&grp=0&a=</ref> Laŭ la registro de 2008, la [[eksportado]] pasis de 70&nbsp;589 al 56&nbsp;060&nbsp;milionoj de dolaroj en 2009. Dum la [[importado]] descendis el 57&nbsp;413 al 35&nbsp;214&nbsp;milionoj de dolaroj en la sama periodo.<ref>[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/expserietenden.xls «Exportaciones 2009»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091114083902/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/expserietenden.xls |date=2009-11-14 }}, arkivo Excel en la retejo de la INDEC.<br />[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/impserietenden.xls «Importaciones 2009»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091114084019/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/impserietenden.xls |date=2009-11-14 }}, arkivo Excel en la retejo de la INDEC.</ref> [[Mercosur]] pluestas la ĉefa komerca partnero, al kiu oni sendis 23 % de la enŝipigaĵoj kaj ekde oni akiris 16 % de la importado.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2009/01/28/um/m-01848243.htm «El Mercosur continúa siendo el principal socio comercial] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090316093308/http://www.clarin.com/diario/2009/01/28/um/m-01848243.htm |date=2009-03-16 }}, hacia donde se envió el 23 % de los embarques y desde donde se adquirieron el 16 % de las importaciones», ''Clarín'', 28a de januaro de 2009. Konsultita la 27-an de aŭgusto 2009.</ref> La lando plutenas [[ekstera ŝuldo|eksteran ŝuldon]] de proksimume 120&nbsp;000&nbsp;milionoj de dolaroj (2009), ekvivalente al 38,7 % de la MEP. La kvanto de tiu ŝuldo rilatas ĉefe al agado realigita dum la [[Proceso de Reorganización Nacional|lasta militista diktaturo]] (1976-1983),<ref>Sentencia del Juez Jorge Ballesteros en el juicio "Olmos, Alejandro c/ Martinez de Hoz y otros s/ Defraudación", de la 13a de junio de 2000]</ref> periodo kiam la ŝuldo kreskis 364 %, kaj al amasaj eksteraj pruntaĵoj faritaj dum la du sinsekvaj regadoj fare de [[Carlos Menem]], pro la politiko de ''malmultekosta dolaro'' fare de la Leĝo pri Konverteblo de la [[aŭstralo]].<ref>Federico Martín Maglio (2002), ''Evolución de la deuda externa argentina. Período 1966 a 2001'', [http://www.fmmeducacion.com.ar Retejo de la profesoro Federico Martín Maglio].</ref><ref>Kulfas, Matías; Schorr, Martín (2003). ''[https://web.archive.org/web/20040521152309/http://www.fundacionosde.com.ar/fundacion_osde/pdf/biblioteca/La%20deuda%20externa%20Argentina.pdf La deuda externa argentina. Diagnóstico y lineamientos propositivos para su reestructuración]'', Buenos Aires: Fundación OSDE-CIEPP</ref> En tiu lasta periodo la kresko de la ŝuldo estis de 123 %. La rilato inter la MEP kaj la ekstera ŝuldo atingis krizan punkton en januaro de 2002 kiam ĝi estis la 190 % de la MEP. Ekde tiam kombino de reduktado de la ŝuldo, moderado en pruntopreno kaj konsiderinda pliigo de la MEP, reduktis la eksteran ŝuldon al malmulte malpli ol 41,5 % de la MEP (2012).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.diariobae.com/diario/2012/11/19/20469-la-deuda-publica-es-la-mas-baja-respecto-del-pbi-en-los-ultimos-diez-anos.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130125232223/http://www.diariobae.com/diario/2012/11/19/20469-la-deuda-publica-es-la-mas-baja-respecto-del-pbi-en-los-ultimos-diez-anos.html |arkivdato=2013-01-25 }}</ref><ref>Ministerio de Economía. Serie histórica correspondiente al PBI y la deuda externa.</ref> La [[imposta premo]] situiĝis en 2012 en la 36,9 %<ref>http://www.cronista.com/economiapolitica/La-presion-tributaria-volvio-a-aumentar-y-llego-al-record-historico-de-369-del-PBI-20120810-0086.html</ref> super tiu de [[Brazilo]] (32,4 %) a<ref>http://www.elobservador.com.uy/noticia/237647/presion-tributaria-uruguaya-es-la-tercera-mas-alta-de-la-region/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131204102355/http://www.elobservador.com.uy/noticia/237647/presion-tributaria-uruguaya-es-la-tercera-mas-alta-de-la-region/ |date=2013-12-04 }}</ref> kaj proksima al niveloj de [[Eŭropo]] (38 %), kaj tiu pliiĝis konsiderinde el 16,7 % kiu registriĝis en la periodo [[1997]]-2002. La imposta strukturo baziĝas ĉefe sur la [[aldonvalora imposto]] (AVI aŭ IVA) kiu kontribuas per 31 % al la totalo, kvankam ties relativa gravo malpliiĝis rilate al la averaĝo de 1997-2002, kiam estis de 39 %, pro pliigo de la kontribuo de la [[enspezimposto]], kiu pasis de 19 % al 21 % kaj ĉefe pro elprenoj al eksportado kiu pasis de 1 % al 10 %.<ref>Ministerio de Economía. Informe Trimestral Nº 67, "Finanzas Públicas", 2008.</ref> La [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|INDEC]] kalkulis la [[inflacio]]n akumulitan dum 2012 en Argentino en la 9,9 %, kvankam por privataj konsultentreprenoj kaj la provinciaj registaroj estis de 24,4 %. Tiuj malregulaĵoj ĉe la statistikoj permesis, ke la Internacia Monfonduso, per senantaŭaĵa decido, rekomendis nuligi al la lando la voĉdonrajton kaj aliajn rajtojn rilatajn ene de la organismo.<ref>http://www.elmundo.es/america/2013/02/01/argentina/1359752832.html El FMI presenta una 'moción de censura' a Argentina por fallos en sus estadísticas, alirita la 2-an de februaro 2013.</ref><ref>http://www.elmundo.es/america/2013/02/02/argentina/1359818154.html Argentina acusa al FMI de 'trato desigual' y anuncia un nuevo índice para la inflación, alirita la 2-an de februaro 2013.</ref> Fine, en februaro de 2014, la argentina registaro disvastigis la valorojn de la indico de prezoj al konsumanto laŭ nova kalkulmetodo, indico kiun la ekonomikaj sendependaj analizistoj konsideras ĝenerale vereca.<ref>http://internacional.elpais.com/internacional/2014/02/13/actualidad/1392327871_449533.html Argentina admite su inflación real, alirita la 14-an de februaro 2014.</ref> Fine de 2011, la argentina ŝtato estis akumulinta rezervojn en eksterlanda monunuo por 46&nbsp;376&nbsp;miloonoj de dolaroj. La ''Canasta Básica de Alimentos'' (Baza Nutraĉetaĵo aŭ varkorbo) kalkulita baze sur la [[Konsumpreza indico|KPI]] (kiun disvastigas la INDEC), utilas por starigi la indicojn de malriĝo kaj indigenteco, kiu en la unua jarduono de 2012 situiĝis ĉe 6,5 %,<ref>http://www.laprensa.com.ar/396726-Segun-el-Indec-la-tasa-de-la-pobreza-bajo-a-65-por-ciento-en-el-primer-semestre-de-2012.note.aspx</ref> dum laŭ la Cepal la malriĉo en Argentino en 2011 estis de 5,7 %, nome la plej malalta de Latinameriko, sub eĉ de Urugvajo (6,7 %).<ref>''[[El Comercio (Peruo)|El Comercio]]'': http://elcomercio.pe/actualidad/1502182/noticia-ocho-millones-latinoamericanos-dejaron-pobres-2011</ref> La sociaj indikiloj sukcesis malaltiĝi konsiderinde ekde 2002 kun valoroj de malriĉo proksimaj al 54 % kaj de sendungeco de 21,5 % en la plej kriza momento. Argentino formas parton de la regiona bloko konata kiel [[Mercosur]], integrita de Argentino, [[Brazilo]], [[Paragvajo]] [[Urugvajo]] kaj [[Venezuelo]]. Tiu bloko konstituas la plej grandan produktanton de nutraĵoj de la mondo, ĝi havas MEP de 3 300 000 milionojn de dolaroj, kio reprezentas la 82,3 % de la totala MEP de la tuta Sudameriko kaj ĝuas el pli ol 270&nbsp;milionoj da loĝantoj (preskaŭ la 70 % de Sudameriko), kio igas ĝin la plej granda, plej loĝata, ekonomie plej pova kaj plej integrita bloko de [[Latinameriko]].<ref>Lantos, Nicolás. [http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-200024-2012-08-01.html «El nacimiento de “la quinta potencia mundial”»], ''Página/12'', 1a de aŭgusto de 2012.</ref><ref>Armendariz, Alberto. [http://www.lanacion.com.ar/1495127-venezuela-ingreso-en-el-mercosur-para-aportar-un-pilar-energetico «Venezuela ingresó en el Mercosur para aportar un pilar energético»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170130054619/http://www.lanacion.com.ar/1495127-venezuela-ingreso-en-el-mercosur-para-aportar-un-pilar-energetico |date=2017-01-30 }}, ''La Nación'', 1 de agosto de 2012.</ref> Kiel konsekvenco de la grando de la ekonomia bloko Mercosur, la komercaj rilatoj inter Argentino kaj Brazilo pliiĝis ĝis iĝis de unua gravo por ambaŭ landoj. Argentino kaj Brazilo estas la du plej grandaj, influaj kaj ekonomie plej povaj partneroj de la bloko,<ref>[http://www.rnw.nl/espanol/article/mercosur-decide-sin-paraguay «Mercosur decide sin Paraguay»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131203085103/http://www.rnw.nl/espanol/article/mercosur-decide-sin-paraguay |date=2013-12-03 }}, ''RNW''.</ref> kaj ekde la kreado de Mercosur okazis nombraj konfliktoj inter ambaŭ sudamerikaj potencoj:<ref>[http://www.ieco.clarin.com/economia/comercial-Brasil-Argentina-complico-Mercosur_0_734326603.html «Brasil-Argentina complicó Mercosur»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160315180022/http://www.ieco.clarin.com/economia/comercial-Brasil-Argentina-complico-Mercosur_0_734326603.html |date=2016-03-15 }}, ''Clarín''.</ref><ref>[http://www.iadb.org/intal/intalcdi/integracion_latinoamericana/documentos/186-Estudios_1.pdf «Integración latinoamericana»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160409062603/http://www19.iadb.org/intal/intalcdi/integracion_latinoamericana/documentos/186-Estudios_1.pdf |date=2016-04-09 }}, dokumentoj IADB.</ref> la [[komerca bilanco]] inter ambaŭ landoj ekdeficitiĝis por Argentino ekde junio de 2003, kio iĝis tialo por priokupado por entreprenistoj kaj funkciuloj tiulande.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2006/05/08/elpais/p-01301.htm «Crece el déficit comercial con Brasil»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070213072346/http://www.clarin.com/diario/2006/05/08/elpais/p-01301.htm |date=2007-02-13 }}, ''Clarín'', 8a de majo de 2006; [http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=998739 "Gestiones para equilibrar la balanza comercial entre la Argentina y Brasil"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191016215421/https://www.lanacion.com.ar/economia/gestiones-para-equilibrar-la-balanza-comercial-entre-la-argentina-y-brasil-nid998739 |date=2019-10-16 }}, ''La Nación'', 26a de marto de 2008.</ref> Tiu deficito estis mallonge ŝanĝita en majo de 2009, kaj denove ŝanĝita en 2012 kiam ĝi atingis favora saldo rilate al Brazilo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lacapital.com.ar/economia/Comercio-luego-de-tres-aos-hubo-superavit-con-Brasil-20121102-0008.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140706102958/http://www.lacapital.com.ar/economia/Comercio-luego-de-tres-aos-hubo-superavit-con-Brasil-20121102-0008.html |arkivdato=2014-07-06 }}</ref> En 2006, la registaroj de Argentino kaj Brazilo subskribis serion de duflankaj interkonsentoj, inter kiuj troviĝas klaŭzo de konkurenca adaptado kaj la interkonsentoj rilataj al komercaj interŝanĝoj de la sektoro de aŭtomotoroj. La celo de ambaŭ interkonsentoj estas malpliigi la malsimetriojn en la bloko.<ref>http://www.mercosurabc.com.ar/nota.asp?IdNota=642&IdSeccion=11 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927141529/http://www.mercosurabc.com.ar/nota.asp?IdNota=642&IdSeccion=11 |date=2007-09-27 }} El Acuerdo entre Argentina y Brasil, alirita la 22-an de junio 2008, Graciela Baquero, 3-a de februaro 2006, Mercosur ABC.</ref> Tiuj malsimetrioj estis tialo de plendo de la plej malgrandaj landoj kiaj Urugvajo kaj Paragvajo, kiuj suferas malavantaĝon antaŭ la ekonomie plej grandaj partneroj, nome Argentino kaj Brazilo, kaj ili kritikis la faktan aŭtoritaton kiun ili faras lastatempe super la bloko.<ref>http://www.eldia.com.ar/edis/20120629/franco-minimiza-suspension-se-termino-tutelaje-argentina-brasil-20120629202310.htm</ref> La oficiala monunuo de Argentino ekde [[1992]] estas la [[Nova argentina peso|Peso]] ($). [[Dosiero:Economía Argentina PIB.png|eta|centre|790ra|Ekonomio de Argentino laŭ la [[IMF]] (1980-2011)<ref name="PIB_1980-2016">http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a=&pr.x=67&pr.y=14 Valuation of country GDP, alirita la 29-an de julio 2011, [[IMF]], aprilo 2011, angla, PIB PPA y Nominal, trayectoria 1980-2016.</ref>; helblue la MEP, viole la MEP laŭ PAP (pareco de la akira povo).]] === Agrikulturo kaj brutobredado === {{Ĉefartikolo|Vino de Argentino}} [[Dosiero:Sembrado de soja en argentina.jpg|eta|Kultivoj de [[sojo]] en la [[provinco Bonaero]]. Argentino estas la tria plej granda produktanto de sojo de la mondo. La ĉeno de la sojo estas unu el la tri plej gravaj de la lando, kun la naftokemia kaj la metal-mekanika.]] [[Dosiero:Holstein cows large.jpg|eta|Ekzemplero de laktoprodukta raso de bovino [[Holando-Argentino]].]] La ''Censo Nacional Agropecuario'' realigita de la [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|Instituto Nacional de Estadística y Censos]], en 2002, ĉirkaŭkalkulis, ke en la agrikulturaj ekspluatejoj loĝas 1&nbsp;233&nbsp;589&nbsp;personoj, kaj estas la provincoj Bonaero, Kordobo, Mendoza, Misiones kaj Santa Fe kiuj koncentras la plej grandan kvanton de agrikulturaj produktejoj.<ref>http://www.diarionorte.com/article/10560/75974-personas-trabajan-en-el-campo-chaqueno {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131202232418/http://www.diarionorte.com/article/10560/75974-personas-trabajan-en-el-campo-chaqueno |date=2013-12-02 }} 75 974 personas trabajan en el campo chaqueño, alirita la 27-an de septembro 2013.</ref> La produktado de [[nutraĵo]]j devenaj el la [[agrikulturo]] kaj la [[Bovo|bova butobredado]] en la [[Pampo|pampa regiono]], estas tradicie, unu de la aksoj de la argentina ekonomio. Totale la rura produktado inklude la forstan sektoron, reprezentis en 2007 la 5,61 % de la totala [[MEP]].<ref>INDEC. Cuentas nacionales. Producto Interno Bruto (PIB). Informes de prensa. Informe de Avance del Nivel de Actividad. Cuadro 4.1. Datos para el año 2007 [http://www.indec.mecon.ar/ INDEC.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160221215704/http://www.indec.mecon.ar/ |date=2016-02-21 }}</ref> La ĉefa produkto de la sektoro estas la [[sojo]], nome oleoprodukta planto kiu okupas la duonon de la kultivitaj teroj kaj kiu originas la ''sojoĉenon'', unu el ĉefaj produktaj ĉenaĵoj de la lando.<ref>Secretaría de Agricultura, Ganadería, Pesca y Alimentación (SAGPyA), Argentina. Base de datos Cultivos: Soja, campaña 2006/2007.</ref> La ĉefaj agrikulturaj produktoj de la lando estas la jenaj: * La grenoj, kiuj dividiĝas siavice en du grandaj sektoroj: ** Oleoproduktaj plantoj: ĉefe, [[sojo]] kaj duarange [[sunfloro]]. ** [[Cerealo]]j: ĉefe, [[maizo]] kaj [[tritiko]]. * La [[Bovo|bova grego]]: ĉefe de la rasoj [[Aberdeen angus]], [[Hereford (bovoraso)|Hereford]] kaj [[Shorthorn]], por la produktado de [[viando]], baza kompono de la dieto de la argentina loĝantaro; * La [[Holando-Argentino|bovaro Holando-Argentino]]: por la produktado de [[lakto]]. Grava parto de la agrikultura produktado eksportas sin sed aparta fabrikado en formo de greno (sojo, maizo, tritiko kaj sunfloro), reprezentante la 15 % de la totala eksportado.<ref>Ministerio de Economía de la Nación. Sector externo. Cuadro&nbsp;5.2. Datos para los años 1991-2007, Información Económica.</ref> La resto estas uzata kiel [[kruda materialo]], ĉefe por la [[nutraĵa industrio]]. La sojo diferenciĝas substance el resto de la agrikulturaj produktoj pro la fakto ke ĝi ne konsumiĝas en la interna merkato, kaj pro tio praktike la totalo eksportiĝas. Male, la cerealoj, laktaj produktoj kaj la bova viando konstituas la bazon de la nutra dieto de la loĝantaro, pro kio granda parto venas al la interna konsumo. For de la agrikultura ekonomio de la regiono pampa, la argentina ekonomio ĝuas de la nomitaj ''regionaj ekonomioj'', sistemoj produktaj lokaj ĝenerale apogitaj en la produktado specializita de grupo limigita de kultivoj. Inter ili troviĝas la ekonomio [[Kujo|kuja]] apogita sur la [[vito]]j kaj la derivita industrio de [[vino]]; la valoj [[Patagonio|patagonaj]] dediĉitaj al [[pomo]]j kaj al [[piro]]j; la [[Argentina Nordokcidento|nordokcidenta regiono]], dediĉita al [[sukero]], [[citruso]]j kaj [[tabako]]; la provinco Misiones kaj nordoriento de Corrientes orientitaj al la [[matea herbo]], [[teo]] kaj [[ligno]]; [[kotono]] en la [[Granda Ĉako|ĉaka regiono]]; [[rizo]], ĉefe en Corrientes; la [[olivo]] en la aridaj zonoj de montaro; kaj la brutobredado de [[ŝafo]]j en Patagonio. === Nafto, minado, arbaroj kaj fiŝkaptado === [[Dosiero:Producción Minera en la Cordillera de los Andes, prov. de San Juan.jpg|eta|maldekstra|Minado ĉe [[Andoj]], projekto [[Veladero (mino)|Veladero]] en [[provinco San Juan|San Juan]].]] [[Dosiero:Repsol-YPF Tower Skyhigh.jpg|eta|dekstra|250ra|[[Turo YPF]], ĉefa sidejo de [[Yacimientos Petrolíferos Fiscales|YPF]], la ĉefa entrepreno de Argentino kaj la tria naftentrepreno plej granda de Sudameriko.]] Argentino posedas konsiderindan riĉon kaj petrolan kaj gasan, kiu permesas ĝin organizi ĉeno de produktado por [[petrokemio]] kiu, kun la ĉeno de la sojo kaj la industrio metal-mekanika, konstituas la bazon de la landa ekonomio. Kune la petrokemia ĉeno estas responsa de 20 % de las totalaj eksportoj, el kiuj nur 4,6 % eksportiĝas malnete, sen industriigo. La ĉefaj [[geologia kuŝejo|kuŝejoj]] troviĝas en la provinco Neuckeno, la [[Golfo Sankta Georgo]] kaj la provinco Salta; la [[provinco Neŭkeno]] koncentras ĉirkaŭ la duonon de la tuta produktado de hidrokarbidoj. Reto de [[naftodukto]]j kaj [[gasodukto]]j transportas la produktojn al [[Bahía Blanca]], kie troviĝas la ĉefa petrokemia zono kaj al la industria urbaro kiu etendiĝas inter [[Rosario (Argentino)|Rosario]] kaj [[La Plata]] kaj kiu havas kiel ĉefa kerno la [[Granda Bonaero|Grandan Bonaeron]]. Historie, la argentina minprodukto malabundis, sed tiu aktiviĝis en la lasta jardeko, ĉefe ĉe mineraloj metalenhavaj: [[kupro]] (3 % de la eksportoj), [[oro]], [[arĝento]], [[zinko]], [[mangano]], [[uranio]] kaj [[sulfuro]]. Posedas la trian mondan rezervejon de [[litio]] kaj situantas en la kvara loko pri produktado de tiu mineralo,<ref>http://www.ieco.clarin.com/economia/Dicen-Argentina-Bolivia-Chile-OPEP_0_508149441.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140113022815/http://www.ieco.clarin.com/economia/Dicen-Argentina-Bolivia-Chile-OPEP_0_508149441.html |date=2014-01-13 }} Dicen que Argentina, Bolivia y Chile podrían crear una "OPEP del litio", alirita la 13-an de novembro 2013.</ref> ĉar en parto de ties teritorio troviĝas zono nome [[Triangulo de la Litio]], kiu koncentras la 85 % de la mondaj rezervoj.<ref>http://www.elmundo.es/america/2012/03/07/noticias/1331152353.html La guerra del litio en Chile, alirita la 13-an de novembro 2013.</ref> La minejaj resursoj koncentriĝas en la provincoj [[Andoj|andaj]] laŭlonge de 4500&nbsp;km. La argentinaj eksportoj de mineraloj pasis el 253&nbsp;milionoj de dolaroj en 1996 al 2650&nbsp;milionoj en 2006, iom pli ol 3 % de la totalo.<ref>http://www.inversiones.gov.ar/ppt/recursosnaturales.ppt{{404|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Riqueza de recursos naturales, alirita la 10an de aŭgusto de 2008, postulas [[Microsoft PowerPoint]], Prosperar, paĝo 11.</ref> La [[Argentina Maro]] estas sur etenda [[Teritoriaj akvoj|submara platformo]], ege riĉa en fiŝkaptadaj resursoj, kiu atingas larĝon de 550&nbsp;km je 52° de latitudo suda kaj 1&nbsp;890&nbsp;000&nbsp;km². Tamen la [[komerca fiŝkaptado|fiŝkaptado]] estis marĝena produktado, kaj pro la populacia krizo de la [[merluĉo]] (ĉefa fiŝkaptada produkto argentina) provokita de la troa fiŝkaptado farita dum la [[1990-aj jaroj]], la partopreno de la sektoro en la totalaj eksportoj malpliiĝos el 3 % al 2 %.<ref>http://www.elciudadano.cl/2007/09/16/la-crisis-de-la-merluza/ La Crisis de la Merluza, alirita la 11-an de aŭgusto 2008, Daniela Olivares, 16-a de septembro 2007, El Ciudadano.</ref> Male, la produktado [[Arbaristiko|forsta kaj lignoprodukta]], ĉefe el [[Pinus|pinoj]] kaj [[Eucalyptus|eŭkaliptoj]], etendiĝis, kun centro en la provincoj [[Argentina Mezopotamio|mezopotamiaj]], superante la 2 % de la totalo eksportita. {{Ĉefartikolo|Historio de petrolo en Argentino|Minado en Argentino}} === Manufaktura industrio kaj konstruado === [[Dosiero:PIAP.JPG|eta|Industria faktorio de [[peza akvo]] de la entrepreno [[ENSI]] situanta en la [[provinco Neŭkeno]].]] [[Dosiero:Villa adelina ORBIS.jpg|eta|Metalurgia faktorio en [[Granda Bonaero]].]] La argentina manufaktura [[industrio]] estas la sektoro kiu pli da valoro kontribuigas al la [[Malneta Enlanda Produkto|MEP]], per 17,5 % de la totalo (2007).<ref name="INEC PBI 2007">INDEC, Cuentas nacionales, Producto Interno Bruto (PIB), Informaro gazetara, marto de 2008, rilate al la kvara jarkvarono 2007. Cuadro&nbsp;4.1. En milionoj de pesoj de 1993.</ref> La manufaktura industria sektoro estas ankaŭ unu el ĉefaj generantoj de dungado (kun komerco kaj la publika sektoro), kun 13 % en 2007,<ref name="MTESS">Ministerio de Trabajo, Empleo y Seguridad Social, ''Población ocupada según características socio-económicas'', 2007.</ref> Aliflanke la industrio de la [[konstruado]] kontribuas per la 6,7 % de la MEP (2007) kaj estis la ĉefa pelanto de la rekuperado de la dungeco post 2002, okupante 9,5 % de la totalo de la laborforto en 2007.<ref name="INEC PBI 2007" /><ref name="MTESS" /> En la argentina industrio distingiĝas du grandaj sektoroj, similgrandaj, kiuj kontribuas respektive proksimume per po triono de la totalaj eksportoj:<ref>Ministerio de Economía de la Nación. Sector externo. Cuadro 5.2. Datos para el año 2007.</ref> * la agrikultura industrio, nome ''manufakturo de agrikultura deveno'' (MAD); * la industrio de nerura deveno, nome ''manufakturo de industria deveno'' (MID). Inter la industrioj de ''manufakturo de agrikultura deveno'' menciindas la olea industrio, integranta de la ĉeno de la sojo, plej kreska en la lastaj du jardekoj, koncentrante la 31,8 % de la totalo de la nutra sektoro kaj la 20 % de la totalaj eksportoj de la lando. Poste sekvas tiu de [[viando]] (11,1 %), de [[lakto]] (7,7 %), de [[kafo]] kaj [[ĉokolado]] (7,5 %), de [[vino]] kaj aliaj alkoholaj trinkaĵoj (5,7 %), de [[pano]], kukoj kaj biskvitoj (4,5 %), de la [[faruno]] el [[tritiko]] (4,5 %), de [[biero]] (4,1 %), ktp.<ref>INDEC. Datos de 2002, Encuesta Industrial Anual (EIA). Cuadro 3.2.</ref> La ĉefaj branĉoj de la ''manufakturo de industria deveno'', estas la fabrikado de [[aŭtomobilo]]j kiu kontribuas per la 8,7 % al la eksportado, la [[kemio]] (5,6 %) kaj [[siderurgio]] (5,3 %), maŝinaro (3,4 %) kaj plasto (2,6 %) (procentaĵoj korespondaj al 2006).<ref>https://web.archive.org/web/20071124150835/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/anuario_com_ext_06.pdfExportaci%C3%B3nseg%C3%BAngrandes rubros, alirita la 12-an de aŭgusto 2008, [http://www.indec.mecon.ar/ Sector externo/Comercio Exterior] [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|Instituto Nacional de Estadística y Censos]]</ref> Gravas ankaŭ la industrioj de [[papero]], juveloj, kaŭĉuko kaj tekstiloj. El 2003 la industrio havis procezon de konkurenca revivigo, move ĉefe per la ekonomia politiko de alta dolaro. La [[Granda Bonaero]] estas ankoraŭ la industria areo plej grava de la lando, kie koncentriĝas la plej parto de la fabrika agado de Argentino. Aliaj gravaj industriaj centroj estas en [[provinco Kordobo (Argentino)|Kordobo]], [[Rosario (Argentino)|Rosario]], [[provinco Tukumano|Tukumano]] kaj [[provinco Mendoza|Mendoza]], [[provinco San Luis|San Luis]] kaj [[Provinco de Fajrolando, Antarkto kaj Insuloj de Suda Atlantiko|Fajrolando]], multaj el ili helpitaj por discentrigi la industrion. Historie, la lando havis gravajn industriajn sektorojn kiaj la ŝipindustrio rilata kun la [[Komerca Ŝiparo de Argentino]],<ref>http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/organiza/primeeta.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130427033405/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/organiza/primeeta.html |date=2013-04-27 }} Primera etapa: La herencia colonial, alirita la 22-an de junio 2008, El Proceso de construcción del territorio argentino, Olimpíadas nacionales de contenido educativo en internet.</ref> kiuj malpliiĝis konsiderinde el la [[1990-aj jaroj]] pro la procezo de [[privatigo]]j<ref name="ellitoral">http://www.ellitoral.com.ar/leer_noticia.asp?IdNoticia=27607 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080404102236/http://www.ellitoral.com.ar/leer_noticia.asp?IdNoticia=27607|date=2008-04-04}} Día de la industria naval: Astilleros, en la ruta de Pedro Ferré, alirita la 22-an de junio 2008, M. Alceo Jacquemin, 11-a de septembro 2005,| Ĵurnalo [[Litoral argentino|El Litoral]].</ref> kaj kiu en la aktualo rekuperiĝas.<ref name=ellitoral /> {{Ĉefartikolo|Historio de industrio en Argentino}} === Turismo === {{Ĉefartikolo|Turismo en Argentino}} [[Dosiero:Bariloche view.jpg|eta|maldekstra|Vido de la [[Lago Nahuel Huapi]], en la provincoj [[provinco Neŭkeno|Neŭkeno]] kaj [[provinco Río Negro|Río Negro]].]] [[Dosiero:A - Valle de la Luna, el hongo, San Juan, Argentina.jpg|eta|maldekstra|La [[Ischigualasto|Valo de la Luno]] aŭ [[Ischigualasto]], en [[provinco San Juan|San Juan]], posedas nekalkuleblan valoron [[Paleontologio|paleontologian]]. Deklarita [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda heredaĵo]] de [[UNESCO]] en 2000.]] [[Dosiero:Foz de Iguaçu 27 Panorama Nov 2005.jpg|eta|maldekstra|La akvofalo [[Iguacuo]] en la [[provinco Misiones]].]][[Dosiero:Basecat.JPG|eta|maldekstra|[[Cerro Catedral (Argentino)|Cerro Catedral]] en [[San Carlos de Bariloche|Bariloche]], [[provinco Río Negro|Río Negro]], la plej granda skiejo de [[Latinameriko]].]] [[Dosiero:Salta - Convento de San Francisco - Nocturno.jpg|eta|maldekstra|La [[Preĝejo Sankta Francisko (Salta)|Preĝejo Sankta Francisko]] en [[Salta]], posedas la plej altan sonorilturon de [[Sudameriko]].<ref>[http://www.portaldesalta.gov.ar/franciscanos.html Iglesia y Convento San Francisco], José de Guardia de Ponte, Portal de Salta. Konsultita la 24-an de februaro 2014.</ref>]] [[Dosiero:San Telmo montage.jpg|eta|La kvartalo [[San Telmo]], en [[Bonaero]], loko de akademioj de [[tango]] kaj merkato de antikvaĵoj.]] Argentino estas la plej vizitata lando de [[Sudameriko]] kaj la kvara plej vizitata de la tuta [[Ameriko|amerika kontinento]]. Laŭ oficiala informo de la [[Monda Organizaĵo pri Turismo]], en 2010 la lando ricevis pli ol 5&nbsp;300&nbsp;000&nbsp;turistoj el eksterlande, kio signifis ĉirkaŭ 4930&nbsp;milionojn de dolaroj de enspezo de [[valuto]]j.<ref name="OMT2008">https://web.archive.org/web/20080819191518/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf UNWTO World Tourism Barometer June 2008, UNWTO, 2008, Monda Organizaĵo pri Turismo, angle, alirita la 5-an de aŭgusto 2008, volumen&nbsp;6, n.º&nbsp;2, paĝo&nbsp;30.</ref> La eksterlandaj turistoj devenas ĉefe el [[Brazilo]], [[Ĉilio]], [[Peruo]], [[Kolombio]], [[Meksiko]], [[Bolivio]], [[Ekvadoro]], [[Puerto Rico]], [[Urugvajo]], [[Kostariko]], [[Venezuelo]] kaj [[Paragvajo]] de inter latinamerikaj landoj; kaj el eŭropaj landoj [[Hispanio]], [[Italio]], [[Francio]], [[Nederlando]], [[Germanio]], [[Irlando]], [[Portugalio]], [[Unuiĝinta Reĝlando]], [[Belgio]] kaj [[Svisio]]; kaj de [[Usono]], [[Kanado]] kaj [[Ĉinio]]<ref>http://www.argentina.ar/temas/turismo/18255-crece-el-turismo-chino-en-argentina {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131020081230/http://www.argentina.ar/temas/turismo/18255-crece-el-turismo-chino-en-argentina |date=2013-10-20 }} Crece el turismo chino en Argentina, Argentina en noticias, 18-a de aprilo 2013, alirita la 19-an de oktobro 2013, hispane.</ref> de la landoj de la resto de la mondo. La etenda teritorio de Argentino havas grandajn [[Vidindaĵo|turismajn allogaĵojn]]. La valorigo de la loka monunuo post la devaluto de 2002 favoris la alvenon de grandaj kvantoj de eksterlandaj turistoj,<ref name=eumed>Agostina Maroni, Laura Mastroscello kaj Florencia Montefiore, Eumed http://www.eumed.net/libros/2007a/225/ ''Efectos de cambios en el Tipo de Cambio Real Bilateral en las Exportaciones de Turismo'', 2007, isbn=13: 978-84-690-4230-4</ref> kio faris la landon komerce pli alirebla ol en la 1990-aj jaroj.<ref name=eumed /> Krome ĉar multekostiĝis la veturado al ekŝtero, ankaŭ multaj argentinanoj dediĉis sin al la enlanda turismo.<ref name=eumed /> La rekuperado de la sektoro estas tre elstara: la enspezoj pro akcepta turismo okupas la trian lokon en la rangaro de valutenirado kiel ekvivalento de [[eksporto|eksportado]]. En 2006, la sektoro reprezentis la 7,41 % de la [[MEP]],<ref>http://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/turismo/10-1191-2007-12-09.html PBI y el turismo, alirita la 13-an de aŭgusto 2008, 9-a de decembro 2007 Página/12.</ref> kvankam menciindas, ke la eliro de argentinanoj cele turismi superas la enirejojn kaj ekvivalentas al 12 % de la MEP.<ref>INDEC. Datos para 2004. [https://web.archive.org/web/20071124160833/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/9/z110108.xls "Turismo internacional. Mercosur y países seleccionados. Año 2004"], INDEC.</ref> Eksterlandanoj konsideras Argentinon kiel zono sen armitaj konfliktoj, [[terorismo]] aŭ sankrizoj.<ref>http://www.fenhoteles.com/esp/fen_inversores.asp {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070513045910/http://www.fenhoteles.com/esp/fen_inversores.asp |date=2007-05-13 }} Perspectivas del Sector Hotelero en Argentina - Inmejorables, alirita la 23-an de junio 2008, 2002, Grupo Fën.</ref> [[Bonaero]] elstaras kiel preferata centro por kaj eksterlandaj kaj landaj turistoj (5&nbsp;250&nbsp;000 en 2007).<ref>http://www.bue.gov.ar/informacion/?menu_id=2 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080806171456/http://www.bue.gov.ar/informacion/?menu_id=2 |date=2008-08-06 }} Turismo en Buenos Aires. Alirita la 7-an de aŭgusto 2008 bue.gov.ar</ref> Ili estas allogitaj de aktiva urbo, kosmopoliteca kaj kun ampleksa infrastrukturo. Inter multaj aliaj faktoroj, [[tango]] estas unu el ĉefaj tialoj por la vizito al la argentina ĉefurbo.<ref>http://www.buenosaires.gov.ar/areas/gestion_turismo/noticias/?modulo=ver&item_id=10987&contenido_id=15707&idioma=es Más de 120 000 brasileños eligieron la Ciudad de Buenos Aires como destino turístico, alirita la 23-an de junio 2008, 27-a de oktobro 2006, Gobierno de la Ciudad de Buenos Aires</ref> La populara ''noche porteña'' (bonaera nokto) estas unu el grandaj allogaĵoj pro siaj variaj kulturaj, kuirataj kaj distraj proponoj. Alia menciinda centro de allogo estas la akvofaloj [[Iguacuo]], en la [[provinco Misiones]], deklaritaj en 1984 [[Monda heredaĵo de Unesko|Natura Monda Heredaĵo]] fare de la [[Unesko]]. La falo de la akvenhava [[rivero Iguazú]] komplementiĝas per la ĉirkaŭa [[ĝangalo]]. Argentino posedas gravan varion de lokoj de [[montaro]], en kelkaj el ili oni praktikas [[montogrimpado]]n kaj aliaj bazigas sian turisman allogecon sur lo kontakto kun la [[neĝo]] aŭ en siaj karakteraj pejzaĝoj. La ĉefaj troviĝas en la okcidento de la lando, en la [[Andoj]], kvankam estas ankaŭ formaĵoj montaraj en la [[Sierras de Córdoba]]. Inter la lokoj plej uzataj por montogrimpado troviĝas la monto [[Akonkagvo]], nome la plej alta monto de Ameriko. La turismaj lokoj plej gravaj pro sia neĝo estas [[Bariloche]] kaj [[Las Leñas]]. Formaĵo internacie konata estas la [[Quebrada de Humahuaca]]. La [[Nubtrajno]] estas unu el tri plej altaj fervojoj el la mondo. Ĝi eliras el la [[provinco Salta]], kaj trapasas la [[Quebrada del Toro]] preterpasante tra [[Tastil]] ― konsiderita unu el ĉefaj urbaj antaŭhispanaj centroj de Sudameriko ― kie estas ruinoj [[arkeologio|arkeologiaj]]. La Provinca Parko [[Ischigualasto]], konata ankaŭ kile ''"Valle de la Luna"'' (Lunvalo), estas situanta ĉe la norda pinto de la [[provinco San Juan]], je 330&nbsp;km de la urbo [[San Juan (Argentina urbo)|San Juan]]. Estas protektita areo kie videblas tute malkaŝe kaj klare diferenca la tuta periodo [[Triaso]] komplete kaj ordigite, pro kio la 29-an de novembro 2000 estis deklarita [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda Heredaĵo]] fare de la [[Unesko]]. La [[glaĉero]]j estas unu el ĉefaj allogaĵoj de la [[Argentina Patagonio]]. La plej konata estas la [[Glaĉero Perito Moreno]], kies alireblo kaj karaktera regula rompo havigas singularan allogecon. Ĝi etendas super la akvoj de la suda branĉo de la [[lago Argentino]], kun larĝo de 5&nbsp;km kaj alto super la nivelo de la lago, de el 70 al 60 metroj. Tiu glacimuro kovras etendon de 230&nbsp;[[km²]]. La areo de la patagoniaj glacikampoj kaj glaĉeroj estas natura trezoro, estis deklarita [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda Heredaĵo]] fare de la [[Unesko]] en [[1981]]. En la lastaj jaroj gravis la modigo kaj modernigo de la [[Vinscienco|vina turismo]], nome turismo tema bazita sur la [[Vinkultivado|vinproduktado]] kun la iniciatoj de la nomitaj ''"Vinvojoj"'' en la provincoj [[provinco San Juan|San Juan]] kaj [[provinco Mendoza|Mendoza]] same kiel ĉe la saltprovincaj [[Kalĉakiaj Valoj]], turismo kiu allogas nombrajn eksterlandajn turistojn kiuj venas por surloki gusti la [[Vino de Argentino|argentinajn vinojn]].<ref name="Capital vino">http://www.vinosyco.com.ar/wine_news50.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090208011459/http://www.vinosyco.com.ar/wine_news50.htm |date=2009-02-08 }} Mendoza, 8va capital vitivinícola del mundo. Alirita la 10an de aŭgusto de 2008, Vinos&Co.</ref> [[Dosiero:Ushuaia 2009.jpg|eta|[[Ushuaia]], la plej suda urbo de la mondo.]] La vintra turismo okazas ĉefe en la regiono de la Lagoj, ĉe la deklivaro de la [[Andoj]] en las provincoj Neŭkeno, Río Negro kaj Ĉubutio; krom la praktiko de montosportoj, la zono havas allogaĵojn de lagoj de glaĉera deveno kaj Naciaj Parkoj ĉirkaŭitaj de densa vegetaĵaro. En ties centro la urbo [[Bariloche]] borde de la [[lago Nahuel Huapi]] kaj je malmultaj kilometroj de la [[Cerro Catedral (Argentino)|monto Katedralo]], iĝas la ĉefa vintra centro de Sudameriko, allogante plej parton de la turismo kaj enlanda kaj eksterlanda.<ref>Bariloche y Cataratas son los dos centros turísticos favoritos http://www.clarin.com/diario/1999/07/25/e-03801d.htm{{404|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Alirita la 13-an de septembro 2008</ref> Dum somero granda parto de la turismo interna argentina direktas sin al diversaj urboj de la [[Argentina Atlantika Marbordo|Atlantika Marbordo]] de la [[provinco Bonaero]], kie [[Mar del Plata]] estas la ĉefa el tiuj. La plej parto de tiuj urboj koncentras sian ekonomian aktivecon en la somera sezono. La dua celo pri kaptado de la interna turismo estas konstituita de la [[Sierras de Córdoba]], kies ĉefa turisma centro estas [[Villa Carlos Paz]] en la [[Valo Punija]]. La [[regiono Litoral]] kun siaj riveraj strandoj, la termaj kompleksoj kaj la karnavaloj en la [[provinco Corrientes]] kaj en la provinco [[Entre Ríos]], inter aliaj, konstituas la trian celon de la enlanda turismo.<ref>Cordoba, el litoral y buenos aires los destinos mas elegidos. http://www.continental.com.ar/noticias/sociedad/cordoba-el-litoral-y-buenos-aires-los-destinos-turisticos-mas-elegidos/20120407/nota/1666088.aspx {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140704193038/http://www.continental.com.ar/noticias/sociedad/cordoba-el-litoral-y-buenos-aires-los-destinos-turisticos-mas-elegidos/20120407/nota/1666088.aspx |date=2014-07-04 }} Alirita la 2-an de junio 2012</ref> Tradicie, la monato januaro estas tiu kiu generas plej peton de luado. Aliflanke, la zono de la duoninsulo [[Valdés]] (en la [[provinco Ĉubutio]]) estas areo deklarita [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda Heredaĵo]] fare de la [[Unesko]] en kiu kuniĝas la atlantika marbordo kaj la argentina Patagonio; alia granda celo internacia kun tiaj karakteroj estas en la [[Provinco de Fajrolando, Antarkto kaj Insuloj de Suda Atlantiko]]. [[Ushuaia]], la provinca ĉefurbo, funkcias kiel elirpunkto al ekskursoj kaj krozo-ŝipoj al la [[Antarkto]]. {{Ĉefartikolo|Protektitaj naturaj areoj de Argentino}} === Transporto === {{Ĉefartikolo|Transporto en Argentino}} [[Dosiero:Avenida General Paz entre Cabildo y Panamericana.jpg|eta|La [[Avenuo General Paz]] estas grava [[aŭtovojo]] inter la urbo kaj la [[provinco Bonaero]].]] [[Dosiero:Aeropuerto Ministro Pistarini, Ezeiza, Buenos Aires, Argentina.jpg|eta|maldekstra|La [[Internacia Flughaveno Ministro Pistarini]] estas la ununura en Latinameriko kiu funkciigas flugojn al la kvin kontinentoj, kaj estis kvalifikita kiel plej bona [[flughaveno]] de la mondoregiono fare de Skytrax.<ref>[http://en.mercopress.com/2007/09/06/ezeiza-chosen-as-best-airport-in-the-region-santiago-second Ezeiza chosen as best airport in the region; Santiago second]. MercoPress, 6a de septembro de 2007.</ref> Ĝi situiĝas ĉe [[Partio Ezeiza|Ezeiza]], for de la urbaj limoj, sed servas majoritate al la Federala Ĉefurbo kaj al la [[Granda Bonaero|metropola areo]].]] [[Dosiero:199 - Buenos Aires - Aéroport international Ezeiza - Janvier 2010.jpg|eta|dekstra|Internacia Flughaveno de Ezeiza.]] [[Bonaero]], ĉiuj la provincaj ĉefurboj escepte [[Ushuaia]] kaj mezgrandaj municipoj troviĝas interkonektitaj de la 37&nbsp;740&nbsp;km de [[Asfalto|asfaltitaj]] vojoj. Argentino havas ankaŭ 600&nbsp;000&nbsp;km de municipaj stratoj. Al la historiaj [[Aŭtovojo Bonaero - La Plata]] kaj [[Aŭtovojo 2]] aliĝis la [[Aŭtovojo Justiniano Posse|Aŭtovojoj Kordobo - Carlos Paz]], [[Aŭtovojo Rosario-Kordobo|Rosario - Kordobo]], [[Nacia Ŝoseo 7 (Argentino)|Villa Mercedes - Mendoza]], [[Nacia Ŝoseo 14 (Argentino)|Mezopotamia Aŭtovojo]], inter aliaj. Krome kelkaj urboj havas ĉirkaŭajn ŝoseojn kvarrelajn. Oni ĉirkaŭkalkulas, ke estas 8&nbsp;527&nbsp;256&nbsp; aŭtoj en Argentino, distribuitaj en 5&nbsp;325&nbsp;231 aŭtomobiloj, 1&nbsp;370&nbsp;312 pli malpezaj veturiloj, 417&nbsp;042 de ŝarĝo kaj 62&nbsp;785 por transporto de pejzaĝoj, sen enkalkuli 517&nbsp;449&nbsp;unuojn nedefinitaj.<ref>http://www.adefa.com.ar/anuarios/anuario_2006/6_parque_automoto1-vehicle_fleet.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080908105950/http://www.adefa.com.ar/anuarios/anuario_2006/6_parque_automoto1-vehicle_fleet.pdf |date=2008-09-08 }} Parque automotor en Argentina, alirita la 13-an de aŭgusto 2008, Anuario 2006, Asociación de fábricas de automotores.</ref> La argentina [[fervojo|fervoja sistemo]] estis privatigita komence de la 1990-aj jaroj, enhave kaj la transporton de ŝarĝo kaj la translokigon urban de pasaĝeroj. Je 2006 Argentino havas ĉirkaŭ 31&nbsp;902&nbsp;funkciigeblajn kilometrojn de fervojoj.<ref name="CIA" /> Totale ekzistas ĉirkaŭ 40&nbsp;245&nbsp;km de fervojoj, sed multaj eroj restis abandonitaj en la epokoj de 1963, 1977, kaj de la 1990-aj jaroj. Argentino havas ĉirkaŭ 11&nbsp;000&nbsp;km da navigeblaj riveroj.<ref>https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html#Trans {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070612213714/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html#Trans |date=2007-06-12 }} Transportation in Argentina, alirita la 23-an de junio 2008, 19-a de junio 2008, Monda faktolibro de [[CIA]]</ref> La reto de rivervojoj estas komponita de la riveroj [[Rivero Plata|La Plata]], [[rivero Paranao|Paranao]], [[rivero Paragvajo|Paragvajo]] kaj [[rivero Urugvajo|Urugvajo]]. La ĉefaj riveraj [[haveno]]j estas tiuj de [[Partio Zárate|Zárate]] kaj [[Partio Kampana|Kampana]]. La majoritato de la produktoj importitaj de Argentino alvenas al la lando tramare. La ĉefaj havenoj estas la jenaj: [[Bonaero]], [[La Plata]]-[[Ensenada (Bonaero)|Ensenada]], [[Bahía Blanca]], la havenoj de [[Up-River]], [[Mar del Plata]], [[Quequén]]-[[Necochea]], [[Comodoro Rivadavia]], [[Puerto Deseado]], [[Puerto Madryn]] kaj [[Ushuaia]]. La haveno de Bonaero estas historie la unua laŭ unuopa gravo, sed la zono konata kiel [[Up-River]], kiu etendiĝas laŭlonge de 67&nbsp;km de la areo de la [[provinco Santa Fe|provinco santafea]] de la [[rivero Paranao]], kunigas 17 havenojn kiuj koncentras la 50 % de la totalo de la eksportado de la lando.<ref name="Barrilli">http://www.barrilli.com/bw/noticias2.vsp?tok=1212158410904&nid=30318{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Jornada sobre la hidrovía Paraguay-Paraná, alirita la 31-an de majo 2008, Barrilli, 29-a de majo 2008, Barrilli.</ref><ref>http://www.sspyvn.gov.ar/puertos_habilitados.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080614012520/http://www.sspyvn.gov.ar/puertos_habilitados.html |date=2008-06-14 }} Listado de puertos habilitados, alirita la 23-an de junio 2008, Secretaría de transporte de la Nación Argentina.</ref> La [[Internacia Flughaveno Ministro Pistarini|Internacia Flughaveno de Ezeiza]], je ĉirkaŭ 35&nbsp;km de la centro de Bonaero, estas la plej granda de la lando kaj disponas de instalaĵoj por movigado kaj stokado de ŝarĝo. La entrepreno [[Aerolíneas Argentinas]], kiu estis privatigita en [[1990]] kaj poste reŝtatigita, faras enlandajn kaj internaciajn flugojn. Ekzistas krome diversaj aerlinioj enlandaj. La ĉefaj internaciaj aerentreprenoj uzas Bonaeron kiel celo aŭ haltejo por siaj aervojoj<ref name=mibsasquerido>http://www.mibuenosairesquerido.com/xArgentina6.htm Infraestructura de Argentina, alirita la 23-an de junio 2008, Mi Buenos Aires Querido</ref> {{Ĉefartikolo|Argentinaj Fervojoj|Ŝoseoj de Argentino}} == Kulturo == [[Dosiero:Bioy Casares, Ocampo y Borges.jpg|eta|[[Adolfo Bioy Casares]], [[Victoria Ocampo]] kaj [[Jorge Luis Borges]].]] La argentina kulturo estas markita de la multetna kaj [[Multkulturismo|multkultura]] karaktero de ties loĝantaro, la forta [[sinkretismo]] de ties esprimivo, kaj pozitiva valorigo de [[progreso]] kaj [[moderneco]], en kiu kunfluas, ne senkonflikte, sento de aparteno al kulturoj [[Eŭropo|eŭropaj]] kaj [[Latinameriko|latinamerikaj]], kun fortaj ingrediencoj [[Azio|aziaj]] kaj [[Afriko|afrikaj]]. Ŝerca esprimo de [[Jorge Luis Borges]] nomas argentinanoj ''"italoj, kiuj parolas hispane kaj ŝatus esti angloj, kiuj kredas vivi en Parizo"''. Tio bone montras la miksaĵon de la popolo el enmigrantoj de diversaj eŭropaj landoj, kiu bone videblas en la kulturo. Tamen tiuj multkultureco kontrastas kun la forta sento de aparteno al internaj provincoj de ruraj tradicioj (''[[gaŭĉo]]j''). Simile la urba kulturo de tre granda parto de la loĝantaro de la areoj de urbo [[Bonaero]] kaj de la ĉirkaŭa areo de [[Granda Bonaero]], kaj ankaŭ de aliaj grandurboj kontrastas kun la pli provinceca etoso de malgrandaj apartaj setlejoj. Pri ebla kontrasto inter la eŭropa, ĉefe hispana kaj itala kulturoj, konsisto kaj la indiĝena prakulturo, apenaŭ gravas pro la forto historia procezo de senkulturigo kaj eĉ mapuĉigo de la indiĝenaj nacij kaj triboj, plej ofte per milito sed ankaŭ per asimilado. Vidu ankaŭ [[Vino de Argentino]] kaj [[Kuirarto de Argentino]]. === Muziko === [[Dosiero:Gustavo_Cerati, _Madrid, _2006.10.10.jpg|eta|maldekstra|'''[[Gustavo Cerati]]''' (1959-2014), unu el la plej influaj artistoj en la latina roko.]] {| align="right" | [[Dosiero:Tango BuenosAires.jpg|eta|180x180px|[[Tango]] en la stratoj de [[Bonaero]]]] | |} [[Dosiero:Atahualpa Yupanqui en Cosquín.jpg|eta|[[Atahualpa Yupanqui]], simbolo de la Festivalo de Cosquín. En 1967 li atingis la unuan premion de la festivalo kaj en 1972 oni donis lian nomon al la scenejo.]] Argentina muziko famiĝis ĉefe pro [[tango]] kaj rilataj muzikformoj, kiel [[milonga]] kaj [[vals]]. Tamen Tango havas ne nur muzikan dimension, ĝi estas tutkultura fenomeno kun aldonaj aspektoj de poezio kaj danca interpretado. La tango estas muzika stilo kaj [[danco]] naskita en la bonaeraj malriĉaj kvartaloj kiu atingis internacian disvastigon, ligita forte kun Argentino kaj kun Urugvajo, sed ĉefe kun Bonaero. En tiu muzika ĝenro elstaris [[Carlos Gardel]], konsiderita la ''Reĝo de Tango'', kaj la marplatano tutmunde rekonita [[Ástor Piazzolla]], dum en danco elstaris la tutmonda sukceso de la grupo ''Tango Argentino'', kreita en 1983 de Claudio Segovia kaj Héctor Orezzoli, kun gedancistoj kiaj Juan Carlos Copes, María Nieves kaj Virulazo. Ĉiujare okazas en Bonaero la ''Festival y Campeonato Mundial de Baile de Tango'' (Festivalo kaj Tutmonda Ĉampioneco de Tangodanco). En Argentino estas tre disvastigita la tiel nomata [[folklora muziko]] aŭ simple [[folkloro]], inspirita en la tradiciaj kamparaj ĝenroj. La argentina folklora muziko havas tre diferencigitajn karakterajn regione: en la marborda muziko hegemonias ĝenroj kiaj la [[ĉamameo]] kaj la ĉamarita; en la sud-patagonia folkloro, hegemonias ĝenroj kiaj la [[milonga]], la ''triunfo'' kaj la ''malambo''; en la folkloro de [[Kujo]] hegemonias la ''cueca'' kaj la ''tonada''; en la norda folkloro hegemonias la ''ĉakarera'' kaj la ''zamba''; dum en la folkloro de la anda nordokcidento hegemonias la ''karnavalito'', ''saja'' kaj ''takirari''. Folkloraj grupoj kiaj [[Los Chalchaleros]] kaj soloistaj kantantoj kiaj [[Jorge Cafrune]], [[Atahualpa Yupanqui]], [[Mercedes Sosa]], Oscar Palavecino kaj Soledad Pastorutti troviĝas inter la plej gravaj reprezentantoj de tiuj ĝenroj. Inter la variaj festivaloj de folklora muziko elstaras la Festivalo de Cosquín en Córdoba kaj la karnavalo de [[Provinco Jujuy]]. La ''argentina [[Rokenrolo|roko]]'' havis ampleksan disvolvigon ekde fino de la 1960-aj jaroj kaj fortan influon en la iberamerika hispanlingva roko amplekse konata en la tuta kontinento. Elstaraj reprezentantoj estas grupoj kiaj ''Los Gatos'', ''Almendra'', ''Manal'' kaj ''Sui Generis'', krom ''Patricio Rey y sus Redonditos de Ricota'', ''Soda Stereo'' aŭ muzikistoj kiaj [[Litto Nebbia]] kaj [[Luis Alberto Spinetta]], krom [[Charly García]], [[Fito Páez]], [[Andrés Calamaro]] kaj [[Indio Solari]]. La homamasaj festivaloj plej ofte okazas en stadionoj, el kiuj la plej granda estas la ''Estadio Monumental Antonio Vespucio Liberti''. La plej sukcesaj festivaloj estas aktuale ''Cosquín Rock'' kaj ''Quilmes Rock'', kiuj okazas ĉiujare. === Literaturo === [[Dosiero:GauchosvonALE.jpg|eta|maldekstra|[[Gaŭĉo]]j, foto publikigita inter [[1890]] kaj [[1923]]]] En la [[19-a jarcento]] pro la sendependeco de la lando ankaŭ la argentina literaturo disigas de la hispana - sen malkonfesi tiun heredaĵon. Pro la temo de la vivo de [[gaŭĉo]]j la literaturo ricevas apartan nacian eron. Ekzemploj estas ''Fausto'' ([[1866]]) de [[Estanislao del Campo]], ''[[El gaucho Martín Fierro]]'' ([[1872]], tradukita al pli ol 70 lingvoj) de [[José Hernández]], ofte nomita la argentina [[popolaj eposoj|nacia eposo]], kaj [[Domingo Faustino Sarmiento]] ([[1845]]). Konataj modernaj [[aŭtoro]]j de la 20a jarcento estas [[Eduardo Mallea]], [[Ernesto Sabato]], [[Humberto Costantini]], [[Julio Cortázar]], [[Manuel Puig]] kaj ĉefe [[Jorge Luis Borges]], kiu estas konsiderata unu el la 26 centraj aŭtoroj de la kanono de la okcidenta literaturo ĉiutempa fare de la literatura kritikisto nome [[Harold Bloom]]<ref>Harold Bloom, [[:en:The Western Canon: The Books and School of the Ages|The Western Canon: The Books and School of the Ages]], alirita la 20an de marto de 2011, angle, 1994, Harcourt Brace, Novjorko, paĝo 2, kie li citas Shakespeare, Dante, Chaucer, Cervantes, Michel de Montaigne, Molière, Milton, Samuel Johnson, Goethe, Wordsworth, Jane Austen, Walt Whitman, Emily Dickinson, Charles Dickens, George Eliot, Tolstoy, Ibsen, Freud, Proust, James Joyce, Virginia Woolf, Franz Kafka, Borges, Neruda, Fernando Pessoa, Samuel Beckett</ref>. Borges, [[Adolfo Bioy Casares]], [[Ernesto Sabato]] kaj [[Juan Gelman]] ricevis la premion [[Premio Miguel de Cervantes|Miguel de Cervantes]]. La plej konata [[bildstrio]] de Argentino estas verŝajne [[Mafalda (fikciulo)|Mafalda]] de la desegnisto [[Quino]]. == Politiko == La [[Konstitucio]] de [[1853]] establis sistemon de reprezenta, [[respubliko|respublika]] kaj [[Federaciismo|federacia]] regado, kiu estis retenita per ĉiuj konstituciaj reformoj ekde tiam. Argentino formiĝis per la federacia unuigo de la provincoj kiuj aperis post la dissolvo de la [[Vicreĝlando de Río de la Plata]] kaj per la aligo de tiuj kiuj konstituiĝis el la nomitaj ''Territorios Nacionales'' (Naciaj Teritorioj). La provincoj estas aŭtonomaj, kiel deklarite en la artikolo 121 de la Nacia Konstitucio.<ref>«Gobiernos de provincia», Constitución Nacional, vidu Artículo 121. [http://web.archive.org/web/20132022260300/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/gobiernos.php] Konsultita la 17an de Aŭgusto 2016.</ref> La Konstitucio valida aktuale rezultas el teksto establita de la [[Reformo de la Argentina Konstitucio en 1994]]. La aŭtoritatoj de la federala registaro havas sidejon en la [[Aŭtonoma Urbo Bonaero]], kiu estas aktuale la ĉefurbo kun oficialaj titoloj ''Capital de la República'' aŭ ''Capital de Nación'', ambaŭ nomigoj uzataj en la Nacia Konstitucio kaj en la leĝoj, sed neformale ''Capital Federal'' (federacia ĉefurbo). La [[Registaro de Respubliko Argentino]] estas la [[plenuma povo]] en Argentino. La registaro funkcias ene de [[Federaciismo|federacia]], [[Reprezenta demokratio|reprezenta demokrata]] kaj [[Prezidenta respubliko|prezidenta]] sistemo. La [[Prezidanto de Argentino]] estas kaj la [[ŝtatestro]] kaj la ĉefministro kaj ĉefkomandanto de la armetrupoj. La [[Leĝdona povo]] estas La [[Kongreso de la Argentina Nacio|Nacia Kongreso]]. La [[Justica povo]] ne dependas de ĉi tiuj aŭtoritatoj. Spite la teorian konstituon [[demokratio|demokratian]] de la ŝtato, tro ofte la registaroj funkciis historie kiel realaj [[Diktaturo|diktaturoj]], foje fare de [[militisto]]j. Vidu ankaŭ: [[Konstitucio de la Argentina Nacio]] === Plenuma povo === {{Ĉefartikolo|Prezidanto de Argentino}} [[Dosiero:Casa Rosada - Argentine version of the White House.jpg|eta|[[Casa Rosada]], sidejo de la plenuma povo.]] La [[plenuma povo]] estas plenumita de civitano enhavanta la titolon ''Presidente de la Nación Argentina'', kiu estas elektita per duobla [[rekta baloto]] kun la kandidato al vicprezidanto. La dua baloto okazas inter la du kandidatecoj plej voĉdonitaj en la unua baloto se en tiu neniu atingas pli ol 45 % de la validaj voĉdonoj aŭ, se akirinte plej voĉdonitan lokon inter 40 % kaj 45 %, ekzistas diferenco kun la dua kandidateco pli malgranda ol 10 %.<ref>Constitución nacional - De la forma y tiempo de la elección del presidente y vicepresidente de la Nación [http://web.archive.org/web/20132022245600/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/eleccion.php] Konsultita la 17an de Aŭgusto 2016.</ref> En 2015, estis elektita el la koalicio ''Cambiemos'', regis Mauricio Macri (el partio ''Propuesta Republicana PRO'') kiel prezidanto de la lando kun regotempo valida ĝis la 10a de decembro de 2019. Li estis la 53a prezidanto de la lando, kaj la 8a el la reveno de la konstitucia ordo en 1983.<ref>«Mauricio Macri es el nuevo presidente de la República Argentina». [http://www.infobae.com/2015/11/22/1771616-elecciones-2015-mauricio-macri-es-el-nuevo-presidente-la-argentina/] Konsultita la 17an de Aŭgusto 2016.</ref> En la aktualo, elektita el la koalicio ''La Libertad Avanza'', regas Javier Milei kiel prezidanto de la lando kun regotempo valida ekde 2023 ĝis la 10a de decembro 2027. La vicprezidanto estas [[Victoria Villarruel]]. La prezidanto kaj la vicprezidanto daŭre restas kvar jarojn en siaj postenoj kaj ili povas esti reelektitaj tuje por nova mandato plia.<ref>«Constitución Nacional Capítulo I: De su naturaleza y duración». [http://www.senado.gov.ar/Constitucion/naturaleza] Konsultita la 17an de Aŭgusto 2016.</ref> La ministraro de la prezidanto de la lando estas direktita de la Ministrarestro, kiu troviĝas zorge de la administracio de la lando kaj estas respondeca antaŭ la Kongreso.<ref>«Segunda Parte: Autoridades de la Nación». [http://www.senado.gob.ar/Constitucion/ministerio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140518050627/http://www.senado.gob.ar/Constitucion/ministerio|date=2014-05-18}} Konsultita la 17an de Aŭgusto 2016.</ref> === Leĝofara povo === {{Ĉefartikolo|Senato de Argentino|Ĉambro de Deputitoj de Argentino}} [[Dosiero:Congreso de la Nación Argentina a pleno sol.JPG|eta|[[Palaco de la Kongreso de la Argentina Nacio|Palaco de la Kongreso]], sidejo de la [[Kongreso de la Argentina Nacio|Nacia Leĝofara Povo]].]] La [[leĝdona povo]] estas plenumita de la [[Kongreso de la Argentina Nacio]], kiu estas formita de du ĉambroj. La [[Ĉambro de Deputitoj de Argentino|Ĉambro de Deputitoj]] kunigas la rektajn reprezentantojn de la loĝantaro. Ili estas elektitoj pere de la sistemo de proporcia reprezentado ([[sistemo D'Hondt]]), daŭre restas kvar jarojn en sia posteno kaj la tuto plinoviĝas duone ĉiun duan jaron, kaj tiele ili povas esti reelektitaj senfine. Ili estas elektataj el unika distrikto en ĉiu provinco kaj en la Aŭtonoma Urbo Bonaero, kie oni voĉdonas por listo de ĉiuj kandidatoj de ĉiu politika partio aŭ balota alianco, al postenoj kiujn ĉiu distrikto metas en disputo en tiu elekto.<ref>[http://www.senado.gov.ar/senadores/listados/listaSenadoRes] Constitución nacional - De la cámara de diputados senado.gov.ar Alirita la [[29an de majo]] de 2014.</ref> En 2006 ĝi havis totalon de 257 membroj. La [[Senato de Argentino|Senato]] kunigas la reprezentantojn de la 23 provincoj kaj de la Aŭtonoma Urbo Bonaero, kaj korespondas al ĉiu po du senatanoj el la majoritato kaj po unu el la minoritato, sumtotale 72 membroj. Ili estas elektita per rekta baloto, daŭras ses jarojn en sia regotempo kaj plinoviĝas trione ĉiun duan jaron, kaj tiele ili povas esti reelektitaj senfine.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/senado.php |titolo=Constitución Nacional - Del Senado |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130730154906/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/senado.php |arkivdato=2013-07-30 }}</ref> Laŭ la Leĝo 24 012 de [[1991]] oni establis leĝon por minimuma proporcio de inoj en la elekteblaj postenoj, devigante la politikajn partiojn inkludi minimumon de triono de virinoj inter la kandidatoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ispm.org.ar/paridad/ley_24.html |titolo=Ley 24 012 kaj Decreto Reglamentario 379/93 |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20081109134619/http://www.ispm.org.ar/paridad/ley_24.html |arkivdato=2008-11-09 }}</ref> Ekde tiam, la partopreno de inoj en politiko pliiĝis elstare, kaj tiele Argentino estas la sudamerika lando kun plia kvanto de virinoj en la leĝofara povo kaj unu el la unuaj dek je tutmonda nivelo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.globalmediamonitoring.org/press_room/what_the_media_say/media_coverage/mujeres_en_la_politica |titolo=GMMP - Mujeres en la política |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181220230947/http://www.globalmediamonitoring.org/press_room/what_the_media_say/media_coverage/mujeres_en_la_politica |arkivdato=2018-12-20 }}</ref> La Kongreso de la Argentina Nacio zorgas pri la formado kaj aprobo de la federaciaj leĝoj; krome, ĝi respondecas pri la aprobo de la juraj kodoj nome civila, puna, komerca, labora, aviada kaj primin, inter aliaj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/atribuciones.php |titolo=Constitución Nacional - Atribuciones del Congreso |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130730141902/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/atribuciones.php |arkivdato=2013-07-30 }}</ref> Ĝi enhavas konstitucian organismon aŭtonoman de teknika helpo: nome la Ĝenerala Revizorejo de la Nacio, kiu zorgas pri la kontrolo de laŭleĝeco, administrado kaj revizorado de la tuta agado de la publika administracio.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/auditoria.php |titolo=Constitución Nacional - De la Auditoría General de la Nación |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130730161445/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/auditoria.php |arkivdato=2013-07-30 }}</ref> Same, en la medio de la Kongreso funkcias ankaŭ la [[ombudsmano]] ''Defensor del Pueblo de la República Argentina'' (Defendanto de la Popolo de la Argentina Respubliko) kiel sendependa organismo, sen ricevi instrukciojn de ajna aŭtoritato. Ties celo estas defendi la homajn rajtojn kaj la konstituciajn kaj jurajn rajtojn kiuj povus esti mistraktitaj de la Administracio.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/defensor.php |titolo=Constitución Nacional - Del defensor del pueblo |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130730155044/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/defensor.php |arkivdato=2013-07-30 }}</ref> === Justica povo === [[Dosiero:ID 472 Palacio de Justicia de la Nación 5006.jpg|eta|Palaco de Justico, kie kunsidas la Supera Kortumo de Justico de Argentino.]] La justica povo estas regata de Supera Kortumo de Justico de la Argentina Nacio formita de kvin jurismaj juĝistoj nomumitaj de la Prezidanto de la Nacio interkonsente kun la Senato, kiu postulas por tio majoritatan de du trionoj.<ref name=AtribucionesPE>[https://web.archive.org/web/20130501020310/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/ejecutivo.php Atribuciones del Poder Ejecutivo] (laŭ la Konstitucio).</ref> La malsupraj tribunaloj zorgas pri la solvo de konfliktoj regulataj de la federacia juro en la tuta lando (''tribunales federales'') kaj, ankaŭ, de la leĝaro komuna en la Aŭtonoma Urbo Bonaero (''tribunales nacionales''). La nomumon de juĝistoj faras la Prezidanto de la Nacio interkonsente kun la Senato, sur bazo de triopo formita de kandidatoj selektitaj per publika konkurenco fare de la ''Consejo de la Magistratura'' (Juĝista Konsilantaro), nome organismo de multfaka kompono, al kiu korespondas la rekta kontrolo de la [[juĝisto]]j kaj de la administrado de la Justica Povo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/judicial.php |titolo=Constitución nacional - Del poder judicial: de su naturaleza y duración |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130730181159/http://www.senado.gov.ar/web/interes/constitucion/judicial.php |arkivdato=2013-07-30 }}</ref> La juĝistoj restas en siaj postenoj «dum pluas ties bona konduto» kaj povas esti elpostenigitaj nur okaze de gravaj miskondutoj, fare de ''Jurado de Enjuiciamiento'' (Ĵurio de Juĝado), formita de leĝofaristoj, magistratoj kaj advokatoj. == Servoj == La [[Argentina Federala Polico]] - AFP (Hispane: Policía Federal Argentina - PFA) estas la ĉefa korpo de interna sekureco de la Argentina Respubliko. Ĝi estis kreita la [[24an de decembro]] [[1943]], per la Dekreto 17.750 sur la bazoj de la malnova "Polico de la Ĉefurbo", kiu operaciis en la Urbo de Bonaero de 1880 ĝis tiu jaro, kaj eniris en funkciojn la 1an de januaro 1945. AFP dependas de la Ministerio de Sekureco, ĝi havas taĉmentojn en ĉiuj provincoj de la lando nomitaj "Delegacioj" kaj en la Urbo de Bonaero, kie ĝi praktikas ankaŭ la funkciojn de loka polico, entute kun la [[Metropola Polico de la Urbo de Bonaero]], pro la 7a artikolo de la Nacia Leĝo 24.588, ankaŭ nomita Leĝo Cafiero. La provincoj havas proprajn policojn, kiu laboras en multaj kazoj artikitaj kun la Federala Polico. == Sporto en Argentino == En lando de tiom da loĝantoj, kompreneble troveblas kluboj de ĉiaj sportaj disciplinoj. Aparte populara en Argentino - samkiel en la najbaraj landoj Brazilo kaj Urugvajo - estas [[futbalo]]. Kiam konkuras la vira [[argentina nacia teamo de futbalo]], milionoj da subtenantoj sekvas ĉiujn movojn. En 1978 kaj 1986 la teamo gajnis la [[Futbala Mondpokalo|Futbalan Mondpokalon]], sed en la matĉoj de la [[Futbala Mondpokalo 2010]] ili nur eniris la grupon de plej bonaj ok teamoj, tie malvenkante kontraŭ la germana teamo. Enlande grandis la atendoj ke en la matĉoj de la [[Futbala Mondpokalo 2014]] de la 12-a de junio ĝis la 13-a de julio ĝi denove pli sukcesu, sed tamen la argentina teamo ne sukcesis venki en la finalo malvenkante denove kontraŭ la germana teamo. Inter plej popularaj kluboj menciindas la [[Club Atlético Boca Juniors]], [[Club Atlético Newell's Old Boys]], [[San Lorenzo de Almagro]], [[Quilmes AC]], [[Club Atletico Colón]], [[Club Atlético Lanús]], [[Club Atlético Vélez Sarsfield]], [[Estudiantes de La Plata]] ktp. == Esperanto en Argentino == En [[1941]] fondiĝis [[Argentina Esperanto-Ligo]], kiu en [[1946]] ricevis la statuson de [[Landa Asocio]] de [[UEA]] en Argentino. Aldone en [[1966]] fondiĝis [[Juna Esperantistaro Argentina]], kiu ricevis la statuson de junulara sekcio de Argentina Esperanto-Ligo kaj de landa sekcio de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo]] (TEJO) samjare. De la 26-a de julio ĝis la 2-a de aŭgusto [[2014]] okazis en [[Bonaero]] la [[UK 2014|99-a Universala Kongreso]] de [[Esperanto]] tuj post la 47-a Konferenco de [[Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj]] (ILEI) en [[Montevideo]], [[Urugvajo]]. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Argentina ekstera politiko]] * [[Argentina Esperanto-Ligo]] * [[Latin-Ameriko]] * [[Listo de urboj de Argentino]] * [[Provincoj de Argentino]] * [[Argentine (pariza metrostacio)]] * [[República Argentina (metroo de Madrido)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Argentino|q=Argentino|wikt=Argentino|ReVo=argentin}} * {{oficiala retejo}} ({{es}}) * {{ueavikio|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * [https://www.casarosada.gob.ar/ Retejo de la Prezidanto de Argentino] {{es}}, {{en}} * [https://stanobelov.blogspot.com/search/label/argentino Vojaĝraportoj pri Argentino] {{eo}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/argentina/ Argentino] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210417040319/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/argentina/ |date=2021-04-17 }} en [[Monda faktolibro de CIA]] {{G20-Ŝtatoj}} {{Merkosudo}} {{Ŝtatoj en Sudameriko}} {{Havenda artikolo|Argentino}} {{Elstara}} {{ADLS|2014|28}} <!-- kaj de semajno 29 --> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Argentino| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1816]] jatch14b6e7gylkks5ob8ik4casxc2f 0 430 9367999 9352051 2026-05-07T02:13:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367999 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=granda ŝtato en Suda Azio|naturgeografia termino|Hinda subkontinento|okcidenta parto de Papuo ("Papua Barat")|Okcidenta Papuo|apa=Hindio}} {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = भारत गणराज्य | transskribo = Bhārat Gaṇarājya | eonomo = Barato | eonomo alternative = Barata Unio, Barata Respubliko, Hindio, Hindujo, Hinda Unio, Hinda Respubliko | flago = [[Dosiero:Flago-de-Barato.svg|150ra|{{centre|La flago de Barato}}]] | blazono = [[Dosiero:Emblem of India.svg|100ra|{{centre|La blazono de Barato}}]] | nacia himno = [[Jana-Gana-Mana]] | nacia devizo = Satyameva jayate (सत्यमेव जयते) <br /> Nur vereco triumfas | lokigo-bildo = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 250 | dosiero1 = India_(orthographic_projection).svg | dosiero2 = 2019 Political Map of India.jpg | piedlinio = }} | lingvoj = 24 lingvoj kies plej grava estas la [[Hinda lingvo|hinda]] | ĉefurbo = [[Nov-Delhio]] | religio = [[Hinduismo|hinduoj]] (80,46 %), [[Islamo|islamanoj]] (13,43 %), [[Kristanismo|kristanoj]] (2,34 %), [[Siĥismo|siĥoj]] (1,87 %), [[budhisto]]j (0,77 %), [[Ĝainismo|ĝainistoj]] (0,41 %), aliaj (0,72 %) | km2 = 3287590 | akvo = 9.5 | loĝantoj = Baratanoj | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro-jaro = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝdenso = 324 | valuto = [[Barata rupio]] | valuta kodo = INR | horzono = +5:30 | ttt = in | landkodo = IND | tel = 91 | politika sistemo = [[Respubliko|Federacia respubliko]] | ŝtatestro = [[Prezidento]] [[Droupadi Murmu]] | ĉefministro = [[Narendra Modi]] | nacia tago = [[26-a de januaro]] [[1950]] (respubliko) | sendependeco = [[15-a de aŭgusto]] [[1947]] | esperanto-asocio = [[Federacio Esperanto de Barato]] }} '''Barato'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#Barato_kd Barato] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref> (ankaŭ skribita '''Bharato'''<ref>[https://vortaro.net/#Bharato_kd Bharato] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref> aŭ konata kiel '''Hinda Unio''', {{lang-hi|भारत गणराज्य|t= [barat ganaraĝja]}} {{aŭdigo|Bharat_Ganarajya.ogg}}, respektive '''Respubliko Barato''') estas federacia ŝtato en [[Suda Azio]] sur [[hinda subkontinento]] ĉe la [[Hinda Oceano]]. Ĝi estas la sepe plej granda lando laŭ areo, la dua plej loĝata lando (kun ĉirkaŭ 1,2 miliardoj da loĝantoj) kaj la plej loĝata demokratia lando en la mondo. Ĝi limas kun la Hinda Oceano sude, kun la [[Araba Maro]] sudokcidente, kaj la [[Golfo de Bengalo]] en sudoriento. Ĝi kunhavas landlimojn kun [[Pakistano]] okcidente;<ref>La registaro de Barato konsideras ankaŭ [[Afganio|Afganion]] kiel liman landon, ĉar ĝi konsideras la tutan [[Kaŝmiro|Kaŝmiron]] kiel parton de Barato. Tamen, tio estas sub polemiko, kaj fakte la regiono borde kun Afganio estas administrata de Pakistano. Fonto: "Ministry of Home Affairs (Department of Border Management)" (PDF). Arkivita el la originalo (PDF) en 17a de Marto 2015. [https://web.archive.org/web/20150317182910/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> [[Ĉinio]], [[Nepalo]], kaj [[Butano (lando)|Butano]] nordoriente; kaj [[Birmo]] kaj [[Bangladeŝo]] oriente. En la Hinda Oceano, Barato estas najbara de [[Srilanko]] kaj [[Maldivoj]]. La insuloj [[Andamanoj kaj Nikobaroj]] de Barato kunhavas maran limon kun [[Tajlando]] kaj [[Indonezio]]. La Hindia subkontinento estis hejmo de la urba [[Induso-civilizacio]] de la 3a jarmilo [[a.K.E.]] — unu el la plej fruaj civilizoj de la mondo.<ref>Wright: "The Indus civilisation is one of three in the 'Ancient East' that, along with Mesopotamia and Pharaonic Egypt, was a cradle of early civilisation in the Old World (Childe 1950). Mesopotamia and Egypt were longer-lived, but coexisted with Indus civilisation during its florescence between 2600 and 1900 B.C. Of the three, the Indus was the most expansive, extending from today's northeast Afghanistan to Pakistan and India." Wright 2010.</ref> En la venonta jarmilo, la plej aĝaj skribaĵoj asociaj kun [[Hinduismo]] ekkomponiĝis. Grandskala urbanizado okazis sur la valo de la rivero [[Gango]] en la unua jarmilo a.K.E. kio kondukis al [[Mahajanapado]], kaj aperis kaj [[Budhismo]] kaj [[Ĝainismo]]. Plej fruaj politikaj plifirmiĝoj okazis dum la [[Maŭrja imperio|Maŭrja]] kaj la [[Gupta imperio]]j; la postaj duoninsulaj Mezaj Regnoj influis super kulturoj tiom for kiom ĝis [[Sudorienta Azio]]. En la [[mezepoko]], alvenis [[Judismo]], [[Zoroastrismo]], [[Kristanismo]], kaj [[Islamo]], kaj aperis ankaŭ [[Siĥismo]], ĉiuj el kiuj aldonis al la mondoregiono diversajn kulturojn. Multo el la nordo falis al la [[Delhia Sultanlando]]; la sudo estis unuigita sub la [[Viĝajanagara imperio]]. La lando estis unuigita en la 17a jarcento fare de la [[Mogola Imperio]]. En la 18a jarcento, la subkontinento venis sub la [[Maratha Imperio]] kaj en la 19a jarcento sub la [[Brita Orienthinda Kompanio]], kio poste ŝanĝiĝis al [[Brita Hindio|Britkrona regado]]. Naciisma movado aperis en la fino de la 19a jarcento, kio poste, sub [[Mahatma Gandhi]], famiĝis pro la propagando por neviolenta rezistado kaj kondukis al la sendependeco en [[1947]]. En 2017, la ekonomio de Barato estis la sesa plej granda laŭ [[Malneta enlanda produkto|MEP]] kaj la tria plej granda laŭ akirpova komparo.<ref name="autogenerated1">"World Economic Outlook Database, October 2017 – Report for Selected Countries and Subjects". [[Internacia Monunua Fonduso]] (IMF). Arkivita el la originalo en 31a de Januaro 2018. [https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=47&pr1.y=2&c=534&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Post ekonomiaj reformoj baze sur merkatoj en 1991, Barato iĝis unu el la plej rapide kreskantaj ĉefaj ekonomioj kaj estas konsiderata [[Sojlolando|ĵus industriita lando]]. Tamen ĝi daŭre frontas defiojn pro [[malriĉeco]], [[korupto]], [[malsufiĉa nutrado]] kaj neadekvata publika [[sansistemo]]. Kiel [[Listo de ŝtatoj kun nukleaj armiloj|ŝtato kun atomarmiloj]] kaj mondoregiona [[potenco]], ĝi havas la duan plej grandan [[armeo]]n en la mondo kaj rangas la kvina laŭ militarmea elspezo inter ŝtatoj. Barato estas federacia respubliko regata laŭ [[parlamenta reĝimo]] kaj konsistas el [[Ŝtatoj de Barato|29 subŝtatoj]] kaj 7 unuigaj teritorioj. Barato estas ankaŭ agnoskata pro sia ampleksa [[Barata kinematografio|kinarto]], riĉa [[Barata kuirarto|kuirarto]] kaj fekundega naturo kaj vegetaĵaro. Ĝi estas plurisma, multlingva kaj mult-etna socio kaj estas ankaŭ hejmo al diverseco de naturo en vario de protektitaj habitatoj. Barato estas membro de [[ASEAN|ASEAN Plus Tri]]. == La nomo ''Barato'' == La nomo ''Barato'' havas la saman signifon kiel ''Hinda Unio''. La vorto ''[[Hindujo]]'' (aŭ ''Hindio'')<ref>[https://vortaro.net/#Hindio_kd Hindio] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref> aliflanke havas neklaran signifon – legu pli pri tio en la artikolo [[Hindujo]]. La plej multaj barataj [[esperantistoj]] preferas la vorton ''Barato'' por la ŝtato, tiel konservante la vorton ''Hindujo'' por la historia signifo de [[Brita Hindujo]] aŭ por la tuta [[hinda subkontinento]], kiu entenas krom Barato ankaŭ [[Bangladeŝo]]n, [[Butano (lando)|Butanon]], [[Nepalo]]n kaj [[Pakistano]]n. Tiun sintenon kunhavas multaj nebarataj esperantistoj.<ref>[https://baratejo.wordpress.com/ La Federacio Esperanto de Barato] Alirita la 3an de Februaro 2021. En la tuta retejo oni uzas terminojn Barato, barata, baratanoj, Barata Esperanta Kunveno ktp.</ref> == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Barato}} La lando estis unuigita la unuan fojon fare de [[Aŝoko]] (proksimume 273 - 232 a.K.E.), sed baldaŭ ĝi disfaliĝis en vicon da ŝtatoj kaj post periodo de unuiĝo, almenaŭ de norda parto de la lando dum la unuaj regantoj de dinastio Guptovanoj ([[320]] - [[414]]), okazis ekde la [[5-a jarcento]] nova diseriĝo. En la [[8-a jarcento]] la parto de la norda Barato estis [[islamo|islamigita]]. Denove unuigis la landon nur unuaj regantoj de dinastio de [[Grandaj Mughaloj]]. Oni povus diri ke tiu historio de la hinda subkontinento antaŭ la 20-a jarcento estis komuna al la tuta [[Hindio]] kaj respektive al ĉiuj ŝtatoj eliĝintaj el la disfalo de la kolonia imperio nomata [[Brita Hindio]] en la fino de la 19a jarcento. Grava okazaĵo de tiu epoko estis la tiel nomata [[Ribelo de Sipajoj]]. === Sendependa Barato === [[Dosiero:Gandhi Nehru 1929.jpg|eta|dekstra|240ra|[[Gandhi]] kaj [[Nehru]] en [[1929]].]] Post antaŭaj tiudirektaj luktoj kaj partopreno de hindia soldataro en la [[Dua Mondmilito]] la [[15an de aŭgusto]] de [[1947]] Barato sendependiĝis de [[Britio]]. Unu el la plej influaj gravuloj de tiu periodo estis [[Mohandas Karamchand Gandhi]], kiu post helpi decidege tiun sendependecon estis mortigita de fanatika hinduo. Post la sendependiĝo eksplodis teruraj malfacilaĵoj inter hindiaj islamanoj kaj hinduistoj, kio igis la [[Dispartigo de Hindio|dispartigon de la lando en du]]: nome la nuna Barato kaj Pakistano, tiam dividita en du zonoj, la okcidenta (nuna Pakistano) kaj la orienta (nuna Bangladeŝo). Dum granda parto de sia historio, Barato estis regita de la partio [[Barata Nacia Kongreso]]. Ĝi estis fondita multe antaŭ la sendependeco de la lando, kaj estis dum longa tempo konsiderata kvazaŭ simbolo de tiu ĉi. Ĝi estis dum longa tempo estrata de anoj de la [[familio Nehru-Gandhi]], tio estas, de la unua ĉefministro [[Jawaharlal Nehru]], lia filino [[Indira Gandhi]], kaj ties filoj [[Rajiv Gandhi|Rajiv]] kaj [[Sanjay Gandhi|Sanjay]], bofilino [[Sonia Gandhi|Sonia]] kaj nepoj. Al Nehru sekvis [[Gulzarilal Nanda]]. Dume estis la prezidentoj de Barato [[Rajendra Prasad]] kaj [[Sarvepalli Radhakrishnan]]. [[Indira Priyadarshini Gandhi]] plej konata kiel [[Indira Gandhi]] estis ĉefa reganto de la lando ekde la [[19a de januaro]] de [[1966]] ĝis la [[24a de marto]] de [[1977]], kaj ekde la [[14a de januaro]] de [[1980]] ĝis sia morto en la [[31a de oktobro]] [[1984]]. Ŝi estis la ununura filino de [[Jawaharlal Nehru]], la unua Ĉefministro de Barato. Ŝi havis la saman familinomon "Gandhi" sed ŝi ne estis parenco de [[Mohandas Gandhi|Mahatma Gandhi]]). Dum sia epoko, ŝi estis unu el la plej gravaj registoj tutmondaj (kaj unu el la malmultaj registinoj) kaj tiam Barato estis unu el la plej gravaj landoj de la [[Movado de Nealiancitaj Landoj]]. La Barata Nacia Kongreso regis la centran registaron preskaŭ seninterrompe ĝis 1977. Inter tiu jaro kaj 1980, koalicio estrata de la [[Janata Partio]] venkis en la balotoj. Nova malvenko de la Kongreso okazis en [[1989]], fare de la [[Janata Dal]], kiu nur konservis la povon dum du jaroj. Inter 1996 kaj 1998, ekzistis pluraj ŝanĝoj, kun venko unue de la dekstra [[hindua naciismo|hindunaciisma]] partio [[Baratija Janata Partio]] (BJP) kaj poste de la maldekstra koalicio Unuiĝinta Fronto. En 1998, la BJP formis la nacian Demokratan Aliancon kun aliaj lokaj partioj, kaj regis dum la tuta 5-jara periodo. La [[Kargila Milito]], konata ankaŭ kiel Kargila konflikto, estis armita konflikto inter Barato kaj Pakistano kiu okazis inter majo kaj julio 1999 en la Kargila distrikto de Kaŝmiro kaj aliloke en la Linio de Kontrolo (LK). [[Dosiero:President Barack Obama with Prime Minister Manmohan Singh 2009-11-24(2).jpg|eta|dekstre|Manmohan Singh kun la Usona Prezidento [[Barack Obama]] en la [[Blanka Domo]].]] En la balotoj de [[2004]], la Kongreso, estrita de Sonia Gandhi, venkis surprize, kaj, apogite de pli malgrandaj maldekstraj partioj, sukcesis formi registaron. La [[22-an de majo]] de 2004, la [[sikismo|siko]] [[Manmohan Singh]] de la Barata Nacia Kongreso, estis nomumita ĉefministro de Barato. Komence de la [[21-a jarcento]] Barato estas kun [[Ĉinio]] unu el la plej gravaj landoj de la disvolviĝanta Azio pro siaj teritoria amplekseco, siaj enormaj loĝantaroj kaj la pezo de siaj ekonomioj. En la areo de [[Kaŝmiro]] okazis jam multaj konfliktoj kaj militoj, kiel la [[Barat-Pakistana Milito de 1965]]. Tiu estis kulmino de bataleto kiu okazis inter Aprilo 1965 kaj Septembro 1965 inter Pakistano kaj Barato. La konflikto ekis post la Operaco Ĝibraltaro fare de Pakistano, kiu celis enfiltri fortojn en [[Ĝamuo kaj Kaŝmiro]] por stimuli ribelon kontraŭ la regado fare de Barato. Barato reagis per lanĉo de tut-skala milita atako en Okcidenta Pakistano. Tiu dekseptaga milito okazigis milojn da perdoj ambaŭflanke kaj estis atestilo de la plej granda engaĝiĝo de armitaj vehikloj kaj de la plej granda tanka batalo ekde la Dua Mondmilito. Alfrontoj inter la du ŝtatoj finis post [[Unuiĝintaj Nacioj]] ordonis batalĉeson deklarita post la diplomata interveno fare de Sovetunio kaj Usono, kaj la sekva proklamo de la Taŝkenta Deklaro. == Geografio == [[Dosiero:India topo big.jpg|eta|alt=Map of India. Most of India is yellow (elevation 100–1000 m). Some areas in the south and mid-east are brown (above 1000 m). Major river valleys are green (below 100 m).|Topografia mapo de Barato.]] Barato situas ĉe la [[Hinda Oceano]], kaj havas ĉirkaŭ 7000 kilometrojn longan [[marbordo]]n. Ties loko estas en koordinatoj 20 No, 77 Or (sudcentra [[Azio]]) kaj ties areo estas de 2.973.190&nbsp;km², el kiuj estas semotaŭgaj ĉirkaŭ 56%. Barato estas la kerno de la [[Hinda subkontinento]], sur la [[Hindia plato]], kaj parto de la [[Hind-Aŭstralia Plato]].<ref name="Ali & Aitchison 2005">Ali, J. R.; Aitchison, J. C. (2005), "Greater India", Earth-Science Reviews, 72 (3–4): 170–173, doi:10.1016/j.earscirev.2005.07.005</ref> La difinaj geologiaj procezoj de Barato ekis antaŭ 75 milionoj da jaroj kiam la Hindia plato, poste estis parto de la suda superkontinento [[Gondvano]], ekis nordorientan drivon okazigitan ĉar la margrundo disiĝis sudokcidenten kaj poste, suden kaj sudorienteen.<ref name="Ali & Aitchison 2005"/> Samtempe, la vasta [[Tetiso (pramaro)|Tetisa]] oceana krusto, je sia nordoriento, ekiris sub la [[Eŭrazia plato]].<ref name="Ali & Aitchison 2005"/> Tiuj duoblaj procezoj, drivitaj per konvekcio en la [[Termantelo]], kaj kreita de la [[Hinda Oceano]] kaj kaŭzis ke la Hindia [[kontinenta terkrusto]] fine enŝoviĝis sub Eŭrazio kaj levigis [[Himalajo]]n.<ref name="Ali & Aitchison 2005"/> Tuj sude de la leviĝinta Himalajo, platomovado kreis ampleksan tranĉeon kiu rapide pleniĝis per river-borda sedimento<ref>Dikshit, K. R.; Schwartzberg, Joseph E., "India: Land", Encyclopædia Britannica, p. 7. [https://www.britannica.com/place/India] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> kaj nune konstituas la [[Indus-Ganga Ebenaĵo|Indus-Gangan Ebenaĵon]].<ref>Prakash, B.; Kumar, S.; Rao, M. S.; Giri, S. C. (2000), "Holocene Tectonic Movements and Stress Field in the Western Gangetic Plains" (PDF), Current Science, 79 (4): 438–449 [http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Eltranĉita el la ebenaĵo pere de la [[Aravali-Montaro]] kuŝas la [[Dezerto Tar]].<ref>Dikshit, K. R.; Schwartzberg, Joseph E., "India: Land", Encyclopædia Britannica, p. 11. [https://www.britannica.com/place/India] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> La origina Hindia plato survivas kiel [[Suda Barato|duoninsula Barato]], nome la plej aĝa kaj geologie plej stabila parto de Barato. Ĝi etendas tiom for norden kiel ĝis la Satpura kaj [[Vindhya-Montaro]]j en centra Barato. Tiuj paralelaj montaroj etendas el la marbordo de la [[Araba Maro]] en [[Guĝarato]] en la okcidento de la karbo-riĉa [[Ĉotanagpur-Altebenaĵo]] en [[Ĝarkhando]] oriente.<ref>Dikshit, K. R.; Schwartzberg, Joseph E., "India: Land", Encyclopædia Britannica, p. 8. [https://www.britannica.com/place/India] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Sude, la cetera duoninsula teramaso, nome la [[Dekkana Altebenaĵo]], estas flankigitas kaj okcidente kaj oriente pere de marbordaj teritorioj konataj kiel la [[Okcidentaj Ghatoj]] kaj la [[Orientaj Ghatoj]];<ref>Dikshit, K. R.; Schwartzberg, Joseph E., "India: Land", Encyclopædia Britannica, pp. 9-10. [https://www.britannica.com/place/India] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> la altebenaĵo enhavas la plej malnovajn rokformaĵojn, kelkaj el kiuj ĉirkaŭ unu mil milionoj da jaroj. Tiele konstitutita, Barato kuŝas norde de [[ekvatoro]] inter 6° 44' kaj 35° 30' de norda latitudo<ref>La plej norda pinto sub Barata kontrolo estas la disputita [[glaĉero]] [[Siaĉen]] en [[Ĝamuo kaj Kaŝmiro]]; tamen, la Registaro de Barato konsideras la tutan regionon de la iama princlanda ŝtato Ĝamuo kaj Kaŝmiro, inklude [[Gilgit-Baltilando]]n, fakte administrata de Pakistano, kiel sia propra teritorio. Tiele ĝi atribuas la latitudon 37° 6' al sia plej norda pinto.</ref> kaj 68° 7' kaj 97° 25' de orienta longitudo.<ref>India Yearbook 2007, New Delhi: Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, 2007, ISBN 978-81-230-1423-4 p. 1.</ref> [[Dosiero:KedarRange.jpg|eta|maldekstra|alt=A shining white snow-clad range, framed against a turquoise sky. In the middle ground, a ridge descends from the right to form a saddle in the centre of the photograph, partly in shadow. In the near foreground, a loop of a road is seen.|La montaro Kedar de la Granda Himalajo staras antaŭ la templo Kedarnath (ŝtato [[Utarakando]]), kiu estas unu el la dekdu sanktejoj ''jyotirlinga''.]] La barata marbordo estas 7,517 kilometrojn longa; el tiu distanco, 5,423 kilometroj apartenas al la duoninsula Barato kaj 2,094 kilometroj al la insularoj [[Andamanoj]], [[Nikobaroj]], kaj [[Lakŝadivoj]]. Laŭ la barataj marmapoj, la kontinenta marbordo konsistas el la jeno: 43% de sablaj strandoj; 11% de rokaj bordoj, inklude klifojn; kaj 46% de [[Vado|vadaj kotejoj]] kaj marĉaj bordoj.<ref>Kumar, V. S.; Pathak, K. C.; Pednekar, P.; Raju, N. S. N. (2006), "Coastal processes along the Indian coastline" (PDF), Current Science, 91 (4), pp. 530–536 [drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Ĉefaj Himalaj-devenaj riveroj kiuj fluas ĉefe tra Barato estas [[Gango]] kaj [[Bramaputro]], ambaŭ el kiuj elfluas al la [[Golfo de Bengalo]].<ref>Dikshit, K. R.; Schwartzberg, Joseph E., "India: Land", Encyclopædia Britannica, p. 15. [https://www.britannica.com/place/India] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Gravaj alfluantoj de Gango estas [[Jamuna]] kaj [[Koŝi]]; la tre malalta deklivo de tiu lasta ofte okazigas damaĝajn inundojn kaj gapigajn fluejŝanĝojn.<ref>Duff, D. (29a de Oktobro 1993), Holmes Principles of Physical Geology (4a eld.), Routledge, ISBN 978-0-7487-4381-0 p. 353. [https://books.google.es/books?id=E6vknq9SfIIC&pg=PT353&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Ĉefaj duoninsulaj riveroj, kies pli deklivaj gradejoj evitas inundojn, estas [[Godavari]], [[Mahanadi]], [[Kaveri]], kaj [[Kriŝno (rivero)|Kriŝno]], kiu same elfluas al la Golfo de Bengalo;<ref>Dikshit, K. R.; Schwartzberg, Joseph E., "India: Land", Encyclopædia Britannica, p. 16. [https://www.britannica.com/place/India] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> kaj [[Narmada]] kaj [[Tapti]], kiuj fluas al la Araba Maro.<ref>Dikshit, K. R.; Schwartzberg, Joseph E., "India: Land", Encyclopædia Britannica, p. 17. [https://www.britannica.com/place/India] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Marbordaj trajtoj estas la marĉaj Ranaĵoj de [[Distrikto Kutĉ|Kutĉ]] de okcidenta Barato kaj la aluviaj Sundarbanaj deltoj de orienta Barato; tiuj kunhavataj kun Bangladeŝo.<ref>Dikshit, K. R.; Schwartzberg, Joseph E., "India: Land", Encyclopædia Britannica, p. 12. [https://www.britannica.com/place/India] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Barato havas du insularojn: nome [[Lakŝadivoj]], koralaj [[atolo]]j de la sudokcidenta marbordo; kaj [[Andamanoj kaj Nikobaroj]], nome vulkana ĉeno en la [[Andamana Maro]].<ref>Dikshit, K. R.; Schwartzberg, Joseph E., "India: Land", Encyclopædia Britannica, p. 13. [https://www.britannica.com/place/India] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> La barata klimato estas tre forte influita de Himalajo kaj de la [[Dezerto Tar]], ambaŭ el kiuj direktas la ekonomie kaj kulture gravajn somerajn kaj vintrajn [[musono]]jn.<ref name="Chang 1967, pp. 391–394">Chang 1967, pp. 391–394.</ref> Himalajo evitas la malvarmajn centraziajn katabazajn ventojn, tenante la kernon de la Hindia subkontinento pli varma ol plej lokoj de similaj latitudoj.<ref>Posey, C. A. (1a de Novembro 1994), The Living Earth Book of Wind and Weather, Reader's Digest, ISBN 978-0-89577-625-9 p. 118.</ref><ref>Wolpert, S. (25a de Decembro 2003), A New History of India (7a eld.), Oxford University Press, ISBN 978-0-19-516678-1 p. 4.</ref> La Dezerto Tar ludas ŝlosilan rolon ĉar altiras la humidajn sudokcidentajn somerajn musonajn ventojn kiuj, inter Junio kaj Oktobro, havigas la majoritaton de la pluvo en Barato.<ref name="Chang 1967, pp. 391–394"/> Kvar ĉefaj klimataj grupoj hegemonias en Barato: tropika malseka, tropika seka, subtropika malseka kaj montara.<ref>Heitzman, J.; Worden, R. L. (Aŭgusto 1996), India: A Country Study, Area Handbook Series, Washington, D.C.: Library of Congress, ISBN 978-0-8444-0833-0 p. 97.</ref> === Geografiaj elementoj === [[Dosiero:Cow.Tamilnadu.jpg|eta|Bovino kaj bovido sur strato en [[Tamilujo]].]] La [[Malabara Marbordo]] estas longa kaj mallarĝa bordo ĉe la sudokcidenta parto de la Hindia subkontinento kaj la Hinda Oceano, en la subŝtatoj Karnatako kaj Keralo de Barato. Geografie ĝi konsistas el la plej pluvoplenaj regionoj de suda Hindio, ĉar la montaro Okcidentaj Ghatoj interkaptas la humidajn ŝarĝojn de la musono, speciale sur siaj okcidentaj montaj deklivoj. La termino "Malabara Marbordo" ankaŭ estas foje uzita por aludi al la tuta okcidenta marbordo de la Hindia subkontinento, de la plej norda parto de la marbordo de la subŝtato Maharaŝtro, tra la marbordo de Goao, Karnatako kaj Keralo ĝis la pinto de la subkontinento ĉe Kanyakumari en Tamilnado. La [[Orient-himalajaj foliaj kaj koniferaj arbaroj]] estas tutmondaj 200-regiono situanta en Barato, Birmo, Butano, Ĉinujo kaj Nepalo. Ĝi estas signita de la Monda Natur-Fonduso (WWF) kiel unu el la prioritataj ejoj por la naturkonservado kaj kunigas plurajn ekoregionojn de la sudaj flankoj de orienta Himalajo: la orient-himalajaj subalpaj koniferaroj, la orient-himalajaj foliarbaroj, la nordbirmaj mezvarmaj arbaroj kaj la nordorient-himalajaj subalpaj koniferaroj. [[Orienta Barato]] estas regiono de Barato konsistanta el la subŝtatoj [[Bihar]], [[Ĝarkhando]], [[Okcidenta Bengalo]], [[Odiŝo]] kaj ankaŭ el la unio teritoria [[Andamanoj kaj Nikobaroj]]. === Bestoj === La urboj de Barato havas abundon da sovaĝaj aŭ senmastraj bestoj, interalie [[bovo]]j, [[strata hundo|hundoj]], kaj [[resuso]]j. Nur sporade estas registaraj politikoj celataj por aŭ kontraŭ ili.<ref>Guenther, Katja M. 2024. "Examining Interspecies Complexity and Conflict in the Anthropocene". ''Society & Animals'' 32(7-8): 871-875. [https://brill.com/view/journals/soan/32/7-8/article-p871_13.xml]</ref> == Loĝantaro == [[Dosiero:Rangia India Wikivoyage Banner.jpg|775ra]] [[Dosiero:Girls in Kargil.jpg|eta|dekstre|250ra|Virinoj en Kargil, [[Ĝamuo kaj Kaŝmiro]].]] La loĝantaro de Barato en 2016 estis ĉirkaŭkalkulita je 1,324,171,354<ref>"World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). [[Departemento de la Unuiĝintaj Nacioj pri Ekonomiaj kaj Sociaj Aferoj]], Population Division. [https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> (kio faras ĝin [[Listo de landoj laŭ loĝantaro|la 2a en la mondo]]). La loĝdenso estis ĉirkaŭkalkulita je 396.0/km² (kio faras ĝin la 31a en la mondo). El tiu loĝantaro estas urba 28% (2000) La loĝdenso de homoj por kv. km da semotaŭga tero estis ĉirkaŭkalkulita je 609,1 (2000). La kreskanta procento estis ĉirkaŭkalkulita je 1,58% (2000, takso). La naskoj estis ĉirkaŭkalkulita po 24,79 je 1000 homoj jare (2000, takso) kaj la mortoj po 8,88 je 1000 homoj jare (2000, takso). Estis migrantoj -0,08 je 1000 homoj jare (2000, takso). La mortokvanto de beboj estis po 64,9 mortoj je 1000 naskoj (2000, takso). La nombro de infanoj por virino estis po 3,11 infanoj naskitaj de virino (2000, takso). Kaj la meza vivolongeco estis de 62,5 jaroj por homo (61,89 por viroj, 63,13 por virinoj) (2000, takso). === Sociaj grupoj === [[Dosiero:MND01.jpg|eta|200ra|Marmora skulptaĵo de la 9a jarcento de [[Sarasvati]].]] En tiom enorma loĝantaro kiom estas tiu de Barato multaj kaj ampleksas la diversaj sociaj grupoj. La plej gravaj agnoskitaj etnoj estas 72% hindarjana, 25% dravida, 3% aliaj. En granda parto de Barato ankoraŭ funkcias la sistemo de [[kasto]]j, kion hinduismo ne malakceptas, dum aliaj religioj ne tiom agnoskas. Laŭ la [[religio]] oni publikigas ofte diversajn statistikojn, inter kiuj jena: * 80,0% - [[hinduismo]] * 14,0% - [[islamo]] * 2,4% - [[kristanismo]] * 2,0% - [[sikhismo]] * 0,7% - [[budhismo]] * 0,7% - [[ĝainismo]] * 0,4% - alia ==== Hinduismo en Barato ==== [[Hinduismo]] estas la ĉefa religio en Barato kaj [[Nepalo]]. La unua signifo de la vorto (uzita de [[islamano]]j) estis la religio de la popolo, kiu loĝas trans la rivero Sindhu aŭ la [[Induso]]. Paroli pri "Hinduismo" estas iom kiel paroli pri "Eŭropismo"; la popoloj de [[Hindio]] kompreneble havas multajn malsamajn kredojn, same kiel tiuj de [[Eŭropo]]. Iuflanke, en Barato oni povas trovi kelkajn pligrandajn [[sekto]]jn, ekz. [[viŝnuismo]]n aŭ [[ŝivismo]]n. Anoj de unu sekto konsentas la sanktecon de la aliaj kaj eĉ ofte, de aliaj religioj, do ilia rilato ne estas kiel ekzemple la rilato inter [[judismo]] kaj [[kristanismo]]. Aliflanke, oni ofte aŭdas, ke la fundo de hinduismo estas la [[Vedoj]], la plejfruaj skribaĵoj de [[Hindio]]. Nur la sektoj, kiuj akceptas la Vedojn, estas "[[ortodoksismo|ortodoksaj]]". Ekzemploj de ne-ortodoksaj hindaj sektoj estas [[Budhismo]] aŭ [[Ĝajnismo]]. Laŭ la popola religio de Barato, ankaŭ la [[epiko]]j [[Mahabarato]] kaj [[Ramajano]] estas sanktaj fontoj de hinduismo, same kiel la Puranoj (dirakontoj). ==== Islamo en Barato ==== {{Ĉefartikolo|Islamo en Barato}} [[Dosiero:Jama Masjid is the largest mosque in India. Delhi, India..jpg|eta|maldekstra|200ra|La [[Moskeo de la Vendredoj|Jama Masjid]] en [[Delhio]] estas unu el la plej grandaj [[moskeo]]j de la mondo.]] Islamo estas la dua plej granda religio en Barato, kun 14.2% el la landa loĝantaro tio estas ĉirkaŭ 172 milionoj da personoj kiuj identigas sin kiel aliĝintoj de Islamo (censo de 2011).<ref>"Religion Data - Population of Hindu / Muslim / Sikh / Christian - Census 2011 India". www.census2011.co.in. [http://www.census2011.co.in/religion.php] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Islamo alvenis al la okcidenta marbordo de Barato kiam arabaj komercistoj jam en la 7a jarcento venis al la [[Malabara Marbordo]]<ref>"'Trade, not invasion brought Islam to India' - Times of India". ''[[The Times of India]]''. [https://timesofindia.indiatimes.com/india/Trade-not-invasion-brought-Islam-to-India/articleshow/2144414.cms] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> kaj al Konkan-Guĝarato.<ref>Wink, André (1990). Al-Hind, the making of the Indo-Islamic world (2a. eld., ŝanĝita eld.). Leiden: E.J. Brill. p. 68. ISBN 9004092498. [https://books.google.es/books?id=U7Q3AAAAIAAJ&pg=PA68&dq=arabs,+gujarat&hl=en&sa=X&ei=9ojpUpjgCbHH7Abi74CIDQ&redir_esc=y#v=onepage&q=arabs%2C%20gujarat&f=false] Alirita la 18an de Marto 2018. "Up to about the tenth century the largest settlement of Arabs and Persian Muslim traders are not found in Malabar however but rather more to the north in coastal towns of the Konkan and Gujarat, where in pre-Islamic times the Persians dominated the trade with the west. Here the main impetus to Muslim settlement came from the merchants of the Persian Gulf and Oman, with a minority from Hadramaut."</ref> Oni supozas, ke la Ĉeraman Ĝuma Moskeo en Keralo estis la unua moskeo en Hindio, konstruigita en 629 fare de Malik Deenar.<ref>"Cheraman Juma Masjid: A 1,000-year-old lamp burns in this mosque - Times of India". The Times of India. [https://timesofindia.indiatimes.com/india/Cheraman-Juma-Masjid-A-1000-year-old-lamp-burns-in-this-mosque/articleshow/47486911.cms] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Post ekspedicio de la guberniestro de Bahrein al Bharuch en la 7a jarcento, enmigrantaj arabaj kaj persaj komerckomunumoj el Suda Arabio kaj el la Persa Golfo eksetliĝis en marborda Guĝarato.<ref>Gokhale. Surat In The Seventeenth Century. Popular Prakashan. p. 28. ISBN 9788171542208. [https://books.google.es/books?id=frbYo91TuV4C&lpg=PP1&pg=PA28&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Ismailia [[Ŝijaismo|Ŝijaisma]] Islamo estis enkondukita en Guĝarato en la dua duono de la 11a jarcento, kiam la [[Fatimida kaliflando|Fatimida]] [[Imamo]] [[Al-Mustansir Billah]] sendis misiistojn al Guĝarato en la jaro 1073 K.E.<ref>Survival Amidst Fatimid Collapse; The Ismaili da'wa Outside the Fatimid dawla, de Daftary, F. "The Ismaili da'wa Outside the Fatimid dawla," en L'Egypte Fatimide: Son Art et Son Histoire, Marianne Barrucand (ed.) pp. 29 - 43. Paris: Presses de l'Universite de Paris-Sorbonne; ‘around 460AH/1067AD, Yamani da`is were dispatched to Gujarat under the close supervision of the Sulayhids’ [http://www.amaana.org/articles/Ismailidawa.htm#Ismaili] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Islamo alvenis en Nordan Baraton en la 12a jarcento pere de Tjurkaj invadoj kaj ekde tiam estis parto de la religia kaj kultura heredo de Barato.<ref>Sharma, Suresh K.; Sharma, Usha (2004). Cultural and Religious Heritage of India: Islam. Mittal Publications. ISBN 9788170999607. [https://books.google.es/books?id=e2yvoujPJCYC&redir_esc=y] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Laŭlonge de la jarcentoj, estis grava integrado de Hinduaj kaj Islamaj kulturoj tra Barato<ref>Tharoor, Shashi (2006). India: From Midnight to the Millennium and Beyond. Arcade Publishing. ISBN 9781559708036. [https://books.google.es/books/about/India.html?id=fRSC_uTGhZ8C&redir_esc=y] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> kaj islamanoj ludis gravan rolon en ekonomio, politiko kaj kulturo de Barato.<ref>Madani, Mohsen Saeidi (1993). Impact of Hindu Culture on Muslims. M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 1. ISBN 9788185880150. [https://books.google.es/books?id=AqdJ7LlfVWUC&lpg=PP1&pg=PA1&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Tamen en precizaj epokoj eksplodis terurajn konfliktojn inter hinduismaj kaj islamaj komunumoj, kiel ekzemple en la epoko de la Sendependiĝo kaj Dispartigo de Hindio. ==== Kristanismo en Barato ==== Ekzistas antikva tradicio ke [[kristanismo]] tuŝis Baraton pere de misio kaj anonco de la [[apostolo]] [[Apostolo Tomaso|Tomaso]] kaj poste [[Apostolo Bartolomeo|Bartolomeo]]. Certas krome ke en la dua jarcento kristana intelektulo [[Panteno]], kiu estis majstro de [[Klemento de Aleksandrio]] kaj multe influis [[Origeno]]n per sia kultado pri [[Platonismo|platona filozofio]] kaj admiro pri [[stoikismo]], entreprenis vojaĝon, sekvante komercistan [[karavano]]n, al hindiaj landoj. La kristana historiisto [[Eŭsebio]] asertas ke la barataj kristanoj instruiĝis per [[hebrea lingvo|hebrea]] (aŭ [[aramea lingvo|aramea]]) evangelio de Mateo. La kristana mezopotamia filozofo ''Bardesane'' (m. 222), en verko ''De India'' parolas pri siaj dialogoj kun membroj de la legacio direktiĝanta viziti la [[Romia Imperio|romian]] imperiestron [[Elagabalo]]n. Kvankam ekzistis neprecizeco pri la lando Hindio (foje tiu vorto estas uzata por inkluzivi ankaŭ [[Etiopio]]n, kaj spite de la murego, fakte establita de la islamaj popoloj, malpermesante kontaktojn inter la fora Oriento kaj [[Eŭropo]], kiam kristanaj okcidentaj revenis al Barato post la mezepokaj tempoj, ili trovis en diversaj landoj de la Barato kristanojn.<ref>Ilaria Ramelli, ''Note sulle origini del cristianesimo in India'' en Studi Cristian. Samaŭtora, ''The Role of Trade in the Early Spread of Christianity in the Near East.'' International SBL.</ref> La [[Eklezio de Norda Barato]], en angla ''Church of North India'' (CNI), estas ĉefa nomo en [[norda Barato]] por unuigita [[eklezio]] establita la 29an de novembro [[1970]] per kunigo de la Anglikanaj kaj la Protestantaj eklezioj kiuj laboris en norda Barato; ĝi estas provinco de la tutmonda [[Anglikana Komunio]]. === Urboj === [[Dosiero:Skyline at Rajiv Chowk.JPG|eta|dekstra|300px |Placo Connaught en Delhio estas grava ekonomia kerno de la barata ĉefurbo.|alt=A view of a road at Connaught Place showing busy traffic]] [[Dosiero:Chhatrapati Shivaji Terminus.jpg|eta|dekstra|250ra|Stacidomo en Mumbajo.]] [[Dosiero:Kolkata Burrabazar 1.jpg|eta|250ra|dekstra|Avenuo de Mahatma Gandhi en Kolkato.]] [[Dosiero:Laad Bazaar bridal ware shops view.jpg|eta|Surstrata bazaro en [[Hajderabado]].]] [[Dosiero:Chennai National Art Gallery.jpg|eta|Nacia Artgalerio en [[Ĉenajo]].]] '''Ĉefurbo:''' [[Nov-Delhio]] <br />La plej loĝataj urboj {{mankas fonto|en 2000}}: {| class="wikitable" style="border: 2px solid #aaa; margin: 1em 0;" |- ! style="width: 40%;" | Urbo !! style="width: 30%;" | Loĝantaro |- | style="text-align: center;" | [[Mumbajo]] | style="text-align: center;" | 17 850 000 |- | style="text-align: center;" | [[Kolkato]] (antaŭe [[Kalkato]]) | style="text-align: center;" | 11 500 000 |- | style="text-align: center; font-weight: bold;" | [[Delhio]] | style="text-align: center;" | 6 660 000 |- | style="text-align: center;" | [[Hajderabado]] | style="text-align: center;" | 6 550 100 |- | style="text-align: center;" | [[Ĉenajo]] | style="text-align: center;" | 6 500 000 |- | style="text-align: center;" | [[Bengaluro]] | style="text-align: center;" | 4 150 000 |- | style="text-align: center;" | [[Ahmadabado]] | style="text-align: center;" | 3 400 000 |- | style="text-align: center;" | [[Puneo]] | style="text-align: center;" | 2 500 000 |- | style="text-align: center;" | [[Laknaŭo]] | style="text-align: center;" | 2 450 000 |- | style="text-align: center;" | [[Nagpur]] | style="text-align: center;" | 2 420 000 |- | style="text-align: center;" | [[Kanpur]] | style="text-align: center;" | 2 250 000 |- | style="text-align: center;" | [[Surat]] | style="text-align: center;" | 2 100 000 |- | style="text-align: center;" | [[Ĝajpuro]] | style="text-align: center;" | 2 050 000 |} Aliaj milionurboj estas {| class="wikitable" style="border: 2px solid #aaa; margin: 1em 0;" |- | style="text-align: center;" | [[Patnao]] | style="text-align: center;" | 1 800 000 |- | style="text-align: center;" | [[Vadodara]] | style="text-align: center;" | 1 729 000 |- | style="text-align: center;" | [[Indaur]] | style="text-align: center;" | 1 692 000 |- | style="text-align: center;" | [[Ludhiana]] | style="text-align: center;" | 1 478 000 |- | style="text-align: center;" | [[Agra (Barato)]] | style="text-align: center;" | 1 334 000 |- | style="text-align: center;" | [[Bhopal]] | style="text-align: center;" | 1 300 000 |- | style="text-align: center;" | [[Thane]] | style="text-align: center;" | 1 262 000 |- | style="text-align: center;" | [[Nasiko]] | style="text-align: center;" | 1 289 500 |- | style="text-align: center;" | [[Pimpri-Ĉinĉvad]] | style="text-align: center;" | 1 284 600 |- | style="text-align: center;" | [[Faridabado]] | style="text-align: center;" | 1 280 800 |- | style="text-align: center;" | [[Kaljan-Dombivali]] | style="text-align: center;" | 1 262 300 |- | style="text-align: center;" | [[Merath]] | style="text-align: center;" | 1 223 200 |- | style="text-align: center;"| [[Gaziabad]] | style="text-align: center;" | 1 199 200 |- | style="text-align: center;" | [[Raĝkot]] | style="text-align: center;" | 1 177 400 |- | style="text-align: center;" | [[Varanasio]] (antaŭe [[Benares]]) | style="text-align: center;" | 1 164 400 |- | style="text-align: center;" | [[Amritsar]] | style="text-align: center;" | 1 092 500 |- | style="text-align: center;" | [[Allahabad]] | style="text-align: center;" | 1 073 400 |- | style="text-align: center;" | [[Novmumbajo]] | style="text-align: center;" | 1 063 200 |- | style="text-align: center;" | [[Visakhapatnam]] | style="text-align: center;" | 1 063 200 |- | style="text-align: center;" | [[Ĝabalpur]] | style="text-align: center;" | 1 030 200 |- | style="text-align: center;" | [[Haora]] | style="text-align: center;" | 1 027 700 |- | style="text-align: center;" | [[Aŭrangabado (Maharaŝtro)]] | style="text-align: center;" | 1 016 400 |} En [[2011]] jam iĝis milionurboj [[Solapur]], [[Srinagar]], [[Ranĉi]], [[Ĉandigarh]], [[Koimbatore]], [[Majsur]], [[Ĝodhpur]] kaj [[Guvahati]]. == Politiko kaj registaro == {{Ĉefartikolo|Politiko de Barato|Registaro de Barato|Konstitucio de Barato}} [[Dosiero:Barack Obama at Parliament of India in New Delhi addressing Joint session of both houses 2010.jpg|eta|Parlamenta komuna sesio estas okazigita en la ''[[Parlamento de Barato|Sansad Bhavan]]''.]] Barato estas la plej popolriĉa [[demokratio]] en la mondo. [[Parlamenta respubliko]] kun [[multpartia sistemo]],<ref>{{citaĵo el libro |familia nomo=Burnell|persona nomo=P. J. |kunaŭtoroj=Calvert; P. |jarp=1999 |titolo=The Resilience of Democracy: Persistent Practice, Durable Idea |eldono=1 |eldoninto=Taylor & Francis |isbn=978-0-7146-8026-2 |url=https://books.google.com/books?id=hv6TkML5_HAC&pg=PA271}}</ref> ĝi havas ses [[Elektkomisiono de Barato|agnoskitajn]] [[Listo de partioj en Barato|naciajn partiojn]], inkluzive de la [[Barata Nacia Kongreso]] kaj la [[Barata Popola Partio]], kaj pli ol 40 regionajn partiojn.<ref>{{citaĵo el la reto |dato=14 marto 2009 |titolo=Current Recognised Parties |verko=[[Elektkomisiono de Barato]] |url=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/Symbols_Sep_2009.pdf |formato=PDF}}</ref> La [[Prezidanto de Barato]] estas la ceremonia [[ŝtatestro]], kiu estas elektita nerekte por kvinjara periodo fare de balotkolegio konsistanta el membroj de naciaj kaj ŝatleĝdonadoj.<ref>{{citaĵo el la reto |familia nomo=Futterman |persona nomo=M. |kunaŭtoroj=Sharma; A. |dato=11-a septembro 2009 |titolo=India Aims for Center Court |verko=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052970203440104574406704026883502}}</ref><ref>{{citaĵo el libro |familia nomo=Gledhill |persona nomo=A. |jaro=1970 |titolo=The Republic of India: The Development of its Laws and Constitution |eldoninto=Greenwood |isbn=978-0-8371-2813-9 |url=https://books.google.com/books?id=cHAjPQAACAAJ}}</ref> La [[Ĉefministro de Barato]] estas la [[registarestro]] kaj ekzercas la plej grandan parton de la [[plenuma povo]].<ref name=":1">{{citaĵo el libro |familia nomo=Sharma |persona nomo=B. K. |dato=aŭgusto 2007 |titolo=Introduction to the Constitution of India |eldono=4 |eldoninto=Prentice Hall |isbn=978-81-203-3246-1 |url=https://books.google.com/books?id=srDytmFE3KMC&pg=PA161}}</ref> Nomumita fare de la prezidanto la ĉefministro estas per kongreso apogita fare de la [[Partio (politiko)|partio]] aŭ [[politika koalicio]] havanta plimulton de sidlokoj en la malsupra ĉambro de parlamento.<ref>{{citaĵo el gazeto |persona nomo=Sharma |familia nomo=R. |jaro=1950 |titolo=Cabinet Government in India |gazeto=[[Parliamentary Affairs]] |volumo=4 |isuo=1 |paĝoj=116–126 |doi=10.1093/oxfordjournals.pa.a052755 |issn=0031-2290 }}</ref> La [[Registaro de Barato]], oficiale nomita Registaro de la Unio, aŭ ofte Centra Registaro, estis establita de la [[Konstitucio de Barato]], kaj ĝi estas la aŭtoritato de regado de federala unio de 28 ŝtatoj kaj 8 teritorioj de la unio, kolektive nomata [[Respubliko Barato]]. Temas pri [[parlamenta demokratio]], nome la plej granda de la mondo (plej loĝata). La [[Supera Kortumo de Barato]] estas la plej alta jura tribunalo kaj la lasta kortumo laŭ la Konstitucio de Barato, nome la plej alta Konstitucia Tribunalo, kun la potenco de jura revizio. * Sendependeco: la [[15-a de aŭgusto|15-an de aŭgusto]] [[1947]]. Pri tio vidu ankaŭ [[Tago de Respubliko en Barato]] * Internaciaj organizoj: [[UNO]] ([[1945]]). * [[Konstitucio de Barato|Konstitucio]]: akceptita la [[26-a de januaro|26-an de januaro]] [[1950]]. * [[Korupteco]]: 2,8 CPI (10 = honesta, 0.0 = tute korupta) (2000). La Barataj Armitaj Fortoj estas ĝenerale konataj kiel [[Armeo de Barato]]. === Administraj dividoj === {{Ĉefartikolo|Ŝtatoj de Barato}} Barato estas federacia unio konsistanta el 28 [[Ŝtatoj de Barato|ŝtatoj respektive subŝtatoj]] kaj el 8 [[Uniaj teritorioj de Barato|uniaj teritorioj]].<ref>{{citaĵo el la reto |dato=decembro 2004 |titolo=Country Profile: India |eldono=5 |verko=Library of Congress Country Studies |eldoninto=[[Library of Congress]] Federal Research Division |url=https://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110927131058/https://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/India.pdf|arkivdato=27-a septembro 2011}}</ref> Ĉiuj ŝtatoj, same kiel la uniaj teritorioj [[Ĝamuo kaj Kaŝmiro]], [[Pondiĉero]] kaj la [[Delhio|Nacia Ĉefurba Teritorio de Delhio]], elektis parlamentojn kaj registarojn sekvantajn la [[Westminster-sistemo]]n de administrado. La ceteraj kvin unia teritorioj estas rekte regitaj fare de la centra administracio tra elektitaj administrantoj. En 1956, sub la leĝo pri ŝtata reorganizado, la (sub)ŝtatoj estis reorganizitaj sur lingva bazo.<ref name=":1" /> Ekzistas pli ol kvarono de miliono da lokaj administraciaj korpoj ĉe urbo, bloko,{{klarigu}} distrikto kaj vilaĝniveloj.<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.clgf.org.uk/regions/clgf-asia/india/ |titolo=India |eldoninto=Commonwealth Local Government Forum |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190715203036/https://www.clgf.org.uk/regions/clgf-asia/india/ |arkivdato=15-a julio 2019}}</ref> [[Dosiero:Political map of India EN.svg|lang=eo|eta|330ra|Mapo de la 28 ŝtatoj kaj 8 uniaj teritorioj de Barato]] ==== Ŝtatoj respektive subŝtatoj ==== {{Kolumnoj-listo |2| # [[Andrapradeŝo]] # [[Arunaĉalpradeŝo]] # [[Asamio]] # [[Biharo]] # [[Ĉatisgaro]] # [[Goao]] # [[Guĝaratio]] # [[Ĝarkando]] # [[Harjano]] # [[Himaĉalpradeŝo]] # [[Karnatako]] # [[Keralo]] # [[Madjapradeŝo]] # [[Maharaŝtro]] # [[Manipuro]] # [[Mejgalajo]] # [[Mizoramo]] # [[Nagalando]] # [[Odiŝo]] # [[Okcidenta Bengalio]] # [[Panĝabo (Barato)|Panĝabo]] # [[Raĝastano]] # [[Sikimo]] # [[Tamilnado]] # [[Telangano]] # [[Tripuro]] # [[Utarpradeŝo]] # [[Utarakando]] }} {{Ĉefartikolo|Subŝtataj leĝdonaj asembleoj de Barato}} La '''Leĝdona Asembleo de Barato''' ({{Lang-hi|विधान सभा|t=''Vidhan Sabha''}} <ref>{{cite web|title=Vidhan_Sabha|url=https://www.thefreedictionary.com/vidhan+sabha|website=[[Collins English Dictionary]]|publisher=HarperCollins Publishers|date=2014}}</ref>, {{Lang-en|Legislative Assembly}}) estas [[leĝdona povo]], kiu, depende de la [[Ŝtatoj de Barato|ŝtato]], povas esti aŭ la [[Malsupera ĉambro|malsupra ĉambro]] (en ŝtatoj kun dukamera parlamenta strukturo ) aŭ la sola ĉambro (en ŝtatoj kun unukamera. parlamento). La termino ankaŭ estas uzita por rilati al la malsupra ĉambro de parlamento en la teritorioj de [[Delhio]] kaj [[Pondiĉero]].  En sep ŝtatoj kun dukamera strukturo, la Leĝdona Konsilio estas la [[supera ĉambro]] de [[parlamento]]. Membroj de la Leĝdona Asembleo estas reprezentantoj de la loĝantaro de la ŝtatoj kaj estas elektitaj per rekta voĉdonado de civitanoj pli ol 18 jarojn aĝaj. Laŭ la [[Konstitucio de Barato]], la Leĝdona Asembleo devas konsisti el ne malpli ol 60 kaj ne pli ol 500 membroj. Tamen, la nombro da membroj en la Leĝdona Asembleo povas esti malpli ol 60, kun la escepto de la statoj de [[Goao]], [[Sikimo]], [[Mizoramo]] kaj la [[Uniaj teritorioj de Barato|Unia Teritorio]] de [[Pondiĉero]]. En kelkaj ŝtatoj, la guberniestro povas nomumi apartan membron por reprezenti minoritatinteresojn en la Asembleo. Tio povus okazi se, ekzemple, la [[Anglo-Hinda|angla-hinda komunumo]] sentis ke [[Malplimulto|malplimultoj]] ne estis adekvate reprezentitaj en la ''House''. ==== [[Uniaj teritorioj de Barato|Uniaj teritorioj]] ==== <small>Literoj laŭ la apuda skema mapo</small> {{Div col|cols = 2}} * A [[Andamanoj kaj Nikobaroj]] * B [[Ĉandigaro]] * C [[Dadro kaj Nagarhaveli]] plus [[Damano kaj Diuo]] * Ĉ [[Ĝamuo kaj Kaŝmiro]] * D [[Ladako]] * E [[Lakŝadivoj]] * F [[Delhio|Nacia Ĉefurba Teritorio de Delhio]] * G [[Pondiĉero]] {{Div col end}} {{-}} == Ekstera politiko == {{Ĉefartikolo|Ekstera politiko de Barato}} La ekstera politiko de Barato tradicie baziĝas sur la principoj de [[Movado de Nealiancitaj Landoj|nealiancado]], kio helpis al ĝi dum la [[Malvarma milito]] sekvi memstaran politikan kurson kaj subteni bonajn politikajn rilatojn same kun landoj kapitalismaj kaj socialismaj, sen partopreni en ties militaj aŭ politikaj organizaĵoj. La proksimeco de la lando al same Ĉinio kun ties kompareblaj ekonomio, teritorio kaj loĝantaro, faras ĝin natura konkuranto kaj nuntempe malamiko de Ĉinio. Samtempe ĝi kontraŭstaras al la najbara Pakistano. La tri landoj havas reciprokajn teritoriajn pretendojn laŭ linoj Barato — Pakistano kaj Barato — Ĉinio kaj iliaj landlimoj ne estas oficiale demarkaciitaj. Krome Barato havas teritoriajn diskutojn kun Nepalo, same kiel Pakistano tradicie subtenata de Ĉinio. Kontraŭ Ĉinio kaj Pakistano Barato kelkfoje militis kaj fojfoje okazas landlimaj konfrontiĝoj, inkluzive [[:n:Dekoj da pereintoj pro landlima konflikto inter Barato kaj Ĉinio|kun homperdoj]]. Barato havas tradicie bonajn rilatojn kun Usono, kiu konsideras ĝin utila aliancano je kontraŭstaro al Ĉinio kaj promociado de demokratio en Azio. Same bonajn rilatojn ĝi havas kun Rusio, kiel heredanto de Sovetunio, kiu ĉiam subtenis sendependecon de Barato, inkluzive ĝian lukton kontraŭ Pakistano, kies teritorio servis kiel bazo por la [[muĝahidoj]], atakintaj sovetiajn trupojn kaj iliajn afganajn aliancanojn dum la [[Afgana milito (1979-1989)]]. La Prezidanto de Barato estas la supera komandanto de la armetrupoj de la nacio; kun 1,45 milionoj da aktivaj soldatoj, ili formas la duan plej grandan militistaron de la mondo. Ĝi konsistas el la [[Barata Armeo]], la [[Barata Mararmeo]], la [[Barata Aerarmeo]], kaj la [[Barata Marborda Gardistaro]].<ref>{{citaĵo el la reto |titolo=India |verko=[[The World Factbook]] |eldoninto=[[Central Intelligence Agency]] |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/ |alirdato=2022-08-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210318202107/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india |arkivdato=2021-03-18 }}</ref> Barato havas [[nuklea armilo|nukleajn armilojn]], ĉefe kiel garantion de sia sekureco rilate pretendojn de la apudaj nukleaj ŝtatoj kiel Ĉinio kaj Pakistano. == Kulturo == {{Ĉefartikolo|Kulturo de Hindio|Barata Konsilio por Kulturaj Rilatoj}} [[Dosiero:Maitreya Buddha the next Buddha.jpg|eta|altdekstre|Detalo de statuo priskribanta [[Majtrejo]]n ĉe la Monaĥejo Thikse en [[Ladako]], Barato. Ĉefaj hindiaj religioj, kiaj [[Hinduismo]] kaj [[Budhismo]], estas indiĝenaj el Barato.<ref>Mark Kobayashi-Hillary [https://books.google.com/books?id=qcEwts3f26wC&pg=PA8&dq=india+birthplace+religions&as_brr=3&ei=vg3KSczJFIXGzAT0-KnjBA&client=firefox-a Outsourcing to India], Springer, 2004 ISBN 3-540-20855-0 p. 8.</ref>]] [[Dosiero:Bride by prakhar.jpg|eta|Estonta edzino en Barato.]] La kulturo de Hindio kaj respektive de Barato estas la vivmaniero de la popoloj de [[Hindio]]. Hindiaj [[Lingvoj de Barato|lingvoj]], [[religio]]j, [[danco]], [[Barata muziko|muziko]], [[Arkitekturo de Hindio|arkitekturo]], [[Barata kuirarto|kuirarto]], kaj kutimaroj diferencas el loko al loko ene de la lando, ĉu historia [[Hindio]] aŭ nuna Barato. La hindia kulturo, ofte konsiderata amasmiksaĵo de kelkaj kulturoj, etendas tra la [[Hindia subkontinento]] kaj estis influita de historio kiu estas kelkajn jarmilojn aĝa.<ref name="John Keay 2011">John Keay (2011), ''India: A History'', 2nd Ed - Revised and Updated, Grove Press / Harper Collins, ISBN 978-0-8021-4558-1, vidu Introduction kaj Chapters 3 al 11</ref><ref name="Mohammada, Malika 2007">Mohammada, Malika (2007), The foundations of the composite culture in India, Aakar Books, ISBN 81-89833-18-9</ref> Multaj elementoj de la hindiaj diversaj kulturoj, kiaj la [[Darmo|hindiaj religioj]], [[filozofio]] kaj [[Barata kuirarto]], havis fortan efikon tra la tuta mondo. === Lingvoj === {{Ĉefartikolo|Lingvoj de Barato}} En Barato 22 [[oficiala lingvo|lingvoj estas oficialaj]] (kun milionoj da parolantoj): (Vidu la ĉefartikolon: [[Naciaj lingvoj de Barato]]) {{Div col|cols = 3}} <blockquote> {| cellspacing=0 cellpadding=0 |- | style="text-align:right;"| m || &nbsp; lingvo |- | style="text-align:right;"| 422 || &nbsp; [[hindia lingvo|hindia]]*<sup>1</sup> |- | style="text-align:right;"| 83 || &nbsp; [[bengala lingvo|bengala]]* |- | style="text-align:right;"| 74 || &nbsp; [[telugua lingvo|teluga]] |- | style="text-align:right;"| 72 || &nbsp; [[marata lingvo|maratha]]* |- | style="text-align:right;"| 61 || &nbsp; [[tamila lingvo|tamila]] |- | style="text-align:right;"| 55 || &nbsp; [[kanara lingvo|kanara]] |- | style="text-align:right;"| 52 || &nbsp; [[urduo]]* |- | style="text-align:right;"| 46 || &nbsp; [[guĝarata lingvo|guĝarata]]* |- | style="text-align:right;"| 33 || &nbsp; [[malajala lingvo|malajala]] |- | style="text-align:right;"| 32 || &nbsp; [[orija lingvo|odia]]* |- | style="text-align:right;"| 29 || &nbsp; [[panĝaba lingvo|panĝaba]]* |- | style="text-align:right;"| 13 || &nbsp; [[asama lingvo|asama]]* |- | style="text-align:right;"| 12 || &nbsp; [[maitila lingvo|maitila]]* |- | style="text-align:right;"| 6,5 || &nbsp; [[santala lingvo|santala]] |- | style="text-align:right;"| 5,5 || &nbsp; [[kaŝmira lingvo|kaŝmira]] |- | style="text-align:right;"| 2,9 || &nbsp; [[nepala lingvo|nepala]] |- | style="text-align:right;"| 2,5 || &nbsp; [[sinda lingvo|sindha]] |- | style="text-align:right;"| 2,5 || &nbsp; [[konkana lingvo|konkana]] |- | style="text-align:right;"| 2,3 || &nbsp; [[dogra lingvo|dogra]]* |- | style="text-align:right;"| 1,5 || &nbsp; [[manipura lingvo|manipura (meitea)]] |- | style="text-align:right;"| 1,4 || &nbsp; [[bodoa lingvo|bodoa]] |- | style="text-align:right;"| 0,001 || &nbsp; [[sanskrita lingvo|sanskrita]] |} </blockquote> {{Div col end}} :La lingvoj stelitaj (*) devenas de la sanskrita. :<sup>1</sup> La cifero por la hindia inkluzivas 48 'gepatrajn lingvojn', ĉiuj el kiuj havas pli ol 10 mil denaskajn parolantojn. Tiu listo de 48 inkluzivas 258 milionojn kiuj raportis, ke la hindia estas ilia gepatra lingvo. Ĉirkaŭ 41% regas la [[hindia lingvo|hindian]] kiel unuan aŭ duan lingvon. Inter la burĝaro kaj riĉularo, la angla, la malnova imperia lingvo, estas multe pli uzata. Ĉirkaŭ 11% de la baratanoj scipovas la [[angla lingvo|anglan]]. La angla havas apartan statuson en la lando; ĝi estas la [[oficiala lingvo]] de la [[juro]] kaj [[burokratio]], kaj funkcias kiel [[Lingvafrankao|lingvafankao]] de nacia [[politiko]] kaj [[komerco]]. === Duskribismo === [[Nikola Raŝiĉ]] en sia eseo ''Digrafio: Speciala kazo de rilato inter lingvo kaj skribo''<ref>Nikola Raŝiĉ, ''Digrafio: Speciala kazo de rilato inter lingvo kaj skribo'' [2000]. En ''[[Interlingvo inter Lingvoj. Prilingvaj Eseoj]]'', Diversaj aŭtoroj, [[UEA]], [[Roterdamo]], [[2015]]. ISBN 9789290171232. 271 paĝoj. Paĝoj 47-66.</ref> ekas el la analizo de la rilato inter la parola kaj la skriba lingvoj, nome la [[skribsistemo]]. La sinsekvo okazas ĉiam en tiu direkto: unue oni parolas, poste oni skribas. En tiu evoluo iam oni elektas [[alfabeto]]n kaj tio estas socia, politika kaj tre ofte eĉ religia decido. Tiu elekto povas esti ne ununura, tiele Rasiĉ klarigas la koncepton de duskribismo, kiel "du alfabetoj ene de unu lingva komunumo", kaj ene de ĝi la pli specifa kazo de digrafio nome kiam la uzo de diversaj skribsistemoj estas "socifunkcie determinita". Foje la kunekzisto de la du alfabetoj povas indiki kazon de transiro de unu al la alia, tiele temus pri alfabetŝanĝo por kio ĉiam estas kulturaj, sociaj, politikaj, ekonomiaj auz eĉ religiaj faktoroj kaj tialoj. Foje ne temas pri du alfabetoj, sed pri du [[ortografio]]j, kaj denove oni devas analizi kiuj kaj kiaj estas la tialoj de tio. La aŭtoro proponas diversajn konceptojn, terminojn (kiaj ''skizoskribio'' kaj ''skizografio'') same kiel komentas la diversajn kazojn en precizajn lingvajn situaciojn de ĉiuj kontinentoj. Ekzemple oni analizas almenaŭ supraĵe la kunvivadon kaj kelkajn historiajn elektojn aŭ ŝanĝojn de alfabetoj en [[Balkanio]] ĝis [[Moldavio]] ĉefe rilate al la cirila kaj al la latina alfabetoj, sed ankaŭ kun historia uzado de la [[araba]]. Kiam okazas skismografio, temas pri "konkurenco de du alfabetoj", kiel okazis kaj okazas en [[Hindio]] ĉefe inter arabidaj kaj hindidaj normoj. La kazo de [[Bosnio]] estas speciale studita. Ĉiuj tiuj kazoj estas diferencaj el la pura diglosio, kie nepras diferenco de socia prestiĝo, dum ĉe duskribismo la divido de la taskoj estas ĉefe funkcia. === Barata literaturo === * [[bengallingva literaturo]] * [[malajalingva literaturo]] * [[urdua poezio]] * [[Gjanpith|Premio Gjanpith]] * vidu ankaŭ en [[anglalingva literaturo]] === Barata muziko === [[Dosiero:Dilruba_woman.jpg|dekstra|eta|La '''esraĝ''' aŭ '''dilruba'''.]] {{Ĉefartikolo|Hindia klasika muziko}} ==== Instrumentoj ==== * [[Esraĝ]] * [[Sitaro]] === Barata arto === {{Ĉefartikolo|Barata arto}} La arto de Barato (कला भारत, kalā bhārata) karakterizas ĉefe ĉar estas montro de la komplika socio barata, multetna kaj multkultura. Krome ĝi havas karakteron ĉefe religia, ĉar arto utilis kiel transmitilo de la diversaj religioj kiuj uziĝis en Barato: [[hinduismo]], [[budhismo]], [[islamo]], [[kristanismo]] ktp. Menciindas kiel distinga trajto de la barata arto ties integremo kun la naturo, kiel adapto al la universa ordo, konstatinte ke la plej parto de naturaj elementoj (montoj, riveroj, arboj) havas por baratanoj sanktan karakteron. [[Jakŝagana]] estas tradicia teatra formo, kiu estas kombino de danco, muziko, dialogo, kaj kostumo. Ĝi estas indiĝena artformo de la gubernio [[Karnataka]] en suda Barato. Jakŝagana laŭvorte signifas ‘la kanton (gaana) de naturaj spiritoj (jakŝa)’. La nomo Jakŝagana estas uzita jam de 200 jaroj. Ĝi evoluiĝis el la muziko kaj teatro dum la periodo de movado Bhakti. La kostumoj estas plene de riĉaj koloroj. La koloroj dependas de la roluloj kaj ankaŭ la formo de Jakŝagana. La kostumoj estas faritaj el ligno, speguletoj kaj kolorŝtonoj. === Barata kuirarto === {{Ĉefartikolo|Barata kuirarto}} La barata kuirarto estas la vasta gamo de [[kuirarto]] en Barato, de la [[himalajo|himalajaj]] regionoj norde ĝis la suda kabo de la subkontinento sude. En ŝtatego de multaj etnoj kaj lingvoj, ankaŭ la kuirarto tre malsamas laŭ unuopaj regionoj. Tial la kategoriigo estas nur orientiga. Baza konsistigero estas, en la regionoj kie oni kultivas ĝin, [[rizo]], en la regionoj kie kultiviĝas tritiko, la hinda [[pano]] ''nan'' ( नान ), aŭ la hindaj patkukoj ''ĉapati'' ( चपाती ), la [[gio|likva butero]] ''ghî'' ( घी ), la fermentita lakto ''lassi'' ( लस्सी ), uzita kiel trinkaĵo. La tradicia trinkaĵo de Hindio estas de antikveco [[lakto]], dum [[teo]] estis alportita de la angloj dum koloniaj tempoj. [[Dosiero:Holi Celebration Huranga.jpg|eta|Holio en Uttar Pradesh.]] === Festoj === En Barato abundas kaj popularas la [[festivalo]]j, ĉefe tiuj rilataj al la diversaj religiaj ceremonioj kaj eventoj. En tiuj oftas enormaj aglomeraĵoj de personoj. [[Holio]] (Hindia, होली, holī), populara kiel la festo de koloro, estas fama printempa festo en Barato kaj Nepalo. La festo daŭras du tagojn ekde la plenluna tago inter la mezoj de februaro kaj marto. == Amaskomunikiloj == Pro sia plureca socio, Barato havas multpartan amaskomunikan pejzaĝon. Televidaj elsendoj komenciĝis en Barato en 1959 kiel ŝtata komunikilo, kaj plivastiĝis malrapide dum pli ol du jardekoj.{{sfn|Narayan|2013|pp=66–67}}{{sfn|Kaminsky|Long|2011|pp = 684–692}} La monopolo de la [[Doordarshan|ŝtataj elsendoj]] finiĝis en la jardeko de 1990. Post tio, satelitaj kanaloj ĉiam pli influas la popolan kulturon de Barato.{{sfn|Mehta|2008|pp = 1–10}} Nuntempe la televido estas la plej atinga amaskomunikilo en Barato; laŭ industriaj taksoj, en 2019 estis pli ol 554 milionoj da televidaj uzantoj, kompare al aliaj amaskomunikiloj: interreto (449&nbsp;milionoj), ĵurnaloj (400&nbsp;milionoj), kaj radio (226&nbsp;milionoj).{{sfn|Hansa Research|2019}} Laŭ la konstitucio de 1950, la [[parollibereco|parolado]] kaj la [[gazetarlibereco|gazetaro]] estas liberaj en Barato, kvankam ili fakte estas limigataj en krizaj regionoj kiel [[Kaŝmiro]] kaj partoj de [[Sep fratinoj (ŝtatoj)|Nordorienta Barato]]. En la taksoj pri gazetarlibereco publikigitaj por la jaro 2017 de [[Raportistoj sen limoj|Raportistoj sen Limoj]], Barato ricevis la 159-an lokon el 180 landoj, simile al siaj najbaroj Pakistano (152) kaj Bangladeŝo (165).<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.reporter-ohne-grenzen.de/weltkarte |titolo=Weltkarte |verko=Reporter ohne Grenzen |alirdato=2025-01-09}}</ref> La organizaĵo elstarigis [[Hindua naciismo|hindu-naciismajn]] sekvantojn de la ĉefministro [[Narendra Modi]] kiel danĝeron por ĵurnalistoj, informante ke almenaŭ 28 estas murditaj dum lia oficperiodo,<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.reporter-ohne-grenzen.de/indien/alle-meldungen/meldung/online-hetze-gegen-journalistin |titolo=Online-Hetze gegen Journalistin |verko=Reporter ohne Grenzen |alirdato=2025-01-09}}</ref> kaj menciis ankaŭ atakojn de maŭistaj geriloj kaj de krimaj organizaĵoj.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.reporter-ohne-grenzen.de/indien |titolo=Indien |verko=Reporter ohne Grenzen |alirdato=2025-01-09}}</ref> === Televido === La [[televido]] estis enkondukita por la unua fojo la 15-an de septembro de 1959 en Delhio. Regula programado komenciĝis nur ekde 1965. Okaze de la [[Aziaj Ludoj 1982]] en Nov-Delhio la kolora televido enkondukiĝis. Samjare komenciĝis elsendado de programoj per [[artefarita satelito|satelitoj]]. Komence la televido restis rezervita por riĉa malmulto, sed en la jardeko de 1980 ĝi trairis imponan kreskon de la nombro da spektantoj, kaj nun estas je multo la plej populara amaskomunikilo en Barato. Krom la ŝtata elsendejo [[Doordarshan]], kiu ĝis 1991 posedis monopolon, nun ekzistas multegaj privataj [[Satelita televido|satelitaj]] kaj [[kabla televido|kablaj]] elsendejoj. Lastatempe ili trovas publikon precipe inter la pli junaj urbanoj. La plej spektataj privataj elsendejoj estas [[STAR Plus]], Sony Entertainment Television, Sab TV, India TV, Colors TV, kaj [[Zee TV]]. == Ekonomio == {{Ĉefartikolo|Ekonomio de Barato}} Laŭ la [[Internacia Monunua Fonduso]] (IMF), la barata ekonomio en 2017 estis laŭnome egala al 2.454 mil bilionoj da usonaj dolaroj; tio estas la sesa plej granda ekonomio en la mondo laŭ ciferoj de merkata interŝanĝo, kaj kun 9.489 mil bilionoj da usonaj dolaroj ĝi estas la tria plej granda ekonomio en la mondo laŭ aĉetopova komparo, aŭ PPP.<ref name="autogenerated1"/> Kun jara averaĝa kresko de MEP de ĉirkaŭ 5.8% laŭlonge de la pasintaj du jardekoj, kaj atinginte 6.1% dum 2011–12,<ref>Report for Selected Countries and Subjects: Afghanistan, Bangladesh, India, Indonesia, Malaysia, Nepal, Pakistan, Philippines, Sri Lanka, Thailand, [[Internacia Monunua Fonduso]], Aprilo 2011, [http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=25&pr.y=15&sy=1991&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C558%2C513%2C564%2C566%2C524%2C534%2C578%2C536%2C548&s=NGDPDPC&grp=0&a=] Alirita la 18an de Marto 2018. p. 2.</ref> Barato estas unu el la plej rapide kreskantaj ekonomioj.<ref>Nayak, P. B.; Goldar, B.; Agrawal, P. (10a de Novembro 2010), India's Economy and Growth: Essays in Honour of V. K. R. V. Rao, SAGE Publications, ISBN 978-81-321-0452-0, p. xxv. [https://books.google.es/books?id=N1Ho2SGXUHwC&redir_esc=y] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Tamen, la lando rangas 140a en la mondo laŭ pokapa MEP kaj 129a laŭ pokapa MEP ĉe PPP.<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr1.x=88&pr1.y=9 India], [[Internacia Monunua Fonduso]] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> Ĝis 1991, ĉiuj barataj registaroj sekvis protektismajn politikojn kiuj estis influitaj de socialisma ekonomiko. Ampleksa ŝtata interveno kaj regulado apartigis la baratan ekonomion el la ekstera mondo. Akra krizo de pag-ekvilibro en 1991 devigis la landon liberaligi sian ekonomion;<ref>Wolpert, S. (25a de Decembro 2003), A New History of India (7a eld.), Oxford University Press, ISBN 978-0-19-516678-1, p. xiv.</ref> ekde tiam ĝi malrapide moviĝis al sistemo de [[libera merkato]]<ref>Gargan, E. A. (15a de Aŭgusto 1992), India Stumbles in Rush to a Free Market Economy, [[The New York Times]], [https://www.nytimes.com/1992/08/15/world/india-stumbles-in-rush-to-a-free-market-economy.html] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> kun emfazo kaj al eksterlanda komerco kaj al rekta investado.<ref>Alamgir, J. (24a de Decembro 2008), India's Open-Economy Policy: Globalism, Rivalry, Continuity, Taylor & Francis, ISBN 978-0-415-77684-4, [https://books.google.es/books?id=JL7QfWJ5Yk0C&redir_esc=y] Alirita la 18an de Marto 2018, pp. 23, 97.</ref> Barato estis membro de la [[Monda Organizaĵo pri Komerco]] ekde la 1a de januaro 1995.<ref>UNDERSTANDING THE WTO: THE ORGANIZATION Members and Observers, WTO, 1995, arkivita el la originalo en 17a de Januaro 2010, [https://www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/org6_e.htm] Alirita la 18an de Marto 2018.</ref> La [[inflacio]] estis de 6,7% (1999, takso) kaj la [[valuto]] estis la [[barata rupio]] (Rs). Komence de la 21-a jarcento, Barato fariĝis t.n. [[sojlolando]]. La [[centra banko]] estas la [[Rezerva Banko de Barato]], dum [[Ŝtata Banko de Barato]] estas la plej granda banko funkcianta en la lando. Aliaj gravaj barataj bankoj estas [[Canara Bank]], [[ICICI Bank]], [[Banko Exim de Barato]] kaj [[Punĝaba Nacia Banko]]. [[Dosiero:Taj Mahal in March 2004.jpg|eta|300ra|centre|[[Taĝmahalo]]]] {{Ĉefartikolo|Rezerva Banko de Barato|Ŝtata Banko de Barato}} == Transportoj == {{Ĉefartikolo|Indian Railways}} [[Dosiero:WV banner Rail travel in India.jpg|centre|775ra]] La [[Hindiaj Fervojoj]] (hindie भारतीय रेल, Bhāratīya Rail, angle ''Indian Railways'') estas la ŝtata fervoja korporacio de Barato. Ĝi estis fondita en 1853 kaj administras la kvaran plej grandan nacian fervojan sistemon en la mondo laŭ grandeco. Ĝi havas totalan itinerlongon de 67 956 km en 2022. == Sportoj == [[Dosiero:Darlington Social Cricket Club Cricket Match.jpg|eta|Kriketo]] [[Dosiero:Kabadi Game.jpg|eta|Kabbadi]] En Barato, multaj tradiciaj indiĝenaj sportoj estas famaj, nomiĝas ‘Kabbadi’, ‘Kho Kho’, ‘Pehlwani’ kaj ‘Gilli-danda’. Iom da antaŭaj formoj de Aziaj batalartoj kiuj estas origintaj en Barato, nomiĝas ‘Kalarippyattu’, ‘Musti Yuddha’, ‘Silamabam’ kaj ‘Marma Adi’. Alia ludo, kiu ankaŭ originale estas el Barato, estas ŝako ankaŭ nomita ‘Chaturanga’ kaj famiĝinta, ĉar nun Barato havas multajn grandmajstrojn. En la kortumo de la reĝo Akbar sur la grandaj marmoraj ŝtonoj oni kreis ludon ‘Pachisi’. Nuntempe teniso estas fama en Barato, ĉar multaj homoj gajnis trofeojn ludante tenison ekde 2010. Tiuj sportoj estas famaj en Barato: * [[Badmintono]] * [[Futbalo]] * [[Bokso]] * [[Luktado]] * [[Hokeo]] * [[Basketbalo]] * [[Kriketo]] (famega en Barato) == Esperanto en Barato == * Naren Dholokia (1906-2002), iam [[delegito de UEA|fakdelegito (FD) de UEA]] pri vidbendoj, fotografio kaj hinda kuirarto en Burnley (Barato), emerita kvalitkontrolisto, interalie tradukis hindajn poemojn. * Landa Esperanto-Asocio en Barato estas [[Federacio Esperanto de Barato]]. * [[Probal DASGUPTA]], foje esperantigita kiel "Daŝgupto" (naskiĝis la {{daton|19|septembro|1953}} en [[Kalkato]]) estas barata esperantisto kaj leksika esploristo, en la jaroj 2007–2013 [[prezidantoj de UEA|prezidanto]] de [[Universala Esperanto-Asocio]]. Li estis elektita por trijara periodo en la [[UK 2007|jokohama Universala Kongreso]] en aŭgusto [[2007]] kaj reelektita en la [[UK 2010|95-a UK]] en [[Havano]] en [[2010]]. * En [[2008]] okazis la 5-a [[Azia Kongreso de Esperanto|Azia Kongreso]]. * En [[2016]] la Komitato de [[ILEI]] aprobis la kreon de ILEI-sekcio en Barato. * En [[2017]] okazis la 4-a Sud-Azia Seminario,<ref>[https://baratejo.wordpress.com/sud-azia-seminario/sas4barato/ Paĝo pri la 4-a SAS en la retejo de Esperanto-Barato]</ref> kadre de la jara temo de [[UN]] 2017 pri [[daŭripova disvolviĝo|daŭripova]] [[turismo]]. * En [[2018]] okazis BEK 18, Barata Esperanto-Kongreso 2018, en la urbo Puneo, organizita de Federacio Esperanto de Barato. Novaj Komitato kaj Estraro estis aprobitaj dum BEK 18.<ref>{{Cite web|url=https://baratejo.wordpress.com/bek18raporto/ |title=BEK 18 – FEB elektas novan estraron – La Federacio Esperanto de Barato |publisher=Baratejo.wordpress.com |date=2016-05-07 |accessdate=2023-04-26}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj|2}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=India|revizio=831094185}} == Vidu ankaŭ == {{Portalo|Barato}} * [[Ĉefministroj de Barato]] * [[Lok Sabha]] * [[Bhopal|Tragedio de Bhopal]] * [[Listo de urboj de Barato]] * [[Landnomoj]] * [[Naksalitoj]] * [[Goparaju Ramachandra Rao]] * [[Ĝai Hind]] * [[Ribelo de Sipajoj]] * [[Malkovro de Barato]] * [[Arkeologia Enketo de Barato]] * [[Terorismo en Barato]] * [[Hindua naciismo]] * [[Konstitucio de Barato]] * [[Ministro de Financoj (Barato)]] * [[Banjano]], la nacia arbo == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|wikinews=portalo:Barato|q=Barato|s=Kategorio:Barato|wikt=Barato|ReVo titolo=Barato|ReVo=barat}} * {{ueavikio|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * [https://www.monato.be/2008/009532.php La barata ekonomio: miraklo neefika] (artikolo el ''[[Monato (gazeto)|Monato]]'') * [http://india.gov.in/maps/main.php Tre interesa aro da ĉiutemaj mapoj pri Barato, TTT-ejo de la barata registaro] * [https://web.archive.org/web/20041022061538/http://de.geocities.com/proskovec/nordindien_es.html fotoj] * [http://www.gandhiserve.org pri Gandhi] * [https://kern.punkto.info/2018/11/25/kp149-sendependigxo-de-barato/ Intervjuo] kun [[Giridhar Rao]] en la podkasto [[Kern.punkto]] pri la sendependiĝo de Barato {{eo}} * [https://www.youtube.com/watch?v=huo7PNPDbPY Prelego de [[Giridhar Rao]]] pri la lerneja sistemo de Barato por la londona klubo 20200821 {{eo}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/india/ Barato] en [[Monda faktolibro de CIA]] {{Havenda artikolo|Barato}} {{Komunumo de Nacioj}} {{ŜOK}} {{G20-Ŝtatoj}} {{Ŝtatoj en Azio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Barato| ]] [[Kategorio:Hinduismo]] [[Kategorio:Membroj de la Komunumo de Nacioj]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1947]] nqmb3c0f4du5swzut0tc86te57k0xsc 0 440 9368095 9286284 2026-05-07T08:28:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368095 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | | nomoenlokalingvo = Koninkrijk België <br /> Royaume de Belgique <br /> Königreich Belgien | eonomo = Reĝlando Belgio | flago = [[Dosiero:Flago-de-Belgio.svg|120ra|Flago de Belgio]] | blazono = [[Dosiero:State Coat of Arms of Belgium.svg|120ra|Blazono de Belgio]] | nacia himno = [[La Brabançonne]] "La kanto de Brabanto"[[Dosiero:The Brabanconne.ogg|centre]] | nacia devizo = Eendracht maakt macht ([[nederlanda lingvo|nl]])<br />L'union fait la force ([[franca lingvo|fr]])<br />Einigkeit macht stark ([[germana lingvo|de]])<br />(Unueco donas forton) | bildo=Be-map-eo.png | bildo-larĝeco=250px | bildo-priskribo=Esperanta mapo | lokigo-bildo = [[Dosiero:Europe location BEL.png|200ra|Lokigo]] | lingvoj = (ne'ĉie'ŝtat'e) [[nederlanda lingvo|nederlanda]] (federacia nivelo, [[Flandra Regiono]], [[Brusela Ĉefurba Regiono]]) (58%), [[franca lingvo|franca]] (federacia nivelo, [[Valona Regiono]], [[Brusela Ĉefurba Regiono]] ) (42%) <br />[[germana lingvo|germana]] (federacia nivelo, [[Germanlingva Komunumo de Belgio|Germanlingva regiono]]) (<1%) | ĉefurbo = [[Bruselo]] (1,193 mil) | religio = [[Katolikismo|katolikoj]] (75%), [[Protestantismo|protestantoj]] (22%), 4 aliaj rekonataj religioj | km2 = 30528 | akvo = 6.2 | loĝantoj = [[Belgoj]] | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro-jaro = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝdenso = 336 | valuto = [[Eŭro]] (ĝis 2002 la [[belga franko]]) | valuta kodo = EUR | horzono = [[UTC+1|+1]] <br />[[UTC+2]] (marto ĝis oktobro) | ttt = be | landkodo = ISO: BE - Aŭtoj: B - Aviadiloj: OO | tel = 32 | politika sistemo = [[Konstitucio|Parlamenta konstitucia monarkio]] | ŝtatestro = reĝo [[Filipo la 1-a (Belgio)|Filipo la 1-a]] (ekde 2013) | ĉefministro = [[Bart De Wever]] | nacia tago = 21a de julio | sendependeco = en 1830 de [[Nederlando]] | esperanto-asocio = [[Esperanto-movado en Belgio]] }} La '''Reĝlando Belgio''' aŭ '''Belgujo''' ({{lang-nl|Koninkrijk België}}; {{lang-fr|Royaume de Belgique}}; {{lang-de|Königreich Belgien}}) estas [[ŝtato]] lokita en [[Okcidenta Eŭropo]]. Belgio estas ĉirkaŭita de [[Nederlando]], [[Germanio]], [[Luksemburgio]] kaj [[Francio]], kaj ĝi estas unu el la fondintaj membroj de la [[Eŭropa Unio]]. Belgio enhavas pli ol dek milionojn da loĝantoj sur malgranda teritorio, proksimume 30 000 [[Kvadrata kilometro|km²]]. La Belgoj estas ĉefe [[Flandrio|Flandroj]] (pli ol ses milionoj), sed ekzistas ankaŭ grava malplimulto da [[Franclingva Komunumo de Belgio|franclingvanoj]] (kvar milionoj, inter kiuj tri kvaronoj estas [[Valonio|Valonoj]]) kaj eĉ malgranda [[Germanlingva Komunumo de Belgio|germanlingva komunumo]]. Ĉar la kultura limo inter la [[Ĝermanoj|ĝermana]] kaj la [[Latinida lingvo|latinida]] Eŭropoj trapasas Belgion, la lando estas same dividita lingvistike. La belga [[ĉefurbo]], [[Bruselo]], estas oficiale dulingva, kvankam plimulto el ĝiaj loĝantoj parolas la francan. Tiu lingva diverseco ofte kreis politikajn aŭ kulturajn konfliktojn, kaj estas responda pri la komplika [[Belgaj provincoj|registara sistemo]] aŭ la riĉa historio de la ŝtato. La vorto «Belgio» devenas de la [[Latina lingvo|latina]] nomo de la plejnorda parto de [[Gaŭloj|romia Gaŭlo]], la ''[[Gallia Belgica]]'', tiel nomita pro loka grupo da [[Keltoj|keltaj]] triboj, la [[Belgoj]]. Malnovtempe, Belgio estis nur parto de la [[Nederlandoj]], kiu ankaŭ entenis Nederlandon, Luksemburgion kaj kovris teritorion pli grandan ol la aktuala [[Benelukso]]. Ekde la fino de [[Mezepoko]] ĝis la [[17-a jarcento]], la regiono estis prospera komerca kaj kultura centro. Ĝis la [[belga revolucio]], Belgio (tiam [[Hispana Nederlando]]) plie spertis multajn batalojn inter la grandaj eŭropaj ŝtatoj. Pli freŝdate, Belgio fariĝis fondinta membro de la Eŭropa Unio : ĝi eĉ gastigas la ĉefinstituciojn de tiu ĉi, samkiel multajn aliajn [[Internacia organizaĵo|internaciajn organizaĵojn]] kiel [[NATO]]. == Lingvoj == La tri oficialaj lingvoj de Belgio estas la [[nederlanda lingvo|nederlanda]], precipe uzata en la nordo de Belgio (en [[Flandrio]]) kaj la [[franca lingvo]] en [[Valonio]]n (pli sude en la lando) kaj en la ĉefurbo [[Bruselo]]. La nederlanda kaj la franca ambaŭ uzas malgraŭ ĉio ankaŭ tipajn vortojn kiujn oni ne uzas en [[Nederlando]] kaj en [[Francio]]<ref>(fr) ''[https://www.youtube.com/watch?v=ILJB1ofqn1U Belgian French VS French from France]'', YouTube</ref>. La [[germana lingvo]] estas malplimulta lingvo parolata proksime de la landlimo kun [[Germanio]]. == Provincoj == La landoj dividiĝas al 10 [[belgaj provincoj]]: * [[Flandrio]] konsistas el la provincoj [[Okcidenta Flandrio]], [[Orienta Flandrio]], [[Antverpeno (provinco)|Antverpeno]], [[Limburg (Belgio)|Limburgo]], [[Vlaams-Brabant|Flandra Brabanto]]; * [[Valonio]] konsistas el la provincoj [[Valona Brabanto]], [[Henegovio]], [[Namuro (provinco)|Namuro]], [[Lieĝo (provinco)|Lieĝo]], [[Luksemburgio (belga)|Luksemburgio]] * la [[Brusela Ĉefurba Regiono]] apartenas nek al Flandrio, nek al Valonio. Estas aparta, dulingva regiono; iel provinco en si mem. == Ĉefaj urboj == * Flandrio: [[Antverpeno (urbo)|Antverpeno]], [[Bruĝo]], [[Gento (urbo)|Gento]], [[Haselto]] kaj [[Loveno]] * Valonio: [[Charleroi]] - Karloreĝo, [[Lieĝo (urbo)|Lieĝo]] kaj [[Namuro (urbo)|Namuro]] * [[Bruselo]], kie i.a. troviĝas unu el la sidejoj de la [[Eŭropa Parlamento]] == Historio == ''Vidu ankaŭ : [[Historio de Belgio]]'' Belgio estis iam kelta teritorio konkerita de [[Julio Cezaro]] por la [[Romia Imperio]]. Poste estis parto de la imperio de [[Karolo la Granda]] kaj poste estis aro da graflandoj inter [[Francio]] kaj [[Nederlando]], poste teritorio apartenanta al [[Hispanio]], al [[Aŭstrio]] kaj al [[Nederlando]]. La [[Guberniestro de la Habsburga Nederlando|Guberniestro]] (nederlande ''Landvoogd'' au ''Gouverneur-Generaal'') estis reganto de la [[Guberniestro de la Habsburga Nederlando|Habsburga Nederlando]] (proksimume la teritorio de la hodiaŭaj Belgio kaj Luksemburgo, komence ankaŭ Nederlando) kiel reprezentanto de la monarĥo - la duko de Burgonjo ĝis 1549, la reĝo de Hispanio 1556-1706, kaj la arkiduko de Aŭstrio 1716-1794 dum la epoko de la nomita [[Aŭstria Nederlando]]. Post la franca okupado kreiĝis la reĝlando Nederlando en [[1815]], reunuigante ĉiujn [[Malaltaj Landoj|malaltajn landojn]] en la [[Reĝlando de la Unuiĝintaj Nederlandoj]] aŭ ''Unuiĝinta Reĝlando de la Nederlandoj'' kiu ekzistis de 1815 ĝis 1831 (1839) kiel kunigo de teritorioj kiuj nun estas en la aktualaj [[Nederlando]], Belgio kaj [[Luksemburgio]]. Tiu ĉi ŝtato, ofte ankaŭ simple nomata „Reĝlando de la Nederlandoj“, konsistis el la iamaj Aŭstraj Nederlandoj en la sudo kaj la antaŭa [[Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj]] (1795–1806: [[Batava Respubliko]], 1806–1810: [[Reĝlando Holando]]) en la nordo. Oni intencis starigi vivopovan ŝtaton norde de [[Francio]] kaj okcidente de [[Prusio]], kiu kiel kontraŭpezo rezistu eblajn novajn ambiciojn francajn ĉi-direkten, sed ankaŭ prusan-germanan entrudiĝon al la flandra marbordo. La lando ekzistis, ĝis la sudaj provincoj sin disigis dum la [[Belga Revolucio]] en 1830 por fondi la ŝtaton [[Belgio]]. La tiama reĝo, [[Vilhelmo I de la Nederlandoj]], nur akceptis tion oficiale en 1839. La '''Belga registaro en Londono''' (en [[franca]]: ''Gouvernement belge à Londres'', en [[nederlanda]]: ''Belgische regering in Londen''), konata ankaŭ kiel registaro Pierlot la 4-a, estis la [[Belga registaro en ekzilo]] inter oktobro 1940 kaj septembro 1944 dum la [[Dua Mondmilito]] kaj la okupacio de la lando fare de [[Nazia Germanio]]. La registaro estis triparta, kun ministroj el katolika, liberala kaj labor-partioj. La [[Belga rezistado]] aŭ Belga rezistomovado (en franca: ''Résistance belge'', en nederlanda: ''Belgisch verzet'') kolektive referencas al la rezistomovadoj kiuj opoziciis kontraŭ la Germana okupacio de Belgio dum la Dua Mondmilito. Ene de Belgio, la rezistado estis fragmentita en granda nombro de apartaj organizoj, dividitaj laŭ regionaj kaj politikaj instancoj. De [[1945]] Belgio estas centro de [[Eŭropo|eŭropa]] kunlaborado ([[Benelukso]], [[Eŭropa Konsilio]], [[NATO]], [[Eŭropa Unio]]). En [[1980]] estis kreataj regionaj strukturoj de ŝtatadministrado por Bruselo, Flandrio kaj Valonio. En [[1994]] oni adoptis novan konstitucion. == Geografio, klimato kaj medio == ''Vidu ankaŭ : [[Geografio de Belgio]]'' - ''[[Listo de urboj de Belgio]]'' [[Dosiero:Mapo Belgio.png|maldekstra|eta|[[Bruselo]], [[Antverpeno (urbo)|Antverpeno]], [[Gento]], [[Charleroi]], [[Lieĝo]], [[Bruĝo]] kaj [[Namuro]] estas la sep plej grandaj [[Listo de urboj de Belgio|urboj de Belgio]], kun pli ol 100&nbsp;000 loĝantoj.]] Belgio, malgraŭ malgranda teritorio (apenaŭ 30&nbsp;528 [[Kvadrata kilometro|km²]]), enhavas tri ĉefajn geografiajn regionojn : la marborda [[ebenaĵo]] nordokcidente, la centra [[plataĵo]] kaj la montĉeno [[Ardennes (montĉeno)|Ardenoj]] sudoriente. La marborda ebenaĵo konsistas precipe el sablaj dunoj kaj [[poldero]]j : polderoj estas landareoj, proksimaj al la marnivelo aŭ eĉ sub tiu ĉi, kiuj estis kaptitaj el la maro per la konstruo de [[digo]]j kaj de kampoj drenitaj per kanaloj. La dua geografia regiono, la centra plataĵo, situas pli interne en la lando. Ĝi estas milde ascendanta areo kun multaj fruktodonaj [[valo]]j, irigaciitaj de pluraj riveroj. Tie oni povas ankaŭ trovi pli firmajn landojn, inkluzive de kavernoj aŭ malgrandaj krutejoj. [[Dosiero:Hautes-Fagnes.jpg|eta|dekstra|200ra|Pejzaĝo de [[Altaj Marĉoj]], en [[Ardenoj]].]] La tria geografia regiono, nomita la Ardenoj, estas pli malglata ol la aliaj. Ĝi estas densa [[Forsto|arbara]] plataĵo, tre ŝtonetoplena kaj netaŭga por [[agrikulturo]], kaj ĝi etendiĝas ĝis norda [[Francio]]. Tiu regiono gastigas plejmulton el la belga sovaĝa [[faŭno]]. La plej alta loko de Belgio, la [[Signalo de Botrange]], ankaŭ troviĝas tie, kun nur 694 [[metro]]j. La [[klimato]] de Belgio estas mara kaj [[Mezvarma zono|mezvarma]]. La lando spertas gravan pluvoprecipitadon ĉiusezone. La averaĝa temperaturo estas ĉirkaŭ {{GdC|3}} en [[januaro]], kaj {{GdC|18}} en [[julio]]. La averaĝa pluvoprecipitado estas 65 [[milimetro]]j en januaro, kaj 78 milimetroj en julio.<ref>[http://www.eurometeo.com/english/climate/city_EBBR/id_GT/meteo_brussels_belgium Eurometeo: meteo en Bruselo]</ref> Tra Belgio fluas interalie la riveroj [[Skeldo]] kaj [[Mozo]]. Kaŭze de ĝia alta [[loĝdenso]] (la plej granda en [[Eŭropo]]) kaj de ĝia situo je la centro de [[Okcident-Eŭropo]], Belgio spertas gravajn [[Ekologio|ekologiajn]] problemojn. Raporto en [[2003]] taksis ke la akvo de la belgaj riveroj estis la plej poluita en Eŭropo, kaj eĉ la plej nebona inter la 122 ekzamenitaj ŝtatoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn3458 |titolo=Sewage-laden Belgian water worst in world, New Scientist |alirdato=2006-08-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20051222215713/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn3458 |arkivdato=2005-12-22 }}</ref> == Transporto == En Belgio la vojreto estas la plej densa de la mondo. Ĝi havis en 2009 reton de 152 000&nbsp;km, kio signifas 5&nbsp;km da vojo en ĉiu kvadrata kilometro<ref>''Gazet van Antwerpen'', 2009-03-21, p. 10.</ref>. Belgio havas tre densan trajnreton per kiu vi povas atingi la plej multajn lokojn<ref>(Esperanto) [https://verdajskoltoj.wordpress.com/2017/08/06/kiel-trajne-vojagi-en-belgio/ Kiel trajne vojaĝi en Belgio?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180207062937/https://verdajskoltoj.wordpress.com/2017/08/06/kiel-trajne-vojagi-en-belgio/ |date=2018-02-07 }}, Verdaj Skoltoj, la 8-a de junio 2017.</ref>, ne malofte ankaŭ en kombino kun aliaj transportiloj (bicikloj, busoj). == Politiko == [[Dosiero:Palais de la Nation (DSC01812).jpg|eta|<center>la ''Palaco de la Nacio'' en Bruselo, Belgio, sidejo de la Belga Federacia Parlamento.]] [[Dosiero:BelgieGemeenschappenkaart.svg|eta|250ra|La Komunumoj de Belgio: flava - flandra, ruĝa - valona, blua - germanlingva]] Tradicie Belgio estas [[Monarkio de Belgio|Reĝolando]], demokratia kaj federacia [[ŝtato]]. La leĝdona povo estas en la [[Belga Federacia Parlamento]] La plenuma povo estas en la [[Ministraro (Belgio)|ministraro]]. Laŭ la [[Belga konstitucio]], la [[Reĝo de Belgio]] teorie prezidas la Konsilantaron, sed tio ne okazis fakte ekde 1957. La sidejo de la plej altaj tribunaloj en Belgio estas en la [[Palaco de Justico (Bruselo)|Palaco de Justico de Bruselo]]. La federacia ŝtato konsistas socie, kulture, politike kaj sociologie precipe el du grandaj komunumoj, nome la [[Flandrio|flandroj]] (nederlandlingvanoj) kaj la valonoj (franclingvanoj). Ĝis la jaroj 1930 la franca lingvo estis la sola oficiala lingvo de la lando. La flandroj protestis kontraŭ tio <ref> Vidu ekzemple [[La Flandra Movado (broŝuro)|''La Flandra Movado'']] </ref> kaj post pluraj [[Ŝtata reformo (Belgio)|ŝtataj reformoj]] Belgio en 1993 iĝis [[federacio]]. Flandrio tuj kunfandis siajn instituciojn (komunumo kaj regiono), tiel ke ekzistas nur unu Flandra Parlamento kaj unu Flandra Registaro. La franclingvanoj gardis ĉion aparte. === La Komunumoj === * la [[Flandra Komunumo de Belgio|Flandra Komunumo]] (ankaŭ nomata "Nederlandlingva Komunumo") * la [[Franca Komunumo de Belgio|Franca Komunumo]] * la [[Germanlingva Komunumo de Belgio|Germanlingva Komunumo]] === La Regionoj === * la [[Flandra Regiono]] * la [[Valona Regiono]] * la [[Brusela Ĉefurba Regiono]] == Ekonomio == La [[Belga-Luksemburga Ekonomia Unio]] de 1922 proksime ekonomie interligis la najbarajn ŝtatojn Belgio kaj [[Luksemburgio]] interalie per valuta unio de la [[belga franko|belga]] kaj [[luksemburga franko]]j (ĝis la enkonduko de komuna valuto [[Eŭro]] en [[2002]]); ĝi estis antaŭŝtupo por la unio [[Benelukso]]. === Agrikulturo kaj bestobredado === [[Belga (ĉevalo)]] == Ceteraj informoj == Estas ankaŭ minoritato, kiu parolas la [[germana lingvo|germanan]] en la orienta parto de Belgio ([[Eupen]], [[Malmedy]]). '''Eksporto:''' [[fero]], [[ŝtalo]], tekstilaĵo, naftokemiaĵoj, [[plasto]]. '''[[Malneta Enlanda Produkto|MEP]]:''' totala - 272 mlrd $, persona - 24.710 $. '''Monunuo:''' [[Eŭro]] (€ aŭ EUR) ekde la 1-a de januaro [[2002]]; la malnova monunuo estas la [[Belga franko]] '''Organizoj:''' [[UN]] ([[1945]]), [[NATO]], [[EU]] == Kelkaj famaj belgoj == * [[Petro Paŭlo Rubens]] * [[Maurice Maeterlinck]], literatura Nobelpremiito * [[Gustave Rolin-Jacquemyns]] * [[Jacques Brel]], kantisto * [[Kim Clijsters]], tenisulino * [[Patro Damiano]], misiisto kaj fama pro helpado al lepruloj * [[Justine Henin]], tenisulino * [[Helmut Lotti]], kantisto * [[René Magritte]], pentristo * [[Eddy Merckx]], biciklisto * [[Germain Pirlot]], esperantisto kaj elpensinto de la vorto [[Eŭro]] por la eŭropa monuno * [[Benoît Poelvoorde]], aktoro * Georges Remi (aŭ [[Hergé]]), desegnisto de [[Tinĉjo]] * [[Jean-Claude Vandamme]], aktoro * [[Adolphe Sax]], la inventisto de la saksofono * [[Georges Simenon]], verkisto * [[Salvatore Adamo]], kantisto == Filmo == 'King of the Belgians' == Literaturo == '''Nieuw België''" (Nova Belgio) de [[Tom Lanoye]] "''Het verdriet van België''" (La malĝojo de Belgio) de [[Hugo Claus]] en kiu Esperanto estas menciita.{{projektoj |n=Kategorio:Belgujo |s=Kategorio:Belgio |ReVo=belg|ReVo titolo=Belg-}} == Vidu ankaŭ == * [[Esperanto-movado en Belgio]] * [[Listo de belgaj reĝoj]] * [[Reĝa Donaco (Belgio)]] * [[Marie-Esméralda de Belgio|Princino Marie-Esméralda de Belgio]] * [[1052 Belgica]] * [[Rilatoj inter Belgio kaj Britio]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{eo}} {{ueavikio|Belgujo|{{paĝonomo}}}} * (france) [https://www.youtube.com/watch?v=qtTRbGldpSc Faktoj pri Belgio, la plej nekutima lando en la mondo], YouTube * Filmeto [http://baselfilms.be/2018/04/16/belgium-in-motion/ Belgio en movo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180422200718/http://baselfilms.be/2018/04/16/belgium-in-motion/ |date=2018-04-22 }} * (angle) [http://www.famousbelgians.net/ Famaj belgoj] * [https://www.belgium.be Oficialaj paĝoj de la belga federacia registaro] * {{Dmoz|World/Esperanto/Regiona/E%C5%ADropo/Belgio/}} * [[Kern.punkto]]: [https://kern.punkto.info/2015/05/28/kp030-belgio/ podkastero pri Belgio] * [https://veropedio.blogspot.com/2008/09/hejmpago.html Enciklopedio pri Belgio] {{eo}} * [https://verdajskoltoj.wordpress.com/2017/08/06/kiel-trajne-vojagi-en-belgio/ Kiel trajne vojaĝi en Belgio?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180207062937/https://verdajskoltoj.wordpress.com/2017/08/06/kiel-trajne-vojagi-en-belgio/ |date=2018-02-07 }}, artikolo de [[Valère Doumont]] en la retejo de la Verdaj Skoltoj * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belgium/ Belgio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210109104644/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belgium/ |date=2021-01-09 }} en [[Monda faktolibro de CIA]] {{Membroŝtatoj de la Eŭropa Unio}} {{NATO}} {{Ŝtatoj en Eŭropo}} {{Leginda}} {{ADLS|2013|01}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Belgio| ]] [[Kategorio:Ŝtatoj de la Eŭropa Unio]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1830]] [[Kategorio:Membroj de la Nordatlantika Traktat-Organizo]] s2tvb7olsk1ufm9xl88tj0oefo0xckr 0 490 9368118 9287447 2026-05-07T09:17:54Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368118 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = Рэспубліка Беларусь<br />Республика Беларусь | transskribo = Respublika Belarus | eonomo = Respubliko Belorusio | flago = [[Dosiero:Flag of Belarus.svg|150px]] | blazono = [[Dosiero:Coat of arms of Belarus (2020–present).svg|100px]] | nacia himno = [[My, biełarusy]] | nacia devizo =Жыве Беларусь! (Vivu Belorusio) | lokigo-bildo = [[Dosiero:Europe-Belarus.svg|270px]] | lingvoj = [[belorusa lingvo|belorusa]] <br /> [[rusa lingvo|rusa]] | ĉefurbo = [[Minsko]] (1.717 mil ab.) | religio = [[ortodoksuloj]] 70% <br /> [[katolikoj]] 20% | km² = 207.590 | akvo = 0 | loĝantoj = [[Belorusoj]] | loĝantaro = 9 109 280 | loĝdenso = 49 | valuto = [[Belorusa rublo]] | valuta kodo = BYN | horzono = +3 | ttt = by | landkodo = BY | tel = +375 | politika sistemo = [[Prezidenta respubliko]] | nacia tago = [[3-a de julio]], tago de la liberiĝo el Nazia Germanio, [[1944]]; adoptita en [[1996]] | sendependeco = deklarita [[3-a de julio]] [[1990]] <br /> rekonita [[25-a de aŭgusto]] [[1991]] | de kiu = [[Sovetunio]] | MEP = [[Usona dolaro|$]]105,292 miliardo | MEP jaro = 2007 | MEP pokapa = $ 10.948 |eonomo alternative=Belarusio, Belarusujo, Belarutenio, Belarutenujo, Blanka Rutenio}} '''Belorusio''' aŭ '''Belorusujo''', ofte '''Belarusio'''<ref>[https://tekstaro.com/?s=648d82ef6bb5f belarus], Tekstaro de Esperanto</ref><ref>[https://www.reta-vortaro.de/revo/art/belorus.html belorus/o, belarus/o], Reta Vortaro</ref><ref>[https://uea.org/landoj/belorusio Belarusio], [[Universala Esperanto-Asocio]]</ref> kaj foje '''Belarutenio'''<ref>https://www.instagram.com/belejo.esperanto/</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=5jcDF6pEpGY</ref>; [[Belorusa lingvo|beloruse]] kaj [[Rusa lingvo|ruse]]: Беларусь, {{IFA|/bʲɛlaˈrusʲ/}} {{aŭdigo|Belarus.ogg|aŭskulti}}) oficiale la '''Respubliko Belorusio''' aŭ '''Respubliko Belorusujo''', estas [[lando sen maraliro]] en [[Orienta Eŭropo]], kiu limas kun [[Rusio|Rusujo]] norde kaj oriente, sude kun [[Ukrainio|Ukrainujo]], okcidente kun [[Pollando]] kaj norde kun [[Litovio|Litovujo]] kaj [[Latvio|Latvujo]]. == Ĉefaj informoj == * '''Areo:''' 207.600 km², 25% kovrata de arbaroj. * '''Politika sistemo:''' duonprezidenta respubliko sub aŭtoritatisma diktatoreco<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/#government |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2025-12-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/#government |arkivdato=2021-01-09 }}</ref><ref>https://books.google.com/books?id=xdg7EAAAQBAJ&pg=PA163</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Constitution_of_Belarus</ref> * '''Ŝtatestro:''' prezidanto [[Aleksandro Lukaŝenko]] [[Protestoj en Belorusio (2020-2021)|(disputinda laŭleĝeco)]] * '''Administra divido:''' 6 regionoj kaj 1 municipo. * '''Ĉefurbo:''' [[Minsko]] (1.717 mil). * '''Urboj:''' [[Homel]] (501 mil), [[Vicebsko]] (360 mil), [[Mahilovo]] (354 mil), [[Hrodno]] (363 mil), [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] (346 mil). * '''Loĝantaro:''' 9 109 280 (2025), inter ili [[belorusoj]] 84,9 %, [[rusoj]] 7%, [[poloj]] 3,1 %, [[ukrainoj]] 1,7 %. * '''Oficiala lingvoj:''' [[Belorusa lingvo|belorusa]] kaj [[Rusa lingvo|rusa]]. * '''Konfesioj:''' [[ateismo|ateistoj]], [[luteranismo|luteranaj kristanoj]], [[ortodoksismo|ortodoksaj kristanoj]], [[anabaptismo|baptistaj kristanoj]], [[katolikismo|romkatolikaj kristanoj]] * '''Eksporto:''' maŝinkonstruado, sterko, torfo, elektrovaroj. * '''Organizoj:''' [[Unuiĝintaj Nacioj|UNO]] ([[1945]]) == Nomo == La nomo Blanka Rutenio(Белая Русь) komencis uziĝi por la parto de belarusaj terenoj dum XIV—XVI jarcentoj, dume por la tuta teritorio de la lando estis uzata la nomo [[Grandduklando Litovio|Litvo]]<ref>https://archive.org/details/sim_congressional-record-proceedings-and-debates_march-15-24-1982_128-redacted/page/5066/mode/2up?q=licviny</ref>, ĉar ili konsistigis la kernan parton de la [[Grandduklando Litovio|Granda Princlando de Litvo, Rutenio kaj Samogitio]]. En la XVII la nomo Blanka Rutenio parte firmiĝis kiel la nomo de la orientaj regionoj de la lando, kvankam plejparto de la loĝantaro identigis sin kiel litvanoj<ref>https://archive.org/details/sim_congressional-record-proceedings-and-debates_march-15-24-1982_128-redacted/page/5066/mode/2up?q=licviny</ref> aŭ rutenoj<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя'' / В. Бандарчык, І. Чаквін, І. Углік [і інш.]. — Менск: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref> depende de sia konfesia aparteno. Post la anekso de belorusaj teroj fare de Rusia Imperio la nova registaro helpis al disvastiĝo de ĉi tiu nomo(samtempe malpermesante uzi la nomon Litvo kaj litvanoj)<ref>https://archive.org/details/dictionaryofamer00cord/page/96/mode/2up?q=licviny</ref><ref>https://archive.org/details/ethnicgroupsinmi0000unse/page/54/mode/2up?q=licviny</ref>, ĉar la nomo <nowiki>''</nowiki>Blanka Rutenio<nowiki>''</nowiki> estis rigardata de la okupacia administraro kiel <nowiki>''</nowiki>Blanka Rusio<nowiki>''</nowiki>, kio lasis al ili trakti la novan loĝantaron (historiajn litvanojn kaj rutenojn) kiel specon de rusoj. Tamen poste anstataŭ la nomo "Blanka Rusio" la registaro komencis uzi koloniisman terminon <nowiki>''</nowiki>Nord-Okcidenta Distrikto<nowiki>''</nowiki> kaj la nomo Belorusio estis malpermesita. En la fino de la XIX jarcento la nacia movado akceptis Belorusion kiel sian memnomon. En la historio de la nacia movado ekzistis ankaŭ alernativaj nomoj kiel Grand-Litvio<ref>https://knihi.com/Jan_Stankievic/Bielaruska-rasijski_Vialikalitouska-rasijski_slounik.html</ref> referante al la historiaj rilatoj kun la [[Princlando Litovio|Granda Litva Princlando]]. Ĝi estis subtenata de [[Jan Stankeviĉ]] kaj kelkaj aliaj figuroj en la nacia movado<ref>https://web.archive.org/web/20200926065247/http://rv-blr.com/verse/show/384</ref>, sed malsukcesis ĉar la nomo jam estis prenita de la [[Litovio|Litova Respubliko]]. Alia alternativa nomo estis Krivio kiun proponis [[Vaclaŭ Lastoŭski]] referante al la pratempa tribo de [[kriviĉoj]], la plej granda slava tribo, kiu loĝis sur la terenoj de la nuntempa Belorusio. Ankoraŭ en la 19-a jarcento pol-belorusa poeto kaj etnografisto [[Jan Ĉaĉot]] nomis la belorusan lingvon <nowiki>''la kriva lingvo''</nowiki><ref>http://kamunikat.org/download.php?item=777-2.pdf&pubref=777</ref>. La ideo estis subtenita de multaj intelektuloj, sed multaj el ili estis represitaj dum la stalina epoko.<ref>''Янушкевіч Я. Я.'' Ласто́ўскі Вацлаў Юстынавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта (бел.) / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 144—145. — 10 000 экз. — <nowiki>ISBN 985-11-0155-9</nowiki>.</ref> === Problemo de traduko de la landonomo al aliaj lingvoj === Kiam la nova sendependa lando aperis sur la mapoj aperis ankaŭ la problemo pri ĝia nomo en fremdaj lingvoj. La 19-an de septembro de 1991 la Supera Konsilio de BSSR akceptis la leĝon en la rusa lingvo<ref>http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz62/dcm62155.htm</ref> kiu unusence konstatis ke la oficiala nomo de la lando estas "Рэспубліка Беларусь<nowiki>''</nowiki>(Respublika Belarus) ''—'' mallongigite ''"Беларусь"(Belarus).'' Ĉi tiu leĝo ankaŭ ordonis transliterumi la landonomon al aliaj ligvoj laŭ ĝia origina sono. Sed dum longa tempo kiam Belorusio estis parto de [[Rusio]] kaj [[Sovetunio]] por la belorusaj terenoj firmiĝis la rusa nomo "Bjelorussija"(Blanka Rusio), kvankam en la moderna rusa lingvo ĝi iom post iom fariĝas eksmoda favore al la origina varianto "Беларусь"(Belarus). La 21-an de januaro 2025 post pli ol 20-jara vikipedia "milito" estis decidite ŝanĝi la nomon de la ruslingva artikolo pri la lando de "Белоруссия" al "Беларусь". Multaj lingvoj sekvis la oficialan rekomendon kaj ĉesis uzi la kalkitan varianton el la rusa. Ekzemple la [[Angla lingvo|angla]] anstatŭigis Byelorussia per Belarus, [[Svedio]] oficiale komencis nomi la landon "Belarus" en 2019, [[Danio]] en 2021 kaj [[Norvegio]] en 2022<ref>https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hviterussland-blir-til-belarus/id2916338/</ref>. Tamen multaj lingvoj (inkluzive Esperanton) daŭre oficiale uzas la malnovan nomon kalkitan el la rusa, iuj lingvoj transdonas la landonomon kiel laŭvore "Blanka Rusio<nowiki>''</nowiki> aŭ "Blankrusio" ne farante iun distingon inter [[Rusio|moderna Rusio]] kaj historia [[Kieva Regno|Rutenio]]. En la [[Finna lingvo|suoma]] Valko-Venäjä (Valkoinen - blanka, Venäjä -Rusio), en la [[Germana lingvo|germana]] Weißrussland, en la [[Islanda lingvo|islanda]] Hvíta-Rússland. En la [[Litova lingvo|litova]] kaj la [[Latva lingvo|latva]] la oficiala nomo estas Baltarusija kaj Baltkrievija(Blankrusio). Iuj lingvoj (kiel la [[Hispana lingvo|hispana]] kaj la [[Portugala lingvo|portugala]]) daŭre oficiale uzas la kalkitan varianton el la [[Rusa lingvo|rusa]] ''Bielorrusia'' kaj ''Bielorrússia.'' En [[Esperanto]] la plej aktiva uzata formo de la landonomo estas <nowiki>''Belarusio''</nowiki>, ĝi estas uzata de la belorusaj Esperantistoj kaj de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]]<ref>https://uea.org/landoj/belorusio</ref> kaj de tiaj revuoj kiel La Ondo de Esperanto.<ref>https://sezonoj.ru/2013/04/222minsk/</ref> Sed malgraŭ tio la Esperanta vikipedio daŭre uzas malnovan varianton <nowiki>''Belorusio''</nowiki>. Inter belorusaj Esperantistoj ankaŭ aperis alternativa nomo "Belarutenio" aŭ "Belarutenujo", ĝi estis uzata en kelkaj vojaĝvlogoj pri la lando ĉe jutubo<ref>https://www.youtube.com/watch?v=GRTFlPijJus&list=PLRZp5DxDvtIFrcbd7y37PAFnezUm_oPQ-</ref>, ankaŭ la instragrama paĝo de Belorusa Esperana Junulara Movado nomiĝas <nowiki>''</nowiki>Belarutena Esperanta Junulara Organizo"(BelEJO)<ref>https://www.instagram.com/belejo.esperanto/</ref>. == Geografio == Belorusio estas la plej granda [[lando sen maraliro]] en Eŭropo, relative plata, kaj enhavas grandajn vastaĵojn de marĉa tero.<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ |titolo=Belarus&nbsp;– Geography |alirdato=2007-11-07 |eldoninto=Central Intelligence Agency |jaro=2007 |verko=The World Factbook |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/ |arkivdato=2021-01-09 }}</ref> La plej granda okcident-orienta etendiĝo de la lando sumiĝas 650&nbsp;km – nordsuden estas 560&nbsp;km. Inter eŭropaj ŝtatoj Belorusio okupas la 13-an rangon laŭaree. La [[landlimo]]j al Rusio kaj Ukrainio longas ĉirkaŭ 1000&nbsp;km kaj enhavas du trionojn de la tuta linlinio, dum kio la resta triona limsekcio estas la limo kun Pollando, Litovio kaj Latvio. La limpaso estas malregula kaj nur al Pollando ĝi parte sekvas akvejojn ([[Bug (rivero)|Bug]]), precipe tamen trans vastaj [[montetaro]]j. Jen la distancoj ekde la ĉefurbo [[Minsk]] ĝis la ĉefurboj de la najbarŝtatoj: * al [[Vilno]]: 215&nbsp;km * al [[Rigo]]: 470&nbsp;km * al [[Varsovio]]: 550&nbsp;km * al [[Kievo]]: 580&nbsp;km * al [[Moskvo]]: 700&nbsp;km Belorusio situas en la orienteŭropa ebenaĵo kaj estas trairata de [[montetaro|montetoĉenoj]] de glaciepokaj [[finmoreno]]j ([[belorusia altaĵodorso]]) kaj larĝaj, krudaj [[rivero]]j. Ĉirkaŭ 70 % de la lando senakvigas suden al [[Pripjat|Pripjato]] kaj al [[Dnepro]], kiu plufluas tra [[Ukrainio]] en la [[Nigra Maro|Nigran Maron]]. En la sudo situas la [[Palesje]]-marĉoj (ruse: ''Polesje''). 30 % de la lando estas arbaraj. En la arbaroj vivas [[cervo]]j, [[kapreolo]]j, [[alko]]j, [[urso]]j, [[lupo]]j, [[ermeno]]j, [[melo]]j, [[vulpo]]j kaj [[sciuro]]j. La plej elstara altaĵo estas la [[Dzerĵinskaja Hara]] (345&nbsp;m) en la belorusa altaĵodorso, la plej malaltaj river-malaltaĵoj situas ĉirkaŭ 50 metrojn super marnivelo. La plej grandaj riveroj de Belorusio estas [[Dnepro]] (beloruse: ''Dnjapro''), [[Berezina]] (beloruse ''Bjarezina''), [[Pripjat|Pripjato]] (beloruse ''Prypjac''), [[Nemuno]] (beloruse ''Njoman'') kaj [[Okcidenta Dvina]]. Ne granda, sed grava kiel limo kun Pollando kaj per tio kun EU estas la rivero [[Bug]]. La plej granda lago estas [[Naraĉ]] en la nordo de la lando, proksime al la landlimo kun [[Litovio]]. Belorusio havas klasikan [[Kontinenta klimato|kontinentan klimaton]] kun malvarmaj, neĝozaj vintroj kaj aridaj someroj. La (centre situanta) ĉefurbo [[Minsk]] travivas oftajn precipitojn. [[Dosiero:Miensk Vilenski. Менск Віленскі (1926).jpg|eta|350x350ra|Belorusio en la frua sovetia periodo estis pli diversa loko ol hodiaŭ. La nomo de la ĉefurbo en kvar oficialaj lingvoj (belorusa, rusa, pola kaj jida) super la fervoja stacidomo de Minsko, 1926. Foto: [[Vikimedia Komunejo]].]] == Lingvoj == Por pli detala artikolo pri la belorusa, vidu [[Belorusa lingvo]]. La belorusa lingvo havas sian originon en la komuna [[Orientslavaj lingvoj|orientslava lingvaro]], el kiu ankaŭ la [[Rusa lingvo|rusa]], la [[Ukraina lingvo|ukraina]] kaj la [[Karpata Rutenio|karpatrutena]] disvolviĝis. Kune kun la rusa la belorusa estas la [[oficiala lingvo]]. En la 18-a-20-a jarcentoj, la belorusa lingvo estis submetita al severa politiko de [[Rusigo]]. === Lingvopolitiko === Post du jarcentoj da intenca 'rusigo', la plimulto nun parolas la rusan. Nur 15% de la libroj eldonitaj en Belorusio estas verkitaj en belorusa lingvo<ref>(nl) [[Erika_Fatland]], ''De Grens'' (La landlimo), p.505, De Geus, 2019, ISBN 978 90 445 4087 1, origina titolo 'Grensen - Eine Reise Rundt Russland'. (Landlimoj - vojaĝo ĉirkaŭ Ruslando).</ref>. En ĉiutaga vivo, proksimume 90 procentoj de la belorusoj hodiaŭ scias paroli la [[Rusa lingvo|rusan lingvon]]. Belorusoj en sia libera tempo spektas rusan televidon kaj aŭskultas rusan muzikon<ref>(plurlingve) [https://globalvoices.org/2017/02/21/the-strange-death-of-russias-closest-alliance/ La Stranga Morto de Rusa Plej proksima Alianco], RuNet Echo, la 21-an de februaro 2017.</ref>. Belorusio estas la 13-a plej granda lando en Eŭropo kaj estas formale dulingva, sed en la praktiko aferoj malsimilas. Oni simple ne povas indiki sian preferatan komuniklingvon kaj paroli ĝin al ŝtata oficialulo laŭ sia plaĉo. Laŭ komuna praktiko, oficialuloj interpretas dulingvismon ne kiel devon respondi en ĉiu ŝtata lingvo (belorusa aŭ rusa), sed kiel sia libereco respondi en unu el ambaŭ lingvoj. Tamen ekzistas escepto por skriba apelacio, por kiu ekzistas laŭleĝa postulo respondi en la lingvo uzata de la sendanto. Belorusoj ankaŭ ne povas libere elekti en kiu lingvo ili volas eduki siajn infanojn. Fakte, se beloruse-parolantaj gepatroj volas, ke iliaj infanoj ricevu edukadon en la belorusa lingvo, ili ofte devas sendi ilin al lernejoj en foraj regionoj sen ricevi iun monkompenson pro transportaj kostoj. Temas pri dulingvismo dank' al kiu Belorusio fariĝis la plej rusigita lando el ĉiuj, kiuj iam estis sub sovetia regado<ref>(plurlingve) [https://ru.globalvoices.org/2019/11/17/86918/ Belorusio 2020: ĉu vojo al malkoloniigado?], Global Voices, la 16-an de novembro 2019.</ref>''.'' === Populacio de Belorusio laŭ hejmeparolata lingvo <ref>[https://web.archive.org/web/20101031001146/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.9-0.pdf Языки на которых разговаривают дома]</ref> === {| class="standard" ! align=center | Nomo de lingvo ! align=center | Kvanto de parolantoj ! align=center | % |- | [[belorusa]] || align=right | 2 226 324 || align=right | 23,43 % |- | [[rusa]] || align=right | 6 672 964 || align=right |70,21 % |- | [[pola]] || align=right | 4216 || align=right | 0,04 % |- | [[ukraina]] || align=right | 6279 || align=right | 0,07 % |- | [[hebrea]] kaj aliaj judaj lingvoj || align=right | 37 || align=right | 0,00 % |- | [[armena]] || align=right | 1424 || align=right | 0,01 % |- | [[tatara]] || align=right | 40 || align=right | 0,00 % |- | [[cigana]] || align=right | 4880 || align=right | 0,05 % |- | [[litova]] || align=right | 277 || align=right | 0,00 % |- | [[azerbajĝana]] || align=right | 1018 || align=right | 0,01 % |- | [[latva]] || align=right | 9 || align=right | 0,00 % |- | [[estona]] || align=right | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[kartvela]] || align=right | 148 || align=right | 0,00 % |- | [[kazaĥa]] || align=right | 111 || align=right | 0,00 % |- | [[kirgiza]] || align=right | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[rumana]] || align=right | 77 || align=right | 0,00 % |- | [[taĝika]] || align=right | 77 || align=right | 0,00 % |- | [[turkmena]] || align=right | 1978 || align=right | 0,02 % |- | [[uzbeka]] || align=right | 100 || align=right | 0,00 % |- | [[abĥaza]] || align=right | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[avara]] || align=right | 6 || align=right | 0,00 % |- | karatina || align=right | 5 || align=right | 0,00 % |- | [[baŝkira]] || align=right | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[dargina]]|| align="right" | 4 || align=right | 0,00 % |- | [[inguŝa]]|| align="right" | 5 || align=right | 0,00 % |- | [[kabarda]] || align=right | 8 || align=right | 0,00 % |- | [[karela]]|| align="right" | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[komia]] || align=right | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[kumika]]|| align="right" | 108 || align=right | 0,00 % |- | [[lezga]]|| align="right" | 25 || align=right | 0,00 % |- | [[maria]] || align=right | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[mordva]] || align=right | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[oseta]] || align=right | 5 || align=right | 0,00 % |- | [[tabasarana]]|| align="right" | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[udmurta]] || align=right | 5 || align=right | 0,00 % |- | [[ĉeĉena]] || align=right | 42 || align=right | 0,00 % |- | [[ĉuvaŝa]] || align=right | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[adiga]]|| align="right" | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[karaĉaja-balkara]] || align=right | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[neneca]]|| align="right" | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[gagauza]] || align=right | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[taliŝa]] || align=right | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[angla]] || align=right | 40 || align=right | 0,00 % |- | [[germana]] || align=right | 36 || align=right | 0,00 % |- | [[araba]] || align=right | 516 || align=right | 0,01 % |- | lingvoj de [[Afganio]] || align=right | 51 || align=right | 0,00 % |- | [[bulgara]] || align=right | 19 || align=right | 0,00 % |- | [[hungara]] || align=right | 1 || align=right | 0,00 % |- | [[vjetnama]] || align=right | 369 || align=right | 0,00 % |- | [[nederlanda]] || align=right | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[greka]] || align=right | 22 || align=right | 0,00 % |- | [[hispana]] || align=right | 14 || align=right | 0,00 % |- | [[itala]] || align=right | 36 || align=right | 0,00 % |- | [[kurda]] || align=right | 21 || align=right | 0,00 % |- | [[ĉina]] || align=right | 1452 || align=right | 0,02 % |- | [[korea]] || align=right | 14 || align=right | 0,00 % |- | [[norvega]] || align=right | 6 || align=right | 0,00 % |- | [[persa]] || align=right | 128 || align=right | 0,00 % |- | [[serbokroata]] || align=right | 13 || align=right | 0,00 % |- | [[slovaka]] || align=right | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[turka]] || align=right | 179 || align=right | 0,00 % |- | [[finna]] || align=right | 3 || align=right | 0,00 % |- | [[franca]] || align=right | 14 || align=right | 0,00 % |- | [[mongola]] || align=right | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[ĉeĥa]] || align=right | 5 || align=right | 0,00 % |- | [[sveda]] || align=right | 2 || align=right | 0,00 % |- | [[japana]] || align=right | 7 || align=right | 0,00 % |- | trasianka kaj aliaj lingvoj || align=right | 143 225 || align=right | 1,51 % |- | plurlingvuloj || align=right | 139 480 || align=right | 1,47 % |- | ne deklaris lingvon || align=right | 297 276 || align=right | 3,13 % |- | sume || align=right | 9 503 807 || align=right | 100,00 % |} == Loĝantaro == Belorusio havas 9,1 milionojn da loĝantoj (taksite en 2025). Plejparto de la loĝantaro estas belarusoj sed anoj de aliaj 100 etnoj kunloĝas en la lando.[[Dosiero:Belarus-Vaskowskae Reservoir.jpg|eta|Baraĵlago Vaskowskae|alternative=|350x350ra]] === Etnaj grupoj === Malgraŭ la enmigrado de multaj rusoj kaj la [[deportado]] de dekmiloj de [[belorusoj]] sub Josif Stalin la parto de belorusoj estas ĉirkaŭ 84 %. La plej granda minoritato estas la [[rusoj]] kun 7%, sekvataj de 3,1% [[poloj]] kaj 1,7 % [[ukrainoj]]. Multaj aliaj etnaj grupoj dividas inter si la restajn 1,1 %, inter ili [[latvoj]], [[ciganoj]] (k.a. [[jerloj]]), [[litovoj]], [[Slovakio|slovakoj]], [[selonoj]], [[jatvingoj]], [[Moldava Respubliko|moldavoj]] ([[Rumanio|rumanoj]]), [[rutenoj]] kaj [[germanoj]].[[Dosiero:Belarus-Minsk Province-Horses.jpg|eta|Ĉevaloj en la kamparo ĉe Minsk|alternative=|350x350ra]] === Evoluo de la loĝantaro === La kreskado de la loĝantaro nuntempe sumiĝas je ĉirkaŭ -0,15 %. La [[vivdaŭro]] en la loĝantaro situas je ĉirkaŭ 68,14 jaroj, ĉe viroj 62,06 jaroj kaj ĉe inoj 74,52 jaroj. La [[Analfabeto|kvoto de alfabetigo]] atingas kun 98 % preskaŭ eŭropan normon. == Plej grandaj urboj == [[Dosiero:Victory-square.jpg|eta|Venkoplaco en la ĉefurbo Minsk|alternative=|350x350ra]] (Loĝantoj 1-an de januaro 2018<ref>[http://www.citypopulation.de/Belarus-Cities_d.html Weißrussland: Regionen, Städte & Siedlungen - Einwohnerzahlen, Karten, Grafiken, Wetter und Web-Informationen]</ref>) {| border="0" |- | * [[Minsk]] – 1.996.730 * [[Homel]] – 501.193 * [[Mahiljoŭ]] – 385.000 * [[Hrodno]] – 370.919 * [[Vicebsko]] – 370.298 * [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] – 347.576 * [[Babrujsk]] – 217.546 * [[Baranaviĉi]] – 179.166 * [[Barisaŭ]] – 143.051 * [[Pinsk]] – 137.961 * [[Orŝa]] – 115.052 * [[Mazir]] – 111.733 * [[Salihorsk]] – 106.627 * [[Lida]] – 101.616 * [[Navapolack]] – 101.596 * [[Maladzeĉna]] – 95.011 | | width="50%" | * [[Polack]] – 84.597 * [[Ĵlobin]] – 76.220 * [[Svetlahorsk]] – 67.453 * [[Reĉica]] – 65.940 * [[Ĵodzina]] – 64.559 * [[Sluck]] – 61.818 * [[Kobrin]] – 53.177 * [[Slonim]] – 49.441 * [[Vaŭkavisk]] – 44.004 * [[Kalinkaviĉi]] – 40.282 * [[Smarhon]] – 37.527 * [[Rahaĉoŭ]] – 34.809 * [[Horki]] – 34.008 * [[Asipoviĉi]] – 31.129 * [[Bjaroza]] – 29.441 * [[Navahrudak]] – 29.424 |} == Konfesioj == La plej granda konfesio en Belorusio estas la [[Ortodoksismo|ortodoksa kristanismo]], al kiu apartenas ĉirkaŭ 80 % de la loĝantaro – antaŭ ĉio belorusoj, ukrainoj, moldavoj kaj rusoj. Krome grupoj de ortodoksaj [[rutenoj]], kiuj enmigris tien el la [[Karpatoj]] pro persekutoj fare de la katolikoj. La restaj 20 % de la loĝantaro disdividas sin sur plurajn konfesiojn (inter ili romkatolikaj, protestanaj, judaj kaj muzulmana). [[Latina Eklezio|Latinaj katolikoj]], kelkfoje nomataj "Romkatolikoj" estas la plej multaj [[poloj]] kaj [[litovoj]] samkiel la belorusoj en la okcidento kaj nordo de la lando. Entute la [[Latina Eklezio]] ampleksas laŭ propraj deklaroj ĉirkaŭ 10 % de la loĝantaro.<ref>laŭ [http://catholic.by/2/en/belarus/dioceses.html catholic.by] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100904141158/http://catholic.by/2/en/belarus/dioceses.html |date=2010-09-04 }} en la lando estas 1 402 605 romkatolikoj (citita la 4an de julio 2013)</ref> Ekzistas malgranda minoritato de [[belorusa grek-katolika eklezio|grekkatolikaj kristanoj]] de ĉirkaŭ 10 000 anoj. La [[latvoj]] kaj [[Ciganoj|ciganaj]] grupoj kiel ekz. jerloj (ankaŭ [[sintioj]], [[lovaraoj]], [[manuŝoj]], [[Cigano|romaoj]] kaj [[kalderaŝoj]]) anas la evangelan-luteran eklezion, same kiel [[slovakio|slovaka]] minoritato, kies prapatroj fuĝis post la [[Tridekjara Milito]] al Belorusio. Entute 2,6 % de la homoj estas luterevangeliaj. La plej multaj [[germanoj]] estas reformite evangelaj, kaj la [[selonoj]] precipe [[valdenanoj]].[[Dosiero:Belarus population.svg|eta|Evoluo de la loĝantaro en Belorusio ekde [[1960]] ĝis [[2010]]|alternative=|350x350ra]] Belorusio estas unu el la landoj plej grave suferintaj de la [[Holokaŭsto|gentoekstermo kontraŭ la judoj]] sub la nazioj. Antaŭe ĉi tie loĝis granda [[Judismo|juda]] loĝantogrupo. == Historio == [[Dosiero:Bieł-čyrvona-bieły ściah. Бел-чырвона-белы сьцяг (1524).jpg|eta|Blank-ruĝ-blankaj flagoj en pentraĵo el la frua 16-a jarcento dediĉita al la Batalo de Orŝa, en kiu la Granda Duklando Litovio forpuŝis atakon de Moskvo.]] === Prahistoria epoko === La unuaj homoj sur teritorio de Belorusio aperis ĉirkau 100-35 mil jaroj antaŭe. Eble, la unuaj, kiuj provis ekloĝi en ĉi tiu regiono estis [[Neandertala homo|neandertaloj]], sed iliaj restaĵoj ne estis trovitaj. La plej fruaj trovitaj homaj spuroj en Belarusio jam apartenas al modernaj homoj — [[Homo de Kro Magnon|kromanjonuloj]]<ref>БЭ. — Мн.: 1996 Т. 3. С. 21.</ref>. [[Dosiero:Kryvičy. Крывічы (XV).jpg|eta|Kriviĉoj]] Homoj ekloĝadis en ĉi tiu regiono kaj malaperis de tempo al tempo, dum la glaciego kovris la teritorion de Belorusio kaj foriris. Ĉirkaŭ 18 mil jarojn antaŭe ĝi atingis la lokecon, kie nun estas situitaj [[Hrodno]], [[Vilejka]] kaj [[Orŝa|Vorŝa]]. En la suda Belorusio formiĝis tundra zono. La tiutempa faŭno konsistis el [[Mamuto|mamutoj]], [[lanaj rinoceroj]], [[Boaco|nordaj cervoj]], lemoj, blankaj perdriko kaj aliaj bestoj. Ekde la fino de la bronza epoko le plejparto de la moderna Belorusio estis loĝigita de [[Baltoj|baltaj triboj]]. En la fino de IX — komenco de la X jarcentoj ĉi tiun teritorion komencis loĝigi [[slavoj]]. [[Dosiero:Baltiškos kilmės vandenvardžių paplitimas.svg|eta|Litova mapo de baltaj hidronomoj]] La ĉefaj slavaj triboj, kiuj poste fariĝis la bazo por la estonta belorusa etno estis [[kriviĉoj]], [[drihoviĉoj]] kaj [[radzimiĉoj]]. === Polacka kaj Turava Princlandoj === Konsideriĝas ke la unua ŝtato sur la terenoj de moderna Belorusio estis la [[Polacka Princlando]], en la orienta parto de la lando, loĝigita de la slava tribo kriviĉoj. La urbo [[Polack|Polacak]] unue estas menciita en la [[Komenca kroniko|"Rakonto pri la pasintaj jaroj]]" sub 862 jaro. La unua historie konata princo de Polacak estas [[Rahvalod]] (estas menciita sub 980-a jaro). Ĝis 1001 regis lia nepo [[Izjaslaŭ]], konata kiel "princo-libristo". La pinton de sia prospero kaj forto la Polacka Princlando atingis dum la regado de la princoj [[Braĉislaŭ]](1003—1044) kaj [[Usiaslaŭ la Sorĉisto]] (1044—1101). Sed poste same kiel en aliaj orientslavaj princlandoj komenciĝis periodo de feŭda diseriĝo. La provincoj plifortiĝis kaj akiris siajn proprajn princojn, la influo de Polacak malfortiĝis. La princoj konstante batalis por la regpovo, kio malpliigis ilian influon al la loĝantaro, kreskas la rolo de [[veĉeo]] — la popolaj kunsidoj, kie solviĝis la plejparto de la sociaj kaj politikaj demandoj. Veĉeo mem elektas kaj forpelas la princojn. Tiel estis forpelitaj la princo Sviatapolk(1130-aj jaroj), Rahvalod Barisoviĉ (1151 jaro) kaj Rascislaŭ (1158 jaro)<ref>http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Political-history-of-Polotsk.html?page=4</ref>. En 1184 jaro en Baltio aperas la unuaj germanaj misiistoj. [[Abato Meinard]] kiu agis kun la supteno de la Papo, ricevs la permeson de la polackaj princoj disvastigi la katolikan kredon inter la baltaj triboj. Tiel komenciĝis germana koloniigado de la regiono kaj 200-jara batalo de belorusaj princlandoj kontraŭ la ordeno de kruckavaliroj<ref>http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html</ref>. [[Dosiero:Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg|eta|Usiaslaŭ la Sorĉisto]] Duma la X—XIII jarcentoj sur la terenoj de Belorusio troviĝis ankaŭ Turava, Smolenska kaj Hrodna princlandoj. La urbo [[Turaŭ]] estas unue menciita sub 980, kiam tie regis la prico Tur, kvankam li estas konsiderata legenda persono. Malsame de Polacak, Turaŭ ne havis sian dinastion; la princoj de Kijiv konstante sidigis sur ĝia trono siajn filojn. Nur en 1157-a jaro la Princo Juri Jaraslaviĉ sukcesis atingi sendependecon kaj renovigi la lokan dinastion<ref>http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html?page=2</ref>. === Granda Princlando de Litvo, Rutenio kaj Samogitio === La sekva granda ŝtato sur belarudaj terenoj estis la [[Grandduklando Litovio|Granda Princlando de Litvo, Rutenio kaj Samogitio]]. Dum la formiĝo de ĉi tiu ŝtato ĝia plej granda kaj kerna centro estis la urbo [[Navahrudak|Navaharodak]]. Krom la teroj de la nuntempa Belorusio ĝi ankaŭ okupis teritoriojn de la nunaj [[Litovio]] kaj nordan parton de la nuntempa [[Ukrainio]], partojn de nuntempaj [[Rusio]] kaj [[Pollando]]. La kulturo de la Granda Litva Princlando estis ĉefe [[Belorusa lingvo|belorusa]]<ref>http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html</ref>, la rolon de ĝia skriba kaj oficiala ŝtata lingvo plenomus la [[Rutena lingvo|malnovbelorusa]]<ref>http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html</ref>. La pinton de sia prospero la Granda Litva Princlando akiris dum la regado de la princo [[Vytautas|Vitoldo la Granda]], kiam la teritorio de la ŝtato kontinuis de la [[Balta Maro|Balta maro]] ĝis la [[Nigra maro|Nigra]]. En la XVI jarcento komenciĝis la kultura prospero de la ŝtato: dum tiu periodo agas [[Mikola Husoŭski]] kaj [[Franciŝak Skarina|Francisko Skarina]], komencas sian formiĝon unika belorusa ikonarto kiu unuigis [[Ortodoksa kristanismo|ortodoksajn]] kaj okcidenteŭropajn artajn tradiciojn. Sed la disvloviĝon de la ŝtato forte malrapidigis konstantaj atakoj de [[Krime-tataroj|krimeaj tataroj]]. Ĝis la mezo de la XVI jarcento fine formiĝis la ŝtata sistemo de Granda Litva Princlando, kies fundamento estis firmita en la [[Statutoj de Litovio|Litva Statuto]] 1529 kaj 1566. Ĝi firmis la oficialan statuson de la malnovbelarusa lingvo. La reganto de la ŝtato estis granda princo(hospodar). Kune kun la Rada (konsilio) li efektivigis la superan juĝon. la Rada aperis kiel konsila orgeno ĉe la princo kaj en la fino de la XV — komenco de la XVI jarcentoj fariĝis la supera orgeno de la ŝtata povo. [[Dosiero:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVIII).jpg|eta|princo Vitoldo la Granda]] Grandan influon je la destino de la Granda Princlando havis la Inflanta milito (1558—1583) === Respubliko de Ambaŭ Nacioj === Malsukcesa Inflanta milito kontraŭ Moskovio kaj konkero de Polacak far de moskva armeo en 1563 puŝis la Princlandon al pli densa milita kaj politika alianco kun Pollando. Rezulte de la lublina unio 1569 Granda Litva Princlando kaj Pola Reĝlando unuiĝis kaj kreis konfederacion — la Respublikon de Ambaŭ Nacioj. Laŭ la kondiĉoj de la unio la Granda Princlando konservis sian administracian aparaton, leĝaron, armeon, simbolojn kaj la ŝtatan sigelon. La supera reganta orgeno de la nova ŝtato fariĝis la komuna "Sojmo" kiu kunsidis komence en teritorio de Pollando, sed ekde la XVII jarcento ĉiu tria kunsido okazis en Hrodno simbole al la memstara stato de la Princlando. La reganto de la ŝtato estis la reĝo kiu estis elektata de la noberlaro (ŝlaĥta). La reĝo samtempe havis titolon de la Granda Princo. Dum la lublina unio la terenoj de moderna Ukrainio transiris al la pola krono kaj poste la Litva Princlando konsistis nur el belorusaj kaj litovaj teroj, la vorto "rutena" malaperas el la oficiala nomo de la ŝtato. La reĝo [[Stefano Báthori|Stefan Batori]] (1576—1586) liberigis Polackon en 1579. [[Dosiero:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588) (2).jpg|eta|Litva statuto 1588]] [[Dosiero:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|eta|Leŭ Sapieha]] La 3-a Litva Statuto sub redakcio de [[Lev Sapieha|Leŭ Sapieha]] estis akceptita en 1588, tio substrekis la memstarecon de la Princlando ene de la konfederacio. La Statuto fatiĝis unu el la plej fruaj eŭropaj konstitucioj, kiu regulis la vivon de la socio en Belorusio ĝis la 30aj jaroj de la XIX jarcento. [[Dosiero:Januš Radzivił. Януш Радзівіл (1733-37).jpg|eta|Januŝ Radzivil]] Tamen en la 2-a parto de la XVII jarcento komenciĝis malfortiĝo de la Respubliko — unuavice pro la plifortiĝo de la magnataro kaj malliberigo de vilaĝanoj. Tio kaŭzis la malfortiĝon de la supera potenco kaj militojn inter la nobelaj familioj (kiuj havis siajn proprajn armeojn) kaj vilaĝajn riberlojn, unu el kiuj komencis militon Inter la Respubliko kaj Rusio (1654—1667). Poste ĉi tiu periodo akiris la nomon "sanga inundo". Krizo de la Respubliko kaŭzis la provon de Januŝ Radzivil nuligi la union kun Pollando kaj fari novan union kun Svedio. Sed neatendida morto de Januŝ Radzivil (supozeblas venenigo) ne lasis realigi ĉi tiun ambician projekton de unia sved-belorusa ŝtato. Daŭraj enlandaj militoj kaŭzis enmiksiĝon de Svedio al la enaj aferoj de la lando dum la Norda milito (1700-1721). En la XVIII jarcento la Respubliko de Ambaŭ Nacioj jam estis malforta lando kun nur 24 mil soldatoj (nur 6 mil el ili en Litvo). Tiutempe la nobela familio de Radziviloj havis sian propran armeon (ĉirkaŭ 10 mil soldatoj). Aldone la ŝtaton malfortigi "liberum veto" laŭ kiu eĉ voĉo de unu el la kelkcent deputitoj en la sojmo kontraŭ povus bloki la akcepton de leĝo. Pro tio prusiaj, rusiaj kaj aŭstraj politikistoj aĉetis la voĉojn de certaj deputitoj kaj tiel fiaskigis la provojn de reformoj. La postiĝo kompare al okcidentaj landoj kreskis kaj jam angla ekonomiisto Adam Smith en la XVIII skribas pri la Poland-Litva Respubliko kiel pri malfruiĝanta lando, kie preskaŭ ne ekzistas industrio. Samtempe kreskis la diskriminacio kontraŭ la belorusa kulturo kaj de ortodoksa religio. La malnovbelorusa lingvo estis malpermesita en la ŝtata dokumentado en 1696. Ĉiuj dokumentoj devis esti tradukitaj al la pola. Sub la pola influo daŭriĝis firmigo de vilaĝanoj kaj kresko de la nobelaj privilegioj. Provon savi la Grandan Litvan Princlandon (kaj la tutan Respublikon) faris la reĝi [[Poniatowski|Stanislav Aŭgust Poniatovski]], sed kontraŭstaro de parto de la nobelaro kaj subita enmiksiĝo de [[Rusia Imperio|Rusio]], [[Prusio|Pruiso]] kaj [[Aŭstrio]] kaŭzis la dividon kaj malaperon de la lando. La lasta provo savi la Respublikon estis la ribelo de 1794, kiun estris [[Tadeusz Kościuszko|Tadeuŝ Kosĉjuŝko]], la nacia heroo de Pollando, Belorusio kaj Usono, kiu naskiĝis en Kosavo (Bresta Regiono de Belorusio). Sed la ribelo estis subpremita de la okupantoj, kiuj dividis la teritoriojn inter si. Tiel Belorusio plene fariĝis parto de Rusia Imperio. === Belorusio sub la rego de Rusia Imperio === [[Dosiero:A Dance round the Poles (BM 1878,0511.1374 1).jpg|eta|Karikaturo al regantoj de Rusio, Prusio kaj Aŭstrio dum la dividoj]] En 1772, 1793, 1795 okazis la [[3 dividoj de la Respubliko de Ambaŭ Popoloj]], rezulte de kiuj belorusaj terenoj fariĝis parto de la [[Rusia Imperio]] kaj restis parto de ĝi ĝis 1917. En la urboj estis nuligita la [[Magdeburga juro]], kiu iam donis al ili la rajton je memrego. Konserviĝis la [[servuteco]] kiu ĉiun jardekon stognigis la ekonomian kaj teknologian disvolviĝon de Belorusio. La milito de 1812 portis grandajn perdojn inter la civila loĝantaro. Belorusa noberlaro subtenis Napoleonon dum la milito, esperante je restarigo de sia ŝtato. La 1-an de julio 1812 Napoleono subskribis la ordonon pri renovigo de la Granda Litva Princlando kun Vilna, Hrodna, Minska kaj Bijalistoka departomentoj kaj kreis la portempan registaron el la anoj de la loka noberlaro. Napoleono ne liberigis vilaĝanojn de servuteco kaj tial ne ricevis subtenon de ilia flanko. [[Dosiero:Franz Krüger - Portrait of Emperor Nicholas I - WGA12289.jpg|eta|Nikolao la 1-a]] Samtempe multaj intelektuloj komencis interesiĝi pri la popola lingvo kaj kulturo. Poeto kaj etnografisto [[Jan Czeczot|Jan Ĉaĉot]] esploras la belorusan ortografion kaj la unua starigas la demandon pri kreado de la "kriva standarda literatura lingvo". Dum 1830—1831 okazis [[Ribelo 1831|liberiga ribelo]], kiu havis la celon renovigi sendependecon de la Granda Princlando kaj la Respubliko. Post ĝia subpremo la rusia registaro komencis la politikon de malfortigo de la nobelaro. En 1832 estis malfermita la [[Universitato Vilno|vilna universitato]] pro la partopreno de ĝiaj studentoj kaj instruistoj en la ribelo. Ankaŭ en 1832 la rusa imperiestro [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1]]-a malpermesis la uzon de la nomo Belorusio kaj Litvo, kaj anstataŭe lanĉis la nomon "Nordokcidenta Distrikto". Komenciĝis politiko de severa rusigado. En 1839 la anoj de la [[grek-katolika]] eklezio (kiuj estis la plejmulto en Belorusio tiutempe) estis perforte aligita al rusia ortodoksa eklezio de moskva patriarĥato. En 1863-1864 okazis alia [[Ribelo 1863|liberiga ribelo]] kontraŭ la rusa rego kaj por renovigo de la Respubliko. Sur la teritorioj de iama Granda Princlando la partoprenantoj de la ribelo, unuavice [[Kastus Kalinoŭski]] kaj liaj proksimuloj, uzis la pasvorton "Kiun vi amas?''—'' ''Mi amas Belorusion — tio riciprokas'' ". Ili revenigis la belorusan lingvon en la ŝtatan dokumentadon kaj eldonis beloruslingvan gazeton "Mużyckaja Praŭda" (la vilaĝana vero). Tio devigis la registaron en Varsovio rekoni la historian subjektecon de belorusoj en la formo de mesaĝo "al fratoj-belorusoj" la trian de majo 1863. Rusia registaro sukcesis subpremi la ribelon kaj ĝiaj partoprenantoj estis represitaj. La guberniestro de la "Nord-Okcidenta Teritorio" [[Miĥail Muravjov]] faris kelkajn krimojn kontraŭ la loka loĝantarto pro kio li ricevis la kromnomon "Murovjov la Pendigisto". Precipe, laŭ liaj ordoj, la nacia heroo de Belorusio, [[Kastus Kalinoŭski|Kastus Kalinoŭsk]]<nowiki/>i estis ekzekutita.[[Dosiero:Konstanty Kalinowski - between 1862 and 1863.jpg|eta|170px|Kastus Kalinovsky]]Reformoj de 1860—1870aj jaroj (specife nuligo de [[servuteco]]) helpis al ekonomia disvolviĝo de la regiono. Post la revolucio de 1905 la represaj leĝoj kontraŭ naciaj minoritatoj en Rusia Imperio estis malfortigitaj kaj aperis unuaj laŭleĝaj belarusaj gazetoj Naŝa Niva kaj Naŝa Dola, dum tiu periodo sian karieron komencas multaj junaj poetoj kaj verkistoj (Janka Kupala, Jakub Kolas, Alaiza Paŝkeviĉ, Maksim Bahdanoviĉ, Janka Luĉina, Karus Kahanec kaj aliaj). === Belorusa Popola Respubliko === La 25-an de marto 1918 estis proklamita [[Belorusa Popola Respubliko]] kiel sendependa de [[Rusio]] ŝtato. Post foriro de germanaj okupaciaj trupoj, la teritorion okupis la [[Ruĝa Armeo]]. Sed jam en februaro de la jaro 1919 okazis invado de la pola armeo; la sovetunia rego estis starigita nur jaron poste, en 1920. La plej granda evento en la kurso de la movado por sendependeco estis la [[Slutsk Ribelo|Slucka Ribelo]]. Laŭ la [[Riga packontrakto]] de la jaro 1921, Pollando havigis al si teritoriojn kun ĉefe belorusa loĝantaro oriente de la [[Curzon-linio]], (Okcidenta Belorusio). === Respubliko de la Meza Litvo === [[Dosiero:Rzeczpospolita Central Lithuania.png|eta|Meza Litva Respubliko]] Respubliko de la Meza Litvo estis ŝtato, kreita sur la teritorio de Vilna kaj Hrodna regionoj dum 1920—1922. La respubliko estis la lasta provo renovigi Litvon en ĝia historia kaj konfederacia senco. Kreado de la respubliko okazis rezulte de la ribelo de Luciano Ĵeligovski kiu estris la unuan litovan-belorusan divizion en la pola armeo. Dum 18 monatoj la respubliko estis bufero por la Pola Respubliko kaj forte dependis de ĝi. Fine estis aneksita de Pollando. === Belorusa Sovetia Socialisma Respubliko === En 1919 la unuan de januaro estis deklamita la kreiĝo de la Socialisma Sovetia Belorusa Respubliko. La 31-an de julio 1920 estis deklamita denove post mallonga periodo de Litova-Belorusa Sovetia Socialisma Respubliko. En 1921 okazis la [[Slutsk Ribelo|Slutcka Ribelo]] kontraŭ Sovetia rego. Laŭ la [[Riga packontrakto]], Pollando kaj Sovetunio dividis la teritorion de la lando, Pollando anesis la teritorion kun ĉefe belorusa loĝantaro oriente de la [[Curzon-linio]],(Okcidenta Belorusio). Jam en 1922 BSSR aliĝis al Sovetunio kiel unu el la landoj fondintoj. Dum la 1920-aj en BSSR estis periodo de "belorusigado", la ŝtataj institucioj kaj edukado funkciis en la belorusa, disvolviĝis kulturo, teatro kaj literaturo. Sed jam en 1930-aj komenciĝis fortaj represoj. Dum la malsato de 1932-1933, Belorusio perdis ne milionojn kiel Ukrainio, sed centmilojn da vivoj. En 1937, dum la Granda Teruro en Sovetunio, [[La nokto de ekzekutitaj poetoj (1937)|la tuta tiama intelekta elito estis pafita en Belorusio]]. Nokte de 30-a al 31-a de oktobeo 1937 estis mortpafitaj pli ol 130 belorusaj kaj judaj poetoj, verkistoj, instruistoj kaj artistoj. Tiutempe en la dua Pola Respubliko estis efektivigata politiko de "sanigo" kies celo estis plena poliĝo de ĉiuj etnaj minoritatoj, belorusaj lernejoj estis malpermesitaj kaj multaj signifaj figuroj por la belorusa nacia movado spertis persekutadon flanke de pola regisraro. La 17-an de septembro 1939 post la Molotov-Ribbentrop pakto Nazia Germanio kaj Sovetunio invadis Pollandon. Teritorio de BSSR kreskis duoble, ankaŭ Bijalistoka regiono estis aligita al BSSR. Dum la dua mondmilito dum 1941-1944 Belorusio estis okupita de Nazia Germanio, sub nazia okupacio okazis kruela genocido de lokaj judoj, en Belorusio ekzistis forta partizana movado. Post la milito Stalin decidis redoni Bijalistokan regionon al Pollando. En 1945 Belorusio fariĝis unu el la landoj fondintoj de la Organizo de Unuiĝintaj Nacioj. Sed ĉiuj decidoj de la belorusa delegacio ĉiam estis kontrolataj de Moskvo. En 1986 en la landlimo inter Belorusio kaj Ukrainio okazis ĉernobila katostrofo kiu kaŭzis radiacian poluiĝon de signifa parto de la lando. === Respubliko Belorusio === [[Dosiero:Belarusian People's Republic Rada (parliament) building (1918).jpg|eta|[[flago de Belorusio|La blanka-ruĝa-blanka flago]], 1918]] En [[1991]] Belorusio deklaris sendependecon de [[Sovetunio]]. La [[KSŜ|Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj (KSŜ)]] estis fondita en Minsko je la fino de la jaro [[1991]].[[Dosiero:Bieraście, Bulvarny, Vajavodzki. Берасьце, Бульварны, Ваяводзкі (22.09.1939).jpg|eta|Komuna nazi-sovetia venkparado, Brest, Belorusio, 22.09.1939]]En 1995 la prezidantajn elektojn venkis [[Aleksandro Lukaŝenko|Alaksandro Lukaŝenko]], kiu komencis starigadon de aŭtoritatisma reĝimo kun subpremo de liberparolo, politika persekutado de opoziciuloj, represoj kontraŭ la lokaj lingvo kaj kulturo, rusigado kaj kulto de Sovetunio, ĝis nun la [[7-a de novembro]] (dato de [[Oktobra Revolucio|bolŝevista revolucio]]) estas oficiala festo en Belorusio, en multaj urboj restas monumentoj de [[Lenin]] kaj stratoj nomitaj honore al herooj kaj teoriistoj de [[komunismo]], dum la nacia kulturo spertas fortan premon. Ekde la [[2-a de aprilo]] [[1997]] Belorusio fariĝis parto de la [[Unio de Rusio kaj Belorusio]], ŝtata institucio, kiu neniam estis finrealigita (oni planis komunan valuton, dogansistemon, konstitucion ktp.). En 2020 post prezidantaj elektoj okazis amasaj protestoj, pli ol 600 mil homoj estis devigitaj forlasi la landon pro timo de politika persekutado. En 2022 teritorio de Belarusio estis uzita de [[Rusio|Rusia Federacio]] por [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|invado al Ukrainio.]] En 2024 en la listo de landoj laŭ liberparolo Belarusio havis 133-an pozicion<ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-with-freedom-of-speech</ref>, ĉirkaŭ 1500 homoj en tiu lando estis agnoskitaj politikaj prizonuloj, Belarusio restas la nura lando en Eŭropo kie oficiale ekzistas mortpuno. == Simboloj de Belorusio == La nuna flago de Belorusio (verda/ruĝa) heredas la heraldikan tradicion de [[Belorusa Soveta Socialisma Respubliko|BSSR]], ĝi estis akceptita en la referendumo 1995, kiun multaj esploristoj trovas kontraŭkonsitucia. [[Dosiero:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|eta|[[blazono de Belorusio|La blazono "Pahonja"]]]] Dum la epoko de [[Grandprinclando Litovio|Litva Granda princlando]] estis uzata la [[blazono]] "Pahonia", ĝis nun ĝi restas sur la blazonoj de multaj urboj kaj regionoj en Belorusio kaj en la regionoj de najbaraj landoj kun signifa belorusa minoritata. En la 20-a jarcento surbaze de plej popularaj koloroj en belorusaj tradiciaj ornamaĵoj de Klaŭdzi Duĵ-Duŝeŭski estis kreita la blank-ruĝ-blanka flago. Ili estis uzitaj en 1918 kiel oficialaj simboloj de Belorusa Popola Reskpubliko kaj de 1991 ĝis 1995. En 1995 post referendumo, estis renovigita la sovetia verda/ruĝa flago kaj blazono kun iom da ŝanĝoj (estis forigitaj la [[rikoltilo kaj martelo]]). Nuntempe blanka-ruĝa-blanka flago kaj blazono "Pahonja" estas uzataj de opoziciuloj kaj de la registaro en ekzilo post 2020. == Administracia divido == [[Dosiero:Subdivisions of Belarus.png|eta|450px|Regionoj de Belorusio]] Belorusio konsistas el 6 regionoj kaj 1 municipo: # la ĉefurbo [[Minsko]] # [[Bresta regiono]], centro: urbo [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] # [[Homela regiono]], centro: urbo [[Homel]] # [[Hrodna regiono]], centro: urbo [[Hrodno]] # [[Mahilova regiono]], centro: urbo [[Mahilovo]] # [[Minska regiono]], centro: urbo [[Minsko]] # [[Vicebska regiono]], centro: urbo [[Vicebsko]] Ĉiu regiono (beloruse: ''вобласьць'', <nowiki>[voblasc]</nowiki>) estas dividita je distriktoj (beloruse: ''раён'', <nowiki>[rajon]</nowiki>). Entute estas 118 distriktoj. == Naturo == La [[Nacia Parko Beloveĵskaja Puŝĉa]] (beloruse Нацыянальны парк Белавежская пушча, ruse Национальный парк «Беловежская пуща») estas nacia parko en okcidenta Belorusio, ĉe la limo al Pollando. Ĝi kovras kaj protektas signifan parton de la [[arbaro de Białowieża]], la lasta moderklimata [[praarbaro]] de Eŭropo. == Kulturo == === Kinejo === La plej famaj belorusaj filmoj estas [[Vivu Belorusio !]] (2012) kaj [[Kupala]] (2020), kies montradon la reĝimo de Aleksandro Lukaŝenko malpermesis en kinejoj, ĉar ili levas la temon pri la reala, ne-politigita kaj fakta historio de la belorusa popolo kaj ties nuna situacio en sia propra lando. == Notoj == {{Notoj}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Belorusa literaturo]] * [[Svjatlana Aljeksijeviĉ]] (Nobelpremiito pri literaturo) * [[Svjatlana Ciĥanoŭskaja]] * [[Kurapaty]] (memorloko) * [[Dimitrij Sneĵko]], belorusa esperantisto * [[Aleksandr Koval]], belorusa esperantisto * [[Valex Bujak]], belorusa esperantisto == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Belorusio|s=Kategorio:Belorusio|ReVo=belarusi}} * (eo) {{ueavikio|Belorusio|{{paĝonomo}}}} * (plurlingva) {{Oficiala retejo|https://www.belarus.by/}} * (en) [https://www.belarusguide.com/ Virtuala gvidilo de Belorusio] * (en) [https://president.gov.by/ Prezidenta oficiala retejo] * (en) [http://www.scienceportal.org.by Portalo pri scienco en Belorusio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101104052632/http://www.scienceportal.org.by/ |date=2010-11-04 }} * (en) ''[https://www.belarus.by/en/about-belarus/history Historio de Belorusio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190402173018/https://www.belarus.by/en/about-belarus/history |date=2019-04-02 }}'', laŭ la oficiala ŝtata retejo. {{Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj}} {{Ŝtatoj en Eŭropo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Belorusio| ]] [[Kategorio:Slavaj ŝtatoj]] [[Kategorio:Landoj sen maraliro]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1991]] p7e7itg3zjdqc5fhw2qxvdf95mj4whv 0 511 9368003 9348342 2026-05-07T02:55:12Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368003 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando |nomoenlokalingvo = مملكة البحرين |transskribo = Mamlakat al-Bahrajn |eonomo = Barejno |eonomo alternative = Reĝlando Barejno |flago = [[Dosiero:Flago-de-Barejno.svg|150ra|Flago de Barejno]] |blazono = [[Dosiero:Coat of arms of Bahrain.svg|100ra|Blazono de Barejno]] |nacia himno = بحريننا <br /> Nia Barejno |nacia devizo = |lokigo-bildo = [[Dosiero:Map of Bahrain.svg|270ra|Situo]] |oficiala lingvo = [[Araba lingvo|araba]] <br /> [[Angla lingvo|angla]] |lingvoj = |ĉefurbo = [[Manamo]] |religio = [[islamo]] |km2 = 750 |akvo = 0 |loĝantoj = Barejnanoj |loĝantaro = 1046814 |loĝantaro-jaro= [[2007]] |loĝdenso = 1454 |vivlongeco = |valuto = [[Barejna dinaro|dinaro]] |valuta kodo = BHD |horzono = +3 |ttt = bh |landkodo = BH |tel = 973 |politika sistemo = [[Konstitucia monarkio]] |ŝtatestro = Reĝo [[Hamad bin Isa Al Ĥalifa]] |ĉefministro = Ĥalifa bin Salman Al Ĥalifa |nacia tago = [[16-a de decembro]] |sendependeco = [[16-a de decembro]] [[1971]] |de kiu = [[Unuiĝinta Reĝlando]] |esperanto-asocio = |MEP = [[Usona dolaro|$]] 24,373 mlrd |MEP jaro = 2007 |MEP pokapa = $ 31 898 | kesteroj = {{Informkesto geografiaĵo|insulo |subŝablono = jes |priskribo de bildo= |regiono-ISO = BH |mapo lokumilo = iso |mapo1 lokumilo = Persa Golfo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |longo = |larĝo = |plej alta = |plej alta leviĝo = |parenco = Persa golfo |parenco_tipo = Akvejo }} }}La '''Reĝlando Barejno''' ({{lang-ar|مملكة البحرين&lrm;|t=''Mamlakat al-Baḥrajn''}}) estas insularo en la [[Persa golfo]] en sudokcidenta Azio, apud [[Sauda Arabio]] kaj [[Kataro]]. Estas la plej malgranda araba lando. Ĝi estas formata de kvin insuloj, el kiuj la plej granda estas Barejno, ankaŭ posedas inter 25 kaj 28 insuletojn. La nomo de la lando en la araba ''Mamlakat al-Bahrajn'', laŭlitere signifas «Reĝlando de la du maroj». == Historio == Barejno estis loĝita ekde la prahistorio. Ĝia strategia pozicio en la [[Persa Golfo]] konvertis ĝin en kontrolo de la asiroj, babilonoj, grekoj, persoj kaj finfine de la araboj, pro kio la insulo islamiĝis. Barejno estis konata en antikvaj tempoj kiel Dilmun, Tilos (nomata de la grekoj), Aŭal aŭ Miŝmahig kiam ĝi estis membro de la [[Persa Imperio]]. En la komenco la ĉefa insulo de la teritorio estis rifuĝejo de la [[karmatoj|karmataj islamanoj]]. En [[1507]] [[Portugalio]] okupis ĝin, kaj en la periodo de [[1602]] ĝis [[1783]] ĝi transiris al la dependenco de [[Persio]] kiel teritorio kun porokaza registaro. En [[1783]] ĝi estis regata de la araba dinastio de la familio [[Al Ĥalifa]] kiel sendependa ŝejklando disde Persio. Pro la intencoj de Persio rekapti la insularon, ĝi en 1861 submetiĝis sub brita [[protektorato]], kiel parto de la [[Ŝtatoj de Batalhalto]], interŝanĝe de protektado kaj tiu stato estis ratifita per traktatoj de [[1880]], [[1892]] kaj [[1913]]. Malgraŭ tio, [[Irano]] reklamis por si la regadon sur la insularon, sed rezignis siajn intencojn en [[1970]] kaj en [[1980]]. En [[1932]] komenciĝis la elfosado de nafto en la regiono. En la [[1950-aj jaroj]] naciismaj movadoj naskiĝis kiuj postulis la sendependiĝon. En [[1968]] Barejno integriĝis en la [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]], sed disiĝis de la organizaĵo post tri jaroj kiam ĝi sendependiĝis de [[Britio]] kun kiu ĝi subskribis priamikecan traktaton. La [[dinastio]] de [[Al Ĥalifa]] estas la ŝtatkapo kaj la ŝejko ricevas la titolon de [[emiro]]. En [[junio]] [[1973]] estis oficialigata nova konstitucio kiu elektigis la unuan demokratian parlamenton elektita per universala balotrajto en [[decembro]]. Sed, post konflikto inter la asembleo kaj la Emiro [[Isa bin Salman Al Ĥalifa]] ĝi ĝuste post unu jaro, estis nuligita la nacia asembleo. La konstitucio estis forigita kaj ĉiuj povoj estis prenitaj de la emiro Isa bin Salman Al Ĥalifa. La [[irana revolucio]] iniciatinta en [[1979]] eĥis en la lando dum la 1980-aj jaroj pro la efekto de sunaisma regado sur loĝantaro plimulte ŝijaista, kiel konsekvenco de tiu fakto, en [[1981]] estis klandestine kreata la Fronto por Nacia Liberigo kaj Irano denove reklamis kelkajn insulojn de la emirlando. Barejno subskribis defendakordon kun [[Sauda Arabio]] kaj aniĝis en la Konsilio por Kunlaborado en la Persa Golfo. En [[1983]] estis permesata la formado de parasindikata organizaĵo de la Laboristoj de la Petrolo. En la 1990-aj jaroj kreskis la premo pro politikaj reformoj, per protestoj dum [[1994]] kaj [[1995]], la registaro en [[1996]] arestis 29 personojn akuzitajn je konspirado por malvenkigi la monarkion kaj starigi islaman respublikon, Irano estis akuzita pro tiu konspiraĵo. En [[1999]] la emiro [[Isa bin Salman Al Ĥalifa]] forpasis kaj lia filo [[Hamad bin Isa Al Ĥalifa]] heredis la tronon, permesante la demokratian transiron en la lando. En [[2002]] la emiro entroniĝis. En [[2004]] okazis en Barejno la unua kurado de [[Formulo 1]] en la konkursejo ''[[Bahrain International Circuit]]''. == Politiko == Barejno estas hereda monarkio sub la regado de la familio [[Al Ĥalifa]]. La reĝo estas la ŝtatestro kaj la ĉefministro estas la estro de la registaro. Ambaŭ postenoj estas okupataj de la familio Al Ĥalifa, kun la reĝo [[Hamad bin Isa Al Ĥalifa]] kaj la ĉefministro, lia onklo [[Ĥalifa bin Salman Al Ĥalifa]]. Ili regas sub la konsilado de siaj ministroj. La jura sistemo estas relative sendependa de la registaro kaj baziĝas sur diversaj leĝofontoj, inkluzive de la sunaistaj kaj ŝijaistaj islamaj leĝoj. La nova reĝo laboras por pliigi la civitajn rajtojn kaj demokratiajn reformojn. === Administra organizado === [[Dosiero:Bahrain, administrative divisions - th - colored.svg|maldekstra|eta]] {| |- | | Barejno dividiĝas en kvar [[Gubernioj de Barejno|guberniojn]]. * [[Dosiero:Bahrain_Capital_Governorate_Flag.svg|20ra|]] [[Ĉefurba gubernio (Barejno)|Ĉefurba gubernio]] (en la dekstra mapo helflave) * [[Dosiero:Bahrain_Southern_Governorate_Flag.svg|20ra|]] [[Suda gubernio (Barejno)|Suda gubernio]] (en la dekstra mapo helruĝe) * [[Dosiero:Bahrain_Muharraq_Governorate_Flag.svg|20ra|]] [[gubernio Muharrako]] (en la dekstra mapo helbrune) * [[Dosiero:Bahrain_Northern_Governorate_Flag.svg|20ra|]] [[Norda gubernio (Barejno)|Norda gubernio]] (en la dekstra mapo helblue) || [[Dosiero:New Governorates of Bahrain 2014.svg|120ra|dekstre|Gubernioj de Barejno]] |} == Loĝantaro == En la jaro 2007, Barejno havis 708.500 loĝantojn. La 62,4% naskiĝis en tiu ĉi lando kaj la restanta 37,6% estas elmigrantoj ĉefe afrikanoj kaj azianoj. La [[oficiala lingvo]] estas la araba. La vivatendo ĉe naskiĝo estas 74 jaroj. La 89,1% de la loĝantaro estas alfabetigita. La mezumo de gefiloj po virino estas 2,57. La [[Religio de ŝtato|ŝtata religio]] de Barejno estas [[islamo]], kun loĝantaro ĉefe kunmetita el ŝijaistoj kaj sunaistoj sed ekzistas malgrandaj komunumoj de judoj, kristanoj kaj bahaanoj. Multaj barejnanoj estas araboj kvankam kelkaj triboj estas persdevenaj ("''Bahaareyneh-gaan''"). La nuntempaj komunumoj povas esti klasifikitaj kiel la Al Ĥalifa, arabaj triboj aliancita al la familio Al Ĥalifa, la Baharnah (ŝiajistaj araboj), la Howilla (sunaistaj araboj de Persio), sunaistaj araboj (de Arabio), Ajam (ŝijaistaj persoj), hindoj kiuj estis alportita al Barejno dum la petrol-epoko (nomataj Banyan) kaj malgranda juda komunumo, inter aliaj grupoj. == Geografio == [[Dosiero:Un-bahrain.png|eta|Mapo de Barejno|maldekstra]] Barejno estas emirlando ĉe la orienta marbordo de la araba duoninsulo, en la Persa golfo situanta inter la [[paralelo]]j 25º 32" kaj 26º 20" norda latitudo kaj la [[meridiano]]j 50º 20" kaj 50º 50" orienta longitudo. Ĝi estas arkipelago el 33 insuloj el kiuj la ĉefaj estas: la [[insulo Barejno]], kie troviĝas la ĉefurbo, [[Manamo]], kun areo de 48 km de nordo ĝis sudo kaj 16 km de oriento ĝis okcidento konsistigante la 85% de la tuta areo de la ŝtato; kaj la proksima [[Muharraka Insulo]] (18 km²) kunligita al la antaŭa insulo per ŝoseo levita ondrompilo antaŭ Manamo. [[Durrat al-Bahrajn]] ({{Lang-ar|درة البحرين}} ‎- signifante "[[Perlo]] de Barejno") estas [[Artefarita insulo|artefarita insularo]] en la Persa golfo. Administre, ĝi apartenas al la [[Suda gubernio (Barejno)]]. La [[Insuloj Amwaj]] (arabe جزر أمواج, ''Ĝuzur Amŭāĝ'') estas artefarita insularo en la Persa golfo, nordoriente de Barejno. La [[Golfo de Barejno]] (arabe خليج البحرين, ''Ĥalīĝ al-Baḥrajn'') estas golfo en la sudo de Persa golfo, limigita de Barejno norde, [[Kataro]] oriente, kaj [[Sauda Arabio]] sude kaj okcidente. Barejno ne havas gravan montaron escepte de ''[[Ĝabal ad-Duĥan]]'' aŭ ''Fummonto'' (pro ĝia aspekto dum la varmaj kaj humidaj tagoj). Tiu ĉi pinto estas la plej supra altaĵo de la arkipelago kun 137 m kaj situas en la centro de la insulo Barejo. === Ĉefaj urboj === En 2023, 90 procentoj de la loĝantaro de Barejno loĝis en urboj.  La plej grandaj urboj en Barejno estas (je la 1-a de januaro 2011): * Manamo (158 000 loĝantoj) * ar-Rifāʿ al-gharbī (117 000 loĝantoj) * al-Muharraq (loĝantaro 109 000) * Madīnat Hamad (85 000 loĝantoj) * ʿĀlī (66 000 loĝantoj) * Sitra (42 000 loĝantoj) * Madinat Isa (41 000 loĝantoj) * al-Budayyiʿ (38 000 loĝantoj) == Ekonomio == Barejno estas inter la plej riĉaj landoj en la araba mondo. En 2023, ĝi rangis 26-a en la listo de landoj rangigitaj laŭ malneta enlanda produkto (MEP-PPP) pokape. La Programo de Unuiĝintaj Nacioj pri Disvolviĝo klasifikas Barejnon kiel landon kun tre alta homa disvolviĝo. La ekonomio de Barejno baziĝas sur la nafto. En 1932 komenciĝis la elfosado de la unua el la putoj de la regiono, kiuj kvankam ili havis modestan grandon, post tempo igis la jaran produktadon tre alta, kio permesis la modernigon de la ŝtato. Malgraŭ tio, ekzistas gravaj rezervoj de natura gaso (180.000 milionoj m³) kaj aliaj industriaj aktivecoj: naftorafinado; aluminifandado (120.000 t/jare) kiu importas la mineralon baŭksito el transmaro kaj cementfabriko. Rilate al aliaj ekonomiaj aktivecoj, la serv-sektoro ĉiufoje multe pli gravas en la ekonomio de la arkipelago, pro la internacia financa centro kiu estas Barejno. Ĝi estas la sidejo de multaj bankoj, havas "neŭtralan zonon" kaj disvolvigis gravan havenan infrastrukturon kaj komunikadon tra ŝoseoj. Malgraŭ ĉio, la meza enspezo estas la plej malalta el ĉiuj malgrandaj nafto-ŝtatoj ĉe la Persa golfo. [[Internacia Flughaveno Barejno]] == Turismo == La Regno kombinas araban kulturon, la gloran Golfon, kaj la arkeologian heredaĵon de kvin mil jaroj da civilizo. La insulo gastigas plurajn fortikaĵojn, inkluzive de Qal'at al-Bahrain, [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda Heredaĵo de UNESKO]]. La Nacia Muzeo de Barejno gastigas artefaktojn devenantajn de la unua homa setlejo sur la insulo antaŭ 9 000 jaroj. Barejno estas hejmo de la plej granda kolekto de prahistoriaj tumuloj en la mondo. Miloj da tumuloj etendiĝas trans 30 kvadratajn kilometrojn laŭlonge de la vojoj, kiuj ligas malsamajn kvartalojn. Ilia nombro estas taksita je 170 000. La tomboj trovitaj en al-A'ali estas konataj kiel reĝaj tomboj. Ilia grandeco estas impona, kelkaj mezuras 40 metrojn en diametro kaj 24 metrojn en alteco. ==== Muzeoj ==== Manamo estis la kultura ĉefurbo de la araba mondo en 2012. Inter la muzeoj troviĝas ankaŭ la La Domo de la Korano (Bait al-Qur'ān) kiu estas muzeo pri la korano. ==== Butikoj ==== [[Dosiero:Modern Manama.jpg|eta|[[Manamo]], ĉefurbo de Barejno]]''The Avenues'', butikcentro kontraŭ la ''Hotelo Four Seasons'' rekte ĉe la marbordo, estas precipe rimarkinda. Ĝi havas subĉielajn sidlokojn kaj promenadejojn. La elekto de varoj estas sufiĉe simila en ĉiuj butikcentroj. ; Vidindaĵoj en Manamo Dum Manamo estas financa centro kun vitraj turoj kaj nubskrapuloj en la Diplomatia Areo kaj en ''Seef'', ekzistas ankaŭ tradiciaj, orientaj kvartaloj kun ventoturoj. La bazaro, atingebla tra la Barejna Pordego (''Bab al-Bahrain'') kaj trairata de ĝia Ora Strato, origine situis rekte ĉe la marbordo. Tamen, terakirado iom post iom ŝovis domojn kaj placojn pli for de la akvo. Granda hindutemplo ankaŭ troviĝas ene de la bazaro. Pluraj komercistaj domoj, kies ornamado reflektas la antaŭan riĉecon de iliaj posedantoj, troviĝas proksime. == Flaŭro kaj faŭno == [[Dosiero:Tree of Life Bahrain.jpg|eta|La ''Shajarat al-Haya'' (araba por Arbo de la vivo), 400-jaraĝa arbo de la specio ''Prosopis cineraria'' (Khejri-arbo), kiu estas konsiderata natura mirindaĵo.]] Dezerta [[vegetaĵaro]] superregas sur la ĉefa insulo, escepte de la agrikultura zono. La maldensa [[Faŭno (biologio)|faŭno]] konsistas ĉefe el [[Lacerto|lacertoj]], ĝerbosoj (Dipodidae) kaj [[mungotedoj]]. [[Gazelo|Gazeloj]] kaj [[Leporo|leporoj]] estas preskaŭ formortintaj. La Naturparko kaj Rezervejo Al-Aree protektas diversajn bestogrupojn kaj sukcese reenkondukis endanĝerigitajn antilopspeciojn kiel la araban sablogazelon (''Gazella subgutturosa).'' La arbara areo de Barejno montras la plej grandan procentan kreskon en la mondo, altiĝante je 14.9% inter [[1990]] kaj [[2000]]. La ''Shajarat al-Haya'' ''(Arbo de Vivo),'' jarcentaĝa giganta arbo en la dezerto, estas fama orientilo. Barejno subskribis la Konvencion pri Biologia Diverseco (CBD) en 1996, sed ne la Protokolon de Nagojo, kiu reguligas la justan dividadon de profitoj inter riĉaj kaj malriĉaj ŝtatoj rilate al naturkonservado (Aliro kaj fividado de profitoj). == Kulturo == Kelkfoje Barejno estas priskribata kiel "malferma Meza Oriento": lando kiu miksas infrastrukturon de ekstrema moderneco kun definitiva persa identeco, sed ĝia riĉeco ne estas nur reflekso de la grandeco de ĝia nafta riĉeco, sed kuniĝas al la ekonomia interŝanĝo kun Saud-Arabio kaj la kreado de aŭtoktona mezklasa loĝantaro. Tiu ĉi diferencigaĵo kaj unikaĵo en la Persa Golfo signifas ke Barejno estas multe pli liberala ol ĝiaj najbaroj. Islamo estas la plimulta religio 65/70 ŝijaistoj kaj 15% sunaistoj), sed ankaŭ ekzistas malgrandaj komunumoj de malsamaj religioj, (10% katolikoj kaj ĉirkaŭ 40 judoj). La barejnanoj rimarkindas pro sia toleremo, kio ebligas vidi moskeojn kaj du kristanajn preĝejojn (Barejno estis la unua ŝtato en la Persa Golfo kiu permesis la konstruadon de katolika templo en sia teritorio dum [[Kristnasko]] 1939, kaj en 2009 la reĝo donacis terenon por konstruado de dua preĝejo), juda sinagogo (Irak-devenaj, lando kie ekzistis ampleksa juda komunumo ĝis la fondiĝo de la Israela Ŝtato, kelkaj judoj translokiĝis al Barejno komence de la 20a jarcento kune kun aliaj familioj el [[Bagdado]], fondante komunumon de pli ol 1.500 personojn. Plejparto el ili poste translokiĝis al Israelo kaj nur ĉirkaŭ 40 judoj restas kiuj povas praktiki sian religion tute libere kaj eĉ posedas propran sinagogon kaj tombejon, kvankam ili ne povas vojaĝi al Israelo ĉar Barejno ne havas oficialajn rilatojn kun ĝi) ekzistas hindaj temploj kaj aliaj... Barejno estas la araba lando kiu plej eldonas librojn, kun 132 titoloj eldonitaj en 2005 por 700.000-a loĝantaro. La [[Universitato de Barejno]] ({{lang-ar|جامعة البحرين&lrm;|t=''Ĝāmiʿat al-Baḥrajn''}}, akronime UOB) kun kampusoj en Saĥir, Madinat Isa kaj Manamo, havas pli ol 20 000 registritajn studentojn kaj pli ol 2 000 dungitojn. == Lingvoj == La [[Araba lingvo|araba]] estas la oficiala lingvo, sed la angla ankaŭ estas vaste uzata kaj estas deviga dua lingvo en ĉiuj lernejoj. La [[Persa lingvo|persa]] ankaŭ estas parolata, sed ĉefe endome. Kelkaj aliaj lingvoj estas parolataj inter elmigrintoj, inkluzive de [[Urduo|urduo,]] la [[Hindia lingvo|hinda]] kaj la [[Tagaloga lingvo|tagaloga]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Barejno|wikt=Barejno|ReVo=barejn}} * (eo) {{ueavikio|{{paĝonomo}}|{{paĝonomo}}}} * (en) [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahrain CIA World Factbook: Barejno] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20231210105608/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahrain/ |date=2023-12-10 }} * (ar, en) [https://bahrain.bh/ Retejo de la Registaro de Barejno] * (en) ''[https://springofculture.org/about/ Spring of Culture] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210429172446/https://springofculture.org/about/ |date=2021-04-29 }}'' (Printempo de kulturo) en Barejno {{Ligo de Arabaj Ŝtatoj}} {{Ŝtatoj en Azio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Barejno| ]] [[Kategorio:Membroj de la Ligo de Arabaj Ŝtatoj]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1971]] lwfechmci426a75a4d7qbhqvgvw8tva 0 513 9367932 9348292 2026-05-06T22:39:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367932 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo| lando <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Bahamoj | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-en|The Bahamas}} | kategorio = [[landinsulo|insula lando]] <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = LocationBahamas.svg | dosiero_priskribo = Situo de Bahamoj | dosiero_kompl = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of the Bahamas.svg | flago_noto = | blazono = Coat of arms of the Bahamas.svg | blazono_noto = [[Bahamoj#Blazono|Blazono]] <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = The Commonwealth of The Bahamas | moto = "Forward, Upward, Onward, Together"<br />("Antaŭen, Supren, Pluen, Kune") | kromnomo = Komunumo de La Bahamoj | himno =March On, Bahamaland | himno_dosiero = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Bahamoj | lando_flago = 1 | regiono_tipo = | regiono = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = Atlantika oceano | limo = | parto_faldo = | parto_tipo = | parto = | parto1 = | parto2 = | parto3 = | parto4 = | parto5 = | parto6 = | parto7 = | ĉefurbo =Nasaŭo | urbo = | urbo1 = | konstruaĵo = | rivero_faldo = | rivero = | ŝoseo_tipo = | ŝoseo = | ŝoseo1_tipo = | ŝoseo1 = | ŝoseo2_tipo = | ŝoseo2 = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | ĉefurbo_situo = [[Nasaŭo (Bahamoj)|Nasaŭo]] | koordinatoj_ne_en_titolo = true | ĉefurbo_leviĝo = | ĉefurbo_lat_d = 25 | ĉefurbo_lat_m = 04 | ĉefurbo_lat_s = 0 | ĉefurbo_lat_NS = N | ĉefurbo_long_d = 77 | ĉefurbo_long_m = 20 | ĉefurbo_long_s = 0 | ĉefurbo_long_EW = W | plej_alta_situo = | plej_alta_leviĝo = 63 | plej_alta = Mount Alvernia | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 13940.0 | areo_rondumo = 1 | areo_akvo <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 332634 | loĝantaro_dato = 2018 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 10-a de julio 1973 | establita_tipo = Estiĝo | establita_noto = sendependeco de [[Unuiĝinta Reĝlando|Granda Britio]] | gvidantaro = | gvidantaro_tipo = | gvidantaro_noto = | ĉefulo =Hubert Minnis | ĉefulo_tipo =ĉefministro | ĉefulo_partio =Free National Movement (Libera Nacia Movado) | ĉefulo1 =Sir Cornelius A. Smith | ĉefulo1_tipo = [[Ĝenerala guberniestro de la Bahamoj|ĝenerala guberniestro]] <br /> (ekde junio 2019) | ĉefulo1_partio = | ĉefulo2 = [[Reĝo]] [[Karlo la 3-a (Britio)|Karlo la 3-a]] (ekde [[2022]]) | ĉefulo2_tipo = ŝtatestro <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mezeŭropa tempo|MET]] ([[UTC-5]]) | horzono_DST = | areo_kodo = +1242 | areo_kodo_tipo = | kodo = 044 BHS BS | kodo_tipo = | kodo1 = BS | kodo1_tipo = Aŭtokodo | kodo2 = .bs | kodo2_tipo = Interreta domajno <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = [[Bahama dolaro]] | libera1_tipo = [[Valuto|Monunuo]] | libera2 = [[angla lingvo|angla]] | libera2_tipo = Lingvo | libera3 = | libera3_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_priskribo = Situo de Nasaŭo enkadre de Bahamoj | mapo_lokumilo = Bahamoj | mapo1 = The Bahamas on the globe (Americas centered).svg | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = | regiono-ISO = BS | mapligilo = jes | zomo = 5 <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = | retpaĝo = | portalo = <!-- *** Notoj *** --> | notoj = <!-- aldonoj el la dua informkesto --> | nombro de subunuo=30 loĝataj, 700 koralaj rifinsuloj | nombro de subunuo tipo = Nombro de insuloj | ĉefa parto=Granda Bahamo | ĉefa parto_tipo = Ĉefa insulo }} '''Bahamoj''' ({{lang-en|The Bahamas}} [bahamaz]), oficiale la '''Komunumo de Bahamoj''', estas lando ene de la [[Lukaja Arkipelago|Lukaja Insularo]] kaj ŝtato en la [[Atlantiko|Atlantika Oceano]], norde de la insularo [[Grandaj Antiloj]], norde de [[Kubo]], nordokcidente de la insulo [[Hispaniolo]] (dividita inter [[Haitio]] kaj [[Domingo]]) kaj de [[Turkoj kaj Kajkoj]], sudoriente de [[Usono|Usona]] ŝtato [[Florido]], kaj oriente de la [[Floridaj Rifoj]]. La ŝtato konsistas el pli ol 700 insuloj kaj insuletoj, inter kiuj nur 300 estas loĝataj. Ĝi estas 97% de la areo de la Lukaja Insularo, kaj enhavas 88% de la loĝantaro. La Reĝa Defenda Forto de Bahamoj priskribas, ke Bahama teritorio ampleksas 470,000 kvadrataj kilometroj da oceano. [[Biogeografio|Biogeografie]] la insularo apartenas al la kariba [[ekoprovinco]] de la [[Neotropiso|neotropisa]] [[ekozono]] laŭ la [[tipologio]] de la [[WWF|WWF (Monda Natur-Fonduso)]]. La ĉefurbo estas [[Nassau (Bahamoj)|Nasaŭo (Nassau)]] sur la insulo [[New Providence]]. Ĝia [[Indico de homa disvolviĝo]] kaj [[MEP (ekonomio)|MEP]] faras ĝin unu el la plej disvolviĝintaj landoj en la [[Okcidentaj Indioj]]. == Nomo == La nomo ''Bahamoj'' plej probable devenas el aŭ la [[Taina lingvo|tainlingva]] ''{{Lang|tnq|ba ha ma}}'' ("granda supra meza lando"), kiu estis termino por la regiono uzata de la indiĝenaj popoloj,<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Bahama Saga: The epic story of The Bahama Islands|aŭtoro=Peter Barratt|jaro=2004|paĝo=47}}</ref> aŭ eble el la [[Hispana lingvo|hispana]] ''{{Lang|es|baja mar}}'' ("malprofunda maro" aŭ "malalta [[tajdo]]") pro la malprofundaj akvoj de la areo. Alternative, ĝi eble devenas de ''{{Lang|tnq|[[Guanahani]]}}'', loka nomo de neklara signifo. En la angla, la vorto ''The'' ("la") estas havenda parto de la mallonga formo de la nomo kaj estas tial majuskla. La Konstitucio de la Komunumo de Bahamoj, la fundamenta leĝo de la lando, majuskligas la "T"n en la angla nomo "The Bahamas".<ref>Registaro de la Bahamoj [https://www.bahamas.gov.bs/wps/portal/public/About%20The%20Bahamas/Constitution/!ut/p/b1/vVPLdqJAEP2WfMCEbugHLDvyEJXmjcCGoxjBR4MKavDrx8zMIplzJtlM0r3q07fqVt1bJeVSKuXN4rKpFv2mbRb713dOCgVYDmNIdSwMCLBjb8Y8OpZdiO-A7AMAAr_jLRc5xv3bNUcM2NBAY8XXFRACaS6lUSa_6J1dWXawPvjdlgUHmyQ1X-n2eXaGm8pDvWAjXngpfomxq0HlXHal4CdhWEorGw2hKaZN88RCoybHS83j56ZuT5d9lEZDuH7BnXIaYx5TS8jVFKXzOnPYygfE6IrjVQSJmFomrxVe50cnSkvNxEPVHkjdreJzTzLjDLq9eTTzJVi6bao6qfYMnnD18PCnf_CPw8Bn-k2kfLMUj9dSPIJHqEAKZUgRpVTDGJK7PPmHGabyJ4BXB34BPigxuwPomwxRAu4mARaE0Acqh1IkpQAV4XY42LfdLdiCq8xnJXD0wIM7AKNomfDIGhw-4eEpcGAMbmGUT5ybD7tdNfQ88lZJED8xnS1gfPmb0JUj7U44gmQa4_tQoK8mtLCr3jWikcewDCwXfjeh8q2SWp4LvrzDd0OD_P_v4btNUTUCMVWRphKAkEqlZJshqqv2VbejYtT240WndU_-bm6wXifZrOSbTSDaMtRUq5jgcG9Ul6gpf8wvqjOlsN1Re8QOYneMLHcG9-dKXmdnlqWtS0Zu_RwnpqmfmrBq5iNNmMeBzfr1FhU6r-LbnJiBzAmQJ7dCDCFZ9qG69NStKKnZ3PLsNk01OxO-j16AX-xXXbwD03mXljOvahWrXImegCr0lvU4qUBy2TY1OY2HfL4YljKie5Upsk0X6EHi41Y8SwcRX2Z4Yqz524sefgIOCsrJ/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ "Constitution of The Commonwealth of The Bahamas"], ''Registaro de Bahamoj '', Nasaŭo, la 9-an de julio 1973.</ref> En Esperanto, oni ne aldonas aŭ almenaŭ ne majuskligas la "La".<ref>"Bahamoj", [https://vortaro.net/#Bahamoj_kdc Plena Ilustrita Vortaro (PIV) 2020]</ref> == Historio == === Antaŭkolonia erao === [[Dosiero:Landing of Columbus (2).jpg|maldekstra|eta|Bildigo de la unua surteriĝo de Kolombo, kie tiu asertis posedon de la Nova Mondo por Reĝlando Kastilio, je la 12-a de oktobro 1492.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://archive.org/details/journalofchristo00colu_0|titolo=The Journal of Christopher Columbus (during His First Voyage, 1492–93)|alirdato=13-a de septembro 2015|aŭtoro=Markham, Clements R.|jaro=1893|eldoninto=London: The [[Hakluyt Society]]|paĝo=[https://archive.org/details/journalofchristo00colu_0/page/35 35]}}</ref>]] La unuaj loĝantoj de Bahamoj estis la [[tainoj]], kiuj venis al la neloĝataj sudaj insuloj de Hispaniolo kaj Kubo proksimume 800-1000 K.E. Ili konatiĝis kiel la lukaja popolo.<ref name="Britannica, Bahamas2">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.britannica.com/place/the-Bahamas|titolo=Encyclopedia Britannica – The Bahamas|alirdato=22 julio 2019}}</ref> Oni taksas, ke 30 000 lukajoj loĝis en Bahamoj kiam Kristoforo Kolumbo alvenis en 1492.<ref name=":0">{{Citaĵo el libro|titolo=The people who discovered Columbus: the prehistory of the Bahamas|familia nomo=Keegan|persona nomo=William F.|aliaj=Jay I. Kislak Reference Collection (Library of Congress)|dato=1992|loko=Gainesville|eldoninto=University Press of Florida|ISBN=0-8130-1137-X|OCLC=25317702|paĝoj=25, 54–8, 86, 170–3}}</ref> === Alveno de la hispanoj === La unua loko, al kiu Kristaforo Kolumbo venis en tio, kion eŭropanoj nomis "nova mondo", estas insulo, kiun ŝli nomis San Salvador (kaj kiun la lukajoj nomis ''[[Guanahani]]''). Oni ĝenerale konsentas, ke la insulo estas inter Bahamoj, sed oni ankoraŭ debatas, pri kiu insulo specife temas. Iuj esploristoj kredas, ke la loko estas nuntempa [[Insulo San-Salvadoro]] (antaŭe Insulo de Watling), kiu situas en la sudorienta parto de Bahamoj, dum alternativa teorio kredas, ke Kolombo surteriĝis sudoriente ĉe Rifinsulo Samana, laŭ kalkulado en 1986 de Joseph Judge, aŭtoro kaj redaktisto de ''[[National Geographic]]'', baze de la taglibro de Kolombo. Ĉe la surteriĝejo, Kolumbo unue kontaktis la lukajojn kaj interŝanĝis varojn kun ili, asertante, ke la [[Reĝlando Kastilio]] posedu la insulojn, kaj poste esploris la pli grandajn insulojn de la Grandaj Antiloj.<ref name="Britannica, Bahamas2"/> The [[Traktato de Tordesillas]] de 1494 teorie dividis la teritorion inter la Reĝlando Kastilio kaj la [[Reĝlando Portugalio]], metante Bahamojn en la hispana areo. Tamen, oni ne multe efektivigis tiun posedon. La hispanoj ja sklavigis multajn lukajojn kaj sendis ilin al Hispaniolo por perforta laboro,<ref name="Britannica, Bahamas2"/> kaj spertante malbonegajn kondiĉojn, la plejmulto el la sklavoj mortis pro malsanoj kontraŭ kiuj ili ne havis imunecon. Duono el la tainoj mortis nur pro [[variolo]].<ref>[http://www.edweek.org/login.html?source=http://www.edweek.org/ew/articles/1991/10/09/06columb.h11.html&destination=http://www.edweek.org/ew/articles/1991/10/09/06columb.h11.html&levelId=2100 "Schools Grapple With Columbus's Legacy: Intrepid Explorer or Ruthless Conqueror?"]</ref> Rezulte, la loĝantaro de Bahamoj multe malpliiĝis.<ref>{{Cite journal|last1=Dumene|first1=Joanne E.|year=1990|title=Looking for Columbus|url=http://www.millersville.edu/~columbus/data/art/DUMENE01.ART|archive-url=https://web.archive.org/web/20080919070618/http://www.millersville.edu/~columbus/data/art/DUMENE01.ART|url-status=dead|archive-date=19-a de septembro 2008|journal=Five Hundred Magazine|volume=2|issue=1|pages=11–15|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-06-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080919070618/http://www.millersville.edu/~columbus/data/art/DUMENE01.ART|arkivdato=2008-09-19}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080919070618/http://www.millersville.edu/~columbus/data/art/DUMENE01.ART |date=2008-09-19 }}</ref> === Alveno de la angloj === La angloj esprimis intereson pri Bahamoj ekde 1629. Tamen, nur en 1648 la unuaj angloj venis al la insuloj. Nomate la Eleuteraj Aventuristoj (de la greka ἐλεύθερος "libera") kaj gvidate de William Sayle, ili migris al [[Bermudo]] serĉanta pli multa religia libero. Tiuj anglaj [[Puritanismo|puritanoj]] establis la unuan konstantan eŭropan enloĝejon sur la insulto, kiun ili nomis 'Eleuthera'. Ili poste loĝigis New Providence, donante al ĝi la nomon Sayle's Island (Insulto de Sayle). Vivo estas pli malfacile ol oni atendis, kaj multaj – inkluzive Sayle – elektis reiri al Bermudo.<ref name="Britannica, Bahamas2"/> Por travivi, la restantaj loĝantoj prenis varojn el detruitaj ŝipoj. En 1670, Reĝo [[Karlo la 2-a (Anglio)|Karlo la 2-a]] donis la insulojn al la ''Lords Proprietors'' (posedantoj kaj regantoj laŭ reĝa leĝo) de la Karolinoj en norda Ameriko. Ili luis la insulojn de la reĝo kun rajtoj por komerco, imposto, elekti regantojn, kaj administri la landon de sia bazejo sur la insulo Nova Providenco.<ref name="Britannica, Bahamas2"/><ref name="Anglican2">{{Cite web|year=2009|url=http://bahamas.anglican.org/history.php|title=Diocesan History|publisher=Anglican Communications Department|access-date=7 majo 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505100933/http://bahamas.anglican.org/history.php|archive-date=5 majo 2009}}</ref> Piratoj kaj atakoj de malamikaj fremdaj landoj estis daŭra minaco. En 1684, hispana [[korsaro]] Juan de Alcon atakis la ĉefurbon Charles Town (poste renomite [[Nasaŭo (Bahamoj)|Nasaŭo]]),<ref name="ManckeShammas2">Mancke/[[Carole Shammas|Shammas]] p. 255</ref> kaj en 1703, kuna franca-hispana ŝiparo mallongtempe okupis Nasaŭon dum la [[Milito de hispana sukcedo]].<ref name="Marley_a2">Marley (2005), p. 7.</ref><ref name="Marley2">Marley (1998), p. 226.</ref> === La 1700-aj jaroj === [[Dosiero:Battle of Nassau.jpg|eta|Usonaj mararmeanoj venas al Nova Providenco dum la batalo de Nasaŭo en 1776|maldekstra]] Bahamoj fariĝis loko de [[pirato]]j, inkluzive Blackbeard (ĉirkaŭ 1680–1718).<ref name="CSP-VOL29">{{Cite book|last1=Headlam|first1=Cecil|title=America and West Indies: July 1716 {{!}} British History Online|date=1930|publisher=His Majesty's Stationery Office|location=London|pages=139–159|edition=Vol 29|url=http://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol29/pp139-159|access-date=15 oktobro 2017|language=en}}</ref> Por fini la "respublikon de piratoj" kaj restarigi ordeman registaron, Britio nomumis Bahamojn reĝa kolonio en 1718, kiujn ili nomis "La insuloj Bahama", sub la reĝa guberniestro ''Woodes Rogers''.<ref name="Britannica, Bahamas2"/> Post malfacila luktado, Rogers sukcesis ĉesigi piratadon.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Republic of Pirates|familia nomo=Woodard|persona nomo=Colin|jaro=2010|eldoninto=Harcourt, Inc|ISBN=978-0-15-603462-3|paĝoj=166–168, 262–314}}</ref> En 1720, Hispanio atakis Nasaŭon dum la Milito de la Kvaropa Alianco.<ref name="Britannica, Bahamas2"/><ref name="DCH">Dwight C. Hart (2004) ''The Bahamian parliament, 1729–2004: Commemorating the 275th anniversary'' Jones Publications, p4</ref> En 1729, la asembleo establiĝis, kiu donis gradon de sinregado por anglaj loĝantoj. Dum la [[Usona Milito de Sendependeco|usona milito de sendependeco]] en la malfruaj 1700-aj jaroj, la insuloj fariĝis celon por la usona mararmeo. Sub la direktado de [[komodoro]] Esek Hopkins, la usona maramero okupis Nasaŭon en 1776, kaj foriris kelkajn tagojn poste. En 1782, hispana ŝiparo venis, kaj la urbo kapitulacis sen batalo. Poste, en aprilo 1783, kiam princo Vilhelmo de Britio (fariĝonte reĝo [[Vilhelmo la 4-a (Britio)|Vilhelmo la 4-a]]) vizitis Luis de Unzaga en [[Havano]], ili konsentis pri interŝanĝo de kaptitoj kaj ankaŭ traktis la antaŭaĵojn de la Traktato de Parizo de 1783, en kiu oni interŝanĝos la antaŭnelonge konkeritajn Bahamojn kontraŭ Orienta Florido, kiu ankoraŭ devus konkeri la urbon ''St. Augustine'' en 1784 laŭ ordono de Luis de Unzaga. Post tio, ankaŭ en 1784, Bahamoj deklariĝos brita kolonio.<ref>Frank Cazorla, Rose Baena, David Polo kaj Marion Reder Gadow (2019): ''The Governor Louis de Unzaga (1717-1793) Pioneer in the birth of the United States and liberalism'' (angle: La Guberniestro Louis de Unzaga (1717-1793) Pioniro en la naskiĝo de Usono kaj liberalismo), Foundation Malaga, paĝoj 21, 154-155, 163-165, 172, 188-191</ref> Post la sendependiĝo de Usono, la britoj translokigis proksimume 7300 lojalistojn kun iliaj afrikaj sklavoj al la Bahamoj, inkluzive 2000 de Nov-Jorko<ref>{{Cite book|last=Wertenbaker|first=Thomas Jefferson|date=1948|title=Father Knickerbocker Rebels: New York City during the Revolution|url=https://archive.org/details/fatherknickerboc0000wert|url-access=registration|location=New York|publisher=[[Charles Scribner's Sons]]|page=[https://archive.org/details/fatherknickerboc0000wert/page/260 260]|author-link=Thomas J. Wertenbaker}}</ref> kaj almenaŭ 1033 eŭropdevenuloj, 2214 afrikdevenuloj, kaj kelkaj indiĝenaj amerikaj krikoj el Orienta Florido. La plejparto el la rifuĝantoj translokigitaj de Nov-Jorko estis fuĝintaj el aliaj kolonioj, inkluzive Okcidenta Florido, kiun Hispanio kaptis dum la milito.<ref>{{Cite journal|last=Peters|first=Thelma|date=oktobro 1961|title=The Loyalist Migration from East Florida to the Bahama Islands|journal=The Florida Historical Quarterly|volume=40|issue=2|pages=123–141|jstor=30145777}}</ref> La registaro donis terenon al la kultivistoj por helpi kompensi pro iliaj perdaĵoj. La afrik-usonaj sklavoj estis pli multaj ol la eŭrop-usonanoj, kaj etnaj eŭropanoj restis nacimalplimulto en la teritorio. === Sklaveco en la 1800-aj jaroj === [[Dosiero:Escaping To Freedom In The Bahamas sign 01.jpg|eta|Ŝildo en Ŝtata Parko de Florido Bill Baggs, memorigante centojn da afrikusonaj sklavoj, kiuj eskapis al libereco en la fruaj 1820-aj jaroj en La Bahamojn.]] La Leĝo pri Komerco de Sklavoj de 1807 kontraŭleĝigis komerci sklavojn al britaj posedejoj, inkluzive Bahamoj. Britio metis premon al aliaj landoj kiuj komercis sklavojn, ke ili ankaŭ kontraŭleĝigu tion, kaj donu al la reĝa mararmeo la rajton haltigi ŝipojn, kiuj portas sklavojn.<ref>{{Cite book|last1=Falola|first1=Toyin|last2=Warnock|first2=Amanda|title=Encyclopedia of the Middle Passage|date=2007|publisher=Greenwood Press|isbn=9780313334801|pages=xxi, xxxiii-xxxiv|url=https://books.google.com/books?id=UjRYKePKrB8C&pg=PR21}}</ref><ref name="Lovejoy">{{Citaĵo el libro|url=https://archive.org/details/transformationsi0000love/page/290|titolo=Transformations in Slavery: A History of Slavery in Africa|familia nomo=Lovejoy|persona nomo=Paul E.|jaro=2000|eldono=2|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=0521780128|paĝo=[https://archive.org/details/transformationsi0000love/page/290 290]}}</ref> Miloj da afrikanoj liberigitaj de sklavŝipoj estis loĝigitaj en Bahamoj. En la 1820-aj jaroj dum la Seminolaj Militoj en Florido, centoj da nordamerikaj sklavoj kaj afrikaj seminoloj eskapis el Kabo Florido al Bahamoj.<ref name="nps">[https://archive.today/20130615230600/http://www.nps.gov/subjects/ugrr/ntf_member/ntf_member_details.htm?SPFID=9173&SPFTerritory=Florida&SPFType=Site&SPFKeywords=Bill%20Baggs%20Cape%20Florida%20State%20Park "Bill Baggs Cape Florida State Park"], ''Network to Freedom'', National Park Service, 2010, alirita 10 aprilo 2013</ref><ref>Vignoles, Charles Blacker (1823) ''Observations on the Floridas'', New York: E. Bliss & E. White, pp. 135–136</ref> Ili loĝiĝis plejparte en la nordokcidenta Insulo [[Andros (Bahamoj)|Andros]], kie ili disvolvis la vilaĝon Red Bays. Laŭ atestantoj, 300 eskapis kune en 1823, kun helpo de bahamanoj en 27 ŝalupoj, kun aliaj en kanuoj. Memorigas tion granda ŝildo ĉe Ŝtata Parko de Florido Bill Baggs. Iuj el iliaj posteuloj daŭrigas afrikaj seminolajn tradiciojn de korbofarado kaj tombomarkado.<ref>{{Cite journal|doi=10.1177/0021934705280085|title=The "Wild Indians" of Andros Island: Black Seminole Legacy in The Bahamas|journal=Journal of Black Studies|volume=37|issue=2|page=275|year=2006|last1=Howard|first1=R.|s2cid=144613112 |issn=0021-9347 }}</ref> En 1818,<ref>[[iarchive:bub gb Z70-AAAAYAAJ/page/n556|Appendix: "Brigs Encomium and Enterprise"]], ''Register of Debates in Congress'', Gales & Seaton, 1837, pp. 251–253.</ref> la Hejma Ofico en Londono decidis, ke "iu ajn sklavo venigita al Bahamoj de ekster la Britaj Okcidentaj Indioj estu liberigita." Tio rezultis je la liberigo de preskaŭ 300 sklavoj posedataj de usonanoj inter 1830 kaj 1835.<ref name="horne103">[[The Bahamas#Horne|Horne]], p. 103</ref> La usonaj sklavkomercaj ŝipoj ''Comet'' kaj ''Encomium'' detruiĝis proksime de Insulo Abaco en decembro 1830 kaj februaro 1834. Kiam la mastroj, pasaĝeroj, kaj sklavoj venis en Nasaŭon, doganaj oficistoj prenis la sklavojn kaj liberigis ilin, malgraŭ la protestoj de la usonanoj. Britio fine pagis kompenson al Usono en tiuj du kazoj, laŭ la Traktato de Asertoj de 1853, kiu traktis kelkajn kompensajn kazojn inter la du landoj.<ref>[[The Bahamas#Horne|Horne]], p. 137</ref><ref name="debates">[[iarchive:bub gb Z70-AAAAYAAJ/page/n556|Register of Debates in Congress, Gales & Seaton]], 1837, La sekcio, "Brigs Encomium and Enterprise", havas kolekton de longeca korespondado inter Usono (inkluzive de [[M. Van Buren]]), Vail, la usona aferŝarĝito en Londono, kaj britaj agentoj, inkluzive de Lord Palmerston, senditaj al la Senato la 13-an de februaro 1837, de prezidanto [[Andrew Jackson]], kiel parto de la daŭra procezo de serĉado de kompenso.</ref> Sklaveco kontraŭleĝiĝis en la brita imperio je la 1-a de aŭgusto 1834.<ref name="Britannica, Bahamas2"/> Post tiam, britaj kolonia oficistoj liberigis 78 nordamerikajn sklavojn de la ''Enterprise'', kiu iris al Bermudo en 1835, kaj 38 de la ''Hermosa'', kiu detruiĝis proksime de Insulo Abaco en 1840.<ref>[[The Bahamas#Horne|Horne]], paĝoj 107–108</ref> La plej rimarkinda kazo estis la ''Creole'' en 1841: rezulte de sklava ribelo sur la ŝipo, la estroj decidis iri al Nasaŭo. Ĝi portis 135 sklavojn de la usona ŝtato [[Virginio (ŝtato)|Virginio]] kun la plano vendi ilin en [[Nov-Orleano]]. La bahama oficisto liberigis la 128 sklavojn, kiuj elektis resti en la insuloj. Estas dirite, ke la kazo de la ''Creole'' estas "la plej sukcesa sklava ribelo en usona historio".<ref name="williams">{{cite news|title=Brig Creole slaves|first=Michael Paul|last=Williams|url=http://www.timesdispatch.com/special-section/black-history/brig-creole-slaves/article_11391522-9222-5006-95eb-c1db7f61f9b4.html|newspaper=[[Richmond Times-Dispatch]]|location=Richmond, Virginia|date=11 februaro 2002|access-date=25 oktobro 2018}}</ref> Ĉi tiuj okazaĵoj pliigis malamikajn sentojn inter Usono kaj Britio. === Fruaj 1900-aj jaroj === [[Dosiero:The Duke of Windsor (1945).jpg|eta|La duko de Windsor (mallonge reĝo Edvardo la 8-a) estis guberniestro de la Bahamoj inter 1940-1945.]] La fruaj jardekoj de la 1900-aj jaroj spertis ne kreskantan ekonomion, kaj vastan malriĉecon. Multaj travivis per porviva agrikulturo kaj fiŝkaptado.<ref name="Britannica, Bahamas2"/> En aŭgusto 1940, [[Eduardo la 8-a (Britio)|princo Eduardo, la duko de Windsor]] fariĝis guberniestro de la Bahamoj. Li alvenis en la kolonion kun sia edzino. Eduardo ne ŝatis la postenon, diris, ke la insuloj estas "triagrada brita kolonio."<ref>Bloch, Michael (1982).</ref> Li malfermis malgrandan lokan parlamenton je la 29-a de oktobro 1940, kaj eksiĝis je la 16-a de marto 1945.<ref name="matthew">Colin Matthew (septembro 2004; reta eldono januaro 2008) [http://www.oxforddnb.com/view/article/31061 "Edward VIII, later Prince Edward, Duke of Windsor (1894–1972)"], ''Oxford Dictionary of National Biography'', ''[[Oxford University Press]]'', {{doi|10.1093/ref:odnb/31061}}, alirita 1 majo 2010 (Subscription required)</ref><ref name="matthew2">Colin Matthew (septembro 2004; surreta eldono januaro 2008) [http://www.oxforddnb.com/view/article/31061 "Edward VIII, later Prince Edward, Duke of Windsor (1894–1972)"], ''Oxford Dictionary of National Biography'', ''[[Oxford University Press]]'', {{doi|10.1093/ref:odnb/31061}}, alirita 1 majo 2010 (abono necesa)</ref> === Post la Dua Mondmilito === [[Dosiero:Flag of the Bahamas (1964–1973).svg|eta|La Bahamoj estis reĝa kolonio ĝis sendependiĝo en 1973.|maldekstra]] Moderna politika disvolviĝo komencis post la [[Dua Mondmilito]]. La unuaj politikaj partioj kreiĝis ne la 1950aj jaroj, dividitaj laŭ etnaj linioj—la Unuiĝinta Bahama Partio (UBP) reprezentis la anglidevenajn bahamanojn,<ref name="badnews">{{Cite web|date=20 januaro 1967|title=Bad News for the Boys|url=http://www.time.com/time/magazine/printout/0,8816,843308,00.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130204101554/http://www.time.com/time/magazine/printout/0,8816,843308,00.html|archive-date=4 februaro 2013|work=Time Magazine|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-06-21|arkivurl=https://web.archive.org/web/20070930160216/http://www.time.com/time/magazine/printout/0,8816,843308,00.html|arkivdato=2007-09-30}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070930160216/http://www.time.com/time/magazine/printout/0,8816,843308,00.html |date=2007-09-30 }}</ref> kaj la Pregresema Liberala Partio (PLP) reprezentis la afrikdevenan plimulton.<ref name="Britannica, Bahamas2"/> Nova konstitucio donante al Bahamoj internan aŭtonomion efektiviĝis je la 7-a de januaro 1964, kaj Sir Roland Symonette de la UBP fariĝis la unua ĉefministro. En 1967, [[Lynden Pindling]] de la PLP fariĝis la unua nigrula ĉefministro de la bahama kolonio.<ref name="DN2">Nohlen, D. (2005), ''Elections in the Americas: A data handbook, Volume I'' {{ISBN|978-0-19-928357-6}}</ref><ref>{{cite news|title=Bahamian Proposes Independence Move|work=The Washington Post|date=19 aŭgusto 1966|page=A20|agency=United Press International|url=http://search.proquest.com/docview/142811526/}}</ref> En 1968, Pindling anoncis, ke Bahamoj petos plenan sendependiĝon.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://nyti.ms/2VQlvpN|titolo=Bahamas Will Ask Britain For More Independence|familia nomo=Bigart|persona nomo=Homer|dato=7 januaro 1968|verkaĵo=The New York Times|paĝo=1}}</ref> Nova konstitucio donis al Bahamoj plian sindirekton en 1968.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://search.proquest.com/docview/143455003/|titolo=Britain and Bahamas Agree on Constitution|familia nomo=Armstrong|persona nomo=Stephen V.|dato=28 septembro 1968|verkaĵo=The Washington Post|paĝo=A13}}</ref> En 1971, la UBP kaj malfeliĉa parto de la PLP kuniĝis kaj kreis novan partion, la Libera Nacia Movado (FNM), neraseca, centrodekstra partio, kiu celis kontraŭi la kreskantan potencon de la PLP de Pindling.<ref>Hughes, C (1981) Race and Politics in the Bahamas {{ISBN|978-0-312-66136-6}}</ref> La brita [[Ĉambro de Lordoj]] voĉdonis por doni al Bahamoj sendependecon je la 22-a de junio 1973.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://search.proquest.com/docview/532330191/|titolo=British grant independence to Bahamas|dato=23 junio 1973|verkaĵo=The Baltimore Afro-American|paĝo=22}}</ref> [[Princo Karlo]] liveris oficialajn dokumentoj al ĉefministro [[Lynden Pindling]], oficiale deklarante, ke Bahamoj estas plene sendependa lando je la 10-a de julio 1973,<ref>{{cite news|title=Bahamas gets deed|work=Chicago Defender|agency=United Press International|date=11 julio 1973|page=3|url=http://search.proquest.com/docview/494008920/}}</ref> kaj la lando nun festas tiun daton kiel ĝia Tago de Sendependiĝo. Ĝi aliĝis al la Komunumo de Nacioj je la sama tago.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://www.worldcat.org/oclc/1113890667|titolo=An Overview of Historical and Socio-Economic Evolution in the Americas|familia nomo=Ciferri|persona nomo=Alberto|dato=2019|loko=Newcastle-upon-Tyne|eldoninto=Cambridge Scholars Publisher|ISBN=978-1-5275-3821-4|OCLC=1113890667|paĝoj=313}}</ref> === Post sendependiĝo === Post sendependiĝo, Bahamoj aliĝis al la [[Internacia Monunua Fonduso]] kaj la [[Monda Banko]] je la 22-a de aŭgusto 1973,<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://search.proquest.com/docview/148399257/|titolo=Bahamas Joins IMF, World Bank|dato=23 aŭgusto 1973|verkaĵo=The Washington Post|paĝo=C2}}</ref> kaj poste al la [[Unuiĝintaj Nacioj]] je la 18-a de septembro 1973.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://search.proquest.com/docview/119811597/|titolo=2 Germanys Join U.N. as Assembly Opens 28th Year|familia nomo=Alden|persona nomo=Robert|dato=19 septembro 1973|verkaĵo=The New York Times|paĝo=1}}</ref> Politike, la unuajn dudek jarojn dominis la PLP de Pindling, kiu venkis en serio de balotoj. Asertoj de koruptado, ligoj kun drogkrimaj organizaĵoj, kaj financa malfarado en la registaro de Bahamoj ne malpliigis la popularecon de Pindling. Dumtempe, la ekonomio spertis kreskegon pro turismo kaj Politically, the first two decades were dominated by Pindling's PLP, who went on to win a string of electoral victories. Allegations of corruption, links with drug cartels and financial malfeasance within the Bahamian government failed to dent Pindling's popularity. Meanwhile, the economy underwent a dramatic growth period fuelled by the twin pillars of tourism and eksterlanda financo. La ekonomio allogis multajn enmigrantojn, precipe de Haitio.<ref name="Britannica, Bahamas2"/> En 1992, Pindling malvenkis, kaj anstataŭigis ŝlin Hubert Ingraham de la FNM,<ref name="DN2"/> kiu denove venkis en 1997. Perry Christie de la PLP venkis en 2002,<ref name="DN2"/> Ingraham revenkis en 2007, Christie denove en 2012, kaj en 2017, Hubert Minnis de la FNM fariĝis la kvara ĉefministro.<ref name="Britannica, Bahamas2" /> == Geografio == [[Dosiero:Bahamas, The-CIA WFB Map.png|eta|Mapo de Bahamoj|maldekstra]] Bahamoj havas pli ol {{nombro|700}} insulojn kaj insuletojn, kaj {{nombro|2400}} rifinsulojn, disigitaj trans distanco de 800 kilometroj, kaj kun entuta tera areo de {{nombro|10010}} kvadrataj kilometroj.<ref name="Britannica, Bahamas2"/> Ili konsistigas la plejparton de la [[Lukaja Arkipelago|Lukaja Insularo]]; la resto estas la [[Brita Transmara Teritorio|brita transmara teritorio]] de [[Turkoj kaj Kajkoj]], Sablejo Mouchoir, Sablejo Silver, kaj Sablejo Navidad.<ref name="Carew22">{{Cite book|last1=Carew|first1=James|last2=Mylroie|first2=John|editor1-last=Vacher|editor1-first=H.L.|editor2-last=Quinn|editor2-first=T.|title=Geology of Bahamas, in Geology and Hydrology of Carbonate Islands, Developments in Sedimentology 54|url=https://archive.org/details/geologyhydrogeol00vach_559|url-access=limited|date=1997|publisher=Elsevier Science B.V.|location=Amsterdam|isbn=9780444516442|pages=[https://archive.org/details/geologyhydrogeol00vach_559/page/n109 91]–139}}</ref> Nur pli malpli dudek el ĉi tiuj insuloj estas konstante loĝataj. La plej proksima insulo al Usono, Suda Bimini, estas nur {{nombro|83}} km oriente de [[Miamo]] ĉe la sudorienta marbordo de [[Florido]]. La plej suda insulo, Granda Inagua, situas {{nombro|89}} km nordoriente de Punta Azules, ĉe la orienta flanko de [[Kubo]]. La plej granda insulo en Bahamoj estas [[Andros (Bahamoj)|Andros]] okcidente. La insulo [[Nova Providenco]], oriente de Andros, estas la loko de la ĉefurbo, Nassaŭo, kaj nombras du trionojn de la tuta loĝantaro. Aliaj ĉefaj insuloj estas [[Granda Bahamo]] norde, [[Eleuthera]] oriente kaj Inagua sude. La insuloj ĉiuj estas malaltaj kaj plataj, kun krestoj kutime altaj je ne pli ol 15-20 metroj. La plej alta loko en la lando estas Monto Alvernia (antaŭe Monteto Como) sur Cat Island (Insulo Kato) je 64 metroj.<ref name="CIA World Factbook – The Bahamas22">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahamas-the/|titolo=CIA World Factbook – The Bahamas|alirdato=21-a de julio 2019|arkivurl=https://web.archive.org/web/20210126031906/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahamas-the/|arkivdato=2021-01-26}}</ref> La lando enhavas tri terajn ekologiajn regionojn: bahamaj sekaj arbaroj, [[bahamaj pinaroj]], kaj bahamaj mangrovoj.<ref name="DinersteinOlson20172">{{Cite journal|last1=Dinerstein|first35=José C.|first40=Jonathan|last40=Timberlake|first39=Shahina A.|last39=Ghazanfar|first38=Annette|last38=Patzelt|first37=Anthony G.|last37=Miller|first36=Othman A.|last36=Llewellyn|last35=Brito|first41=Heinz|first34=Lilian|last34=Pintea|first33=Nadia|last33=de Souza|first32=Alexandra|last32=Tyukavina|first31=Svetlana|last31=Turubanova|first30=Peter|last30=Potapov|first29=Tanya|last41=Klöser|last42=Shennan-Farpón|first28=David|last49=Saleem|pmc=5451287|pmid=28608869|doi=10.1093/biosci/bix014|issn=0006-3568|pages=534–545|year=2017|issue=6|volume=67|journal=BioScience|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|first49=Muhammad|first48=Khalaf F.|first42=Yara|last48=Al-Shammari|first47=Maianna|last47=Voge|first46=Lars|last46=Graudal|first45=Paulo|last45=van Breugel|first44=Jens-Peter Barnekow|last44=Lillesø|first43=Roeland|last43=Kindt|last29=Birch|last28=Thau|first1=Eric|last8=Palminteri|last13=Ellis|first12=Harvey|last12=Locke|first11=Matt|last11=Hansen|first10=Reed|last10=Noss|first9=Prashant|last9=Hedao|first8=Suzanne|first7=Nathan|last14=Jones|last7=Hahn|first6=Eric|last6=Wikramanayake|first5=Neil D.|last5=Burgess|first4=Carly|last4=Vynne|first3=Anup|last3=Joshi|first2=David|last2=Olson|first13=Erle C|first14=Benjamin|first27=Rebecca|first21=Lori|last27=Moore|first26=Nigel|last26=Sizer|first25=Crystal|last25=Davis|first24=Kierán|last24=Suckling|first23=Don|last23=Weeden|first22=Jonathan E. M.|last22=Baillie|last21=Price|last15=Barber|first20=Wes|last20=Sechrest|first19=Eileen|last19=Crist|first18=Vance|last18=Martin|first17=Cyril|last17=Kormos|first16=Randy|last16=Hayes|first15=Charles Victor|doi-access=free}}</ref> === Klimato === [[Dosiero:Koppen-Geiger Map BHS present.svg|eta|Mapo de Bahamoj laŭ [[klimata klasifiko de Köppen]]]] Laŭ la [[klimata klasifiko de Köppen]], la klimato de Bahamoj estas plejparte [[Savanoklimato|tropika savanoklimato]], kun varmega pluva sezono kaj varmeta seka sezono. La malalta latitudo, varmeta tropika [[Golfa Marfluo]], kaj malalta [[alteco]] donas al la lando varmetan kaj senvintran klimaton.<ref>{{Cite journal|last1=Rabb|first1=George B. (George Bernard)|last2=Hayden|first2=Ellis B.|last3=Expedition (1952-1953)|first3=Van Voast-American Museum of Natural History Bahama Islands|date=1957|title=The Van Voast-American Museum of Natural History Bahama Islands Expedition: record of the expedition and general features of the islands. American Museum novitates; no. 1836|url=http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/4700|url-status=dead|language=en-US|hdl=2246/4700|archive-url=https://web.archive.org/web/20180427061456/http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/4700|archive-date=April 27, 2018}}</ref> Kiel en aliaj [[Tropika klimato|tropikaj klimatoj]], laŭsezona pluvokvanto sekvas la sunon, kaj somero estas la plej pluva sezono. En la plejparto de la bahamaj insuloj, la diferenco inter la plej varma kaj plej malvarmaj monatoj estas nur {{GdC|7}}. Unu fojon en kelkaj jardekoj temperaturoj falas sub {{GdC|10}} dum kelka horoj. Tamen, neniam en sciata historio ekzistis froston en Bahamoj.<ref>{{Cite web|title=40th Anniversary of Snow in South Florida|url=https://www.weather.gov/media/mfl/news/SnowArticleSouthFlorida40th.pdf|website=www.weather.gov|access-date=13-a de decembro 2018}}</ref> Bahamoj estas ofte sunbrilaj kaj sekaj dum longa tempo. La lando averaĝe havas pli ol 3,000 horoj aŭ 340 tagoj de sunbrilo ĉiujare. Multe el la natura vegetaĵaro estas tropika vepro, kaj la plejzaĝo ofte havas kaktojn kaj sukulentajn plantojn.<ref>{{Cite web|title=Bahamas|website=Caribbean Islands|url=http://www.caribbeanislands.org/the-bahamas/|access-date=4 decembro 2015|date=4 decembro 2015}}</ref> [[Dosiero:190905-H-DO456-045.jpg|dekstra|eta|Detruitaj domoj en Bahamoj post Uragano Dorian en septembro 2019]] Tropikaj ŝtormoj kaj [[uragano]]j foje trafas Bahamojn. En 1992, [[Uragano Andrew]] pasis la nordajn partojn de la insularo, kaj Uragano Floyd pasis proksime al la orientaj partoj de la insuloj en 1999. Uragano Dorian de 2019 pasis super la insularo je detrua forto de [[Skalo de Saffir-Simpson|kategorio 5]], la plej forta [[tropika ciklono]] oficiale en la insuloj Grand Bahama kaj Abaco.<ref name=DorianBahamas>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.nhc.noaa.gov/archive/2019/al05/al052019.public.033.shtml?|titolo=Hurricane Dorian Advisory Number 33|dato=2019|eldoninto=NHC}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" |+Averaĝaj maraj temperaturoj en Nassaŭo, Bahamoj !Jan !Feb !Mar !Apr !Maj !Jun !Jul !Aŭg !Sep !Okt !Nov !Dec |- |{{GdC|23}} |{{GdC|24}} |{{GdC|24}} |{{GdC|26}} |{{GdC|27}} |{{GdC|28}} |{{GdC|28}} |{{GdC|28}} |{{GdC|28}} |{{GdC|27}} |{{GdC|26}} |{{GdC|24}} |} === Geologio === [[Dosiero:Blue Lagoon.JPG|maldekstra|eta|Insulo Blue Lagoon (Blua Laguno)]] La Platformo Bahamoj, kiu inkluzivas Bahamojn, sudan Floridon, nordan Kubon, Turkojn kaj Kajkojn, kaj Altebenaĵon Blake, kreiĝis proksimume antaŭ 150 miliono da jaroj, ne longe post la kreiĝo de la norda [[Atlantiko]]. La [[kalkoŝtono]]j, dikaj je {{nombro|6.4}} km, kiuj estas ĉie en Bahamoj, kreiĝis en la [[Kretaceo]]. Ĉi tiuj kalkoŝtonoj estis metitaj en malprofundaj maroj, kiujn oni supozas streĉita kaj maldikiĝinta parto de la [[nordamerika plato]]. [[Sedimento]]j kreiĝis je la sama rapideco kiel la plato malsupre malsupreniris pro la plia pezo. Tiel, la tuta areo estis granda mara ebenaĵo kun kelkaj insuloj. Post tio, proksimume antaŭ {{nombro|80}} miliono da jaroj, la [[golfa marfluo]] inundis la areon, kaj tial la Altebenaĵo Blake subakviĝis, Bahamoj apartiĝis disde Kubo kaj Florido, sudorientaj Bahamoj apartiĝis al aparataj sablejoj, kaj la kreiĝo de sablejo Cay Sal kaj sablejoj Granda kaj Malgranda Bahamoj. Sedimento de la "karbonata fabrikejo" de ĉiu sablejo, aŭ [[atolo]], daŭras hodiaŭ je rapideco de proksimume {{nombro|20}} mm ĉiun jarmilon. Koralaj rifoj estas la "retenaj muroj" de ĉi tiuj atoloj.<ref name="Sealey">{{Cite book|last1=Sealey|first1=Neil|title=Bahamian Landscapes; An Introduction to the Geology and Physical Geography of The Bahamas|date=2006|publisher=Macmillan Education|location=Oxford|isbn=9781405064064|pages=1–24}}</ref> Kiam la mara nivelo malsupreniris, tio kaŭzis la formiĝon de [[duno]]j el oolitoj blovitaj de la vento. Koincidantaj dunoj formas oolitajn krestojn, kiuj rapide ŝtoniĝas pro pluvakvo. La Plejparto de insuloj havas kreskojn, kiuj varias inter 30 ĝis 45 metroj, kvankam Cat Island (Insulo Kato) havas kreston je alteco de 20 metroj. La tero inter krestoj faciligas la formiĝadon de lagoj kaj marĉoj.<ref name="Sealey" />{{Rp|41–59,61–64}} == Registaro kaj politiko == [[Dosiero:BahamianParliamentPanorama.jpg|eta|Parlamento de Bahamoj]] Bahamoj estas [[Parlamento|parlamenta]] [[konstitucia monarkio]], kun la reĝo de Bahamoj (ekde [[2022]] [[Karlo la 3-a]]) kiel ŝtatestro, loke reprezentata de [[ĝenerala guberniestro]].<ref name="CIA World Factbook – The Bahamas">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahamas-the/|titolo=CIA World Factbook – The Bahamas|alirdato=21 julio 2019|arkivurl=https://web.archive.org/web/20210126031906/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahamas-the/|arkivdato=2021-01-26}}</ref> Politikaj kaj juraj tradicioj proksime sekvas tiujn de Britio kaj la [[Westminster-sistemo]].<ref name=":0" /> Bahamoj estas membro de la [[Komunumo de Nacioj]] kaj kunhavas sian ŝtatestron kun alia [[Komunuma reĝlando|reĝlandoj de la komunumo]].<ref>{{Cite web|last=Hydrant (http://www.hydrant.co.uk)|first=Site designed and built by|date=2013-08-15|title=Bahamas, The|url=https://thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|access-date=2021-01-25|website=The Commonwealth|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Hunter|first=Josh|date=27 septembro 2012|title=A more modern crown: changing the rules of succession in the Commonwealth Realms|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03050718.2012.694997?scroll=top&needAccess=true|journal=Commonwealth Law Bulletin|volume=38|issue=3|pages=423–466|doi=10.1080/03050718.2012.694997|s2cid=144518578|via=Taylor & Francis Online}}</ref> La [[ĉefministro]] estas la [[registarestro]] kaj estas la [[estro de la partio]] kun la plej multaj membroj en la Domo de Asembleo.<ref name=":0" /><ref name="CIA World Factbook – The Bahamas" /> La ĉefministro elektas la ministraron kun [[plenuma povo]] el siaj subtenanoj en la Domo de Asembleo. La aktuala ĝenerala guberniestro estas Cornelius A. Smith, kaj la aktuala ĉefministro estas Hubert Minnis.<ref name="CIA World Factbook – The Bahamas" /> Dudoma parlamento havas [[Leĝdona povo|leĝodonan povon]]. La Domo de Asembleo (la malalta domo) havas 38 membrojn el unu-membraj distriktoj, kaj la [[Senato]] havas 16 membrojn, kiujn la ĝenerala guberniestro elektas, inkluzive 9 laŭ la konsilo de la ĉefministro, 4 laŭ la konsilo de la [[Gvidanto de opozicio|estro de la lojalaj opozicio]], kaj 3 laŭ la konsilo de la ĉefministro post kontrolo kun la [[opoziciestro|estro de la opozicio]]. Kiel en la Westminster-sistemo, la ĉefministro povas ĉesigi la parlamenton kaj komenci [[Ĝenerala balotado|ĝeneralan balotadon]] kiam ajn dum kvin jaroj.<ref>{{Cite web|title=Bahamas 1973 (rev. 2002)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Bahamas_2002?lang=en|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20150317182651/https://www.constituteproject.org/constitution/Bahamas_2002?lang=en|archive-date=17 marto 2015|access-date=17 marto 2015|website=Constitute}} {{Webarchiv|url=https://archive.ph/20150317182651/https://www.constituteproject.org/constitution/Bahamas_2002?lang=en |date=2015-03-17 }}</ref> Konstituciaj sekurigoj inkluzivas [[Parollibereco|liberecon de parolado]], [[Gazetarlibereco|gazetaro]], [[Religia libereco|religio]], movado, kaj [[Libero de asociiĝo|asociiĝo]]. La juĝaro de Bahamoj estas sendependa de la plenuma kaj leĝfara partoj de la registaro. Juro baziĝas je angla juro.<ref name="CIA World Factbook – The Bahamas" /> La [[Ĝenerala guberniestro de la Bahamoj|Guberniestro ĝenerala]] (''Governor General'') estas la reprezentanto en la Bahamoj de la krono de la Unuiĝinta Reĝlando, la ŝtatestro de la Bahamoj. === Politika kulturo === [[Dosiero:President Trump and First Lady Melania Trump Meets with Caribbean Leaders (46721290424).jpg|eta|Bahama ĉefministro Hubert Minnis kun usona prezidanto Donald Trump la 22-an de marto 2019]] Bahamoj havas [[Dupartia sistemo|dupartian sistemon]], kiun dominas la centra-maldekstra Progresema Liberala Partio kaj la centra-dekstra Libera Nacia Movado. Kelkaj aliaj politikaj partioj ne sukcesis elektiĝi al la parlamento, inkluzive la Bahama Demokrata Movado, la Koalicio por Demokrata Reformo, la Bahama Naciista Partio, kaj la Demokrata Nacia Alianco.<ref name=":1">{{Cite web|title=Political Parties in the Bahamas|url=http://caribbeanelections.com/knowledge/parties/bs_parties/default.asp|website=Caribbean Elections|access-date=4 februaro 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210427192739/http://caribbeanelections.com/knowledge/parties/bs_parties/default.asp|archivedate=2021-04-27}}</ref> === Fremdaj rilatoj === Bahamoj havas fortajn rilatojn kun Usono kaj Britio, kaj asocias proksime kun aliaj landoj de la [[Karibia Komunumo|karibia komunumo]] (CARICOM).<ref>{{Cite web|title=Member States and Associate Members|url=https://caricom.org/member-states-and-associate-members/|website=CARICOM|access-date=4 februaro 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210208170714/https://caricom.org/member-states-and-associate-members/|archivedate=2021-02-08}}</ref> Bahamoj apartenas al la [[AKP-ŝtatoj]], internacia organizaĵo de landoj el [[Afriko]], [[Karibio]], kaj la [[Pacifiko]]. === Armeo === [[Dosiero:Hmbsnassau.jpg|eta|La ŝipo HMBS Nassau P-61|maldekstra]] La bahama mararmeo estas la Royal Bahamas Defence Force (RBDF),<ref name=":1" /> Reĝa Defenda Forto de Bahamoj, kiu inkluzivas teran grupon nomatan Komanda Eskadro, kaj aerarmean fakon. Laŭ la Leĝo de Defendo, la RBDF estas devigita, en la nomo de la reĝino, defendi Bahamojn, protekti ĝian teritorion, kontroli ĝiajn akvojn, doni helpon en tempoj de katastrofo, daŭrigi ordon kune kun policagentejoj, kaj fari tion, kion la Nacia Sekureca Konsilio determinas.<ref>Leĝo de Defendo, ''Defence Act'', paĝoj 211-214, dato 1980</ref> La RBDF ankaŭ estas membro de la regiona sekureca laborgrupo de la karibia komunumo (CARICOM).<ref name=":1" /> La RBDF ekekzistis la 31-an de marto 1980. Ĝiaj devoj inkluzivas defendi Bahamojn, eviti komercon de drogoj, kontraŭleĝan enmigradon kaj ŝtelĉasadon, kaj doni helpon al maristoj. La RBDF havas ŝiparon de 26 marbordaj kaj kontrolveturiloj, 3 aviadilojn, kaj pli ol 1100 homojn, inkluzive 65 oficistojn kaj 74 virinojn.<ref>{{Cite web|title=Our Mandat|url=https://rbdf.gov.bs/our-mandate/|website=rbdf.gov.bs|access-date=la 4-an de februaro 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210217002006/https://rbdf.gov.bs/our-mandate/|archivedate=2021-02-17}}</ref> === Distriktoj === La distriktoj de Bahamoj estas sistemo de loka registaro ĉie krom Nova Providenco (kiu tenas 70% de la landa loĝantaro), kies aferojn la centra registaro traktas rekte. En 1996, la bahama parlamento aprobis la "Leĝon pri Lika Registaro" por faciligi la establon de familiaj insulaj administrantoj, lokaj registaraj distriktoj, lokaj distriktaj konsilantoj, kaj lokaj urbetaj komitatoj por la variaj insulaj komunumoj. La ĝenerala celo de la leĝo estas permesi al la elektitaj estroj regi kaj superrigardi la aferojn de siaj distriktoj sen enmiksiĝo de la centra registaro. Entute ekzistas 32 distriktoj, kun balotoj ĉiun kvinan jaron. Ekzistas 100 konsilantoj kaj 281 urbetaj komitatanoj elektitaj por reprezenti la variajn distriktojn.<ref>[http://www.bahamas.gov.bs/bahamasweb2/home.nsf/vContentW/A5FB7665F3E4341306256F0000763055 Family Island District Councillors & Town Committee Members].</ref> Ĉiuj konsilanto aŭ urbeta komitatano respondecas pri la ĝusta uzo de publikaj monoj por la daŭrigo kaj disvolvigo de la loĝantoj.[[Dosiero:Districts of the Bahamas (Labeled).png|eta|Distriktoj de Bahamoj|374x374ra]]Krom Nova Providenco, la distriktoj estas:<ref>{{Cite web|title=Bahama Island Information|url=http://www.bahamaislands.com/information/|website=www.bahamaislands.com|access-date=4 februaro 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210427050209/http://www.bahamaislands.com/information/|archivedate=2021-04-27}}</ref> # Acklins # Berry Islands (Insuloj Bero) # Bimini # Black Point, Exuma (Nigra Punkto, Exuma) # Cat Island (Insulo Kato) # Central Abaco (Centra Abaco) # Central Andros (Centra Andros) # Central Eleuthera (Centra [[Eleuthera]]) # urbo [[Freeport]], [[Granda Bahamo]] # Crooked Island (Malrekta Insulo) # East Grand Bahama (Orienta [[Granda Bahamo]]) # Exuma # Grand Cay, Abaco (Granda Rifinsulo, Aboco) # Harbour Island, Eleuthera (Havena Insulo, Eleuthera) # Hope Town, Abaco (Urbeto Espero, Abaco) # Inagua # Long Island (Longa Insulo) # Mangrove Cay, Andros (Rifinsulo Mongrovo, Andros) # Mayaguana # Moore's Island, Abaco (Insulo de Moore, Abaco) # North Abaco (Norda Aboco) # North Andros (Norda Andros) # North Eleuthera (Norda Eleuthera) # Ragged Island (Ĉifona Insulo) # Rum Cay (Rifinsulo Rumo) # San Salvador (San-Salvadoro) # South Abaco (Suda Abaco) # South Andros (Suda Andros) # South Eleuthera (Suda Eleuthera) # Spanish Wells, Eleuthera (Hispanaj Putoj, Eleutera) # West Grand Bahama (Okcidenta [[Granda Bahamo]]) [[Dosiero:Flago-de-Bahamoj.svg|eta|Flago de Bahamoj]] === Landa flago === {{Ĉefartikolo|Flago de Bahamoj}}La '''[[Nacia flago|ŝtata flago]] de Bahamoj''' havas nigran triangulon direktitan dekstren, kaj tri egalajn horizontalaj striojn de marbluo, oro, kaj marbluo. La flago estis adoptita la [[10-an de julio]] [[1973]], la tago de sendependiĝo de la lando.[[Dosiero:Coat of arms of the Bahamas.svg|eta|Blazono de Bahamoj|220x220ra|maldekstra]] === Blazono === La [[blazono]] de Bahamoj enhavas [[ŝildo]]n kun la naciaj simboloj. La naciaj bestoj de Bahamoj, [[flamengo]] kaj fiŝo (angle: marlin), subtenas la du flankojn de la ŝildo. La flamengo staras sur tero, kaj la fiŝo sur maro, kio indikas la geografion de la insuloj. Super la ŝildo estas [[konko]], kiu reprezentas la diversan maran vivaĵaron de la insularo. Sub la konko estas [[kasko]]. Sub tio estas la ŝildo, kiu montras [[ŝipo]]n velantan sub la suno, kiu reprezentas la ''[[Santa María (ŝipo)|Santa María]]'' de [[Kristoforo Kolumbo]]. Funde sub la ŝildo aperas rubando kun la landa [[devizo]]:<ref>[https://archive.today/20120722015816/http://www.bahamasschools.com/National%20Coat%20of%20Arms.htm ASJ-Bahamas National Coat of Arms].</ref> ''"Forward, Upward, Onward Together."'' (Antaŭen, Supren, Pluen Kune.) [[Dosiero:Tecoma stans.jpeg|eta|''Tecoma stans'']] === Ŝtata floro === La ŝtata floro de Bahamoj estas ''Tecoma stans'', kiu floras dum la tuta jaro en la insuloj.<ref>{{Cite web|title=The Yellow Elder - National Flower of The Bahamas - Government - Details|url=https://www.bahamas.gov.bs/wps/portal/public/about%20the%20bahamas/national%20symbols/the%20yellow%20elder%20-%20national%20flower%20of%20the%20bahamas/!ut/p/b1/vZLJcqMwFEW_JR9AEFhgWGJmIwZjMW4oJg_YGIzD-PWddPUi3VWd9KITvZWqjt59OhIZkyEZ39LhfExfzs0tvb7tYzZZAdUUBMiZKgNYoHsOEpy1RtsU8wpEHwAQfHY-IEPsMUhqzKOCRkNlctlCWRpHxElNbOHE68Iynl4gQaGsMGBdc7UOooltq3DQz6dLoz1a8VpXqN53vRA8MpHTt0Pr-zt4qUzNzRNzOAJFHF39Gs07zQtHZFObi0ckR5fm26WQstWmujkUeukqRQ8fpVyGgViZKVZZ-8Qj-2zIapyqTGqx2TRI9LndSi0jhYJB77ljnBYzAlXy0O5Msrrsnp5-OQF_WcI_OIk_RAz6E-BN-0_ggxmiV2D9rgP2AdApILh7agc4iyIxGQKY7Ku51ZfL4laLa2K5RZa0tajO102vcy2sIKvYWJbMGxT2TSy5W7MSRyxPtvVycArf9TaCMKzhLfsz0KYx_xooUqzhMWAP4FcHqozNvTpaY0dgaKDa1HcHrr5VqerY4Mtv-Nungbv__4ZbMj5n9fOY18_gmeNZillzkOdYACG3Jv2rR0z4Yk6SM_toc81iOuuWYymjx4lZIC_nvd7kcU8Mc-6dxDaKHMQcpO5wjMrwrtwPHbL6SlNM3eXCucgKsy36MKDnoCvPTc_6ndJfjE2gcNMqV9BEBVkWIp5lLTXvrK2imjU_3_yeCCc4bbq6IXxBrran6XC-N_vdfWbDhz0OKxyJRa1GMWyDyGauPcBhND8qOh2tJJWEO-_W9wW3QT1rVincy2v0cHLoTy6cVR_nUiIeOyKmpDEZE4MiDtgGsBGDyxNpaU1dkm3tDYh1tSV8V6Xw9APLM3ZW/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|access-date=2020-10-30|website=www.bahamas.gov.bs}}</ref> == Ekonomio == Laŭ pokapa [[malneta enlanda produkto]], Bahamoj estas unu el la plej riĉaj landoj de la Amerikoj.<ref>[http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD GDP (current US$) | Data | Table].</ref> Ĝia valuto estas fiksita, ke unu bahama dolaro egalas unu usonan dolaron.<ref name="ReferenceA3">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html?countryName=Bahamas,%20The&countryCode=bf&regionCode=cam&rank=49#bf Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150423044540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html?countryName=Bahamas,%20The&countryCode=bf&regionCode=cam&rank=49#bf |date=2015-04-23 }}.</ref> '''Turismo''' Bahamoj dependas je turismo por generi la plejparton de sia ekonomia agado. La turisma industrio estas proksimume 50% de la bahama malneta enlanda produkto, kaj donas laboron al proksimume duono de la laborantoj de la lando.<ref name="ReferenceA3" /><ref>[http://www.nationsencyclopedia.com/Americas/The-Bahamas-ECONOMY.html "The Bahamas – Economy"], ''Encyclopedia of the Nations'', Alirita la 21an de marto 2010.</ref> Bahamoj allogis 5.8 miliono da vizitantoj en 2012, pli ol 70% de kiuj sur krozoŝipoj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=LVdxDwAAQBAJ&q=bahamas+2012+tourist+70%25+cruise&pg=PA51|titolo=Travel and Tourism in the Caribbean: Challenges and Opportunities for Small Island Developing States|familia nomo=Spencer|persona nomo=Andrew|dato=14 julio 2018|eldoninto=Springer|ISBN=978-3-319-69581-5|lingvo=en}}</ref> '''Financiaj servoj''' Post turismo, la sekva plej grava ekonomia agado estas bankoj kaj eksterlandaj insternaciaj financaj servoj, pli malpli 15% de la malneta enlanda produkto.<ref name="ReferenceA3" /> En la Panamaj Dokumentoj, malkaŝiĝis, ke Bahamoj estas la loko kun la plej multaj eksterlandaj firmaoj en la mondo.<ref name="ICIJbahamas">{{Cite web|title=Panama Papers|url=https://offshoreleaks.icij.org/|website=The International Consortium of Investigative Journalists}}</ref> Impostoj estas tre malaltaj. La registaro enspezas per importa imposto, [[aldonvalora imposto]], licencaj kotizoj, kaj stampimposto, sed ne ekzistas enspezimposto, firmaoimposto, kapitalimposto, aŭ posedimposto. Salajraj impostoj financas asekuron je 3.9% pagata de la dungito kaj 5.9% pagata de la dunginto.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.nib-bahamas.com/_m1722/Brochures/default.aspx|titolo=Contributions Table|alirdato=22 decembro 2011|dato=11 majo 2010|eldoninto=The National Insurance Board of The Commonwealth of The Bahamas|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120115114955/http://www.nib-bahamas.com/_m1722/Brochures/default.aspx|arkivdato=2012-01-15}}</ref> En 2010, impostaj enspezoj estas 17.2% de malneta enlanda produkto.<ref name="cia.gov4">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahamas-the/ Bahamas, The] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210126031906/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bahamas-the/ |date=2021-01-26 }}. CIA World Factbook.</ref> === Agrikulturo kaj fabrikado === [[Agrikulturo]] kaj [[Muntado|fabrikado]] estas la tria plej grada parto de la bahama ekonomio, kun 5–7% de la tuta malneta enlanda produkto.<ref name="ReferenceA3" /> Oni taksas, ke 80% de la bahamaj manĝaĵoj estas importataj. Gravaj kultivaĵoj inkluzivas [[cepo]]jn, [[gombo]]jn, [[tomato]]jn, [[Oranĝo (frukto)|oranĝojn]], [[pomelo]]jn, [[kukumo]]jn, [[sukerkano]]jn, [[citrono]]jn, kaj [[batato]]jn.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=wGA4o-UhAfgC&q=An+estimated+80%25+of+the+Bahamian+food+supply+is+imported.&pg=PA657|titolo=Europa World Year|familia nomo=Group|persona nomo=Taylor & Francis|dato=2004|eldoninto=Taylor & Francis|ISBN=978-1-85743-254-1|lingvo=en}}</ref> == Loĝantaro == [[Dosiero:Bahamas population.svg|eta|Loĝantaro de Bahamoj laŭ dato, en miloj da homoj, laŭ la [[Organizaĵo pri Nutrado kaj Agrikulturo]] de la Unuiĝintaj Nacioj]] Laŭ [[UN|Unuiĝintaj Nacioj]], la loĝantaro nombras je 406 000 loĝantoj en 2019 kaj stabiliĝus ĉirkaŭ 500 000 loĝantojn ĉirkaŭ 2050<ref>(anglalingve) [http://population.city/bahamas/#1 Bahama loĝantaro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210411150440/http://population.city/bahamas/#1 |date=2021-04-11 }} ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fpopulation.city%2Fbahamas%2F%231 arkivo]) ĉe ''population.city'' (konsultita la 14-an de septembro 2019)</ref><ref>(anglalingve) [https://worldpopulationreview.com/countries/bahamas-population Bahama loĝantaro] ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fworldpopulationreview.com%2Fcountries%2Fbahamas-population%2F arkivo] ĉe ''worldpopulationreview.com'' (konsultita la 5-an de septembro 2019)</ref>. En 2010, el la loĝantoj, 25.9% havas malpli ol 14 jaroj, 67.2% 15-64 jarojn, kaj 6.9% pli ol 65 jaroj, ĝi kreskas je 0.925% ĉiujare.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html#top Country Comparison "Total fertility rate"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html#top |date=2009-10-28 }}, [[CIA World Factbook]].</ref> Naskiĝoj kaj mortoj ĉiujare estas 1.781% kaj 0.935% de la loĝantaro. Ĉiujare 0.213% de la loĝantaro elmigras. Naskoj spertas 23.21 mortojn el 1000 vivantaj beboj. Loĝantoj havas atendatan vivlongon je naskiĝo de 69.87 jaroj: 73.49 jaroj por virinoj, 66.32 jaroj por viroj. Averaĝe ĉiu virino naskas 2.0 infanojn (2010).<ref name="cia.gov4"/> La plej loĝataj insuloj estas [[Nova Providenco]], kie situas Nasaŭo, la ĉefurbo kaj plej granda urbo,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.bahamas.gov.bs/wps/portal/public/About%20The%20Bahamas/The%20Islands/NEW%20PROVIDENCE/!ut/p/b1/vZTJcqMwFEW_JR-QIGaxFIMx8yTGjQsbQ8Bm8ATGX9-ke5PuqiSbTqSVqo7effdK9YiMSIisy8e6yq913-XHt3PGbWigWggx0FJZwAEtdE3k8mvKIVkiJhKcUne51yZV88vBuzbhNK-ukiWp1VZUDUe8lw8PNTGlR7pQ1pcbHgvhFt6cq4GvTTYWvt5Xrh3wMZXbB5iu-tJkbdvE-0zvt8JmL9hnuBPO2RG45d1PW2DKkL0lM5IcGFlhtA435LCbTaO-aSN7fT0q2i1vgrMQnjy_Qfk9ULvW2hWpeDLlOCu0Tpl9bXKO7n6HrutL1zEoL3Xv4j09LYbTxTD4YCHwVR5_7n8EMODrPLNPkbcKv4HPWvy0gkER6QLw7wAcAaCRAPkB6QFokwQmEsBsgmYetMfh4TdgvluyQtlbBMA2BDg8hzZe2VYRkIGsmySOTItPpwA7d2ymICiwW0R-KCL5BLvI_VfQobCwCEokZ4QsCADz3YIq68AlAh67iKWA6pA_LUj_aKSq64Bvd_jXp2G8__-GOpHV2_Zl2rUv4AUKHMnykBEgBxgG8kTUpBwrX7RJUfyNnpLm5cQPXlVpdXjRqnwlthBrh-ShJ1UDXS_NRURHo90WTK-iajZnD6aLn8szT52wDZmpbNzcv2TCTqIb0zcDOhxVlSr0uDcbiWKUalyv8k470XSp3lgszgd_q2-d4cZlbTIIrtkOdL-fWdVYSdVGEToQ29cDeYz31EOIc7JlqHMWdWLJ5sLZsBOr9m1-Ml5x1w5FUTCyWtVrmVqGFaZ4RYaSJjMKku96Lo3wWROhXCeHahlR9rpv98TQjobJ-etH8m7v0dMvgIXGSg!!/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|titolo=NEW PROVIDENCE|alirdato=15 majo 2015|eldoninto=Government of the Bahamas}}</ref> kaj Granda Bahamo, hejmo de la dua plej granda urbo, Freeport.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.bahamas.gov.bs/wps/portal/public/About%20The%20Bahamas/The%20Islands/GRAND%20BAHAMA/!ut/p/b1/vZTLjpswFIafZR6ggwFjnKUJCcPN3BNggyBkuAVIQgYYnr5U6mJaqdNNp7bO4ki_zqf_95GZmAmZuEvHqkgfVd-llx99jBIeKCYhEJuKABBQA9sgtvjCWazAHJnQj7hZ7tVJUd3XMjrOeqAasTelwNnTmgyDcD8_9grNottoZzjcowyOOe5K4iTbsr70vJ7H-WY-swNU4sBKfV95PTQBSoUjEEueGiZIMHqI5dkT091WJq_fMjEB8l1dvG4sy2Zx8by8WXDTmL1g6D6iub-bvA1rnG-3vpDIRSOS0itHjW086pq3q-pfThcjk8o8gRIMsbOQp6fVbLSaBX84BPw9i_hTCQQ_BZ8golUgfpjgHwBQWUBcj3UApizjMyGAiVe_X9VldV6DWfN8k6dLNIOAtcygC2jQggfdsoPscKAB3LBIlPq7d-o7C80zOz-4gURkawaN9zvQ4vzNCtyySA8E4AH41UBFsPCakejbROCAYrH_G8j_10gV2wJf7vCXpYHOv39DjYmrrH2eTu0zeMYbxAoihhuMAIRYZA51hAR5UKfdzk20iDWONAfS4JSnoFKnmyu12FebcNHCosa2F1-LturjNuav8qmAqa5N_TzP97e3VkwPXZ6dzRGBuQoVJ3EonNatrIZ-bsfRk9vtUOc2GTqY3Ctk9JEIOf6I9i4XI05_hEkT26PNqaPOow5SK-3BUU3R49EAORDuu6QatksbVTZHRjHj9OYmpWz1Ul6wJruxKByuCBI3i9R31bpoiINngeC1ChsXj_GlHmepLQmUzSeGvvTtmbm2o4FczH64fLF-Lt8BcHa2Bg!!/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|titolo=GRAND BAHAMA|alirdato=15 majo 2015|eldoninto=Government of the Bahamas}}</ref> Nassau havis 256 000 loĝantojn en 2012, kaj Freeport 46 000 loĝantojn. === Rasaj kaj etnaj grupoj === Laŭ la censo de 2010, 90.6% de la loĝantaro identigas sin nigruloj, 4.7% blankuloj, kaj 2.1% miksrasuloj (afrika kaj eŭropa).<ref name="soencouragement.org">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.soencouragement.org/forms/CENSUS2010084903300.pdf|titolo=Censo de Loĝantaro kaj Loĝado en 2010|aŭtoro=La Komunumo de la Bahamoj|dato=aŭgusto 2012|paĝoj=10 kaj 82|citaĵo=“En 1722 kiam la unua oficiala censo de la Bahamoj estis farita, 74% de la populacio estis eŭropaj aŭ indiĝenaj britoj kaj 26% estis afrikaj aŭ miksitaj. Preskaŭ tri jarcentojn poste, kaj laŭ la 99% da respondoj akiritaj de la rasdemando en la Censa demandaro de 2010, 90.6% de la populacio identigis sin kiel afro-bahamaj, proksimume kvin procentoj (4.7%) eŭro-bahamaj kaj du procentoj (2%) de miksraso (afrika kaj eŭropa) kaj (1%) aliaj rasoj kaj (1%) ne deklaritaj.”}}</ref> Antaŭ tri jarcentoj, en 1722 kiam la unua oficiala censo okazis, 75% de la loĝantaro estis eŭropa kaj 26% afrika.<ref name="soencouragement.org" /> La Haitia komunumo de 80 000 homoj en Bahamoj estas ĝenerale afrikdevena. Pro tre multa enmigrado de haitianoj al Bahamoj, la bahama registaro komencis ellandigi kontraŭleĝajn haitiajn enmigrantojn al Haitio je la fino de 2014.<ref>Nick Davis (la 20-an de septembro 2009), [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8257660.stm "Bahamas outlook clouds for Haitians"], [[BBC]].</ref> La blankaj loĝantoj estas plejparte la posteuloj de anglaj puritanoj kaj usonaj lojalistoj, kiuj eskapis la usonan revolucion, alveninite en 1649 kaj 1783 respektive.<ref>"[https://archive.today/20120805113249/http://www.rootsweb.ancestry.com/~bhswgw/land.htm The Names of Loyalist Settlers and Grants of Land Which They Received from the British Government: 1778–1783]".</ref> Multaj sudaj lojalistoj iris al la insuloj Abaco, kie duono el la loĝantaro estis eŭropdevenaj en 1985.<ref>Christmas, Rachel J. and Christmas, Walter (1984) ''Fielding's Bermuda and the Bahamas 1985''.</ref> Iufoje bahamanoj priskribas anglodevenajn personojn per la termino "Conchy Joe" (Kanĉi Ĝo).<ref name="The Lesser-Known">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-TGSgT2SyH0C|title=The Lesser-Known Varieties of English: An Introduction|editor1=Schreier, Daniel|editor2=Trudgill, Peter|editor3=Schneider, Edgar W.|editor4=Williams, Jeffrey P.|page=162|year=2010|publisher=''[[Cambridge University Press]]''|isbn=9781139487412|access-date=3 februaro 2017}}</ref> Malgranda parto de la eŭropa bahama loĝantaro estas grekaj bahamanoj, kiuj devenas de grekaj laborantoj, kiuj venis por helpi disvolvi la industrion dum la 1900-aj jaroj.<ref>Johnson, Howard (1986), "'Safeguarding our traders': The beginnings of immigration restrictions in the Bahamas, 1925–33", Immigrants and Minorities, 5 (1): 5–27,</ref> Ili estas malpli ol 2% de la loĝantaro sed ankoraŭ tenas sian apartan grekbahaman kulturon.<ref>Johnson 1986</ref><ref>Crain, Edward E. (1994), Historic architecture in the Caribbean Islands, University Press of Florida</ref> === Lingvoj === La oficiala lingvo de Bahamoj estas [[Angla lingvo|la angla]]. Multaj personoj parolas kreolan lingvon de la angla nomatan "la bahama dialekto" (aŭ nur "dialekto"), ău "la bahama".<ref name="Hackert">{{Citaĵo el la reto|url=http://clu.uni.no/icame/ij34/ICE_Age2_3.pdf|titolo=ICE Bahamas: Why and how?|alirdato=3 februaro 2017|redaktinto=Hackert, Stephanie|jaro=2010|eldoninto=University of Augsburg|paĝoj=41–45|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170203163201/http://clu.uni.no/icame/ij34/ICE_Age2_3.pdf|arkivdato=2017-02-03}}</ref> Laurente Gibbs, bahama aŭtoro kaj aktoro, estis la unua persono uzi la nomon "la bahama" en poemo kaj ekde tiam kuraĝigis ĝian uzon.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://eleutheranews.com/?p=2963|titolo=SWAA students have accomplished Bahamian playwright, actor and poet Laurente Gibbs as Guest Speaker|alirdato=1 februaro 2017|redaktinto=Staff|dato=27 februaro 2013|eldoninto=Eleuthera News|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170203031725/http://eleutheranews.com/?p=2963|arkivdato=2017-02-03}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=I0-7-0WNpxkC|titolo=Preserving Our Heritage: Language Arts, an Integrated Approach, Part 1|alirdato=1 februaro 2017|aŭtoro=Collie, Linda|jaro=2003|eldoninto=Heinemann|ISBN=9780435984809|paĝoj=26–29}}</ref> Haitianoj kaj iliaj posteuloj, kiuj estas 25% de la tuta loĝantaro, parolas [[Haitia kreola lingvo|la haitian kreolan]], kiu estas [[kreola lingvo]] de la franca. Oni nomas ĝin "la kreola"<ref name="cia.gov4"/> por distingi ĝin de la bahama angla.<ref>{{Cite journal|title=Book Review: Urban Bahamian Creole: System and Variation|editor=Osiapem, Iyabo F.|year=2006|journal=Journal of English Linguistics|doi=10.1177/0075424206292990|volume=34|issue=4|pages=362–366|s2cid=144817997}}</ref> === Religioj === Laŭ la [[Pew Research Center]], en 2010, 96% da homoj en Bahamoj estas [[kristanoj]]. [[Protestantoj]] reprezentas 80% de la loĝantaro kaj [[katolikoj]] 14.5%<ref>(anglalingve) [http://www.globalreligiousfutures.org/countries/bahamas/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 Religioj en Bahamoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210411150440/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/bahamas/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 |date=2021-04-11 }} ([http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.globalreligiousfutures.org%2Fcountries%2Fbahamas%2Freligious_demography%23%2F%3Faffiliations_religion_id%3D0%26affiliations_year%3D2010 arkivo]) ĉe ''www.globalreligiousfutures.org'' (konsultita la 23-an de februaro 2018)</ref>. == Kulturo == [[Dosiero:Junkanoo.jpg|eta|Festo "Junkanoo" (Ĝankanu') en Nasaŭo]] Bahama kulturo estas miksaĵo de kulturo [[Afriko|afrika]] (la plej granda etno), [[Unuiĝinta Reĝlando|brita]] (la eksa kolonia potenco), kaj [[Usono|usona]] (la plej grava proksima lando kaj fonto de la plej multaj turistoj).<ref name="Britannica, Bahamas2"/> Iuj bahamanoj faras afrikdevenan tipon de folklora magio nomatan "obeah", precipe ekster Nova Providenco (la tiel nomataj "familiaj insuloj" aŭ "eksteraj insuloj").<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2005/51625.htm|titolo=International Religious Freedom Report 2005 – Bahamas|alirdato=22-a de julio 2012|eldoninto=United States Department of State}}</ref> Obeah estas kontraŭleĝa en Bahamoj kaj leĝe punebla.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://laws.bahamas.gov.bs/cms/images/LEGISLATION/PRINCIPAL/1873/1873-0015/PenalCode_1.pdf |titolo="Practising Obeah, etc." |alirdato=2021-06-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170421040918/http://laws.bahamas.gov.bs/cms/images/LEGISLATION/PRINCIPAL/1873/1873-0015/PenalCode_1.pdf |arkivdato=2017-04-21 }}</ref> En la malpli disvolvitaj familiaj insuloj (aŭ eksteraj insuloj), folkloraj artoj inkluzivas korbofaradon el palmfrondoj. Tiu ĉi materialo, komune nomata "straw" (pajlo), fariĝas ĉapeloj kaj bolsoj, kiuj estas popularaj por turistoj. Ĝi ankaŭ uziĝas por tiel nomataj "voduopupoj", eĉ se tiaj pupoj rezultas de fremdaj influoj kaj ne historiaj ligoj al la insuloj.<ref>Laennec Hurbon (1995).</ref> Junkanoo (Ĝankanu') estas tradicia afrika-bahama stratparado de muziko, danco, kaj arto, kiu okazas en Nasaŭo (kaj iuj aliaj urbetoj) ĉiun skatolan tagon kaj novjaron. Jankanoo estas uzata ankaŭ por festi aliajn festojn kaj okazaĵojn kiel Liberiĝan Tagon.<ref name="Britannica, Bahamas5">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.britannica.com/place/the-Bahamas|titolo=''"Encyclopedia Britannica – The Bahamas"''|alirdato=la 22-an de julio 2019|lingvo=en}}</ref> Regattoj (boatkonkursoj) estas gravaj sociaj okazaĵoj en multaj urbetaj de la familiaj insuloj. Ili kutime inkluzivas unu aŭ pli da tagoj de velado per malnovstilaj laborboatoj, kaj surtera festado.<ref>{{Cite web|title=Native Boat Regattas in The Bahamas|url=https://www.worldnomads.com/explore/caribbean/the-bahamas/native-boat-regattas-in-the-bahamas|website=World Nomads|language=en|access-date=la 4-an de februaro 2021}}</ref> Bahama kuirarto inkluzivas multajn manĝaĵojn, kiu spegulas karibian, afrikan, kaj eŭropan influojn. Iuj urbetoj havas festojn asociitajn kun la tradicia loka kultivaĵo aŭ manĝaĵo, ekzemple la "Ananasa Festo" de Urbeto Gregory, Eleuthera aŭ la "Kraba Festo" sur Andros. Aliaj tradicioj inkluzivas [[rakontado]]n. Bahamanoj estas kreintaj riĉan literaturon de poezio, mallongaj historioj, kaj teatraĵoj. Komuna temoj en tiuj verkaĵoj estas (1) konscio de ŝanĝo, (2) strebado por altniveleco, (3) serĉo por identeco, (4) sopiro por la malnovaj manieroj, kaj (5) aprezo de beleco. Iuj gravaj aŭtoroj estas Susan Wallace, Percival Miller, Robert Johnson, Raymond Brown, O.M. Smith, William Johnson, Eddie Minnis, and Winston Saunders.<ref>Collinwood, Dean W. and Dodge, Steve (1989) ''Modern Bahamian Society'', Caribbean Books, {{ISBN|0931209013}}.</ref><ref>{{Cite journal|last1=Collinwood|first1=Dean|last2=Phillips|first2=Rick|year=1990|title=The National Literature of the New Bahamas|journal=Weber Studies|language=en|volume=7|issue=1|pages=43–62}}</ref> Bahama kulturo estas riĉa je kredoj, tradicioj, folkloro, kaj legendo. La plej konata folkloro kaj legendo en Bahamoj inkluzivas la estaĵoj nomataj "lusca" (luska) kaj "chickcharney" (ĉikĉarni) en Andros, Bela Molly en Exuma, kaj la Perdita Urbo de [[Atlantido]] en Bimini. {|class="wikitable" border="1" |+ '''Festotagoj''' |- style="background:#efefef;" ! Dato ! Nomo en Esperato ! Loka nomo <small>(angle)</small> |- | [[1a de januaro]] | [[Novjaro]] | New Year's Day |- | Unua vendredo en junio | [[Tago de la Laboro]] | Labour Day |- | [[10a de julio]] | Sendependeca Tago | Independence Day |- | Unua lundo en aŭgusto | Tago de liberiĝo aŭ Kadument | Emancipation or Kadooment Day |- | [[12a de oktobro]] | Tago de malkovro de Ameriko | Discovery Day |- | [[25a de decembro]] | [[Kristnasko]] | Christmas Day |- | [[26a de decembro]] | [[Skatola Tago]] | Boxing Day |} == Eduko == Eduko en Bahamoj estas deviga inter la aĝoj de 5 kaj 18.<ref name="bn">[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1857.htm "Background Note: The Bahamas" (angle: "Fona noto: Bahamoj")]. Agentejo de Okcidentaj Hemisferaj Aferoj, [[Usona ministerio pri eksteraj rilatoj]] (januaro 2008). Tiu artikolo asimilas tradukitan tekston de tiu fonto, kiu estas [[publika havaĵo]].</ref> En 2003, la lerneja ĉeesta procento estis 92%, kaj la legopova procento estis 95.5%.<ref name="bn" /> La registaro direktas 158 el la 210 baznivelaj kaj duagradaj lernejoj en Bahamoj.<ref name="bn" /> La aliaj 55 lernejoj estas privataj. 50 332 studentoj ĉeestas registarajn lernejojn, kaj pli ol 16 000 ĉeestas privatajn lernejojn.<ref name="bn" /> La Universitato de la Bahamoj (UB), establita en Nasaŭo en 1974,<ref name="bn" /> estas la landa sistemo de alta/triagrada eduko, kun bakalaŭraj, majstraj, kaj asociaj diplomoj ĉe tri universitataj parkoj kaj instruaj kaj esploraj centroj tra la insuloj. Ĝi ricevis novan ĉarton je la 10-a de novembro 2016.<ref>{{Cite web|date=2017|title=About Us|url=https://www.ub.edu.bs/about-us/|url-status=live|access-date=26 aprilo 2021|website=University of the Bahamas / Universitato de la Bahamoj}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Britaj transmaraj teritorioj]] * [[Lukaja Arkipelago]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|wikt=Bahamoj|ReVo=baham}} * [http://www.bahamas.gov.bs oficialaj paĝoj de la Bahama registaro] * [http://www.bahamas.com paĝoj de la Bahama Ministerio pri Turismo] * [http://www.constitution.org/cons/bahamas.htm La Bahama konstitucio] * [http://www.bahamas.co.uk paĝoj de la turisma oficejo de la Bahamoj en Britio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051227054922/http://www.bahamas.co.uk/ |date=2005-12-27 }} {{Tradukita|lingvo=en |artikolo= The Bahamas |revizio=1024532569 }}{{Tradukita|lingvo=es |artikolo= Bahamas |revizio=1024532569 }} {{Komunumo de Nacioj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Bahamoj| ]] [[Kategorio:Membroj de la Komunumo de Nacioj]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1973]] dn8t9vdrzww5mk90sh8cqsqpio3339j 0 542 9367942 8056246 2026-05-06T23:09:48Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367942 wikitext text/x-wiki {{Informkesto insulo |nomo=Bakerinsulo |dosiero1= Nwrbakerisle a320.gif |priskribo de dosiero1=Mapo de Bakerinsulo |dosiero2= |priskribo de dosiero2=Situo de Bakerinsulo |larĝeco de dosiero2=250px |akvejo=[[Pacifika oceano]] |insularo= |latitudo=0/11/41/N               |longitudo=176/28/46/W  |regiono-ISO=PN |zomo=13 |mapo=Baker Island on the globe (small islands magnified) (Polynesia centered).svg |situo sur mapo= |longo=1.81 |larĝo=1.13 |areo=1.4 |altaĵo= |alteco=8 |alteco-rilato= |loĝantaro=0 |ĉefa loko= }} [[Dosiero:Flago-de-Usono.svg|189px|dekstra]] La '''Bakerinsulo''' ({{lang-en|Baker Island}} {{krampo|bejke ajlen}}) estas parto de la [[Usonaj Malgrandaj Insuloj]], [[dependa teritorio de Usono]] en [[Oceanio]]. Geografie, ĝi konsideratas parto de [[Polinezio]]. * '''Areo:''' 1,4&nbsp;km². * '''Loĝantaro:''' sen konstantaj loĝantoj. * '''Koordinatoj:''' 176° 28′U, 0° 11′ N. * '''Pleja alto:''' 8 metroj super marnivelo. * '''Tempozono:''' UTC −12 La tuta insulo kaj la ĉirkaŭa ne-internacia maro (120&nbsp;km²) konsistigas naturprotektejon; vizito eblas nur kun speciala permesilo, malfacile havebla. La insulon administras la [[Usona Departmento de la Internaĵo]]. Ĉar ankaŭ la defendo estas tasko de Usono, la [[Usona Marborda Gardistaro]] unufoje jare inspektas la insulon. Laŭdire la nomo estis donita laŭ Michael BAKER el ''New Bedford'', [[baleno|balen]]-ĉasisto, kiu vizitis la insulon en 1832 kaj je la 4‑a de aŭgusto 1839, por entombigo de mortinta maristo kaj por oficiale pretendi posedon de la insulo. Antaŭe la insulo portis la nomon ''New Nantucket''. <gallery> Dosiero:Baker Radio Towers.jpg| Dosiero:BakerIsland.jpeg| Dosiero:Baker Island.svg| Dosiero:BakerIsland ISS010.jpg| Dosiero:Baker settlement remains.jpg| Dosiero:Baker Island Coastline.jpg| </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.fws.gov/office/pacific-islands-fish-and-wildlife Oficejo pri fiŝoj kaj faŭno de la pacifikaj insuloj] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states-pacific-island-wildlife-refuges/images bildoj en la retejo de la] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230425124552/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states-pacific-island-wildlife-refuges/images |date=2023-04-25 }} [[Monda Faktlibro de CIA]] {{UsonajShtatoj}} [[Kategorio:Usono]] [[Kategorio:Polinezio]] [[Kategorio:Dependaj teritorioj]] [[Kategorio:Insuloj en Oceanio]] dwpzrlfndx4egzwazpftwnumlwwe9g1 0 2181 9367893 9259301 2026-05-06T21:00:15Z ThomasPusch 1869 9367893 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Federacia subjekto |lando = Rusio |mapo ={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = RU-KHM |mapo1 lokumilo = iso |kodo = RU-KHM |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |kodo1 = 71100 |kodo1 tipo = [[OKATO]] |kodo2 = 86, 186 |kodo2 tipo = [[Aŭtokodoj en Rusio|Aŭtokodo]] |areo_kodo = (+7) 346xx |poŝtkodo = |establita = 1930 |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 4 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} '''Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto — Jugra''' ({{lang-ru|Ханты-Мансийский автономный округ — Югра}}) estas [[aŭtonoma distrikto]] ene de [[Tjumena provinco]], [[Siberio]], [[Rusio]]. La lingvoj de la aborigenoj (la [[ĥanta lingvo|ĥanta]] kaj [[mansa lingvo|mansa]]) estas oficialaj lingvoj kiel la [[rusa]]. == Geografio == La aŭtonomio situas oriente de la [[Uralo (montaro)|Urala montaro]] sur la [[Okcident-Siberia ebenaĵo]]. La rivero [[Obo]] kaj tie plej grava alfluanto, la [[Irtiŝo]] trafluas la regionon. == Loĝantaro == La {{daton|1|1|2024}} en la provinco loĝis {{unuo|1759386}} homoj<ref name="Численность населения на 1 января 2024 года">{{citaĵo el la reto | url = https://72.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2024.htm | titolo = Численность населения на 1 января 2024 года | titolo-aldono = | alirdato = 2024-10-02 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240520033724/https://72.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2024.htm | arkivdato = 2024-05-20 | citaĵo = }}</ref>. La [[ĥantoj]] kaj [[mansoj]] estas tiel nomataj «titolaj popoloj» de la aŭtonomio, do estas konsiderataj ĝiaj indiĝenoj kies ŝtatanecon ĝi reprezentas. Ili apartenas al la [[finno-ugra lingvaro]] popoloj, iliaj plej striktaj parencoj estas la [[hungaroj]]. En loĝantaro dominas la [[rusoj]], plejparte alvenintaj en la regionon post malkovro en la [[1960-aj]] de la grandaj naftokampoj. En la 1960-aj — [[1970-aj jaroj]] oni provis setligi ilin, ĉar nomada vivo estis konsiderata signo de kultura postresteco. Unua sekretario de la partia komitato de Niĵnevartovska distrikto proponis rapidan "civilizigon" de la [[ĥantoj]] kaj [[mansoj]]: konstrui en [[Niĵnevartovsko]] 3-5 kvinetaĝajn domojn kaj transloĝigi tien ĉiujn indiĝenojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирский самородок: Воспоминания о Василии Васильевиче Бахилове |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2000 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Ю. Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-058-0 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 30 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Tamen post nomumo en 1970 de Vasilij Baĥilov al tiu posteno politiko rilate indiĝenojn ŝanĝiĝis, almenaŭ en tiu ĉi distrikto. Li insistis ke novvenintoj devas estimi indiĝenajn kulturojn kaj konatiĝi kun ili<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирский самородок: Воспоминания о Василии Васильевиче Бахилове |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2000 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Ю. Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-058-0 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 32–33 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Sed pluraj aborigenoj estis setligitaj, aperis vilaĝoj Agan, Ugut, Varjogan, Trom-Agan, Russkinskij ktp<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирский самородок: Воспоминания о Василии Васильевиче Бахилове |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2000 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Ю. Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-058-0 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 222 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Oni rememoris, ke foje hieraŭaj nomadoj post ricevi novan domon starigis apude [[ĉumo]]n kaj plu loĝis en ĝi<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирский самородок: Воспоминания о Василии Васильевиче Бахилове |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2000 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Ю. Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-058-0 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 223 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Tamen la indiĝenaj lingvoj plu estas ignorataj de la aŭtoritatoj, pri kio foje plendis la indiĝenoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Годы и люди земли тюменской: Книга в трех частях |lasta = Бирюков |unua = В. П. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2000 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Юрия Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-083-1 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 208 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Historio == La areo, kiu origine estis konata kiel Jugra estis konkerita en [[1582]] fare de la rusa atamano [[Jermak]] kaj venis sub rusan regadon. La {{daton|10|decembro}} [[1930]] estiĝis la ''Ostjaka-Vogula nacia distrikto'' ({{lang-ru|Остяко-Вогульский национальный округ}}) ĉar tiel tiutempe nomiĝis la ĥantoj kaj la mansoj. La {{daton|23|oktobro|1940}} ĝi estis alinomita kaj iĝis Ĥanta-Mansa nacia distrikto ({{lang-ru|Ханты-Мансийский национальный округ}}). En [[1978]] nomo denove aliiĝis — al ''Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto'' ({{lang-ru|Ханты-Мансийский автономный округ}}). En [[2003]] aperis aldono — ''Jugra'' ({{lang-ru|Югра}}). == Ekonomio == [[Nafto]] kaj [[tergaso]] apartenas al la plej gravaj ekonomiaj branĉoj, ĉar post formiĝo ekde la [[1950-aj jaroj]] de la [[Okcidentsiberia naftogasa komplekso]] Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto — Jugra iĝis la plej granda naftoprodukta areo de Rusio. == Urboj == La ĉefurbo estas [[Ĥanti-Mansijsko]] kun 82.955 loĝantoj (2012), sed la plej grandaj urboj estas [[Surguto]] (ĉ. 300.000), [[Niĵnevartovsko]] (ĉ. 250.000) kaj [[Neftejugansko]] (ĉ. 100.000). [[Igrim]] estas malgranda setlejo de 8.775 loĝantoj. Aliaj malgrandaj setlejoj estas [[Njaksimvol]], [[Ĥulimsunt]] ... == [[Administra divido]] == === Distriktoj === '''Ĥanta-Mansia aŭtonoma distrikto — Jugra''' konsistas el la sekvaj distriktoj ([[Rusa lingvo|ruse]]: ''районы''): * [[Belojarska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Belojarska]] (''Белоярский'') * [[Berjozovska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Berjozovska]] (''Берёзовский'') * [[Ĥanta-Mansia distrikto (Ĥanta-Mansio)|Ĥanta-Mansia]] (''Ханты-Мансийский'') * [[Kondinska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Kondinska]] (''Кондинский'') * [[Neftejuganska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Neftejuganska]] (''Нефтеюганский'') * [[Niĵnevartovska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Niĵnevartovska]] (''Нижневартовский'') * [[Oktjabrska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Oktjabrska]] (''Октябрьский'') * [[Sovetska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Sovetska]] (''Советский'') * [[Surguta distrikto (Ĥanta-Mansio)|Surguta]] (''Сургутский'') ====Setlejoj==== * [[Sartinja]] == Eksteraj ligiloj == * http://odur.let.rug.nl/~bergmann/russia/regions/rus86khm.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050308174429/http://odur.let.rug.nl/~bergmann/russia/regions/rus86khm.htm |date=2005-03-08 }} mapo] * [http://www.eki.ee/books/redbook/khants.shtml TTT-paĝo pri la Ĥanta popolo (angle)] * [http://www.eki.ee/books/redbook/mansis.shtml TTT-paĝo pri la Mansa popolo (angle)] == Referencoj == {{projektoj|commonscat=Khantia-Mansia|n=Kategorio:Ĥanti-Mansa aŭtonoma distrikto - Jugra}} {{referencoj}} {{Urala federacia distrikto}} {{Unua}} [[Kategorio:Ĥanta-Mansio| ]] oimp4z66rehnfzp0872021arsxetd5f 9367921 9367893 2026-05-06T22:18:00Z ThomasPusch 1869 9367921 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Federacia subjekto |lando = Rusio |mapo ={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = RU-KHM |mapo1 lokumilo = iso |kodo = RU-KHM |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |kodo1 = 71100 |kodo1 tipo = [[OKATO]] |kodo2 = 86, 186 |kodo2 tipo = [[Aŭtokodoj en Rusio|Aŭtokodo]] |areo_kodo = (+7) 346xx |poŝtkodo = |establita = 1930 |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 4 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} '''Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto — Jugra''' ({{lang-ru|Ханты-Мансийский автономный округ — Югра}}) estas [[aŭtonoma distrikto]] ene de [[Tjumena provinco]], [[Siberio]], [[Rusio]]. La lingvoj de la aborigenoj (la [[ĥanta lingvo|ĥanta]] kaj [[mansa lingvo|mansa]]) estas oficialaj lingvoj kiel la [[rusa]]. == Geografio == La aŭtonomio situas oriente de la [[Uralo (montaro)|Urala montaro]] sur la [[Okcident-Siberia ebenaĵo]]. La rivero [[Obo]] kaj tie plej grava alfluanto, la [[Irtiŝo]] trafluas la regionon. == Loĝantaro == La {{daton|1|1|2024}} en la provinco loĝis {{unuo|1759386}} homoj<ref name="Численность населения на 1 января 2024 года">{{citaĵo el la reto | url = https://72.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2024.htm | titolo = Численность населения на 1 января 2024 года | titolo-aldono = | alirdato = 2024-10-02 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240520033724/https://72.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2024.htm | arkivdato = 2024-05-20 | citaĵo = }}</ref>. La [[ĥantoj]] kaj [[mansoj]] estas tiel nomataj «titolaj popoloj» de la aŭtonomio, do estas konsiderataj ĝiaj indiĝenoj kies ŝtatanecon ĝi reprezentas. Ili apartenas al la [[finno-ugra lingvaro]] popoloj, iliaj plej striktaj parencoj estas la [[hungaroj]]. En loĝantaro dominas la [[rusoj]], plejparte alvenintaj en la regionon post malkovro en la [[1960-aj]] de la grandaj naftokampoj. En la 1960-aj — [[1970-aj jaroj]] oni provis setligi ilin, ĉar nomada vivo estis konsiderata signo de kultura postresteco. Unua sekretario de la partia komitato de Niĵnevartovska distrikto proponis rapidan "civilizigon" de la [[ĥantoj]] kaj [[mansoj]]: konstrui en [[Niĵnevartovsko]] 3-5 kvinetaĝajn domojn kaj transloĝigi tien ĉiujn indiĝenojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирский самородок: Воспоминания о Василии Васильевиче Бахилове |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2000 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Ю. Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-058-0 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 30 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Tamen post nomumo en 1970 de Vasilij Baĥilov al tiu posteno politiko rilate indiĝenojn ŝanĝiĝis, almenaŭ en tiu ĉi distrikto. Li insistis ke novvenintoj devas estimi indiĝenajn kulturojn kaj konatiĝi kun ili<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирский самородок: Воспоминания о Василии Васильевиче Бахилове |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2000 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Ю. Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-058-0 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 32–33 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Sed pluraj aborigenoj estis setligitaj, aperis vilaĝoj Agan, Ugut, Varjogan, Trom-Agan, Russkinskij ktp<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирский самородок: Воспоминания о Василии Васильевиче Бахилове |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2000 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Ю. Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-058-0 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 222 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Oni rememoris, ke foje hieraŭaj nomadoj post ricevi novan domon starigis apude [[ĉumo]]n kaj plu loĝis en ĝi<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирский самородок: Воспоминания о Василии Васильевиче Бахилове |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Ю. И. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2000 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Ю. Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-058-0 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 223 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Tamen la indiĝenaj lingvoj plu estas ignorataj de la aŭtoritatoj, pri kio foje plendis la indiĝenoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Годы и люди земли тюменской: Книга в трех частях |lasta = Бирюков |unua = В. П. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2000 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Юрия Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-083-1 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 208 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Historio == La areo, kiu origine estis konata kiel Jugra estis konkerita en [[1582]] fare de la rusa atamano [[Jermak]] kaj venis sub rusan regadon. La {{daton|10|decembro}} [[1930]] estiĝis la ''Ostjaka-Vogula nacia distrikto'' ({{lang-ru|Остяко-Вогульский национальный округ}}) ĉar tiel tiutempe nomiĝis la ĥantoj kaj la mansoj. La {{daton|23|oktobro|1940}} ĝi estis alinomita kaj iĝis Ĥanta-Mansa nacia distrikto ({{lang-ru|Ханты-Мансийский национальный округ}}). En [[1978]] nomo denove aliiĝis — al ''Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto'' ({{lang-ru|Ханты-Мансийский автономный округ}}). En [[2003]] aperis aldono — ''Jugra'' ({{lang-ru|Югра}}). == Ekonomio == [[Nafto]] kaj [[tergaso]] apartenas al la plej gravaj ekonomiaj branĉoj, ĉar post formiĝo ekde la [[1950-aj jaroj]] de la [[Okcidentsiberia naftogasa komplekso]] Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto — Jugra iĝis la plej granda naftoprodukta areo de Rusio. == Urboj == La ĉefurbo estas [[Ĥanti-Mansijsko]] kun 82.955 loĝantoj (2012), sed la plej grandaj urboj estas [[Surguto]] (ĉ. 300.000), [[Niĵnevartovsko]] (ĉ. 250.000) kaj [[Neftejugansko]] (ĉ. 100.000). [[Igrim]] estas malgranda setlejo de 8.775 loĝantoj. Aliaj malgrandaj setlejoj estas [[Njaksimvol]], [[Ĥulimsunt]] ... == [[Administra divido]] == === Distriktoj === '''Ĥanta-Mansia aŭtonoma distrikto — Jugra''' konsistas el la sekvaj distriktoj ([[Rusa lingvo|ruse]]: ''районы''): * [[Belojarska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Belojarska]] (''Белоярский'') * [[Berjozovska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Berjozovska]] (''Берёзовский'') * [[Ĥanta-Mansia distrikto (Ĥanta-Mansio)|Ĥanta-Mansia]] (''Ханты-Мансийский'') * [[Kondinska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Kondinska]] (''Кондинский'') * [[Neftejuganska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Neftejuganska]] (''Нефтеюганский'') * [[Niĵnevartovska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Niĵnevartovska]] (''Нижневартовский'') * [[Oktjabrska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Oktjabrska]] (''Октябрьский'') * [[Sovetska distrikto (Ĥanta-Mansio)|Sovetska]] (''Советский'') * [[Surguta distrikto (Ĥanta-Mansio)|Surguta]] (''Сургутский'') ====Setlejoj==== * [[Sartinja]] == Eksteraj ligiloj == * http://odur.let.rug.nl/~bergmann/russia/regions/rus86khm.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050308174429/http://odur.let.rug.nl/~bergmann/russia/regions/rus86khm.htm |date=2005-03-08 }} mapo] * [http://www.eki.ee/books/redbook/khants.shtml TTT-paĝo pri la Ĥanta popolo (angle)] * [http://www.eki.ee/books/redbook/mansis.shtml TTT-paĝo pri la Mansa popolo (angle)] == Referencoj == {{projektoj|commonscat=Khantia-Mansia|n=Kategorio:Ĥanti-Mansa aŭtonoma distrikto - Jugra}} {{referencoj}} {{Urala federacia distrikto}} {{Unua}} [[Kategorio:Ĥanta-Mansio| ]] 8j3gz932tn3nphett0qbljg8paxebq1 0 2224 9367789 9343392 2026-05-06T17:26:50Z Sj1mor 12103 9367789 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=lando en Ameriko|apa=Kubo (apartigilo)}} {{Informkesto lando | eonomo = Kubo <!-- necesas por ke artikoloj al tekstoj pri la flago kaj blazono de Kubo bone funkciu --> | nomoenlokalingvo = Kubo<br />''República de Cuba'' | flago = [[Dosiero:Flago-de-Kubo.svg|120px|Flago de Kubo]] | blazono = [[Dosiero:Coat of Arms of Cuba.svg|120px|Blazono de Kubo]] | nacia himno = [[Nacia Himno de Kubo]] | nacia devizo = Patria o muerte, ¡venceremos! — (Patrio aŭ morto, ni venkos!) | lokigo-bildo = [[Dosiero:LocationCuba.svg|280px]] | lingvoj = [[hispana lingvo|hispana]] | ĉefurbo = [[Havano]] (2.250 mil) | religio = katolikoj, afrikdevenaj kredoj, div. kristanaj konfesioj, judismo. | km2 = 110.861 | akvo = 42.803 | loĝantaro = ne <!-- 9 748 532 (2024) --> | loĝdenso = | valuto = [[kuba peso]] (CUP)<br /> | horzono = -5 (en somero -4) | ttt = cu | landkodo = CU | tel = 53 | politika sistemo = [[Unupartiismo|Unu-Partia]] [[socialisma respubliko]] | ŝtatestro = [[Miguel Díaz-Canel]] | ĉefministro = [[Manuel Marrero Cruz]] | nacia tago = 1-a de januaro | sendependeco = de [[Hispanio]] - deklarita = 1868 - rekonita = 1898 - [[Kuba revolucio]] = 1959 | esperanto-asocio = [[Esperanto-movado en Kubo]] | kesteroj = {{Informkesto geografiaĵo|insulo |subŝablono = jes |priskribo de bildo= |regiono-ISO = CU |mapo lokumilo = iso |mapo1 lokumilo = |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 5 |longo = |larĝo = |plej alta = |plej alta leviĝo = |parenco = Karibio |parenco_tipo = Akvejo |areo= |loĝantoj= |censo= }} }}<!--fino de la ekstera informkesto --> La '''Kuba Respubliko''' ({{lang-es|República de Cuba}}) aŭ nur '''Kubo'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#Kubo_kd Kubo] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net</ref> estas lando ([[insularo]], [[arkipelago]]) en [[Kariba Maro]], la plej granda el la [[Antiloj]]. La ĉefa insulo konata kiel Kuba Insulo, estas la plej granda el la [[Grandaj Antiloj]] kaj [[Listo de insuloj laŭ areo|la 17a plej granda insulo en la mondo]]. Ankaŭ apartenas al la arkipelago la [[Insulo de la Junularo]] (antaŭe nomata "Isla de Pinos") kaj multnombraj insuletoj kiuj ĉirkaŭas la laste menciitajn. [[Havano]] estas la ĉefurbo kaj plej granda urbo. [[Santiago de Kubo]] estas la dua plej grava urbo de la lando, situanta en la oriento.<ref>{{Cite book|last=Thomas|first=Hugh|title=Cuba; the Pursuit of Freedom|date=March 1971|publisher=Harper & Row|location=New York|isbn=0060142596|authorlink=Hugh Thomas}}</ref><ref>{{Cite book|last=Thomas|first=Hugh|title=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade, 1440–1870|year=1997|publisher=Simon & Schuster|location=New York, NY|isbn=0684835657}}</ref> Norde troviĝas [[Usono]] kaj la [[Bahamoj]], okcidente [[Meksiko]], sude la [[Kajman-insuloj]] kaj [[Jamajko]] kaj sudoriente [[Haitio]]. Estas la unusola lando en la okcidenta hemisfero deklarita socialista ŝtato. En [[1492]], [[Kristoforo Kolumbo]] elŝipiĝis en la insulo Kubo kaj postulis ĝin por la tiama [[Reĝlando Kastilio]], poste [[Hispanio]]. Kubo apartenis al Hispanio ekde tiu epoko ĝis la [[Hispana-usona milito]] kiu finiĝis en [[1898]], kaj formale akiris sendependecon de Usono en [[1902]]. Delikata [[demokratio]], regita de radikalaj politikoj evoluis ĝis solidiĝo per la [[Kuba konstitucio de 1940]]. Sed ĝi estis definitive malvalidigita en [[1952]] fare de la eks-prezidanto [[Fulgencio Batista]], kiu per [[puĉo]] establis [[Aŭtoritatismo|aŭtoritatan]] [[Reĝimo (politiko)|reĝimon]], intensigante la [[Korupto|koruptadon]], malbonajn ekonomiajn leĝojn kaj politikan [[subpremado]]n.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.jfklibrary.org/Historical+Resources/Archives/Reference+Desk/Speeches/JFK/JFK+Pre-Pres/1960/002PREPRES12SPEECHES_60OCT06b.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://archive.is/20120524192217/http://www.jfklibrary.org/Historical+Resources/Archives/Reference+Desk/Speeches/JFK/JFK+Pre-Pres/1960/002PREPRES12SPEECHES_60OCT06b.htm |arkivdato=2012-05-24 }}</ref><ref name=horowitz/><ref name="Thomas 1173">{{Cite book|last=Thomas|first=Hugh|title=Cuba; the Pursuit of Freedom|date=Marto 1971|publisher=Harper & Row|location=New York|isbn=0060142596|page=1173}}</ref> Batista estis definitive forpelita en januaro [[1959]] fare de la [[Movado 26-a de Julio]], kaj nova administrado sub [[Fidel Castro]] establiĝis, kiu ekde [[1965]] evoluis kiel [[Unupartia sistemo|unupartia]] [[socialisma ŝtato]]. Kubo okupas la 51an lokon en la «[[Indekso de homa disvolviĝo]]» farita de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] (la 4a inter landoj de [[Latinameriko]], post [[Ĉilio]], [[Argentino]] kaj [[Urugvajo]]).<ref>Cf. [http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_ES_Complete.pdf Informo pri homa disvolviĝo, 2009], paĝo 157.</ref> Krome laŭ informoj ankaŭ de UN, Kubo estus la ununura lando en la mondo, kiu plenumas la du kriteriojn kiu, laŭ la organizo [[WWF]], signifas la ekziston de la [[daŭripovo]]: alta [[homa disvolvigo]] ([[Landoj laŭ indico de homa disvolvigo|IHD]] > 0,8) kaj pludaŭra [[Ekologia premsigno]] ([[Landoj laŭ Ekologia premsigno|Ekologia premsigno]] < 1,8 ha/p).<ref>Cf. [[WWF]], [http://assets.panda.org/downloads/living_planet_report.pdf '''Living Planet Report 2006'''], paĝo 21.</ref> Kubo estas hejmo de ĉirkaŭ 9 milionoj da homoj kaj estas la plej loĝata insulo kaj lando en Karibio.<ref>http://elnuevoherald.com/noticias/america-latina/cuba-es/articles290250429.html.</ref> La homoj, kulturo, kaj kutimoj estas miksaĵo de diversaj fontoj, inkluzive de la [[Indiĝenaj amerikanoj|indiĝenaj]] de [[tainoj]] kaj [[sibonejoj]], la periodo de [[Hispana Imperio|hispana koloniismo]], la enmeto de [[sklaveco|afrikaj sklavoj]] kaj ties proksimeco al Usono kaj duarange al aliaj landoj, kiel Meksiko kaj Haitio.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html |arkivdato=2018-02-07 }}</ref> == La nomo == [[Dosiero:Hatuey monument, Baracoa, Cuba.JPG|eta|dekstra|220px|Monumento al la taina kaciko [[Hatuey]], en [[Baracoa]] (Kubo).]] La vorto Kubo estas [[Taina lingvo|taina]]. Tamen, la preciza signifo ne estas tute klara kaj kelkaj ĝin tradukas kiel "kie la fruktodona [[grundo]] abundas" (cubao).<ref>Alfred Carrada, ''[http://www.alfredcarrada.org/notes8.html The Dictionary of the Taino Language (plate 8)]''</ref> Aliaj diras, ke ĝi venas de [[Cuba (Portugalio)|Cuba]], vilaĝo portugala kie, laŭ [[portugaloj]], naskiĝis Kristoforo Kolumbo, kiu malkovrinte la insulon nomis ĝin tiel<ref>Augusto Mascarenhas Barreto: O Português. Cristóvão Colombo Agente Secreto do Rei Dom João II. Ed. Referendo, Lisbono 1988. En angla: The Portuguese Columbus: secret agent of King John&nbsp;II, Palgrave Macmillan, ISBN 0-333-56315-8</ref><ref>da Silva, Manuel L. kaj Silvia Jorge da Silva. (2008). ''Christopher Columbus was Portuguese'', Express Printing, Fall River, MA. 396pp. ISBN 978-1-60702-824-6.</ref>. Aliaj diras, ke ĝi estas kunmeto de du [[aravakoj|aravakaj]] vortoj: «coa» (loko, tero, [[tereno]]) kaj «bana» (granda).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |titolo=Dictionary — Taino indigenous peoples of the Caribbean Dictionary |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |arkivdato=2008-04-30 }}</ref> == Historio == === Antaŭkolumba epoko === La ĉefa informofonto pri la [[Antaŭkolumba Ameriko|antaŭkolumbaj]] loĝantoj de Kubo, estas la rakontoj kaj kronikoj de la tiel nomataj "kronikistoj de Indioj", kiuj estas nuancigitaj pere de eŭropa kaj kristana pensmanieroj. Unu el tiuj kronikistoj, [[Bartolomé de las Casas]], distingis tri grupojn de malsamaj kulturoj laŭ trajtoj etnaj, lingvaj kaj laŭ teknologia kaj socia evoluoj, kiujn li nomis [[gvanahatebejoj]], [[sibonejoj]] kaj [[tainoj]]. La unua etno eble venis dum la unuaj migradoj de [[Centrameriko]] ([[Belizo]], [[Golfo de Honduro|Hondura Golfo]]), dum la aliaj du eble venis dum diversaj ondumoj el aravakaj grupoj de la nordo de [[Sudameriko]].<ref>{{Cite book|title=Art and archaeology of pre-Columbian Cuba|page=22|year=1996|author=Ramón Dacal Moure, Manuel Rivero de la Calle|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=082293955X|url=http://books.google.com/?id=PEE9oipDYksC&pg=PA22}}</ref> Alia informofonto estas la [[Arkeologio|arkeologiaj]], [[Etnologio|etnologiaj]] kaj [[Morfologio (lingvo)|morfologiaj]] esploroj faritaj dum la [[20-a jarcento]], kiuj permesis pli bone konatiĝi kun la vivo de tiuj praloĝantoj de la arkipelago. Ĉi tiuj esploroj klasifikas la antaŭhispaniajn homgrupojn de Kubo en tri grupoj: tiuj de la "konkepoko" (gvanahatebejoj), tiuj de la "ŝtonepoko" (sibonejoj) kaj tiuj de la "ceramikepoko" (tainoj).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.indio.net/taino/main/language/Tisland.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101030184753/http://indio.net/taino/main/language/Tisland.htm |arkivdato=2010-10-30 }}</ref> La tainoj nomis la insulon ''Caobana''. Ili estis [[terkultivisto]]j kaj ankaŭ la sibonejoj estis terkultivistoj, spertaj [[fiŝkaptisto]]j kaj [[ĉasistoj-kolektistoj]]. Ĉiuj ĉi grupoj de indiĝenoj, komune havis la [[Matriarkeco|matriarkan]] organizadon de la triboj, kun [[Divido de laboro en la socio|dividado de la laboro]] laŭ [[sekso]] kaj [[aĝo]]. Ilia [[religio]] estis [[animismo|animisma]] kaj ankaŭ la [[Kulto|kultado]] al la [[antaŭulo]]j estis parto de ĝi. === Hispana koloniado === [[Dosiero:Kuba-Indios.jpg|eta|250px|maldekstra|Indiĝenoj en Kubo. Gravuraĵo de [[1558]].]] [[Dosiero:1893 Nina Pinta Santa Maria replicas.jpg|eta|250px|maldekstra|Replikaĵoj de la karaveloj de Kolumbo.]] [[Dosiero:Mapa de La Habana Vieja.JPG|eta|250px|maldekstra|Mapo de Havano en la 19-a jarcento.]] [[Dosiero:Centro histórico de Trinidad.jpg|250px|eta|maldekstra|Vidaĵo de Trinidad, unu el la sep unuaj urboj, fonditaj en Kubo.]] Post la unua surteriĝo sur insulo tiam nomata [[Guanahani]] la [[12-an de oktobro]] [[1492]], [[Kristoforo Kolumbo]] eltrovis la nordorientan marbordon de Kubo proksime de kio nun estas [[Baracoa]], la [[27-an de oktobro]]<ref name=Henken2008>{{Cite book|author=Ted Henken|title=Cuba: a global studies handbook|url=http://books.google.com/books?id=Mv7anQoCbzgC|year=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781851099849|page=[http://books.google.com/books?id=Mv7anQoCbzgC&pg=PT59 30]}} (datigas la surteriĝon en Kubo en la 27a de Oktobro)</ref> aŭ 28an<ref>{{Cite book|author=Cuba Oficina Del Censo|title=Cuba: Population, History and Resources 1907|url=http://books.google.com/books?id=E0iIQ1nxJB4C|year=2009|publisher=BiblioBazaar, LLC|isbn=9781110288182|page=[http://books.google.com/books?id=E0iIQ1nxJB4C&pg=PA28 28]}} (datigas la surteriĝon en Kubo en la 28a de Oktobro)</ref><ref>Tiuj estas datoj de la [[Julia kalendaro]].</ref>. Li postulis la insulon por la ĵus kreita [[Hispanio|Hispana reĝlando]]<ref>{{Cite book|title=Cuba: a new history|last=Gott|first=Richard|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Conn.|year=2004|page=13|isbn=0300104111}}</ref> kaj nomis ĝin ''Insulo Johana'', omaĝe al [[Johano de Aragono kaj Kastilio|Johano, Princo de Asturio]].<ref>{{Cite book|first=Alfred J.|last=Andrea|coauthor=Overfield, James H.|title=The Human Record|volume=1|chapter=Letter by Christopher Columbus concerning recently discovered islands|publisher=Houghton Mifflin Company|year=2005|page=8|isbn=0618370404}}</ref>. En [[1513]] [[Diego Velázquez de Cuéllar]] estis sendita de la gereĝoj de Hispanio kiel la "[[Adelantado]]" (Antaŭenirinto) de la Kortego por la novaj posedaĵoj de la reĝlando. Tuj poste li estis nomumita kiel Reganto de Kubo, kun la aŭtoritato interalie fondi urbojn kaj disdoni indiĝenojn. Velázquez fondis la unuan urbon sur la kuba teritorio, nome [[Baracoa|Nia Sinjorino de la Ĉieliro de Barakoao]] en [[1511]]. En 1513 li fondis la urbon [[Bayamo|Sankta Savinto de Bajamo]], kaj tiel li preparis la sekvan fazon por la [[Konkero de Ameriko|konkerado]], nome la [[ekspluatado]] de la cetero de la insulo, antaŭaĵo por la kreado de novaj urboj. En januaro [[1514]] fondiĝis [[Trinidad (Kubo)|Trinidado]], la [[2-an de februaro]] 1514 oni fondis la ununuran urbon situinta ĉe la norda marbordo (poste translokigita al la interno), nome [[Sankta Maria de Princ-Havenoe]] (nuna [[Camagüey (urbo)|Camagüey]]), inter aprilo kaj majo 1514 estis fonditaj [[Havano|Sankta Kristoforo de Havano]] kaj [[Sancti Spíritus|Sankta-Spirito]] kaj laste, en aŭgusto [[1515]], [[Santiago de Kubo]]. La hispanoj sklavigis ĉirkaŭ 100 000 indiĝenojn kiuj supozeble rezistis aŭ eĉ malkapablis plenumi [[konvertiĝo]]n al [[kristanismo]], kaj uzis ilin ĉefe por la serĉado de [[oro]]. Post unu jarcento, la indiĝenoj estis fakte tute ekstermitaj pro multaj faktoroj, inkluzive de [[Eŭrazio|eŭraziaj]] [[Infekta malsano|infektaj malsanoj]] (pro manko de natura rezisto) kaj pro submetiĝo al la novaj alvenintoj<ref>{{Cite book|title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies|last=Diamond|first=Jared M.|publisher=W.W. Norton & Co|location=New York, NY|year=1998|url=http://www.pbs.org/gunsgermssteel/variables/smallpox.html|isbn=0393038912}}</ref><ref>{{Cite book | first = Joseph Patrick | last = Byrne | title = Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M | url = http://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA413&dq | publisher = ABC-CLIO | year = 2008 | page = 413 | isbn = 0313341028 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2012-03-24 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20111026065200/http://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA413&dq#v=onepage&q=&f=false | arkivdato = 2011-10-26 }}{{404|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>J. N. Hays (2005). "''[http://books.google.com/books?id=GyE8Qt-kS1kC&pg=PA82&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Epidemics and pandemics: their impacts on human history]''". p. 82. ISBN 1-85109-658-2</ref>. En [[1529]], ekapero de [[morbilo]] en Kubo mortigis du trionojn de la indiĝenoj, kiuj antaŭe postvivis [[variolo]]n. La [[enkomendo]] estis la institucio kiu desegnis la trajtojn de la unua [[kolonio]]. Ĝi lasis la kubajn indiĝenojn ĉe la manoj de la hispanaj [[Komandanto|enkomendantoj]], kiuj devis [[Kristanigo|kristanigi]] ilin kaj instrui al ili diversajn [[profesio]]jn; sed tiu jura dokumento nur utilis por kovri la veron: la ekspluatado de la indiĝenoj en kondiĉoj similaj al sklaveco. La [[10-an de februaro]] [[1516]], laŭ la peto de Velázquez, estis kreita la [[Episkopejo]] de Kubo, kies unua sidejo troviĝis en Baracoa kaj ekde [[1523]] en Santiago de Kubo. Dum la unuaj jaroj de la kolonio, la ĉefa ekonomia sektoro estis la [[minado]], specife la elfosado de oro, aktiveco por kiu estis uzataj la indiĝenoj kaj foje nigraj sklavoj, kiuj tre frue kuniĝis kun la etna [[aglomeraĵo]], kiu kelkajn jarcentojn poste konsistigus la kuban popolon. Post elĉerpiĝo de la orminejoj, la aktivado daŭris ĉe la kuprominejoj de [[Santiago del Prado]]. La evoluo kaj disvolviĝo de la urboj kaj vilaĝoj estis malegala. [[Havano]] estis, meze de la [[18a jarcento]], la tria urbo kaj la unua haveno de la [[Nova Mondo]] kun aktiva kaj brua havena kaj komerca vivoj. En [[1728]] estis fondita la [[Havana Universitato|Reĝa kaj Pontifika Universitato Sankta Jeronimo de Havano]] kaj la kolegio Sankta Jozefo, kiu kune kun la [[monaĥejo]]j Bet-Leĥemo kaj Sankta Francisko, okupiĝis pri la edukado en la ĉefurbo kaj la Pastrolernejo Sankta Bazilo la Granda en [[Santiago de Cuba]]. La Pastro [[Félix Varela]], estis la iniciatinto de la ideologio pri la kuba sendependeco. Edukisto, politikisto kaj filozofo, li defendis la ideon ke Kubo estu sendependa same de Hispanio kaj Usono kaj ke tiu sendependeco estos vera nur se ĝi estos atingita de la kubanoj mem. Li estis [[Mortkondamno|mortkondamnita]] fare de la Hispana Krono kaj loĝis en la [[ekzilo]] ĝis la morto [[1853]]. Kubo estis [[Hispana koloniado de Ameriko|hispana posedaĵo]] dum preskaŭ 400 jaroj (1511-1898), kun ekonomio bazita sur plantad-agrikulturo, [[minado]], la [[eksporto]] de [[sukero]], [[kafo]], kaj [[tabako]] al [[Eŭropo]] kaj poste al [[Nordameriko]]. La laboro estis farita precipe de afrikaj sklavoj portitaj al la insulo. Malgranda [[elito]] de [[terposedanto]]j estris la socian kaj ekonomian vivon de la insulo — plejparte temis pri filoj de hispanoj, kiuj naskiĝis en Kubo (kubaj [[kreolo]]j) kun aliaj eŭropanoj kaj sklavoj. La loĝantaro en [[1817]] estis ĉ. 630 980, el kiuj 291 021 estis [[blankulo]]j, 115 691 liberaj [[nigrulo]]j kaj 224 268 nigraj sklavoj.<ref>''[http://books.google.com/books?id=o-OVsN5SwPIC&pg=PA352&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Latin America's Wars: The age of the caudillo, 1791–1899]''. Robert L. Scheina (2003). p.352. ISBN 1-57488-450-6</ref> ==== Militoj por sendependiĝo ==== En la [[1820-aj jaroj]], kiam la cetero de la [[Hispana Imperio]] en Latinameriko ribelis kaj fondis sendependajn ŝtatojn, Kubo restis lojala al Hispanio. Kvankam ekzistis agitado por sendependeco, la [[hispana krono]] donis al Kubo la [[moto]]n ''La Siempre Fidelísima Isla'' (La Ĉiam Fidelega Insulo). Tiu [[lojaleco]] estis parte pro la dependeco de kubaj loĝantoj de [[Hispanio]] pro la komercaj aferoj, ilia bezono esti protektataj kontraŭ [[pirato]]j kaj kontraŭ [[ribelo]] de la sklavoj, kaj eble ĉar ili timis la altiĝantan potencon de [[Usono]]. ==== Dekjara Milito ==== [[Dosiero:Carlos Manuel de Cespedes.jpg|eta|upright|Carlos Manuel de Céspedes konata kiel ''[[Patro de la Patrio]]'' en Kubo, ekis la militon por la sendependeco de Kubo en 1868.]] La sendependiĝo disde Hispanio estis la kialo por ribelo okazinta en [[1868]], gvidita de [[Carlos Manuel de Céspedes]]. En [[Manzanillo]], la [[10-an de oktobro]] [[1868]] en la sukerfabrikejo "[[La Demajagua]]", Carlos Manuel de Céspedes, liberigis siajn sklavojn en sukerplantejo kaj instigis ilin batali kontraŭ la [[koloniismo]] kaj por la Kuba sendependiĝo. La [[27-an de decembro]] [[1868]], li diskonigis [[dekreto]]n, per kiu li kondamnis la sklavecon.<ref name="ChomskyCarrSmorkaloff2003pp115-117">{{Harvnb|Chomsky|Carr|Smorkaloff|2003|pp=[http://books.google.com/books?id=Sr2hQkCIihMC&pg=PA115 115–117]}}</ref> La ribelo de 1868 kondukis al longdaŭra konflikto konata kiel la [[Dekjara Milito (Kubo)|Dekjara Milito]]. Usono malakceptis rekoni la novan kuban registaron, kvankam pluraj eŭropaj kaj latinamerikaj landoj faris tion.<ref>[http://www.cubagenweb.org/mil/e-war-hist.htm]</ref> En [[1878]], la [[Pakto de Zanjón]] metis finon al la konflikto, en kiu Hispanio promesis pli grandan [[aŭtonomeco]]n al Kubo. En 1879-1880, la kuba [[Patriotismo|patrioto]] [[Calixto García]] provis komenci alian militon, konata kiel la [[Malgranda Milito (Kubo)|Malgranda Milito]], sed ĝi ne ricevis sufiĉe da subteno.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.historyofcuba.com/history/funfacts/lilwar.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170815055924/http://www.historyofcuba.com/history/funfacts/lilwar.htm |arkivdato=2017-08-15 }}</ref> Dum la daŭro de la milito aperis elstaraj revoluciaj [[militestro]]j, kiuj havis historian signifon en la postaj militoj. Inter ili troviĝis [[Ignacio Agramonte]], [[Antonio Maceo]], [[José Maceo]], [[Máximo Gómez]], [[Vicente García]] kaj [[Calixto García]]. ==== Intermilita periodo ==== En Kubo, la prospera sukerindustrio uzis la [[laborforto]]n de la nigraj sklavoj ĝis la lasta triono de la 19-a jarcento. Kubo produktis 720 250 [[tuno]]jn da sukero en 1868, kaj pli ol 40 % de ĝia kansukero ([[saĥarozo]] el [[sukerkano]]) atingis la [[Monda merkato|mondan merkaton]] en tiu jaro. Sklaveco restis en Kubo dum en aliaj lokoj ĝi estis forigita (vidu la tekston [[aboliciismo]]). La forigo de la sklaveco en Kubo komenciĝis en la lasta triono de la 19-a jarcento, kaj estis kompletigita en la [[1880-aj jaroj]].<ref>{{Cite book|author=Rebecca Jarvis Scott|title=Slave emancipation in Cuba: the transition to free labor, 1860–1899|url=http://books.google.com/books?id=-mMBmhYxg8sC|year=2000|publisher=University of Pittsburgh Pre|isbn=9780822957355|page=[http://books.google.com/books?id=–mMBmhYxg8sC pg=PA3 3]}}</ref><ref name="ChomskyCarrSmorkaloff2003pp37-38">{{Cite book|last1=Chomsky|first1=Aviva|last2=Carr|first2=Barry|last3=Smorkaloff|first3=Pamela María|title=The Cuba reader: history, culture, politics|url=http://books.google.com/books?id=Sr2hQkCIihMC|year=2003|publisher=Duke University Press|isbn=9780822331971|pages=37–38|ref=harv}}</ref> ==== Milito de 1895 ==== [[Dosiero:MartiJohnManuel K TRestauration.jpg|eta|maldekstra|220ra|José Martí, nacia heroo de Kubo.]] La ekzilita [[disidento]] nomata [[José Martí]] fondis la [[Kuba Revolucia Partio|Kuban Revolucian Partion]] en [[Novjorko]] en [[1892]]. La celo de la partio estis atingi kuban sendependecon disde Hispanio.<ref name=sandler>{{Cite book|title=Ground warfare: an international encyclopedia|volume=Part 25, Volume 1|page=549|year=2002|editor=Stanley Sandler|publisher=ABC-CLIO|isbn=1576073440|url=http://books.google.com/?id=L_xxOM85bD8C&pg=PP1|accessdate=2009-09-06}}</ref> En januaro [[1895]] Martí vojaĝis al [[Montecristi]] kaj [[San-Domingo]] por aliĝi al la klopodoj kaj penoj de [[Máximo Gómez]]<ref name=sandler/>. Martí klarigis siajn politikajn opiniojn en la ''Manifesto de Montecristi''.<ref name=arias>{{Cite book|title=Spanish-americans: Lives And Faces|page=171|author=David Arias|url=http://books.google.com/?id=7AlqghmzQVUC&pg=PA171|year=2005|isbn=141204717X|publisher=Trafford Publishing|location=Victoria, BC, Canada|accessdate=2009-09-06}}</ref> Bataloj kontraŭ la hispana armeo komenciĝis en Kubo la [[24-an de februaro]] 1895, sed Martí ne povis atingi Kubon ĝis la [[11-a de aprilo]] 1895.<ref name=sandler/> Li estis mortigita en batalo okazinta ĉe [[rivero Kaŭto|Dos Ríos]] la [[19-an de majo]] 1895. Lia verkaro, idealoj, laboro kaj morto eternigis lin kiel la [[Nacia heroo|Nacian Heroon]] de Kubo.<ref name=arias/> La hispanaj [[Trupo (armeo)|trupoj]] konsistis el 200 000 homoj, multege superinte la malgrandan ribelarmeon, kiu plejparte militis per [[taktiko]]j de [[gerilo]] kaj [[sabotado]]. La hispanoj komencis kampanjon de subpremado. La generalo [[Valeriano Weyler]], Kapitano-Generalo de Kubo, arigis la kamparan loĝantaron, en [[operaco]] konata kiel ''rekoncentriĝo'', priskribita de internaciaj observantoj kiel "fortikigitaj urboj". Tio estas ofte konsiderata la [[prototipo]] de la [[koncentrejo]]j de la [[20-a jarcento]].<ref>{{Cite book|title=Of Planting and Planning: The Making of British Colonial Cities|publisher=Chapman and Hall|author=Robert K. Home|year=1997|isbn=0419202307|page=195|url=http://books.google.com/?id=1ovC4TylXNkC&pg=PA195|accessdate=2009-09-06}}</ref> Inter 200 000 kaj 400 000 kubaj civitanoj mortis pro [[malsato]] kaj [[malsano]]j en la [[tendaro]]j, laŭ kalkuloj konfirmitaj de la [[Ruĝa Kruco]] kaj la [[Senato de Usono]] kaj iama Usona Sekretario de Milito, [[Redfield Proctor]]. Okazis usonaj kaj eŭropaj protestoj kontraŭ la hispana miskonduto en la insulo.<ref>[http://www.spanamwar.com/proctorspeech.htm]</ref> ==== Hispan-usona milito ==== [[Dosiero:USS Maine h60255a.jpg|eta|dekstra|220px|La [[kirasŝipo Maine|kirasŝipo Majno]].]] La usona [[kirasŝipo Maine|batalŝipo Majno]] atingis [[Havano]]n la [[25-an de januaro]] [[1898]] por doni protekton al pli ol 8 000 usonaj loĝantoj de la insulo, sed la hispanoj konsideris tion timigado. En la vespero de la [[15-a de februaro]] 1898, Majno eksplodis en la haveno, 252 ŝipanoj pereis. Aliaj ok ŝipanoj mortis pro vundoj en malsanulejo en sekvaj tagoj<ref name=morison>{{Cite book|title=The American Battleship|url=http://books.google.com/?id=SYurkGIlgLMC&pg=PA18|page=18|first=Samuel Loring|last=Morison|coauthor=Morison, Samuel Eliot; Polmar, Norman Polmar|year=2003|location=St. Paul, Minn.|publisher=MBI Publishing Company|isbn=0760309892|accessdate=2009-09-15}}</ref>. La Usona Konsilio de Maramea Esploro estis gvidita de la Kapitano [[William T. Sampson]], enoficigita por esplori la kialojn de la eksplodo. Ekzameninte la ŝiprompiĝon kaj preninte atestojn de ĉeestintoj kaj fakuloj, la komisiono raportis la [[21-an de marto]] 1898, ke la kirasŝipo estis detruita de "duobla [[magazeno (armilo)|magazeno]], kiu venis de ekster la ŝipo".<ref name=morison/> La okazintaĵo estas pridisputata ĝis nun, kvankam esploro de la admiralo [[Hyman G. Rickover]] en [[1976]] konkludis, ke la krevo plej verŝajne okazis pro granda interna eksplodo. Rickover kredis, ke la eksplodo estis kaŭzita de [[spontana ekbrulo]] pro neadekvata ventumado, kiu flamigis la [[pulvoro]]n de apuda magazeno.<ref>{{Cite book|title=How the Battleship Maine Was Destroyed|first=Hyman George|last=Rickover|publisher=Naval Institute Press|location=Annapolis, Md.|year=1994|isbn=1557507171}}</ref><ref>{{Cite book|title=Sea Power: a Naval History|first=Elmer Belmont|last=Potter|coauthors=Fredland, Roger; Adams, Henry Hitch|url=http://books.google.com/?id=zql2rWh6QAsC&pg=PA176|page=176|publisher=United States Naval Institute|location=Annapolis, Md.|year=1981|isbn=0870216074|accessdate=2009-09-15}}</ref> La unua estraro de 1898 estis nekapabla trovi kulpulon de la katastrofo, sed la kolerema usona loĝantaro, instigita de aktiva gazetaro, precipe de gazetoj de [[William Randolph Hearst]], konkludis, ke la hispanoj kulpis kaj postulis reagon.<ref name=morison/> La [[Usona Kongreso]] aprobis rezolucion por interveno, kaj la prezidanto [[William McKinley]] obeis al la sciigoj pri la hispana [[komploto]]. Hispanio kaj Usono deklaris reciproke militon fine de aprilo.<ref>{{Cite book|title=Documentary Source Book of American History, 1606–1898|page=597|last=Macdonald|first=William|publisher=Macmillan Co|location=New York, NY|year=1908|url=http://books.google.com/?id=zaUmd7uAuFsC&pg=PA597|accessdate=2009-09-14|isbn=9781406763454}}</ref> === La Respubliko (1902-1959) === [[Dosiero:Tomas estrada palma.jpg|220px|maldekstra|eta|Tomás Estrada Palma, unua prezidanto de la Kuba Respubliko.]] Post la [[Hispana-usona milito]], Hispanio kaj Usono subskribis la [[traktato de Parizo (1898)|Pacon de Parizo]] en 1898, per kiu Hispanio cedis [[Puerto-Riko]]n, [[Filipinio]]n, kaj [[Gvamo]]n al Usono kontraŭ 20 milionoj da usonaj dolaroj.<ref>[http://avalon.law.yale.edu/19th_century/sp1898.asp]</ref> Laŭ la sama traktato, Hispanio rezignis ĉiajn pretendojn de [[suvereneco]] je Kubo. [[Theodore Roosevelt]], kiu batalis en la Hispan-usona milito kaj kiu havis [[simpatio]]n por la sendependeca movado de Kubo, sukcedis McKinley kiel [[Prezidento De Usono|prezidento de Usono]] en 1901 kaj tiupunkte rezignis la traktaton. Kubo akiris formalan sendependecon disde Usono la [[20-an de majo]] [[1902]], kaj tiel naskiĝis la [[Respubliko]] Kubo. Laŭ la nova [[1901 Konstitucio de Kubo|konstitucio de Kubo]], Usono retenis la rajton interveni en kubaj aferoj kaj regi ĝiajn ekonomion kaj eksterlandajn rilatojn. Sub la [[Amendo Platt]], Usono establis [[Mararmeo|mararmean]] [[militbazo]]n en la [[golfo de Guantanamo]]. Post skandalaj elektoj en [[1906]], la unua prezidanto, [[Tomás Estrada Palma]], konfrontis armitan ribelon de [[veterano]]j de la milito por sendependiĝo, kiu venkis la magrajn registartrupojn.<ref>{{Cite book|title=Corruption in Cuba: Castro and Beyond|page=63|first=Sergio|last=Diaz-Briquets|coauthor=Jorge F Pérez-López|publisher=University of Texas Press|location=Austin|year=2006|isbn=0292713215|url=http://books.google.com/?id=Fiquofr8LSoC&pg=PA63|accessdate=2009-09-06}}</ref> Usono intervenis per [[okupado]] de Kubo kaj nomumis [[Charles Edward Magoon]] kiel [[guberniestro]]n por tri jaroj. Kubaj historiistoj atribuis al Magoon la enkondukon de politika kaj socia koruptadoj<ref>{{Cite book|last=Thomas|first=Hugh|title=Cuba: the Pursuit of Freedom|date=March 1971|publisher=Harper & Row|location=New York|isbn=0060142596|pages=283–287}}</ref>. En [[1908]], aŭtonomio estis restarigita kiam [[José Miguel Gómez]] estis elektita prezidanto, sed Usono daŭre intervenis en kubaj aferoj. En [[1912]], la [[Negra Sendependa Partio]] provis fondi apartan negran respublikon en provinco Oriento<ref>{{Cite book|title=The War of 1898, and U.S. interventions, 1898–1934: an encyclopedia|editor=Benjamin Beede|page=134|year=1994|publisher=Garland|location=New York|isbn=0824056248|url=http://books.google.com/?id=48g116X9IIwC&pg=PA134|accessdate=2009-09-06}}</ref>, sed [[Secesio (politiko)|secesiantoj]] estis subpremitaj de la Generalo Monteagudo per konsiderinda sangoverŝado. Dum la [[Unua Mondmilito]], Kubo eksportis konsiderindan kvanton da sukero al [[Britio]]. Kubo povis eviti atakojn de [[submarŝipo]]j kun la preteksto de ekspedado de la sukero al [[Svedio]]. La registaro de Menocal deklaris militon al la [[Germana Regno]] tuj post Usono. Konstitucia registaro estis konservita ĝis [[1930]] kiam [[Gerardo Machado]] nuligis la konstitucion. Dum la plentempa regado de Machado, nacia ekonomia programo estis traktita kun pluraj gravaj naciaj evoluigaj projektoj, kiuj inkluzivis la [[centra ŝoseo (Kubo)|Centran Ŝoseon]] kaj [[Kapitolo de Havano|La Kapitolon]]. La regado de Machado malfortiĝis pro la malkresko de la eksportado de agrikulturaĵoj pro la [[Granda Depresio]], atakoj de la veteranoj de la milito por sendependeco, kaj la atakoj de sekretaj organizoj. [[Dosiero:Fulgencio Batista, president of Cuba.jpg|eta|dekstra|Fulgencio Batista.]] Dum [[ĝenerala striko]] en kiu la [[Komunista partio|Komunisma Partio]] helpis al Machado<ref>{{Cite book|title=Fulgencio Batista|volume=1|page=50|last=Argote-Freyre|first=Frank|publisher=Rutgers University Press|location=New Brunswick, N.J.|year=2006|isbn=0813537010}}</ref>, la altranguloj de la kuba armeo devigis Machadon ekziliĝi. La partio tiam enpostenigis kiel prezidanton [[Carlos Manuel de Céspedes y Quesada]], filon de la fondopatro de Kubo ([[Carlos Manuel de Céspedes]]). Dum la 4a-5a de septembro [[1933]], la dua puĉo faligis Céspedes kaj kondukis al la formado de la unua registaro de [[Ramón Grau San Martín]]. Rimarkindaj okazaĵoj en tiu ĥaosa periodo inkluzivas la [[sieĝo]]jn de la [[Nacia Hotelo (Kubo)|Kuba Nacia Hotelo]] kaj [[murdo]]n de [[Blas Hernández]]. Tiu registaro daŭris 100 tagojn, sed realigis radikalajn sociajn ŝanĝojn en la kuba socio kaj malakceptis la Amendon Platt. En [[1934]], [[Fulgencio Batista]] kaj la armeo anstataŭigis Grau per [[Carlos Mendieta]]. Fulgencio Batista estis demokratie elektita prezidanto en la elektoj de [[1940]] kaj lia administracio aranĝis gravajn sociajn reformojn<ref name=horowitz>{{Cite book|title=Cuban communism|page=662|last=Horowitz|first=Irving Louis|authorlink=Irving Louis Horowitz|publisher=Transaction Books|location=New Brunswick, N.J.|year=1988|isbn=0887386725|url=http://books.google.com/?id=ĥ2_y7Vu-PUC&pg=PA463}}{{404|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=bethell>{{Cite book|title=Cuba|first=Leslie|last=Bethell|isbn=9780521436823|year=1993|publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref>{{Cite book|title=Inside the Cuban Revolution|author=Julia E. Sweig|isbn=9780674016125|year=2004|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.}}</ref>. Pluraj membroj de la Komunista Partio plenumis oficon sub lia administracio<ref name="Sweig-Inside">{{Cite book|title=Inside the Cuban Revolution|author=Julia E. Sweig|isbn=9780674016125|year=2004|publisher=[[Harvard University Press]]|location=Cambridge, Mass.}}</ref> kaj establis ekonomian regularon favorigante la [[sindikato]]jn. Laŭ la [[Kuba konstitucio de 1940|Konstitucio de 1940]] la [[Virina balotrajto|virinoj rajtis voĉdoni]], estis rekonitaj la rajtoj de la civitanoj al [[sansistemo]] kaj aperis estigo de pli bonaj [[laborkondiĉoj]]<ref name="Dominquez-Cuba">{{Cite book|title=Cuba|author=Jorge I. Domínguez|isbn=0674179250}}</ref>. La registaro de Batista formale aldonis Kubon al la [[Aliancanoj]] de la [[Dua Mondmilito]]. Kubo deklaris la militon al [[Japanio]] la [[9-an de decembro]] [[1941]], poste al [[Nazia Germanio]] kaj [[Faŝisma Italio]] la [[11-an de decembro]] 1941. Tamen, la kuba armeo ne estis tre implikita en bataloj, kvankam la prezidanto Batista proponis komunan usonan-latinanamerikan atakon kontraŭ la [[Frankisma Hispanio|reĝimo]] de [[Francisco Franco|Franco]] en [[Frankisma Hispanio]]<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,802544,00.html "Batista's Boost"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130826011532/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,802544,00.html |date=2013-08-26 }}, ''Time'', {{Nowrap|January 18}}, 1943. Retrieved {{Nowrap|March 2}}, 2010.</ref>. Ramón Grau San Martín venkis en la elektoj de [[1944]] kaj en [[1948]], [[Carlos Prío Socarrás]] venkis en la elektoj. Ĉi tiu estis la lasta balotado okazinta per [[Universala voĉdonrajto|libera partoprenado]]. Enfluo de [[Investado|investo]] ekigis prosperon, kiu altigis [[vivkondiĉo]]jn por ĉiuj klasoj de la socio kaj kreis prosperan [[Meza klaso|mezan klason]] en la plejmulto de la urbaj areoj. Malgraŭ tio, la distanco inter riĉuloj kaj senhavuloj iĝis pli larĝa kaj evidenta. [[Dosiero:cuba yank tank.jpg|eta|250px|maldekstra|Pluraj aŭtomobiloj, tiel nomataj ''jankiaj tankoj'' estas uzataj ekde antaŭrevolucia epoko.]] La elektadoj de [[1952]] estis triopa konkurado. [[Roberto Agramonte]] de la [[Ortodoksa Partio]] elstaris en ĉiuj balotenketoj, sekvita de Dro. Aurelio Hevia de la [[Kuba Aŭtentika Revolucia Partio|Aŭtentika Partio]], kaj Fulgencio Batista, serĉante revenon al la prezidenta oficejo, kiel malproksima triono. Agramonte kaj Hevia decidis nomumi [[Ramón Barquín]] por gvidi la kuban armeon post la elektoj. Barquín, tiam [[diplomato]] en [[Vaŝingtono]], estis pintoficiro. Li estis respektita de la profesia armeo kaj promesis elimini ĝian koruptadon. Batista timis, ke Barquín forigos lin kaj liajn sekvantojn. Kiam iĝis preskaŭ evidenta ke Batista havos malgrandan gajneblecon, li okazigis [[puĉo]]n la [[10-an de marto]] [[1952]]. Batista restis kun la potenco kun la subteno de la naciisma sekcio de la armeo kiel "provizora prezidanto" dum la sekvaj du jaroj. En marto 1952 Justo Carrillo informis Barquín en Vaŝingtono ke la internaj rondoj sciis ke Batista komplotis por realigi la puĉon. Sekve, ili tuj konspiris por forpeli Batista-n kaj restarigi demokration kaj civilan registaron en kio poste estis nomita ''La Konspirado de Los Puros 1956 (Grupo Montecristi)''. En [[1954]], Batista konsentis pri elektoj. La Aŭtentika Partio metis antaŭan eks-prezidanton Grau kiel kandidaton, sed li retiriĝis meze de akuzoj kaj Batista regis la elektojn. En aprilo [[1956]] Batista nomumis Barquín kiel generalo kaj armeestro, sed Barquín decidis antaŭeniri kun sia puĉo por certigi [[Totalismo|totalan potencon]]. La [[4-an de aprilo]] 1956, puĉo de centoj da karieroficiroj gviditaj de Barquín estis malsukcesigita de Rios Morejon. La puĉo rompis la dorson de la kuba armeo. [[Dosiero:Teatro Garcia Lorca.jpg|dekstra|250px|eta|Teatro de Havano [[García Lorca]].]] La oficiroj estis kondamnitaj al la maksimuma periodo permesita laŭ la kuba [[militjuro]]. Barquín estis juĝita kaj kondamnita al soleca malliberigo dum ok jaroj. La Konspirado de Los Puros okazigis la malliberigon de la komandantoj de la armeo kaj la fermon de la armeaj akademioj. Kubo havis la plej altajn pokapajn konsumo-listojn en [[Latinameriko]] pri [[viando]], [[legomo]]j, [[muslio]]j, [[aŭto]]j, [[telefono]]j kaj [[radio]]j, kvankam tiu konsumado okazis plejparte fare de la malgranda nacia elito kaj eksterlandanoj<ref name=lewis>{{Cite book|title=Authoritarian Regimes in Latin America|url=http://books.google.com/?id=LAvw-YXm4TsC&pg=PA186|author=Paul H. Lewis|page=186|publisher=Rowman & Littlefield|location=Oxford, UK|isbn=0742537390|accessdate=2009-09-14|year=2006}}</ref>. En [[1958]] Kubo estis relative progresanta lando laŭ latinamerikaj kaj en kelkaj aspektoj eĉ laŭ la mondaj normoj<ref name=asce>{{Cite journal|title=Renaissance and decay: A comparison of socioeconomic indicators in pre-Castro and current-day Cuba|first=Kirby|last=Smith|coauthor=Llorens, Hugo|url=http://lanic.utexas.edu/la/ca/cuba/asce/cuba8/30smith.pdf|journal=Cuba in Transition|volume=8|publisher=Association for the Study of the Cuban Economy, University of Texas at Austin|location=Miami, Florida|date=6–{{Nowrap|8 August}} 1998|accessdate=2009-09-14|ref=harv|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2012-03-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090713105818/http://lanic.utexas.edu/la/ca/cuba/asce/cuba8/30smith.pdf|arkivdato=2009-07-13}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090713105818/http://lanic.utexas.edu/la/ca/cuba/asce/cuba8/30smith.pdf |date=2009-07-13 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://lanic.utexas.edu/la/ca/cuba/asce/cuba8/30smith.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090713105818/http://lanic.utexas.edu/la/ca/cuba/asce/cuba8/30smith.pdf |arkivdato=2009-07-13 }}</ref>. Kubo altiris ĉiam pli da [[enmigrinto]]j, ĉefe de [[Eŭropo]]. [[Unuiĝintaj Nacioj]] menciis Kubon pro ĝia granda meza klaso. Aliflanke, Kubo estis tuŝita de eble la plej grandaj [[privilegio]]j de la sindikatoj en Latinameriko, inkluzive de malpermesoj pri maldungado kaj la [[Mekanizado|meĥanizado]].<ref>{{Cite journal|title=Cuba on the eve of the socialist transition: A reassessment of the backwardness-stagnation thesis|author=Eric N. Baklanoff|journal=Cuba in Transition|url=http://lanic.utexas.edu/la/ca/cuba/asce/cuba8/31baklanoff.pdf|ref=harv|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2012-03-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090713105752/http://lanic.utexas.edu/la/ca/cuba/asce/cuba8/31baklanoff.pdf|arkivdato=2009-07-13}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090713105752/http://lanic.utexas.edu/la/ca/cuba/asce/cuba8/31baklanoff.pdf |date=2009-07-13 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://lanic.utexas.edu/la/ca/cuba/asce/cuba8/31baklanoff.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090713105752/http://lanic.utexas.edu/la/ca/cuba/asce/cuba8/31baklanoff.pdf |arkivdato=2009-07-13 }}</ref> Inter 1933 kaj 1958, Kubo ege disvolvigis ekonomian regularon, kaŭzante ekonomiajn problemojn.<ref name=horowitz/><ref name="Thomas 1173"/> [[Senlaboreco]] iĝis problemo ĉar la diplomiĝintoj ne povis trovi [[laboro]]n<ref name=horowitz/>. La [[Burĝo|burĝa klaso]], kiu estis komparebla al tiu de Usono, iĝis ĉiam pli malkontenta pro la senlaboreco. La sindikatoj apogis Batistan ĝis la fino.<ref name=horowitz/><ref name=bethell/> === Revolucio === :Vidu ankaŭ ''[[Kastrisma revolucio]]'' [[Dosiero:CheyFidel.jpg|eta|250px|maldekstra|[[Che Guevara]] kaj [[Fidel Castro]], fotitaj de Alberto Korda en 1961.]] La [[2-an de decembro]] [[1956]] grupo de 82 homoj en la [[jaĥto]] [[Granma]] surteriĝis en Kubo. Gvidita de [[Fidel Castro]], ĝi intencis establi armitan rezistan movadon en [[Sierra Maestra]]. Konfrontante la armitan reziston de la ribeloj de Castro en la montaro, la reĝimo de Fulgencio Batista malfortiĝis kaj paraliziĝis pro la [[Embargo|armilembargo]] altrudita de Usono la [[14-an de marto]] [[1958]]. Antaŭ la fino de 1958, la ribeluloj malsupreniris de Sierra Maestra kaj lanĉis amasan popolan ribelon. Post kiam la batalantoj kaptis la urbon [[Santa Clara]], Batista fuĝis de Havano la [[1-an de januaro]] [[1959]] kaj ekziliĝis en [[Portugalio]]. Barquín negocis la simbolan ŝanĝon de la prezidado inter [[Camilo Cienfuegos]], [[Che Guevara]], [[Raúl Castro]] kaj Fidel Castro post kiam la Supera Tribunalo decidis, ke la Revolucio estas la leĝfonto kaj ke ĝiaj reprezentantoj devas alpreni la regadon. La trupoj de Fidel Castro eniris la ĉefurbon la [[8-an de januaro]] 1959. Tuj poste, la [[liberala]] [[advokato]], [[Manuel Urrutia Lleó]] iĝis prezidanto. Li estis subtenita de Castro kaj de la [[Movado 26-a de Julio]], ĉar ili kredis ke lia nomumo estos bonvenigita de Usono. Malkonsentoj ene de la registaro kulminis per la eksiĝo de Urrutia en julio 1959. Li estis anstataŭigita per [[Osvaldo Dorticós Torrado]], kiu funkciis kiel prezidanto ĝis [[1976]]. Castro iĝis ĉefministro en februaro 1959, sukcedante [[José Miró]] en tiu posteno.<ref>Faria, Miguel A. ''Cuba in Revolution—Escape from a Lost Paradise'', 2002, Hacienda Publishing, Macon, Georgia, pp. 105, 182, 248</ref> En sia unua jaro, la nova revolucia registaro [[Ŝtatigo|ŝtatigis]] [[Privata posedaĵo|privatajn posedaĵon]] kun malgranda aŭ nenia [[kompenso]], ŝtatigis la [[entrepreno]]jn de [[Publika servo|publikaj servoj]], plifortigis la regadon super la [[privata sektoro]] kaj malpermesis la [[hazardludo]]jn. La [[CIA]] konspiris kune kun la [[mafio]] de [[Ĉikago]] en [[1960]] kaj [[1961]] por murdi Fidel Castro, laŭ dokumentoj publikigitaj en [[2007]].<ref>[http://www.guardian.co.uk/cuba/story/0,,2112303,00.html]</ref><ref>Batista estis doninta al la mafiulo [[Meyer Lansky]] monopolon pri la hazardludoj en Havano kontraŭ redono de la duono de la profitoj. [http://www.carpenoctem.tv/mafia/lansky.html Meyer Lansky] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050403170341/http://www.carpenoctem.tv/mafia/lansky.html |date=2005-04-03 }}</ref> Pluraj iniciatoj estis entreprenitaj de la registaro de Fidel Castro nome de programo skizita en la Manifesto de la Sierra Maestra.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.chibas.org/raul_chibas_manifiesto.php |titolo=Familia Chibás > Raul Antonio Chibás > Manifiesto Sierra Maestra |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130117013342/http://www.chibas.org/raul_chibas_manifiesto.php |arkivdato=2013-01-17 }}</ref> Fine de 1960, la plejmulto el la gazetoj en Kubo estis elproprietigitaj, transprenitaj de la sindikatoj, aŭ ĉesigitaj.<ref name=lazo>{{Cite book|first=Mario|last=Lazo|title=American Policy Failures in Cuba—Dagger in the Heart|year=1970|publisher=Twin Circle Publishing|location=New York, NY|pages=198–200, 240}}</ref> Ĉiuj [[Radio (komunikilo)|radioj]] kaj [[televidstacio]]j estis sub la [[ŝtatkontrolo]]. Moderaj instruistoj kaj profesoroj estis forigitaj.<ref name=lewis/><ref>{{cite book | title= Cuba, Castro, and the United States | url= http://books.google.com/books?id=tzyj2oOqZFkC&pg=PA140 | page= 140 | author= Philip Bonsal | publisher= University of Pittsburgh Press | year= 1971 | isbn= 9780822932253 | accessdate= 2011-01-11 }}</ref> Ĉirkaŭ 20 000 malkonsentuloj, alikredantoj aŭ [[disidento]]j estis malliberigitaj. Kelkaj [[samseksemulo]]j, senlaboruloj, religianoj, kaj aliaj estis senditaj al [[laborkampo]]j kie ili estis submetitaj al "politika [[reedukado]]".<ref>{{Cite book|title=Health, Politics, and Revolution in Cuba Since 1898|author=Katherine Hirschfeld|isbn=0765803445}}</ref> Oni taksas, ke 15 000 ĝis 17 000 homoj estis ekzekutitaj.<ref>Black Book of Communism. p. 664.</ref> [[Dosiero:Cuba Missiles Crisis U-2 photo.jpg|eta|250px|Elaera foto farita de spiona aviadilo [[Lockheed U-2|U2]] de misilejo en Kubo.]] La [[Kuba Komunisma Partio]] fortigis la unupartian regadon, kun Castro kiel fina estro.<ref name=lewis/><ref name=lewis/> La frato de Fidel, [[Raúl Castro]], iĝis la armeestro. Lojaleco al Castro iĝis la primara kriterio por ĉiuj nomumoj.<ref name=staten>{{Cite book|title=The history of Cuba|author=Clifford L. Staten|isbn=0313316902}}</ref> En septembro 1960, la revolucia registaro kreis sistemon konata kiel [[Komitato por Defendado de la Revolucio]] (KDR), kiu celis spioni en la najbarejoj.<ref name=lewis/> En la [[defilo]] de la [[Novjara Tago|novjara tago]] de 1961, la administracio elmontris [[Sovetunio|sovetiajn]] [[tanko]]jn kaj aliajn [[armilo]]jn. Poste Kubo kreis la duan plej grandan armeon en Latinameriko, kiun superas nur tiu brazila. Fakte Kubo iĝis privilegia [[klienta ŝtato]] de [[Sovetio]]. Antaŭ 1961, centmiloj da kubanoj foriris al Usono.<ref>{{Cite book|title=Cuba|author=Ted Henken|isbn=1851099840}}</ref> La [[Invado de la Porkogolfeto]] en 1961 estis malsukcesa provo senpotencigi la kuban registaron fare de trejnitaj fortoj de kubaj ekziliĝintoj kun la uson-armea subteno. La plano estis lanĉita en aprilo 1961, malpli ol tri monatojn post kiam [[John F. Kennedy]] iĝis la usona prezidanto. La kuba armeo, trejnita kaj ekipita kun helpo de la landoj de la [[Orienta Bloko]], venkis la ekziliĝintojn post tri tagoj. Kub-usonaj rilatoj estis pliseverigitaj sekvajare pro la [[Kariba krizo]], kiam la registaro de Kennedy postulis la tujan retiriĝon de sovetiaj [[misilo]]j metitaj en Kubo responde al usonaj atommisiloj en [[Turkio]] kaj [[Proksima Oriento]]. La sovetoj kaj usonanoj baldaŭ atingis interkonsenton: la unuaj promesis forigi siajn misilojn de Kubo kaj la usonanoj forigos misilojn de Turkio kaj Proksima Oriento. Kennedy ankaŭ promesis ne invadi Kubon en la estonteco. Kubaj ekziliĝintoj kaptitaj dum la Invado de la Porkogolfeto estis interŝanĝitaj al Usono kontraŭ manĝaĵpakaĵoj.<ref name=bethell/> Antaŭ [[1963]], Kubo moviĝis rekte al plena [[Komunismo|komunisma]] sistemo formita laŭ Sovetunia ekzemplo<ref>Faria, Miguel A. ''Cuba in Revolution — Escape From a Lost Paradise'', 2002, Hacienda Publishing, Inc., Macon, Georgia, pp. 163–228</ref>. Usono altrudis plenan [[Usona embargo kontraŭ Kubo|diplomatian kaj komercan embargon kontraŭ Kubo]] kaj ekigis la [[Operaco Mungoto|Operacon Mungoto]], programo de sekretaj operacoj de CIA. [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-L0614-040, Berlin, Fidel Castro an der Grenze.jpg|230px|maldekstra|eta|Fidel Castro kaj membroj de la [[Germana Demokratia Respubliko|Orient-Germana]] [[Politburoo]] en 1972.]] En [[1965]], Castro kunfandis la revoluciajn organizojn kun la Kuba Komunisma Partio, kies unua sekretario li iĝis; [[Blas Roca]] estis nomumita Dua Sekretario. Roca estis sukcedita de Raúl Castro, kiu, kiel ministro kaj la plej proksima konfidulo de Fidel, iĝis kaj restis la dua plej potenca figuro en Kubo ĝis la [[Emerito|emeritiĝo]] de sia frato. La pozicio de Raúl estis fortigita per la foriro de [[Che Guevara]] kiu gvidis malsukcesajn ribelojn en la [[Demokratia Respubliko Kongo]] kaj poste en [[Bolivio]], kie li estis mortigita en [[1967]]. Dum la [[1970-aj jaroj]], Fidel Castro sendis dekmilojn da kubanoj al [[Afriko]] subtene al la militoj favoritaj de Sovetio en tiu kontinento, precipe por [[MPLA]] en [[Angolo]] kaj reĝimo de [[Mengistu Haile Mariam]] en [[Etiopio]].<ref>{{Cite book|title=To Make a World Safe for Revolution|author=Jorge I. Domínguez, Harvard University. Center for International Affairs}}</ref> La vivnivelo en la 1970-aj jaroj estis malbona kaj la malkontento estis vasta.<ref name=cambridge>{{Cite book|title=The Cambridge History of Latin America|author=Bethell, Leslie|isbn=0521623278}}</ref> Fidel Castro agnoskis la fiaskojn de la ekonomiaj politikoj en sia parolado de [[1970]].<ref name=cambridge/> Ekde la duono de la [[1970-aj jaroj]], Castro ekigis ekonomiajn reformojn. Kubo estis forpelita de la [[Organizaĵo de Amerikaj Ŝtatoj]] (OAŜ) en 1962 en subteno de la usona embargo, sed en [[1975]] la OAŜ ĉesigis ĉiujn embargojn kontraŭ Kubo, kun aprobo de 16 landoj, inkluzive de Usono.<ref>[http://www.petersoninstitute.org/research/topics/sanctions/cuba2.cfm Case Studies in Sanctions and Terrorism: Case 60-3, US v. Cuba] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110929191513/http://www.petersoninstitute.org/research/topics/sanctions/cuba2.cfm |date=2011-09-29 }}, Peterson Institute for International Economics.</ref> La [[3-an de junio]] [[2009]], la OAŜ adoptis rezolucion por meti finon al la 47 jaroj da ekskludo de Kubo. La kunvenoj plenis je disputoj, tamen la usona delegitaro konsentis kun la aliaj membroj kaj aprobis la rezolucion<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2009-06/04/content_11485277.htm Cuba's Fidel Castro calls OAS a "U.S. Trojan horse"], China View, {{Nowrap|June 4}}, 2009.</ref>. Kubaj gvidantoj plurfoje sciigis al ili ke la lando ne estas interesita pri realiĝo al la OAŜ. De la alia flanko oni povas konsideri aliajn rigardojn al la kastrisma revolucio. Dekomence multaj historiistoj indikas, ke [[Fidel Castro]] mem ne estis komunisto, havis bonajn rilatojn kun Usono tuj antaŭ la revolucio, li ne aliĝis al la Kuba Komunista Partio dum la komenco de siaj reformoj.<ref name=ideology >[http://assets.cambridge.org/97811076/98901/excerpt/9781107698901_excerpt2.pdf "Cuba receives first US shipment in 50 years" (PDF).] Cambridge University Press. Alirita la 18an de Novembro 2019.</ref> Siaflanke la tiama Kuba Komunista Partio ne apogis la kastrisman insurekcion kaj male kritikis ĝin. En la momento de la revolucio variaj sektoroj de la socio subtenis la revolucian movadon inklude kelkajn komunistojn, sed ankaŭ negocistojn kaj la [[Katolika Eklezio]].<ref name=ideology /> Ĉio sugestas, ke la naciismaj politikoj de la venkintaj revoluciuloj malplaĉis al Usono, ĉefe pro manko de kompensoj al la ŝtatigoj kaj tiam okazis apartigo inter Usono kaj la revolucio, dum samtempe Sovetunio profitis la okazon por altiri la novan reĝimon al sia tendaro. Fidel Castro mem devenis el la nekomunista [[Ortodoksa Partio]] kaj lia unua insurekcia organizo, nome [[Movado 26-a de Julio]], estis komponita de homoj de variaj politikaj tendencoj, sed plej parto interkonsentis kaj deziris la reinstalon de la [[Kuba konstitucio de 1940]] kaj subtenis la idealojn de [[Jose Marti]]. [[Che Guevara]] komentis al Jorge Masetti en [[intervjuo]] dum la revolucio, ke "Fidel ne estas komunisto" kaj asertis, ke "politike oni povas difini Fidel kaj lian movadon kiel 'revolucia naciisto'. Kompreneble li estas kontraŭ-usona, en la senco, ke usonanoj estas kontraŭ-revoluciuloj".<ref>Brown, Jonathan (24a de Aprilo 2017). [https://www.google.com/books/edition/Cuba_s_Revolutionary_World/Js-5DgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=cuban+revolution+putschist&pg=PT205&printsec=frontcover Cuba's Revolutionary World.] Harvard University Press. Alirita la 23an de Februaro 2021.</ref> Ĉiuokaze evidentiĝis, ke laŭlonge de la procezo kaj Castro kaj la kastrismo aliiĝis al la [[Orienta Bloko]], kio rezultis en negativaj konsekvencoj el la vidpunkto de la restado de la kuba popolo ene de la medio de la [[internacia politiko]], sed rezultis ankaŭ en socialaj atingoj, kiel malpliigo de la niveldiversigo de la riĉeco kaj progreso en edukado kaj [[sansistemo]]. La [[legoscio]] en Kubo estas de 99.8 procento<ref name=factbook>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ "Cuba".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210812170744/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cuba/ |date=2021-08-12 }} The World Factbook. CIA. Alirita la 6an de Aprilo 2009.</ref><ref name="Mdgs.un.org">{{Cite web |url=http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=656&crid=192 |title=unstats – Millennium Indicators |publisher=Mdgs.un.org |date=23a de Junio 2010 |access-date=7a de Novembro 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121152701/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=656&crid=192 |archivedate=2012-01-21 }}</ref> kaj la lando estas la [[Listo de ŝtatoj laŭ procento de homoj, kiuj kapablas legi|deka plej alta en la mondo]], ĉefe pro la havigo de senpaga edukado en ĉiu nivelo.<ref name = "LiteracyC">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/latin-lessons-what-can-we-learn-from-the-worldrsquos-most-ambitious-literacy-campaign-2124433.html |title=Latin lessons: What can we Learn from the World's most Ambitious Literacy Campaign? |work=The Independent |date=7a de Novembro 2010 |access-date=19a de Julio 2013}}</ref> La gradigo en [[altlernejo]]j de Kubo estas 94 procento.<ref>[http://www.tc.columbia.edu/news.htm?articleID=7292 Getting a Reading on High Literacy in Cuba] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160408223929/http://www.tc.columbia.edu/news.htm?articleID=7292 |date=2016-04-08 }}. Teachers College, Columbia University. 22a de Decembro 2009.</ref> === Lastatempaj aferoj === [[Dosiero:Mariel Refugees.jpg|eta|280px|Kubaj elmigrintoj.]] En 2002, ĉirkaŭ 1.2 milionoj da personoj el kuba deveno (proksimume 10% el la nuna loĝantaro de Kubo) loĝis en [[Usono]], vidu [[Kuba usonano|kubaj usonanoj]].<ref>[http://www.census.gov/Press-Release/www/2001/cb01-81.html Census 2000 Paints Statistical Portrait of the Nation's Hispanic Population], U.S. Census Bureau, 2001.</ref> Multaj el ili forlasis la insulon tra la maro per malgrandaj [[boato]]j kaj [[floso]]j. La [[6-an de aprilo]] [[1980]], 10 000 kubanoj sturmis la [[Ambasado|ambasadejon]] de [[Peruo]] en Havano serĉante [[Politika azilo|politikan azilon]]. Sekvatage, la kuba registaro donis permeson por la [[elmigrado]] de la kubanoj, kiuj serĉis tie [[Rifuĝinto|rifuĝon]]. La regado de Castro estis grave provita en la sekvo de la [[Kolapso de Sovetunio|sovetia kolapso]] (en Kubo konata kiel la ''Speciala Periodo''), kun efikoj kiel ekzemple malabundo de [[manĝaĵo]]j, [[petrolo]] kaj elektromanko.<ref>{{Cite book|title=Health consequences of Cuba's Special Period|publisher=Canadian Medical Association Journal|pmc=2474886|year=2008|volume=179|issue=3|pmid=18663207|page=257|doi=10.1503/cmaj.1080068|journal=CMAJ : Canadian Medical Association journal = journal de l'Association medicale canadienne|ref=harv}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.fas.usda.gov/itp/cuba/CubaSituation0308.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131105/http://www.fas.usda.gov/itp/cuba/cubasituation0308.pdf |arkivdato=2013-11-05 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.journalofdemocracy.org/articles/gratis/Gutierrez-20-1.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090918225042/http://www.journalofdemocracy.org/articles/gratis/Gutierrez-20-1.pdf |arkivdato=2009-09-18 }}</ref> La registaro ne akceptis usonajn donacojn, kiel manĝaĵoj, [[medikamento]]j kaj mono ĝis [[1993]]. La [[5-an de aŭgusto]] [[1994]], ŝtatsekureco disigis manifestacianojn, kiuj spontane protestis en Havano. [[Dosiero:Vladimir Putin in Cuba 14-17 December 2000-2.jpg|eta|maldekstre|[[Fidel Castro]] kaj Prezidento de [[Rusio]] [[Vladimir Putin]], 2000.]] Kubo trovis novan helpofonton kaj subtenon en la [[Ĉina Popola Respubliko]], kaj en novaj aliancanoj kiel [[Hugo Chávez]], prezidento de [[Venezuelo]] kaj [[Evo Morales]], prezidento de [[Bolivio]], ambaŭ gravaj eksportantoj de petrolo kaj [[natura gaso]]. En [[2003]], la registaro arestis kaj malliberigis grandan nombron de politikaj sendependaj aktivuloj, periodo konata kiel la "[[Nigra Printempo]]".<ref>[http://cpj.org/reports/2008/03/cuba-press-crackdown.php]</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.rsf.org/IMG/pdf/Cuba_report.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090702082005/http://www.rsf.org/IMG/pdf/Cuba_report.pdf |arkivdato=2009-07-02 }}</ref> La [[31-an de julio]] [[2006]], Fidel Castro provizore transdonis siajn plej gravajn devontigojn al sia frato, Unua Vicprezidento, Raúl Castro, dum Fidel resaniĝis post kirurgia operaco pro "akra intesta krizo kun daŭra sangado". La [[2-an de decembro]] 2006, Fidel estis tro malsana por sekvi la 50-datrevenan memorceremonion de la surteriĝo de la jaĥto Granma, estigante supozon ke li havis [[Stomaka kancero|stomakan kanceron]], kvankam ekzistis indico ke lia malsano estis pro digesto kaj ne morta.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6188591.stm]</ref> [[Dosiero:Dmitry Medvedev in Cuba 28 November 2008-4.jpg|280px|eta|[[Raúl Castro]] kaj Prezidento [[Dmitrij Medvedev|Medvedev]] de Rusio]] En januaro [[2007]], video estis publikigita pri la renkontiĝo de Fidel Castro kaj Hugo Chávez, en kiu Castro "prezentiĝis malforta sed pli forta ol tri monatojn antaŭe".<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6315783.stm]</ref> En februaro [[2008]], Fidel Castro sciigis sian eksiĝon kiel Prezidanto de Kubo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.afp.com/english/news/stories/newsmlmmd.fce074e0275fae2a0c16383ec4973c96.191.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200327180558/https://www.afp.com/english/news/stories/newsmlmmd.fce074e0275fae2a0c16383ec4973c96.191.html |arkivdato=2020-03-27 }}</ref>, kaj la [[24-an de februaro]] Raúl estis elektita kiel la nova prezidanto<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7261204.stm]</ref>. En sia ekofica parolado, Raúl promesis ke kelkaj el la restriktoj, kiuj limigas la vivon de la kubanoj estos forigitaj<ref>[http://www.economist.com/world/la/displaystory.cfm?story_id=10881009]</ref>. En marto [[2009]], Raúl Castro forigis kelkajn el la oficialuloj de Fidel Castro.<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2009/mar/02/raul-castro-fidel-cuba-officials]</ref> == Homaj rajtoj == {{Ĉefartikolo|Homaj rajtoj en Kubo}} La registaro de Kubo estas akuzita je multnombraj misuzoj de la [[homaj rajtoj]], inkluzive de [[torturo]], arbitra malliberigo, maljustaj juĝoj, kaj eksterkortumaj [[ekzekuto]]j<ref>[http://www.cidh.org/countryrep/Cuba67sp/indice.htm]</ref><ref name="state.gov">[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2886.htm]</ref>. La organizo ''[[Human Rights Watch]]'' asertas, ke la registaro "subpremas preskaŭ ĉiujn formojn de [[Opozicio (politiko)|politika opozicio]]" kaj ke "kubanoj estas sisteme senigitaj de la bazaj rajtoj kiel [[Parollibereco|libera esprimo]], asocio, asembleo, [[privateco]], movado kaj juraj aferoj".<ref>[https://archive.is/20120524192224/hrw.org/english/docs/2006/01/18/cuba12207.htm]</ref> Laŭ statistikoj de 2008, Kubo havis la duan plej altan nombron de malliberigitaj [[ĵurnalisto]]j en la mondo ([[Ĉinio]] havis la plej altan) laŭ diversaj fontoj, inkluzive de la [[Komitato por Protektado de Ĵurnalistoj]], internacia [[neregistara organizaĵo]], kaj ''[[Human Rights Watch]]''<ref>[http://cpj.org/reports/2008/12/cpjs-2008-prison-census-online-and-in-jail.php]</ref><ref>{{cite book |title=World Report 2008: Events of 2007 |publisher= Seven Stories Press |year=2008 |isbn=9781583227749 |author=[[Human Rights Watch]] |page=207}}</ref>. [[Interreto]] uzeblas nur en kelkaj ŝtataj oficejoj, hoteloj, komputilejoj kaj de kelkaj jaroj ankaŭ per [[poŝtelefono]]j, sed kontraŭ alta prezo. Malgraŭ tio, la retumantoj estas priesplorataj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb_md_1.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090303221407/http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb_md_1.pdf |arkivdato=2009-03-03 }}</ref> Kubaj disidentoj travivas arbitrajn [[aresto]]n kaj malliberigon. En la [[1990-aj jaroj]], ''Human Rights Watch'' raportis, ke la ampleksa [[Karcero|karcersistemo]] de Kubo, unu el la plej grandaj en [[Latinameriko]], konsistas el proksimume 40 maksimuksekurecaj malliberejoj, 30 minimumsekurecaj malliberejoj, kaj pli ol 200 labor-kampoj<ref>[http://www.hrw.org/reports/1999/cuba/Cuba996-05.htm]</ref>. Laŭ ''Human Rights Watch'', "[[politikaj prizonuloj]]", kune kun la cetero de la prizonularo de Kubo, estas retenataj en malliberejoj je "neadekvataj" kaj nesanaj "kondiĉoj". == Geografio == [[Dosiero:Cuba Topography.png|260px|maldekstra|eta|Topografia mapo de Kubo.]] La lando estas arkipelago konsistanta el la plej granda insulo de la Antiloj, nomata Kubo, la [[Insulo de la Junularo]] (antaue nomata ''Isla de Pinos''), kaj aliaj 4 195 insuletoj. Ĝi troviĝas en la [[Kariba Maro]], proksime al la marbordoj de [[Usono]] kaj [[Meksiko]]. Norde ĝi limas kun la [[Florida Markolo]], oriente kun [[Paso de la Ventoj]], sude kun Karibio kaj okcidente kun la [[Meksika Golfo]]. Entute ĝi havas 110 922 kvadratajn kilometrojn. Ĝi havas similan areon ekzemple kiel [[Gvatemalo]] aŭ [[Bulgario]]. [[Biogeografio|Biogeografie]] Kubo apartenas al la Kariba [[ekoprovinco]] de la [[Neotropika ekozono]] laŭ la sistemo de la [[Monda Natur-Fonduso]] ([[WWF]]). Ĝi entenas la [[Kubaj humidaj arbaroj|Kubajn humidajn arbarojn]], kiuj konstituas [[ekoregiono]]n de la [[biomo]] "[[Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj]]". La plejparto de la lando estas fruktodona [[ebenaĵo]], sed ankaŭ estas montaroj kiaj la fama [[Sierra Maestra]]. La plej alta pinto estas [[Pinto Turkino]] kiu havas 1 974 m. [[Dosiero:SierraMaestra-382707055.jpg|eta|dekstra|200px|La ''Sierra Maestra'' vidata ekde la [[ebenaĵo]].]] La [[Usona Ŝipbazo ĉe la Golfo de Gvantanamo]] ({{Lang-es|Base Naval de la Bahía de Guantánamo}}, {{Lang-en|Guantanamo Bay Naval Base}} aŭ ''Gitmo'') estas disputata teritorio kaj militbazo kiun Usono luprenas en la insulo Kubo. Ĉi lasta lando konservas la suverenecon super la bazo kaj ĝin konsideras okupita teritorio, sed Usono neas meti finon al la luprenado pere de la Kub-usona Traktato de 1903. === Klimato === La loka klimato estas [[Tropikoj|tropika]], moderigita per nordorientaj ventoj kiuj blovas tutjare. Ĝenerale (kun lokaj varioj), ekzistas pli [[seka sezono]] de novembro ĝis aprilo, kaj pli [[Pluvsezono|pluvoplena sezono]] de majo ĝis oktobro. La averaĝa temperaturo estas {{GdC|21}} en januaro kaj {{GdC|27}} en julio. Pro la varmaj temperaturoj de la [[Kariba Maro]] kaj la fakto ke Kubo sidas trans la enirejo al la [[Meksika Golfo]], Kubo ricevas plurajn [[uragano]]jn en la sezono junio-novembro. Tamen, ili pli oftas inter septembro kaj oktobro. [[Dosiero:Cayol3.jpg|eta|maldekstra|270px|Strando en [[Cayo Largo del Sur]].]] === Resursoj === La plej grava minerala resurso estas [[nikelo]], de kiu Kubo havas la duan plej grandan rezervon de la mondo (post [[Rusio]])<ref name="torres">{{Citaĵo el la reto |url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/1997/9509097.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20171012091655/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/1997/9509097.pdf |arkivdato=2017-10-12 }}</ref>. La entrepreno ''[[Sherritt International]]'' de [[Kanado]] funkciigas grandan nikelan minadinstalaĵon en [[Moa]]. Kubo estas la kvina plej granda mondproduktanto de rafinita [[kobalto]], kromprodukto de nikelo<ref name=torres/>. Lastatempa nafto-esplorado malkovris, ke en la nordo de la lando estas [[petrolputo]]j, kiuj povus produkti ĉirkaŭ 4.6 milionojn da [[barelo]]j (730 000,000 m³) ĝis 9.3 milionoj da bareloj de petrolo. En 2006, Kubo komencis bori tiujn lokojn por ekspluatado.<ref>[http://www.guardian.co.uk/comment/story/0,,1936186,00.html]</ref> === Flaŭro kaj faŭno === [[Dosiero:Hedychium coronarium0.jpg|eta|200px|dekstra|La nacia floro de Kubo: [[Blanka papilifloro]].]] En la kuba bestaro elstaras la [[mamuloj]] kiel la [[kapromiedoj]], diversaj [[kiropteroj]], [[reptilioj]] (neniuj el ili venenaj), elstare multnombra aro de [[krokodilo]]j, [[amfibioj]] (inter ili la plej malgranda [[rano]] de la mondo), [[fiŝo]]j kaj [[marfiŝo]]j (aparte tiuj vivantaj en la [[koralrifo]]j). Ankaŭ abundas la [[insekto]]j kaj [[insektomanĝuloj]]. La flaŭro estas kalkulata je pli ol 6 500 specioj el [[semplantoj]], precipe en la arbaroj; inter kiuj troviĝas la tropikaj plantoj, riveraj kaj fruktaj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://mipais.cuba.cu/geografia.php?subcat=31 |titolo=MiPais.cuba.cu |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070814140119/http://mipais.cuba.cu/geografia.php?subcat=31 |arkivdato=2007-08-14 }}</ref> Origine Kubo estis plenplena de densa [[vegetaĵo]], kiu estas eliminita por evoluigi la agrikulturon. Tamen, ekzistas multaj programoj por la prizorgado kaj bontenado de ĉi tiuj arbaroj, kiuj havas grandan diversecon. La valoraj [[ligno]]j de Kubo estas tre aprezataj. La [[kuba trogono|trogono]] (''Priotelus temnurus'') estas la [[nacia birdo]] de Kubo. Ĝi estas praloĝanta specio de la insulo kaj ĝiaj plumoj havas la samajn kolorojn de la nacia [[flago de Kubo]].<ref>Silva Lee, Alfonso. ''Cuba Natural''. 1996.</ref> === Hidrografio === [[Dosiero:Aliviadero del embalse de Buey Arriba.JPG|eta|maldekstra|200px|Defluejo de la akvorezervejo de [[Buey Arriba]].]] Kubo posedas [[hidrografio]]n en kiu abundas la pluvado. La pluvado ludas gravan rolon en la akvoprovizado. Inter la riveroj elstaras la plej abundakva: [[Rivero Toao|Toao]]; kaj la plej longa: [[rivero Kaŭto|Kaŭto]]; ili troviĝas en la orienta regiono. En tiu ĉi regiono dum la jaro [[2004]] okazis malegala distribuado de la pluvado, ekstrema sekeco kaj inundoj, kiuj estis regitaj. Krome, kvankam ne rekte, diversaj uraganoj kaj ciklonoj lastatempe influis en la pluvado. En la jaroj [[2006]] kaj [[2007]] la [[akvorezervujo]]j, riveroj kaj lagoj pleniĝis, provizante akvon al la plejparto de la loĝantaro. == Ekonomio == [[Dosiero:Tobacco field cuba1.jpg|eta|250px|[[Tabako]]-plantejo, [[Pinar del Río]].]] La kuba ŝtato aliĝis al la [[socialismo|socialismaj principoj]] rilate la organizadon de ĝia plejparte ŝtatkontrolita [[planekonomio]]. La plimulto el la [[produktadrimedoj]] estas posedataj kaj gvidataj de la registaro kaj grandparte la laborforto estas dungata de la ŝtato. En la lastaj jaroj oni vidis tendencon al pli ofta dungado ĉe la kreskanta privata sektoro. Antaŭ 2006, publika dungado estis 78% kaj privata sektoro 22%, kompare kun 91.8% kaj 8.2% en 1981.<ref>[http://www.oxfamamerica.org/newsandpublications/publications/research_reports/art3670.html/OA-Cuba_Social_Policy_at_Crossroads-en.pdf%7C]{{404|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> La kapitalinvesto estas limigita kaj postulas la nepran aprobon de la registaro. Ĉiu eksterlanda firmao en Kubo deziranta dungi kubanojn devas pagi al la kuba registaro, kiu siavice pagos la dungiton per [[Kuba peso|kubaj pesoj]]<ref>[http://www.hrw.org/legacy/reports/1999/cuba/Cuba996-01.htm#P392_35421]</ref>. Kubanoj ne povas ŝanĝi la laboron sen registarpermeso. La meza [[salajro]] en la fino de 2005 estis 334 kubaj pesoj monate kaj la averaĝa [[pensio]] estis la ekvivalento de 9 [[usona dolaro|usonaj dolaroj]] monate.<ref>[http://www.allbusiness.com/public-administration/national-security-international/3974438-1.html]</ref> Kubo multe dependis de la komercado kun [[Sovetunio]]. Ekde la fino de la [[1980-aj jaroj]], sovetiaj [[subvencio]]<nowiki/>j por kubaj varoj komencis malkreski.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=yjCDjmIpGoU The power of community]</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.powerofcommunity.org/ |titolo=Oficiala retejo de la dokumenta filmo nome The power of community |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110310155640/http://www.powerofcommunity.org/ |arkivdato=2011-03-10 }}</ref> Antaŭ la kolapso de Sovetunio, Kubo dependis de [[Moskvo]] por granda helpo, kiu protektis la merkaton per ĝiaj eksportoj. [[Dosiero:Vista Varadero calle 38.jpg|eta|250px|maldekstra|Plaĝo [[Varadero]] altiras 1 milionon da eksterlandaj vizitantoj ĉiujare.]] La forigo de tiuj subvencioj metis la kuban ekonomion en rapidan [[Depresio (ekonomiko)|depresion]] kiu estas konata en Kubo kiel la ''Speciala Periodo''. En [[1992]] Usono plifortigis la komercembargon, esperante vidi demokratiigon simile al tiu okazinta en [[Orienta Eŭropo]]. Kiel aliaj komunismaj kaj postkomunistaj ŝtatoj post la kolapso de Sovetunio, Kubo ekhavis limigitan merkaton kiu estis orientita por mildigi la severajn mankojn de manĝaĵoj, [[Varo|konsumvaroj]], kaj [[Servoj (ekonomio)|servoj]]. Tiu antaŭenpaŝo permesis mem-dungadon en kelkaj sektoroj kaj malpezaj [[Manufakturo|manufaktur]]-sektoroj, la leĝigon de la uzado de [[Usona dolaro|usonaj dolaroj]] en la [[komerco]], kaj la instigon al [[turismo]]. Kubo evoluigis unikan urban biensistemon por kompensi la finon de la [[Importo|importado]] de manĝaĵoj el Sovetio. En la lastaj jaroj, Kubo malpliigis kelkajn el la iniciatoj entreprenitaj en la [[1990-aj jaroj]]. En 2004 la kubaj aŭtoritatuloj eliminis la cirkuladon de la usona [[valuto]] en ĝiaj [[butiko]]j kaj en la komercado. Oni povas ŝanĝi dolarojn en [[monŝanĝejo]]j, sed 10% [[monpuno]] pagendas. [[Turismo]] estis komence limigita al specifaj [[feriejo]]j kie turistoj estis apartigitaj de la kuba socio, nomataj "enklavoturismo".<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://lanic.utexas.edu/la/cb/cuba/asce/cuba10/espino.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100619234114/http://lanic.utexas.edu/la/cb/cuba/asce/cuba10/espino.pdf |arkivdato=2010-06-19 }}</ref> Kontaktoj inter eksterlandaj vizitantoj kaj ordinaraj kubanoj estis tute eksterleĝaj ĝis 1997.<ref>{{Cite book|title=This Is Cuba: An Outlaw Culture Survives|first=Ben|last=Corbett|year=2004|publisher=Westview Press|isbn=0813338263|page=33}}</ref> Turismo ekde 1996 superis la sukerindustrion kiel la plej granda enspezfonto por Kubo. [[Dosiero:02.Trinidad (59).JPG|eta|250px|[[Trinidad (Kubo)|Trinidad]], [[Monda heredaĵo de Unesko]] ekde 1988.]] Kubo triobligis la merkatan kvoton de la Kariba turismo en la jardeko de la [[2000-aj jaroj]]; kiel rezulto de la signifa investo en turisma [[infrastrukturo]], tiu kreskokvoto spertas altiĝon ĉiujare<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://lanic.utexas.edu/la/cb/cuba/asce/cuba7/crespo.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071030021237/http://lanic.utexas.edu/la/cb/cuba/asce/cuba7/crespo.pdf |arkivdato=2007-10-30 }}</ref>. Ĉirkaŭ 1.9 milionoj da turistoj vizitis Kubon en 2003, precipe el [[Kanado]] kaj [[Eŭropa Unio]].<ref name="state.gov"/> La rapida kresko de turismo dum la Speciala Periodo havis gravajn sociajn kaj ekonomiajn postefikojn en Kubo, kaj spronis la aperon de dunivela ekonomio<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.uiowa.edu/ifdebook/conferences/cuba/TLCP/Volume%201/Facio.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100725185350/http://www.uiowa.edu/ifdebook/conferences/cuba/TLCP/Volume%201/Facio.pdf |arkivdato=2010-07-25 }}</ref>. La sektoro pri [[kuracista turismo]] estas uzata de miloj da eŭropanoj, latinamerikanoj kaj kanadanoj. Samtempe vaste disvolviĝis la [[seksa turismo]], kion helpas la malaltega vivnivelo de kubanoj. La komunisma agrikultura produktadsistemo estis konsiderita maltaŭga fare de [[Raúl Castro]] en 2008, kiu promesis reformojn.<ref>[http://edition.cnn.com/2008/WORLD/americas/04/16/cuba.farming/index.html]</ref> Kubo nun importas ĝis 80% de konsumata manĝaĵo de la lando. Antaŭ 1959, Kubo fanfaronis havi pli da [[bovo]]j ol homoj. Tradicie [[tabako]] estis unu el plej gravaj ekonomiaj resursoj de la lando. [[Habanos S.A.]] estas la registrita marko de la kuba [[ŝtata monopolo]] de tabako, nome [[kompanio]] Cubatabaco. La kompanio funkciigas la merkatigon, distribuon kaj eksportadon de kubaj cigaroj kaj aliaj tabakvaroj internacie <ref name="Morales & Scarpaci 2011">{{cite book|last1=Morales|first1=Emilio|last2=Scarpaci|first2=Joseph L.|year=2011|title=Marketing without Advertising: Brand Preference and Consumer Choice in Cuba|publisher=Routledge|isbn=9781136481024}}</ref>. La kompanio komercigis la markojn [[:en:Cohiba (cigar brand)|Cohiba]], [[:en:Montecristo (cigar)|Montecristo]], [[:en:Bolívar (cigar brand)|Bolívar]], kaj [[:en:Romeo y Julieta (cigar)|Romeo y Julieta]], inter aliaj. En [[2010]], kubanoj ricevis la permeson konstrui siajn proprajn [[domo]]jn.<ref>[http://ctp.iccas.miami.edu/FOCUS_Web/Issue59.htm]</ref> Laŭ Raul Castro, ili povos plibonigi siajn domojn kun tiu nova permeso, sed la registaro ne aprobos tiujn novajn domojn aŭ plibonigojn.<ref>[http://www.nytimes.com/2011/08/03/world/americas/03cuba.html?ref=todayspaper]</ref> === Kaf-industrio === La [[Arkeologia pejzaĝo de la unuaj kafplantejoj en Kubo]] estas loko apartenanta al la listo de [[Monda heredaĵo de UNESKO]] en la insulo Kubo ekde [[2000]]. La [[ruino]]j aŭ spuroj kiuj ankoraŭ restas de tiuj ĉi [[Plantejo|kafplantejoj]] venas de la [[19-a jarcento]]; ili estas la unika elmontro de pionira terkultivado en malfacila tereno proksima al la [[Sierra Maestra]]. Laŭ [[Unesko]] ili havas gravan signifon rilate la teknologian, socian kaj ekonomian historiojn de [[Karibio]] kaj [[Iberameriko]]. == Registaro kaj politiko == [[Dosiero:Revolution square.jpg|eta|270px|maldekstre|José Martí ĉe la Placo de la Revolucio.]] La [[Kuba Konstitucio de 1976|konstitucio de 1976]], kiu difinis Kubon kiel [[Socialisma respubliko|socialisman respublikon]], estis anstataŭigita per la [[Kuba konstitucio de 1992|konstitucio de 1992]], kiu, laŭ la kuba registaro, estas gvidita de la ideologio de [[José Martí]], [[Karlo Markso]], [[Frederiko Engelso]] kaj [[Lenino]].<ref name=constitution>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.parlamentocubano.cu/ingles/constitution.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200327180534/http://www.parlamentocubano.cu/ingles/constitution.html |arkivdato=2020-03-27 }}</ref> La konstitucio priskribas la [[Kuba Komunisma Partio|Kuban Komunisman Partion]] kiel la "gvidan forton de la socio kaj la ŝtato". La unua sekretario de la komunisma partio estas samtempe prezidanto de la [[Ŝtata konsilio (Kubo)|Ŝtata konsilio]] ([[Prezidanto de Kubo]]) kaj Konsilia prezidanto (foje nomata Ĉefministro de Kubo)<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/country_profiles/1203299.stm]</ref>. La membroj de ambaŭ konsilioj estas elektitaj de la [[Nacia Popola Asembleo (Kubo)|Nacia Popola Asembleo]]. La Prezidanto de Kubo, kiu ankaŭ estas elektita de la Asembleo, servas kvin jarojn kaj ekzistas neniu limo por la [[oficperiodo]]j.<ref name=constitution/> La [[Supera Kortumo de Kubo]] funkcias kiel la plej alta jura institucio de la justica regado. Ĝi ankaŭ estas la lasta rimedo kontraŭ la decidoj de provincaj tribunaloj. La nacia [[parlamento]] de Kubo, nomata [[Nacia Asembleo de la Popola Povo de Kubo|Nacia Asembleo de la Popola Povo]], estas la supera organo de la regado: 609 anoj servas por kvinjaraj periodoj<ref name=constitution/>. La asembleo kunvenas du fojojn jare. Inter la sesioj la [[leĝodona povo]] estas prizorgata de la 31-membra [[Konsilio de Ministroj]]. Kandidatoj por la Asembleo estas aprobitaj per publika [[referendumo]]. Ĉiuj kubaj civitanoj pli ol 16-jaraĝaj, kiuj ne estis juĝitaj pro krima [[delikto]] [[Balotrajto|rajtas voĉdoni]]. La artikolo 131 de la konstitucio establas, ke balotado devas esti "tra libera, egala kaj [[Sekreta voĉdonado|sekreta voĉdono]]".<ref name=constitution/> La artikolo 136 diras, ke "Por ke la deputitoj aŭ delegitoj estu konsiderataj elektitaj, ili devas ricevi pli ol duonon de la kvanto de la [[Valida voĉdono|validaj voĉdonoj]] liveritaj de la [[elektodistrikto]]j". La voĉdonoj estas kalkulitaj sekrete kaj la rezulto estas anoncita antaŭ publika vido. Kandidatoj estas elektitaj ĉe lokaj kunvenoj de multaj kandidatoj antaŭ gajni la aprobon de la [[elektokomisiono]]j. En la posta elekto, ekzistas nur unu kandidato por ĉiu [[sidloko]], kiu devas akiri [[plimulto]]n por esti elektita. Neniu [[Partio (politiko)|partio]] rajtas nomumi [[kandidato]]jn aŭ kampanji en la insulo, krom la Kuba Komunisma Partio kiu aranĝis ses partiajn kongresojn ekde [[1975]]. En [[2011]] la partio havis 800 000 membrojn, kaj reprezentantoj ĝenerale konsistigas almenaŭ duonon de la ŝtatkonsilioj kaj la Nacian Asembleon. La ceteraj postenoj estas plenigitaj de [[kandidatoj sen partianeco]]. Malgraŭ la malpermeso kaj kontraŭleĝeco, aliaj partioj ekzistas kaj agadas fare de opoziciaj grupoj, vidu ekz. la [[Blankevestitaj Damoj]]. La lando estas administre subdividita en 15 provincojn kaj unu specialan municipon (Insulo de la Junularo). Tiuj estis antaŭe parto de ses pli grandaj historiaj provincoj: [[Pinar del Río (provinco)|Pinar del Río]], [[La Habana (provinco)|La Habana]], [[Matanzas (provinco)|Matanzas]], [[Las Villas (provinco)|Las Villas]], [[Camagüey (provinco)|Camagüey]] kaj [[Oriente (provinco)|Oriente]]. La nunaj subdividoj proksimume similas al la hispanaj armeaj provincoj dum la militoj de sendependeco, kiam la plej ĝenaj areoj estis subdividitaj. La provincoj estas dividitaj en [[municipo]]jn. La lasta modifo okazis en [[aŭgusto 2010]], kiam la Nacia asembleo de Kubo aprobis la kreadon de du novaj provincoj: [[Artemisa (provinco)|Artemisa]] kaj [[Provinco Mayabeque|Mayabeque]] surbaze de la divido de [[Havano]], kune kun aldonaĵo de tri orientaj municipoj de [[Pinar del Río]]. Ĉi nova divido validas ekde la [[1-a de januaro]] [[2011]]. [[Dosiero:CubaSubdivisions.png|800px|center|eta]] 1: [[Pinar del Río (provinco)|Pinar del Río]] — 2: [[Artemisa (provinco)|Artemisa]] — 3: [[La Habana (provinco)|La Habana]] — 4: [[Mayabeque]] — 5: [[Matanzas (provinco)|Matanzas]] — 6: [[Cienfuegos (provinco)|Cienfuegos]] — 7: [[Villa Clara]] — 8: [[Sancti Spíritus]] — 9: [[Ciego de Avila]] — 10: [[Camagüey (provinco)|Camagüey]] — 11: [[Las Tunas]] — 12: [[Granma (provinco)|Granma]] — 13: [[Holguín (provinco)|Holguín]] — 14: [[Santiago de Kubo (provinco)|Santiago de Cuba]] — 15: [[Guantanamo|Guantánamo]] — 16:[[Isla de la Juventud]] ---- === Socia vivo === Malgraŭ nedisputebla dominado de la komunisma partio en ĉiuj sferoj de la vivo, plu vivas kaj agadas la [[Framasonismo en Kubo|framasonaj loĝioj]]. En 316 [[Loĝio (framasona)|loĝioj]] anas 30 mil da kubanoj, kio kompareblas kun la ciferoj de [[1958]]. Ili plu disponas 220 templojn, kvankam la registaro konfiskis 5 aŭ 6 el ili kaj kaptis 8 el 11 etaĝojn de la ĉefa templo en [[Havano]]. Triono de la membroj loĝas en Havano kaj multaj el ili apartenas al la Kuba Komunisma Partio. La registaro postulas, ke oni eksigu la [[Kuba usonano|elmigrantojn]] kaj detale raportu pri sia agado<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://stanobelov.blogspot.com/2019/02/mia-havano-framasonoj-kaj-cinoj.html | titolo = Mia Havano: framasonoj kaj ĉinoj | titolo-aldono = | alirdato = 2019-02-03 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2019-02-03 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://www.webcitation.org/75zBjOavg?url=http://stanobelov.blogspot.com/2019/02/mia-havano-framasonoj-kaj-cinoj.html | arkivdato = 2019-02-06 | citaĵo = }}</ref>. === Militistaro === Kubo dediĉis 9-13% de sia [[malneta enlanda produkto]] por armeaj elspezoj.<ref name=expenditure>{{Citaĵo el la reto |url=http://lanic.utexas.edu/la/cb/cuba/asce/cuba6/23perlopez.fm.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100620050417/http://lanic.utexas.edu/la/cb/cuba/asce/cuba6/23perlopez.fm.pdf |arkivdato=2010-06-20 }}</ref> Castro konstruis la duan plej grandan armeon en [[Latinameriko]], kiun superas nur la armeo de [[Brazilo]]. De 1975 ĝis la fino de la [[1980-aj jaroj]], la sovetia armea asistado ebligis al Kubo ofte realigi [[Armea ekzerco|armeajn ekzercojn]]. Pro la perdo de sovetiaj subvencioj, Kubo malgrandigis la nombron de la armea personaro, de 235 000 en 1994 ĝis proksimume 60 000 en 2003.<ref>[http://www.redorbit.com/news/general/618165/cuban_army_called_key_in_any_postcastro_scenario/index.html Cuban army called key in any post-Castro scenario Anthony Boadle] Reuters 2006</ref> === Eksterlandaj rilatoj === [[Dosiero:Vladimir Putin in Cuba 14-17 December 2000-12.jpg|eta|dekstra|Fidel Castro kun la prezidento de Rusio [[Vladimir Putin]], decembro 2000.]] Ekde komenco, la [[kastrisma revolucio]] difinis sin kiel [[internaciismo|internaciisma]], membriĝante en [[Comecon]] en [[1972]]. Kubo estis grava kontribuanto de la militoj subtenataj de [[Sovetunio]] en [[Afriko]], [[Centrameriko]] kaj [[Azio]]. En Afriko, la plej granda milito estis en [[Angolo]], kien Kubo sendis dekmilojn da soldatoj. Kubo estis amiko de la etiopa gvidanto [[Mengistu Haile Mariam]]<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=5cYOAAAAQAAJ&pg=PA207&lpg=PA207|title=Superpower diplomacy in the Horn of Africa|page=207|year=1987|author=Samuel M. Makinda|publisher=Croom Helm Ltd|location=Beckenham, Kent|isbn=0709946627|accessdate=2009-09-06}}</ref>. En Afriko, Kubo subtenis 17 maldekstremajn reĝimojn. En kelkaj landoj ĝi havis malsukcesojn, kiel ekzemple en oriento de la [[Demokratia Respubliko Kongo]], sed en aliaj Kubo havis signifan sukceson. Gravaj engaĝiĝoj okazis en [[Alĝerio]], Kongo, [[Jemeno]], [[Etiopio]], [[Gvineo Bisaŭa]] kaj [[Mozambiko]]<ref>{{Cite book|author=Ramazani, Rouhollah K.|year=1975|title=The Persian Gulf and the Strait of Hormuz|volume=3|publisher=Sijthoff & Noordhoof|location=Netherlands|isbn=9028600698}}</ref>. La armea implikiĝo de la kuba registaro en Latinameriko, plejparte kun la celo senpotencigi la dekstremajn reĝimojn subtenitajn de Usono, el kiuj multaj estis diktatoraj, estis ampleksa. Unu el la plej fruaj intervenoj estis la [[Marksismo|marksisma]] [[milico]] gvidita de [[Che Guevara]] en [[Bolivio]] en 1967, kvankam la helpo financa kaj trupa estis malmulta. Pliaj etaj agoj konataj, inkluzivas la misiojn de 1959 al [[Dominika Respubliko]] kaj [[Panamo]].<ref>1950 Invasion Wiped Out Says Trujillo</ref> En la unua, la kuba registaro disponigis armean asistadon al grupo de dominikaj ekzilitoj kun la intenco senpotencigi la diktatoron [[Rafael Trujillo]]. [[Dosiero:ALBA-Mitgliedstaaten.svg|lang=eo|eta|maldekstra|220ra|Kubo membras en la [[Bolivara Alternativo por Ameriko]].]] Kvankam la ekspedicio malsukcesis kaj la plejmulto de ĝiaj membroj estis murditaj de la registaro, hodiaŭ ili estas agnoskataj kiel herooj kaj monumento estis starigita je ilia memoro en [[Sankta Domingo]]. La [[Muzeo-Memorejo de Dominika Rezistado]], kie la herooj de 1959 elstare rolas, estis konstruita de la dominika registaro.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.museodelaresistencia.org/museo/federaciones/cmh.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200703123335/http://www.museodelaresistencia.com/museo/federaciones/cmh.html/ |arkivdato=2020-07-03 }}</ref> La [[sandinisto|socialisma reĝimo]] en [[Nikaragvo]] estis malkaŝe subtenita de Kubo kaj povas esti konsiderata ĝia plej granda sukceso en Latinameriko. Kubo estas membro-fondinto de la [[Bolivara Alternativo por Ameriko]]. Pli ol 30 000 kubaj [[kuracisto]]j nuntempe laboras eksterlande, en landoj kiel ekzemple [[Venezuelo]] kaj [[Zimbabvo]].<ref>{{Cite book|title=Moon Cuba|page=636|author=Christopher P. Baker|publisher=Avalon Travel Publishing|year=2006|isbn=1566918022}}</ref> La membreco de Kubo en la [[Konsilio de Unuiĝintaj Nacioj por Homaj Rajtoj]] alfrontis fortan kritikon <ref>[http://www.nytimes.com/2006/02/03/world/americas/03iht-rights.html]</ref>. [[Eŭropa Unio]] en 2003 akuzis la kuban registaron je "daŭrigado de senkaŝa malobservo de homaj rajtoj kaj fundamentaj liberecoj".<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2004:076E:0384:0386:EN:PDF |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090905060853/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2004:076E:0384:0386:EN:PDF |arkivdato=2009-09-05 }}</ref> En 2008, la EU kaj Kubo jesis rekomenci plenajn rilatojn kaj kunlaboron.<ref>[http://ec.europa.eu/development/icenter/repository/EU-Cuba-Joint%20declaration-261108_EN.pdf]</ref> Usono daŭrigas la embargon kontraŭ Kubo "tiom longa kiom ĝi daŭre rifuzas la demokratiigon kaj pli grandan respekton por homaj rajtoj".<ref>[https://archive.is/20120805204524/www.state.gov/www/regions/wha/cuba/democ_act_1992.html]</ref> La iama prezidento de Usono [[Barack Obama]] deklaris la [[17-an de aprilo]] [[2009]], en [[Trinidado kaj Tobago]] ke "Usono serĉas novan komencon kun Kubo",<ref>[http://www.america.gov/st/peacesec-english/2009/April/20090421102201dmslahrellek0.4116632.html?CP.rss=true] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130822035707/http://www.america.gov/st/peacesec-english/2009/April/20090421102201dmslahrellek0.4116632.html?CP.rss=true|date=2013-08-22}}</ref> kaj nuligis la malpermeson de la [[George W. Bush|Bush]]-administracio pri vojaĝado kaj monsendaĵoj de [[kub-usonano]]j al Kubo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.america.gov/st/texttrans-english/2009/April/20090413170610eaifas0.2033502.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2009-04-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090417105621/http://www.america.gov/st/texttrans-english/2009/April/20090413170610eaifas0.2033502.html |arkivdato=2009-04-17 }}</ref> La {{daton|17|decembro|2014}} Usono kaj Kubo anoncis, ke ili celas normaligon de la reciprokaj rilatoj; la tiama usona prezidento [[Barack Obama]] deklaris, ke li intencas nuligi la embargon kontraŭ Kubo. La deklaroj estis rezulto de plursemajna intertraktado, ĉe kiu peris interalie papo [[Francisko (papo)|Francisko]]. La du landoj interkonsentis liberigi la prizonulon [[Alan Gross]] kaj la tri ankoraŭ malliberajn el la [[kvin kubanoj]]. La posta usona administracio fare de [[Donald Trump]] bremsis la alproksimigon. == Loĝantaro == {| class="wikitable infobox plainrowheaders" style="margin-right: 0; margin-left: 1em;" |+ style="font-size: 115%;" | Oficiala Censo de Kubo 1899–2002<ref name="census">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/tablas_html/ii_3.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110414135412/http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/tablas_html/ii_3.htm |arkivdato=2011-04-14 }}</ref><ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dybsets/1956%20DYB.pdf]</ref><ref>{{Cite book|title=Political disaffection in Cuba's revolution and exodus|last=Pedraza|first=Silvia|url=http://books.google.com/?id=QCSJ61F4j34C&pg=PA156|page=156|publisher=Cambridge University Press|location=New York, NY|isbn=9780521867870|accessdate=2009-09-14|year=2007}}</ref> |- ! scope="col" | Raso % ! scope="col" | 1899 ! scope="col" | 1907 ! scope="col" | 1919 ! scope="col" | 1931 ! scope="col" | 1943 ! scope="col" | 1953 ! scope="col" | 1981 ! scope="col" | 2002 |- ! scope="row" | [[Blankulo]]j | 66.9 | 69.7 | 72.2 | 72.1 | 74.3 | 72.8 | 66.0 | 65.05 |- ! scope="row" | [[Nigruloj]] | 14.9 | 13.4 | 11.2 | 11.0 | 9.7 | 12.4 | 12.0 | 10.08 |- ! scope="row" | [[Mestizoj]] | 17.2 | 16.3 | 16.0 | 16.2 | 15.6 | 14.5 | 21.9 | 24.86 |- ! scope="row" | [[Azianoj]] | 1.0 | 0.6 | 0.6 | 0.7 | 0.4 | 0.3 | 0.1 | ? |} === Enmigrado al Kubo === Inter [[1882]] kaj [[1898]], entute 508 455 homoj forlasis Hispanion, kaj pli ol 750 000 hispanaj enmigrintoj forvojaĝis al Kubo inter 1899 kaj 1923, sed multaj revenis poste al Hispanio.<ref>[http://www.tau.ac.il/eial/IV_2/bejarano.htm]</ref> === Nuna demografio === [[Dosiero:Young Boys in School Uniform - Pinar del Rio - Cuba.JPG|eta|dekstra|Knaboj en lernejaj uniformoj en [[Pinar del Río]].]] [[Dosiero:Escuela Lenin(estudiantes).JPG|eta|Kubaj lernantinoj de la [[Lenin]]-lernejo (''Escuela Lenin'')]] Laŭ la [[censo]] de 2002, la loĝantaro de Kubo estis jena: 11 177 743, inkluzive de 5 597 233 viroj kaj 5 580 510 virinoj. Laŭ la censo estis raportitaj 7 271 926 blankuloj, 1 126 894 nigruloj kaj 2 778 923 [[mulato]]j (aŭ [[mestizo]]j).<ref>[http://www.hartford-hwp.com/archives/41/310.html]</ref> La loĝantaro de Kubo havas tre kompleksajn originojn kaj la geedziĝo inter diversaj devengrupoj estas preskaŭ ĝeneralaĵo. Ekzistas malkonsento pri la rasa statistiko kaj koncepto pri [[raso]]j. La Instituto por kubaj kaj kub-usonaj Studoj ĉe la [[Universitato de Miami]] diras ke 62% estas nigraj,<ref>[http://www.miamiherald.com/multimedia/news/afrolatin/part4/index.html]</ref>, dum statistiko de la kuba censo deklaras ke 65.05% el la loĝantaro estis blankaj en 2002. La [[Internacia Grupo por Rajtoj de Minoritatoj]] diras ke "objektiva analizo de la situacio de afrikdevenaj kubanoj estas problemiga pro la malabunda registrado kaj malmulte da periodaj esploroj antaŭ kaj post la Revolucio".<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/docid/49749d342c.html]</ref> Taksoj pri la procento de homoj afrikdevenaj en la kuba loĝantaro varias grandege, ekde 33.9 procento ĝis 62 %. La [[Cabildo de nación]] aŭ ''Cabildo africano'' estis religia-kultura unio de la afrikdevena loĝantaro en Kubo. Enmigrado kaj elmigrado ludis gravan rolon en la demografia profilo de Kubo dum la [[20-a jarcento]]. Dum la 18-a, 19-a, kaj la frua parto de la 20-a jarcento, grandaj ondoj de [[Kanariaj Insuloj|kanarianoj]], [[katalunoj]], [[andaluzoj]], [[galegoj]], kaj aliaj hispanoj migris al Kubo. Inter 1900 kaj 1930 ĉirkaŭ unu miliono da [[hispanoj]] venis de Hispanio. Aliaj eksterlandaj enmigrintoj inkluzivas: [[francoj]]n<ref>[http://www.cubagenweb.org/french/index.htm#refugees Etat des propriétés rurales appartenant à des Français dans l'île de Cuba] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171012091628/http://www.cubagenweb.org/french/index.htm#refugees |date=2017-10-12 }} el [http://www.cubagenweb.org Cuban Genealogy Center]</ref>, [[portugaloj]]n, [[italoj]]n, [[rusoj]]n, [[nederlandanoj]]n, [[grekoj]]n, [[britoj]]n, [[irlandanoj]]n, kaj aliajn etnojn, inkluzive de kelkaj usonaj civitanoj, kies antaŭuloj loĝis ekde la komenco de la [[19-a jarcento]]. Kubo havas konsiderindan kvanton da azidevenaj civitanoj kiuj konsistigas 1% de la loĝantaro. Ili estas ĉefe ĉindevenaj, sekvataj de [[filipinanoj]], [[koreoj]] kaj [[vjetnamoj]]. Ili estas posteuloj de farmlaboristoj alportitaj al la insulo fare de hispanaj kaj usonaj entreprenistoj dum la 19-a kaj 20-a jarcento. Afrikdevenaj kubanoj devenas de [[kongoj]], samkiel de pluraj nordafrikaj rifuĝintoj, precipe la [[araboj]] de [[Okcidenta Saharo]] sub maroka okupacio ekde 1976.<ref>[http://www.moroccotimes.com/Paper/article.asp?idr=2&id=13816] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061125161820/http://www.moroccotimes.com/Paper/article.asp?idr=2&id=13816|date=2006-11-25}}arkivita en dato = 2006-11-25 [http://www.moroccotimes.com/Paper/article.asp?idr=2&id=13816 la originalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061125161820/http://www.moroccotimes.com/Paper/article.asp?idr=2&id=13816|date=2006-11-25}} en 2006-11-25</ref> La naskfrekvenco en Kubo (po 9.88 naskiĝoj por mil loĝantoj en 2006) estas unu el la plej malaltaj en la [[okcidenta hemisfero]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.thepeninsulaqatar.com/Display_news.asp?section=World_News&subsection=Americas&month=May2007&file=World_News2007051741913.xml |titolo=thepeninsulaqatar.com |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070926222652/http://www.thepeninsulaqatar.com/Display_news.asp?section=World_News&subsection=Americas&month=May2007&file=World_News2007051741913.xml |arkivdato=2007-09-26 }}</ref> Ĝia totala loĝantaro ade pliiĝis de proksimume 7 milionoj en 1961 ĝis pli ol 11 milionoj nuntempe, sed la pliiĝo ne plu daŭris en la lastaj jardekoj, kaj malkresko komenciĝis en 2006, kun [[Fekundeco|fekundecindico]] de 1.43 infanoj por virino<ref>[http://www.periodico26.cu/english/features/june2008/cuba-population060508.html Population Decrease Must be Reverted]</ref>. Tiu falo de la fekundeco estas inter la plej grandaj en la okcidenta hemisfero.<ref>[http://www.un.org/esa/population/pubsarchive/fer/ffer.htm]</ref> Kubo havas senrestriktan aliron al laŭleĝa [[aborto]] kaj abortindico estas po 58.6 por 1000 gravedoj en 1996, kompare al mezumo de 35 en [[Karibio]], 27 en [[Latinameriko]] entute, kaj 48 en [[Eŭropo]]. La uzado de [[kontraŭkoncipilo]]j estas taksita je 79% (nur triono el tio estas uzata en landoj de la okcidenta hemisfero)<ref>[http://www.guttmacher.org/pubs/journals/25s3099.html]</ref>. ==== Religioj ==== [[Dosiero:Havana - Cuba - 0616.jpg|eta|maldekstre|Praktikantoj de "Santería" ludante ceremonion ''Cajón de Muertos'' en Havano en 2011.]] Kubo estas oficiale [[laika ŝtato]]. Post longa asertado fare de la socialisma ŝtato, ke la [[eklezio]]j estis fonto de [[Kontraŭkomunismo|kontraŭkomunisma]] agado, la registaro ŝanĝis tion en 1992, modifante la konstitucion por alinomi la ideologion kaj sistemon de la lando de [[ateismo]] al [[sekulareco]]. Ĝi havas multajn kredojn kiuj estas reprezentataj en la vaste varia kulturo. La [[Romkatolika Eklezio]] estis la plej granda religio; ĝi estis alportita al la insulo de la hispanoj kaj ankoraŭ restas gravaj spuroj de la iama regado, kun 11 [[diocezo]]j, 56 [[Monaĥa ordeno|monaĥinordenoj]], 24 ordenoj de pastroj kaj 2 pastrolernejoj. En januaro 1998, [[Johano Paŭlo la 2-a]] faris historian viziton al la insulo, invitita de la kuba registaro kaj de la Kuba Romkatolika Eklezio. La religia pejzaĝo de Kubo ankaŭ estas forte markita de [[sinkretismo]]j diversspecaj. Katolikismo ofte estas praktikata kune kun [[Santerio]], miksaĵo de [[katolikismo]], [[Afrikamerikaj religioj|afrikaj kredoj]] kaj [[spiritismo]]. La [[Virgulino de la Karitato]] estas la katolika [[Patroneco|patronino]] de Kubo, kaj simbolo de la kulturo de Kubo. En Santerio, ŝi estis miksita kun la diino [[Oŝun]]. Tricent mil kubanoj apartenas al 54 registritaj evangeliaj eklezioj. [[Pentekosta Kristanismo|Pentekostismo]] kreskis rapide en la lastaj jaroj, kaj nur la [[Asembleoj de Dio]] kalkulis je pli ol 100 000 [[adepto]]j. Kubo havas malgrandajn komunumojn de [[ortodoksismo|ortodoksaj]] grekoj kaj [[rusoj]], [[judoj]], [[Islamo en Kubo|islamanoj]] kaj [[Bahaa Kredo|bahaanoj]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://news.bahai.org/story.cfm?storyid=377 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060918103516/http://news.bahai.org/story.cfm?storyid=377 |arkivdato=2006-09-18 }}</ref> La plejmulto de kubaj judoj estas posteuloj de polaj kaj rusaj [[aŝkenazoj]] kiuj fuĝis de [[pogromo]]j en la komenco de la 20-a jarcento. Ampleksa nombro de [[sefardoj]] ekzistas en Kubo; ili venis ĉefe el [[Turkio]]. Plejparte ili loĝas en la provincoj, kvankam ili bontenas [[sinagogo]]n en [[Havano]]. Kvankam la [[Atestantoj de Jehovo]] ne estas oficiale agnoskataj, ili estas tolerataj post jaroj da [[Persekuto|persekutado]] kaj nuntempe havas ĉirkaŭ 100 000 kredantojn en la insulo. Grandan rolon ludas [[afrik-amerikaj kredoj]]: [[santerio]], [[vuduo]], [[palo monte]]. Elementoj de santerio saturigas la ĉiutagan vivon de la kubanoj forme de [[superstiĉo]]j, [[Ornamaĵo (arto)|ornamaĵoj]] ([[braceleto]]j, [[kolĉeno]]j), ktp<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://stanobelov.blogspot.com/2019/01/santerio-fluas-en-nia-sango.html | titolo = "Santerio fluas en nia sango..." | titolo-aldono = | alirdato = 2019-01-20 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2019-01-117 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2 = | lingvo3 = | arkivurl = https://www.webcitation.org/75YrrZlDs?url=https://stanobelov.blogspot.com/2019/01/santerio-fluas-en-nia-sango.html | arkivdato = 2019-01-20 | citaĵo = }}</ref>. === Kuba migrado === {| class="wikitable infobox plainrowheaders" style="margin-right: 0; margin-left: 1em;" |+ style="font-size: 115%;" | Migrado de Kubo al Usono |- ! scope="col" | Jaro de <br /> Elmigrado ! scope="col" | Blankuloj ! scope="col" | Nigruloj ! scope="col" | Aliaj ! scope="col" | Azianoj ! scope="col" | Nombro |- ! scope="row" | 1959–64 | 93.3 | 1.2 | 5.3 | 0.2 | 144,732 |- ! scope="row" | 1965–74 | 87.7 | 2.0 | 9.1 | 0.2 | 247,726 |- ! scope="row" | 1975–79 | 82.6 | 4.0 | 13.3 | 0.1 | 29,508 |- ! scope="row" | 1980 | 80.9 | 5.3 | 13.7 | 0.1 | 94,095 |- ! scope="row" | 1981–89 | 85.7 | 3.1 | 10.9 | 0.3 | 77,835 |- ! scope="row" | 1990–93 | 84.7 | 3.2 | 11.9 | 0.2 | 60,244 |- ! scope="row" | 1994–2000 | 85.8 | 3.7 | 10.4 | 0.7 | 174,437 |- ! scope="row" | Totalo | 87.2 | 2.9 | 10.7 | 0.2 | '''828,577''' |} En la lasta duon-jarcento, pluraj centmiloj da kubanoj el ĉiuj sociaj klasoj migris al [[Usono]] (vidu [[kuba usonano]]), [[Hispanio]], [[Italio]], [[Britio]], [[Kanado]], [[Meksiko]], kaj aliaj landoj<ref>{{Cite book|title=Political disaffection in Cuba's revolution and exodus|last=Pedraza|first=Silvia|url=http://books.google.com/?id=QCSJ61F4j34C&pg=PA5|page=5|publisher=Cambridge University Press|location=New York, NY|isbn=9780521867870|accessdate=2009-09-14|year=2007}}</ref>. La [[9-an de septembro]] [[1994]], la registaroj de Usono kaj Kubo konsentis ke Usono donos almenaŭ 20 000 [[vizo]]jn ĉiujare en interŝanĝo de la promeso de Kubo malhelpi kontraŭleĝajn forirojn per boatoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.gao.gov/archive/1995/ns95211.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20171012091232/http://www.gao.gov/archive/1995/ns95211.pdf |arkivdato=2017-10-12 }}</ref> === Lingvoj === La [[oficiala lingvo]] de Kubo estas la [[hispana]] kaj ĉiuj civitanoj parolas ĝin. La hispana parolata en Kubo estas konata kiel kub-hispana kaj estas formo de la kariba hispana. La [[lukumia lingvo|lukumia]], ia [[Dialekto|dialekteca]] lingvaĵo deriva el la [[Okcidentafriko|okcidentafrika]] [[joruba lingvo]], estas uzata kiel [[liturgia lingvo]] de la sekvantoj de [[Santerio]]<ref>{{cite book |url=http://books.google.com/?id=Tndbo3yLEdcC&dq=lucumi+language |title=Santeria from Africa to the New World |author=George Brandon |page=56 |publisher=Indiana University Press |isbn=9780253211149 |date=1997-03-01}}</ref>, kaj tiel nur kiel ia speco de porokaza [[dua lingvo]]<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=luq]</ref>. La [[haitia lingvo]] estas la dua plej granda lingvo en Kubo, estas parolata de haitiaj enmigrintoj kaj multaj el iliaj [[posteulo]]j ankoraŭ ĝin scipovas uzi<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/10130814]</ref>. Aliaj lingvoj parolataj de enmigrintoj inkluzivas la [[kataluna]]n, [[korsika lingvo|korsikan]] kaj [[galega]]n.<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CU]</ref> == Eduko == [[Dosiero:Università de La Habana.jpg|eta|dekstra|280px|[[Havana Universitato]].]] La [[Havana Universitato]] estis fondita en [[1728]] kaj ekzistas pluraj aliaj [[politekniko]]j, [[kolegio]]j kaj provincaj aŭ fakaj [[universitato]]j. En 1957, antaŭ la regado de Castro, la procento de [[alfabeteco]] estis la kvara en la regiono kun preskaŭ 80% laŭ [[Unuiĝintaj Nacioj]], pli alta ol en Hispanio<ref name=asce/><ref>[http://www.reason.com/news/show/125095.html]</ref>. Castro kreis ŝtatan sistemon kaj malpermesis la privatajn kaj religiajn instituciojn. [[Lerno|Lernado]] estas deviga ekde 5-jariĝo ĝis la fino de [[mezlernejo]] (kutime 15-jariĝo), kaj ĉiuj [[studento]]j, nekonsiderante aĝon aŭ sekson, surhavas [[Lerneja uniformo|lernejajn uniformojn]] kun la koloroj kiuj distingas la gradon. Baza instruado daŭras dum ses jaroj, meza eduko estas dividita en du partojn: baza kaj antaŭuniversitata edukado.<ref name="siteresources.worldbank.org">[http://siteresources.worldbank.org/EDUCATION/Resources/278200-1099079877269/547664-1099080026826/The_Cuban_education_system_lessonsEn00.pdf]</ref> [[Supera eduko|Supera edukado]] estas disponigata de universitatoj, institutoj, pedagogiaj universitatoj, kaj politeknikoj. La Kuba Ministerio de Supera Edukado funkciigas programon por [[dedistanca edukado|distanca lernado]] kiu disponigas regulajn posttagmezajn kaj vesperajn kursojn en kamparaj areoj por [[agrikulturlaboristo|agrikulturaj laboristoj]]. Edukado havas fortan politikan kaj ideologian emfazon. Kubo ankaŭ disdonas subvenciojn al limigita nombro de eksterlandanoj en la [[Latinamerika Lernejo de Medicino]]. La retaliro estas limigita. La vendo de komputilaj ekipaĵoj estas strikte kontrolata. == Sano == [[Dosiero:Hermanos Ameijeiras.jpg|eta|maldekstre|Hospitalo ''Hermanos Ameijeiras'' en Centrohabana.]] Historie, Kubo estis bone konsiderita pro la kvalito de la medicina personaro kaj pro la signifaj kontribuoj al la [[Monda sano|mondosano]] ekde la [[19-a jarcento]]. Hodiaŭ, Kubo havas [[Universala sanzorgado|universalan sanservon]] kaj malgraŭ la malsufiĉo de medicinaj provizoj, ekzistas neniu manko de medicina personaro. La sansistemo ne estas laŭlitere senpaga, ĉar ĝi estas financata per [[imposto]]j.<ref name=whiteford>{{Cite book|title=Primary Health Care in Cuba: The Other Revolution|page=2|url=http://books.google.com/?id=lJe7uc7X3pYC&pg=PA2|first=Linda M.|last=Whiteford|coauthor=Branch, Laurence G.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2008|isbn=0742559947|accessdate=2009-09-14}}</ref> [[Primara prizorgo|Primaraj prizorgoj]] estas disponeblaj ĝenerale en la insulo kaj [[Infana mortindico|beb]]- kaj [[Patrina mortindico|patrin]]-[[mortoprocentaĵo]]j kompareblas kun tiuj de [[evoluintaj landoj]]. Post la [[kastrisma revolucio]], komence la lando travivis plimalboniĝon de malsanoj kaj bebmorta ofteco en la [[1960-aj jaroj]] kiam ĉirkaŭ 6 000 kuracistoj forlasis la landon.<ref>''Cuba: A Different America'', de Wilber A. Chaffee, Gary Prevost, Rowland kaj Littlefield, 1992, p. 106</ref> Normaliĝo okazis en la [[1980-aj jaroj]]. La komunisma registaro asertis, ke la universala sanservo iĝis prioritato de [[ŝtatoplanado]] kaj progreso estis farita en kamparaj areoj<ref>Lundy, Karen Saucier. ''Community Health Nursing: Caring for the Public's Health''. Jones and Bartlett: 2005, p. 377.</ref>. Kiel la cetero de la kuba ekonomio, la kuba medicina prizorgo suferis severajn mankojn post la fino de sovetiaj subvencioj en 1991, kaj la akriĝo de la usona embargo en 1992.<ref>{{Cite book|title=Global Health Policy, Local Realities: The Fallacy of the Level Playing Field|page=69|url=http://books.google.com/?id=gYc_LgzsRDMC&pg=PA69|editor-last=Whiteford|editor-first=Linda M.|editor2-last=Manderson|editor2-first=Lenore|publisher=Lynne Rienner Publishers|location=Boulder, Col.|year=2000|isbn=1555878741|accessdate=2009-09-14}}</ref> Defioj inkluzivas malaltan salajron de kuracistoj (nur 15 dolaroj monate)<ref>[http://www.frontpagemag.com/Articles/Read.aspx?GUID=C2F78A4B-8F88-4E8C-97CE-16C9CFE35473]{{404|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>, malbonajn instalaĵojn, malbonan staton de la ekipaĵoj, kaj oftan foreston de bazaj [[medikamento]]j<ref>[http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200001/cmselect/cmhealth/30/30ap91.htm Cuban Health Care Systems and its implications for the NHS Plan]. Select Committee on Health.</ref>. Kubo havas la plej altan proporcion de kuracistoj por loĝantoj en la mondo kaj danke al tio sendis milojn da kuracistoj al pli ol 40 landoj.<ref>{{Cite book|title=Doctors in a Divided Society: The Profession and Education of Medical Practitioners in South Africa|author1=Mignonne Breier|author2=Angelique Wildschut|coauthor=Education, Science and Skills Development Research Programme|publisher=HSRC Press|year=2007|isbn=9780796921536|pages=16, 81|url=http://books.google.com/?id=WtuiTYThR7sC&pg=PP1}}</ref> Laŭ [[Unuiĝintaj Nacioj]], la [[vivdaŭro]] en Kubo estas 78.3 jaroj (76.2 por viroj kaj 80.4 por inoj). Laŭ tiu indico, Kubo troviĝas en la 37-a loko en la mondo kaj en la tria en Ameriko, malantaŭ nur Kanado kaj Ĉilio, kaj tuj antaŭ Usono.<ref>[http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf World population Prospects: The 2006 Revision: Highlights], United Nations.</ref> [[Infana mortindico|Infanmorto]] en Kubo malkreskis de po 32 bebmortoj por 1 000 vivaj naskiĝoj en 1957, ĝis 10 en 1990-1995. Infanmorto en 2000-2005 estis de po 6.1 por 1 000 vivaj [[Nasko|naskiĝoj]] (kompare kun 6.8 en Usono). La kvalito de [[publika kuracado]] ofertita al la civitanoj estas konsiderata kiel la "plej granda venko" de la socialisma sistemo de Kubo.<ref>Foreign Affairs, July/{{Nowrap|August 2010}}.</ref> == Kulturo == {{Ĉefartikolo|Kulturo de Kubo|Sporto en Kubo}} La kulturo de Kubo estas influita de diversaj kulturoj kiuj kuniĝis en la insulo, sed precipe de la hispana kaj la afrika. [[Sporto]] estas la nacia pasio de Kubo. Pro historiaj ligoj kun Usono, multaj kubanoj ludas sportojn kiuj estas popularaj en Nordameriko, multe pli ol la sportojn tradicie furoraj en aliaj hispanlingvaj nacioj. La plej populara estas [[basbalo]]. Aliaj sportoj kaj [[ŝatokupo]]j inkluzivas [[korbopilko]]n, [[flugpilko]]n, [[ŝako]]n, kaj [[atletismo]]n. Kubo estas reganta forto en [[Amatoro|amatora]] [[boksado]], konstante atingante altajn [[medalo]]jn en gravaj [[Internacia konkurado (sporto)|internaciaj konkuradoj]]. === Muziko === [[Dosiero:Casa de la Trova Santiago Cuba.jpg|250px|eta|Loka muzikcentro, Domo de la Trobadoroj en Santiago de Kubo]] {{Ĉefartikolo|Kuba muziko|Kuba popola muziko|Afrikokuba ĵazo|Muzikscienco en Kubo}} Kuba muziko estas riĉega kaj temas pri la plej vaste konata formo de la kuba kulturo. La centra formo de tiu muziko estas [[kuba sono]], kiu estis la bazo de multaj aliaj muzikaj stiloj kiel [[salso]], [[rumbo]], [[mambo]] kaj derivaĵo de la rumbo, [[ĉaĉao]]. Rumbomuziko originis de la frua afrik-kuba kulturo. Ankaŭ la [[treso]] estis inventita en Kubo, sed aliaj tradiciaj kubaj instrumentoj havas afrikan aŭ tainan originojn, kiel ekzemple la [[marako]]j, [[guiro]], [[marimbo]] kaj diversaj lignaj [[tamburo]]j inkluzive de ''[[mayohuacán]]''. Popularaj ĉiastilaj muzikaĵoj el Kubo estas ĝuataj kaj laŭdataj vaste tra la mondo. Kuba klasika muziko, kiu inkluzivas muzikon kun fortaj afrikaj kaj eŭropaj influoj, kaj ecoj de [[Simfonio|simfoniaj]] verkoj same kiel muziko por solistoj, ricevis internacian agnoskon danke al komponistoj kiel [[Ernesto Lecuona]]. Havano estis la koro de la [[repo]] en Kubo kiam tiu stilo ekestis en la [[1990-aj jaroj]]. Dum tiu tempo, [[regetono]] iĝis tre populara. === Kuirarto === [[Dosiero:Cubanfood.jpg|eta|250px|maldekstre|Tradicia kuba manĝaĵo kun viando, flava rizo, nigraj fazeoloj, banano, tomatoj kaj fritita jukao]] {{Ĉefartikolo|Kuba kuirarto}} Kuba kuirarto estas kunfandaĵo de la hispana kaj karibaj kuirartoj. Kubaj [[recepto]]j kundividas [[spico]]jn kaj teknikojn kun la [[hispana kuirarto]], kun ia kariba influo en spicoj kaj [[gusto]]j. La reguligado de manĝaĵoj flanke de la ŝtato, kiu estis la normo en Kubo por la lastaj kvar jardekoj, limigis la kuireblon de tiuj [[plado]]j<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://lanic.utexas.edu/project/asce/pdfs/volume11/alvarez.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110513175900/http://lanic.utexas.edu/project/asce/pdfs/volume11/alvarez.pdf |arkivdato=2011-05-13 }}</ref>. La tradiciaj pladoj dum manĝoj ne estas servitaj unu post alia; ĉiuj manĝaĵoj estas servitaj en la sama tempo kaj kelkfoje oni manĝas eĉ fruktojn kun la cetero ([[banano]]j kaj [[mango]]). La tipa manĝo povas konsisti el [[Fritado|frititaj]] aŭ [[Bolado|boligitaj]] [[platano]]j, nigraj aŭ ruĝaj [[fazeolo]]j kaj [[rizo]], ''malnova-vesto'' (sekigita [[bovaĵo]] kuirita kun spicoj), [[porkaĵo]] kun [[cepo]], kaj tropikaj fruktoj. [[Rizo kaj fazeoloj]] ankaŭ estas ĉiutaga manĝaĵo kaj la alia varianto de rizoj kaj fazeoloj kuiritaj [[Kaldrono|samkaldrone]] konataj kiel ''[[kongrio|maŭroj kaj kristanoj]]'', estas manĝata en specialaj okazoj. Ankaŭ frititaj plantaĵoj estas ŝatata manĝaĵo de la kubanoj. Multaj el la viandaĵoj estas kuiritaj malrapide kun leĝeraj [[saŭco]]j. [[Ajlo]], [[kumino]] kaj [[origano]] estas la precipaj spicoj uzataj. [[Salato]]j kutime konsistas el [[tomato]], [[brasiko]], [[laktuko]] aŭ [[avokado]] kun [[oleo]], [[salo]] kaj [[vinagro]]. === Literaturo === [[Dosiero:Guillén.jpg|eta|dekstra|250px|Guillén estas prezentita en 1982.]] La [[kuba literaturo]] komencis trovi sian vojon en la frua komenco de la [[19-a jarcento]]. Temoj rilate al la sendependeco kaj libereco estis ekzempligitaj de [[José Martí]], kiu gvidis la modernisman movadon de la kuba literaturo. La verkoj de Martí estis arigitaj en 28 volumoj kaj ili troviĝas en ĉiuj bibliotekoj kaj gravaj institucioj. Verkistoj kiel ekzemple [[Nicolás Guillén]] uzis la literaturon kiel formon de [[socia protesto]]. La poezio kaj romanoj de [[Dulce María Loynaz]] kaj [[José Lezama Lima]] estis ege influaj. [[Miguel Barnet]] estas antropologo kiu verkis pri la socian rolon de la fuĝintaj [[Ekssklavo|eks-sklavoj.]] Verkistoj kiel ekzemple [[Reinaldo Arenas]], [[Guillermo Cabrera Infante]], [[Alejo Carpentier]], [[Dulce María Loynaz]], [[Reinaldo Arenas]], [[Heberto Padilla]] kaj pli postaj [[Daína Chaviano]], [[Pedro Juan Gutiérrez]], [[Zoé Valdés]], [[Guillermo Rosales]] kaj [[Leonardo Padura]] gajnis internacian rekonon en la post-revolucia epoko, kvankam multaj el tiuj verkistoj sentis sin devigitaj daŭrigi sian laboron en la ekzilo pro ideologia regado super la amaskomunikiloj fare de la kubaj aŭtoritatoj. La unua literatura verko farita en Kubo estas "[[Espejo de Paciencia]]" (Pacienca Spegulo), poemo verkita en [[1608]] de [[Silvestre de Balboa]], skribisto de la urbo [[Camagüey (urbo)|Camagüey]]. La poemo priskribas atakon de piratoj en [[Manzanillo]], en la oriento de Kubo, kapton de pastro kaj postan liberigon fare de kuraĝa nigrulo. Tamen, pli gravas la duvoluma [[romano]] "[[Cecilia Valdés (romano)|Cecilia Valdés]]" aŭ "Monteto de la Anĝelo", verkita en la 19-a jarcento de [[Cirilo Villaverde]]. Tiu ĉi romano estas konsiderata kiel unu el la verkoj kiuj montras la kubanecon kaj krom tio ĝi estas la unua kuba romano. De tiu epoko estas la verkoj de [[Gertrudis Gómez de Avellaneda]]. Pluraj elstaraj verkistoj ricevis titolon "[[Nacia poeto|Nacia Poeto]]". En la revolucia epoko, tia poeto estas Nicolás Guillén, tre proksima al la [[kastrisma revolucio]]. ''[[La isla de los amores infinitos]]'' (La insulo de la senfinaj amoj) estas romano de la kuba verkistino [[Daína Chaviano]], kiu temas pri la kunfandiĝo de la tri etnoj, kiuj konsistigas la kuban nacion: [[hispana koloniado de Ameriko|hispanoj]], [[sklavkomerco|afrikanoj]] kaj [[ĉinoj]]. === Kino === La [[Kuba Instituto de Kinaj Arto kaj Industrio]] (hispane ''Instituto Cubano de Arte e Industria Cinematográficos'', mallongigo ICAIC) estis kreata la 24-an de marto 1959, do mallonge post la [[kuba revolucio]], per la unua kulturleĝo de la nova registaro. La [[Internacia Filmfestivalo en Havano|Internacia Festivalo de la Nova Latinamerika Kino en Havano]],{{Lang-es|Festival Internacional del Nuevo Cine Latinoamericano de La Habana}}, celas servi kiel platformo al tiuj filmproduktaĵoj kiuj suferas la internacian anonimecon (ĉefe pro la granda kaj hegemonia pozicio kaj industria produktado de [[Holivudo]]). Ĝi estas unu el la plej gravaj [[kinfestivalo]]j pri [[latinamerika kino]]. Kvankam ĝi ĉefe temas pri latinamerikaj filmoj, en la festivalo partoprenas ankaŭ filmoj el la tuta mondo. ''[[Cecilia]]'' estas kuba kinofilmo, kiun en [[1981]] produktis [[Humberto Solás]]. Modelo estas la romano „[[Cecilia Valdés (romano)|Cecilia Valdés]] o La Loma del Ángel“ de [[Cirilo Villaverde]]. == Komunikiloj == [[Dosiero:Radio Habana Cuba.svg|eta|Emblemo de ''Radio Habana Cuba''.]] Unu el la ĉefaj decidoj de la socialisma revolucia registaro estis ŝtatigi la amaskomunikilojn kiuj de tiam apartenas al la ŝtato laŭ la konstitucio de 1976, ĉap.6, art. 52 (konfirmita en 1992). Konsekvence la Komunista Partio de Kubo posedas [[monopolo]]n pri [[Informo|informado]]. La centra organo de la partio estas la ĉiutaga ĵurnalo [[Granma (ĵurnalo)|Granma]]. Ekzistas pluraj naciaj [[gazeto]]j de la laboristoj, junularo kaj tiuj provincaj. Ankaŭ la [[nacia televido]] kun kvin tutlandaj [[Televidkanalo|kanaloj]], el kiuj du estas edukaj, ofertas plurajn edukajn kaj [[Didaktiko|didaktikajn]] programojn. Oni povas spekti ankaŭ la hispanlingvan version de la rusia televidkanalo [[RT en Español]]. Kutime pluraj gazetoj kaj agentejoj el eksterlando, raportas preskaŭ senescepte kritike kaj pri apartaj temoj je politika intereso pri Kubo kaj ties registaro. Agentejoj kiel [[CNN]] kaj [[BBC]] havas konstantajn raportistojn en Havano. Inter radioj menciindas [[Radio Rebelde]] (Ribela Radio), fondita de Ernesto Che Guevara, kaj [[Radio Havano Kubo]]. La posedo de [[Satelita televido|satelitaj antenoj]] estas strikte malpermesita. Ĉiuj institucioj, interalie sciencaj, medicinaj kaj edukaj, kaj ankaŭ la komputilejoj de ĉiuj urbaj distriktoj havas aliron al la kuba [[Intrareto|intra-reto]]. En [[februaro 2007]] Kubo publikigis la tiel nomatan beta-version de la propra [[serĉilo]] "2x3". Konsulteblas 150 000 oficialaj paĝoj, sciencaj, kulturaj, politikaj, ekzemple tiuj de la ŝtata gazetaro (kaj interalie la [[parolado]]j de [[Fidel Castro]]). Estas planita la anstataŭigo de [[Vindozo]] per [[Linukso]] kaj submara ligo inter [[Venezuelo]] kaj Kubo per [[Vitrofibro|vitro-fibra kablo]] estis jam farita. == Scienco kaj tekniko == [[Dosiero:PSM_V25_D446_Felipe_Poey.jpg|eta|dekstra|[[Felipe Poey|Felipe Poey y Aloy]] (1798-1891).]] Ekde la firmiĝo de kuba kultura identeco komence de la 19-a jarcento, aperadis diversfakaj sciencistoj. Plej rimarkindaj estas la medicinistoj kaj natursciencistoj. La precizaj sciencoj, aliflanke, ne produktis grandajn fakulojn ĝis tre malfrue en la 20-a jarcento, jardekojn post la Kuba Revolucio. Ĉion rilatan al scienco, tekniko, kaj naturo mastrumas la [[Ministerio pri Scienco, Tekniko, kaj Medio (Kubo)|Ministerio pri Scienco, Tekniko kaj Medio]] (''CITMA''). ===Bioteknologio=== Post la venko de la Kuba Revolucio en 1959, la plifortiĝanta eduka politiko produktis grandan nombron da universitataj diplomiĝintoj, laŭ iuj eĉ troaj kompare al la loĝnombro kaj la meze sukcesa ekonomia progreso de la insulo. Post 1970 la registaro de Kubo direktis grandan kvanton da rimedoj al la evoluigo de scienco, precipe de [[bioteknologio]]. Konforme al la alta evoluo de kuba medicino, la plejparto de la bioteknologia esplorado celas produktadon de vakcinoj kaj aliaj medicinaĵoj. La plej multaj tiaj institucioj situas en la tiel nomata "Okcidenthavana Scienca Poluso". Ili estas laŭde agnoskataj de la [[Monda Organizaĵo pri Sano]]. Inter la tutmonde konataj atingoj de kuba bioteknologio estas vakcinoj kontraŭ [[hepatito B]], la [[Meningito|meningokoka febro tipo B]] kaj [[tetanoso]], la [[kvincela vakcino]] (antaŭe produktata nur en Francujo) kaj terapia vakcino kontraŭ progresinta pulma kancero.<ref>{{Citaĵo el libro |unua=Hans |titolo=Sida, cáncer, Parkinson: Nuevos descubrimientos de prevención y curación |url=https://archive.org/details/sidacancerparkin0000diet |alirdato=29-a de julio 2015 |dato=1997 |eldonisto=Planeta Mexicana |isbn=968-406-698-8 |loko=México, D.F. |paĝoj=[https://archive.org/details/sidacancerparkin0000diet/page/77 77]-87 |ĉapitro=4 Avances contra el cáncer |lasta=Dieterich Steffan}}</ref> == Esperanto-movado == {{Ĉefartikolo|Esperanto-movado en Kubo}} [[Dosiero:Zamenhofa Metiejo 2004.jpg|250px|eta|maldekstra|Partoprenintoj de la Zamenhofa Metiejo 2004 en [[Baracoa]].]] La unuaj spuroj de Esperanto en Kubo venas de la komenco de la 20a jarcento. Inter la plej gravaj pioniroj estis [[Fernando Ortiz Fernández]], kuba [[etnologo]] konata kiel "Dua malkovrinto de Kubo". Dum la Respubliko, kelkaj asocioj estis fonditaj kaj revuoj estis publikigitaj, multaj el ili mallongdaŭraj; la ĉefa aktiveco estis farita de izolitaj esperantistoj en diversaj partoj de la lando. La [[16-an de junio]] [[1979]] estis oficiale fondita [[Kuba Esperanto-Asocio]], aliĝinta al [[Universala Esperanto-Asocio]] ekde [[1983]]. La kunordigita laborado de KEA kaj ŝtataj instancoj permesis gravajn atingojn, kiel la eldonado de kelkaj libroj fare de la Eldonejo [[José Martí]] de Publikaĵoj en Fremdaj Lingvoj. Inter ili estis (jam elĉerpitaj) ''[[La historio absolvos min]]'', de Fidel Castro; Kuba Ŝtata Organizo, de [[Domingo García Cárdenas]], kaj pluraj rakontoj de "[[La Oraĝo]]", de José Martí. [[Dosiero:Promenado dum la E-kongreso Havano marto 2005 (ĉe ZEO).jpg|250px|eta|dekstra|Kubaj esperantistoj antaŭ la memortabulo al Zamenhof en Havano dum la 5-a nacia kongreso en 2005.]] Aliaj atingoj de KEA estas la esperantlingva ĉiusemajna elsendo ĉe [[Radio Havano Kubo]] ekde la 11-a de septembro 1988; la okazigo de la [[Iberamerika Konferenco Esperanto]]'88, la [[UK 1990|75a UK]] en Havano (1990) kaj la [[UK 2010|95a UK]] denove en Havano (2010), dudek jarojn poste.<ref>[http://www.liberafolio.org/2008/roterdamo8]</ref> La [[IJK 1990|46a IJK]] en [[Playa Girón]] ([[1990]]); pluraj kulturfestivaloj, seminarioj pri scienco kaj tekniko, instruistaj trejnadoj, kaj aliaj. KEA organizas regulajn kursojn en pluraj provincoj kaj malĉeeste. En la nacia sidejo ĝi okazigas seminariojn, [[ateliero]]jn kaj konferencojn. En 2004, KEA organizis la [[Tut-Amerika Kongreso de Esperanto|6-an Tut-Amerikan Kongreson de Esperanto]]<ref>[http://groups.yahoo.com/group/esperanto-sudkalifornio/message/191]{{404|date=January 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>. En [[2015]], KEA celebris la 6-an Nacian Kongreson en Havano. Kvankam la kongresoj ne estas oftaj, diversaj lokaj aranĝoj tra la lando, okazas dum la jaro, al kiuj venas esperantistoj de la tuta insulo, kaj foje el eksterlande. Tradicia estas la [[Zamenhofa Metiejo]] organizata de la esperantistoj de [[Guantánamo]] okaze de la [[Zamenhofa Tago|Zamenhof-tago]]. == Vidu ankaŭ == * ''[[La isla de los amores infinitos]]'', literatura verko kiu temas pri la kunfandiĝo de pluretna socio de enmigrantoj al unuiĝinta nacio. == Referencoj == {{Referencoj|3}} == Bibliografio == * Belov, Stano. [https://stanobelov.blogspot.com/2018/12/kubo-la-lando-de-mitoj.html Kubo, la lando de mitoj], la 17-an de decembro 2018. * Campos Pacheco, Jozefo de Jesús. "La ĉeflando de Esperantujo en 2010. Kubo", ''Juna Amiko'', 3/2009 (126), paĝo 31. * Lambert, Renaud. [http://eo.mondediplo.com/article2570.html Kubo deziras la merkaton ... sen kapitalismo] 'Le Monde Diplomatique', oktobro 2017. * Loskutova, Tatjana. 2026. "Ĉe alia bordo de l’ oceano danke al Esperanto". ''Esperanto'' 1408(1): 20-21. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Kubo|ReVo=kub1.0o}} * {{oficiala retejo}} {{es}} * {{ueavikio|Kubo|{{paĝonomo}}}} {{eo}} *[https://www.youtube.com/watch?v=6UP9xNdkDsE&t=1775s Trans la Florida Markolo], filmo en Esperanto pri renkontiĝo inter kubaj kaj usonaj esperantistoj * [http://www.cubagob.cu/ Registaro de Respubliko Kubo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180329162411/http://www.cubagob.cu/ |date=2018-03-29 }} (hispane kaj angle) * [http://www.granma.cubaweb.cu/ Granma] {{Webarchiv|url=https://archive.is/20130105192728/www.granma.cubaweb.cu/english |date=2013-01-05 }} * [http://www.cubadebate.cu/ Cubadebate (hispane)] * [http://www.cubanet.org/ hispanlingva novaĵgazeto kontraŭregistara] Cubanet * [http://www.desdecuba.com/generaciony/ Alternativula blogo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080506132248/http://desdecuba.com/generaciony/ |date=2008-05-06 }} de [[Generacio Y]] * [http://www.esperanto.cult.cu/ Esperanto en Kubo ] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120308173156/http://www.esperanto.cult.cu/ |date=2012-03-08 }} * [https://stanobelov.blogspot.com/p/kubo.html Artikoloj pri Kubo] {{eo}} {{Havenda artikolo|Kubo (lando)}} {{Elstara}} {{ADLS|2012|21}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kubo| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1898]] j2jlfytekndk856dtn24eoy99zdn2dg 0 2686 9368057 9202960 2026-05-07T07:01:51Z Sj1mor 12103 /* Bildaro */ 9368057 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Moses_and_Aaron_with_the_Tablets_of_the_Law_-_Google_Art_Project.jpg|eta|Pentraĵo de [[Moseo]] kaj [[Aaron]] kun la tabeloj de la interligo, sur kiuj estas skribitaj la Dekalogo en la hebrea.]] [[Dosiero:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|alternative=MCC-31231 Mozes toont de wetstafelen (1).tif|eta|Moseo montras la tabelojn de la leĝo]] La '''Dekalogo''', aŭ Dek Ordonoj, de '''[[Moseo]]''' estas la baza [[moralo]] de '''[[judismo]]''' kaj '''[[kristanismo]]'''. La frazaro aperas en [[Biblio]], en <cite>[[Eliro]] 34:28</cite> kaj en <cite>[[Readmono]] 10:4</cite> verŝajne por du malsimilaj tekstoj,<ref>El. 34:11–27 kaj, verŝajne, Rea. 5:6–21</ref> sed en la populara koncepto, nur la Readmona teksto, kiel simila versio en <cite>Eliro 20</cite><ref>Eliro 20:2-17</ref> estas la vera Dekalogo. Laŭ Biblio, la teksto estis skribita de Moseo (El. 34:28.) aŭ de [[Javeo]] (Rea. 10:4). La Dek Ordonoj estas listo de dek religiaj kaj moralaj ordonoj, kiuj laŭ la Biblio estis diritaj de Dio al la popolo de [[Izraelidoj]] ĉe la [[monto Sinajo]], kaj estis donitaj al Moseo fare de Dio kiam ili estis skribitaj sur la tabeloj de la interligo. La ordonoj estas konsideritaj fundamentaj [[Micvo|micvoj]] en judismo, kaj havas grandan influon sur leĝo kaj moralo en juda, islama kaj kristana kulturo. Kutime en bildoj oni reprezentas la ordonoj sur du tabloj, kiuj havas karekaristan formon de [[duoncirkla arko]] sur staranta [[Ortangulo|rektangulo]]. Tiu ĉi formo ne estas menciita en la Biblio, sed devenas de ilustraĵa tradicio. == Ordo de la ordonoj == Kvankam la Biblio ja diras, ke estas dek ordonoj, la teksto mem estas sen nombrado. Do estas tri ĉefaj nombradoj de la ordonoj de <cite>Eliro 20</cite>: === Juda nombrado === Kaj Dio diris ĉiujn sekvantajn vortojn: <ol> <li> Mi estas la [[Eternulo]], via Dio, kiu elkondukis vin el la [[Antikva Egiptio|lando Egipta]], el la domo de [[sklaveco]]. <li>Ne ekzistu ĉe vi aliaj dioj antaŭ Mi. Ne faru al vi [[Idolo|idolon]], nek [[Bildo|bildon]] de io, kio estas en la [[ĉielo]] supre aŭ sur la tero malsupre aŭ en la akvo sub la tero; ne kliniĝu antaŭ ili kaj ne servu ilin; ĉar Mi, la Eternulo, via Dio, estas Dio severa, kiu la malbonagon de la patroj punas sur la idoj en la tria kaj kvara generacioj ĉe Miaj malamantoj, kaj kiu faras favorkoraĵon por miloj al Miaj amantoj kaj al la plenumantoj de Miaj ordonoj. <li>Ne malbonuzu la nomon de la Eternulo, via Dio; ĉar la Eternulo ne lasos senpuna tiun, kiu malbonuzas Lian nomon. <li>Memoru pri la tago [[sabato|sabata]], ke vi tenu ĝin sankta. Dum ses tagoj laboru kaj faru ĉiujn viajn aferojn; sed la sepa tago estas sabato de la Eternulo, via Dio; faru nenian laboron, nek vi, nek via filo, nek via filino, nek via sklavo, nek via sklavino, nek via bruto, nek via fremdulo, kiu estas inter viaj pordegoj; ĉar dum ses tagoj la Eternulo kreis la ĉielon kaj la [[tero]]n, la maron, kaj ĉion, kio estas en ili, sed en la sepa tago Li ripozis. Tial la Eternulo benis la tagon sabatan kaj sanktigis ĝin. <li>Respektu vian patron kaj vian patrinon, por ke longe daŭru via vivo sur la tero, kiun la Eternulo, via Dio, donas al vi. <li>Ne [[Mortigo|mortigu]]. <li>Ne [[Adulto|adultu]]. <li>Ne [[Ŝtelo|ŝtelu]]. <li>Ne parolu kontraŭ via proksimulo malveran [[Atesto|ateston]]. <li>Ne deziru la domon de via proksimulo; ne deziru la edzinon de via proksimulo, nek lian sklavon, nek lian sklavinon, nek lian bovon, nek lian azenon, nek ion, kio apartenas al via proksimulo. </ol> Laŭ la juda vidpunkto, la [[kristanoj]] ignoras la Unuan Ordonon sed kompensas per la fendado de alia ordono: la [[katolikoj]] kaj [[luteranismo|luteranoj]] fendas la Dekan Ordonon dum la [[ortodoksuloj]] kaj ne-luteranaj [[protestantoj]] fendas la Duan Ordonon: === Katolika k. luterana nombrado === La katolika nombrado estas la de [[Aŭgusteno]]: Kaj Dio diris ĉiujn sekvantajn vortojn: Mi estas la Eternulo, via Dio, kiu elkondukis vin el la lando Egipta, el la domo de sklaveco. <ol> <li>Ne ekzistu ĉe vi aliaj dioj antaŭ Mi. Ne faru al vi idolon, nek bildon de io, kio estas en la ĉielo supre aŭ sur la tero malsupre aŭ en la akvo sub la tero; ne kliniĝu antaŭ ili kaj ne servu ilin; ĉar Mi, la Eternulo, via Dio, estas Dio severa, kiu la malbonagon de la patroj punas sur la idoj en la tria kaj kvara generacioj ĉe Miaj malamantoj, kaj kiu faras favorkoraĵon por miloj al Miaj amantoj kaj al la plenumantoj de Miaj ordonoj. <li>Ne malbonuzu la nomon de la Eternulo, via Dio; ĉar la Eternulo ne lasos senpuna tiun, kiu malbonuzas Lian nomon. <li>Memoru pri la tago sabata, ke vi tenu ĝin sankta. Dum ses tagoj laboru kaj faru ĉiujn viajn aferojn; sed la sepa tago estas sabato de la Eternulo, via Dio; faru nenian laboron, nek vi, nek via filo, nek via filino, nek via sklavo, nek via sklavino, nek via bruto, nek via fremdulo, kiu estas inter viaj pordegoj; ĉar dum ses tagoj la Eternulo kreis la ĉielon kaj la teron, la maron, kaj ĉion, kio estas en ili, sed en la sepa tago Li ripozis. Tial la Eternulo benis la tagon sabatan kaj sanktigis ĝin. <li>Respektu vian patron kaj vian patrinon, por ke longe daŭru via vivo sur la tero, kiun la Eternulo, via Dio, donas al vi. <li>Ne mortigu. <li>Ne adultu. <li>Ne ŝtelu. <li>Ne parolu kontraŭ via proksimulo malveran ateston. <li>Ne deziru la edzinon de via proksimulo. <li> Ne deziru la domon de via proksimulo, nek lian sklavon, nek lian sklavinon, nek lian bovon, nek lian azenon, nek ion, kio apartenas al via proksimulo. </ol> === Ortodoksa k. kalvinisma nombrado === Kaj Dio diris ĉiujn sekvantajn vortojn: Mi estas la Eternulo, via Dio, kiu elkondukis vin el la lando Egipta, el la domo de sklaveco. <ol> <li>Ne ekzistu ĉe vi aliaj dioj antaŭ Mi. <li> Ne faru al vi idolon, nek bildon de io, kio estas en la ĉielo supre aŭ sur la tero malsupre aŭ en la akvo sub la tero; ne kliniĝu antaŭ ili kaj ne servu ilin; ĉar Mi, la Eternulo, via Dio, estas Dio severa, kiu la malbonagon de la patroj punas sur la idoj en la tria kaj kvara generacioj ĉe Miaj malamantoj, kaj kiu faras favorkoraĵon por miloj al Miaj amantoj kaj al la plenumantoj de Miaj ordonoj. <li>Ne malbonuzu la nomon de la Eternulo, via Dio; ĉar la Eternulo ne lasos senpuna tiun, kiu malbonuzas Lian nomon. <li>Memoru pri la tago sabata, ke vi tenu ĝin sankta. Dum ses tagoj laboru kaj faru ĉiujn viajn aferojn; sed la sepa tago estas sabato de la Eternulo, via Dio; faru nenian laboron, nek vi, nek via filo, nek via filino, nek via sklavo, nek via sklavino, nek via bruto, nek via fremdulo, kiu estas inter viaj pordegoj; ĉar dum ses tagoj la Eternulo kreis la ĉielon kaj la teron, la maron, kaj ĉion, kio estas en ili, sed en la sepa tago Li ripozis. Tial la Eternulo benis la tagon sabatan kaj sanktigis ĝin. <li>Respektu vian patron kaj vian patrinon, por ke longe daŭru via vivo sur la tero, kiun la Eternulo, via Dio, donas al vi. <li>Ne mortigu. <li>Ne adultu. <li>Ne ŝtelu. <li>Ne parolu kontraŭ via proksimulo malveran ateston. <li> Ne deziru la domon de via proksimulo; ne deziru la edzinon de via proksimulo, nek lian sklavon, nek lian sklavinon, nek lian bovon, nek lian azenon, nek ion, kio apartenas al via proksimulo. </ol> == Analizo == === Unua ordono === La komentistoj multfoje diskutis, kial ĉi tio ne estas verso pri la Dio de la mondo, kiu kreis la ĉielon kaj la teron, sed la Dio de Izraelo, kiu elkondukis ilin el Egiptujo. Rabeno [[Jehudah Halevi]] vidis ĝin kiel nacia unikeco de Israelo kiel [[Elektita popolo|popolo de elekto]], aliaj komentistoj vidis la specialan engaĝiĝon de la popolo de Israelo pro la fakto ke Dio liberigis ilin de sklaveco. === Dua ordono === La malpermeso de idolkulto estas distancigi sin de la pagana kulturo, kaj de la paganaj kutimoj, kiuj ekzistis en la kultura spaco, kiu "kreis" la superajn potencojn laŭ la bildigo kaj en la figuro de la homoj mem. Kontraste al la pagana kulturo kiu estis plejparte [[Plurismo|plurisma]] kaj [[Panteismo|panteisma]], judismo estas rivelita kiel klare [[Monoteismo|monoteisma]] religio, en kiu dio havas neniun unikan fizikan esprimon. === Tria ordono === Rabenoj interpretis ĉi tiun ordonon kiel malpermesante [[Ĵuro|ĵuri]] en la nomo de Dio vane aŭ mencii la nomon de Dio vane, sed aliaj komentistoj aldonis ke ĝi ankaŭ povas esti vidita kiel malpermeso veni en lia nomo kaj parodii lian reprezentanton sur la tero kiam homo ne venas kun tia intenco, aŭ por preĝi kaj beni sen ia Intenco. === Kvara ordono === La punkto de ĉi tiu [[micvo]] de [[Ŝabato]] estas la ripozo de Dio post la ses tagoj de kreado, kaj la memoro pri la [[Eliro (historia evento)|Eliro el Egiptujo]]. La Ŝabato kaŭzis la humanigon de homo kaj malbaris iom da tempo por la ripozo de la spirito. === Kvina ordono === La promesita rekompenco por ĉi tiu mitcvah estas [[longviveco]] sur la lando de la [[Izraela Lando|Lando de Izraelo]]. Kvankam ŝajnas, ke ĉi tio estas micvo en la kategoriigo inter persono kaj lia amiko, laŭ la tradicia juda kategoriigo estas en tiu de inter persono kaj la dieco. La [[Maharal]] klarigas ke la [[Gepatro|gepatroj]] rilate al siaj filoj, estas speco de "individua Dio" de la homo, ĉar ili kreas lin, donas al li ekziston kaj staradon en la mondo kaj asimilas lian personecon en li, kaj eĉ edukas lin por kredi je unu Dio. === Sesa ordono === La malpermeso de [[murdo]] estas mallonga sen doni guston aŭ kialon kiel ĝi aperas, kiel en la kazo de la rakonto de [[Noa]]. La mallongigo por sociaj malpermesoj elstaras kaj distingas ilin. Laŭ la Rashbam rabeno, murdo kaŭzas morton al alia sen kialo, kontraste al [[mortigo]] kiu ankaŭ inkludas kaŭzi morton foje kun [[racio]] kaj foje senkiale. Alia rabeno ankaŭ diferencigas kaj kredas ke murdo estas la kontraŭleĝa kaŭzo de morto, kontraste al mortigo kiu implikas preni laŭleĝan kaj kontraŭleĝan vivon. Laŭ la komentistoj ne nur rekta murdo estas malpermesita sed kaŭzado de la morto de homo per dirado aŭ sindetenado de doni helpon kiu povus savi la vivon de aliaj. === Sepa ordono === Adulteco estas konsiderata unu el la plej gravaj ofendoj, preskaŭ kiel murdo, ĉar ĝi [[Profana|profanas]] kaj [[Geedziĝo|geedziĝon]] kaj [[Familio|familion]]. Laŭ [[Raŝi]] kaj [[Ramban]], tio estas nur la edzino de viro. Aliflanke, laŭ aliaj ĉi tiuj ĉiuj estas malpermesoj pri [[incesto]]. === Oka ordono === Laŭ iuj komentistoj, temas pri komerco, forkapto kaj kontrabandado de homoj, "ŝtelado de homo kaj vendado de li", kaj ne pri ŝtelado de posedaĵoj, sur kiu aperas aparta malpermeso ([[Levidoj]], ĉapitro dek naŭ, verso dek unu). === Naŭa ordono === Malvera atesto povas rezultigi la morton aŭ ŝtelon de naivuloj, do speciala zorgo devas esti prenita por alveni al la [[vero]]. === Deka ordono === La malpermeso de [[Avido|avideco]] estas la malpermeso de avidado kaj dezirado de la [[posedaĵo]] de aliaj, same kiel avidi sian edzinon. Kelkaj komentistoj opiniis ke avideco ne estas nura [[Kontemplo|kontemplado]] kiu ekestas en la koro de persono por deziri la posedaĵon de aliaj, sed inkludas plani kaj ploti pensojn por transdoni la posedaĵon de aliaj al li. La malpermeso de avideco estas la sigelo de la dua tabulo, ĉar ĝi povas fakte kaŭzi malobservon de la kvar antaŭaj ordonoj: adulto, murdo, falsĵuro kaj ŝtelo. == Adaptita versio de la Dekalogo por la Esperantismo == Jen adaptita versio de "La Dekalogo por Esperanto", inspirita de la originala Dekalogo de la Biblio sed fokusita sur la principoj kaj valoroj de la Esperanto-movado: 1. Vi ne havos aliajn lingvojn antaŭ Esperanto en internaciaj rilatoj. 2. Vi ne misuzos la nomon de Zamenhof vane, sed respektos lian vizion. 3. Memoru la Zamenhof-tagon kaj faru ĝin sankta por la movado. 4. Honoru la Fundamenton de Esperanto kaj ĝiajn 16 regulojn. 5. Vi ne murdos la esperojn de komencantoj per tro da kritiko. 6. Vi ne adultos kun aliaj planlingvoj. 7. Vi ne ŝtelos vortojn el naciaj lingvoj sen neceso. 8. Vi ne falsatestus pri la malfacileco de Esperanto. 9. Vi ne deziros la propran lingvon de via najbaro por internacia komunikado. 10. Vi ne avidos la privilegiojn de la angla lingvo, sed laboros por lingva justeco. Bonvolu noti, ke ĉi tiu "Dekalogo" estas humura kaj metafora adapto, ne serioza religia aŭ morala kodo. Ĝi simple celas kapti kelkajn el la ĉefaj ideoj kaj valoroj asociitaj kun la Esperanto-movado en amuza maniero. == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="190"> Dosiero:Ten_Commandments_Monument.jpg|<!-- en:The Ten Commandments on a monument in the grounds of the Texas State Capitol en→eo:La La Dekalogo (super, sur) (a, _) monumento (in, en) la (stadiono, bieno) (da, de) la Teksaso (Ŝtato, Deklari, Regno, Stato, Ŝtata) _Capitol_ --> Dosiero:Decalogue_parchment_by_Jekuthiel_Sofer_1768.jpg|<!-- en:This 1768 parchment (612x502 mm) by [[Jekuthiel Sofer]] emulated 1675 decalogue at the Esnoga synagogue of Amsterdam en→eo:(Tio ĉi, Ĉi-tio) 1768 pergameno (_612x502_ mm) (by, pera, ĉe, de, fare de, preter) [[_Jekuthiel_ _Sofer_]] _emulated_ 1675 _decalogue_ (at, ĉe, en) la _Esnoga_ sinagogo (da, de) Amsterdamo --> Dosiero:2nd_century_Hebrew_decalogue.jpg|<!-- en:Manuscript of decalogue (2nd century?), containing variations from the [[Masoretic Text]]. en→eo:Manuskripto (da, de) _decalogue_ (2-a jarcento?), enhavante _variations_ (de, ek de, el) la [[_Masoretic_ Teksto]]. --> Dosiero:TenCommandmentsAustinStateCapitol.jpg|<!-- en:A controversial Ten Commandments display at the Texas State Capitol in Austin. en→eo:(A, _) _controversial_ La Dekalogo (elmontri, montri, spektaklo) (at, ĉe, en) la Teksaso (Ŝtato, Deklari, Regno, Stato, Ŝtata) _Capitol_ (in, en) _Austin_. --> Dosiero:Ten Commandments monument in Alabama.jpg </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commons=Ten Commandments|commonscat=Ten Commandments|ReVo=dekalo}} * [[Peko]] * [[Teologiaj virtoj]] * [[Ora regulo]] * [[Monto Sinajo]] * [[Sep Leĝoj de Noa]] * [[Papiruso Nash]] == Eksteraj ligiloj == * http://www.bibleinfo.com/Asp/DisplayFullText.asp?BTopicID=2450 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20031114064310/http://www.bibleinfo.com/Asp/DisplayFullText.asp?BTopicID=2450 |date=2003-11-14 }} <!-- ro:Cele Zece Porunci ro→eo:La Dekalogo --> * http://www.studiatibiblia.ro {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060108173704/http://www.studiatibiblia.ro/ |date=2006-01-08 }} <!-- ro:StudiaţiBiblia.ro --> * http://en.wikipedia.org/wiki/Ten_commandments <!-- ro:Ten Commandments - Wikipedia ro→eo:_Ten_ _Commandments_ - Vikipedio --> * http://www.catholic.org.hk/spiritual/question.htm#two <!-- zh:梵蒂岡天主教要理問答 --> * http://immanuel.net/cb/main/Verse.asp?Book=EXOD&Chap=20#3 <!-- zh:《聖經》出埃及記20章 zh→eo:《Biblio》_出埃及記20章_ --> * http://bible.ort.org/books/pentd2.asp?ACTION=displaypage&BOOK=2&CHAPTER=19 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060113035907/http://bible.ort.org/books/pentd2.asp?ACTION=displaypage&BOOK=2&CHAPTER=19 |date=2006-01-13 }} * http://bible.ort.org/books/pentd2.asp?ACTION=displaypage&BOOK=2&CHAPTER=20 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060113035931/http://bible.ort.org/books/pentd2.asp?ACTION=displaypage&BOOK=2&CHAPTER=20 |date=2006-01-13 }} * http://www.biu.ac.il/JH/Parasha/eng/kitisa/mar.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060426185437/http://www.biu.ac.il/JH/Parasha/eng/kitisa/mar.html |date=2006-04-26 }} * http://www.the-samaritans.com/html_articles/tenth_command.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071226025739/http://www.the-samaritans.com/html_articles/tenth_command.htm |date=2007-12-26 }} * http://www.unification.org/ucbooks/WorldScr/WS-02-03.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060116122349/http://www.unification.org/ucbooks/WorldScr/WS-02-03.htm |date=2006-01-16 }} * http://news.minnesota.publicradio.org/features/200109/10_schmitzr_laxten-m/ * http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0220.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090529012941/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0220.htm |date=2009-05-29 }} <!-- en:text en→eo:teksto --> * http://media.snunit.k12.il/kodeshm/mp3/t0220.mp3 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080307020540/http://media.snunit.k12.il/kodeshm/mp3/t0220.mp3 |date=2008-03-07 }} <!-- en:mp3 --> * http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0505.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080229023317/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0505.htm |date=2008-02-29 }} <!-- en:text en→eo:teksto --> * http://media.snunit.k12.il/kodeshm/mp3/t0505.mp3 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080307020549/http://media.snunit.k12.il/kodeshm/mp3/t0505.mp3 |date=2008-03-07 }} <!-- en:mp3 --> * http://www.mechon-mamre.org/index.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080303194754/http://www.mechon-mamre.org/index.htm |date=2008-03-03 }} <!-- en:The Hebrew Bible in English en→eo:La (Hebrea lingvo, Hebreo) Biblio (in, en) Angla --> * http://pages.prodigy.net/jhonig/message/princip/Intro.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051221114743/http://pages.prodigy.net/jhonig/message/princip/Intro.html |date=2005-12-21 }} <!-- en:Analytical interpretation en→eo:Analitika interpretado --> * http://www.askmoses.com/qa_list.html?h=611 <!-- en:Frequently asked questions about the ten commandments from a Jewish perspective en→eo:_Frequently_ (demandita, petita) demandoj (ĉirkaŭ, pri) la dek _commandments_ (de, ek de, el) (a, _) _Jewish_ perspektivo --> * http://hebrew4christians.com/Scripture/Torah/Ten_Cmds/ten_cmds.html <!-- en:Ten Commandments en→eo:La Dekalogo --> * http://www.vina.cc/stories/PHILOSOPHICAL/2005/6/sixth.commandment.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060220203741/http://www.vina.cc/stories/PHILOSOPHICAL/2005/6/sixth.commandment.html |date=2006-02-20 }} <!-- en:Vaishnava view on Sixth Commandment en→eo:_Vaishnava_ _view_ (super, sur) _Sixth_ _Commandment_ --> * http://www.rationalrevolution.net/articles/ten_commandments.htm <!-- en:The Ten Commandments, American History and American Law en→eo:La La Dekalogo, (Amerika, Usonano, Amerikano) Historio kaj (Amerika, Usonano, Amerikano) (Juro, Leĝo) --> * http://www.newadvent.org/cathen/04153a.htm <!-- en:Catholic Encyclopedia: The Ten Commandments en→eo:Katoliko Enciklopedio: La La Dekalogo --> * http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=192&letter=D <!-- en:Jewish Encyclopedia: Decalogue en→eo:_Jewish_ Enciklopedio: _Decalogue_ --> * http://www.phy6.org/outreach/Jewish/Ekev.htm <!-- en:The 10 commandments and the fate of the tablets en→eo:La 10 _commandments_ kaj la sorto (da, de) la tablojdoj --> * http://sekty.sluzew.dominikanie.pl/k/kkk/kkk_3b.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050424001124/http://sekty.sluzew.dominikanie.pl/k/kkk/kkk_3b.html |date=2005-04-24 }} <!-- pl:Katechizm Katolicki o Dekalogu pl→eo:_Katechizm_ _Katolicki_ o _Dekalogu_ --> * http://www.luter.pl/maly-katechizm.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060213092829/http://luter.pl/maly-katechizm.htm |date=2006-02-13 }} <!-- pl:Mały Katechizm Marcina Lutra o Dekalogu pl→eo:_Mały_ _Katechizm_ _Marcina_ _Lutra_ o _Dekalogu_ --> * http://www.luteranie.pl/www/biblioteka/dpisma/dk/index.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060220084750/http://www.luteranie.pl/www/biblioteka/dpisma/dk/index.htm |date=2006-02-20 }} <!-- pl:Duży Katechizm Marcina Lutra o Dekalogu pl→eo:_Duży_ _Katechizm_ _Marcina_ _Lutra_ o _Dekalogu_ --> * http://www.izrael.badacz.org/historia/patriarchowie_prawo.html <!-- pl:Dekalog według judaizmu pl→eo:La Dekalogo _według_ _judaizmu_ --> * http://www.statenvertaling.net/bijbel/exod/20.html <!-- nl:Volgens Statenvertaling --> * http://raadplegen.catechismus.nl/tien_geboden.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051126180050/http://raadplegen.catechismus.nl/tien_geboden.html |date=2005-11-26 }} <!-- nl:Catechetische formuleringen in België en Nederland nl→eo:_Catechetische_ _formuleringen_ _in_ Belgio _en_ Nederlando --> * http://www.ekd.de/bekenntnisse/45662.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060219022632/http://www.ekd.de/bekenntnisse/45662.html |date=2006-02-19 }} <!-- de:Der Kleine Katechismus --> * http://www.intratext.com/IXT/DEU0035/_P7E.HTM <!-- de:Katholischer Katechismus, Die Zehn Gebote de→eo:_Katholischer_ _Katechismus_, _Die_ La Dekalogo --> * http://www.hagalil.com/judentum/gebote.htm <!-- de:Jüdische Zehn Gebote de→eo:_Jüdische_ La Dekalogo --> * [https://www.monato.be/2004/007952.html HRADIL Jozefo: OPINIO: Ĉu la dekalogo ankoraŭ validas?] el [[Monato (gazeto)|Monato]] (2004/1, p.&nbsp;17) [[Kategorio:Libroj de la Torao]] [[Kategorio:Moralo]] 1ntyrbjc9o6ab8y52idchbgh7z7fkkl 9368058 9368057 2026-05-07T07:02:15Z Sj1mor 12103 9368058 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Moses_and_Aaron_with_the_Tablets_of_the_Law_-_Google_Art_Project.jpg|eta|Pentraĵo de [[Moseo]] kaj [[Aaron]] kun la tabeloj de la interligo, sur kiuj estas skribitaj la Dekalogo en la hebrea.]] [[Dosiero:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|alternative=MCC-31231 Mozes toont de wetstafelen (1).tif|eta|Moseo montras la tabelojn de la leĝo]] La '''Dekalogo''', aŭ Dek Ordonoj, de '''[[Moseo]]''' estas la baza [[moralo]] de '''[[judismo]]''' kaj '''[[kristanismo]]'''. La frazaro aperas en [[Biblio]], en <cite>[[Eliro]] 34:28</cite> kaj en <cite>[[Readmono]] 10:4</cite> verŝajne por du malsimilaj tekstoj,<ref>El. 34:11–27 kaj, verŝajne, Rea. 5:6–21</ref> sed en la populara koncepto, nur la Readmona teksto, kiel simila versio en <cite>Eliro 20</cite><ref>Eliro 20:2-17</ref> estas la vera Dekalogo. Laŭ Biblio, la teksto estis skribita de Moseo (El. 34:28.) aŭ de [[Javeo]] (Rea. 10:4). La Dek Ordonoj estas listo de dek religiaj kaj moralaj ordonoj, kiuj laŭ la Biblio estis diritaj de Dio al la popolo de [[Izraelidoj]] ĉe la [[monto Sinajo]], kaj estis donitaj al Moseo fare de Dio kiam ili estis skribitaj sur la tabeloj de la interligo. La ordonoj estas konsideritaj fundamentaj [[Micvo|micvoj]] en judismo, kaj havas grandan influon sur leĝo kaj moralo en juda, islama kaj kristana kulturo. Kutime en bildoj oni reprezentas la ordonoj sur du tabloj, kiuj havas karekaristan formon de [[duoncirkla arko]] sur staranta [[Ortangulo|rektangulo]]. Tiu ĉi formo ne estas menciita en la Biblio, sed devenas de ilustraĵa tradicio. == Ordo de la ordonoj == Kvankam la Biblio ja diras, ke estas dek ordonoj, la teksto mem estas sen nombrado. Do estas tri ĉefaj nombradoj de la ordonoj de <cite>Eliro 20</cite>: === Juda nombrado === Kaj Dio diris ĉiujn sekvantajn vortojn: <ol> <li> Mi estas la [[Eternulo]], via Dio, kiu elkondukis vin el la [[Antikva Egiptio|lando Egipta]], el la domo de [[sklaveco]]. <li>Ne ekzistu ĉe vi aliaj dioj antaŭ Mi. Ne faru al vi [[Idolo|idolon]], nek [[Bildo|bildon]] de io, kio estas en la [[ĉielo]] supre aŭ sur la tero malsupre aŭ en la akvo sub la tero; ne kliniĝu antaŭ ili kaj ne servu ilin; ĉar Mi, la Eternulo, via Dio, estas Dio severa, kiu la malbonagon de la patroj punas sur la idoj en la tria kaj kvara generacioj ĉe Miaj malamantoj, kaj kiu faras favorkoraĵon por miloj al Miaj amantoj kaj al la plenumantoj de Miaj ordonoj. <li>Ne malbonuzu la nomon de la Eternulo, via Dio; ĉar la Eternulo ne lasos senpuna tiun, kiu malbonuzas Lian nomon. <li>Memoru pri la tago [[sabato|sabata]], ke vi tenu ĝin sankta. Dum ses tagoj laboru kaj faru ĉiujn viajn aferojn; sed la sepa tago estas sabato de la Eternulo, via Dio; faru nenian laboron, nek vi, nek via filo, nek via filino, nek via sklavo, nek via sklavino, nek via bruto, nek via fremdulo, kiu estas inter viaj pordegoj; ĉar dum ses tagoj la Eternulo kreis la ĉielon kaj la [[tero]]n, la maron, kaj ĉion, kio estas en ili, sed en la sepa tago Li ripozis. Tial la Eternulo benis la tagon sabatan kaj sanktigis ĝin. <li>Respektu vian patron kaj vian patrinon, por ke longe daŭru via vivo sur la tero, kiun la Eternulo, via Dio, donas al vi. <li>Ne [[Mortigo|mortigu]]. <li>Ne [[Adulto|adultu]]. <li>Ne [[Ŝtelo|ŝtelu]]. <li>Ne parolu kontraŭ via proksimulo malveran [[Atesto|ateston]]. <li>Ne deziru la domon de via proksimulo; ne deziru la edzinon de via proksimulo, nek lian sklavon, nek lian sklavinon, nek lian bovon, nek lian azenon, nek ion, kio apartenas al via proksimulo. </ol> Laŭ la juda vidpunkto, la [[kristanoj]] ignoras la Unuan Ordonon sed kompensas per la fendado de alia ordono: la [[katolikoj]] kaj [[luteranismo|luteranoj]] fendas la Dekan Ordonon dum la [[ortodoksuloj]] kaj ne-luteranaj [[protestantoj]] fendas la Duan Ordonon: === Katolika k. luterana nombrado === La katolika nombrado estas la de [[Aŭgusteno]]: Kaj Dio diris ĉiujn sekvantajn vortojn: Mi estas la Eternulo, via Dio, kiu elkondukis vin el la lando Egipta, el la domo de sklaveco. <ol> <li>Ne ekzistu ĉe vi aliaj dioj antaŭ Mi. Ne faru al vi idolon, nek bildon de io, kio estas en la ĉielo supre aŭ sur la tero malsupre aŭ en la akvo sub la tero; ne kliniĝu antaŭ ili kaj ne servu ilin; ĉar Mi, la Eternulo, via Dio, estas Dio severa, kiu la malbonagon de la patroj punas sur la idoj en la tria kaj kvara generacioj ĉe Miaj malamantoj, kaj kiu faras favorkoraĵon por miloj al Miaj amantoj kaj al la plenumantoj de Miaj ordonoj. <li>Ne malbonuzu la nomon de la Eternulo, via Dio; ĉar la Eternulo ne lasos senpuna tiun, kiu malbonuzas Lian nomon. <li>Memoru pri la tago sabata, ke vi tenu ĝin sankta. Dum ses tagoj laboru kaj faru ĉiujn viajn aferojn; sed la sepa tago estas sabato de la Eternulo, via Dio; faru nenian laboron, nek vi, nek via filo, nek via filino, nek via sklavo, nek via sklavino, nek via bruto, nek via fremdulo, kiu estas inter viaj pordegoj; ĉar dum ses tagoj la Eternulo kreis la ĉielon kaj la teron, la maron, kaj ĉion, kio estas en ili, sed en la sepa tago Li ripozis. Tial la Eternulo benis la tagon sabatan kaj sanktigis ĝin. <li>Respektu vian patron kaj vian patrinon, por ke longe daŭru via vivo sur la tero, kiun la Eternulo, via Dio, donas al vi. <li>Ne mortigu. <li>Ne adultu. <li>Ne ŝtelu. <li>Ne parolu kontraŭ via proksimulo malveran ateston. <li>Ne deziru la edzinon de via proksimulo. <li> Ne deziru la domon de via proksimulo, nek lian sklavon, nek lian sklavinon, nek lian bovon, nek lian azenon, nek ion, kio apartenas al via proksimulo. </ol> === Ortodoksa k. kalvinisma nombrado === Kaj Dio diris ĉiujn sekvantajn vortojn: Mi estas la Eternulo, via Dio, kiu elkondukis vin el la lando Egipta, el la domo de sklaveco. <ol> <li>Ne ekzistu ĉe vi aliaj dioj antaŭ Mi. <li> Ne faru al vi idolon, nek bildon de io, kio estas en la ĉielo supre aŭ sur la tero malsupre aŭ en la akvo sub la tero; ne kliniĝu antaŭ ili kaj ne servu ilin; ĉar Mi, la Eternulo, via Dio, estas Dio severa, kiu la malbonagon de la patroj punas sur la idoj en la tria kaj kvara generacioj ĉe Miaj malamantoj, kaj kiu faras favorkoraĵon por miloj al Miaj amantoj kaj al la plenumantoj de Miaj ordonoj. <li>Ne malbonuzu la nomon de la Eternulo, via Dio; ĉar la Eternulo ne lasos senpuna tiun, kiu malbonuzas Lian nomon. <li>Memoru pri la tago sabata, ke vi tenu ĝin sankta. Dum ses tagoj laboru kaj faru ĉiujn viajn aferojn; sed la sepa tago estas sabato de la Eternulo, via Dio; faru nenian laboron, nek vi, nek via filo, nek via filino, nek via sklavo, nek via sklavino, nek via bruto, nek via fremdulo, kiu estas inter viaj pordegoj; ĉar dum ses tagoj la Eternulo kreis la ĉielon kaj la teron, la maron, kaj ĉion, kio estas en ili, sed en la sepa tago Li ripozis. Tial la Eternulo benis la tagon sabatan kaj sanktigis ĝin. <li>Respektu vian patron kaj vian patrinon, por ke longe daŭru via vivo sur la tero, kiun la Eternulo, via Dio, donas al vi. <li>Ne mortigu. <li>Ne adultu. <li>Ne ŝtelu. <li>Ne parolu kontraŭ via proksimulo malveran ateston. <li> Ne deziru la domon de via proksimulo; ne deziru la edzinon de via proksimulo, nek lian sklavon, nek lian sklavinon, nek lian bovon, nek lian azenon, nek ion, kio apartenas al via proksimulo. </ol> == Analizo == === Unua ordono === La komentistoj multfoje diskutis, kial ĉi tio ne estas verso pri la Dio de la mondo, kiu kreis la ĉielon kaj la teron, sed la Dio de Izraelo, kiu elkondukis ilin el Egiptujo. Rabeno [[Jehudah Halevi]] vidis ĝin kiel nacia unikeco de Israelo kiel [[Elektita popolo|popolo de elekto]], aliaj komentistoj vidis la specialan engaĝiĝon de la popolo de Israelo pro la fakto ke Dio liberigis ilin de sklaveco. === Dua ordono === La malpermeso de idolkulto estas distancigi sin de la pagana kulturo, kaj de la paganaj kutimoj, kiuj ekzistis en la kultura spaco, kiu "kreis" la superajn potencojn laŭ la bildigo kaj en la figuro de la homoj mem. Kontraste al la pagana kulturo kiu estis plejparte [[Plurismo|plurisma]] kaj [[Panteismo|panteisma]], judismo estas rivelita kiel klare [[Monoteismo|monoteisma]] religio, en kiu dio havas neniun unikan fizikan esprimon. === Tria ordono === Rabenoj interpretis ĉi tiun ordonon kiel malpermesante [[Ĵuro|ĵuri]] en la nomo de Dio vane aŭ mencii la nomon de Dio vane, sed aliaj komentistoj aldonis ke ĝi ankaŭ povas esti vidita kiel malpermeso veni en lia nomo kaj parodii lian reprezentanton sur la tero kiam homo ne venas kun tia intenco, aŭ por preĝi kaj beni sen ia Intenco. === Kvara ordono === La punkto de ĉi tiu [[micvo]] de [[Ŝabato]] estas la ripozo de Dio post la ses tagoj de kreado, kaj la memoro pri la [[Eliro (historia evento)|Eliro el Egiptujo]]. La Ŝabato kaŭzis la humanigon de homo kaj malbaris iom da tempo por la ripozo de la spirito. === Kvina ordono === La promesita rekompenco por ĉi tiu mitcvah estas [[longviveco]] sur la lando de la [[Izraela Lando|Lando de Izraelo]]. Kvankam ŝajnas, ke ĉi tio estas micvo en la kategoriigo inter persono kaj lia amiko, laŭ la tradicia juda kategoriigo estas en tiu de inter persono kaj la dieco. La [[Maharal]] klarigas ke la [[Gepatro|gepatroj]] rilate al siaj filoj, estas speco de "individua Dio" de la homo, ĉar ili kreas lin, donas al li ekziston kaj staradon en la mondo kaj asimilas lian personecon en li, kaj eĉ edukas lin por kredi je unu Dio. === Sesa ordono === La malpermeso de [[murdo]] estas mallonga sen doni guston aŭ kialon kiel ĝi aperas, kiel en la kazo de la rakonto de [[Noa]]. La mallongigo por sociaj malpermesoj elstaras kaj distingas ilin. Laŭ la Rashbam rabeno, murdo kaŭzas morton al alia sen kialo, kontraste al [[mortigo]] kiu ankaŭ inkludas kaŭzi morton foje kun [[racio]] kaj foje senkiale. Alia rabeno ankaŭ diferencigas kaj kredas ke murdo estas la kontraŭleĝa kaŭzo de morto, kontraste al mortigo kiu implikas preni laŭleĝan kaj kontraŭleĝan vivon. Laŭ la komentistoj ne nur rekta murdo estas malpermesita sed kaŭzado de la morto de homo per dirado aŭ sindetenado de doni helpon kiu povus savi la vivon de aliaj. === Sepa ordono === Adulteco estas konsiderata unu el la plej gravaj ofendoj, preskaŭ kiel murdo, ĉar ĝi [[Profana|profanas]] kaj [[Geedziĝo|geedziĝon]] kaj [[Familio|familion]]. Laŭ [[Raŝi]] kaj [[Ramban]], tio estas nur la edzino de viro. Aliflanke, laŭ aliaj ĉi tiuj ĉiuj estas malpermesoj pri [[incesto]]. === Oka ordono === Laŭ iuj komentistoj, temas pri komerco, forkapto kaj kontrabandado de homoj, "ŝtelado de homo kaj vendado de li", kaj ne pri ŝtelado de posedaĵoj, sur kiu aperas aparta malpermeso ([[Levidoj]], ĉapitro dek naŭ, verso dek unu). === Naŭa ordono === Malvera atesto povas rezultigi la morton aŭ ŝtelon de naivuloj, do speciala zorgo devas esti prenita por alveni al la [[vero]]. === Deka ordono === La malpermeso de [[Avido|avideco]] estas la malpermeso de avidado kaj dezirado de la [[posedaĵo]] de aliaj, same kiel avidi sian edzinon. Kelkaj komentistoj opiniis ke avideco ne estas nura [[Kontemplo|kontemplado]] kiu ekestas en la koro de persono por deziri la posedaĵon de aliaj, sed inkludas plani kaj ploti pensojn por transdoni la posedaĵon de aliaj al li. La malpermeso de avideco estas la sigelo de la dua tabulo, ĉar ĝi povas fakte kaŭzi malobservon de la kvar antaŭaj ordonoj: adulto, murdo, falsĵuro kaj ŝtelo. == Adaptita versio de la Dekalogo por la Esperantismo == Jen adaptita versio de "La Dekalogo por Esperanto", inspirita de la originala Dekalogo de la Biblio sed fokusita sur la principoj kaj valoroj de la Esperanto-movado: 1. Vi ne havos aliajn lingvojn antaŭ Esperanto en internaciaj rilatoj. 2. Vi ne misuzos la nomon de Zamenhof vane, sed respektos lian vizion. 3. Memoru la Zamenhof-tagon kaj faru ĝin sankta por la movado. 4. Honoru la Fundamenton de Esperanto kaj ĝiajn 16 regulojn. 5. Vi ne murdos la esperojn de komencantoj per tro da kritiko. 6. Vi ne adultos kun aliaj planlingvoj. 7. Vi ne ŝtelos vortojn el naciaj lingvoj sen neceso. 8. Vi ne falsatestus pri la malfacileco de Esperanto. 9. Vi ne deziros la propran lingvon de via najbaro por internacia komunikado. 10. Vi ne avidos la privilegiojn de la angla lingvo, sed laboros por lingva justeco. Bonvolu noti, ke ĉi tiu "Dekalogo" estas humura kaj metafora adapto, ne serioza religia aŭ morala kodo. Ĝi simple celas kapti kelkajn el la ĉefaj ideoj kaj valoroj asociitaj kun la Esperanto-movado en amuza maniero. == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="190"> Dosiero:Ten_Commandments_Monument.jpg|<!-- en:The Ten Commandments on a monument in the grounds of the Texas State Capitol en→eo:La La Dekalogo (super, sur) (a, _) monumento (in, en) la (stadiono, bieno) (da, de) la Teksaso (Ŝtato, Deklari, Regno, Stato, Ŝtata) _Capitol_ --> Dosiero:Decalogue_parchment_by_Jekuthiel_Sofer_1768.jpg|<!-- en:This 1768 parchment (612x502 mm) by [[Jekuthiel Sofer]] emulated 1675 decalogue at the Esnoga synagogue of Amsterdam en→eo:(Tio ĉi, Ĉi-tio) 1768 pergameno (_612x502_ mm) (by, pera, ĉe, de, fare de, preter) [[_Jekuthiel_ _Sofer_]] _emulated_ 1675 _decalogue_ (at, ĉe, en) la _Esnoga_ sinagogo (da, de) Amsterdamo --> Dosiero:2nd_century_Hebrew_decalogue.jpg|<!-- en:Manuscript of decalogue (2nd century?), containing variations from the [[Masoretic Text]]. en→eo:Manuskripto (da, de) _decalogue_ (2-a jarcento?), enhavante _variations_ (de, ek de, el) la [[_Masoretic_ Teksto]]. --> Dosiero:TenCommandmentsAustinStateCapitol.jpg|<!-- en:A controversial Ten Commandments display at the Texas State Capitol in Austin. en→eo:(A, _) _controversial_ La Dekalogo (elmontri, montri, spektaklo) (at, ĉe, en) la Teksaso (Ŝtato, Deklari, Regno, Stato, Ŝtata) _Capitol_ (in, en) _Austin_. --> Dosiero:Ten Commandments monument in Alabama.jpg </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commons=Ten Commandments|commonscat=Ten Commandments|ReVo=dekalo}} * [[Peko]] * [[Teologiaj virtoj]] * [[Ora regulo]] * [[Monto Sinajo]] * [[Sep Leĝoj de Noa]] * [[Papiruso Nash]] == Eksteraj ligiloj == * http://www.bibleinfo.com/Asp/DisplayFullText.asp?BTopicID=2450 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20031114064310/http://www.bibleinfo.com/Asp/DisplayFullText.asp?BTopicID=2450 |date=2003-11-14 }} <!-- ro:Cele Zece Porunci ro→eo:La Dekalogo --> * http://www.studiatibiblia.ro {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060108173704/http://www.studiatibiblia.ro/ |date=2006-01-08 }} <!-- ro:StudiaţiBiblia.ro --> * http://en.wikipedia.org/wiki/Ten_commandments <!-- ro:Ten Commandments - Wikipedia ro→eo:_Ten_ _Commandments_ - Vikipedio --> * http://www.catholic.org.hk/spiritual/question.htm#two <!-- zh:梵蒂岡天主教要理問答 --> * http://immanuel.net/cb/main/Verse.asp?Book=EXOD&Chap=20#3 <!-- zh:《聖經》出埃及記20章 zh→eo:《Biblio》_出埃及記20章_ --> * http://bible.ort.org/books/pentd2.asp?ACTION=displaypage&BOOK=2&CHAPTER=19 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060113035907/http://bible.ort.org/books/pentd2.asp?ACTION=displaypage&BOOK=2&CHAPTER=19 |date=2006-01-13 }} * http://bible.ort.org/books/pentd2.asp?ACTION=displaypage&BOOK=2&CHAPTER=20 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060113035931/http://bible.ort.org/books/pentd2.asp?ACTION=displaypage&BOOK=2&CHAPTER=20 |date=2006-01-13 }} * http://www.biu.ac.il/JH/Parasha/eng/kitisa/mar.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060426185437/http://www.biu.ac.il/JH/Parasha/eng/kitisa/mar.html |date=2006-04-26 }} * http://www.the-samaritans.com/html_articles/tenth_command.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071226025739/http://www.the-samaritans.com/html_articles/tenth_command.htm |date=2007-12-26 }} * http://www.unification.org/ucbooks/WorldScr/WS-02-03.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060116122349/http://www.unification.org/ucbooks/WorldScr/WS-02-03.htm |date=2006-01-16 }} * http://news.minnesota.publicradio.org/features/200109/10_schmitzr_laxten-m/ * http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0220.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090529012941/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0220.htm |date=2009-05-29 }} <!-- en:text en→eo:teksto --> * http://media.snunit.k12.il/kodeshm/mp3/t0220.mp3 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080307020540/http://media.snunit.k12.il/kodeshm/mp3/t0220.mp3 |date=2008-03-07 }} <!-- en:mp3 --> * http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0505.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080229023317/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0505.htm |date=2008-02-29 }} <!-- en:text en→eo:teksto --> * http://media.snunit.k12.il/kodeshm/mp3/t0505.mp3 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080307020549/http://media.snunit.k12.il/kodeshm/mp3/t0505.mp3 |date=2008-03-07 }} <!-- en:mp3 --> * http://www.mechon-mamre.org/index.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080303194754/http://www.mechon-mamre.org/index.htm |date=2008-03-03 }} <!-- en:The Hebrew Bible in English en→eo:La (Hebrea lingvo, Hebreo) Biblio (in, en) Angla --> * http://pages.prodigy.net/jhonig/message/princip/Intro.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051221114743/http://pages.prodigy.net/jhonig/message/princip/Intro.html |date=2005-12-21 }} <!-- en:Analytical interpretation en→eo:Analitika interpretado --> * http://www.askmoses.com/qa_list.html?h=611 <!-- en:Frequently asked questions about the ten commandments from a Jewish perspective en→eo:_Frequently_ (demandita, petita) demandoj (ĉirkaŭ, pri) la dek _commandments_ (de, ek de, el) (a, _) _Jewish_ perspektivo --> * http://hebrew4christians.com/Scripture/Torah/Ten_Cmds/ten_cmds.html <!-- en:Ten Commandments en→eo:La Dekalogo --> * http://www.vina.cc/stories/PHILOSOPHICAL/2005/6/sixth.commandment.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060220203741/http://www.vina.cc/stories/PHILOSOPHICAL/2005/6/sixth.commandment.html |date=2006-02-20 }} <!-- en:Vaishnava view on Sixth Commandment en→eo:_Vaishnava_ _view_ (super, sur) _Sixth_ _Commandment_ --> * http://www.rationalrevolution.net/articles/ten_commandments.htm <!-- en:The Ten Commandments, American History and American Law en→eo:La La Dekalogo, (Amerika, Usonano, Amerikano) Historio kaj (Amerika, Usonano, Amerikano) (Juro, Leĝo) --> * http://www.newadvent.org/cathen/04153a.htm <!-- en:Catholic Encyclopedia: The Ten Commandments en→eo:Katoliko Enciklopedio: La La Dekalogo --> * http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=192&letter=D <!-- en:Jewish Encyclopedia: Decalogue en→eo:_Jewish_ Enciklopedio: _Decalogue_ --> * http://www.phy6.org/outreach/Jewish/Ekev.htm <!-- en:The 10 commandments and the fate of the tablets en→eo:La 10 _commandments_ kaj la sorto (da, de) la tablojdoj --> * http://sekty.sluzew.dominikanie.pl/k/kkk/kkk_3b.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050424001124/http://sekty.sluzew.dominikanie.pl/k/kkk/kkk_3b.html |date=2005-04-24 }} <!-- pl:Katechizm Katolicki o Dekalogu pl→eo:_Katechizm_ _Katolicki_ o _Dekalogu_ --> * http://www.luter.pl/maly-katechizm.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060213092829/http://luter.pl/maly-katechizm.htm |date=2006-02-13 }} <!-- pl:Mały Katechizm Marcina Lutra o Dekalogu pl→eo:_Mały_ _Katechizm_ _Marcina_ _Lutra_ o _Dekalogu_ --> * http://www.luteranie.pl/www/biblioteka/dpisma/dk/index.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060220084750/http://www.luteranie.pl/www/biblioteka/dpisma/dk/index.htm |date=2006-02-20 }} <!-- pl:Duży Katechizm Marcina Lutra o Dekalogu pl→eo:_Duży_ _Katechizm_ _Marcina_ _Lutra_ o _Dekalogu_ --> * http://www.izrael.badacz.org/historia/patriarchowie_prawo.html <!-- pl:Dekalog według judaizmu pl→eo:La Dekalogo _według_ _judaizmu_ --> * http://www.statenvertaling.net/bijbel/exod/20.html <!-- nl:Volgens Statenvertaling --> * http://raadplegen.catechismus.nl/tien_geboden.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051126180050/http://raadplegen.catechismus.nl/tien_geboden.html |date=2005-11-26 }} <!-- nl:Catechetische formuleringen in België en Nederland nl→eo:_Catechetische_ _formuleringen_ _in_ Belgio _en_ Nederlando --> * http://www.ekd.de/bekenntnisse/45662.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060219022632/http://www.ekd.de/bekenntnisse/45662.html |date=2006-02-19 }} <!-- de:Der Kleine Katechismus --> * http://www.intratext.com/IXT/DEU0035/_P7E.HTM <!-- de:Katholischer Katechismus, Die Zehn Gebote de→eo:_Katholischer_ _Katechismus_, _Die_ La Dekalogo --> * http://www.hagalil.com/judentum/gebote.htm <!-- de:Jüdische Zehn Gebote de→eo:_Jüdische_ La Dekalogo --> * [https://www.monato.be/2004/007952.html HRADIL Jozefo: OPINIO: Ĉu la dekalogo ankoraŭ validas?] el [[Monato (gazeto)|Monato]] (2004/1, p.&nbsp;17) [[Kategorio:Libroj de la Torao]] [[Kategorio:Moralo]] 7djwzp2dg8pnjbdje11ivakm6ttck2y 0 2776 9367635 9257257 2026-05-06T12:16:29Z Sj1mor 12103 9367635 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Columbine High USGS.png|eta|300px|Aerfoto de la lernejo]] '''Masakro de Columbine''' [kalumbajn'] estas la masakro ĉe la gimnazio Columbine proksime de [[Littleton (Kolorado)|Littleton]], [[Koloradio]], [[Usono]]. Du studentoj, [[Dylan Klebold]] kaj [[Eric Harris]] pafmortigis unu instruiston kaj 12 studentojn. Poste ili sinmortigis. La masakro okazis je la [[20-a de aprilo]] [[1999]], la 110-a naskiĝtago de [[Adolf Hitler]]. El la 12 studentoj, 8 estis konataj kiel [[kristanoj]]. La mortigitoj (kaj iliaj aĝoj): # [[Cassie Bernall]], 17 # [[Steven Curnow]], 14 # [[Corey DePOOTER]], 17 # [[Kelly Fleming]], 16 # [[Eric Harris]], 18, mortiginto (* [[9-a de aprilo]] [[1981]] en [[Wichita (Kansas)|Wichita]], [[Kansas]]; † [[20-a de aprilo]] en [[1999]] en [[Littleton (Colorado)|Littleton]], [[Colorado]]) # [[Matthew Kechter]], 16 # [[Dylan Klebold]], 17, mortiginto (* [[11-a de septembro]] [[1981]] en Lakewood, Colorado; † 20-a de aprilo 1999 en Littleton, Colorado) # [[Daniel Mauser]], 15 # [[Daniel Rohrbough]], 15 # [[William 'Dave' Sanders]], 47, instruisto # [[Rachel Scott]], 17 # [[Isaiah Shoels]], 18 # [[John Tomlin]], 16 # [[Lauren Townsend]], 18 # [[Kyle Velasquez]] == Vidu ankaŭ == * ''[[Bowling for Columbine]]'' * [[Masakro ĉe Red Lake High School]] * [[Lerneja masakro]] {{Projektoj}} {{-}} == Eksteraj ligiloj == * http://www.slate.com/id/2099203 * http://www.boulderdailycamera.com/shooting/21map.html * http://www.danielmauser.com * http://media.mnginteractive.com/media/paper36/Columbine_Grand_Jury_Report.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040922000000/http://media.mnginteractive.com/media/paper36/Columbine_Grand_Jury_Report.pdf |date=2004-09-22 }} {{Unua}} [[Kategorio:Lernejaj masakroj|Columbine]] [[Kategorio:Historio de Usono|Columbine]] [[Kategorio:Kriminaleco en Usono]] 267jyc58c9vtyw6u7ky7pcrcrxi4foz 0 3344 9367904 9348585 2026-05-06T21:54:15Z Inzessin 252189 9367904 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = República Portuguesa | eonomo = Portugala Respubliko | flago = [[Dosiero:Flago-de-Portugalio.svg|150px|Flago de Portugalio]] | blazono = [[Dosiero:Coat of arms of Portugal.svg|120px|Blazono de Portugalio]] | nacia himno = [[A Portuguesa]] | nacia devizo = | lokigo-bildo = [[Dosiero:EU-Portugal.svg|250px|Situo]] | oficiala lingvo = [[Portugala lingvo|portugala]] | lingvoj = | ĉefurbo = [[Lisbono]] | religio = [[Kristanismo|kristana]] | km2 = 92391 | akvo = 0.5 | loĝantoj = Portugaloj | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro-jaro = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝdenso = 112.2 | vivlongeco = | valuto = [[Eŭro]] | valuta kodo = EUR | horzono = <br /> UTC+1 (somere) | ttt = pt | landkodo = PT | tel = 351 | politika sistemo = [[Respubliko]] | ŝtatestro = [[Prezidento]]<br />[[António José Seguro]] | ĉefministro = [[Luís Montenegro]] | nacia tago = [[25-an de julio]] | sendependeco = [[25-an de julio]] [[1139]] | de kiu = | esperanto-asocio = [[Portugala Esperanto Asocio]] | MEP = 249,89 miliardoj [[USD]] | MEP jaro = 2021 | MEP pokapa =20731 dolaroj (2021) }} '''Portugalio''', aŭ '''Portugalujo''', estas eŭropa [[lando]] troviĝanta en sudokcidenta terlango de la kontinento, en la okcidenta parto de [[Iberio]], fakte ĝi enhavas la plej okcidentan areon en Eŭropo ([[Cabo da Roca]]). Unusola ĝia najbaranta ŝtato estas [[Hispanio]], okcidentajn kaj sudajn bordojn prilavas akvoj de [[Atlantiko]]. Al Portugalio plu apartenas kelkaj insulaj teritorioj sur apudaj akvoj: [[Acoroj]], [[Madejro]] (ambaŭ aŭtonomaj regionoj kun siaj propraj regionaj registaroj) kaj senhomaj [[Sovaĝaj insuloj]]. [[Lisbono]] estas la ĉefurbo kaj plej granda urbo laŭ loĝantaro.<ref>Artikolo ''[https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-p.htm Portugalujo]'' en la [[Enciklopedio de Esperanto]] de 1934</ref> Portugalio estas tre malnova lando, loĝata ekde prahistorio, certe de [[keltoj]], kaj vizititaj kaj eĉ invaditaj ofte de diversaj popoloj, inter kiuj fenicoj, grekoj, romianoj, ĝermanoj, araboj ktp. Portugalio kiel lando estis establita dum la komenco de la procezo de konkero fare de kristanoj kontraŭ islamanoj nomita ''[[Reconquista]]''. Fondita en 868, la graflando Portugalio elstaris per la Batalo de São Mamede (1128). La [[Reĝlando Portugalio]] estis poste proklamita post la Batalo de Ourique (1139), kaj la sendependiĝo el ĉefa tiama iberia regno nome [[Reĝlando Leono]] estis agnoskita per la Traktato de Zamoro (1143).<ref>Brian Jenkins, Spyros A. Sofos, [https://books.google.es/books?id=LNRyNG9NNkcC&lpg=1&redir_esc=y Nation and identity in contemporary Europe,] p. 145, Routledge, 1996, ISBN 0-415-12313-5</ref> En la 15-a kaj 16-a jarcentoj, Portugalio establis la unuan tutmondan mar-komercan imperion, kaj tial iĝis unu el la ĉefaj ekonomiaj, politikaj kaj militaj potencoj de la mondo.<ref>Melvin Eugene Page, Penny M. Sonnenburg, p. 481</ref> Dum tiu periodo, nuntempe referencata kiel [[Epoko de Malkovroj]], portugalaj esploristoj pioniris maresploradon per la malkovro por eŭropanoj de la afrika marbordo kaj de tio kio estos [[Brazilo]] (1500). Dum tiu epoko Portugalio monopolis la spickomercon, dividis la mondon en [[Traktato de Tordesillas|du hemisferoj de dominado]] kun [[Reĝlando Kastilio|Kastilio]], kaj la imperio etendiĝis per militkampanjoj en Azio. Ĉirkaŭ la 18-a jarcento tamen, okazaĵoj kiel la [[Lisbona tertremo en 1755]], la okupacio de la lando dum la [[Napoleonaj Militoj]], kaj la sendependigo de Brazilo (1822) kondukis al la dekadenco de Portugalio.<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/portugal/ "The World Factbook".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210109122645/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/portugal |date=2021-01-09 }} cia.gov. Alirita la 14an de Septembro 2015.</ref> Tio estis sekvita de enlanda milito inter liberalaj konstituciistoj kaj konservativaj absolutistoj pri la reĝa sukcedo, kio daŭris el 1828 ĝis 1834. La [[Oktobra revolucio en Portugalio 1910|oktobra revolucio]] de 1910 renversis la malnovan monarkion de Portugalio, kaj establis la demokratian sed nestabilan portugalan Unuan Respublikon, poste renversita de la diktatoreca ''Estado Novo''. Demokratio estis restaŭrita post la [[Revolucio de la Diantoj]] (1974), kiu finigis ankaŭ la Portugalajn Koloniajn Militojn. Portugalujo havas altan nivelon de disvolviĝo. Portugalio lasis profundan kulturan, arkitekturan kaj lingvan influon tra la tuta mondo, kun heredo de ĉirkaŭ 250 milionoj da parolantoj de la [[portugala lingvo]]. Ĝi estas [[disvolviĝinta lando]] kun progresinta [[ekonomio]] kaj alta [[vivnivelo]].<ref>{{cite web|date=8a de Aprilo 2014|title=World Economic Outlook April 2014 - Recovery Strengthens, Remains Uneven|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408225045/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf|archive-date=8a de Aprilo 2014|access-date=20a de Aprilo 2021|website=imf.org}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/au/Documents/public-sector/deloitte-au-ps-social-progress-index-executive-summary-2015-90415.pdf|title=SOCIAL PROGRESS INDEX 2015 : EXECUTIVE SUMMARY|website=2.deloitte.com|access-date=2a de Aŭgusto 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150723035217/https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/au/Documents/public-sector/deloitte-au-ps-social-progress-index-executive-summary-2015-90415.pdf|archivedate=2015-07-23}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.numbeo.com/quality-of-life/rankings_by_country.jsp|title=Quality of Life Index by Country 2020 Mid-Year|website=www.numbeo.com}}</ref> Aldone, ĝi estas alte rangigita en [[Paco|pacindico]], [[demokratio]],<ref>{{cite web|url=https://www.v-dem.net/en/news-publications/democracy-reports/|title=Democracy Reports &#124; V-Dem|website=www.v-dem.net|access-date=14a de Julio 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621135623/https://www.v-dem.net/en/news-publications/democracy-reports/|archive-date=21a de Junio 2019|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190621135623/https://www.v-dem.net/en/news-publications/democracy-reports/ |date=2019-06-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.v-dem.net/en/news-publications/democracy-reports/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-10-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190621135623/https://www.v-dem.net/en/news-publications/democracy-reports/ |arkivdato=2019-06-21 }}</ref> [[gazetarlibereco]], stabileco, [[Indico de Socia Progreso|socia progreso]], prospereco kaj flueco en eksterlandaj lingvoj. Membro de [[Unuiĝintaj Nacioj]], de [[Eŭropa Unio]], de [[Schengen-spaco]] kaj de la [[Konsilio de Eŭropo]], Portugalio estis ankaŭ unue el la fondaj membroj de [[NATO]], de la [[eŭrozono]], de la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo|OEKE]], kaj de la [[Komunumo de portugallingvaj landoj]]. ==Etimologio== Nomo de la lando estiĝis el [[Romia imperio|romia]] markigo ''Portus Cale''. ''[[Cale]]'' estis markigo de origina vilaĝo en delto de rivero [[Doŭro]]. Tiun ĉi teritorion akiris ĉirkaŭ la jaro 200 antaŭ Kristo romianoj de [[Kartago]] en la paso de la [[punikaj militoj|dua punika milito]]. [[Visigotoj]] poste en [[mezepoko]] ŝanĝis nomon de la teritorio al ''Portucale'', kiu pli malfrue donis estiĝon de nomo ''Portugale'', do Portugalio. En la [[9-a jarcento]] nocio Portugalio ensumigis teritorion proksimume inter riveroj [[Minjo]] kaj Doŭro. El la nomo Portugalio estis per ties mallongigo derivita ankaŭ hodiaŭa nomo de urbo troviĝanta sur la loko de la origina vilaĝo ''Cale'', do [[Porto]]. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Portugalio}} Sur la teritorio de Portugalio dum lastaj 3000 jaroj alternis multe da civilizoj. [[Fenicoj]], [[keltoj]], [[grekoj]], [[Kartago|kartaganoj]], [[Romia imperio|romianoj]] kaj [[araboj]] – ĉiuj ŝanĝis kaj markis la evoluon de tiu ĉi parto de Eŭropo, tute sendiference kun la teritorio de apuda nuna Hispanio. En la [[14-a jarcento]] kaj en la [[15-a jarcento]] tio estis male portugaloj, kiuj pro siaj transmaraj malkovroj ŝanĝis la vizaĝon de la tuta mondo. ===Prahistorio=== La regiono de nuntempa Portugalio estis loĝata de [[Neandertaloj]] kaj poste de ''[[Homo sapiens]]'', kiu vagadis la tiaman senliman regionon de norda Iberio.<ref name="Birmp1">David Birmingham (2003), p. 11</ref> Tiuj estis viveltenaj socioj kaj kvankam ili ne establis prosperajn setlejojn, ili ja formis organizitajn societojn. Neolitika Portugalio konis [[aldomigo]]n de gregoj, kultivadon de kelkaj cerealoj kaj fiŝkaptadon ĉe riveroj kaj maro.<ref name=Birmp1/> [[Dosiero:Anta de Arca.JPG|eta|maldekstre|Ĥalkolitika dolmeno ''Anta da Arca''.]] Oni supozas, ke en la unua jarmilo a.n.e., kelkaj tajdoj de [[Keltoj]] invadis Portugalion el Centra Eŭropo kaj inter-pariĝis kun lokanoj, formante [[tribo]]jn.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=So1mDwAAQBAJ&q=different+celtic+tribes+in+Portugal&pg=PA63|title=Portugal: Third Edition|first1=Jay|last1=Heale|first2=Angeline|last2=Koh|first3=Elizabeth|last3=Schmermund|date=15a de Aprilo 2016|publisher=Cavendish Square Publishing, LLC|isbn=978-1-5026-1694-4|via=Google Books}}</ref> Alia teorio sugestas, ke Keltoj jam loĝis en okcidenta Iberio / Portugalio multe antaŭ la grandaj keltaj migradoj el [[Centra Eŭropo]].<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=https://dc.uwm.edu/ekeltoi/vol9/iss1/9/|titolo=Celtic from the West: Alternative Perspectives from Archaeology, Genetics, Language and Literature. Eldonita de Barry Cunliffe kaj John T. Koch. Oxford: Oxbow Books, 2010. 384 paĝoj. ISBN 978-1842174104.|familia nomo=Garstk|persona nomo=Kevin|dato=28a de Aŭgusto 2012|gazeto=E-Keltoi: Journal of Interdisciplinary Celtic Studies|volumo=9|numero=1|ID=ProQuest 1095733285}}</ref> Aldone, nombraj lingvistoj fakuloj en antikva kelta prezentis pruvojn ke la [[Tartezo|Tarteza lingvo]], iam parolita en partoj de nuna sudokcidenta Hispanio kaj suda Portugalio, estas almenaŭ pra-kelta laŭ strukturo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.historyireland.com/pre-history-archaeology/tartessian-europes-newest-and-oldest-celtic-language/|titolo=Tartessian, Europe's newest and oldest Celtic language|dato=5a de Marto 2013}}</ref> Modernaj arkeologio kaj esplorado montras portugalan radikon de [[Keltoj]] kaj en Portugalio kaj aliloke.<ref>{{cite web |title=Our Celtic roots lie in Spain and Portugal |url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/celtic-roots-lie-spain-portugal-2174486 |access-date=11a de Aprilo 2017 |website=Wales Online |last= Devine |first=Darren |date=4a de Majo 2008 }}</ref> Dum tiu periodo kaj ĝis la romianaj invadoj, la kulturo de [[kastrumo]]j (variaĵo de la [[Kulturoj de urnaj kampoj]] konata ankaŭ kiel ''Urnenfelderkultur'') estis fekunda en la areoj de nuntempaj kaj Portugalio kaj Galegio.<ref>{{cite web|last=Trombetta|first=Silvana|date=29a de Marto 2018|title=Celts and the Castro Culture in the Iberian Peninsula – issues of national identity and Proto-Celtic substratum|url=http://ppg.revistas.uema.br/index.php/brathair/article/download/1785/1305|access-date=11a de Julio 2020|website=ppg.revistas.uema.br}}</ref><ref name="auto3">Emerick, Carolyn; kaj aliaj. [https://books.google.es/books?id=te1YDwAAQBAJ&q=gallaecian+druid+culture&pg=PA9&redir_esc=y#v=onepage&q=gallaecian%20druid%20culture&f=false "Europa Sun Issue 4: April 2018".] Carolyn Emerick – via Google Books.</ref> Tiu kulturo, kun la survivantaj elementoj de la Atlantika megalitika kulturo<ref>{{cite web|last=|first=|date=19a de Septembro 2019|title=Celts Part 1|url=https://peopleinhistory.co.uk/celts-part-1|website=People In History|access-date=6a de Julio 2020|archive-date=27a de Septembro 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927060111/https://peopleinhistory.co.uk/celts-part-1|url-status=dead}} {{Citaĵo el la reto |url=https://peopleinhistory.co.uk/celts-part-1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-10-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210927060111/https://peopleinhistory.co.uk/celts-part-1 |arkivdato=2021-09-27 }}</ref> kaj la kontribuoj el plej okcidentmediteraneaj kulturoj, finis en tio kio estis nomita ''Cultura Castreja'' aŭ [[Kultura kastrumo|kastruma kulturo]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dDV-AgAAQBAJ&q=Castro+culture+celt+portugal+Cit%C3%A2nia&pg=PA209|title=The Archaeology of Celtic Art|first=D. W.|last=Harding|date=11a de Junio 2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-26464-3|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C3cUtvx8uwIC&q=Castro+culture+celt+portugal&pg=PA547|title=The Celtic World|first1=Miranda J.|last1=Green|first2=Miranda Jane|last2=Aldhouse-Green|date=11a de Julio 1995|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-05764-6|via=Google Books}}</ref> [[Dosiero:Chão cividade terroso.JPG|eta|dekstre|Arkeologiejo de Cividade de Terroso, kastruma kulturo.]] Ŝajne temis pri patrineca societo, kun militista kaj religia aristokrataro probable kun rilato al la terposedo. La figuroj de maksimumaj aŭtoritatecoj estis la ĉefo (tribestro), de militista tipo kaj kun aŭtoritato en sia kastrumo aŭ klano, kaj la [[druido]], ĉefe kun kuracaj kaj religiaj funkcioj kiuj povus esti komunaj al kelkaj kastrumoj. La kelta kosmogonio restis homogena pro la kutimo de druidoj renkontiĝi en kunsidoj kun la druidoj de aliaj areoj, kiuj sekurigis la transigadon de sciaro kaj la konon de plej gravaj okazaĵoj. La plej fruaj dokumentaj referencoj al la kastruma societo estas havigitaj de kronikistoj de la romiaj militkampanjoj kiel [[Strabo]], [[Herodoto]] kaj [[Plinio la Maljuna]] inter aliaj, pri la socia organizado, kaj priskribante la loĝantojn de tiuj teritorioj, nome la ''Gallaeci'' de nuna Norda Portugalio jene: {{Citaĵo|Grupo de barbaruloj kiuj pasigas la tagon luktante kaj la nokton manĝante, drinkante kaj dancante sub la luno.}} ===Antikva historio=== {{Ĉefartikolo|Luzitanio|Hispanio (Romia Imperio)}} [[Dosiero:Evora-RomanTemple edit.jpg|eta|maldekstra|Romia Templo de [[Évora]], en [[Alentejo]], estas unu el plej bone konservataj [[Historio de Romo|Rom]]-konstruitaj strukturoj en la lando.]] La fruaj grekaj marnavigaciintoj nomis tiun ĉi teritorion ''Ophiussa'' ([[greka lingvo|greke]] ''Lando de serpentoj''), ĉar lokaj loĝantoj adoris [[serpento]]jn. Post ili alnavigaciis al bordoj de Portugalio fenicianoj – ĉirkaŭ la jaro 1104 antaŭ Kristo postlasinte ankaŭ multnombrajn spurojn en la loka kulturo. Post la jaro [[-238|238]] a.K. ekokupis la bordojn de [[Iberio]] [[Kartago|kartaganoj]]. Sed je nuraj dek naŭ jaroj pli poste enpaŝis sur Iberion ankaŭ romianoj, kiuj dum la [[punikaj militoj]] forpuŝis kartaganojn el la duoninsulo. Romianoj ĉi tie kreis parton de Hispana regno nomita ''Lusitania'' (Luzitanio). Romianoj invadis la Iberian Duoninsulon en la jaro 219 a.n.e. Dum la lastaj tagoj de [[Julio Cezaro]], plej granda parto de la duoninsulo estis anekzita al la [[Romia Respubliko]]. La romia konkero de tio kio estas nune parto de Portugalio postulis preskaŭ ducent jarojn kaj la vivojn de militistoj kaj de sklavigitoj kiuj estis mortokondamnitaj en minoj se ne venditaj kiel sklavoj al aliaj partoj de la imperio. Ĝi suferis fortan frapon en la jaro 155 a.n.e., kiam [[Luzitanaj militoj|ribelo]] ekis en la nordo. La Luzitanoj kaj aliaj indiĝenaj triboj, sub estreco de [[Viriato]],<ref>{{cite web|url=https://www.unrv.com/bio/viriathus.php|title=Viriathus And The Lusitanian War &#124; UNRV.com Roman History|website=www.unrv.com}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IY5ABAAAQBAJ&q=viriathus+celtic+lusitania+academia&pg=PT268|title=Viriathus: And the Lusitanian Resistance to Rome, 155–139 BC|first=Luis|last=Silva|date=30a de Julio 2013|publisher=Pen and Sword|isbn=978-1-4738-2689-2|via=Google Books}}</ref> luktis por la kontrolo de la tuta okcidenta Iberio. [[Dosiero:Torre de Centum Cellas.jpg|eta|dekstra|upright=0.92|''Centum Cellas'', en [[Beira]], estas romia ''villa rustica'' el la 1a jarcento a.n.e.]] Romo sendis nombrajn legiojn kaj siajn plej gravajn generalojn al Luzitanio por subpremadi la ribelon, sed malsukcese kaj la Luzitanoj plue konkeris teritorion. La romianestroj devis subaĉeti aliancanojn de Viriato por mortigi lin en 139 a.n.e. Ĉiuokaze la kompleta romiigo de Luzitanio okazis jam en la epoko de [[Visigotoj]]. En 27 a.n.e., Luzitanio akiris la statuso de [[Romia provinco]]. Poste, norda provinco de Luzitanio estis formita, konata kiel ''Gallaecia'', kun ĉefurbo en Bracara Augusta, nuntempe [[Braga]] en norda Portugalio.<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=http://www.postclassical.it/PCA_Vol.10_files/PCA10_Conejo.pdf|titolo=Coins and ''villae'' in late Roman Lusitania: collapse of the Roman currency economy?|familia nomo=Conejo|persona nomo=Noé|jaro=2020|gazeto=Post-Classical Archaeologies|volumo=10|paĝoj=219–246}}</ref> Estas ankoraŭ multaj ruinoj de kastrumoj tra nuntempa Portugalio kaj restaĵoj de la kastruma kulturo. Kelkaj urbaj restaĵoj estas tre grandaj, kiel Konimbriga kaj Mirobriga. Konimbriga estas unu el plej grandaj [[Romia Imperio|romiaj]] setlejoj en Portugalio, je 16&nbsp;km el [[Coimbra]], kiu siavice estis iam ''Aeminium''. Tiu loko havas muzeon kiu ekspozicias objektojn trovitajn de arkeologoj dum la elfosadoj. Kelkaj [[Vorko|vorkoj]] de [[Inĝenierarto|inĝenierado]], kiel [[Banejo|banejoj]], [[Templo|temploj]], [[Ponto|pontoj]], [[Ŝoseo|ŝoseoj]], [[Ĉevalkurejo|ĉevalkurejoj]], [[Teatrejo|teatrejoj]] kaj [[Juĝejo|juĝejoj]] estas konservataj tra la tuta lando. Oni trovis monerojn, kelkajn stampitajn en Luzitania lando, same kiel nombrajn pecojn de [[ceramiko]]. Tiutempaj historiistoj estis [[Paŭlo Orosio]] (ĉ. 375–418)<ref>David Rohrbacher, "Orosius," en ''The Historians of Late Antiquity'' ([[Routledge]], 2002), [https://books.google.com/books?id=TLvK-_fk8TkC&pg=PA135&dq=Orosius+life+OR+biography+OR+born+OR+birth&lr=&num=100&as_brr=3&sig=ACfU3U2atlXMBUN45DliVbnt_fLlckZInw pp. 135–137.] Rohrbacher bazis la naskodaton de Orosio sur la Aŭgustena priskribo de Orosio kiel "juna pastro" kaj "filo laŭ aĝo" en la periodo 414–418, kio metus lian aĝon je 30 aĵ pli juna.</ref> kaj [[Hidacio]] (ĉ. 400–469), episkopo de ''Aquae Flaviae'' (nuntempa [[Chaves (Portugalio)|Chaves]], kiu informis pri la finaj jaroj de la Romia regado kaj la alveno de [[Ĝermanoj|Ĝermanaj popoloj]]. ===Mezepoko=== En la [[5-a jarcento]] estiĝis [[Suevoj|sueva regno]], kiun konkeris [[visigotoj]], je tri jarcentoj pli poste [[araboj]]. En la [[11-a jarcento]] estiĝis en la paso de ''[[Reconquista]]'' portugala grafolando, kiu en la jaro [[1139]] proklamis sin kiel reĝlando. ''Reconquista'' estis el historia vidpunkto longa armea, politika kaj civiliziga procezo de rekonkero de Iberio per eŭropa civilizo, kiu iom post iom dispartigis la t. n. [[kordova ĥalifujo|kordovan ĥalifujon]]. Ĝi kulminis ĝuste pro estiĝo de du [[kristanismo|kristanismaj]], pli precize katolikaj, reĝlandoj – Hispanio kaj Portugalio. Portugaloj rekonkeris [[Lisbono]]n reen en la jaro [[1147]], ''Reconquista'' estis en Portugalio finita en la jaro [[1250]], [[Granado (Hispanio)|Granado]] estis konkerita per kristanoj nur en la jaro [[1492]]. ==== Ĝermanaj regnoj: Sueboj kaj Visigotoj ==== [[Dosiero:Reino suevo.svg|eta|200px|maldekstre|Mapo de la Regno de [[Sueboj]] en la 5a kaj 6a jarcentoj.]] Komence de la 5-a jarcento, [[Ĝermanaj popoloj|ĝermanaj triboj]], ĉefe de [[Sueboj]]<ref name="auto4">{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1957_num_35_1_2022|title=Reconsideration of the History of the Suevi|first=Robert|last=L. Reynolds|date=11a de Julio 1957|journal=Revue belge de Philologie et d'Histoire|volume=35|issue=1|pages=19–47|via=www.persee.fr|doi=10.3406/rbph.1957.2022| issn=0035-0818}}</ref> kaj de [[Vandaloj]] ([[Silingoj]] kaj [[Asdingoj]]) kune kun iliaj aliancanoj, nome [[Sarmatoj]] kaj [[Alanoj]] invadis la [[Iberia Duoninsulo|Iberian Duoninsulon]] kie ili kreis sian regnon. La Regno de [[Sueboj]]<ref name="auto5">{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/37321555|title=IN TEMPORE SUEBORUM. The time of the Suevi in Gallaecia (411-585 AD). Exhibition Catalogue (English)|first=Jorge López|last=Quiroga|journal=Jorge LÓPEZ QUIROGA-Artemio M. MARTÍNEZ TEJERA (kunord.): IN TEMPORE SUEBORUM. The Time of the Sueves in Gallaecia (411-585 AD). The First Medieval Kingdom of the West, Ourense.|date=Januaro 2017|via=www.academia.edu}}</ref> estis la ĝermana postromia regno, establita en la iamaj romiaj provincoj ''Gallaecia''-''[[Lusitania]]''. Oni trovis restaĵojn de la 5-a jarcento de setlejoj de [[Alanoj]] en Alenquer [[Distrikto Lisbono]] (el malnovĝermana ''Alan kerk'', ''templo de Alanoj''), [[Coimbra]] kaj Lisbono.<ref>Milhazes, José. [http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&visual=16&rss=0 Os antepassados caucasianos dos portugueses]&nbsp;– [[Rádio e Televisão de Portugal]] en [[Portugala lingvo|portugala]]. {{webarchive|*|url=https://web.archive.org/web/20160101100219/http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&visual=16&rss=0|date=1a de Januaro 2016}}</ref> Ĉirkaŭ 410 kaj dum la 6-a jarcento estis formale deklarita la Regno de [[Sueboj]],<ref name="auto4"/><ref name="auto5"/> en kiu la reĝo Hermeriko faris pactraktaton kun galegoj antaŭ pasigi sian regnon al Reĥilo, sia filo, kiu en 448 lasis la ŝtaton al Reĥiar. Post lia morto kontraŭ la visigotoj, la sueba regno estis dividita kaj Frantan kaj Agiulfo regis samtempe el 456 ĝis 457, kiam Maldras (457–459) reunuigis la regnon antaŭ sia murdo post malsukcesa romi-visigota konspiro. La Sueba Regno estis denove dividita inter Frumario (459–463) kaj Remismundo, filo de Maldras (459–469) kiu re-reunigis la regnon de sia patro en 463. Li estis devigita adopti [[Arianismo]]n en 465 pro la visigota influo. Ĉirkaŭ la jaro 500, la [[Visigota Regno]] instaliĝis en Iberio, kun sidejo en [[Toledo (Hispanio)|Toledo]], kreante minacon al la sueba regado. Poste estis malhela epoko, pri kiu ne estas multaj informoj, nur ke plej probable Teodemundo regis la suebojn; tio finis per la regado de Kariariko (550–559) kiu reinstalis la [[Katolika Eklezio|katolikan kredon]] en 550. Lin sukcedis Teodemiro (559–570) dum kies regado okazis la Unua Konsilio de Braga (561). [[Dosiero:Ariamirogaliza.jpg|eta|dekstre|230px|Bildo pri la Unua Konsilio de Braga de la jaro 561.]] La konsilioj reprezentis avancon en la organizado de la teritorio kaj en la [[kristanigo]] de la ankoraŭ pagana loĝantaro (''De correctione rusticorum'') kun la apogoj de [[Marteno de Brago]] (São Martinho de Braga).<ref name="books.google.co.uk">{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=qa3DReKkS_gC&q=kingdom+of+the+suebi+braga+academia&pg=PA8 |title = Canonical Collections of the Early Middle Ages (Ca. 400-1140): A Bibliographical Guide to the Manuscripts and Literature|isbn = 978-0-8132-0918-0|last1 = Kéry|first1 = Lotte|last2 = Kery|first2 = Lotte|year = 1999}}</ref> Post la morto de Teodomiro, Miro (570–583) estis lia sukcedanto, kaj dum lia regado okazis la Dua Konsilio de Braga (572). Visigota interna milito ekis en 577. Miro intervenis, kaj en 583 li organizis malsukcesan ekspedicion por konkeri Sevilon kaj revenante li mortis. Inter sueboj pluis internaj luktoj: Eboriko (583–584) estis elpostenigita de Andeko (584–585), kiu malsukcesis eviti la visigotan invadon estritan de [[Leovigildo]] kaj finitan en 585.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://ir.uiowa.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=6500&context=etd|titolo=The development of church/state relations in the Visigothic Kingdom during the sixth century (507-601) Kingdom during the sixth century (507-60}|last= Osborne|first=Jason|date=2016 |website=ir.uiowa.edu|access-date=11a de Julio 202}}}</ref> Leovigildo estis kronita Reĝo de ''Gallaecia'', ''Hispania'' kaj ''[[Gallia Narbonensis]]''. Dum la venontaj tri jarcentoj kaj ĝis ĉirkaŭ la jaro 700, la tuta Iberia Duoninsulo estis regita de [[Visigotoj]].<ref>{{Citaĵo el gazeto|titolo=Social Implications of Borrowing: The Visigothic Element in Hispano-Romance|familia nomo=Mason|persona nomo=Patricia E.|jaro=1979|gazeto=Word|volumo=30|numero=3|COI=10.1080/00437956.1979.11435671|paĝoj=257–272}}</ref><ref>{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1950_num_28_1_1867_t1_0229_0000_3|title=David (Pierre). Études historiques sur la Galice et le Portugal du VIe au XIIe siècle|first=Charles|last=Verlinden|date=11a de Julio 1950|journal=Revue belge de Philologie et d'Histoire|volume=28|issue=1|pages=229–233|via=www.persee.fr}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=7QNl90qnOp8C&q=visigothic+culture+portugal+academia&pg=PR11|titolo=The Visigoths: Studies in Culture and Society|familia nomo=Ferreiro|persona nomo=Alberto|jaro=1999|ISBN=90-04-11206-5}}</ref><ref>{{Citaĵo el gazeto|titolo=Social Implications of Borrowing: The Visigothic Element in Hispano-Romance|familia nomo=Mason|persona nomo=Patricia E.|dato=11-a de decembro 1979|gazeto=WORD|volumo=30|numero=3|COI=10.1080/00437956.1979.11435671|paĝoj=257–272}}</ref><ref>{{cite web|last=|first=|date=14a de Majo 2018|title=Goths and Visigoths|url=https://www.history.com/topics/ancient-rome/goths-and-visigoths|website=history.com}}</ref> Kun la visigotoj, ''Gallaecia'' estis guberniita de princoj kiel [[Vambo]] kaj [[Vitizo]] (kiuj poste iĝos reĝoj en Toledo). Ambaŭ el siaj sidejoj de la nordokcidento alvokis la arabajn invadantojn el la Sudo kiel aliancanoj en la lukto por la povo en 711. La reĝo [[Roderiko]] (Rodrigo) estis mortigita opozicianta tiun invadon, kaj tiel iĝis la lasta visigota reĝo de Iberio. El variaj ĝermanaj grupoj setlintaj en okcidenta Iberio, la [[Sueboj]] lasis la plej fortan kaj daŭran kulturan heredon en tio kio estas nun Portugalio, Galegio kaj okcidentaj bordoj de Asturio.<ref>{{cite web|title=Fim do Império Romano e Chegada dos Suevos|url=http://www.notapositiva.com/pt/trbestbs/historia/10_fim_imper_romano.htm|website=notapositiva.com|access-date=12a de Marto 2016|language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20141223112452/http://www.notapositiva.com/pt/trbestbs/historia/10_fim_imper_romano.htm|archive-date=23a de Decembro 2014|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141223112452/http://www.notapositiva.com/pt/trbestbs/historia/10_fim_imper_romano.htm |date=2014-12-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.notapositiva.com/pt/trbestbs/historia/10_fim_imper_romano.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-10-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141223112452/http://www.notapositiva.com/pt/trbestbs/historia/10_fim_imper_romano.htm |arkivdato=2014-12-23 }}</ref><ref>{{cite web|title=Suevos|url=http://www.infoescola.com/povos-germanicos/suevos/|website=infoescola.com|access-date=12a de Marto 2016|language=pt}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Head |first1=Brian F. |last2=Semënova-Head |first2=Larisa |title=Vestígios da presença sueva no noroeste da península ibérica: na etnologia, na arqueologia e na língua |trans-title=Traces of the Sueva presence in the northwest of the Iberian peninsula: in ethnology, archeology and language |language=pt |journal=Revista Diacrítica |date=2013 |volume=27 |issue=2 |pages=257–277 |url=http://www.scielo.mec.pt/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0807-89672013000200016 }}</ref> Laŭ Dan Stanislawski, la portugala vivmaniero en regionoj de la nordo de la Taĵo estas ĉefe heredo el Sueboj, kiel la loĝado en malgrandaj farmoj hegemonias, tre malsame al la grandaj bienoj de Suda Portugalio. ''Bracara Augusta'', nuntempa [[Braga]] kaj iama ĉefurbo de ''[[Gallaecia]]'', iĝis la ĉefurbo de Sueboj.<ref name="books.google.co.uk"/> Krom kulturaj kaj kelkaj lingvaj restaĵoj, la Sueboj lasis ankaŭ la plej grandan ĝermanan genetikan kontribuon al la Iberia Duoninsulo en teroj de nuna Portugalio kaj Galegio.<ref>{{cite web |last1=Hay |first1=Maciamo |title=Genetic history of the Spaniards and the Portuguese |url=https://www.eupedia.com/genetics/spain_portugal_dna.shtml |website=Eupedia }}</ref> Alia ĝermana grupo kiu akompanis la Suebojn kaj setliĝis en ''Gallaecia'' estis la ''[[Burioj|Buri]]''. Ili setliĝis en la regiono inter la riveroj ''Cávado'' kaj ''Homem'', en la areo konata kiel municipo Terras de Bouro (Teroj de Buri).<ref>Domingos Maria da Silva, ''Os Búrios'', Terras de Bouro, Câmara Municipal de Terras de Bouro, 2006. (en [[Portugala lingvo|portugala]])</ref> ==== Islama periodo kaj ''Reconquista'' ==== [[Dosiero:Al Andalus - 2.png|eta|maldekstre|upright=1.2|Kordova Kaliflando komence de la 10-a jarcento.]] Nuntempa kontinenta Portugalio, kun plej el la nuntempa Hispanio, estis parto de [[al-Andalus]] inter 726 kaj 1249, post la [[Umajida Kaliflando]] konkeris preskaŭ la tuton de la [[Iberia Duoninsulo]]. Tiu regado daŭris el kelkaj jardekoj en la nordo ĝis kvin jarcentoj en la Sudo.<ref name="Britannica">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.britannica.com/place/Al-Andalus|titolo=Al-Andalus|alirdato=19a de Marto 2021|eldoninto=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> Venkinte la [[Visigotoj]]n dum nur kelkaj monatoj, la Umajida Kaliflando ekekspansiis rapide en la duoninsulo. El 726, la lando kiu nun estas Portugalio estis parto de la Umajida imperio de [[Damasko]], kiu etendiĝis el la rivero [[Induso]] en Suda Azio ĝis la Sudo de Francio, ĝis ties kolapso en 750. En tiu jaro la okcidento de la imperio atingis sian sendependigon kun [[Abd ar-Rahman la 1-a]] kaj la establado de la [[Emirlando de Kordovo]]. Post preskaŭ du jarcentoj, la Emirlando iĝis [[Kordova Kaliflando]] en 929, ĝis ties dissolvo post unu jarcento en 1031 en ĉirkaŭ 23 regnetoj, nomitaj [[Tajfo]]j.<ref name="Britannica" /> [[Dosiero:Portugal DSC04496 - MERTOLA (34025572830).jpg|eta|dekstra|Statuo de Abu-l-Kasim Ahmad ibn al-Husajn ibn Kasi ekstre la kastelo de Mértola, en [[Alentejo]].]] Ĉiuj guberniestroj de la tajfoj proklamiĝis [[Emiro]]j de siaj provincoj kaj establis diplomatiajn rilatojn kun la nordaj kristanaj regnoj. Granda parto de la nuntempa Portugalio estis teritorio de la Tajfo de [[Badajoz]] de la [[Abasida Kaliflando|Aftasida Dinastio]], kaj post mallonga regado de la Tajfo de Lisbono en 1022, falis sub la dominado de la [[Tajfo de Sevilo]] de la Abadidaj poetoj. Tiu periodo finiĝis pro la konkero fare de la [[Almoravidoj]] kiuj venis el [[Maroko]] en 1086 kaj venkis en la grava [[Batalo de Sagrajas]]; post unu jarcento, en 1147, estis dua periodo de Tajfoj, fare de [[Almohadoj]], ankaŭ el [[Marakeŝo]].<ref>Portugal musulman (Le) – VIIIe-XIIIe siècles, Christophe Picard – Maisonneuve et Larose – Collection Occident Musulman – 2001, 500 p. {{ISBN|2-7068-1398-9}}</ref> Al-Andalus estis dividita en diversaj distriktoj nome ''Kura''. ''Gharb Al-Andalus'' (okcidenta al-Andalus) kiam plej ampleksa konsistis el dek kura-oj,<ref name="A. R. Disney, p.55">A History of Portugal and the Portuguese Empire, Vol. 1: From Beginnings to 1807: Portugal (Volume 1) p. 55</ref> ĉiu kun propra ĉefurbo kaj guberniestro. La ĉefaj urboj de tiu periodo en Portugalio estis en la suda duono de la nuna lando: nome [[Beja (Portugalio)|Beja]], [[Silves (Portugalio)|Silves]], [[Alcácer do Sal]], [[Santarém (Portugalio)|Santarém]] kaj [[Lisbono]]. La islama loĝantaro de la regiono konsistis ĉefe de indiĝenaj iberiaj konvertitoj al [[Islamo]] (nomitaj ''Muŭallad'' aŭ ''[[Muladioj]]'') kaj [[Araboj]]. La Araboj estis ĉefe nobeloj el [[Sirio]] kaj [[Omano]]; kaj kvankam ili estis malmultnombraj, ili konstituis la [[elito]]n de la loĝantaro. La [[Berberoj]] estis origine el la regiono de [[Rif]] kaj [[Atlasa montaro]] de Nordafriko kaj estis nomadoj.<ref name="Britannica" /> ====Kristana konkero kaj sendependigo==== [[Dosiero:Porto April 2019-18.jpg|eta|upright= 0.8|maldekstra|Statuo de la grafo Vímara Peres, unua de la Graflando Portugalio.]] Astura visigota nobelo nomita [[Don Pelayo|Pelaĝo de Asturio]] en 718 estis elektita estro<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Pelayo-king-of-Asturias|title=Pelayo – king of Asturias|website=Britannica.com}}</ref> de la tieaj nobeloj kaj li alvokis ceterajn visigotajn armee ribeli kontraŭ la Maŭroj kaj regrupiĝi en la nekonkeritaj altaj teroj de Asturio, plej bone konitaj nuntempe kiel [[Kantabra Montaro]].<ref name="V. Livermore, 1969 pp. 32-33">H. V. Livermore, ''A New History of Portugal'' (Cambridge University Press: London, 1969) pp. 32–33.</ref> Ŝajne la plano Pelaĝo estis fari la Kantabran Montaron startejo por rekuperi la regnon kiun visigotoj estis perdintaj. Post legenda venko en supozita [[Batalo de Covadonga]] en 722, Pelaĝo estis proklamita reĝo, tiel fondante la kristanan [[Reĝlando Asturio|Reĝlandon Asturio]] kaj startante militon de kristana rekonkero konata en [[Portugala lingvo|portugala]] kiel la ''[[Reconquista|Reconquista Cristã]]'' (Kristana Rekonkero).<ref name="V. Livermore, 1969 pp. 32-33"/> Nur fine de la 9-a jarcento, la regiono de nuna Portugalio inter la riveroj Minjo kaj Doŭro, estis konkeritaj el la Maŭroj fare de nobela kavaliro [[Vímara Peres]] je ordenoj de la reĝo [[Alfonso la 3-a (Asturio)]]. En la regiono estis du ĉefaj urboj – [[Portus Cale]] ĉe la marbordo kaj [[Braga]] en la interno, sed la cetero estis tre senhoma kaj li decidis reloĝigi ĝin per portugaloj, galegoj kaj aliaj kristanaj alvenintoj.<ref name="QuidNovi">{{Cite book |last1=Ribeiro |first1=Ângelo |last2=Hermano |first2=José |title=História de Portugal I&nbsp;– A Formação do Território |trans-title=History of Portugal: The Formation of the Territory |publisher=QuidNovi |year=2004 |isbn=989-554-106-6 |language=pt}}</ref> Krom la Araboj el la Sudo, la marbordaj regionoj en la Nordo estis atakitaj ankaŭ de [[Normanoj]] kaj [[Vikingoj]]<ref>{{cite journal |last1=Oliveira |first1=Leandro Vilar |title=A presença viking na Península Ibérica: Os Vikings em Portugal e Galiza (Hélio Pires) |trans-title=The Viking presence in the Iberian Peninsula: The Vikings in Portugal and Galicia (Hélio Pires) |language=pt |journal=Scandia |date=2018 |volume=1 |pages=249–255 |url=https://periodicos.ufpb.br/index.php/scandia/article/view/43168 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Marques |first1=André Evangelista |last2=Barroca |first2=Mário |last3=Amaral |first3=Luís Carlos |chapter=As incursões vikings no Norte de Portugal |hdl=10216/120557 |title=Mil Anos da Incursão Normanda ao Castelo de Vermoim |year=2018 |isbn=978-989-8351-97-5 |pages=143–184 }}</ref> ĉefe el 844. Vímara Peres<ref>{{Cite book|url=https://www.academia.edu/23317651|title=O Conde Vímara Peres por A. de Almeida Fernandes|first=A. de Almeida|last=Fernandes|via=www.academia.edu}}</ref> organizis la konkeritan regionon, kiun li igis Graflando Portugalio laŭ la ĉefa havenurbo de la regiono – nome ''Portus Cale'' aŭ nuntempa [[Porto]]. Unu el la unuaj urboj kiuj Vimara Peres fondis tiam estis Vimaranes, konata nuntempe kiel [[Guimarães]] – konsiderataj de portugaloj kiel "naskoloko de Portugalio" aŭ "lulila urbo" (''Cidade Berço'' en portugala).<ref name="QuidNovi"/> La Graflando Portugalio iĝis unu el kelkaj graflandoj kiuj formis la regnon [[Reĝlando Asturio]], kaj ĝia reĝo [[Alfonso la 3-a (Asturio)|Alfonso la 3-a]] kavalirigis Vímara Peres, en 868, kiel la unua grafo de ''Portus Cale'' (Portugalio). La regiono iĝis konata kiel ''Portucale'', ''Portugale'', kaj samtempe ''Portugália'' – nome Graflando Portugalio.<ref name="QuidNovi"/> Poste la Reĝlando Asturio, je la abdiko de Alfonso la 3-a devigita de liaj filoj en 910, disiĝis en tri apartaj regnoj, kiuj estis eventuale reunuigitaj en 924 kiel [[Reĝlando Leono]]. EIn 1093, [[Alfonso la 6-a de Leono kaj Kastilio|Alfonso la 6-a de Leono]] donis la graflandon al [[Henriko de Burgonjo, Grafo de Portugalio|Henriko de Burgonjo]] kaj edzigis lin al sia [[ekstergeedzeca filino]], Tereza de Leono, dankema pro ricevita helpo kontraŭ la sudaj maŭroj. Henriko faris ĉefurbon en ''Bracara Augusta'' (nuntempa [[Braga]]), kiu jam estis iam ĉefurbo de la romia provinco kaj de aliaj iamaj regnoj. [[Dosiero:Afonso I Henriques de Portugal.jpg|eta|upright=0.80|dekstra|[[Afonso Henriques]] estis la lasta Grafo de Portugalio kaj la unua [[Listo de reĝoj de Portugalio|Reĝo de Portugalio]] venkinta en la [[Batalo de Ourique]] en 1139.]] La 24an de Junio 1128, okazis la Batalo de São Mamede okazis proksime de [[Guimarães]]. [[Afonso la 1-a (Portugalio)|Afonso Henriques]], Grafo de Portugalio, venkis sian patrinon Tereza kaj ŝian amanton Fernão Peres de Trava, tiel li establiĝis kiel nura estro kaj entreprenis ekspansion kontraŭ sudaj araboj. La 25an de Julio 1139, li venkegis en la [[Batalo de Ourique]], kaj sekve li estis proklamita [[Listo de reĝoj de Portugalio|Reĝo de Portugalio]] fare de siaj soldatoj. Tio estis tradicie konsiderata la okazo kiam la Graflando Portugalio, feŭdo de la Reĝlando Leono, transformiĝis en la sendependa [[Reĝlando Portugalio]]. Afonso estis agnoskita en 1143 fare de la reĝo [[Alfonso la 7-a de Leono kaj Kastilio|Alfonso la 7-a de Leono]], kaj en 1179 de la papo [[Aleksandro la 3-a (papo)|Aleksandro la 3-a]]. Afonso Henriques kaj liaj posteuloj, helpita de militistaj [[monaĥismo|monaĥordenoj]], pelis suden la maŭrojn. Tiam Portugalio kovris nur ĉirkaŭ la duonon de sia nuna areo. En 1249, la ''[[Reconquista]]'' finiĝis per la kapto de [[Algarve]] kaj kompleta forpelo de lastaj maŭraj setlejoj de la suda marbordo, kio havigis al Portugalio ties nunajn bordojn, je minoraj esceptoj. En unu el tiuj situacioj de konflikto kontraŭ la [[Reĝlando Kastilio]], [[Denizo (Portugalio)|Denizo]] subskribis kun la reĝo [[Fernando la 4-a|Fernando la 4-a de Kastilio]] (reprezentita, kiel minora, de sia patrino la reĝino [[Maria de Molina]]) la Traktaton de Alcañices (1297), kiu markis inter aliaj la limojn inter Portugalio kaj Leono, en kiu la disputita urbo [[Olivenza]] estis inkludita. La regadoj de [[Denizo (Portugalio)|Denizo la 1-a]], [[Alfonso la 4-a (Portugalio)|Alfonso la 4-a]] kaj [[Petro la 1-a (Portugalio)|Petro la 1-a]] okazis pace kun la ceteraj kristanaj regnoj de Iberio. En 1348 kaj 1349 Portugalio, kiel la cetero de Eŭropo, estis ruinigita de la [[Nigra morto]].<ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2007/09/13/2031252.htm|title=Black death|first=Karl S.|last=Kruszelnicki|date=[[13-a de septembro]] [[2007]]|website=Abc.net.au|access-date=2a de Aprilo 2019}}</ref> En 1373, Portugalio faris aliancon kun [[Anglio]], kiu estis unu el la plej antikvaj daŭraj aliancoj en la mondo. Tio malfermis geopolitikan kaj militan kunlaboradon (kontraŭ interesoj de Francio, Hispanio kaj Nederlando) kaj bontenis komercajn kaj kulturajn ligojn inter ambaŭ aliancanoj. En 1383, [[Johano la 1-a (Kastilio)|Johano la 1-a de Kastilio]], edzo de Beatriz de Portugalio kaj bofilo de [[Fernando la 1-a (Portugalio)|Fernando la 1-a de Portugalio]], postulis la tronon de Portugalio. Portugaloj estritaj de [[Johano la 1-a (Portugalio)|Johano de Aviz]] (posta reĝo Johano la 1-a de Portugalio) kaj komanditaj de generalo [[Nuno Álvares Pereira]] venkis super kastilianoj en la [[Batalo de Alĵubaroto]], pro kio la [[Dinastio Aviso]] iĝis la reganta familio de Portugalio. La novreganta dinastio portis Portugalion al la pinto de la eŭropaj politiko kaj kulturo, per patronado de literaturo, kiel ĉe ''Crónicas d'el Rei D. João I'' de [[Fernão Lopes]], tradukoj de multaj alilandaj verkoj<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://www.worldcat.org/oclc/961824873|titolo=The book of horsemanship|familia nomo=Duarte|persona nomo=King of Portugal|aliaj=Jeffrey L. Forgeng|dato=2016|loko=Woodbridge|ISBN=978-1-78204-628-8|OCLC=961824873}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://www.worldcat.org/oclc/43397222|titolo=Leal conselheiro|familia nomo=Duarte|persona nomo=King of Portugal|aliaj=Maria Helena Lopes de Castro|dato=1999|loko=[Lisboa]|eldoninto=Imprensa Nacional-Casa da Moeda|ISBN=972-27-0940-2|OCLC=43397222}}</ref> kaj disvastigo de lokaj verkoj kiel la ''Tratado da Vertuosa Benfeytoria''.<ref>{{Cite book |last=Calafate |first=Pedro |title=História do pensamento filosófico português |publisher=Editorial Caminho |year=1999 |isbn=9789722113878 |editor-last=Calafate |editor-first=Pedro |volume=II |pages=412–444 |chapter=A Geração de Avis: O infante D. Pedro}}</ref> Kiel klopodo por solidigo kaj centrigo de la reĝa povo la monarkoj de tiu dinastio ordonis la kompiladon, organizadon kaj publikigon de la unuaj tri kompilaĵoj de leĝoj en Portugalio: nome ''Ordenações d'el Rei D. Duarte'',<ref>{{Cite book |title=Ordenações del Rei Dom Duarte |publisher=Fundação Calouste Gulbenkian |year=1988 |isbn=972-31-0279-X |editor-last=de Albuquerque |editor-first=Martim |location=Lisboa |editor-last2=Borges Nunes |editor-first2=Eduardo}}</ref> kiu neniam estis validigita; la ''Ordenações Afonsinas,'' kies aplikado kaj validigo ne estis kompleta en la tuta regno; kaj la ''Ordenações Manuelinas'', kiuj jam profitis de [[presarto]] por atingi ĉiun angulon de la regno. La Dinastio Aviso patronis ankaŭ verkojn de arkitekturo kiel la ''Mosteiro da Batalha'' (laŭvorte, la [[Monaĥejo de Batalha|Monaĥejo de la Batalo]]) kio rezultos en la kreado de la [[Manuelisma stilo|manuelisma stilo de arkitekturo]] en la 16.a jarcento. ==== Malkovroj ==== {{Ĉefartikolo|Portugala kolonia imperio|Spickomerco|Hindiaj Flotegoj}} [[Dosiero:Henry the Navigator1.jpg|eta|maldekstre|180px|[[Henriko la Navigisto]].]] Portugalio fariĝis en la paso de la [[15-a jarcento]] pioniro de transmara ekspansio, ĝi entreprenis malkovrigajn navigaciojn ĉirkaŭ [[Afriko]] ĝis [[Hindio]] akirante ampleksajn koloniajn posedaĵojn. Ekz. [[Orienta Timoro]] liberiĝis el la koloniigo nur en la jaro [[1975]]. La plej signifaj kolonioj estadis [[Brazilo]], [[Angolo]] kaj [[Mozambiko]]. Portugalio akcelis la eŭropan esploradon de la mondo kaj la progreson de la [[Epoko de Malkovroj]]. Princo [[Henriko la Navigisto]], filo de la reĝo [[Johano la 1-a (Portugalio)|Johano la 1-a de Portugalio]], iĝis la ĉefa patrono de tiu iniciato. Dum tiu periodo, Portugalio esploris la Atlantikan Oceanon, malkovris la atlantikajn insularojn [[Azoroj]], [[Madeira]], kaj [[Portugala Kaboverdo|Kaboverdo]]; esploris la afrikan marbordon; koloniigis kelkajn areojn de Afriko; malkovris orientan [[Hindiaj Flotegoj|marvojon al Hindio]] tra la [[Kabo de Bona Espero]]; [[Kolonia Brazilo|malkovris Brazilon]], esploris la [[Hinda Oceano|Hindan Oceanon]], establis komercvojojn tra plej el Suda Azio; kaj sendis la unuajn rektajn eŭropajn markomercajn kaj diplomatiajn misiojn al [[Jorge Álvares|Ĉinio]] kaj [[Japanio]]. En 1415, Portugalio akiris la unuan de siaj transmarajn koloniojn konkerante [[Ceuta]], en Nordafriko. Sekvis la unuaj malkovroj en Atlantiko: [[Madeira]] kaj [[Azoroj]], kio rezultis en pioniraj [[koloniismo|koloniismaj]] movadoj. En 1422, per dekreto de la reĝo Johano la 1-a, Portugalio oficiale abandonis la ĝistiaman datsistemon, nome la Erao de Cezaro, kaj adoptis la sistemon ''[[Anno Domini]]'', estante la lasta katolika regno kiu faris tion.<ref>{{Cite book |last=Roth |first=Norman |url=https://www.worldcat.org/oclc/50404104 |title=Medieval Iberia: an encyclopedia |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=0-415-93918-6 |editor-last=Gerli |editor-first=E. Michael |location=New York |page=190 |chapter=Calendar |oclc=50404104}}</ref> Tra la tuta 15-a jarcento, [[Esplorado de Afriko|Portugalaj esploristoj]] navigis laŭ la marbordo de Afriko, kaj establis komercejojn por diversaj oftaj tiamaj [[varo]]j, game el [[oro]] ĝis [[sklaveco|sklavoj]], dum ili serĉis vojon al Hindio kaj ties [[spico]]j, kiuj esti tre dezirataj en Eŭropo. La [[Traktato de Tordesillas]], intencis solvi la disputojn kreitajn post la reveno de [[Kristoforo Kolumbo]], fare de la papo [[Aleksandro la 6-a]], peranto inter Portugalio kaj Hispanio (fakte Kastilio). Ĝi estis subskribita la 7an de Junio 1494, kaj dividis la ĵus malkovritajn landojn ekster Eŭropo inter ambaŭ landoj laŭlonge de la meridiano 370 leŭgojn okcidente de [[Kaboverdo]] (ĉe la okcidenta marbordo de Afriko). [[Dosiero:Ignoto portoghese, ritratto di un cavaliere dell'ordine di cristo, 1525-50 ca. 02.jpg|eta|dekstra|upright|[[Vasco da Gama]].]] ===Moderna epoko=== {{Ĉefartikolo|Portugalaj malkovroj}} En 1498, [[Vasco da Gama]] plenumis kion [[Kristoforo Kolumbo|Kolumbo]] ŝajne planis kaj iĝis la unua eŭropano kiu atingis Hindion mare irante ĉiam okcidenten, kio alportis ekonomian prosperon al Portugalio kaj ties 1.7&nbsp;milionoj da loĝantoj, helpante la aperon de Portugala [[Renesanco]]. En 1500, la portugala esploristo Gaspar Corte-Real atingis tion kio estas nun Kanado kaj fondis la urbon Portugal Cove-St. Philip's, [[Novlando kaj Labradoro]], longe antaŭ la alveno de francoj kaj angloj tien, kaj iĝante unu el multaj portugalaj kolonioj en Ameriko.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.heritage.nf.ca/exploration/portuguese.html|titolo=The Portuguese Explorers: Newfoundland and Labrador Heritage|alirdato=31a de Januaro 2014|eldoninto=Heritage.nf.ca}}</ref><ref>[http://www.biographi.ca/en/bio/corte_real_miguel_1E.html Corte-Real, Miguel] L.-A. Vigneras volumo I , alirita la 31an de Januaro 2014</ref><ref>{{cite web|url=http://pcsp.ca/?Content=Visiting/About_Our_Town/History|title=Town of Portugal Cove – St.Philip's : History|website=Pcsp.ca|access-date=14a de Septembro 2015}}</ref> In 1500, [[Pedro Álvares Cabral]] malkovris Brazilon kaj postulis ĝin por Portugalio.<ref>La normiga kompreno de historiitoj estas ke Cabral estis forportitaj de la ventoj kiam li navigis la marfluojn de Suda Atlantiko, kaj atingis la marbordon de Sudameriko, hazarde malkovrante Brazilon. Tamen estas teorioj ke ili intence iris tien.</ref> Dek jarojn poste, [[Afonso de Albuquerque]] konkeris [[Goa]] en Hindio, [[Maskato]]n kaj Hormuzon en la [[Hormuza Markolo]], kaj [[Malako]], nune ŝtato de [[Malajzio]]. Tiel, la Portugala Imperio tenis dominadon super la komerco en la [[Hinda Oceano]] kaj en Suda Atlantiko. Portugalaj maristoj atingis Orientan Azion, nome ĝis lokoj kiel Tajvano, Japanio, [[Timoro]], kaj la [[Molukoj]]. Kvankam dumlonge oni supozis, ke la [[Nederlandanoj]] estis la unuaj eŭropanoj kiuj alvenis en Aŭstralion, estas fakuloj kiuj proponas, ke eble estis portugaloj kiuj unuaj alvenis al Aŭstralio en 1521.<ref>{{cite news|author=Giles Tremlett |url=https://www.theguardian.com/world/2007/mar/22/uk.australia |title=Another nail in Cook's coffin as map suggests he was pipped by Portugal |newspaper=The Guardian |date=22a de Marto 2007 |access-date=31a de Januaro 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/australia/10575227/Kangaroo-in-400-year-old-manuscript-could-change-Australian-history.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/australia/10575227/Kangaroo-in-400-year-old-manuscript-could-change-Australian-history.html |archive-date=10a de Januaro 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=Kangaroo in 400-year-old manuscript could change Australian history |newspaper=Telegraph |access-date=31a de Januaro 2014 |location=London |first=Bernd |last=Debusmann |date=15a de Januaro 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Perry |first=Michael |url=https://www.reuters.com/article/us-australia-map-idUSSYD3449720070321 |title=Map proves Portuguese discovered Australia: new book |work=Reuters |date=21a de Marto 2007 |access-date=31a de Januaro 2014 |archive-date=2a de Januaro 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102003059/http://www.reuters.com/article/2007/03/21/us-australia-map-idUSSYD3449720070321 |url-status=live }}</ref> El 1519 ĝis 1522 [[Fernão de Magalhães]] estris hispanan ekspedicion ĝis [[Orientaj Hindioj]] kio rezultis en la unua [[ĉirkaŭnavigado]] tutmonda. Magelano neniam revenis al Eŭropo ĉar estis mortigita en batalo kontraŭ indiĝenoj en [[Filipinoj]] en 1521. En tiu ekspedicioj navigis kaj hispanoj kaj portugaloj, sed tute for de la portugala kontrolo. La [[Traktato de Zaragozo (1529)|Traktato de Zaragozo]], subskribita la 22an de Aprilo 1529 inter Portugalio kaj Hispanio, specifis la meridianon por limigo de la decidoj de la Traktato de Tordesillas. Portugalio estis unu el la ĉefaj ekonomiaj, militistaj, kaj politikaj potencoj en la 15-a jarcento ĝis la fino de la 16-a jarcento. [[Dosiero:Naciaj simboloj.jpg|eta|maldekstre|Naciaj simboloj de Portugalio en palaco de [[Elvas]].]] Portugalio eniris en dinastia unio inter 1580 kaj 1640, ĉar la du lastaj reĝoj de la [[Dinastio Aviso]]&nbsp;– nome la reĝo [[Sebastiano la 1-a|Sebastiano]], kiu mortis en la [[batalo de Alkazarkibir]] en [[Maroko]], kaj lia av-onklo kaj sukcedanto, la reĝ-[[kardinalo]] [[Henriko la 1-a (Portugalio)|Henriko la 1-a]]&nbsp;– ambaŭ mortis nelasante rektajn heredantojn, rezulte en portugala sukcedkrizo en [[1580]]. Sekve, [[Filipo la 2-a (Hispanio)|Filipo la 2-a]] postulis la tronon kaj estis akceptita kiel Filipo la 1-a de Portugalio. Portugalio ne perdis sian formalan sendependecon, kaj dum mallonge formis Iberian Union de du regnoj kun Hispanio kiu tiam jam estis plurteritoria ŝtato.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://digital.csic.es/bitstream/10261/9858/1/1812Cadiz.pdf|titolo=Peña, Lorenzo. Un puente jurídico entre Iberoamérica y Europa:la Constitución española de 1812. Instituto de Filosofía del CSIC}}</ref> Tiu kunigo de du reĝlandoj senigis Portugalion de sendependa eksterlanda politiko kaj kondukis al eniro en la [[Okdekjara Milito]] inter Hispanio kaj Nederlando. Tiu milito rezultis en malbonigo de la rilatoj kun Anglio, plej malnova aliancano de Portugalio, kaj en la perdo de Hormuzo, strategia komercejo inter [[Irano]] kaj [[Omano]]. El 1595 ĝis 1663 la Nederland-Portugala Milito konsistis en invado de multaj portugalaj [[kolonio]]j kaj komercaj interesoj en Brazilo, Afriko, Hindio kaj Malproksima Oriento fare de nederlandaj kompanioj, rezulte en la perdo de la portugala hindia markomerca monopolo. Tiukadre en 1640, [[Johano la 4a (Portugalio)|Johano la 4a de Portugalio]] estris ribelon apogitan de malkontentaj nobeloj kaj estis proklamita reĝo. La [[Portugala Restaŭrmilito]] finigis la sesdekjaran periodon de la Iberia Unio sub la [[Habsburgoj]]. Tio estis la komenco de la [[Dinastio de Braganzo]], kiu reĝis en Portugalio ĝis 1910. [[Dosiero:John V of Portugal Pompeo Batoni.jpg|eta|dekstre|180px|La reĝo [[Johano la 5-a (Portugalio)|Johano la 5-a]] patronis nombrajn artajn verkojn, kio havigis al li la epiteton de la "Portugala Sunreĝo".]] La plej aĝa filo de la reĝo Johano la 4a reĝis kiel [[Afonso la 6-a (Portugalio)|Afonso la 6-a]], tamen liaj fizikaj kaj mensaj malkapabloj lasis lin submetita al Luís de Vasconcelos e Sousa, 3a Grafo de Castelo Melhor. En palaca [[puĉo]] organizita de la edzino de la reĝo nome Maria Franciska de Savojo, kaj lia frato, [[Petro la 2-a (Portugalio)|Petro, Duko de Beja]], la reĝo Afonso la 6-a estis deklarita mense malkapabla kaj ekzilita unue al Azoroj kaj poste al la [[Sintra Nacia Palaco|Reĝa Palaco de Sintra]], norde de Lisbono. Post la morto de Afonso, Petro surtroniĝis kiel reĝo [[Petro la 2-a (Portugalio)|Petro la 2-a]]. Dum lia regado plisolidiĝis la nacia sendependeco, la imperia ekspansio, kaj la investado en la enlanda produktado. La filo de Petro, [[Johano la 5-a (Portugalio)|Johano la 5-a]], havis regadon karakterizitan de la enveno de [[oro]] en la reĝa trezoro, ĉefe el la reĝa kvinono (imposto al valoraj metaloj) kiu estis ricevita el la [[Portugala Imperio|portugalaj kolonioj]] [[Brazilo]] kaj Maranhão. Kontraŭ la tradiciaj portugalaj reginstitucioj, Johano la 5-a agadis kiel [[absolutisma monarkio|absolutisma monarko]], preskaŭ elspezante la ŝtatajn impostenspezojn en ambiciaj arkitekturaj vorkoj, ĉefe en la [[Nacia Palaco de Mafra|Mafra Palaco]], kaj en mendoj kaj aldonoj por siaj enormaj art-literaturaj kolektoj. Cele al internacia diplomata agnosko, Johano elspezis grandajn monsumojn ankaŭ por ambasadoj al kortegoj de Eŭropo, ĉefe tiuj famaj al [[Parizo]] en 1715 kaj al [[Romo]] en 1716. Oficialaj ĉirkaŭkalkuloj metis la nombron de portugalaj migrantoj al [[Kolonia Brazilo]] dum [[or-impeto]] de la 18-a jarcento en 600 000.<ref name="ibge">{{cite web|url=http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/portugueses.html |title=IBGE teen |publisher=Ibge.gov.br |access-date=11a de Februaro 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120125045233/http://www.ibge.gov.br/ibgeteen/povoamento/portugueses.html |archive-date=25a de Januaro 2012 }}</ref> Tio estis unu el la plej grandaj movadoj de eŭropa loĝantaro al ties kolonioj en Ameriko dum la koloniaj tempoj. ==== Pombalisma klerismo ==== [[Dosiero:SebastiãoJoseph.png|eta|maldekstre|180px|La [[Markizo de Pombal|1-a Markizo de Pombal]] efektive regadis Portugalion kiel [[Klera despotismo|klerisma despoto]] dum la regado de la reĝo [[Jozefo la 1-a (Portugalio)|Jozefo la 1-a]].]] En 1738, ''fidalgo''<ref>''Fidalgo'', el galeg-portugala ''fillo de algo'' (laŭvorte filo de io, ies filo) estis titolo de malalta nobelo.</ref> [[Markizo de Pombal|Sebastião José de Carvalho e Melo]] (poste nobeligita kiel la 1a [[Listo de Markizoj de Pombal|Markizo de Pombal]]) komencis diplomatian karieron kiel la Portugala Ambasadoro en Londono kaj poste en Vieno. La reĝedzino, [[Maria Ana de Aŭstrio]], apogis lin sed la reĝo [[Johano la 5-a (Portugalio)|Johano la 5-a]], tamen, ne ŝatis lin kaj alvokis Carvalho e Melo al Portugalio en 1749. Johano la 5-a mortis la venontan jaron kaj lian filon, [[Jozefo la 1-a (Portugalio)|Jozefo la 1-a]], estis reĝigita. Kontraste al sia patro, Jozefo la 1-a ja ŝatis Carvalho e Melo, kaj kun la aprobo de la patrin-reĝino, nomumis Carvalho e Melo [[ministro]] de Eksterlandaj Aferoj. Ju pli la reĝo fidis en Carvalho e Melo, des pli la reĝo havigis al li plian kontrolon de la ŝtato. Ĉirkaŭ 1755, Sebastião José de Carvalho e Melo estis farita [[ĉefministro]]. Plaĉis al li la brita ekonomia sukceso kiam li estis tie ambasadoro, kaj tial li sukcese plenumis similajn [[Ekonomio|ekonomiajn]] politikojn en Portugalio. Li abolis [[sklaveco]]n en kontinenta Portugalio kaj en la portugalaj kolonioj de Hindio, reorganizis la armeon kaj la ŝiparmeon, restrukturis la [[Universitato de Koimbro|Universitaton de Koimbro]], kaj finigis la juran [[Diskriminacio|diskriminacion]] kontraŭ diversaj [[Kristanismo|kristanismaj]] tendencoj en Portugalio abolante la distingon inter [[malnovkristano]]j kaj [[novkristano]]j. La plej grandaj reformoj de Carvalho e Melo estis ekonomiaj kaj financaj, kaj la kreado de kelkaj kompanioj kaj gildoj regulis la komercan agadon. Li kreis unu el la unuaj [[Protektita Deven-nomado|devennomaj sistemoj]] en la mondo markantie la regionon por produktado de [[Portovino]] por sekurigi la vinkvaliton; kaj tiu estis la unua klopodo por kontroli la vinajn kvaliton kaj produktadon en Eŭropo. Li regis rigore trudante striktan leĝaron al ĉiuj klasoj de la portugala socio el alta nobelaro ĝi la plej malalta laborista klaso, kun ampleksa revizio de la landa impostosistemo. Tiuj reformoj havigis al li malamikojn en la supraj klasoj, speciale inter la alta nobelaro, kiu malaprezis lin kiel socia novalveninto. Katastrofo skuis Portugalion en la mateno de la 1a de Novembro 1755, kiam [[Lisbono]] estis frapita de [[Lisbona tertremo en 1755|violenta tertremo]] kun ĉirkaŭkalkulita [[Momant-magnituda skalo|momanta magnitudo]] de 8.5–9. La urbo estis detruita ĝis grunda nivelo fare de la [[tertremo]] kaj postaj [[cunamo]] kaj incendioj, ĉar tiamaj lumigaj sistemoj estis fajraj kaj tiuj falis sur lignaj plankoj.<ref>{{cite web |url=http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html |title=Historical Depictions of the 1755 Lisbon Earthquake |publisher=Nisee.berkeley.edu |date=12a de Novembro 1998 |access-date=6a de Majo 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311082423/http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html |archive-date=11a de Marto 2011 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110311082423/http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html |date=2011-03-11 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-10-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110311082423/http://nisee.berkeley.edu/lisbon/index.html |arkivdato=2011-03-11 }}</ref> Carvalho e Melo survivis bonsorte kaj tuj entreprenis la rekonstruado de la urbo, pere de sia fama citaĵo: "Kion nun? Ni enterigu la mortintojn kaj zorgu la vivantajn." [[Dosiero:Convento do Carmo ruins in Lisbon.jpg|eta|dekstra|Ruinoj de la Karmelida Monaĥinejo (''Convento do Carmo'') detruita de la tertremo.]] Spite la katastrofon kaj la kvanton de mortintoj, Lisbono bonsorte ne suferis gravajn epidemiojn kaj post malpli ol unu jaro ĝi jam estis rekonstruita. La nova urbocentro de Lisbono estis desegnita por rezisti venontajn tertremojn. Oni konstruis arkitekturajn modelojn por testaĵoj. La konstruaĵoj kaj grandaj placoj de la Lisbona centra kvartalo ''Baixa'', nomita ankaŭ ''Baixa Pombalina'' (Pombala urbocentro) ankoraŭ restas kiel unu el plej gravaj turismaj allogaĵoj de Lisbono. Carvalho e Melo grave kontribuis al la studo de [[sismologio]] per detala esploro pri la efikoj de la tertremo, nome la "Paroĥaj Memoroj de 1758", kiuj estis petitaj al ĉiu paroĥo en la lando; tiu informaro ebligis al la modernaj sciencistoj rekonstruon de la okazaĵo kun ioma grado de scienca precizeco dum ankaŭ oni havigis al nuntempaj historiistoj enorman kvanton de [[Demografio|demografia]], [[Topografio|topografia]] kaj [[Persono|persona]] informaro el la tuta regno kaj el urbaj kaj ruraj areoj. Post la tertremo, la reĝo Jozefo la 1-a donis al sia ĉefministro eĉ plian povon, kaj Carvalho de Melo iĝis povega, [[Klera despotismo|progresema diktatoro]]. Ju pli lia povo kreskiĝis, des pli liaj malamikoj pliiĝis laŭnombre, kaj akraj disputoj kun la supra nobelaro oftiĝis. En 1758 Jozefo la 1-a estis vundita en murdoklopodo. La Markizo de Távora kaj la Duko de Aveiro estis tuje ekzekutitaj post rapida juĝo. La venontan jaron, la Ordeno de [[Jezuitoj]] estis nuligita kaj forpelita el la lando. Tio estis la fina frapo al opozicio publike montrante, ke eĉ la aristokrataro estis senpova antaŭ la povega ministro de la reĝo, kiu nobeligis Carvalho e Melo kiel Grafo de [[Oeiras]] en 1759. En 1762, Hispanio invadis Portugalian teritorion kiel parto de la [[Sepjara milito]], sed ĉirkaŭ 1763 la iama ''[[status quo]]'' inter Hispanio kaj Portugalio antaŭmilita estis restaŭrita. Post la afero de la familio Távora, la ĵus Grafo de Oeiras ne havis opozicion. Poste titolita "Markizo de Pombal" en 1770, li efektive regis Portugalion ĝis la morto de la reĝo Jozefo la 1-a en 1777. La nova reĝo, fakte reĝino [[Maria la 1-a (Portugalio)|Maria la 1-a]], malŝatis la Markizon de Pombal pro la povo kiun li estis amasiginta, kaj neniam pardonis lin pro la akreco de la afero Távora, kaj post sia enpovigo ŝi retiris ĉiujn liajn politikajn postenojn. La Markizo de Pombal estis sendita al sia bieno de [[Pombal]], kie li mortis en 1782. Historiistoj sugestas, ke la progresema "klerismo" de Pombal, estis fakte mekanismo por plibonigo de aŭtokracio kontraŭ individua libereco kaj speciale kontraŭ opozicio, subpremante kritikaron, kaj pliigante kolonian ekonomian ekspluatadon same kiel intensigon de librocenzuro kaj plifirmigon de personaj kontroloj kaj profitoj.<ref>Kenneth Maxwell, ''Pombal, Paradox of the Enlightenment'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1995), 83, 91–108, 160–62.</ref> ===Nuntempa epoko=== ==== Napoleona epoko ==== {{Ĉefartikolo|Unuiĝinta Reĝlando de Portugalio, Brazilo kaj Algarvo}} Portugalio gvidas longan disputon kontraŭ Hispanio pri teritorio en orienta limo kun Hispanio nomata Olivença, [[hispana lingvo|hispane]] [[Olivenza]]. Laŭ [[Viena kongreso]] el la jaro [[1815]] la teritorio estis aljuĝita al Portugalio kaj devigis Hispanion redoni ĝin. Sed tio neniam okazis, pri kio Portugalio regule atentigis. Olivença estas sub hispana administrado ekde la jaro [[1801]]. Je la invado fare de [[Napoleono]], Portugalio eksuferis malrapidan sed konstantan dekadencon kiu daŭris ĝis la 20-a jarcento, kio estis akcelita per la [[Sendependigo de Brazilo]], nome la plej granda kolonia portugalia posedaĵo. Aŭtuno de 1807, [[Napoleono]] sendis francajn trupojn tra Hispanio por invadi Portugalion. El 1807 ĝis 1811, brit-portugalaj fortoj sukcese luktis kontraŭ la franca invado de Portugalio en la [[Milito de Hispana Sendependiĝo|Duoninsula Milito]], dum kiu la reĝa familio kaj la portugala [[nobelaro]], inklude Maria la 1-a, translokiĝis en 1807 al la [[Kolonia Brazilo|portugala teritorio de Brazilo]], tiam ankoraŭ kolonio de la [[Portugala Imperio]], en Sudameriko, kio fakte konsistis en translokigo de la Portugala Kortego al Brazilo. [[Johano la 6-a (Portugalio)|Johano la 6-a]], kiel Princa Regento, establis sin en [[Rio de Janeiro]] kiel ĉefurbo de la Portugala Imperio. En 1815, Brazilo estis deklarita Reĝlando kaj la Reĝlando Portugalio estis fakte unuigita al ĝi, formante plurkontinentan ŝtaton, nome [[Unuiĝinta Reĝlando de Portugalio, Brazilo kaj Algarvo]]. [[Dosiero:Portuguese Constitution of 1826.jpg|eta|maldekstre|upright=0.9|Kovrilpaĝo de la Portugala Konstitucio de 1826 montranta la reĝ-imperiestron [[Petro la 1-a (Brazilo)|Petro la 4-a]] kaj lian filinon la reĝinon [[Maria la 2-a (Portugalio)|Maria la 2-a]].]] Kiel rezulto en la ŝanĝo de ties statuso kaj de la alveno de la portugala reĝa familio, la brazilaj administracia, civila, ekonomia, militista, eduka kaj scienca aparatoj estis etenditaj kaj tre modernigitaj. Portugalaj kaj aliancaj Britiaj trupoj luktis kontraŭ la Franca Invado de Portugalio kaj ĉirkaŭ 1815 la situacio en Eŭropo tiom estis ŝanĝiĝintaj ke Johano la 6-a estis povinta reveni sekure al Lisbono. Tamen la Reĝo de Portugalio restis en Brazilo ĝis la Liberala Revolucio de [[1820]], startita en [[Porto]], postulis lian revenon al Lisbono en 1821. Tiel li revenis al Portugalio, sed lasis sian filon [[Petro la 1-a (Brazilo)|Petron]] estre de Brazilo. Kiam la Portugala Registaro klopodis la venontan jaron revenigi la Regnon Brazilon al subordigita statuso, lia filo Petro, kun apogo de brazilaj elitoj, deklaris la sendependecon de Brazilo disde Portugalio. La Provinco Cisplatina (nuntempe suverena ŝtato de Urugvajo) en la sudo estis unu el la lastaj aldonoj al la teritorio de Brazilo sub portugala regado. Brazila sendependeco estis agnoskita en 1825, kiam la imperiestro Petro garantiis al sia patro la honoran titolon de ''Imperiestro de Brazilo''. La morto de Johano la 6-a en 1826 okazigis konflikton por lia sukcedo. Kvankam Petro estis lia heredanto, kaj eĉ reĝis por mallonge kiel Petro la 4-a, lia statuso kiel Brazila monarko estis konsiderita malhelpo por teni la portugalan tronon de ambaŭ landoj. Petro abdikis favore al sia filino, [[Maria la 2-a (Portugalio)|Maria la 2-a]]. Tamen, la frato de Petro, [[Mikaelo la 1-a (Portugalio)|Infanto Mikaelo]], postulis la tronon proteste kaj finfine enpovigis kiel reĝo [[Mikaelo la 1-a (Portugalio)|Mikaelo la 1-a]], en 1828. Por defendi la rajtojn de sia filino al la trono, Petro lanĉis la Liberalajn Militojn por reinstali sian filinon kaj establi konstitucian monarkion en Portugalio. La [[Portugala Enlanda Milito]] finiĝis en 1834, per la malvenko de Mikaelo, la promulgado de konstitucio, kaj la reinstaligo de la reĝino Maria la 2-a. ==== Konstitucia monarkio ==== La filo de la reĝino Maria la 2-a kaj de la reĝo [[Fernando la 2-a (Portugalio)|Fernando la 2-a]] nome reĝo [[Petro la 5-a (Portugalio)|Petro la 5-a]] modernigis la landon dum sia mallonga regado (1853–1861). Dum lia regado oni konstruis ŝoseojn, telegrafojn, kaj fervojojn kaj oni progresis en publika sano. Lia populareco pliiĝis kiam, dum epidemio de [[ĥolero]] de 1853–1856, li vizitis hospitalojn disdonante donacojn kaj komfortigante malsanulojn. La regado de Petro estis mallonga, ĉar li mortis pro ĥolero en 1861, post serio de mortoj en la reĝa familio, kiel liaj du fratoj Infantoj Fernando kaj Johano, kaj lia edzino, Stefanio de Hohenzollern-Sigmaringen. Ĉar Petro ne havis filojn, lia frato, [[Ludoviko la 1-a (Portugalio)|Ludoviko la 1-a de Portugalio]] ascendis al la trono kaj pluigis la modernigon. [[Dosiero:10000 Reis à l'effigie de Louis Ier, 1879.jpg|eta|dekstre|Portugala monero stampita dum la regado de [[Ludoviko la 1-a (Portugalio)|Ludoviko la 1-a]], ĉirkaŭ 1879.]] Post la pinto de la eŭropa koloniismo en la 19-a jarcento, Portugalio jam estis perdinta sian teritorion en Sudameriko kaj preskaŭ ĉiujn siajn bazojn en Azio. La portugala koloniismo klopodis ekspansii siajn marbordajn lokojn en Afriko al land-grandaj teritorioj por konkurenci kun aliaj eŭropaj tieaj potencoj. Ekde kiam la [[Berlina Konferenco]] de 1884 estis markinta la limojn de la portugalaj teritorioj en Afriko kadre de la [[Disdivido de Afriko]], Portugalio estis fondinta aŭ redisvolviginta urbojn interne. Jame en la 20-a jarcento oni ekkonstruis la [[fervojo]]jn de Bengelo en [[Angolo]], kaj de Beira en [[Mozambiko]], kiuj intencis ligig marbordajn areojn kun kelkaj internaj regionoj. Grava epizodo tiukadre estis la Brita Ultimato de [[1890]], kiu devigis portugalajn militistojn retiriĝi el teritorio inter [[Portugala Mozambiko|Mozambiko]] kaj [[Portugala Angolo|Angolo]] (en nuntempa [[Zimbabvo]] kaj [[Zambio]]), kiu estis postulita de Portugalio kaj kiu estus rompinta la Britian intencon krei fervojon el Kablando ĝis Kairo. Portugalaj teritorioj en Afriko estis [[Portugala Kaboverdo|Kaboverdo]], [[Portugala Santomeo kaj Princo|Santomeo kaj Princo]], [[Portugala Gvineo]], [[Portugala Angolo|Angolo]], kaj [[Portugala Mozambiko|Mozambiko]]. Krome, Portugalio ankoraŭ regis la Aziajn teritoriojn de [[Portugala Hindio]], [[Portugala Timoro|Timoro]] kaj [[Makao]]. [[Dosiero:Proclamação República Portuguesa.jpg|eta|maldekstre|Proklamo de la Respubliko en 1910.]] La 1an de Februaro 1908, la reĝo Dom [[Karlo la 1-a (Portugalio)|Karlo la 1-a]] kaj lia heredunto kaj plia aĝa filo, Princo Ludoviko Filipo, Duko de Braganzo, estis murditaj en Lisbono en centra placo Terreiro do Paço fare de du portugalaj respublikanaj revoluciaj aktivuloj, nome Alfredo Luís da Costa kaj Manuel Buíça. Dum lia regado, Portugalio estis deklarinta [[bankroto]]n dufoje nome en 14a de Junio 1892 kaj en 10a de Majo 1902, kio rezultis en socia malkontento, ekonomiaj malfacilaĵoj, koleraj protestoj, ribeloj kaj kritikaro kontraŭ la monarkio. Lia dua kaj pli juna filo, [[Emanuelo la 2-a (Portugalio)|Manuelo la 2-a]], iĝis la nova reĝo, sed estis tuj renversita per [[Oktobra revolucio en Portugalio 1910|respublika revolucio en la 5a de Oktobro 1910]], kiu abolis la monarkion kaj instalis [[respubliko|respublikan]] registaron en Portugalio, dum li kaj la reĝa familio iris al [[ekzilo]] en [[Londono]]n, Anglio. ==== Unua Respubliko kaj ''Estado Novo'' ==== La unua portugala respubliko estis skuigata pro maltrankviloj kaj ĝi tial ne daŭris tro longe. Portugalio havis 45 diversajn registarojn en ĝuste 15 jaroj. Dum la [[Unua mondmilito]] (1914–1918) Portugalio staris je flanko de [[Aliancanoj de la Unua Mondmilito|Aliancanoj]], tamen la milito damaĝis ties malfortan ekonomion. Politika malstabileco kaj ekonomia malforteco estis fekunda grundo por ĥaoso kaj maltrankvilon dum la unua portugala respubliko. Tiuj faktoroj kondukis al malsukcesa nomita "Monarkio de la Nordo", naciisma [[puĉo]] en la 28a de Majo 1926 kaj la kreado de la Nacia Diktatoreco (''Ditadura Nacional''). [[Dosiero:Antonio Salazar-1.jpg|eta|dekstre|170px|[[António de Oliveira Salazar]] regis Portugalion el 1932 ĝis 1968, pere de la reĝimo nomita ''Estado Novo''.]] En la jaro [[1932]] generalo [[Salazar]] enpraktikigis en la lando skuiĝanta en la krizo diktatorecon, kiel sekvo de la naciisma reakcia diktatoreco rezultanta en dekstrema diktatoreco de la reĝimo nomita ''Estado Novo'' kiun estris [[António de Oliveira Salazar]] en 1933. Dum la [[Hispana Enlanda Milito]] (1936-1939) Portugalio estis neŭtrala, sed la portugala registaro kaj volontuloj apogis la frankismajn insurekciulojn, dum lokanoj en landlimaj areoj foje apogis fuĝintojn.<ref>Kani, "Portugalio en la Hispana Enlanda Milito", [[Sennaciulo]], julio-aŭgusto-septembro 2024, nº 07-09 (1429-1431) pp. 7-10. </ref> Dum la [[Dua mondmilito]] Portugalio denove estis neŭtrala, kaj iĝis konvena loko por agado de spionoj de ambaŭ flankoj ĉefe rilate al la import-eksportado de [[tungsteno]] por la kirasitaj armiloj kaj al la uzado de la marbordoj ĉefe por [[submarŝipo]]j. El la fino de la milito ĝis la 1960-aj jaroj, Portugalio estis fonda membro de [[NATO]], de [[OECD]] kaj de [[Eŭropa Liber-Komerca Asocio]] (EFTA). Laŭgrade, oni entreprenis novajn ekonomiajn disvolvigajn projektojn kaj translokigon de kontinentaj portugalanoj al transmaraj provincoj en Afriko, kun [[Portugala Angolo|Angolo]] kaj [[Portugala Mozambiko|Mozambiko]], kiel la plej grandaj kaj plej riĉaj transmaraj teritorioj, kiel la ĉefaj celoj de tiuj iniciatoj. Tiuj agadoj estis uzitaj por plifirmigi la statuson de Portugalio kiel transkontinenta nacio kaj ne kiel kolonia imperio. Kvankam Portugalio estis ekonomie sufiĉe forta, ĝi ne sukcesis pluteni siajn koloniojn. Ties disfalo komenciĝis ekde la jaro [[1954]], kiam [[Barato]] alligis multnombrajn teritoriojn pace<ref name =lele>P S Lele, Dadra kaj Nagar Haveli: past and present, Publikigita de Usha P. Lele, 1987,</ref> inkluzive de [[Goao (ŝtato)|Goao]] sed nur post militeto en [[1960]]. Samtempe senĉese pli ofte aŭdiĝis voĉoj de pluaj, plejparte de afrikaj kolonioj ([[Angolo]], [[Mozambiko]], [[Gvineo Bisaŭa]], [[Sao-Tomeo kaj Principeo]], [[Kabo-Verdo]]), ĉar ties elitoj jam estis konsciaj pri la ekonomia ekspluatado fare de la metropolo. Tra longa kolonimilita periodo Portugalio devis barakti kontraŭ kreskiĝinta disidentaro, armil-[[embargo]]j kaj aliaj punsankcioj truditaj de parto de la internacia komunumo. Tamen en epoko de [[Malvarma Milito]] la kapitalista bloko aprezis la kontraŭkomunismon de la portugala diktaturo. Ĉiuokaze la aŭtoritatema kaj konservema ''Estado Novo'', dekomence instalita kaj regita de [[António de Oliveira Salazar]] kaj el 1968 antaŭen fare de [[Marcelo Caetano]], klopodis konservi la jarcent-longan interkontinentan imperion kun totala areo de 2 168 071&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref>{{cite web|url=http://purl.pt/11440/1/P1.html |title=Portugal Não É Um País Pequeno |publisher=Purl.pt |access-date=21a de Februaro 2011 |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20141025060609/http://purl.pt/11440/1/P1.html |archive-date=25a de Oktobro 2014 }}</ref> Ĝuste multekostaj kaj nesukcesaj militoj (1961–1974) gvidis fine al falo de la reĝimo de Salazar. {{Ĉefartikolo|Koloniaj Portugalaj Militoj}} ==== La Revolucio de Diantoj kaj integrado en Eŭropo ==== {{Ĉefartikolo|Revolucio de la Diantoj}} [[Dosiero:Revolução dos Cravos.jpg|eta|maldekstre|200px|Surstrata sceno de la [[Revolucio de la Diantoj]]: civiluloj sur tanko apogantaj militistojn.]] [[Marcello Caetano]], sekvanto de Salazar, estis detronigita per armeo en la jaro [[1974]] ([[Revolucio de la Diantoj]]) kaj Portugalio fine ekpaŝis sur vojon de plurala [[demokratio]]. En la jaro [[1986]] la lando enpaŝis en [[Eŭropa Unio|Eŭropan Komunumon]]. La portugalaj registaro kaj armeestraro rezistis la malkoloniigon de siaj transmaraj teritorioj ĝis Aprilo 1974, kiam [[puĉo]] farita de maldekstraj militistoj (fakte ĉefe kapitanoj, do ne plej altrangaj, sed kun tre forta popola apogo) en Lisbono, konata kiel [[Revolucio de la Diantoj]] en la 25-a de Aprilo 1974, malfermis la vojon al la sendependenco de la transmaraj teritorioj en Afriko kaj en Azio, same kiel por la restaŭrado de la demokratio. Dekomence okazis dujara transira periodo konata kiel PREC (''Processo Revolucionário Em Curso'', Funkcianta Revolucia Procezo). En tiu epoko la plej maldekstraj militestroj apogis la agadon de maldekstraj kamparanoj de la sudo kaj de laboristoj de Lisbono kaj aliaj grandurboj. Somere 1975, okazis diversaj renversklopodoj el kiuj la nomita Naŭopo sukcesis haltigi la maldekstrajn reformojn. La retiriĝo de la portugala ŝtato el la transmaraj teritorioj kaj la instalado tie de maldekstraj indiĝenaj reĝimoj kondukis al internaj militoj kaj malakcepto de portugalaj eks-koloniistoj en 1975, kio rezultis en amasa enmigrado de [[portugaloj]] ĉefe el la afrikaj teritorioj (ĉefe el Angolo kaj Mozambiko).<ref>[http://www.economist.com/world/mideast-africa/displayStory.cfm?story_id=12079340 Flight from Angola], ''[[The Economist]]'', 16a de Aŭgusto 1975</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090113204408/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,913229-1,00.html Dismantling the Portuguese Empire], ''[[Time (gazeto)|Time]]'', 7a de Julio 1975</ref> En la balotoj por Konstitucifara Asembleo de 1975 venkis en la centro kaj sudo la maldekstraj partioj (socialista kaj komunista), dum la dekstraj partioj venkis en la nordo. En la balotoj por Leĝfara Asembleo de 1976 la diferenco estis eĉ pli markita kun forta komunista venko en la sudo, socialista en la centro kaj dekstra en la nordo. La [[Portugala Socialista Partio|socialista]] [[Mário Soares]] iĝis ĉefministro el 1976 ĝis 1978 kaj denove el 1983 ĝis 1985. En tiu epoko samtempe en 1986 [[Hispanio]] kaj Portugalio estis akceptitaj en la [[Eŭropa Unio]] kaj tio helpis al la ekonomia disvolvigo. La 26an de Marto 1995, Portugalio ekplenumis la regulojn de la [[Schengen-spaco]], nuligante limkontrolojn. En 1996 la lando estis kun-fondinto de la [[Komunumo de portugallingvaj landoj]] (CPLP, laŭ portugallingvaj sigloj) kun sidejo en Lisbono. En 1996, [[Jorge Sampaio]] iĝis prezidanto kaj estis reelektita en Januaro 2001. [[Monda Ekspozicio de 1998]] okazis en Portugalio kaj en 1999 ĝi estis unu el la fondaj landoj de la [[eŭro]] kaj de la [[eŭrozono]]. La 5an de Julio 2004, [[José Manuel Barroso]], tiam [[Listo de ĉefministroj de Portugalio|Ĉefministro de Portugalio]], estis nomumita [[Prezidanto de la Eŭropa Komisiono]], nome la plej pova posteno en la Eŭropa Unio. La 1a de Decembro 2009, ekvalidiĝis la [[Traktato de Lisbono]], post ĝi estis subskribita de la ŝtatoj membroj de la Eŭropa Unio la 13an de Decembro 2007 en la [[Monaĥejo de la hieronimanoj de Belém|Monaĥejo de la Hieronimanoj]]. Dum la lastaj jardekoj [[Listo de ĉefministroj de Portugalio|ĉefministroj de Portugalio]] estis [[Mário Soares]], [[Aníbal Cavaco Silva]], [[António Guterres]], [[José Manuel Durão Barroso]], [[Pedro Santana Lopes]], [[José Sócrates]], [[Pedro Passos Coelho]] kaj [[António Costa]]. == Politiko == [[Dosiero:Assembleia Republica Portugal 2.JPG|eta|300px|Parlamento]] {{Ĉefartikolo|Politiko de Portugalio|Konstitucio de Portugalio}} Portugalio estas [[Duonprezidenta sistemo|duonprezidenta]] [[Reprezenta demokratio|reprezentdemokratia]] [[respubliko]] ekde la ratifo de la Konstitucio de 1976, kun [[Lisbono]], plej granda urbo de lando, kiel [[ĉefurbo]].<ref>Martins, Ana (2006). [https://heinonline.org/HOL/Welcome?message=Please%20log%20in&url=%2FHOL%2FPage%3Fhandle%3Dhein.journals%2Feuroclv2%26id%3D81%26div%3D%26collection%3D "Presidential Elements in Government: The Portuguese Semi-Presidential System".] European Constitutional Law Review. 2: 81–100. doi:10.1017/S1574019606000812. S2CID 146507857.</ref> La nuna Konstitucio de la Portugala Respubliko, estas frukto de la Revolucio de la Diantoj, kiu komenciĝis la 25an de Aprilo de 1974. Ĝi aperis por doni juran apogon kaj respondon, kiel supra pinto de la nova leĝa konstruo, al celoj indikitaj ekde la unua momento de la Movado de Armitaj Fortoj (''Movimento das Forças Armadas'' – MFA) kaj bonvenigitaj de la portugala popolo, konataj tiam en la portugala kiel la tri «D» – ''democratizar, descolonizar, desenvolver'' (demokratiigi, malkoloniigi kaj disvolvi). Postaj modifoj okazis en 1982, 1989, 1992, 1997, 2001 kaj 2004. {{Ĉefartikolo|Prezidanto de Portugalio}} [[Prezidento]] estas elektata rekte por kvinjara funkcia periodo en ĝenerala baloto. Li estas ĉefkomandanto de armitaj fortoj, surbaze de rezultoj de parlamentaj balotoj li nomas ĉefministron kaj de li proponita registaron. Li havas ankaŭ plenrajton disigi la parlamenton, revoki la registaron aŭ proklami militon. Sed ili estas limigitaj pro vico da kondiĉoj, inter kiuj apartenas ekzemple devo por konsulti kun deksepmembra Ŝtata konsilantaro. Tiu servas kiel konsilanta korpuso kaj ĝi konsistas el ses eksaj civilaj oficistoj (estintaj prezidentoj) kaj dek pluaj civitanoj – kvin elektas la parlamento, kvin la prezidento mem. Abunde uzata plenrajto de la prezidento estas vetoado de leĝoj. ''Respublika Asembleo'' ([[portugala lingvo|portugale]] ''Assembleia da República'') estas nomo de portugala unukamera [[parlamento]] konsistanta el 230 deputitoj. Ĝi estas elektata en ĝeneralaj balotoj por tempolimo de 4 jaroj surbaze de principo de proporcia reprezentado. Prezidanto de Respublika Asembleo reprezentas la prezidenton en la tempo de ĝia neĉeesto. La [[Registaro de Portugalio]] estas la [[plenuma povo]] de la Portugala Respubliko. La registaro estas tiu kiu administras la politikan sistemon en la lando, same kiel la plej altan instancon de la portugala [[publika administrado]] <ref name="portugal.gov.pt governo">{{Cite web|title=Governo de Portugal|url=https://www.portugal.gov.pt/pt/gc22/governo/governos-anteriores|access-date=2020-07-25|website=portugal.gov.pt|language=pt}}</ref>. {{Ĉefartikolo|Listo de ĉefministroj de Portugalio}} Plenpovon tenas la registaro kun [[ĉefministro]]. La registaro devas al la parlamento prezenti sian programon. Se ĝi ne estas negociita de plimulto da deputitoj, tio signifas konfirmon de la registaro en la funkcio. == [[Administra divido]] == {{Ĉefartikolo|Administra divido de Portugalio}} Portugalio havas 18 distriktojn: {{Distriktoj de Portugalio}} Laŭ reformo el la jaro 2004 la distriktoj malaperu kaj la teritorio estu dividota en tri kategoriojn: aŭtonomaj regionoj, urbaj komunumoj, interurbaj komunumoj kaj grandurbaj distriktoj. Tiuj havos diversan nivelon de aŭtonomio depende de la nombro de loĝantoj. Nunaj regionoj estas [[Norda regiono (Portugalio)‎|Norda]], [[Centra regiono (Portugalio)|Centra]], [[Lisbona regiono|Lisbona]], [[‎Alentejo]] kaj [[Algarve]]. == Urboj (ĉefaj) de Portugalio == [[Lisbono]], [[Porto]], [[Braga]], [[Koimbro]] (Coimbra), [[Funchal]], [[Setúbal]], [[Faro (Portugalio)|Faro]], [[Évora]], [[Amadora]], [[Beja]], [[Elvas]], [[Aveiro]], [[Viseu]], [[Guarda (Portugalio)|Guarda]], [[Leiria]], [[Ponta Delgada]], [[Almada]], [[Odivelas]], [[Vila Nova de Gaia]], [[Queluz]], [[Póvoa de Varzim]], [[Seia]], [[Pinhel]], [[Amarante]], [[Portimão]], [[Cascais]], [[Covilhã]], [[Figueira da Foz]], [[Viana do Castelo]], [[Castelo Branco]], [[Maia]], [[Matosinhos]], [[Barreiro]], [[Guimarães]], [[Gondomar]], [[Sintra]], [[Penafiel]], [[Amarante]], [[Tomar]], [[Abrantes]], [[Fátima]], [[Ourém]], [[Santarém]], [[Moura]], [[Lamego]], [[Chaves]], [[Tomar]], [[Elvas]], [[Tavira]], [[Serpa]], [[Silves]], [[Mirandela]], [[Portalegre]], [[Fundão]], [[Vila Real]], [[Valença]], [[Angra do Heroísmo]], [[Espinho]], [[Peniche]], [[Torres Vedras]] kaj [[Horta (Portugalio)|Horta]]. == Geografio == [[Dosiero:Mapo Portugalio.png|dekstra|Mapo de Portugalio]] Nordo de la lando estas montoriĉa, en suda parto superas plejparte [[ebenaĵo]]j kaj nealte situantaj montetoj.<ref>Vieira, Gonçalo; Luís, Zêzere José; Mora, Carla (2018). ''Landscapes and Landforms of Portugal''. Springer International Publishing. ISBN 978-3-319-03640-3.</ref> La plej alta punkto de kontinenta parto de la lando estas ĉe [[Serra da Estrela|Montaro Stelo]] (''Serra da Estrela'') (1991 m super marnivelo), tamen la plej alta punkto de la tuta lando estas sur [[Acoroj]] – [[Ponta do Pico|Monto Piko]] (2351 m super marnivelo). [[Acoroj]] kaj [[Madejro]] havas vulkanan originon, sur Acoroj estas eĉ ankoraŭ senĉese unu [[vulkano]] aktiva. Inter la plej signifaj riveroj en Portugalio troviĝas ĉefe [[Taĵo]], kaj ankaŭ [[Gvadiano]], [[Doŭro]] kaj [[Minjo]], ĉiuj elfluantaj el Hispanio. Temperaturoj en la kontinenta Portugalio moviĝas inter 11&nbsp;°C vintre kaj 22&nbsp;°C somere. La [[ekskluziva ekonomia zono]] de Portugalio, marzono en kiu Portugaloj havas specialajn rajtojn por ekspluatado kaj uzado de marresursoj, havas 1 727 408&nbsp;km². Tio estas la trie plej granda ekskluziva ekonomia zono de la Eŭropa Unio kaj la dudeke plej granda ekskluziva ekonomia zono de la tuta mondo.<ref>Francisco, Susete (14a de Aŭgusto 2017). [https://www.dn.pt/portugal/portugal-tenta-duplicar-territorio-maritimo-8703814.html "Portugal tenta duplicar território marítimo".] ''[[Diário de Notícias]]''. Alirita la 7an de Decembro 2017.</ref> {{Ĉefartikolo|Nacia Parko Peneda-Gerês}} == Ekonomio == [[Dosiero:Portugal_Product_Exports_(2019).svg|eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Portugalio, 2019]] Portugal iĝis ekonomio tre diversigita kaj iompostiome bazita sur la sektoro de servoj ĉefe ekde kiam ĝi eniris en la [[Eŭropa Unio]] en 1986. La diversaj registaroj vaste reformis: privatigis multajn iamajn ŝtatajn entreprenojn kaj liberigis dominantajn areojn de la ekonomio, kiel [[financoj]] kaj [[telekomunikado]]. Portugalio estas membro de la [[Ekonomio de la Eŭropa Unio|Eŭropa Monunio]] ekde ties komenco en 1998. La 1a de Januaro 2002 ekcirkulis la nova [[valuto]], [[eŭro]] anstataŭ iama [[eskudo]], samtempe kiel ĉe aliaj 11 landoj membroj de la [[Eŭropa Unio]]. [[Dosiero:F. Portucel Soporcel.jpg|eta|upright=1.3|maldekstre|Paperfabriko de Portucel Soporcel ĉe [[Setúbal]].]] Inter 1991 kaj 2000, la ekonomia disvolvigo estis super la averaĝo de la Eŭropa Unio. La rangigo pri konkurenco de 2005 de la [[Monda Ekonomia Forumo]] metis Portugalion en la 22a rango, antaŭ landoj kiel Hispanio, Irlando, Francio, Belgio ktp.<ref>[https://web.archive.org/web/20110513165647/http://www.portugal.gov.pt/pt/GC17/Governo/Ministerios/PCM/MEAI/Documentos/Pages/20090520_PM_Doc_Competitividade.aspx Portugal é o país mais competitivo da Europa do Sul]</ref>​ Poste, la lando perdis konkurencon kaj en 2012 ĝi estis en la rango 45a, super nur Kipro, Hungario, Malto, Slovenio kaj Latvio en la Eŭropa Unio.<ref>[https://web.archive.org/web/20120621124303/http://www.mastermas.com/Noticias/html/N9649_F11012012.html «España gana puestos en el ranking de competitividad del World Economic Forum».] Mastermás. 11a de Januaro 2012. Arkivita el originalo la 21an de junio 2012. Konsultita la 30an de majo 2012.</ref> [[Agrikulturo]] okupigas proksimume 11 % da laboruloj. Signifa estas kulturado de [[tritiko]], [[maizo]], [[vino]] kaj [[olivo]]j. Plej enspezigaj produktoj estas [[tomato]]j, [[citruso]]j, legomoj, rizo, tritiko, hordeo, maizo, olivoj, [[Vegetaĵa oleo|oleo]], nuksoj, ĉerizoj, [[mirtelo]]j, [[vinbero]]j, [[vino]], [[fungo]]j, [[Laktoprodukto|laktaĵoj]], [[kokaĵo]]j kaj [[bovaĵo]]j. Laŭ [[FAO]] Portugalio estas la plej granda monda produktanto de [[korko]] (50%) kaj de [[karobo]] (30%).<ref>[https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL "Crop production".] FAO. Konsultita la 21an de Julio 2020.</ref> Inter animala produktado eminentas bredado de [[ŝafo]]j kaj porkoj. Ankaŭ [[fiŝkaptado]] kaj [[forstado]] ludas gravan rolon en ruraj komunumoj kaj industrio (ĉefe paperindustrio). Portugalio havas grandajn rezervojn de ercoj [[volframo]] kaj [[kupro]]. Al industrio gravas aŭtomobila industrio, elektroniko, kemiaĵoj, vestindustrio kaj ŝuindustrio, kaj produktado de [[cemento]] kaj [[papero]]. La fabrikoj koncentriĝas en la grandaj metropolaj urboj, ĉefe de Lisbono, Porto, Braga, Coimbra kaj Aveiro. Proksimume de 75 % da eksterlanda interŝanĝo de tiu ĉi lando iras al EU. En la lando oni sukcesas evolui terenon de servoj, ĉefe cele al [[turismo]]. Portugalio estas inter la 20 plej vizitataj landoj en la mondo kaj ĝin vizitas ĉiujare preskaŭ 20 milionoj da turistoj.<ref>[https://www.travelpulse.com/news/destinations/portugal-welcomes-record-20-million-visitors-in-2017.html "Portugal Welcomes Record 20 Million Visitors in 2017".] TravelPulse. 22a de Februaro 2018.</ref> Turismaj ĉefaj celoj en Portugalio estas jenaj: Lisbono, Cascais, Fatima, [[Algarvo]], [[Madeira]], [[Porto]] kaj [[Koimbro]]. ===Transporto=== La ekonomia disvolviĝo ekde la [[1970-aj jaroj]] rezultis en eksplodo de uzado de aŭtoj kaj de konstruado de ŝoseoj kaj aŭtoŝoseoj, kiuj estas pagendaj, foje surloke (ĉebude) kaj tre ofte aŭtomate. Nuntempe, la lando havas 68 732&nbsp;km de ŝoseoj, el kiuj preskaŭ 3 000&nbsp;km estas parto de la sistemo de 44 aŭtovojoj. [[Dosiero:Vasco da Gama Bridge 03.JPG|eta|La [[Ponto Vasco da Gama]] estas la plej longa ponto en la EU.]] La [[Ponto Vasco da Gama]] estas la plej longa ponto en la EU (la dua plej longa en Eŭropo) kun 12 345&nbsp;km.<ref>[https://web.archive.org/web/20100502013507/http://www.listafterlist.com/tabid/57/listid/7961/Travel++Places/Top+10+Longest+Bridges+in+the+World.aspx "ListAfterList.com".] ListAfterList.com. Arkivita el la originalo la 2an de Majo 2010. Alirita la 22an de Aŭgusto 2010.</ref><ref>[http://www.curiousread.com/2008/02/ten-longest-bridges-in-world.html "Curious? Read".] Curiousread.com. Februaro 2008. Alirita la 22an de Aŭgusto 2010.</ref> Inaŭgurita en 1998, ĝi helpis la trafikon al Lisbono el la centro kaj la sudo, ĉar antaŭe nur unu ponto el la sudo servis la transiron super la estuaro de la grandrivero [[Taĵo]]. En kontinenta Portugalio la ĉefaj kvar internaciaj [[flughaveno]]j estas ĉe la ĉefaj urboj Lisbono, Porto, Faro kaj Beja. Krome estas gravaj du insulaj flughavenoj nome ĉe Funchal (Madeira), kaj Ponta Delgada (Azoroj). La fervoja reto traveturas la landon kaj al Hispanio. Ĉefaj marhavenoj estas en [[Sines]], Lisbono, Leixões, Setúbal, Aveiro, Figueira da Foz, kaj Faro. Estas [[metroo]] en Lisbono kaj Porto. Krome estas linioj de enurbaj kaj interurbaj busoj kaj [[taksio]]j en urboj. == Loĝantaro == [[Dosiero:Viana do Castelo, Portugal (4922364383).jpg|eta|maldekstre|230px|Tradiciaj virinaj vestaĵoj.]] La lando havas proksimume 10,5 milionoj da loĝantoj. En la pasinteco vico da [[portugaloj]] elloĝiĝis en aliajn eŭropajn landojn kun pli alta vivnivelo. Hodiaŭ Portugalio iom post iom fariĝas unu el cellandoj de almigrintoj. Laŭ nacieco tiu ĉi lando estas tre ununacieca al kio kontribuis la hegemonio de la [[katolika eklezio]] kaj la ununura lingvo.<ref>Weiner, Rebecca. [https://www.jewishvirtuallibrary.org/portugal-virtual-jewish-history-tour "Portugal Virtual Jewish History Tour".] Jewishvirtuallibrary.org. Alirita la 6an de Majo 2012.</ref> La averaĝa vivodaŭro estis en 2022 ĉirkaŭ 82.47 jaroj.<ref>[https://www.macrotrends.net/countries/PRT/portugal/life-expectancy#:~:text=The%20current%20life%20expectancy%20for,a%200.22%25%20increase%20from%202020 Portugal Life Expectancy 1950-2022]</ref> Grandajn malfacilaĵojn faris ĉefe en la pasinteco analfabetismo, kiu eĉ hodiaŭ moviĝas ĉirkaŭ 5%, kio estas unu el la plej altaj ciferoj en EU. Nuntempe la [[naskindico]] estas tre malalta (1.52 naskitaj filoj/virino), same kiel ĉe aliaj landoj de [[Okcidento]]. == Kulturo == Portugalio disvolvigis tre apartan kulturon, ĉar ĝi estis sub la influo de diversaj civilizacioj kiuj traveturis regionojn de Mediteraneo kaj Eŭropo, kaj krome ĝi enkondukis ankaŭ kelkajn kulturajn elementojn kiam la lando ludis gravan rolon dum la Epoko de la Malkovroj.<ref>[http://www.portugal-live.net/P/essential/culture.html Cultura] Alirita la 24an de Januaro 2012, arkivita en la 31an de Decembro 2011.</ref> Krome la etnaj rilatoj kun kelt-devenaj landoj markas partikularecojn de la landa kulturo. [[Dosiero:University of Evora (36815429156).jpg|eta|Universitato de [[Évora]], la dua plej malnova en la lando.]] La kulturo de Portugalio grave moderniĝis post la [[Revolucio de la Diantoj]] de 25-a de Aprilo 1974. Post la falo de la diktaturo la liberecaj influoj el Eŭropo kombiniĝis kun la tre partikularaj kulturaj elementoj de la lando. Ĉiuokaze restis gravaj diferencoj inter la diversaj regionoj, ekzemple unuarange la ĉefurbo Lisbono (kiu jam havis fortan kulturan vivon de jarcentoj), duarange la dua plej grava urbo Porto, triarange la plej suda regiono [[Algarve]], kiu tuj ricevis eŭropajn influojn pro forta [[turismo]], kvararange la insulojn, kiuj delonge havis apartajn kulturajn elementojn kaj kvinarange en la internaj regionoj, kun diferencoj inter la nordaj kiel Tras os Montes kaj la sudaj kiel Alemtejo. Aparte la eduka sistemo ege disvolviĝis ekde la 1970-aj jaroj. Pli malpli ekde tiam, la pliigo de rilatoj kun hispanaj areoj, ĉefe post la malfermo de landlimoj, kontribuis al proksimigo de kulturoj. Ĉiuokaze rilatoj kun eŭropaj landoj estis tradiciaj ekde la mezepoko. En la lastaj tempoj studentaj interŝanĝoj same kontribuis al proksimigo de kulturoj. Kvankam jam en 1956 estis kreita en Lisbono la Fondaĵo Calouste Gulbenkian, ĉefe dum la 1990-aj kaj 2000-aj jaroj Portugalio modernigis siajn publikajn kulturajn ekipaĵojn. En Lisbono oni kreis la Kulturan Centron de Belém kaj en [[Porto]], la Fondaĵon Serralves kaj la ''Casa da Música'', same kiel aliajn publikajn kulturajn instituciojn kiel la municipaj bibliotekoj kaj la koncertejoj kiuj estis konstruitaj aŭ renovigitaj en multaj municipoj tra la tuta lando.<ref>[http://www.casadamusica.com/CDMHouse/default.aspx?channelID=8CADCB69-FD0E-4194-AC50-569CAF033DC6&id=74FA3DE2-1D4F-4F90-97B6-745DBEE35CC5&l=8CADCB69-FD0E-4194-AC50-569CAF033DC6 Introdução] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140109113225/http://www.casadamusica.com/CDMHouse/default.aspx?channelID=8CADCB69-FD0E-4194-AC50-569CAF033DC6&id=74FA3DE2-1D4F-4F90-97B6-745DBEE35CC5&l=8CADCB69-FD0E-4194-AC50-569CAF033DC6 |date=2014-01-09 }} alirita la 24an de Januaro 2012. Arkivita en la 31an de Decembro 2011.</ref> === Muziko === [[Dosiero:Jose malhoa fado.jpg|eta|maldekstre|''Fado'', pentraĵo de la artisto [[José Malhoa]] (1855-1933).]] La tradicia portugala muziko estas tre varia. Formas parton de la portugala [[folkloro]] la ''danças do vira'', en la regiono Minho, la ''pauliteiros'' de la zono de Miranda, la ''corridinhos'' de Algarve kaj la ''bailinhos'' de Madeira. Tipaj muzikinstrumentoj estas ekzemple la ''[[Kavakinjo|cavaquinho]]'' [kavakinjo], la [[sakŝalmo]] (komuna al aliaj popoloj de kelta deveno, la [[akordiono]], la [[violono]], la [[tamburo]], la [[portugala gitaro]] (tipa de [[fado]]) kaj aliaj variaj [[blovinstrumento]]j kaj [[Frapinstrumento|perkutinstrumentoj]]. Estas eĉ en malgrandaj loĝlokoj [[orkestro]]j, municipaj bandoj, muzikgrupoj, korusoj ktp., kiuj ludas la plej diversajn muzikstilojn, el popolmuziko al klasika.<ref>Manel Grilo [http://semibreves.pt/Instrumentos%20Tradicionais%20Portugueses.htm Instrumentos tradicionais portugueses], 2007. Alirita la 24an de Januaro 2012. Arkivita en la 31an de Decembro 2011.</ref> Populare portugaloj ĝenerale emas grupe kanti en sociaj okazaĵoj, kiel festoj, nuptoj, veturoj ktp., ekzemple pli ol aliaj najbaraj popoloj kiel hispanoj. La plej fama populara muzikstilo estas [[fado]], kiu fakte helpis la disvastigon de la [[portugala lingvo]] (kune kun la brazila popolkanto), kies plej fama kantistino historie estis [[Amália Rodrigues]], kiu partoprenis ankaŭ kiel aktorino same kiel kantistino en portugalaj filmoj. Kelkaj popularaj muzikistoj kaj kantistoj estas la grupo [[Madredeus]], kies [[ĉefkantistino]] estis [[Teresa Salgueiro]], kaj la kantistinoj [[Mariza]], [[Mísia]], Mafalda Arnauth, [[Cristina Branco]], [[Cuca Roseta]] kaj [[Dulce Pontes]].<ref>[http://www.edusurfa.pt/Area.asp?seccao=2&area=6&artigoid=7907 História do Fado] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140706225518/http://www.edusurfa.pt/Area.asp?seccao=2&area=6&artigoid=7907 |date=2014-07-06 }} Alirita la 24an de Januaro 2012. Arkivita en la 31an de Decembro 2011.</ref> Inter la plej konataj virkantistoj menciindas [[Carlos do Carmo]], Alfredo Marceneiro kaj Camané.<ref>[http://www.verdesanos.com/gp.htm Guitarra portuguesa]- Historia e propriedades acústicas, Verdes Anos. Alirita la 24an de Januaro 2012. Arkivita en la 31an de Decembro 2011.</ref> La plej ofta ensemblo por fado estas gitaristo kun gekantisto. Populare luditaj en trinkejoj en serioza etoso, tradicia ludmaniero konsistis en paro da gitaristo kaj kantisto kiu ludis po unu pecon, post kio alia paro, eble en alia parto de la salono, ludis alian pecon kvazaŭ responde. Lastatempe tio jam preskaŭ ne ekzistas, kaj la turismo maltradiciigis la ludmanieron: nun estas pli facile trovi paron da ludistoj kiuj kantas unu pecon post alia kiel spektaklo en luksaj restoracioj. [[Dosiero:1-Casa da Musica-exterior (1).jpg|eta|La ''Casa da Música'', en [[Porto]].]] Kvankam fado plue estas la plej konata ĝenro de portugala muziko ekster Portugalio, ankaŭ la «nova» portugala muziko ludas gravan rolon. Tiel oni povas elstarigi [[Rui Veloso]], foje nomita patro de la portugala ''rok-muziko''; [[Sara Tavares]], laŭ stilo de afrikaj influoj; [[Xutos & Pontapés]], grupo de portugala ''rock'' formita en 1978; [[Moonspell]], bando de ''heavy metal'' tre fama en Eŭropo, aŭ Blasted Mechanism, grupo de alternativa rok-muziko.<ref name="Música">[http://cvc.instituto-camoes.pt/conhecer/biblioteca-digital-camoes/doc_download/1338-q-a-musica-em-portugal-q.html A música em Portugal] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130929154357/http://cvc.instituto-camoes.pt/conhecer/biblioteca-digital-camoes/doc_download/1338-q-a-musica-em-portugal-q.html |date=2013-09-29 }}, [[Instituto Camões]] Alirita la 25an de Januaro 2012. Arkhivita en la 31an de Decembro 2011.</ref> La portugala [[klasika muziko]] konstituas gravan kaj apartan parton de la okcidenta klasika muziko. Laŭlonge de la jarcentoj elstaris komponistoj kaj muzikistoj famaj kiel la menestreloj Martim Codax kaj Dionizo la 1-a; la plurfoniistoj [[Duarte Lobo]], Filipe de Magalhães, [[Manuel Cardoso]] kaj Pedro de Cristo; la orgenisto Manuel Rodrigues Coelho; la komponisto kaj klavicenisto Carlos Seixas; la kantistino Luísa Todi; la sinfoniisto kaj pianisto João Domingos Bomtempo kaj la komponisto kaj muziksciencisto Fernando Lopes Graça. La orepoko de la portugala muziko koincidis kun la pinto de la klasika plurfonio en la 17-a jarcento (Skolo de Évora, Monaĥejo de la Sankta Kruco (Koimbro)). Inter la grandaj aktualaj referencoj, elstaras la pianistoj Artur Pizarro, [[Maria João Pires]], Olga Prats kaj Sequeira Costa; la vjolistino Anabela Chaves; la violonisto Carlos Damas; la baritonulo Jorge Chaminé; la komponisto Emmanuel Nunes kaj la komponisto kaj majstro Álvaro Cassutto. La plej gravaj simfoniaj orkestroj estas la orkestro de la Fondaĵo Calouste Gulbenkian, la Nacia Orkestro de Porto kaj la Portugala Simfonia Orkestro. Pri [[opero]], la Nacia Teatro de Sankta Karolo, en Lisbono, estas la plej referenca.<ref name="Música"/> === Literaturo === {{Ĉefartikolo|Literaturo de Portugalio}} [[Dosiero:Camões, por Fernão Gomes.jpg|eta|maldekstre|[[Luís de Camões]], konsiderata unu el la plej gravaj figuroj de la literaturo en [[portugala lingvo]].]] La portugala literaturo, fakte unu el la plej fruaj okcidentaj literaturoj, disvolviĝis tra teksto kaj muziko. Ĝi kunhavas siajn originon kun la mezepoka [[Galeglingva literaturo|galega]] literaturo, en la [[kantigo]]j galeg-portugalaj, fakte en epoko en kiu nek apartiĝis ankoraŭ ambaŭ lingvoj kaj kulturoj nek Portugalio mem posedis grandan parton de sia aktuala teritorio. En la oficiala [[Kanono (regulo)|kanono]] de la portugala literaturo, oni valorigas speciale, jam agnoskite en la epoko, la epopeon ''[[Os Lusíadas]]'' de [[Luís de Camões]], kiu rakontas poezie la veturojn kaj aventurojn de la portugalaj malkovrintoj survoje al Hindio dum la 15-a jarcento.<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/11198/ |title = The Lusiads |website = [[World Digital Library]] |date = 1800-1882 |accessdate = 2013-08-31 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20171014103951/https://www.wdl.org/en/item/11198/ |archivedate = 2017-10-14 }}</ref> [[Gil Vicente]], siaflanke, estis unu de la fondintoj de la teatraj tradicioj kaj portugala kaj hispana.<ref name="Literatura"/><ref name="Literatura2"/> Krom tiuj verkistoj, endas elstarigi la figurojn de [[Fernando Pessoa]], fama interalie pro siaj [[heteronimo]]j, kaj de [[Eugénio de Andrade]] en poezio. En prozo, endas elstarigi nomojn kiel tiuj de [[José Saramago]], ricevinto de la [[Nobel-premio pri literaturo]] en 1998; [[Eça de Queirós]], aŭtoro de ''Os Maias'', pinta romano de la portugala realismo, kaj de ''O Crime do Padre Amaro''; [[Aquilino Ribeiro]], kiu estis proponita por la Nobel-premio pri literaturo en 1960 kaj [[Miguel Torga]], fama interalie pro sia defendo de la [[iberismo]]. En teatro, krom [[Gil Vicente]], jam menciita, elstaras António José da Silva —kromnomita «la judo»— kaj Bernardo Santareno.<ref name="Literatura">[http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php Sobre a literatura portuguesa] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120107145527/http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php |date=2012-01-07 }} Alirita la 24an de Januaro 2012 kaj arkivita en la 31an de Decembro 2011.</ref><ref name="Literatura2">[http://www.instituto-camoes.pt/cvc/conhecer/bases-tematicas/literatura-portuguesa.html Literatura Portuguesa] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120102053413/http://cvc.instituto-camoes.pt/conhecer/bases-tematicas/literatura-portuguesa.html|date=2012-01-02}} – Instituto de Camões Alirita la 24an de Januaro 2012 kaj arkivita en [https://web.archive.org/web/20140221200215/http://cvc.instituto-camoes.pt/conhecer/bases-tematicas/literatura-portuguesa.html] la 31an de Decembro 2011.</ref> Aliaj menciindaj verkistoj estas [[Florbela Espanca]], [[Bocage]], [[Antonio Nobre]], kaj [[Sophia de Mello Breyner Andresen]]. === Kuirarto === [[Dosiero:MargaretCafe PasteisDeNata.JPG|eta|''Pasteis de Belém''.]] '''Portugala kuirarto''' baziĝas sur viando kutime kune kun [[rizo]], sur [[fiŝo]] (speciale la miloj da manieroj por prepari la sekan, saligitan [[moruo]]n). La [[rizo]] tre gravas kiel hidrokarbona fonto en la portugala kulturo, malkiel en Hispanio (esence terpomoj), aŭ en Italio (diversspecaj nudeloj). Ankaŭ la mar-fruktoj, speciale kelkaj konkaĵoj, pulpo kaj sepio ludas gravan rolon en la portugala kuirarto. La dolĉaĵoj formas ankaŭ grandegan ĉapitron en la portugala kuirarto - multspecaj monaĥejaj dolĉaĵoj, speciale el ovoj, lakto, sukero, cinamo, laktgraso, ktp. La kuirarto estas tre varia. Ĉiu areo de la lando havas sian tipan pladon komponitan ĉefe el diversaj viandaĵoj ([[bovo|bovaĵo]], [[ŝafo|ŝafaĵo]], [[porko|porkaĵo]] kaj [[Blanka viando|blankaj viandoj]]), el diversaj [[kolbaso]]j, [[fiŝo|fiŝaĵoj]] (ĉefe la menciita [[moruo]]) kaj el [[marfrukto]]j. Inter popularaj fromaĝoj elstaras tiu de la ''Serra da Estrela'', de ''Azeitão'' kaj de ''São Jorge'', inter multaj aliaj.<ref name="Culinária">[http://www.gastronomias.com/portugal/ Gastronomia de Portugal] Alirita la 24an de Januaro 2012 kaj arkivita en la 31an de Decembro 2011</ref><ref name="Culinária2">[http://kireceitas.hd1.com.br/tutoriais/tutorial_cozinha_portuguesa.htm Tutorial cozinha portuguesa] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120517182944/http://kireceitas.hd1.com.br/tutoriais/tutorial_cozinha_portuguesa.htm |date=2012-05-17 }} Alirita la 24an de Januaro 2012 kaj arkivita en la 31an de Decembro 2011</ref> Portugalio estas lando tre vinprodukta kaj tre vinkonsuma, kaj estas famaj la [[vino]]j de la regionoj [[Doŭro]], [[Alentejo]] kaj Dão, la verdaj vinoj de provinco Minho, kaj la brandecaj vinoj de [[Portovino|Porto]] kaj de [[Madeira]], historie eksportataj ekzemple al Britio. Pri [[Bakaĵo|kukofarado]] estas enorma vario de tradiciaj receptoj kiel la famaj ''pasteis de Belém'', la ''ovos moles'' de [[Aveiro]], la ''pasteis de Tentúgal'', la ''sericaia'' de [[Elvas]] kaj la [[spongkuko]] de Ovar, same kiel multaj aliaj.<ref name="Culinária"/><ref name="Culinária2"/> Inter plej popularaj pladoj, elstaras la ''cozido à portuguesa'', la «bacalhau à brás», la «bacalhau à Gomes de Sá», la ''espetadas'' de Madeira, la «vulkana ''cozido''» de Azoroj, la «leitão assado à Bairrada», la «Rojões à moda do Minho» de [[Aveiro]] kaj de la provinco Minho, la ''chanfana'' de Beira, la porkaĵo alemtejeca, rostita fiŝaĵo (en la tuta lando), la ''tripas à moda do Porto'' (de la regiono de Porto), la «pataniscas de bacalhau» ktp. Pri [[moruo]] (''bacalhau'') portugaloj populare fanfaronas, ke ili havas 365 diferencajn receptojn, kaj tial ili povas manĝi moruon ĉiutage en la jaro sen ripeti recepton. La portugala kuirarto influis super aliajn tutmondajn kuirartojn kiel tiu de [[Japana kuirarto|Japanio]], kiel okazis ekzemple per la enkonduko de la [[tempuro]].<ref name="Culinária"/><ref name="Culinária2"/> ===Arkitekturo=== [[Dosiero:1 Janela manuelina Convento de Cristo IMG 9462.jpg|eta|maldekstre|230px|[[Manuelisma stilo|Manuelisma]] fenestro de la [[Monaĥejo de Kristo]], [[Tomar]].]] La [[arkitekturo de Portugalio]] estas esprimo kiu referencas al la arkitekturo praktikita en la teritorio de aktuala Portugalio eĉ ekde antaŭ la fondo de la lando mem en la 12-a jarcento. La termino povas referenci ankaŭ al konstruaĵoj kreitaj sub la portugala influo aŭ eĉ fare de portugalaj arkitektoj mem en aliaj mondopartoj, partikulare en la Portugala Imperio (inklude Olivenza en Hispanio). * Estas lokoj de [[Monda Kulturheredaĵo de UNESKO]] (ĉefe arkitekturaj sed ne nur) jenaj: ** [[Monaĥejo de la hieronimanoj de Belém]] kaj [[Turo de Belem]] ([[Torre de Belém]]) - turo en [[Lisbono]]; ** Historiaj centroj de urboj [[Évora]], [[Angra do Heroísmo]], [[Guimarães]] kaj [[Porto]]; ** [[Monaĥejo de Kristo]] en [[Tomar]]; ** Kultura pejzaĝo de [[Sintra]] komponita de Palaco en urbo kaj Kastel-palaco sur montopinto inter alia; ** Prahistoria arto en la Valo de Coa (''Vale do Côa''); ** Vitejoj de [[Douro]]; ** Monaĥejoj de [[Monaĥejo de Batalha|Batalha]] kaj [[Monaĥejo de Alcobaça|Alcobaça]]; ** Vitejoj da Ilha do [[Pico]], [[Açores]] ([[Azoroj]]); ** Arbaro [[Laŭrisilvaj arbaroj|Laŭrisilva]], insulo [[Madejro (insulo)|Madejro]]. Estas kandidatoj al la Heredo la jenaj insuloj: [[Berlengas]], [[Desertas]], [[Selvagens]]. Ekster monumenta arkitekturo, la popola arkitekturo konsistas el tre mallarĝaj domoj kaj stratoj en urboj, uzado de ŝtono kiel ĉefa [[konstrumaterialo]] kaj partikulare de [[granito]] en la nordo de la lando, kaj uzado de blankaj muroj en la sudo, iel simile al la sudo de Hispanio. La plintokoloro sub la blanko en la suda regiono indikas tiun devenon, ekzemple helblua en [[Alentejo]], flava en [[Algarvo]] ktp. === Vidaj artoj === [[Dosiero:Cardoso10.jpg|eta|dekstre|230px|Pentraĵo de [[Amadeo de Souza Cardoso]].]] Portugalio havas riĉan historion en [[pentrarto]]. La unuaj bone konataj pentristoj datas el la 15-a jarcento – nome [[Nuno Gonçalves]] kaj [[Grão Vasco|Vasco Fernandes]] – estis parto de la malfrugotika pentroperiodo. Dum la [[Renesanco]], la portugala [[pentrarto]] estis tre influita de la nordeŭropa pentrarto. En la baroka periodo [[Josefa de Óbidos]] kaj Vieira Lusitano estis la plej fekundaj pentristo. [[José Malhoa]], konata pro sia verko ''Fado'', kaj [[Columbano Bordalo Pinheiro]] (kiu pentris la portretojn de [[Teófilo Braga]] kaj [[Antero de Quental]]) estis ambaŭ referencoj en [[Realismo (arto)|naturalisma pentrarto]]. En la 20-a jarcento alvenis [[Modernismo]], kaj kun ĝi la plej elstaraj portugalaj pentristoj: nome [[Amadeo de Souza-Cardoso]], kiu estis tre influita de francaj pentristoj, precize la Delaunay-oj ([[Robert Delaunay|Robert]] kaj [[Sonia Delaunay|Sonia]]). Inter liaj plej bone konataj verkoj estas ''Canção Popular a Russa e o Fígaro''. Aliaj grandaj modernistaj pentristoj/verkistoj estas [[Carlos Botelho]] kaj [[Almada Negreiros]], amiko de la poeto [[Fernando Pessoa]], kiu pentris la portreton de Pessoa. Li estis tre influita kaj de [[Kubismo]] kaj de [[Futurismo]]. Elstaraj internaciaj figuroj en vidaj artoj nuntempe estas pentristoj [[Maria Helena Vieira da Silva|Vieira da Silva]], Júlio Pomar, Helena Almeida, Joana Vasconcelos, Julião Sarmento kaj Paula Rego. Inter skulptistoj menciindas [[António Soares dos Reis]]. === Kinarto === [[Dosiero:Maria de Medeiros Cannes.jpg|eta|maldekstre|200px|[[Maria de Medeiros]] estas unu el plej konataj aktorinoj de kinarto kaj portugala kaj internacia.]] Portugala kinarto havas longan tradicion, fakte el la propra nasko de la komunika kaj distra rimedo fine de la 19-a jarcento. António Lopes Ribeiro, António Reis, Pedro Costa, João César Monteiro, José Fonseca e Costa, Edgar Pêra, António-Pedro Vasconcelos, Fernando Lopes, João Botelho, João Mário Grilo kaj Leonel Vieira, estas inter tiuj kiuj akiris elstarecon. Famaj portugalaj filmaktoroj estas Nuno Lopes, Daniela Ruah, Diogo Infante, Soraia Chaves, Ribeirinho, Lúcia Moniz, kaj Diogo Morgado. Famaj aktoroj el kiuj kelkaj aktivis ne nur en portugala kino, sed ankaŭ en internaciaj filmoj estas [[Joaquim de Almeida]], [[Maria de Medeiros]], Beatriz Costa, Laura Alves, Milú, kaj plej fama reĝisoro estas [[Manoel de Oliveira]]. Aparte Portugalio proponas multajn interesajn scenejojn por filmi scenojn de famaj filmoj. La filmo ''Capitães de Abril'' estis [[Internacia kunprodukto|kunproduktaĵo]] de Portugalio, Hispanio, Italio kaj Francio de 2000 verkita kaj reĝisorita de Maria de Medeiros, inspirita en la okazaĵoj de la 25a de Aprilo de 1974 en Portugal, konataj kiel la [[Revolucio de la Diantoj]]. La germana reĝisoro [[Wim Wenders]] realigis du sinsekvajn filmojn pri Portugalio kaj Lisbono respektive nome ''Der Stand der Dinge'' (1982) kaj ''Lisbon Story'' (1994). ''El perro del hortelano'' (1996) estas filmo reĝisorita de Pilar Miró kiel versio de [[komedio]] de [[Lope de Vega]]; multaj scenoj estis filmitaj en la palacoj de Sintra, Queluz, Fronteira kaj en preĝejo de Setúbal. ===Lingvo=== {{Ĉefartikolo|Portugala lingvo}} [[Dosiero:Averta signalo.jpg|eta|Portugallingva averta signalo pri fervojo en [[Valença (Portugalio)]].]] La '''portugala lingvo''' (portugale: ''português'') estas [[latinidaj lingvoj|lingvo latinida]], nun parolata de preskaŭ 200 milionoj da homoj. Ĝi estas la sesa plej parolata mondlingvo, parolata en [[Eŭropo]], [[Ameriko]], [[Afriko]], kaj [[Azio]]. Nur la [[mandarena lingvo|mandarena]], la [[hispana lingvo|hispana]], la [[angla lingvo|angla]], la [[hindia lingvo|hindia]], la [[bengala]] havas pli da parolantoj. Ĝi estas en la sama rango kiel la [[araba lingvo]] aŭ la [[rusa lingvo|rusa]] laŭ la nombro de parolantoj. La [[historio de la portugala lingvo]] estas historio de la evoluo de la portugala lingvo ekde ĝia origino en la nordokcidento de la [[Ibera duoninsulo]] ĝis hodiaŭ, kiel oficiala lingvo parolata en Portugalio kaj en kelkaj [[Portugalparolantaj afrikaj landoj|landoj de portugallingva esprimo]]. En ĉiaj aspektoj (fonetiko, morfologio, vortaro kaj sintakso), la portugala lingvo estas esence la rezulto de organika evoluo ekde la [[vulgara latino]] alportata de la romiaj kolonoj en la 3a jarcento a.K., kun malgrandaj influoj de aliaj lingvoj kaj kun markita [[Kelta lingvaro|kelta]] [[substrato]]. La arkaika portugala disvolviĝis en la 5a jarcento p.K., post la falo de la [[Romia Imperio]] kaj la ĝermanaj invadoj, kiel latinida dialekto, nomita galega-portugala, kiu malsimiliĝis de aliaj iberaj latinidaj lingvoj. Uzita en dokumentoj skribitaj ekde la 9a jarcento, la galega-portugala fariĝis matura lingvo en la 13a jarcento, kun riĉa literaturo. En 1290 ĝi dekretiĝis kiel [[oficiala lingvo]] de la regno Portugalio de la reĝo [[Dinis la 1-a de Portugalio|Dinis la 1-a]]. La salto al la moderna portugala alvenis en la [[Renesanco]], kun la ''Cancioneiro Geral'' de Garcia de Resende (1516) konsiderita kiel la normo. La normigado de la lingvo komencis en 1536, kun la kreado de la unuaj gramatikoj, de Fernão de Oliveira kaj João de Barros. Ekde la 16a jarcento, kun la ekspansio dum la [[epoko de la malkovroj]], la historio de la portugala lingvo ĉesis okazi ekskluzive en Portugalio, ampleksante la eŭropajn portugalajn kaj la internaciajn portugalajn. == Esperanto en Portugalio == {{Ĉefartikolo|Esperanto-movado en Portugalio}} [[Dosiero:Carreira1919.jpg|eta|270px|maldekstre|Kovrilpaĝoj de libreto kun ok glumarkoj (bildoj de Portugalujo kaj sloganoj), eldonita de Agencia Esperantista Silva & Carreira Lda, Lisbono.]] En 1924 la societo „Rondo Amikeco“ kaj aliaj fondis la [[Portugala Esperanto-Asocio|Portugalan Esperanto-Asocion]] (PEA), kiu nacia societo laboris vigle en la sidejo de [[Framasonismo|framasona]] lernejo, ĝis kiam militistaj diktatoroj ĝin okupis. De tiam PEA vivas kvazaŭ nur en poŝtkesto 279 Lisboa, en la espero de pli favoraj kondiĉoj. Saldanha Carreira oficiale gvidis kurson ĉe la Polico. La policistoj uzis kaj uzas Esperanto-distingilon kaj iliaj turismaj servoj estis kaj estas oficiale uzataj de la ĉefdelegito de la Portugala Teritorio de Universala Esperanto-Asocio ([[UEA]]) laŭnecese. Post fermo de la unua kurso la kursanoj malfermis asocion Portugala Esperanta Polica Asocio, bele meblitan de la ĉefkomandanto. Dum 1925 aperis 6 n-roj de la oficiala organo de PEA ĉefe per la donaco de Teixeira Lino-Fundao (Eskudoj 12.000 S 00). De 1927 ĝis 1930 la movado dormadis, nur la laboristaj Esperantistoj daŭrigis konstante kaj senlace la propagandon, kiu eĉ nun estas tre vigla. Registrindaj nomoj: Costa Junior, Irmundo Barros, Vicente Junior kaj Armando d' Almeida. La ĉefaj nunaj laboristaj asocioj estas "Ligo de l' Okcidentaj Esperantistoj", "Antaŭen" kaj "Nova Vojo". En 1932 la movado reviviĝis post parolado kaj kurso gvidita de Saldanha Carreira antaŭ la mikrofono de la Radio Stacio CT. 1AA Lisboa de Abilio Nunes dos Santos. La instruo estis vera apostolado, la paroladanto profitis ĉiam la korespondaĵojn elvenantajn el la Asocio de Blinduloj, el la Malliberejoj ktp., por sin turni al ĉiuj, kiuj bezonis protekton kaj komforton kaj beni ilin per ripozigaj, mildigaj vortoj. Kiel sekvo, la unua kongreso de Radiotelefonio (1932) aprobis ĉiesvoĉe tezon prezentatan de radioamantoj de [[Barreiro]], aklame apogante la decidojn de Kongreso de Radio-Kluboj okazinta en [[Cannes]]. La konkludoj de la unua Nacia Kongreso, por ke Esperanto estu akceptata kiel lingvo de la Radiotelefonio estas prezentitaj oficiale al la ministro. En 1933 fondiĝis Esperantista sekcio en „Touring Club de Portugal“. Pere de ĝia agado oni sukcesis aranĝi duonoficialan nedevigan Esperanto-kurson en la komercaj lernejoj de Ferreira Borges, Veiga Beirao, Rodrigues Sampaio; oficialan nedevigan kurson ĉe la polico; kaj kurson en Touring Club, kies vicprezidanto, la fama verkisto D. Alberto Bramao prezidis ĉiujn kunvenojn kaj paroladojn organizitajn de la sekcio. [[Dosiero:Emblemo de UK 2018.png|eta|Emblemo de la kongreso [[UK 2018]], en [[Azuleĥo|azuleĥa]] portugala stilo.]] Aparte menciindas la kultura esperanto-revuo [[La Karavelo]]. Ĝi estis fondita de [[João José Santos]] (Ĝoano) en la portugala urbo [[Estremoz]] en [[oktobro 2007]]. Ĝi aperis sesfoje jare unue per [[Interreto]] kaj poste surpapere. Kunlaboris en la [[revuo]] tutmonde konataj esperantistoj. La gazeto aperigis historiajn artikolojn, tradukojn de konataj verkistoj, ĉefe [[Portugala lingvo|portugallingvaj]], sed ne nur, ankaŭ originalajn [[poemo]]jn, [[rakonto]]jn, ktp. La nomo de la revuo omaĝas la [[karavelo]]n, kiu estas konata ŝiptipo inventita kaj uzata de la portugaloj dum la [[15-a jarcento|15-a]] kaj la [[16-a jarcento]]j kaj grava en la malkovro de nekonataj lokoj, por la tiamaj eŭropanoj. La '''[[UK 2018|103-a Universala Kongreso de Esperanto]]''' ([[Universala Kongreso de Esperanto|UK]]) okazis ekde la [[28-a de julio]] ĝis la [[4-a de aŭgusto]] [[2018]] en [[Lisbono]] ([[Portugalujo]]). UK neniam antaŭe okazis en Portugalio. La kongresa temo estis “Kulturoj, lingvoj, [[tutmondiĝo]]: Kien nun?”.<ref>{{Citaĵo el la reto | url = https://uea.org/aktuale/komunikoj/2017/Kongresa-temo-en-Lisbono-Kulturoj-lingvoj-tutmondigxo-Kien-nun | titolo = Kongresa temo en Lisbono: “Kulturoj, lingvoj, tutmondiĝo: Kien nun?” | alirdato = 2017-10-18 | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2017-10-18 | formato = | verko = | eldoninto = [[Universala Esperanto-Asocio]] | arkivurl = | arkivdato = }}</ref> == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Citania briteiros casa 2.jpg|Kastruma kulturo en Citânia de Briteiros. Siege of Lisbon by Roque Gameiro.jpg|Sieĝo de Lisbono. Batalla de Aljubarrota.jpg|Batalo de Alĵubaroto. Batalha 009 (4617766169).jpg|[[Monaĥejo de Batalha]]. Europa - Portugal - Lisboa - Mafra - Palacio.jpg|[[Nacia Palaco de Mafra|Palaco de Mafra]]. O Regicídio por Haenen (2).jpg|Atenco kontraŭ la antaŭlasta reĝo [[Karlo la 1-a (Portugalio)|Karlo la 1-a]] kaj lia heredunto kaj plia aĝa filo, Princo Ludoviko Filipo. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=portugali}} * [[Listo de urboj de Portugalio]] * [[Listo de portugalaj "freguesias"]] * [[Listo de portugalaj municipoj]] * [[Portugalusonanoj]] == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{pt}}) * {{ueavikio|Portugalujo|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/portugal/ Portugalio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210109122645/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/portugal |date=2021-01-09 }} en [[Monda faktolibro de CIA]] {{Membroŝtatoj de la Eŭropa Unio}} {{NATO}} {{Ŝtatoj en Eŭropo}} {{KPL}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Portugal|revizio=142743614}} {{Leginda|2022|11|15}} {{ADLM|2023|02}} {{Havenda artikolo|Portugalio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Portugalio| ]] [[Kategorio:Ŝtatoj de la Eŭropa Unio]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1140-1149]] [[Kategorio:Aperis en 1143]] [[Kategorio:Membroj de la Nordatlantika Traktat-Organizo]] sdsqfbac3h6g8mqtlynuwm0in9zv246 0 4141 9367860 9295167 2026-05-06T20:23:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367860 wikitext text/x-wiki {{Neneŭtrala}} {{PorA|la filmo Sep jaroj en Tibeto|Sep jaroj en Tibeto}} {{Informkesto lando |nomoenlokalingvo =བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས། |transskribo =Poi Ranggyong Jong |eonomo =Tibeto |eonomo alternative = |flago =Flag of Tibet.svg |priskribo de flago=La [[Flago de Tibeto]] estis intermite uzita inter 1912 kaj 1950. Ĉi tiun version enkondukis la 13-a [[Dalai-lamao]] [[Thubten Gyatso]] en [[1912]]. La flago estas malpermesita en [[Ĉinio]]. |blazono =Emblem of Tibet.svg |priskribo de blazono= |nacia himno = |nacia devizo = |lokigo-bildo = China Tibet.svg|275px |oficiala lingvo =[[tibeta lingvo|la tibeta]], [[ĉina lingvo|la ĉina]] |lingvoj = [[tibeta lingvo|la tibeta]], [[ĉina lingvo|la ĉina]] |ĉefurbo = [[Lasao]] |religio = [[tibeta budhismo]] |km2 = 1228400 |akvo = |loĝantoj = [[tibetanoj]] |loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} |loĝantaro-sufikso=<ref>{{cite web |url = http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-05/04/c_13858686.htm |title = Tibet's population tops 3 million; 90% are Tibetans |publisher = News.xinhuanet.com |date = 4 May 2011 |accessdate = 11 October 2011}}</ref><ref>{{cite web |author = 张军棉 |url = http://www.china.org.cn/top10/2011-06/10/content_22757346.htm |title = Top 10 least populous Chinese regions |publisher = China.org.cn |date = 10 June 2011 |accessdate = 11 October 2011}}</ref> |loĝantaro-jaro= {{WikidataLoĝantaroDato}} |loĝdenso = {{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}} |vivlongeco = |valuto = |valuta kodo = |horzono = +8 |ttt = |landkodo = CN-54 |tel = |politika sistemo = |ŝtatestro = |ĉefministro = |nacia tago = |sendependeco = |de kiu = |esperanto-asocio = |MEP = |MEP jaro = |MEP pokapa = |kesteroj= {{informkesto geografiaĵo|regiono |subŝablono=jes |kategorio=Regiono |lando = Ĉinio |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |regiono-ISO = CN-XZ |mapo1 lokumilo = Tibeto |kodo = CN-XZ |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 4 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} }}<!--fino de la ekstera informkesto--> '''Tibeto'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#Tibeto_kd Tibeto] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref> ({{lang-zh|西藏|p=Xīzàng}}, {{lang-bo|Bod}}) estas [[Aŭtonomaj regionoj de Ĉinio|aŭtonoma regiono]] de [[Ĉinio]] situanta en [[Azio]] norde de [[Himalajo]]. Ĝia ĉefurbo estas [[Lasao]]. Tibeto iam estis sendependa reĝlando, sed nun, laŭ la ĉinia registaro kaj aliancanoj, ĝi estas parto de [[Ĉinio]]. La ĉefurbo estas [[Lasao]]. Alia grava urbo estas [[Ĉamdo]]. La "aŭtonoma regiono Tibeto" ''(Xizang)'' etendiĝas sur 1,2 milionoj da kvadratkilometroj kaj enhavas 3,6 milionojn da loĝantoj en 2020. La plejmulta etno estas [[tibetano]]j, kies lingvo estas la [[Tibeta lingvo|tibeta]]. La regiono apudas [[Ŝinĝango]]n kaj havas limojn kun [[Barato]], [[Nepalo]], [[Butano]] kaj [[Birmo]]. Tibeto situas en la sudokcidenta limregiono, sudokcidento de la Ĉinghaja-Tibeta [[Altebenaĵo]]. Ĝi najbaras al [[Barato]], [[Birmo]], [[Butano (lando)|Butano]], [[Sikimo]] kaj [[Nepalo]] en la sudo kaj okcidento. Ĝia regionlimo estas longa 4 mil km kaj areo pli ol 1,22 milionoj da kvadrataj kilometroj, t.e. 12.8% de tiu de la tuta lando. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Tibeto}} Post kiam [[Padmasambhava]] venkis la bon-[[pastro]]jn kaj iniciatis [[lamaismo]]n, Tibeto estis [[teokratio]]. Ĝi restis ekster [[koloniismo]] kaj [[okcidenta civilizo]]. En la [[1940]]-aj jaroj, ne ekzistis minejoj kaj la nuraj aŭtomobiloj apartenis al [[Dalai-Lamao]]. En [[1950]], la [[Ĉinio|Ĉina Popola Respubliko]] eniris perforte Tibeton kaj aneksis ĝin al sia teritorio. Tibeto fariĝis aŭtonoma regiono, oficiale regata de [[Dalai-Lamao]] kaj de [[Panĉen-lamao]]. La centra ĉina registaro de tiam zorgas pri milita defendo, eksterlandaj rilatoj, financoj kaj edukado de Tibeto. La politiko de Ĉinio koncerne Tibeton severiĝis en [[1958]], kiam la tibetaj aŭtonomistoj oponiĝis al la centra registaro. En 1959 Dalai-lamao rifuĝis en Barato kun 100 000 fideluloj, kaj tie estigis ekzilan registaron. Rezistantoj (''khampa''), rifuĝintaj en la nepalaj montaroj kaj subtenitaj de Barato, milite batalis kontraŭ Ĉinio. En Tibeto Panĉen-lamao gvidis la registaron ĝis li estis elpelita en [[1965]]. En marto 2008, [[Protesto en Lasao|okazis protestoj]] en Lasao kiuj estis vigle kontraŭbatalinta fare de ĉina popola armeo: oni parolas pri ĉirkaŭ 100 viktimoj inter la tibetanoj. La fondinto de la [[tibetologio]] estis la [[hungara]] [[lingvisto]] [[Sándor Kőrösi Csoma]] (1784-1842). == Geografio kaj natura stato == === Naturaj riĉfontoj === ==== Minaĵoj ==== En Tibeto oni trovis entute pli ol 90 specojn de minaĵoj kaj konstatis la rezervokvanton de 26 el ili. La rezervokvanto de 11 specoj estas inter la unuaj 5 lokoj de la lando. ==== Fueloj ==== Tibeto estas abunda je [[akvoenergio]], [[tervarmo]], suna kaj [[Ventoenergio|venta energioj]]. Laŭ statistiko la jara akvoenergio estas ĉ. 200 milionoj da [[kW]], t.e. 30 % de tiu de la tuta [[Ĉinio]]. La tersurfaca akva rezervokvanto estas 354,8 miliardoj da [[Kubmetro|kubmetroj]], kiuj konsistigas 13,5 % de tiu de Ĉinio. La akva rezervokvanto de [[glaĉero]]j estas 330 miliardoj da kubmetroj. La ekspluatebla akvoenergio estas 56,59 milionoj da kW kaj konsistigas 15 % de tiu de la tuta lando. La tervarma rezervokvanto de Tibeto okupas la unuan lokon de Ĉinio. La [[termofonto]] Yangbajan proksime de Lhaso estas la plej granda alttemperatura vapora fonto kaj ankaŭ unu el la plej grandaj utiligataj termofontoj de la mondo. ==== Vegetaloj ==== Tibeto estas granda regno de [[vegetalo]]j. Tie estas unu el la plej grandaj forstumejoj de nia lando. En Tibeto kun kompleto da primitivaj [[arbaro]]j, kreskas 5 mil specoj de altklasaj vegetaloj. Tie la arbaroj egalas al 2.08 miliardoj da kubmetroj da [[ligno]]. La arbaroj kovras 9.84% dae la tero. Tie kreskas pli ol 1 mil specoj de sovaĝaj vegetaloj taŭgaj por farmacio, el kiuj 400 estas ofte uzataj. ==== Animaloj ==== En Tibeto vivas 142 specoj de [[mamulo]]j, 473 specoj de [[birdo]]j, 49 specoj de [[rampulo]]j, 44 specoj de [[amfibio]]j, 64 specoj de [[fiŝo]]j kaj 2300 specoj de [[insekto]]j. La [[pantolopo]]j (Pantholops hodgsoni), sovaĝaj gruntbovoj, [[kiango]]j kaj [[ovio]]j estas raraj bestoj protektataj de la ŝtato. Ili vivas ekskluzive sur la Ĉinghaja-Tibeta Altebenaĵo. La [[blanklipa cervo]], unu el la raraj bestoj de la mondo, vivas ekskluzive en Ĉinio. La tieaj nigrokolaj [[gruo]]j kaj [[krosoptilo]]j (Crossoptilon crossoptilon) estas unuaklasaj protektataj de la ŝtato. ==== Turismo ==== La Tibeta Aŭtonoma Regiono ekspluatas siajn originalajn turismajn naturajn kaj artefaritajn fontojn. Nun ĝi havas 4 turismajn lokojn: [[Lasao]], okcidenta Tibeto, sudokcidenta Tibeto kaj suda Tibeto. En la fino de [[1994]] en Tibeto funkciis 30 diversaj turismaj servoj, 50 [[hotelo]]j, el kiuj 7 estas stelaj, pli ol 400 turismaj aŭtoj, 3 mil oficistoj de turismaj servoj . ==== Medioprotektado ==== La aero en Tibeto estas maldensa kompare kun tiu en aliaj lokoj de Ĉinio, sunlumoj estas sufiĉaj kaj temperaturo malalta, pluvo malofta. Ĉiu kubmetro da aero havas nur 150-170 g. da [[oksigeno]], egale nur al 62-65.4% de tiu sur [[ebenaĵo]]. En Tibeto la industria poluo estas apenaŭa. Tie neniam okazis grava media polucio, nek falis acida pluvo. La loko alprenis taŭgan kontraŭrimedon kontraŭ ĉia ajn poluo. Ĝi praktikas la sistemon de prijuĝo de la media polucio al ĉiuj konstruotaj projektoj eble poluantaj la medion, kaj faras projekcion de la ĉefa konstruo kaj rimedon kontraŭ la ebla poluo samtempe, tiel ke ankaŭ la antaŭaj poluaj fontoj estis nuligitaj. 80% de la fumoj estigitaj en bruligo estis nuligitaj. La urba konstruo estas farata laŭ racia projekcio kaj oni donas sufiĉan atenton al arbarizado. En [[Lasao]] la verdaĵoj kovras 17.6% de la areo kaj la pokapa verdaĵ-kvanto estas 12 kvadrataj metroj. En la [[1990-aj jaroj]] la teknikaj kaj esploraj departementoj faris enketadon pri la industria polua fonto, sovaĝaj animaloj kaj vegetaloj. En Lasao, Xigaze kaj Qabdo funkcias kontrola stacio de la medioj. Laŭ observado la medio nun en Tibeto estas bona. La atmosfero kaj akvo ne estas poluitaj kaj la media radio estas sub normala normo kaj estas neniu radia polucio malutila al la homoj. '''''Inundoj kaj terglitoj en la aŭtonoma provinco Xi-Zang''''' Pro la altigita temperaturo ankaŭ sur la tre alta regiono kie troviĝas Tibeto ŝanĝiĝas la naturo, aparte rilate akvon. Pro la temperatur-altigo la daura frosto en kelkaj regionoj de la Himalajo perdiĝas; pro tio moviĝas la grundo, ŝtonaroj kaj rokoj, kiuj antaue estis kvazau gluitaj de la t.n. permafrosto. Simile okazas pli ofte kaj forte inundoj, kiuj detruas domojn kaj mortigas homojn. Aliaj kaŭzoj estas la urbaniziĝo (parte pro politikaj kaŭzoj) kaj pli frue (antau 20-30 jaroj) la forhakado de la montara arbaro. Pri tiu Chr. Lavarenne kaj mi verkis artikolon jam 1996<ref>(eo + en) [[Scienco kaj tekniko|Tutmondaj Scienco kaj Tekniko]], 1996/3, paĝoj 30 - 34</ref> == Loĝantoj kaj nacioj == * Loĝantoj: 3 milionoj (fine de 2011) * Loĝantara kresko: 2 % (fine de 2011) === Nacioj === La tibetnacianoj nombras 3 milionojn, kiuj konsistigas 90.4% de la regiona loĝantaro. Tie vivas 66 mil [[hanoj]], kiuj konsistigas nur 2.8% de la tuta loĝantaro. Krome, tie vivas ankaŭ 18 mil loĝantoj de aliaj nacimalplimultoj, kiuj konsistigas nur 0.8% de la tuta loĝantaro. En Tibeto vivas ankaŭ [[menbaoj]], [[lobaoj]], [[hujoj]] k.a. === Urboj, kuntiritaj areoj === * [[Lasao]] (prefektujnivela ĉefurbo) * [[Ĉamdo]] (prefektujnivela) * [[Nagĉu]] (prefektujnivela) * [[Njinĉi]] (prefektujnivela) * [[Ŝigace]] (prefektujnivela) * [[Darchen]] (vilaĝo) == Ekonomio == * Enlanda totala produktovaloro: 9.118 miliardoj da [[juano]]j (fine de [[1998]]) * Pokapa produktovaloro: 3 716 juanoj (fine de 1998) * Financa enspezo: 364 milionoj da juanoj (en 1998) * Industria produktovaloro: 1.283 miliardoj da juanoj (en 1998) * Agrikultura produktovaloro: 2.243 miliardoj da juanoj (en 1998) Ĉefaj industrioj estas la [[mineralo|minerala]], [[agrikulturo|agrikultura]], brutobreda, naci-metiarta, forstuma kaj [[turismo|turisma]]. === Ekstera komerco === En [[1998]] la importa kaj eksporta valoro estis 120 milionoj da [[usona dolaro|usonaj dolaroj]]. Danke al la favoraj politikoj ellaboritaj de la ŝtato speciale por Tibeto, la tibetanoj aktive disvolvas eksporton de sianaciaj metiartaĵoj kaj brutaj produktaĵoj. Tie nun rapide disvolviĝas ne nur ŝtataj eksterakomercaj entreprenoj, sed ankaŭ landlimaj merkatoj. Nun Tibeto estas nia fenestro al la Suda Azio. === Fremda investo === Ĝis [[1998]] la regiona registaro jam aprobis 74 entreprenojn investitajn de eksterlandanoj. === Internacia helpo === La Disvolva Programo de [[UN]] subvenciis al Tibeto 4 milionojn da usonaj dolaroj ekde [[1981]] por Tervarma Elektrejo Yangbajan. Estas jam transdonita al uzado la sinteza agrikultura projekto, konstruita helpe de la Monda Nutraĵa Programo de UN por batalo kontraŭ trosekeco kaj plibonigo de la irigaciaj kondiĉoj en la 4 gubernioj en la valo de rivero Lasao. La Infana Fonduso de UN donis 3.215 milionojn da usonaj dolaroj por konstrui sanprotektan stacion de virinoj kaj infanoj en Tibeto. En 1995 la Disvolva Programo de UN decidis doni 828 mil usonajn dolarojn al Tibeto por naturaj parkoj en la gubernioj Nyanang, Dingri, Dinggye kaj Jilong. === Telekomuniko === Telefonio: 59166 familioj havas telefonon Radio kaj TV-stacioj: En [[2000]] funkcias en Tibeto 2 radio-stacioj kaj 2 TV-stacioj === Trafiko === La ŝosea reto kun Lasao kiel la centro ligas multajn lokojn de Tibeto. En la tuta regiono estas 15 trunkaj ŝoseoj, 315 branĉaj kun totala longeco de 22 mil km. La ŝoseoj kunligas Tibeton kun [[Siĉuano]], [[Ĉinghajo]], [[Ŝinĝango]], [[Junano]] kaj Nepalo. De Lasao oni povas flugi rekte al [[Pekino]], [[Ĉengduo]], [[Ŝanhajo]], [[Kantono]], [[Ĉongĉingo]] kaj [[Katmanduo]]. Oni ekkonstruis la fervojamn linion [[Ĉinghaja-Tibeta fervojo]] en 2001. === Projektoj bezonantaj fremdan investon === La tibeta registaro deziras, ke alilandaj entreprenistoj investu la fuelan, transportan, konstruan, tekstilan, malpezindustrian, maŝinfabrikan, komercan, manĝaĵan, brutobredan, prilaboran kaj turisman aferojn en Tibeto, kaj precipe la longtempan, mezlongtempan kaj profitodonan sintezan ekspluaton. Ili povas funkciigi entreprenojn sendepende, kunlabore kun la ĉinaj flankoj kaj fari teknikan kunlaboron kun [[Ĉinio]]. La registaro aprobas ankaŭ ĉiujn individuojn kaj privatajn entreprenojn, kiuj kunlaboras kun eksterlandanoj en la komercado kaj faras landliman komercon. == Folkloro == En Okcidenta kulturo, en Tibeto estas paradiza urbo [[Ŝangrilao]]. En ĝiaj montoj loĝas, laŭ lokaj tradicioj kaj kelkaj atestantoj/esploristoj, ia hom- aŭ simi-eca "neĝomonstro" [[Jetio]], kiu eble estas [[restaĵa homeculo]]. La [[Tibeta medicino]] (Tibeta: ''bod sman'') estas sistemo de resanigo disvolvita en Tibeto kaj kiu plejparte disvastiĝis en la landoj kaj regionoj de la tibeta altebenaĵo. Pri ĝia deveno estas diversaj legendoj. ==En Esperanto== [[Marjorie Boulton]], en sia mikspota libro [[Faktoj kaj fantazioj]], dediĉas ties 4an ĉapitron "Fabelo el Tibeto" al tiu lando; ŝi komentas pri ties etendo kaj rakontas amuzan fabelon pri pakto inter reĝo kaj [[muso]].<ref>[[Marjorie Boulton]], [[Faktoj kaj fantazioj, progresiga libro]], [[Universala Esperanto-Asocio]], [[Roterdamo]], 1984, dua eldono 1993. Paĝoj 39-43.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.tibet-info.net/www/index.php Helpo al Tibeto rilate homrajtoj (france)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090224172053/http://www.tibet-info.net/www/index.php |date=2009-02-24 }} * [http://www.tibet.com/ Ekzilita registaro de Tibeto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090927004056/http://www.tibet.com/ |date=2009-09-27 }} ''(angle)'' {{projektoj|ReVo=tibet}} {{Provincoj de Ĉinio}} {{-}} {{Unua}} [[Kategorio:Tibeto| ]] [[Kategorio:Aŭtonomaj regionoj de Ĉinio]] cxpq5omee5j7by5w4pk5hpse2bd4491 0 4940 9368071 9289375 2026-05-07T07:19:06Z Tirolischleioans 254019 /* Naskiĝoj */ 9368071 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{aprilo}} La '''14-a de aprilo''' estas la 104-a tago de la jaro (la 105-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 261 tagoj restas. Je la 14-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[69]]: [[Romia Imperio]]: En [[batalo]] de [[Calvatone|Bedriacum]] uzurpisto [[Vitelo]] venkis armeon de imperiestro [[Oto]], kiu post la batalo [[sinmortigo|sinmortigis]] * [[70]]: [[Romia Imperio]]: [[Tito (imperiestro)|Tito]], filo de [[Vespaziano]], eksieĝis [[Jerusalemo]]n kun kvar [[legio]]j * [[193]]:[[Romia Imperio]]: [[Septimo Severo]] estis kronita kiel [[romia imperiestro]] * [[966]]: [[Kristanigo]] de [[Pollando]]: [[Mjeŝko la 1-a (Pollando)|Mjeŝko la 1-a]] dum [[Sankta Sabato]] [[bapto|baptiĝis]] ene de [[Romkatolika Eklezio]] (en [[Poznań]] aŭ sur laga insulo en [[distrikto Gnieźnieński]]) - la [[dato]] supozebla, la plej verŝajna * [[1028]]: [[Henriko la 3-a (Sankta Romia Imperio)|Henriko la 3-a]] kroniĝis kiel reĝo de Germanio * [[1205]]: [[Edirne|Batalo de Adrianopolo]]: [[bulgaroj]] venkis armeojn de Latina Imperio * [[1320]]: En [[Inowrocław]] komenciĝis proceso kontraŭ [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] pri senleĝa anekso de la [[Pomerio]] de [[Gdańsk]] * [[1430]]: [[Pollando]]: grupo de [[kavaliro]]j-[[rabisto]]j devenantaj de [[Moravio]], [[Ĉeĥio]] kaj [[Silezio]] atakis monaĥejon de [[paŭlanoj]] sur [[Jasna Góra]], mortigante kelkajn [[monaĥo]]jn, rabante parton de valoraĵoj kaj difektante la bildon de [[Nigra Madono]] * [[1457]]: [[Stefano la 3-a (Moldavio)]] kroniĝis en [[Moldavujo]] * [[1570]]: Subskribo de la interkonsento de [[Sandomierz]] garantianta al ĉiuj [[protestantismo|protestantismaj]] [[konfesio]]j (escepte de [[arianismo]]) reciprokan [[religio|religian]] [[toleremo]]n * [[1632]]: [[Tridekjara milito]]: komenciĝis batalo apud [[Rain (Lech)|Rain]] * [[1783]]: En [[Berlino]] okazis premiero de la dramo ''[[Natan la saĝulo]]'' de [[Gotthold Ephraim Lessing]] * [[1784]]: [[Frederiko la 6-a (Danio)|Frederiko la 6-a]] ekregis en Danio * [[1845]]: [[Pollando]]: en [[Ostrovo]] fondiĝis Reĝa [[katolikismo|Katolika]] [[Gimnazio]] nomata poste Grandpoluja [[Lernejo]] de Nacia [[Edukado]] * [[1849]]: Gvidanto de [[hungara revolucio de 1848|hungara revolucio]] [[Lajos Kossuth]] proklamis en [[Debrecen]] [[sendependeco|sendependecon]] kaj detronigon de [[Habsburgoj]] - akceptitaj la 19-an de aprilo flanke de la hungara parlamento * [[1865]]: [[Atenco kontraŭ Abraham Lincoln]]: [[John Wilkes Booth]] murdis usonan prezidenton [[Abraham Lincoln]] * [[1880]]: [[Samoo]]: iniciatita de [[Otto von Bismarck]] ŝtata savado de komerca domo, kiu bankrotiĝis - komenco de aktiva [[germanaj kolonioj|germana kolonia politiko]] * [[1896]]: En [[Usono]] oni [[patento|patentigis]] [[maizflokoj]]n * [[1900]]: [[Internacia ekspozicio]] en [[Parizo]] komenciĝis; en Parizo fondiĝis [[Internacia Biciklada Unio]] * [[1912]]: vaporŝipo [[RMS Titanic]] koliziis kun [[glacimonto]] sur norda [[Atlantiko]] * [[1916]]: [[Bulgario]] akceptis [[gregoria kalendaro|gregorian kalendaron]] * [[1918]]: En la revolucia periodo de dureganteco dekrete de la Tutrusia Centra Ekzekutiva Komitato oni elektis la [[Flago de Rusia Soveta Federacia Socialisma Respubliko|flagon de Rusia SFSE]] * [[1919]]: "Blua Armeo" de generalo [[Józef Haller]] ekiras de [[Francio]] al [[Dua Pola Respubliko|Pollando]] - partoprenos komenciĝintan [[pola-bolŝevika milito|polan-bolŝevikan militon]] * [[1921]]: [[István Bethlen]] iĝis ĉefministro de Hungario * [[1924]]: [[Dua Pola Respubliko]]: prezidento [[Stanisław Wojciechowski]] disponis pri ŝanĝo de pola [[Marko (monunuo)|marko]] al [[zloto]] * [[1927]]: [[Pollando]]: [[oficiro|oficira]] Lernejo de [[Aviado]] estis translokigita de [[Grudziądz]] al [[Dęblin]] * [[1929]]: Aŭtomobila konkurso [[Grand-Premio de Monako]] komenciĝis * [[1931]]: Proklamo de la [[Dua Hispana Respubliko]] (faligo de la reĝo [[Alfonso la 13-a (Hispanio)|Alfonso la 13-a]]) kaj de [[Katalunio|Respubliko Katalunio]] * [[1935]]: [[Polvosekego]]: granda [[sabloŝtormo]] trapasis usonajn subŝtatojn [[Nov-Meksiko]], [[Koloradio]], [[Oklahomo]] kaj norda [[Teksaso]] forigante laŭtakse 300 milionojn da tunoj de [[humo]] * [[1938]]: [[Moravio]]: [[Kupolo]] de Gigantoj estis malkovrita en unu el la partoj de la [[Kavernoj en Javoříčko]] * [[1939]]: En [[Usono]] aperis romano ''[[La vinberoj de kolero]]'' de [[John Steinbeck]] * [[1940]]: [[Germana okupado de Pollando]]: proksime al [[Łuków]] germanaj taĉmentoj dum traserĉo kaptis 217 [[poloj]]n, kiujn ili pafmortigis en alia vilaĝo - venĝe pro pafmortigo de familio de [[germanaj kolonioj|germanaj koloniistoj]]; en vilaĝo apud [[Kock]] germanoj [[pafekzekutado|pafekzekutis]] pli ol 160 loĝantojn de najbaraj vilaĝoj; [[Bataloj je Narviko]]: apud [[Narvik]] alteriĝis [[Britio|britaj]]-[[Francio|francaj]]-[[Pollando|polaj]] taĉmentoj - sensukcesa atako de germana U-65 al pola [[ŝipo]], norvegaj unuoj, malfruigantaj germanojn nord-oriente de Narvik, retiriĝis apud [[Gratangen]], komenco de germana atako de [[Oslo]]-regiono laŭlonge de [[Gausdal]] kaj aliaj [[valo]]j kontraŭ improvizaj unuoj * [[1941]]: [[Balkana kampanjo]]: direktivo de Ĝenerala [[Stabo]] pri rompo de bataloj kun germanaj kaj italaj [[trupo (armeo)|trupoj]] senigis soldatojn de jugoslava armeo reziston kaj batalon - okcidente de la vojo Zvornik ([[Bosnio kaj Hercegovino]])-[[Sarajevo]] ĉesis ĉia rezisto; komenco de retiriĝo de greka Armeo "Epir" el [[Albanio]] * [[1942]]: [[Operaco Reinhardt]]: per [[gaso]] [[germanoj]] murdis en [[ekstermejo Chełmno]] pli ol 2 972 [[judoj]]n de [[Poddębice]]; [[Batalo de Atlantiko]]: usona [[destrojero]] sinkigis ĉe la [[oceanbordo]] de [[Norda Karolino]] germanan [[submarŝipo]]n - pereis la tuta 46-persona skipo; [[Adolf Hitler]] konsentis, ke [[Luftwaffe]] krom detruado de havenaj kaj industriaj instalaĵoj ataku urbojn krom [[Londono]] * [[1943]]: Aviado de Fora Atingo atakis [[Gdańsk]] kaj [[Kenigsbergo]]; en germana [[koncentrejo]] [[Sachsenhausen]] estis murdita soveta [[militkaptito]] [[Jakov Ĝugaŝvili]], unua filo de [[Stalin]]; [[brita aerarmeo]] atakis [[Stuttgart]]; [[Luftwaffe]] atakis [[Chelmsford]] * [[1944]]: [[Ordnungspolizei|germana polico]] [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en [[Varsovio]] 154 virojn kaj 9 virinojn; brita komerca ŝipo ''SS Fort Stikine'' kun 800 tunoj da [[municio]] eksplodis en la [[haveno]] en [[Bombajo]] - ĉ. 800 personoj pereis kaj 3000 vundiĝis; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Podolio]] trupoj de la sovetunia 1-a ukraina fronto finis likvidon de germana [[garnizono]] en [[Ternopilo]] - la urbo estis detruita, kaj la 3-a ukraina fronto finis apud malsupra [[Dnestro]] ĉe [[Bendero]] Odesan operacon; en [[Krimeo]] sovetaj trupoj proksimiĝis al [[Sebastopolo]]; al generalo [[Dwight D. Eisenhower]] oni atribuis operacan kontrolon pri brita kaj usona strategia aviado * [[1945]]: [[Kampanjo de Italio]]: en [[Romanjo]] soldatoj de la [[Dua Pola Korpuso]] de [[Władysław Anders|W. Anders]] konkeris italan urbon [[Imola]] kaj brazila infanterio konkeris [[Montese]]; polaj trupoj eniris unuan etapon de la [[batalo]]j pri [[Berlino]] (ĝis la 19-a de aprilo); [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Malsupra Aŭstrio]] trupoj de la 3-a ukraina fronto konkeris [[Herzogenburg]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: usona armeo konkeris [[Bamberg]], [[Bayreuth]] kaj [[Zeitz]], kanada armeo [[Zwolle]], pola divizio transiris riveron [[Ems]] apud [[Haren]], kanada armeo ekregis [[Arnhem]] * [[1948]]: Komenciĝis proceso de respondeculoj pri la porvirina [[koncentrejo Ravensbrück]], kiun trairis pli ol 130 000 arestitinoj el kiuj nur 40 000 ĝisvivis finon de la milito; [[Usono]] okazigis unuan teston de [[atombombo]] en [[Marŝala Insularo]] * [[1950]]: [[Stalinismo]]: [[Stefan Wyszyński|Pola Episkoparo]] subskribis altruditan interkonsenton - oni permesis instruadon de religio en lernejoj kaj daŭrigon de la agado de [[Katolika Universitato de Lublin "Johano Paŭlo la 2-a"|Katolika Universitato de Lublin]] kontraŭ kondamno de [[Anatemitaj Soldatoj|porsendependa subtera movado]] kaj [[kolektivigo]] de vilaĝoj * [[1956]]: En [[Ĉikago]] oni publike montris unuan [[magnetoskopo]]n * [[1958]]: Soveta [[kosmoŝipo]] ''Sputnik 2'', kiu transportis hundon ''[[Lajka]]'', dum reveno brulis en la [[tera atmosfero]] — la [[hundo]] mortis post proksimume 10 horoj * [[1962]]: [[Georges Pompidou]] iĝis ĉefministro de Francio * [[1966]]: Komenco de religia celebrado de la Jarmilo de [[Kristanigo]] de Pollando - sub gvido de la [[primaso]] [[Stefan Wyszyński]] * [[1967]]: [[Jenő Fock]] iĝis ĉefministro de Hungario * [[1975]]: [[Himalajo|Himalaja]] princlando [[Sikimo]] voĉdonis por membreco en [[Barato|Barata federacio]] * [[1978]]: Manifestacioj en [[Kartvelio]] por akcepto de la [[kartvela]] [[oficiala lingvo]] * [[1985]]: En [[Krakovo]] estis fondita la [[antikomunismo|kontraŭkomunista]] soci-politika grupiĝo ''Movado Libero kaj Paco'' — defende de membro de la [[Sendependa Asocio de Studentoj]] * [[1986]]: [[Bangladeŝo]]: 92 personoj pereis pro falo de escepte pezaj [[hajlo]]-globoj (1&nbsp;kg) * [[1988]]: [[Italio]]: en [[Napolo]] okazis atako al usona Militara Klubo fare de la terorisma grupo [[Japana Ruĝa Armeo]] - 5 viktimoj * [[1996]]: En [[Pollando]] oni proklamis Tagon de [[Senhejmulo]]j * [[1999]]: Lasta flugo de [[supersona rapido|supersona]] pasaĝera aviadilo [[Tupolev 144]] * [[2002]]: [[Xanana Gusmão]] iĝis unua prezidento de [[Orienta Timoro]]; en [[Barranquilla]] okazis nesukcesa bomba atenco kontraŭ [[Álvaro Uribe Vélez]], posta prezidento de [[Kolumbio]]; 3 personoj pereis, dekkelkaj vundiĝis * [[2003]]: [[Homgenoma Projekto]]: fermo de la projekto pri ekkono de la homa [[genaro]], en kies kadro oni fiksis [[DNA-vicrivelado]]n (99% de la genaro kun 99,99%-a precizo) * [[2006]]: [[Ehud Olmert]] iĝis ĉefministro de Israelo * [[2007]]: [[Respublikaj protestoj en Turkio]] komenciĝis * [[2008]]: En la Nacia Teatro oni enmanigis Polajn [[filmo|Film]]-Premiojn por la jaro 2007; en kategorio de la plej malnova filmo gajnis ''[[Katyń (filmo)|Katyń]]'' de [[Andrzej Wajda]]; [[Italio]]: partio [[La Popolo de Libereco]] de [[Silvio Berlusconi]] venkis en parlamenta baloto * [[2009]]: [[Gordon Bajnai]] iĝis ĉefministro de Hungario * [[2010]]: [[Islando]]: unu el [[erupcioj de Eyjafjallajökull en 2010|erupcioj de Eyjafjallajökull]] haltigis aviadilan komunikadon en [[Eŭropo]] * [[2011]]: [[Adel Safar]] iĝis ĉefministro de Sirio * [[2013]]: En antaŭtempe kunvokitaj balotoj en [[Venezuelo]] venkis ĝisnuna provizora ŝtatestro [[Nicolás Maduro]], supervenkante [[Henrique Capriles Radonski]] * [[2014]]: En [[Niĝerio]] terorisma grupo [[Boko Haram]] [[homforkapto|homforkaptis]] 276 lernantinojn de registara [[mezlernejo]] en [[ŝtato Borno]] * [[2016]]: [[Natalia Vladimirovna Poklonskaja]], prokurorino de [[Respubliko Krimeo]], [[suspendo|suspendis]] [[krime-tataroj|krime-tataran meĝlison]] (socian organizaĵon); [[Japanio]]: en [[tertremo]] en [[Gubernio Kumamoto]] 48 personoj pereis * [[2020]]: [[Pandemio de COVID-19]]: [[Antonov An-225]] transportis de [[Ĉinio]] al [[Pollando]] 250 tunojn da [[utilŝarĝo]], interalie kun [[supertuto]]j por [[kuracisto]]j * [[2022]]: [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Rusia-ukraina milito]]: [[Rusio]] konfirmis, ke [[admiralŝipo]] "Moskvo" sinkis en la [[Nigra Maro]], trafita de ukrainaj raketoj; [[Verĥovna Rada]] oficiale agnoskis agadon de Rusia Federacio [[genocido]] de ukraina [[nacio]] ==[[Esperantujo]]== * [[1917]]: En [[Varsovio]] mortis [[L. L. Zamenhof|Ludoviko Lazaro Zamenhof]] * [[2019]]: [[Zamenhof/Esperanto-objekto]]: en [[Bjalistoko]] oni inaŭguris [[Monumento al juna Zamenhof|monumenton al juna Zamenhof]] == Naskiĝoj == * [[216]]: [[Mani (profeto)|Mani]], [[Mezopotamio|mezopotamia]] profeto de [[maniĥeismo]] (m. [[277]]) * [[1126]]: [[Ibn-Ruŝd]] (Averroes), araba filozofo, teologo, kuracisto, juristo, politikisto, matematikisto (m. [[1198]]) * [[1371]]: [[Maria (Hungario)|Maria]], hungara reĝino (m. [[1395]]) * [[1527]]: [[Abraham Ortelius]], flandra geografo, [[kartografio|kartografo]] kaj historiisto (m. [[1598]]) *[[1572]]: [[Adam Tanner]], aŭstra teologo kaj jezuito * [[1578]]: [[Filipo la 3-a (Hispanio)|Filipo la 3-a]], reĝo de Hispanio kaj Portugalio (m. [[1621]]) * [[1629]]: [[Christiaan Huygens]], nederlanda matematikisto, fizikisto, astronomo, inventinto de [[pendolhorloĝo]] (m. [[1695]]) * [[1681]]: [[Christian Friedrich Rolle]], germana orgenisto kaj komponisto (m. [[1751]]) * [[1741]]: [[Momozono]], imperiestro de Japanio (m. [[1762]]) * [[1745]]: [[Denis Fonvizin]], rusa verkisto, [[satiro|satiristo]], tradukisto (m. [[1792]]) * [[1760]]: [[Sigismund Friedrich Hermbstädt]], germana apotekisto, kemiisto kaj akademiano (m. [[1833]]) * [[1780]]: [[Edward Hicks]], usona pentristo (m. [[1849]]) * [[1797]]: [[Ferenc Szilágyi (historiisto)|Ferenc Szilágyi]], hungara historiisto kaj ĵurnalisto (m. [[1876]]) * [[1803]]: [[Friedrich von Amerling]], aŭstra pentristo kaj portretisto (m. [[1887]]) * [[1803]]: [[Ludwig Storch]], germana verkisto (m. [[1881]]) * [[1809]]: [[Friedrich Adolph Roemer]], germana geologo kaj juristo (m. [[1869]]) * [[1831]]: [[Friedrich Gerhard Rohlfs]], germana vojaĝisto, diplomato, verkisto, esploristo de [[Afriko]] (m. [[1896]]) * [[1846]]: [[Antal Edelspacher]], hungara lingvisto, tradukisto kaj orientalisto (m. [[1894]]) * [[1854]]: [[Max Kruse (skulptisto)|Max Kruse]], germana skulptisto, inventisto (m. [[1942]]) * [[1862]]: [[Pjotr Stolipin]], ĉefministro de la Rusia imperio, guberniestro de [[Grodno]] kaj [[Saratov]] (m. [[1911]]) * [[1874]]: [[József Halász]], hungara sociologo, ĵurnalisto, aktivulo de [[Esperanto-movado]] en [[Rumanio]], kunlaboranto de [[Andreo Cseh]] (m. [[1928]]) * [[1878]]: [[Alfred Kenngott]], svis-[[usona esperantisto]], docento de la [[franca lingvo]], [[Esperanto-vortaristo]] kaj verkisto (m. [[1964]]) * [[1878]]: [[Gustav Adolf Gerhard]], germana filologo kaj papirusologo (m. [[1918]]) * [[1879]]: [[James Branch Cabell]], usona verkisto kaj eseisto (m. [[1958]]) * [[1883]]: [[Károly Viski]], hungara etnografo (m. [[1945]]) * [[1886]]: [[Árpád Tóth]], hungara poeto kaj tradukisto (m. [[1928]]) * [[1887]]: [[Gábor Kovásznai]], rumania hungara advokato, redaktoro (m. [[1956]]) * [[1889]]: [[Arnold Toynbee]], brita filozofo-historiisto, diplomato, profesoro pri la [[historio de Grekio]], esploristo kaj teoriisto de [[civilizo]]j (m. [[1975]]) * [[1890]]: [[Stanislaw Karolczyk]], pola oficisto, tradukisto kaj poeto, prezidanto de [[Pola Esperanto-Asocio]] kaj redaktoro de "[[Pola Esperantisto]]", enestanta en ''[[Esperanta Antologio]]'' (m. [[1966]]) * [[1891]]: [[Bhimrao Ramji Ambedkar]], barata politikisto (m. [[1956]]) * [[1892]]: [[Vere Gordon Childe]], aŭstralia arkeologo kaj [[kultura antropologio|kultura antropologo]] (m. [[1957]]) * [[1901]]: [[György Ferenczy]], hungara redaktoro, verkisto (m. [[1967]]) * [[1903]]: [[Henry Corbin]], franca [[orientalisto]], filozofo kaj teologo (m. [[1978]]) * [[1907]]: [[François Duvalier]], prezidento de Haitio (m. [[1971]]) * [[1907]]: [[Ladislav Boháč]], ĉeĥa aktoro (m. [[1978]]) * [[1909]]: [[György Komoróczy (arkivisto)|György Komoróczy]], hungara historiisto kaj [[arkivisto]] (m. [[1981]]) * [[1915]]: [[Jan Zumbach]], pola [[subkolonelo]], [[flug-aso]] (m. [[1986]]) * [[1918]]: [[Cornell Capa]], usona fotisto (m. [[2008]]) * [[1919]]: [[Ján Režňák]], slovaka [[piloto]] kaj nazia [[flug-aso]] (m. [[2007]]) * [[1922]]: [[Stella Zázvorková]], ĉeĥa aktorino (m. [[2005]]) * [[1922]]: [[Ali Akbar Khan]], barata komponisto kaj muzikisto (m. [[2009]]) * [[1922]]: [[Ludwig Steiner]], aŭstra politikisto kaj diplomato (m. [[2015]]) * [[1923]]: [[Jana Cíchová]], ĉeĥa esperantista poetino kaj tradukantino, honora membrino de [[ĈEA]] (m. [[2014]]) * [[1926]]: [[Ernst Willner]], aŭstra ĵurnalisto (m. [[1983]]) * [[1926]]: [[Leopoldo Calvo Sotelo]], [[prezidanto de la Registaro de Hispanio|ĉefministro de Hispanio]] (m. [[2008]]) * [[1926]]: [[József Csire]], hungara komponisto, dirigento, instruisto (m. [[2011]]) * [[1931]]: [[László Tompa (aktoro)|László Tompa]], hungara deklamisto, aktoro * [[1932]]: [[Loretta Lynn]], usona [[kontreo|kontrea]] kantistino (m. [[2022]]) * [[1933]]: [[Tadeusz Michalski]], pola-juda filozofo, publicisto, poligloto, [[Esperanto-vortaristo]], lekciisto de la [[jida lingvo]] en [[Varsovia Universitato]], estrarano de [[Pola Esperanto-Asocio]], partoprenanto de i.a. [[UK 1981]] kaj [[UK 1984]], preleganto (m. [[1997]]) * [[1935]]: [[Andrzej Gwiazda]], pola inĝeniero, [[sindikato|sindikatisto]], kunkreinto de [[Solidareco (Pollando)|''Solidareco'']] * [[1935]]: [[Erich von Däniken]], svisa verkisto pri pra-astronaŭtiko kaj [[eksterterulo]]j (m. [[2026]]) * [[1935]]: [[Éva Hubbes]], rumania hungara kulturhistoriistino, bibliotekistino * [[1945]]: [[György Makara]], rumania hungara pentristo * [[1946]]: [[János Váradi Goia]], rumania hungara psikiatro, psikologo * [[1952]]: [[Krystyna Pawłowicz]], pola profesorino de [[Varsovia Universitato]], spertulino pri [[administracia juro]], juĝistino de Ŝtata [[Tribunalo (juro)|Tribunalo]], parlamentanino *[[1955]]: [[Manfred Kienpointner]], aŭstra lingvikisto * [[1955]]: [[Anna Ozsváth]], rumania hungara edukhistoriistino, lokhistoriistino * [[1950]]: [[Francis Collins]], usona kuracisto kaj [[genetiko|genetikisto]] gvidanta projekton pri la homa [[genaro]] * [[1950]]: [[Péter Esterházy]], hungara verkisto * [[1956]]: [[Christian Lavarenne]], franca esperantisto doktoriĝinta pri [[interna ideo]], kunlaborinto de ''[[Plena Ilustrita Vortaro|PIV]]'', specife pri [[budhismo]], esploranto en [[Biblioteko Hector Hodler]], tradukisto, rolulo en esperantlingva filmo ''[[La Tukoj]]'', komitatano de [[Espéranto-France]], kontaktulo de la [[Asocio de Studado Internacia pri Spiritaj kaj Teologiaj Instruoj|e-lingva teologia asocio]], kies revuon "Asistilo" li plurjare redaktis * [[1965]]: [[Matsumoto Yukihiro]], japana [[komputikisto]] kaj [[programisto]] de [[programlingvo]] [[Ruby (programlingvo)|Ruby]] * [[1972]]: [[Valér Veres]], rumania hungara sociologo * [[1976]]: [[Réka Hegyi]], rumania hungara teatrosciencistino, redaktorino * [[1977]]: [[Sarah Michelle Gellar]], usona aktorino * [[1995]]: [[Flora Coquerel]], franca [[manekeno]] == Mortoj == * [[911]]: [[Serĝo la 3-a]], papo * [[1132]]: [[Mstislav la 1-a de la Kieva Regno]], princo de [[Kieva Regno]] (n. [[1076]]) * [[1258]]: [[Rüdiger von Bergheim]], germana episkopo (n. ĉirkaŭ [[1175]]) * [[1471]]: [[Rikardo Neville (16-a grafo de Warwick)]], angla nobelo (n. [[1428]]) * [[1684]]: [[Johannes Olearius (1611–1684)|Johannes Olearius]], germana protestantisma teologo (n. [[1611]]) * [[1711]]: [[Ludoviko de Francio (1661-1711)|Ludoviko de Francio]], filo de Ludoviko la 14-a (n. [[1661]]) * [[1759]]: [[Georg Friedrich Händel]], angla-germana komponisto (n. [[1685]]) * [[1775]]: [[Joseph Jakob Fürstaller]], aŭstra kartografo kaj pedagogo (n. [[1730]]) * [[1792]]: [[Miksa Hell]], hungara astronomo (n. [[1720]]) * [[1803]]: [[Christoph Anton von Migazzi]], hungara kardinalo, ĉefepiskopo, diplomato (n. [[1714]]) * [[1813]]: [[Caroline Demmer]], germana-aŭstra aktorino kaj kantistino (n. [[1764]]) * [[1843]]: [[Joseph Lanner]], aŭstra komponisto kaj violonisto (n. [[1801]]) * [[1848]]: [[Ĥaĉatur Abovjan]], patro de la [[armena literaturo]], etnografo, pedagogo, socia aganto, [[malaperigo|malaperinto]] (n. [[1809]]) * [[1865]]: [[Abraham Lincoln]], prezidento de Usono (n. [[1809]]) * [[1874]]: [[Josiah Warren]], usona verkisto kaj [[individuisma anarkiisto]] (n. [[1798]]) * [[1885]]: [[Vilmos Győry]], hungara verkisto, teologo, luterana pastro (n. [[1838]]) * [[1888]]: [[Nikolaj Mikluĥo-Maklaj]], rusia etnografo, antropologo, biologo (n. [[1846]]) *[[1894]]: [[Franziska Lechner]], germana beatulino kaj ordenfondinto * [[1910]]: [[Julius Gotthelf Kühn]], germana [[agronomo]] kaj [[fungo]]sciencisto (n. [[1825]]) * [[1910]]: [[Mikaelo Vrubel]], rusa pentristo kaj grafikisto (n. [[1856]]) * [[1917]]: [[L. L. Zamenhof]], [[homaranismo|homarano]] kaj iniciatinto de [[Esperanto]](n. [[1859]]) * [[1925]]: [[John Singer Sargent]], usona pentristo (n. [[1856]]) * [[1930]]: [[Vladimir Majakovskij]], rusia, soveta poeto kaj dramisto (n. [[1893]]) * [[1932]]: [[Edmund Lange]], germana klasika filologo kaj bibliotekisto (n. [[1855]]) * [[1940]]: [[Johann Schroffner]], aŭstra romkatolika pastro kaj martiro (n. [[1891]]) * [[1941]]: [[Armin Tille]], germana historiisto kaj arkivisto (n. [[1870]]) * [[1946]]: [[Antal Horger]], hungara lingvisto (n. [[1872]]) * [[1946]]: [[Julio Mangada Rosenörn]], hispana [[militisto]], [[framasonismo|framasono]] kaj [[esperantisto]], kunfondinto de la gazeto "[[Homaro]]" (n. [[1877]]) * [[1950]]: [[Ramana Maharŝi]], barata [[guruo]] kaj mistikulo, filozofo de [[Tamilnado]], sanktulo de [[hinduismo]] (n. [[1879]]) * [[1950]]: [[Sándor Szolnay]], rumania hungara pentristo (n. [[1893]]) * [[1954]]: [[Zygmunt Rysiewicz]], pola lingvosciencisto kaj [[hindologio|hindologo]] (n. [[1911]]) * [[1962]]: [[Zoltán Zöld]], rumania hungara komponisto, tekstaŭtoro (n. [[1898]]) * [[1967]]: [[György Ferenczy]], hungara redaktoro, verkisto (n. [[1901]]) * [[1970]]: [[Jenő Csinády]], hungara sportkuracisto kaj fiziologo (n. [[1899]]) * [[1973]]: [[Károly Kerényi]], hungara klasika filologo kaj religihistoriisto (n. [[1897]]) * [[1980]]: [[Gianni Rodari]], itala ĵurnalisto kaj verkisto por infanoj (n. [[1920]]) * [[1986]]: [[Simone de Beauvoir]], franca filozofino kaj [[feminismo|feminisma]] verkistino (n. [[1908]]) * [[1997]]: [[Tadeusz Michalski]], pola filozofo, poligloto, publicisto, [[Esperanto-vortaristo]], lekciisto de la [[jida lingvo]] ĉe [[Varsovia Universitato]], estrarano de [[Pola Esperanto-Asocio]] (n. [[1933]]) * [[2007]]: [[René Rémond]], franca historiisto kaj ekonomikisto (n. [[1918]]) * [[2000]]: [[Phil Katz]], usona [[komputilo|komputila]] [[programisto]], kreinto de [[ZIP (densigilo)|ZIP]]-[[dosiero|dosiera]] formato (n. [[1962]]) * [[2009]]: [[Maurice Druon]], franca verkisto kaj politikisto (n. [[1918]]) * [[2010]]: [[Alice Miller]], svisa psikologiistino, batalinta kontraŭ [[mistraktado de infanoj]] (n. [[1923]]) * [[2015]]: [[Franz Kreuzer]], aŭstra ĵurnalisto kaj politikisto (n. [[1929]]) * [[2015]]: [[Csaba Lászlóffy]], rumania hungara poeto, verkisto (n. [[1939]]) * [[2019]]: [[Gene Wolfe]], usona verkisto de [[sciencfikcio]] (n. [[1931]]) * [[2019]]: [[Bibi Andersson]], sveda aktorino (n. [[1935]]) * [[2020]]: [[Friedrich Mayr-Melnhof]], aŭstra politikisto kaj forstisto (n. [[1924]]) * [[2021]]: [[Bernard Madoff]], usona [[financisto]] kaj negocisto, [[fraŭdo|fraŭdulo]] (n. [[1938]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Sikismo]] - fondo de la komunumo en 1699 * [[Kartvelio]]: Tago de la [[kartvela lingvo]] * [[Pollando]]: Tago de [[Senhejmeco|Senhejmuloj]] * [[Okcidenta Afriko]]: Tago de la [[alfabeto]] [[N'Ko]], uzata i.a. en la [[bambara lingvo]] en [[Gvineo]] kaj [[Malio]] * [[Pohela Baiŝaĥ]], unua tago de [[Novjaro]] en [[Bangladeŝo]] kaj inter [[bengaloj]] en kelkaj [[ŝtatoj de Barato]] * La 14-a de aprilo estas la tago de la [[Hispana Respubliko|hispanaj respublikistoj]]. * Festo de [[Bapto]] de [[Pollando]] - proklamita la 9-an de aprilo 2019 de [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''14-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; {{Projektoj|wikinewscat=14-a de aprilo}} * [[Merkredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]. [[Kategorio:14-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|14]] [[Kategorio:14-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0414]] 3tyczkrcywq4utkf8x3owvo3f1t8uer 0 5121 9368187 9356324 2026-05-07T10:51:12Z Tirolischleioans 254019 /* Mortoj */ 9368187 wikitext text/x-wiki {{KalendaroAprilo}} {{aprilo}} La '''17-a de aprilo''' estas la 107-a tago de la jaro (la 108-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 258 tagoj restas. Je la 17-a de aprilo okazis, interalie: == Eventoj == * [[326]] aŭ [[328]]: Mortis Patriarko de la [[Grek-Ortodoksa Eklezio de Aleksandrio]] Aleksandro la 1-a, kontraŭulo de [[arianismo]] kaj unu el ĉefroluloj de la [[Unua koncilio de Niceo|Unua Ekumena Koncilio]] * [[1211]]: [[graflando de Tuluzo|Grafo de Tuluzo]] Rajmondo la 6-a estis [[ekskomuniko|ekskomunikita]] de papo [[Inocento la 3-a]] * [[1356]]: Pola reĝo [[Kazimiro la 3-a (Pollando)|Kazimiro la 3-a]] [[urbo|urbigis]] [[Lvovo]]n * [[1362]]: Post monata [[sieĝo]] la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] konkeris kaj detruis la [[kastelo]]n de [[Kaŭno]] * [[1433]]: [[Husmovado|Husanoj]] sub gvido de [[Silezio|silezia]] princo komencis [[sieĝo]]n de [[Żory]], kie ili malvenkis * [[1492]]: [[Hispanio]] kaj [[Kristoforo Kolumbo]] subskribas [[proklamo de Santa Fe|proklamon de Santa Fe]] pri la vojaĝo al [[Azio]] por akiri [[spico]]jn * [[1524]]: [[Florenco|Florenca]] esploristo [[Giovanni da Verrazano]] kiel unua eŭropano atingis terenojn de la hodiaŭa [[Novjorko]] * [[1526]]: Pola reĝo [[Sigismondo la 1-a (Pollando)|Sigismondo la 1-a]] eniris al [[Gdańsk]] por sufoki [[ribelo]]n de [[luteranismo|luteranoj]] * [[1577]]: Decida venko de pola armeo en la batalo de Lubiszew (apud [[Tczew]]) dum milito kun ribelanta [[Gdańsk]] * [[1604]]: Fuĝinta el [[Moskvo]] [[ortodoksismo|ortodoksa]] [[monaĥo]] [[Falsa Demetrio la 1-a|Griŝka Otrepjev]], sin prezentanta mirinde savita el atenco en [[Ugliĉ]] carido Dmitri Ivanoviĉ, en [[Krakovo]] akceptis [[Romkatolika Eklezio|romkatolikan]] [[konfesio]]n * [[1605]]: Parlamento de [[Szerencs]] elektis [[István Bocskai]] kiel [[princo de Transilvanio|princon de Transilvanio]] kaj [[Hungario]] * [[1607]]: Franca nobelo [[Armand Jean du Plessis de Richelieu]] iĝis [[episkopo]] * [[1627]]: En la pola-sveda milito pola armeo venkis la [[svedoj|svedan]] en [[batalo]] de [[Czarne]] * [[1711]]: [[Karolo la 6-a (Sankta Romia Imperio)|Karolo la 6-a]] iĝis arkiduko de Aŭstrio * [[1794]]: [[Insurekcio de Kościuszko]]: eksplodis la insurekcio de [[Varsovio]] sub gvido de [[Jan Kiliński]] * [[1831]]: [[Novembra ribelo]] kontraŭ la [[Rusia Imperio]]: malvenko de polaj ribelantoj en batalo de Wronów (apud [[Bełżyce]]) * [[1852]]: Germana astronomo malkovris [[17 Thetis|Thetis]], unuan el 24 [[asteroido]]j * [[1855]]: [[Insulo de Princo Eduardo]] aliĝis al [[Kanada Konfederacio]] * [[1861]]: Brita astronomo [[Norman Robert Pogson]] malkovris asteroidon [[67 Azio|Azio]] * [[1869]]: En Meksiko fondiĝis [[subŝtatoj de Meksiko|subŝtato]] [[Morelos]] - nomita laŭ José María Morelos, heroo de la sieĝo de [[Cuautla (Morelos)|Cuautla]], akceptita kiel la 27-a ŝtato de [[Meksiko]] * [[1875]]: [[Hinda subkontinento]]: angla [[leŭtenanto]] Neville Chamberlain inventis [[snukero]]n * [[1885]]: Oficialigo de [[budhismo|budhisma]] [[flago]] * [[1891]]: [[Imperiestro]] [[Aleksandro la 3-a (Rusio)|Aleksandro la 3-a]] subskribis [[ukazo]]n pri la konstruo de la [[Transsiberia fervojo]] * [[1895]]: Subskribita traktato de [[Ŝimonoseki]] finis [[Unua ĉina-japana milito|unuan ĉinan-japanan militon]] * [[1903]]: En [[Hanovro]] oni fondis entreprenon produktanta [[omnibuso]]jn kaj [[ŝarĝaŭto]]jn ''[[Büssing]]'' * [[1904]]: Unua [[pupteatro|pupteatra]] prezentado en [[Bulgario]] okazis en [[Sofio]], montrita de la membroj de [[Ĉeĥoj|Ĉeĥa]] Societo * [[1907]]: [[Enmigrado en Usonon]]: enmigradcentro sur la [[insulo Ellis]] akceptis 11 747 homojn, pli ol ajntage * [[1912]]: Hibrida [[suna eklipso]] videbla sur [[Atlantika Oceano]] kaj en [[Eŭropo]] * [[1912]]: [[Rusio]]: armeo masakris ĉirkaŭ 150 [[striko|strikantajn]] [[mino|ministojn]] de la [[oro|orminejo]] apud la rivero [[Leno (rivero)|Leno]] * [[1914]]: [[Unua mondmilito]]: [[Rusia Imperio]] aneksis [[Tuvio]]n * [[1917]]: Venko de turka armeo super la brita en la dua [[batalo]] apud [[Gaza-urbo|Gaza]]; [[Lenin]] alveninte al [[Petrogrado]] prezentis la [[Aprilaj tezoj|aprilajn tezojn]] alvokante al faligo de la [[Provizora Registaro de Rusio]] * [[1919]]: [[Pola-bolŝevika milito|Soveta-Pola Milito]]: pola armeo konkeris [[Lida]] * [[1924]]: Usona filmejo [[Metro-Goldwyn-Mayer]] fondiĝis * [[1925]]: [[Paul Painlevé]] refoje iĝis [[Ĉefministro (Francio)|ĉefministro de Francio]] * [[1938]]: [[Dua Pola Respubliko]]: [[kanonizo]] de [[jezuitoj|jezuito]] Andrzej Bobola, murdita de [[kozakoj]] * [[1940]]: [[Dua Mondmilito]]: [[Operaco Weserübung]]: brita 146-a Infanteria Brigado el [[Namsos]] atingis Stejnkier, kie ĝi ligis kontakton kun taĉmentoj de norvega 5-a Brigado de Infanterio; brita [[krozŝipo]] "Suffolk" efike pripafis [[aerodromo]]n en [[Stavanger]] - estis atakita kaj damaĝita de 11/30 Bomba Skadro * [[1941]]: [[Luftwaffe]] atakis [[Londono]]n; [[Invado de Jugoslavio|Jugoslavia armeo kapitulacis]] - je la 21.00 subskribo de kapitulaca devigo, germanaj kaj italaj armeoj definitive okupis la tutan teritorion; bombado de [[Berlino]]; Luftwaffe atakis [[Portsmouth]]; [[Grekio]]: kunsido de la greka-brita Milita Konsilio post direktivo de la Komitato de Stabestroj pri evakuo de la brita armeo el Grekio favore al venko en [[Libio]] - greka ĉefministro Aleksandros Korizis sin mortigis, la reĝo persone ekgvidis Ministran Konsilion * [[1942]]: Nokte de la 17-a/18-a de aprilo en [[Varsovia geto]] [[Gestapo]] murdis 52 aktivulojn de la [[rezistomovado]] - unua amasa [[murdo]] en la kvartalo; [[Orienta Fronto (Dua Mondmilito)|Orienta Fronto]]: okcidente de [[Vjazma]] ĉesis organizita rezisto de la 33-a Armeo; nokte Bomba Korpuso de [[brita aerarmeo|RAF]] atakis [[Hamburgo]]n * [[1943]]: [[Operaco Reinhardt]]: pli ol mil [[judoj]] estis pafmortigitaj dum germana likvido de la [[geto]] en Kozowa (en estinta pola vojevodio [[Ternopilo|Tarnopol]]); [[pola ekzila registaro]] turnis sin al la Internacia [[Ruĝa Kruco]] pri esploro de la [[masakro de Katin]]; vizito de la hungara reganto [[Miklós Horthy]] al [[Adolf Hitler]] - Horthy rifuzis forigi la ĉefministron [[Miklós Kállay]]; aerbatalo super [[Kubano (rivero)|Kubano]] komenciĝis * [[1944]]: taĉmentoj de [[Pola Enlanda Armeo|polaj]] [[Kamparanaj Batalionoj|unuoj]] haltigis atakon proksime al [[Chełm]] de [[Wehrmacht]]; Itala Fronto: [[Dua Pola Korpuso]] transprenis parton de la fronto en la regiono [[Monto Kasino]]; usona 15-a Aviada Armeo atakis [[Beogrado]]n kaj [[Sofio]]n; nokte post la tago soveta aviado atakis [[Konstanco (Rumanio)|Konstancon]] * [[1945]]: usona aerarmeo atakis fervojan nodon en [[Dresdeno]]; [[Orienta Fronto (Dua Mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Sambio]] sovetaj trupoj konkeris [[Fischhausen]], en [[Brandenburgio]] trarompis la duan defendlinion sur montetoj [[Seelow]], en [[Luzacio]] atingis riveron [[Spree]] kaj okupis [[Břeclav]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: en [[Virtembergo]] la franca armeo okupis [[Freudenstadt]], [[Nagold]] kaj [[Horb]]; en [[Bavario]] trupoj de usona armeo sturmis [[Nurembergo]]n, kaj komencis sturmon al [[Halle]] kaj [[Magdeburg]]; en [[Nederlando]] kanada armeo liberigis [[Apeldoorn]]; en [[Ruhr-regiono]] usona armeo okupis [[Solingen]] kaj komencis batalon pri [[Duisburg]]; en [[Finnlando]] kreiĝis nova registaro de [[Juho Kusti Paasikivi|J. Paasikivi]]; [[kristanismo|kristan]]-[[konservativismo|konservativa]] [[Aŭstria Popola Partio]] estis fondita * [[1946]]: [[Sirio]] proklamis sendependecon - lastaj francaj trupoj forlasis la landon * [[1947]]: Militista Juĝejo en [[Varsovio]] kondamnis Kazimierz Bagiński al 8 jaroj de mallibero pro redakto de eksterleĝa bulteno de la Pola Popola Partio * [[1949]]: [[Ekumenismo]]: [[Frato Roger]] kun unuaj sep fratoj kreis ekumenan [[kristanismo|kristanan]] [[komunumo]]n [[Taizé]] * [[1955]]: [[Italio]]: Asocio de Judaj [[Komunumo]]j proklamis ĉi tiun tagon dankofesto pro helpo de papo [[Pio la 12-a]] donita al [[judoj]] dum la Dua Mondmilito * [[1956]]: Malfondo de [[Kominform]], [[internacia organizaĵo]] de [[komunista partio|komunistaj partioj]] en [[Eŭropo]], fondita en 1947 * [[1961]]: Sensukcesa [[invado de la Porkogolfeto]] kontraŭ [[Kubo]] komenciĝis * [[1966]]: [[Turismo]]: en [[Ĉeĥio]] unuafoje okazis la plej fama organizita turista kaj longdistanca [[marŝado Prago–Prčice]] (65 km) * [[1969]]: Palestina murdisto [[Sirhan Sirhan]] estis kondamnita pro murdo de usona senatano [[Robert F. Kennedy]]; elpostenigo de [[Alexander Dubček]] el gvidantaro de la [[Komunista Partio de Ĉeĥoslovakio]] — [[Gustáv Husák]] iĝis unua sekretario * [[1970]]: Skipo de [[Apollo 13]] post nesukcesa luna misio revenis, surakviĝante sur [[Pacifiko]] * [[1975]]: [[Ruĝaj Kmeroj]] okupis la ĉefurbon [[Pnom-Peno]] kaj faligis la [[reĝimo]]n de Lon Nol, ŝanĝante nomon de la lando al [[Kamboĝo|Kampuĉeo]] * [[1979]]: Nokte de la 17-a/18-a de aprilo eksplodo damaĝis [[monumento]]n al [[Lenin]] en Nowa Huta, apud [[Krakovo]] - malgraŭ intensa enketado la [[milico]] ne sukcesis trovi kaŭzintojn; [[okcidenta Germanio]]: regula eldono de la ĉiutaga gazeto "[[die tageszeitung]]" aperis * [[1980]]: [[Britio]] atribuis [[sendependeco]]n al [[Zimbabvo]] * [[1983]]: En voja [[akcidento]] apud [[Mogilno]] serioze vundiĝis [[dominikanoj|dominikano]] Stanisław Kowalczyk, animzorganto de ''Solidareco'' kaj [[opozicio (politiko)|opozicio]] — li mortis la 8-an de majo sen klarigo de cirkonstancoj * [[1988]]: [[Relikvo]]j de sankta [[Andrzej Bobola]] estis metitaj en novkonstruita [[sanktejo]] de lia nomo en [[Varsovio]] * [[1989]]: Post morto de [[Hu Yaobang]], kelkaj miloj da studentoj kuniĝis sur la placo [[Tiananmen|Tian An Men]] en [[Pekino]] por disvastigi amaskunvenojn, kaŭzante [[protestoj sur placo Tian An Men|protestojn, kiuj perforte estos subpremitaj en junio]] * [[1986]]: [[335-jara milito]] inter [[Nederlando]] kaj [[Insuloj Scilly]] finiĝis * [[1989]]: [[Vojevodio|Vojevodia]] Juĝejo en [[Varsovio]] denove registris Sendependan Aŭtonomecan Sindikaton [[Solidareco (Pollando)|''Solidareco'']] post ties malfondo kun enkonduko de la [[milita stato en Pollando]] * [[1993]]: Prezidento de la neagnoskita [[Iĉkerio]] [[Ĝoĥar Dudajev]] malfondis parlamenton * [[1998]]: [[Radu Vasile]] iĝis ĉefministro de Rumanio * [[2004]]: [[Ivan Gašparovič]] gajnis prezidentan balotadon en Slovakio: [[José Luis Rodríguez Zapatero]] iĝis ĉefministro de Hispanio * [[2008]]: Prezidanto de [[Orienta Timoro]], [[José Ramos-Horta]], revenis hejmen du monatojn post kiam li estis grave vundita en [[puĉo]] kaj enhospitaligita en aŭstralia malsanulejo * [[2010]]: En [[Varsovio]] komenciĝis la [[Celebrado de la 70-a datreveno de Soveta Krimo en Katin|adiaŭaj funebraj ceremonioj]] post la [[Kraŝo de la pola prezidenta aviadilo en 2010|kraŝo de pola aviadilo super Smolensk]] kun partopreno de 100 000 personoj; pli ol 200 000 [[volontulo]]j partoprenis en la plej granda puriga kampanjo en Slovenio: ''Ni purigu [[Slovenio]]n en unu tago!'' * [[2011]]: [[Finnlando]]: [[Nacia koalicio (Finnlando)|Nacia koalicio]] gajnis parlamentan balotadon * [[2011]]: [[Usono]]: en [[HBO]] okazis premiero de la [[televida serio]] ''[[Ludo de tronoj]]'' * [[2012]]: [[Rusio]]: en [[Toljatti]] forlasis [[muntoĉeno]]n la lasta [[VAZ-2107|Lada 2107]] * [[2014]]: Oficanta prezidento de Alĝerio [[Abdelaziz Bouteflika]] estis elektita por kvara oficperiodo; [[NASA]]: [[misio Kepler]] konfirmis malkovron de unua planedo [[Kepler-186f]] en [[loĝebla zono]] de alia [[stelo]] - la misio malkovris 2300 [[Ekstersunsistema planedo|ekstersunsistemajn planedojn]] * [[2019]]: [[Astronomo]]j anoncis malkovron de [[jono]]j de [[heliumo|helium]][[hidrido]] en la [[planeduma nebulozo]] NGC 7027, supozataj unua komponaĵo formiĝanta en la [[universo]]; En ĉiuj [[katedralo]]j de [[Francio]] kaj [[Pollando]] je la 18.50 ekaŭdiĝis [[sonorilo]]j - memorsigne pri la [[Incendio de Notre-Dame de Paris en 2019|incendio]] de la [[mezepoko|mezepoka]] katedralo [[Nia Damo de Parizo]] * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: monumento de [[Georgij Konstantinoviĉ Ĵukov|Georgij Ĵukov]] estis faligita en [[Ĥarkivo]]; [[Bulgario]] fermis por rusaj [[ŝipo]]j aliron al siaj [[haveno]]j * [[2023]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: [[Pollando]] enkondukis provizoran fermon de [[importo]] de agrikulturaĵoj el Ukrainio por protekti proprajn agrikulturistojn kontraŭ ukrainaj konkurantoj; rusia opozicia ĵurnalisto Vladimir Kara-Murza kondamnita al 25 jaroj de malliberigo pro akuzoj pri ŝtata perfido kaj kalumniado de la armeo; Rusio blokis 50 [[ŝipo]]jn kun ukraina [[greno]] sur la [[Nigra Maro]] == Naskiĝoj == * [[1313]]: [[Konstantino la 3-a (Armenio)|Konstantino la 3-a]], reĝo de la [[Armena reĝlando en Kilikio]] (m. [[1362]]) * [[1447]]: [[Battista Spagnoli]], itala beatigita [[karmelanoj|karmelano]], poeto kaj humanisto (m. [[1516]]) * [[1455]]: [[Andrea Gritti]], [[doĝo]] de Venecia Respubliko (m. [[1538]]) * [[1497]]: [[Pedro de Valdivia]], hispana konkeristo de Ĉilio (m. [[1553]]) * [[1573]]: [[Maksimiliano la 1-a (Bavario)|Maksimiliano la 1-a]], duko de Bavario, princo-elektisto de la Sankta Romia Imperio (m. [[1651]]) * [[1586]]: [[John Ford (dramisto)|John Ford]], angla dramisto kaj poeto (m. [[1639]]) * [[1598]]: [[Giovanni Battista Riccioli]], itala jezuita astronomo (m. [[1671]]) * [[1622]]: [[Henry Vaughan]], kimra poeto anglalingva (m. [[1695]]) * [[1622]]: [[Thomas Vaughan]], kimra [[alkemio|alkemiisto]], tradukinto de ''Fama Fraternitatis'', grava [[rozkrucismo|rozkruca]] verko (m. [[1666]]) * [[1649]]: [[Meinrad Guggenbichler]], svisa skulptisto (m. [[1723]]) * [[1676]]: [[Frederiko (Svedio)|Frederiko]], reĝo de Svedio (m. [[1751]]) * [[1790]]: [[Károly Péterfi]], hungara pastro, instruisto kaj filozofo-estetikisto (m. [[1873]]) * [[1794]]: [[Carl Friedrich Philipp von Martius]], germana botanikisto kaj esploristo de [[Amazonio]] (m. [[1868]]) * [[1804]]: [[Philipp Hoffmeister]], germana teologo (m. [[1874]]) * [[1828]]: [[Ernst Rudolf Neubauer]], aŭstra verkisto kaj pedagogo (m. [[1890]]) * [[1837]]: [[J. P. Morgan]], usona banka kaj fervoja magnato (m. [[1913]]) * [[1841]]: [[Adolf Goering]], germana inĝeniero kaj supera fervojliniisto (m. [[1906]]) * [[1843]]: [[Camillo Sitte]], aŭstra [[urbo|urbanisto]] kaj pentristo (m. [[1903]]) * [[1849]]: [[Eduard Lingel]], germana ŝufabrikanto (m. [[1922]]) * [[1851]]: [[Friedrich von Duhn]], germana arkeologo (m. [[1930]]) * [[1865]]: [[Urszula Ledóchowska]], pola [[monaĥino]], fondintino de [[ordeno (eklezio)|ordeno]], sanktulino (m. [[1939]]) * [[1867]]: [[Jenő Szabó (poeto)|Jenő Szabó]], hungara [[kalvinismo|reformita]] pastro kaj poeto (m. [[1934]]) * [[1870]]: [[Ĥristo Popov]], bulgara instruisto el [[Gorna Orjaĥovica]] kaj [[pioniro de Esperanto]], aŭtoro de [[lernolibro]] kaj vortaro kun [[Georgi Oreŝkov]] (m. nekonata) * [[1881]]: [[Anton Wildgans]], aŭstra poeto, dramisto kaj juristo (m. [[1932]]) * [[1885]]: [[Karen Blixen]], dana verkistino (m. [[1962]]) * [[1894]]: [[Nikita Ĥruŝĉov]], ŝtatestro de [[Sovetunio]] (m. [[1971]]) * [[1896]]: [[Sándor Szalay (presisto)|Sándor Szalay]], hungara presisto kaj eldonisto, tradukisto (m. [[1981]]) * [[1896]]: [[Señor Wences]], hispania ventroparolisto (m. [[1999]]) * [[1897]]: [[Thornton Wilder]], usona verkisto (m. [[1975]]) * [[1899]]: [[Jenő Csinády]], hungara sportkuracisto kaj fiziologo (m. [[1970]]) * [[1904]]: [[Kálmán Sass]], rumania hungara reformita pastro, politika malliberulo (m. [[1958]]) * [[1912]]: [[Mihály Székely (pentristo)|Mihály Székely]], rumania hungara instruisto, pentristo (m. [[2002]]) * [[1912]]: [[Martha Eggerth]], hungara operetkantistino kaj filma aktorino (m. [[2013]]) * [[1919]]: [[Osvaldo Dorticós Torrado]], [[regantoj de Kubo|prezidento de Kubo]] (m. [[1983]]) * [[1922]]: [[Mária Bányai]], rumania hungara aktorino (m. [[1988]]) * [[1925]]: [[Jan Romocki]], pola poeto (m. [[1944]]) * [[1927]]: [[Margot Honecker]], orientgermana politikistino (m. [[2016]]) * [[1930]]: [[László Orbán (geografo)|László Orbán]], rumania hungara geografo, [[meteologio|meteologo]] (m. [[2018]]) * [[1942]]: [[Ildikó Bálint]], hungara pentristino, grafikistino * [[1952]]: [[Robert Gliński]], pola filmreĝisoro kaj scenaristo * [[1953]]: [[András Szőke]], rumania hungara lokhistoriisto * [[1957]]: [[Afrika Bambaataa]], usona repisto (m. [[2026]]) * [[1959]]: [[Sean Bean]], angla aktoro * [[1959]]: [[Peter Doig]], pentristo skota * [[1960]]: [[Dénes Miklósi]], rumania hungara grafikisto * [[1970]]: [[Jacek Borcuch]], pola aktoro, filmreĝisoro kaj filma scenaristo * [[1972]]: [[Jennifer Garner]], usona aktorino kaj [[Produktoro (kinematografio)|produktoro]] * [[1974]]: [[Victoria Beckham]], angla kantistino kaj aktorino == Mortoj == * [[485]]: [[Proklo]], [[novplatonismo|novplatonisma]] greka filozofo (n. [[412]]) * [[858]]: [[Benedikto la 3-a]], papo * [[1539]]: [[Georgo la Barbulo]], duko saksia kaj malamiko de [[reformacio]] (n. [[1471]]) * [[1574]]: [[Joakimo Kameraro la Maljuna|Joachim Camerarius, la Maljuna]], germana poeto kaj humanisto (n. [[1500]]) *[[1616]]: [[Philipp Heilbronner]], germana luterana teologo * [[1635]]: [[Wolfgang Ratke]], germana pedagogo (n. [[1571]]) * [[1680]]: [[Kateri Tekakvida]], unua beatigita katolika [[indianoj|indianino]] (n. [[1656]]) * [[1695]]: [[Sor Juana Inés de la Cruz]], hispana monaĥino, [[hieronimanoj|hieronimanino]] kaj verkistino (n. [[1651]]) * [[1711]]: [[Jozefo la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Jozefo la 1-a]], Imperiestro de la [[Sankta Romia Imperio]] (n. [[1678]]) * [[1764]]: [[Johann Mattheson]], germana komponisto, kantisto, verkisto, leksikografo (n. [[1681]]) * [[1778]]: [[Johann Rudolf Kiesling]], germana teologo, rektoro kaj orientalisto (n. [[1706]]) * [[1790]]: [[Benjamin Franklin]], usona filantropo, diplomato, filozofo; unu el [[patroj-fondintoj de Usono]] (n. [[1706]]) * [[1809]]: [[Johann Christian Kittel]], germana komponisto kaj orgenisto (n. [[1732]]) * [[1812]]: [[Johann Georg Kerner]], germana kuracisto kaj politika publicisto (n. [[1770]]) * [[1861]]: [[Józef Paszkowski]], pola poeto kaj tradukisto (m. [[1817]]) * [[1877]]: [[David Spence]], skota [[militisto]] (n. [[1818]]) * [[1902]]: [[Francisko de Asizo de Burbono]], princo de [[Kadizo]] (n. [[1822]]) * [[1919]]: [[Sándor Latinka]], hungara politikisto (n. [[1886]]) * [[1919]]: [[László Mednyánszky]], hungara pentristo (n. [[1852]]) * [[1923]]: [[Jan Kotěra]], ĉeĥa profesoro, grafikisto, [[arkitekto]], pioniro de [[modernismo]] (n. [[1871]]) *[[1927]]: [[Louis Held (fotografisto)|Louis Held]], germana pioniro de fotografio kaj filmfarado (n. [[1851]]) * [[1942]]: [[Jean Baptiste Perrin]], franca fizikisto Nobelpremiita (n. [[1870]]) * [[1945]]: [[Hannie Schaft]], [[nederlanda rezistado|nederlanda rezistantino]], komunistino, ekzekutita (n. [[1920]]) * [[1948]]: [[Tamás Csergő]], hungara verkisto, redaktoro (n. [[1888]]) * [[1952]]: [[Farkas Gyalui]], hungara literaturhistoriisto, verkisto kaj tradukisto (m. [[1866]]) *[[1968]]: [[Wilhelm Schütte]], germana kaj aŭstra arĥitekto * [[1969]]: [[Gyula Szathmáry]], rumania hungara pedagogo, lernolibroverkisto (n. [[1912]]) * [[1979]]: [[Géza Rab]], hungara poeto, ĵurnalisto (n. [[1903]]) * [[1986]]: [[Gyula Csiszár]], hungara [[skulptisto]] (n. [[1903]]) * [[1995]]: [[Lenke Zsögön]], hungara operkantistino ([[soprano]]) (n. [[1906]]) * [[1996]]: [[Piet Hein (sciencisto)|Piet Hein]], dana [[multfakulo]], matematikisto, inventisto, verkisto (n. [[1905]]) * [[1998]]: [[Linda McCartney]], usona fotistino, muzikistino, aktivulino pri [[homaj rajtoj]] (n. [[1941]]) * [[1999]]: [[Valentinas Čepkus]], litova pedagogo, kantisto, aktoro kaj [[esperantisto]], diskonigata per kasedo ''La Sankta Fajreto'' (n. [[1937]]) * [[2004]]: [[Abd al-Aziz Rantisi]], palestina infankuracisto, gvidanto de [[Hamas]], murdita (n. [[1947]]) * [[2005]]: [[Rajmund Kaczyński]], pola inĝeniero (n. [[1922]]) * [[2008]]: [[Aimé Césaire]], afrokariba-franca poeto, verkisto kaj politikisto (n. [[1913]]) * [[2014]]: [[Gabriel García Márquez]], kolombia Nobelpremiita [[romanisto]], ĵurnalisto kaj socia aganto (n. [[1927]]) * [[2015]]: [[Albert Kovács (literaturhistoriisto)|Albert Kovács]], rumania hungara estetikisto, krikisto, literaturhistoriisto (m. [[1928]]) * [[2019]]: [[Alan García]], prezidento de Peruo (n. [[1949]]) * [[2020]]: [[Béla Tettamanti (karikaturisto)|Béla Tettamanti]], hungara karikaturisto kaj grafikisto (n. [[1946]]) * [[2027]]: [[Nathalie Baye]], franca aktorino (n. [[1948]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Aniceto]], papo kaj martiro el [[Sirio (romia provinco)]]; [[Kateri Tekakvida]], kanada [[indianoj|indianino]], [[monaĥino]] kaj sanktulino * [[Nacia tago]] en [[Sirio]], tago de la fakta liberiĝo en [[1946]] * [[Kiribato]]: Nacia Tago de [[Sano]] * [[Samoo]]: Festo de la [[Flago de Samoo|Flago]] * Monda [[malsano|Malsanul]]-Tago pri [[Hemofilio]] * Festo de Dankemo pro Helpo al [[Judoj]] - establita en 1955 en Francio lige al agado de la papo [[Pio la 12-a]], kiu en [[Vatikano]] dum la Dua Mondmilito kaŝis ĉirkaŭ 450 judojn == Tagoj de [[semajno]] == La '''17-a de aprilo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; {{projektoj|wikinewscat=17-a de aprilo}} * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]. [[Kategorio:17-a de aprilo| ]] [[Kategorio:Aprilo|17]] [[Kategorio:17-a tago de la monato|#04]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0417]] 71v3qapvz15phro2ndmkw7ufvgw5u29 0 5129 9367787 9340848 2026-05-06T17:24:54Z Sj1mor 12103 9367787 wikitext text/x-wiki {{KalendaroFebruaro}} {{februaro}} La '''14-a de februaro''' estas la 45-a tago de la jaro laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 320 tagoj restas (321 en superjaroj). Je la 14-a de februaro okazis, interalie: == Eventoj == * [[-44]]: [[Senato]] de [[Romia Respubliko]] titolis [[Julio Cezaro]] eterna diktatoro, plej supera [[sacerdoto]], imperiestro kaj [[Patro de la Patrio]] * [[842]]: [[Ludoviko la Germano]] kaj [[Karlo la Kalva]] [[Ĵuroj de Strasburgo|ĵuris kontraŭ ilia frato]] imperiestro Lotaro * [[1009]]: Unua mencio pri [[Litovio]] en la ''[[Analoj de Quedlinburg]]'', enestanta en priskribo de la [[martiro|martireca]] morto de [[Bruno de Querfurt]] * [[1014]]: [[Papo]] Benedikto la 8-a kronis [[Henriko la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Henrikon la 2-a]] imperiestro de la [[Sankta Romia Imperio]] * [[1076]]: Papo [[Gregorio la 7-a]] [[ekskomuniko|ekskomunikis]] [[Henriko la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Henrikon la 4-a]] * [[1130]]: [[Inocento la 2-a]] iĝis papo * [[1349]]: [[Strasburgo]]: oni masakris ĉirkaŭ 2000 [[judoj]]n * [[1402]]: Reĝo [[Venceslao (Sankta Romia Imperio)|Venceslao]] nomumis sian fraton [[Sigismondo (Sankta Romia Imperio)|Sigismondo]] administranto de [[Reĝlando Bohemio]] * [[1501]]: Reĝo de Ĉeĥio kaj Hungario [[Vladislao la 2-a Jogajlido]] atribuis urban [[blazono]]n al pola urbo [[Lwówek Śląski]] * [[1556]]: [[Barato]]: [[Jalaluddin Muhammad Akbar]] kroniĝis kiel [[Mogoloj|mogola imperiestro]] * [[1610]]: [[Pola-rusa milito 1609-1618|Dua pola-rusa milito]]: al tendaro de pola reĝo [[Sigismondo la 3-a Vasa]] apud [[Smolensk]] alvenis moskva [[patriarko]] Filaret, kiu sekrete paktis pri surtronigo de reĝido [[Ladislao la 4-a (Pollando-Litovio)|Ladislao la 4-a]] al [[caro|cara]] trono anstataŭ garantio de libereco konfesi [[ortodoksismo]]n * [[1779]]: Angla esploristo [[James Cook]] estis mortigita kiam li provis [[homforkapto|forkapti]] estron de la insulo [[Havajo (insulo)|Havajo]] * [[1797]]: [[Britoj]] venkis hispanan ŝiparon en batalo de [[Kabo de Sankta Vincento]] * [[1804]]: En [[Serbio]] eksplodis kontraŭturka ribelo * [[1831]]: [[Novembra ribelo]]: en batalo de [[Stoczek Łukowski]] [[divizio]] de pola generalo Józef Dwernicki venkis rusajn fortojn sub komando de generalo Fjodor Geismar * [[1853]]: [[Brigham Young]] komencis konstruon de la [[Templo de Sallagurbo]] * [[1859]]: [[Oregono]] fariĝis la 33-a [[Subŝtatoj de Usono|subŝtato de Usono]] * [[1876]]: Skota inventisto [[Alexander Graham Bell]] patentigis [[telefono]]n, kelkajn horojn poste alvenis [[Elisha Gray]] * [[1879]]: [[Pacifika Milito]] komenciĝis (ĉilia armeo konkeris bolivian [[Antofagasta (urbo)|Antofagasta]]) * [[1896]]: [[Theodor Herzl]] publikigis traktaĵon ''Der Judenstaat'' ([[La Juda Ŝtato]]), kiu iĝis ideologia bazo de [[cionismo]] * [[1903]]: [[Usona Departmento de Komerco|Usona Ministerio pri Komerco]] fondiĝis * [[1912]]: [[Arizono]] fariĝis la 48-a [[Subŝtatoj de Usono|subŝtato de Usono]] * [[1901]]: Urbaj [[akvodukto]]j ekfunkciis en [[Krakovo]] * [[1907]]: [[Lvovo|Lvova]] [[Bildo]]-[[Galerio]] estis malfermita * [[1909]]: Amik-Societo de [[Scienco]]j en [[Przemyśl]] estis fondita * [[1916]]: [[Unua mondmilito]]: En [[Litovio]] germana [[administracio]] establis [[Suverena kortumo|Superan kortumon]], distriktajn juĝejojn nur por [[germanoj]], kaj pacjuĝejojn por loĝantoj de [[okupado|okupataj]] terenoj * [[1918]]: [[Sovetunio]] akceptis oficiale la [[Gregoria kalendaro|gregorian kalendaron]] (la 1-an de februaro laŭ [[julia kalendaro]]) * [[1919]]: [[Pola-bolŝevika milito]] komenciĝis per kunpuŝiĝoj de polaj taĉmentoj kun la [[Ruĝa Armeo]] en [[Belorusio]] kaj [[Polesio]] * [[1919]]: Usona prezidento [[Woodrow Wilson]] prezentis projekton pri [[Ligo de Nacioj]] * [[1924]]: Surbaze de 4 kunfanditaj [[firmao]]j estis renomita [[IBM]], kiu kreskis kiel unu el la plej grandaj kompanioj de la monda [[merkato]] * [[1937]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en [[Szczyrk]] okazis unua konkurso sur [[skisaltado|skisaltejo]] * [[1939]]: [[Hamburgo]]: surakvigo de la germana batalŝipo [[Bismarck (batalŝipo)|Bismarck]] * [[Dua mondmilito]]: ** [[1940]]: [[SS (organizo)|SS]] [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en Ciecierzyn dekkelkajn [[militkaptito]]jn; [[Ordnungspolizei|germana polico]] pafmortigis en [[Skarżysko-Kamienna]] 7 [[franciskanoj]]n; [[germanoj]] forveturigis de [[Lublin]] 1 357 personojn por [[trudlaboro]] en [[Tria Regno]]; de [[Turkio]] (Yeniköy) fonavigis surŝipe al [[Marsejlo]] 300 polaj [[oficiro]]j kaj soldatoj de [[Rumanio]], kaj 20 volontuloj el [[Turkio]] por iĝi armeanoj ** [[1941]]: [[Pola Partizana Ŝtato|Pola Subtera Ŝtato]]: generalo [[Stefan Rowecki]] ricevis ordonon de Supera Komandanto plifortigi [[sabotado]]n en [[okupado|okupata]] Pollando; en [[Krakovo]] kreiĝis germana loĝkvartalo; en [[Katowice]] ekfunkciis Centra [[setlado|Setlad]]-Oficejo; [[Orientafriko|Orientafrika]] Fronto: brita armeo okupis [[Kismajo]]n; [[Jugoslavio]]: [[ĉefministro]] kaj [[ministro pri eksteraj aferoj]] renkontiĝis en [[Berchtesgaden]] kun [[Hitler]] ** [[1942]]: Laŭ ordono de ĉefkomandanto [[Władysław Sikorski]] [[Asocio de Armita Batalado]] transformiĝis al [[Pola Enlanda Armeo]]; germana polico pafmortigis en komunumo [[Ostrów Lubelski]] 15 personojn kaj en [[Varsovio]] organizis traserĉon de personoj okupiĝantaj pri nelaŭleĝa [[komerco]]; japana armeo atakis [[Sumatro]]n; [[Britio]]: direktivo por nokte ataki 4 urbojn de [[Ruhr-regiono]] kaj 3 de [[Rejnlando]], poste 3 apudmarajn kaj laste 11 aliajn [[industrio|industriigitajn]] urbojn; [[Indonezio|Indonezia]] Fronto: japana armeo okupis [[aerdromo]]jn en [[Palembang]] ** [[1943]]: [[Operaco Reinhardt]]: al [[Treblinka (koncentrejo)|ekstermejo Treblinka]] alvenis transporto de judoj el [[Grodno]]; Popola Armeo de [[Krakovo]] apudurbe [[relo|elreligis]] [[trajno]]n; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de Suda Fronto liberigis [[Luhansko|Voroŝilovgrad]]on kaj [[Rostov-na-Donu]], nokte de la 14-a/15-a de februaro [[brita aerarmeo|RAF]] atakis [[Kolonjo]]n ** [[1944]]: [[Ordnungspolizei|germana polico]] [[pafekzekutado|pafekzekutis]] apud [[Kraśnik]] 35 judojn kaj en [[Jędrzejów]] 6 judojn kaj 2 polojn; [[SS (organizo)|SS]]-anoj vivbruligis apud [[Kałuszyn]] 6 personojn; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: oni oficiale nomumis generalon [[Dwight D. Eisenhower]] komandanto de Ekspediciaj [[Armitaj fortoj]] de [[Aliancanoj]]; kontraŭjapana ribelo komenciĝis sur [[Javo]]; en [[Litovio]] fondiĝis Litova Helpa Korpuso por kontraŭbatali polajn [[partizano]]jn ** [[1945]]: [[Malsupra Silezio]]: [[Ruĝa Armeo]] liberigis koncentrejon [[Gross-Rosen]] — poste la [[koncentrejo]] servis kiel sekreta [[NKVD]]-malliberejo por [[poloj]]; Ruĝa Armeo konkeris polajn urbojn [[Chojnice]], [[Nowa Sól]], Nowy Kisielin, [[Piła]], kie ĝi likvidis germanan [[garnizono]]n, kaj [[Zielona Góra]]; Rekonstru-Oficejo de la [[Ĉefurbo]] fondiĝis por difini perdojn de la [[detruo de Varsovio|tute detruita Varsovio]], prilabori [[urboplanado]]n kaj ties realigon; [[ukrainoj|ukrainaj]] [[naciismo|naciistoj]] [[murdo|murdis]] ĉirkaŭ 100 polajn loĝantojn de vilaĝo Byczkowce (apud [[Ĉortkiv|Czortków]]); pro [[eraro|erara]] [[navigado]] al [[Dresdeno]] okazis usona [[bombardado de Prago (1945)|Bombardado de Prago]]: 701 homoj pereis, kaj 1 184 estis vunditaj; Balkana Fronto: [[Jugoslavio|jugoslavia]] armeo liberigis [[Mostar]]; Usona 8-a Aviada Armeo atakis [[Magdeburgo]]n kaj [[Chemnitz]], nokte atakata de [[brita aerarmeo|RAF]]; [[Pacifiko]]: Usona Task Force 54 kaj [[aviadilŝipo]]j de [[amfibio|Amfibiaj]] Apog-Fortoj forlasis insulon [[Saipano]] direkte al [[Iwo Jima]]; [[Grekio]]: brita ĉefministro [[Winston Churchill]], ministro pri eksteraj aferoj [[Anthony Eden]] kaj marŝalo [[Harold Alexander]] vizitis [[Ateno]]n; en [[Kairo]] komenciĝis konferenco de arabaj ŝtatoj ([[Egiptio]], [[Sirio]], [[Irako]], [[Libano]], [[Transjordanio]] kaj [[Palestino]]); kelktaga vizito de la delegitoj de Provizora Registaro de Pollando kun [[Bolesław Bierut]] komenciĝis en [[Moskvo]]; [[Ĉilio]], [[Ekvadoro]], [[Paragvajo]] kaj [[Peruo]] aliĝis al [[UN]] * [[1946]]: [[Popolnombrado]]: [[Pollando]] malgrandigita post la [[Jalta konferenco]] nombris 23 930 000 homoj, el kiuj 31,8 % vivis en [[urbo]]j * [[1946]]: Laŭ decido de la [[Potsdama konferenco]] komenciĝis [[deportado]] de [[germanoj]] el [[Pollando]] — subskribo de la pola-brita interkonsento inter komunistaj regopovoj de [[Varsovio]] kaj brita Armeo de [[Rejno]] * [[1946]]: Brita registaro de [[Clement Attlee]] naciigis la [[Banko de Anglio|bankon de Anglio]] * [[1946]]: En la [[Universitato de Pensilvanio]] estis publike prezentita ''[[ENIAC]]'', [[komputilo]] konstruita en 1943-45 de usonaj inĝenieroj * [[1949]]: [[Jerusalemo]]: unua kunsido de [[Konstitucia Asembleo]], la parlamento de [[Israelo]], kiu du tagojn poste eknomiĝis [[Kneseto]] * [[1950]]: En [[Moskvo]] oni subskribis soveta-ĉinan aliancan traktaton * [[1950]]: [[Stalinismo]]: oni anoncis verdikton pri [[spionado]] en la montra proceso de André Robineau, laboranto de Franca Instituto en [[Varsovio]] - unu polo estis [[mortpuno|mortpunita]] * [[1952]]: La 6-a [[Vintra Olimpiko 1952|Vintra Olimpiko]] komenciĝis en [[Oslo]] * [[1956]]: La 20-a Kunsido de la [[Komunista Partio de Sovetunio]] komenciĝis — ĝi finis la [[Pri la kulto de personeco kaj ĝiaj konsekvencoj|kulton de personeco]] de Stalin, kondamnitan en nepublikigita raporto de [[Nikita Ĥruŝĉov]] * [[1959]]: Interkonsento pri lasta difino de la [[landlimo]] pola-[[Ĉeĥoslovakio|ĉeĥoslovaka]] ekvalidis * [[1961]]: En la [[Universitato de Kalifornio en Berkeley]] oni unuan fojon sintezis kemian elementon [[Laŭrencio (elemento)|laŭrencio]] * [[1966]]: [[Devaluto]] de la [[aŭstralia dolaro]] * [[1972]]: Oni trovis [[diamanto]]n ''Stelo de [[Sieraleono]]'' kun [[maso]] de 968,9 [[karato]]j * [[1973]]: Premiero de [[biografio|biografia]] filmo [[Koperniko (filmo)|''Koperniko'']], reĝisorita de Ewa kaj [[Czesław Petelski]] * [[1974]]: [[Somalio]] aliĝis al la [[Ligo de Arabaj Ŝtatoj]] * [[1977]]: En [[katastrofo]] de aviadilo en [[flughaveno]] [[Poznań]] pereis 3 skipanoj kaj 5 pasaĝeroj – altrangaj [[oficiro]]j de [[Pola Aer-Armeo]] * [[1988]]: Tri membroj de [[Organizaĵo por Liberigo de Palestino]] pereis en bomba atenco en [[Kipro]] * [[1989]]: [[Islama fundamentismo]]: irana [[ajatolo]] [[Ruhollah Ĥomejni]] anoncis [[fatvo]]n igantan [[islamano]]jn mortigi [[Salman Rushdie]], la aŭtoron de ''[[La satanaj versoj]]'' * [[1989]]: En ĉirkaŭtera [[orbito]] estis fiksita unua el 24 satelitoj de la [[tutmonda loktrova sistemo]] * [[1990]]: [[Kosmosondilo]] de [[NASA]] [[Voyager 1]] faris lastan [[foto]]serion de la [[sunsistemo]], en tio ikonecan [[Pala Blua Punkto|Palan Bluan Punkton]] de la [[Tero]] je rekorda distanco de 40,5 [[astronomia unuo|astronomiaj unuoj]] * [[1992]]: [[Lech Kaczyński]] iĝis prezidanto de Plej Supera Kontrol-Ĉambro en Pollando * [[1993]]: [[Algirdas Brazauskas]] gajnis prezidentajn balotojn en Litovio * [[1994]]: [[Mortpuno|Ekzekutita]] estis [[Andrej Ĉikatilo]], soveta seria murdisto kaj kanibalo * [[1995]]: Regopovoj de [[Peruo]] asertis, ke ili okupis lastan fortikaĵon de ekvadora armeo sur sia teritorio kaj deklaris unuflankan [[armistico]]n en la 19-taga milito kun [[Ekvadoro]] * [[1995]]: Senpaga [[gazeto]] "Metroo" unuafoje aperis en la [[metroo de Stokholmo]] * [[1995]]: En [[Varsovio|varsovia]] [[katedralo]] okazis entombigo de la restaĵoj de [[Stanislao Aŭgusto Poniatowski]], lasta reganto de la [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]] * [[2003]]: Forpasis [[ŝafo]] [[Dolly (ŝafino)|''Dolly'']], unua [[mamuloj|mamulo]], kiu ekvivis per [[klonado]] * [[2004]]: [[Moskvo]]: falo de [[tegmento]] de la [[Transvaal-parko]] - 25 mortintoj * [[2005]]: Videospekta [[TTT-ejo]] [[YouTube]] ekestis kune kun funkciigo de la [[domajna nomo]] www.youtube.com * [[2005]]: En bomba [[atenco]] en [[Bejruto]] pereis ĉefministro de Libano [[Rafik Hariri]], kies morto iĝis ĝermo de la cedra revolucio (aprile oni forigis [[Sirio|siriajn]] [[armitaj fortoj|armitajn fortojn]], kiuj restis en [[Libano]] preskaŭ 30 jaroj) * [[2011]]: Brazila futbalisto [[Ronaldo]] anoncis finon de sia [[sporto|sporta]] [[kariero]] * [[2012]]: En [[Bankoko]] okazis sensukcesa [[atenco]] kontraŭ [[Israelo|israelaj]] diplomatoj, farita de kelkaj civitanoj de [[Irano]] * [[2012]]: 360 personoj pereis en [[incendio]] de [[malliberejo]] en [[Comayagua]] en [[Honduro]] * [[2013]]: En sia domo en [[Pretorio]] sudafrika [[malkapablo|handikapita]] kuristo [[Oscar Pistorius]] murdis sian partnerinon, aktorinon kaj modelon Reeva Steenkamp * [[2015]]: En [[Varsovio]] bruliĝis Most Łazienkowski — la [[ponto]] super [[Vistulo]] estis intence flamigita * [[2018]]: [[Florido]]: en [[mezlernejo]] de Parkland ties estinta 19-jaraĝa lernanto pafmortigis 17 kaj vundis 17 personojn - arestita de polico * [[2018]]: [[Jacob Zuma]] rezignis pri prezidenta posteno de [[Sud-Afriko]] * [[2023]]: [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: ** pasinttage oni paffaligis du rusajn [[atakaviadilo]]jn Su-24 kaj Su-25; [[rusoj]] 54 fojojn dum la tagonokto pripafis [[Ĥersona provinco|Ĥersonan provincon]], du personoj pereis, tri estis vunditaj — ĉi-tage pripafis du medicinejojn - [[ŝoforo]] de [[ambulanco]] vundita, en la provinco du loĝantoj estis kondamnitaj al 5 jaroj de mallibero pro organizado de pseŭdoreferendumo; laŭ ukraina [[stabo]] ĝis nun 139 080 rusiaj soldatoj pereis, 3 286 [[tanko]]j estis detruitaj kaj 6 500 kirasitaj veturiloj; [[ukrainoj]] montris kiel detruis rusan sistemon de elektronika batalo Palantin; loĝantoj de [[Krimeo]] forveturas el lokoj, kie rusoj establas deponejojn kun [[municio]] ** Mondreago: [[UN]] konfirmis morton de 7 199 civiluloj, 11 756 estis vunditaj en Ukrainio; [[Kanado]] alvokis siajn civitanojn tuj forlasi Rusion; [[Britio]] per minuto da silento ekmemoros datrevenon de la rusa barbara kaj terura invado al Ukrainio; [[Pentagono]] certigis ke ok ŝtatoj transdonos [[tanko]]jn ''Leopard'' al Ukrainio: [[Danio]], [[Germanio]], [[Hispanio]], [[Nederlando]], [[Norvegio]], [[Kanado]], [[Pollando]] kaj [[Portugalio]]; en raporto de la Observejo de [[Konflikto]]j ĉe [[Universitato Yale]] spertuloj komparis rusian praktikon de forveturigo de infanoj el Ukrainio kaj ilia endoktrinigo al tiu apikata de [[Nazia Germanio]] == Naskiĝoj == * [[1368]]: [[Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Sigismondo la 1-a]], imperiestro de la [[Sankta Romia Imperio]] (m. [[1437]]) * [[1404]]: [[Leone Battista Alberti]], itala [[humanismo|humanisto]], pentristo, arkitekto, poeto, lingvisto, filozofo kaj [[kriptologio|ĉifrosciencisto]] (m. [[1472]]) * [[1483]]: [[Babur]], fondinto de la [[Mogola Imperio]] (m. [[1530]]) * [[1602]]: [[Francesco Cavalli]], itala komponisto, orgenisto kaj kantisto (tenoro) (m. [[1676]]) * [[1610]]: [[Ádám Batthyány]], hungara [[ĉambelano]] kaj oficiro (m. [[1659]]) * [[1614]]: [[John Wilkins]], angla episkopo, akademiano, filozofo, aŭtoro de la [[internacia planlingvo]] ''[[Reala Karaktero|Reala karaktero]] kaj filozofia lingvo'' (m. [[1672]]) * [[1679]]: [[Georg Friedrich Kauffmann]], germana orgenisto kaj komponisto (m. [[1735]]) * [[1707]]: [[Claude-Prosper Jolyot de Crébillon]], franca verkisto (m. [[1777]]) * [[1752]]: [[Adolph Knigge]], germana verkisto (m. [[1796]]) * [[1763]]: [[Jean Victor Marie Moreau]], franca generalo, marŝalo (m. [[1813]]) * [[1766]]: [[Thomas Malthus]], angla ekonomikisto (m. [[1834]]) * [[1792]]: [[Johann Heinrich Möller]], germana orientalisto, historiisto kaj geografo (m. [[1867]]) * [[1813]]: [[Aleksandr Sergejeviĉ Dargomiĵskij]], rusa komponisto (m. [[1869]]) * [[1816]]: [[Franz Valentin Zillner]], aŭstra psikiatro kaj historiisto (m. [[1896]]) * [[1830]]: [[Richard Adelbert Lipsius]], germana teologo (m. [[1892]]) * [[1839]]: [[Gyula Kovács (aktoro)|Gyula Kovács]], hungara redaktoro, aktoro (m. [[1899]]) * [[1861]]: [[Ignác Reiner]], hungara juristo (m. [[1917]]) * [[1863]]: [[Otto Kern]], germana filologo (m. [[1942]]) * [[1865]]: [[István Szász (patro)|István Szász]], hungara agronomo, agrikultura fakverkisto (m. [[1934]]) * [[1869]]: [[Charles Thomson Rees Wilson]], skota fizikisto Nobelpremiita (m. [[1959]]) * [[1876]]: [[Rezső Diviaczky]], rumania hungara desegninstruisto, pentristo (m. [[1971]]) * [[1887]]: [[Anton Faistauer]], aŭstra pentristo (m. [[1930]]) * [[1891]]: [[Otto Regenbogen]], germana klasika filologo (m. [[1966]]) * [[1894]]: [[Jack Benny]], usona [[humuro|humuristo]], [[vodevilo|vodevilisto]] kaj aktoro (m. [[1974]]) * [[1895]]: [[Max Horkheimer]], germana filozofo kaj sociologo (m. [[1973]]) * [[1895]]: [[Aleksandr Mikulin]], rusia, soveta inĝeniero, konstruisto de [[jetmotoro]]j (m. [[1985]]) * [[1898]]: [[Władysław Szczekowski]], pola subkolonelo, ĉefo de Ofensiva Spiona Fakultato ĉe [[Pola Enlanda Armeo]], murdita (m. [[1944]]) * [[1898]]: [[Fritz Zwicky]], svisa fizikisto kaj astronomo (m. [[1974]]) * [[1901]]: [[Rolf Wanka]], aŭstra aktoro (m. [[1982]]) *[[1907]]: [[Otto Mauer]], aŭstra katolika pastro kaj artkolektisto * [[1907]]: [[Albinas Vebeliūnas]], litova librotenisto, prezidanto de [[Esperanto-klubo]] en [[Kaunas]], organizanto de [[Zamenhof-Tago]]j, kontribuanto al [[Baltiaj Esperanto-Tagoj|Baltiaj Esperanto-Tendaroj]] en [[Litovio]], kolektanto de [[Esperanto-biblioteko]] (m. [[1994]]) * [[1912]]: [[Tibor Sekelj]], jugoslava [[mondcivitano]], verkisto, ĵurnalisto, poligloto, esploristo de Sudameriko, Azio kaj Afriko, kunfondinto de [[Internacia Geografia Asocio]], [[Internacia Komisiono por Ordigo de Geografiaj Nomoj]], [[Internacia Instituto por Oficialigo de Esperanto]] kaj [[Esperantlingva Verkista Asocio]], [[honora membro de UEA]], akademiano (m. [[1988]]) * [[1912]]: [[Otto Ogiermann]], germana jezuito, [[prediko|predikisto]] kaj verkisto (m. [[2005]]) * [[1914]]: [[Pál Dragomán]], hungara geografo, muzeologo (m. [[1993]]) * [[1914]]: [[Zoltán Takács]], rumania hungara pentristo (m. [[1983]]) * [[1919]]: [[Miroslav Zikmund]], ĉeĥa verkisto kaj vojaĝisto (m. [[2021]]) * [[1924]]: [[Lothar Zitzmann]], germana pentristo kaj profesoro (m. [[1977]]) * [[1925]]: [[Mikelo T. Popov]], ukraina fizikisto, [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska esperantisto]], docento de [[Akademio Internacia de la Sciencoj]], kontribuanta al "[[Esperanto (revuo)|Esperanto]]" (m. [[1994]]) * [[1929]]: [[Amália Szőke]], rumania hungara geologino, kulturhistoriistino (m. [[2008]]) * [[1932]]: [[Alexander Kluge]], germana kinoreĝisoro (m. [[2026]]) * [[1932]]: [[Bálint Kósa]], rumania hungara gravuristo * [[1932]]: [[György Kovács (pedagogo)|György Kovács]], rumania hungara pedagogo, lernolibroverkisto * [[1936]]: [[Anna German]], pola kantistino, komponistino kaj aktorino (m. [[1982]]) * [[1942]]: [[Piotr Szczepanik]], pola [[kantisto]], gitaristo, komponisto, aktoro (m. [[2020]]) * [[1943]]: [[Franciska Toubale]], francdevena esperantistino loĝanta en Aŭstralio, aktivulino de la [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], tradukistino de libro ''[[Ĉu ili diras al ni la veron?]]'' pri [[krimoj kontraŭ la homaro]] en malliberejoj de [[Nord-Koreio]], kontribuantino al libro ''[[Rusoj loĝas en Rusujo]]'' kaj al programo de la [[90-a SAT-Kongreso 2017]], subtenantino de la [[Esperanto-movado en Vjetnamio]] * [[1945]]: [[Hans Adam la 2-a]], princo de [[Liĥtenstejno]] * [[1947]]: [[Phạm Tuân]], vjetnama kosmonaŭto, unua aziano en [[ekstertero]] * [[1962]]: [[Josef Hader]], aŭstra aktoro kaj kabaredisto * [[1967]]: [[Mark Rutte]], ĉefministro de Nederlando 2010-2024 * [[1970]]: [[Simon Pegg]], angla humuristo, kinproduktoro kaj aktoro * [[1972]]: [[Najwa Nimri]], hispana kantistino kaj aktorino * [[1974]]: [[Dóra Czégényi]], rumania hungara etnografino * [[1975]]: [[Malik Zidi]], franca aktoro * [[1979]]: [[Jocelyn Quivrin]], franca aktoro (m. [[2009]]) * [[1985]]: [[Karima Adebibe]], angla aktorino kaj [[fotomodelo|modelino]] * [[1992]]: [[Freddie Highmore]], angla aktoro kaj [[dublado|voĉa dublisto]] * [[1996]]: [[Lucas Hernández]], franca futbalisto == Mortoj == * [[269]]: [[Valenteno de Terni]], romia episkopo, martiro, sanktulo * [[869]]: [[Cirilo kaj Metodo|Sankta Cirilo]], greka misiisto, [[apostolo]] de [[slavoj]], kristana sanktulo (n. ĉirkaŭ [[827]]) * [[1009]]: [[Bruno de Querfurt]], germana grafo, apostolo de Prusio, [[Metropolito de Kievo kaj de tuta Rusio|latina episkopo de rusoj]], arĥiepiskopo de paganoj, sanktulo (n. [[970]]) * [[1590]]: [[Gioseffo Zarlino]], itala komponisto kaj [[muzikteorio|muzikteoriisto]] (n. [[1517]]) * [[1779]]: [[James Cook]], brita kapitano de la [[Reĝa Ŝiparo]], [[navigado|navigisto]] kaj esploristo (n. [[1728]]) * [[1791]]: [[Karl Christian Gärtner]], germana verkisto kaj [[retoriko|retorikisto]] (n. [[1712]]) * [[1808]]: [[Izabella Poniatowska]], pola [[nobelo|nobelino]] (n. ĉirkaŭ [[1730]]) * [[1826]]: [[Johannes Daniel Falk]], germana verkisto kaj teologo (n. [[1768]]) * [[1843]]: [[Jacob Hendrik Hoeufft]], nederlanda juristo kaj poeto (n. [[1756]]) * [[1879]]: [[Samuel Ustazade Silvestre de Sacy]], franca ĵurnalisto kaj juristo (n. [[1801]]) * [[1885]]: [[Jules Vallès]], franca ĵurnalisto, verkisto kaj politikisto (n. [[1832]]) * [[1894]]: [[Eugène Charles Catalan]], belga matematikisto (n. [[1814]]) * [[1897]]: [[Pantelejmon Kuliŝ]], ukraina verkisto, etnografo, tradukisto kaj eldonisto (n. [[1819]]) * [[1919]]: [[Wiktor Gomulicki]], pola [[poeto]], romanisto, eseisto, tradukisto (n. [[1848]]) * [[1923]]: [[Adolf Kaegi]], svisa filologo, helenisto kaj sanskritisto (n. [[1849]]) * [[1926]]: [[Károly Deme]], hungara instruisto kaj pedagogia verkisto (n. [[1857]]) * [[1943]]: [[David Hilbert]], germana matematikisto (n. [[1862]]) * [[1948]]: [[Conrad Gröber]], germana romkatolika episkopo, teologo, verkisto (n. [[1872]]) * [[1964]]: [[Kálmán Csathó]], hungara verkisto kaj reĝisoro (n. [[1881]]) * [[1966]]: [[Adrian Lindley Trevor Cole]], aŭstralia [[piloto]], [[flug-aso]], vicmarŝalo (n. [[1895]]) * [[1975]]: [[P. G. Wodehouse]], brita-usona verkisto kaj satiristo (n. [[1881]]) * [[1975]]: [[Julian Sorell Huxley]], angla evoluada biologo kaj [[humanismo|humanisto]] (n. [[1887]]) * [[1987]]: [[S. Colum Gilfillan]], usona [[sociologo]], esperantisto (n. [[1887]]) * [[1989]]: [[James Bond (ornitologo)|James Bond]], usona ornitologo (n. [[1900]]) * [[1994]]: [[Andrej Ĉikatilo]], soveta [[seria murdisto]], seksperfortisto kaj [[kanibalo]], ekzekutita (n. [[1936]]) * [[1995]]: [[Ogdo Aksjonova]], unua profesia [[Dolganoj|dolgana]] poetino (n. [[1936]]) * [[1998]]: [[Albert Wass]], hungara verkisto kaj poeto (n. [[1908]]) * [[2001]]: [[Olav Reiersøl]], norvega profesoro pri [[stokastiko]], partoprenanto de [[UK 1950]], [[Loka Kongresa Komitato|komitatano]] de [[UK 1952]], ellaborinto de ''[[Fakverko:Matematiko|Plurlingva matematika terminaro]]'' kaj aŭtoro de ''[[Matematika terminaro (Reiersøl 1987)|Matematika kaj stokastika terminaro Esperanta]]'', [[Esperanto-vortaristo]], kunfondinto de la Internacia Asocio de Esperantistaj Matematikistoj (n. [[1908]]) * [[2003]]: [[Ernesto Geleta]], slovaka-hungara mezlerneja instruisto, [[fakdelegito]] de [[UEA]], estro de slovakaj [[Esperanto]]-societoj, [[dumviva membro de UEA]], aŭtoro de pluraj ŝercaj [[aforismo]]j kaj poemoj (n. [[1927]]) * [[2004]]: [[Pál Kozma]], hungara inĝeniero, [[agronomo]], profesoro (n. [[1920]]) * [[2005]]: [[Rafik Hariri]], libana miliardulo, ĉefministro de Libano, murdita (n. [[1944]]) * [[2008]]: [[Antoni Heda]], pola [[brigada generalo]], komandanto de [[partizanoj|partizanaj]] taĉmentoj (n. [[1916]]) * [[2009]]: [[Louie Bellson]], usona ĵaza frapinstrumentisto kaj komponisto (n. [[1924]]) * [[2011]]: [[George Shearing]], angla-usona ĵaz-pianisto kaj komponisto (n. [[1919]]) * [[2015]]: [[Endre Kusztos]], rumania hungara grafikisto (n. [[1925]]) * [[2017]]: [[Gianuario Carta]], [[politikisto]] kaj [[parlamentano]] de [[Itala kristan-demokrata partio]] (n. [[1931]]) * [[2018]]: [[Zoltán Kallós]], transilvania hungara folkloristo (n. [[1926]]) * [[2018]]: [[Ruud Lubbers]], nederlanda ekonomikisto, politikisto kaj entreprenisto, ĉefministro (n. [[1939]]) * [[2018]]: [[Antoni Krauze]]: pola reĝisoro kaj scenaristo (n. [[1940]]) * [[2018]]: [[Morgan Tsvangirai]], ĉefministro de [[Zimbabvo]] (n. [[1952]]) * [[2020]]: [[Michel Ragon]], franca verkisto, historiisto, literatura kritikisto, fakulo pri [[proleta literaturo]] (n. [[1924]]) * [[2021]]: [[Ion Mihai Pacepa]], rumana sekretserva oficiro elmigrinta dum la [[malvarma milito]], kontribuinta al prevento de la [[tria mondmilito]] (n. [[1928]]) * [[2021]]: [[Carlos Menem]], [[prezidanto de Argentino]] (n. [[1930]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Bulgario]] kaj loke en [[Balkana duoninsulo]]: festo de [[vino]] (verŝajne daŭrigo de la [[kulto]] de [[Dionizo]]) * [[liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** Sanktaj [[Cirilo kaj Metodo]], patronoj de [[Eŭropo]] ** [[Valenteno de Terni]], kristana sanktulo kaj martiro * [[Sankt-Valentena tago]] - internacia festo * [[Pollando]]: Tago de [[Epilepsio|Epilepsiulo]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''14-a de februaro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1582]] [[1588]] [[1593]] [[1599]] [[1610]] [[1616]] [[1621]] [[1627]] [[1638]] [[1644]] [[1649]] [[1655]] [[1666]] [[1672]] [[1677]] [[1683]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1712]] [[1717]] [[1723]] [[1734]] [[1740]] [[1745]] [[1751]] [[1762]] [[1768]] [[1773]] [[1779]] [[1790]] [[1796]] [[1802]] [[1808]] [[1813]] [[1819]] [[1830]] [[1836]] [[1841]] [[1847]] [[1858]] [[1864]] [[1869]] [[1875]] [[1886]] [[1892]] [[1897]] [[1904]] [[1909]] [[1915]] [[1926]] [[1932]] [[1937]] [[1943]] [[1954]] [[1960]] [[1965]] [[1971]] [[1982]] [[1988]] [[1993]] [[1999]] [[2010]] [[2016]] [[2021]] [[2027]] [[2038]] [[2044]] [[2049]] [[2055]] [[2066]] [[2072]] [[2077]] [[2083]] [[2094]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1583]] [[1594]] [[1600]] [[1605]] [[1611]] [[1622]] [[1628]] [[1633]] [[1639]] [[1650]] [[1656]] [[1661]] [[1667]] [[1678]] [[1684]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1718]] [[1724]] [[1729]] [[1735]] [[1746]] [[1752]] [[1757]] [[1763]] [[1774]] [[1780]] [[1785]] [[1791]] [[1803]] [[1814]] [[1820]] [[1825]] [[1831]] [[1842]] [[1848]] [[1853]] [[1859]] [[1870]] [[1876]] [[1881]] [[1887]] [[1898]] [[1910]] [[1916]] [[1921]] [[1927]] [[1938]] [[1944]] [[1949]] [[1955]] [[1966]] [[1972]] [[1977]] [[1983]] [[1994]] [[2000]] [[2005]] [[2011]] [[2022]] [[2028]] [[2033]] [[2039]] [[2050]] [[2056]] [[2061]] [[2067]] [[2078]] [[2084]] [[2089]] [[2095]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1584]] [[1589]] [[1595]] [[1606]] [[1612]] [[1617]] [[1623]] [[1634]] [[1640]] [[1645]] [[1651]] [[1662]] [[1668]] [[1673]] [[1679]] [[1690]] [[1696]] [[1702]] [[1708]] [[1713]] [[1719]] [[1730]] [[1736]] [[1741]] [[1747]] [[1758]] [[1764]] [[1769]] [[1775]] [[1786]] [[1792]] [[1797]] [[1804]] [[1809]] [[1815]] [[1826]] [[1832]] [[1837]] [[1843]] [[1854]] [[1860]] [[1865]] [[1871]] [[1882]] [[1888]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1922]] [[1928]] [[1933]] [[1939]] [[1950]] [[1956]] [[1961]] [[1967]] [[1978]] [[1984]] [[1989]] [[1995]] [[2006]] [[2012]] [[2017]] [[2023]] [[2034]] [[2040]] [[2045]] [[2051]] [[2062]] [[2068]] [[2073]] [[2079]] [[2090]] [[2096]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1590]] [[1596]] [[1601]] [[1607]] [[1618]] [[1624]] [[1629]] [[1635]] [[1646]] [[1652]] [[1657]] [[1663]] [[1674]] [[1680]] [[1685]] [[1691]] [[1703]] [[1714]] [[1720]] [[1725]] [[1731]] [[1742]] [[1748]] [[1753]] [[1759]] [[1770]] [[1776]] [[1781]] [[1787]] [[1798]] [[1810]] [[1816]] [[1821]] [[1827]] [[1838]] [[1844]] [[1849]] [[1855]] [[1866]] [[1872]] [[1877]] [[1883]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1912]] [[1917]] [[1923]] [[1934]] [[1940]] [[1945]] [[1951]] [[1962]] [[1968]] [[1973]] [[1979]] [[1990]] [[1996]] [[2001]] [[2007]] [[2018]] [[2024]] [[2029]] [[2035]] [[2046]] [[2052]] [[2057]] [[2063]] [[2074]] [[2080]] [[2085]] [[2091]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1602]] [[1608]] [[1613]] [[1619]] [[1630]] [[1636]] [[1641]] [[1647]] [[1658]] [[1664]] [[1669]] [[1675]] [[1686]] [[1692]] [[1697]] [[1704]] [[1709]] [[1715]] [[1726]] [[1732]] [[1737]] [[1743]] [[1754]] [[1760]] [[1765]] [[1771]] [[1782]] [[1788]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1822]] [[1828]] [[1833]] [[1839]] [[1850]] [[1856]] [[1861]] [[1867]] [[1878]] [[1884]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1918]] [[1924]] [[1929]] [[1935]] [[1946]] [[1952]] [[1957]] [[1963]] [[1974]] [[1980]] [[1985]] [[1991]] [[2002]] [[2008]] [[2013]] [[2019]] [[2030]] [[2036]] [[2041]] [[2047]] [[2058]] [[2064]] [[2069]] [[2075]] [[2086]] [[2092]] [[2097]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1586]] [[1592]] [[1597]] [[1603]] [[1614]] [[1620]] [[1625]] [[1631]] [[1642]] [[1648]] [[1653]] [[1659]] [[1670]] [[1676]] [[1681]] [[1687]] [[1698]] [[1710]] [[1716]] [[1721]] [[1727]] [[1738]] [[1744]] [[1749]] [[1755]] [[1766]] [[1772]] [[1777]] [[1783]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1812]] [[1817]] [[1823]] [[1834]] [[1840]] [[1845]] [[1851]] [[1862]] [[1868]] [[1873]] [[1879]] [[1890]] [[1896]] [[1902]] [[1908]] [[1913]] [[1919]] [[1930]] [[1936]] [[1941]] [[1947]] [[1958]] [[1964]] [[1969]] [[1975]] [[1986]] [[1992]] [[1997]] [[2003]] [[2014]] [[2020]] [[2025]] [[2031]] [[2042]] [[2048]] [[2053]] [[2059]] [[2070]] [[2076]] [[2081]] [[2087]] [[2098]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1587]] [[1598]] [[1604]] [[1609]] [[1615]] [[1626]] [[1632]] [[1637]] [[1643]] [[1654]] [[1660]] [[1665]] [[1671]] [[1682]] [[1688]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1722]] [[1728]] [[1733]] [[1739]] [[1750]] [[1756]] [[1761]] [[1767]] [[1778]] [[1784]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1818]] [[1824]] [[1829]] [[1835]] [[1846]] [[1852]] [[1857]] [[1863]] [[1874]] [[1880]] [[1885]] [[1891]] [[1903]] [[1914]] [[1920]] [[1925]] [[1931]] [[1942]] [[1948]] [[1953]] [[1959]] [[1970]] [[1976]] [[1981]] [[1987]] [[1998]] [[2004]] [[2009]] [[2015]] [[2026]] [[2032]] [[2037]] [[2043]] [[2054]] [[2060]] [[2065]] [[2071]] [[2082]] [[2088]] [[2093]] [[2099]]. {{Projektoj |commonscat=14 February |wikinewscat=14-a de februaro }} [[Kategorio:14-a de februaro| ]] [[Kategorio:Februaro|14]] [[Kategorio:14-a tago de la monato|#02]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0214]] 0n5qypun8mx7s66znmv966pw5xec3a5 0 5297 9368186 9268095 2026-05-07T10:50:31Z Tirolischleioans 254019 /* Naskiĝoj */ 9368186 wikitext text/x-wiki {{KalendaroJunio}} {{junio}} La '''30-a de junio''' estas la 181-a tago de la jaro (la 182-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 184 tagoj restas. Je la 30-a de junio okazis, interalie: == Eventoj == * [[296]]: [[Marceleno]] iĝis papo * [[763]]: Venko de [[Bizanca Imperio|bizanca armeo]] super la bulgara en batalo de Anchialos (nun Pomorie en [[Provinco Burgas]]) * [[1377]]: Komenciĝis konstruado de la [[Ĉefpreĝejo de Ulm]] * [[1410]]: Apud Czerwińsk ([[distrikto Płońsk]]) pola armeo de [[Ladislao la 2-a Jogajlo]] muntis tra [[Vistulo]] [[boato|boatan]] [[ponto]]n, tra kiu ĝi transiris por batali kontraŭ la [[ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1422]]: Venko de armeo de la [[Duklando de Milano]] super [[kantonoj de Svislando]] en batalo [[Arbedo-Castione|Arbedo]] * [[1425]]: [[Mazovio|Varsovia princo]] Janusz I Starszy urbigis [[Kolno]]n * [[1520]]: [[Konkero de Meksiko]] - malvenko de [[konkistadoro]]j apud [[Tenoĉtitlano]] * [[1559]]: Reĝo de Francio [[Henriko la 2-a (Francio)|Henriko la 2-a]] morte vundiĝis dum turnirbatalo * [[1587]]: Post morto de reĝo [[Stefan Batory]] komenciĝis libera elektado en apudvarsovia [[Wola (administra parto de Varsovio)|Wola]], rezulte de kio nova pola reĝo iĝis [[Sigismondo la 3-a Vasa]] * [[1602]]: En la pola-sveda milito pri [[Livonio]] la pola armeo venkis en la batalo de Rewel ([[Talino]]) * [[1632]]: [[Universitato de Tartu]] estis fondita sur fundamentoj de [[jezuitoj|jezuita]] [[gimnazio]], kreita de [[Stefan Batory]] * [[1643]]: [[Angla enlanda milito]]: venko de reĝa armeo super la parlamenta en batalo de Adwalton Moor (en [[Okcidenta Jorkŝiro]]) * [[1651]]: [[Batalo de Beresteĉko]] finiĝis kiam pola reĝo [[Johano la 2-a Kazimiro]] venkis [[tataroj|tataran]]-[[kozakoj|kozakan]] armeon * [[1661]]: Apud [[Lvovo]] estiĝis [[konfederacio]] de [[trupo (armeo)|trupoj]] de la [[Krono de la Regno de Pollando]] * [[1692]]: [[Milito de la ligo de Augsburg]]: honora [[kapitulaco]] de nederlandaj defendantoj de fortikaĵo [[Namuro (urbo)|Namuro]] antaŭ franca armeo * [[1758]]: [[Sepjara milito]]: venko de aŭstra armeo super la prusa en batalo de [[Domašov nad Bystřicí|Domstadtl]] * [[1797]]: Batalo de Dobronowice en [[Bukovina]] - la plej granda malvenka batalo, de 200-persona taĉmento de Joachim Denisko, alveninta de [[Otomana Imperio]], post la [[insurekcio de Kościuszko]] * [[1805]]: Kreo de Teritorio [[Miĉigano]] * [[1812]]: [[Franca invado al Rusio]]: venko de [[Napoleono|Napoleonaj]] trupoj en la batalo de Oszmiana, [[Hrodna regiono]] * [[1818]]: Papo [[Pio la 7-a]] eldonis [[buleo]]n pri nova administra disdivido de la [[katolika eklezio]] en [[Kongresa Pollando]] * [[1864]]: Rezulte de premo fare de naturdefendantoj prezidento [[Abraham Lincoln]] subskribis leĝon kun certigo de protekto al [[Nacia Parko Yosemite|Valo Yosemite]] kaj al gigantaj [[sekvojo]]j, sude de ĝi * [[1881]]: [[Francio]]: [[Jules Ferry]] aprobis leĝon pri publika [[kunvenlibereco]] (krom [[politika partio|politikaj partioj]]), kiu anstataŭigis la devon de antaŭa rajtigo per simpla deklaro * [[1894]]: En [[Londono]] super [[Tamizo]] malfermiĝis [[Tura ponto]] * [[1905]]: [[Teorio de la relativeco]]: [[Albert Einstein]] publikigis en "Annalen der Physik" artikolon ''Zur Elektrodynamik bewegter Körper'', estanta bazo de la [[speciala teorio de relativeco]] * [[1908]]: Apud la rivero [[Ŝtona Tungusko]] (Rusia imperio) okazis [[evento de Tungusko]], dum kiu estis detruitaj 80 milionoj da [[arbo]]j sur pli ol 2 mil km² de la [[tajgo]] kaj ebenigitaj pli ol 2 150 km² * [[1911]]: [[Flago de Portugalio]] kaj [[Blazono de Portugalio|blazono]] oficialiĝis * [[1912]]: 28 personoj pereis en la plej mortiga en historio de Kanado atako de [[tornado (ŝtormo)|tornado]] en urbo [[Regina]], en la provinco [[Saskaĉevano]] * [[1913]]: Germana [[Reichstag (Germana Imperio)|Reichstag]] aprobis defendan leĝproponon, kiu antaŭvidas laŭpaŝan pliiĝon de la [[armeo]] * [[Unua mondmilito]] ** [[1914]]: [[Gandhi]] estis arestita pro sia kontraŭ[[apartismo|apartisma batalo]] en [[Sudafriko]] ** [[1916]]: Reĝa [[Regimento]] Sussex spertis seriozajn perdojn en la batalo en [[vilaĝo]] Richebourg-l'Avoué en [[Francio]] * [[1929]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en parka [[maŭzoleo]] de [[Tarnów]] oni metis cindrojn de generalo [[Józef Bem]], alvenigitaj de [[Sirio]] * [[1930]]: Brita-iraka interkonsento estis subskribita en [[Bagdado]], finanta la britan mandaton en [[Mezopotamio]] - du jarojn poste [[Reĝlando Irako]] akiras formalan sendependecon * [[1934]]: "[[Nokto de la longaj tranĉiloj]]" en [[Tria Regno]] - oficiale oni murdis 77 personojn (neoficiale ĉirkaŭ 400) de [[Sturmabteilung]] (SA) pro ŝajna [[puĉo]] kontraŭ [[Hitler]] * [[1940]]: [[Fiŝkapta kaj Natura Servo de Usono]] fondiĝis * [[Dua mondmilito]] ** [[1940]]: Sovetaj regopovoj finis la trian [[deportado]]n de [[poloj]] el [[Orientaj Limregionoj]] de la [[Dua Pola Respubliko]]; Germanio okupis [[Manikinsuloj]]n; [[Maginot-linio]]: lastaj taĉmentoj de la franca [[garnizono]] kapitulacis ** [[1941]]: [[Operaco Barbaroso|Germana invado al Sovetunio]]: al [[Lvivo]] 7 horojn antaŭ [[anekso]] de la urbo fare de [[Wehrmacht]], eniris [[ukrainoj|ukraina]] [[Legio de Ukrainaj Naciistoj|Bataliono "Nachtigall"]], samtempe komenciĝis [[pogromoj de judoj en Lvovo]] - dum 4 tagoj oni [[murdo|murdis]] 4000 judojn; germana armeo konkeris fortikaĵon de [[Bresto (Belorusio)|Bresto]]; [[Wehrmacht]] venkis en la batalo inter [[Dubno (Rivna provinco)|Dubno]], [[Brodi]] kaj [[Lucko]]; [[reĝimo de Vichy]] rompis diplomatiajn rilatojn kun Sovetunio; [[Sovetunio]]: kreo de Ŝtata Defend-Komitato sub gvido de [[Josif Stalin]], [[Ladoga (lago)|Ladoga]]-Militŝiparo kreita; [[Kanado]]: ek[[varbado]] de soldatoj el naskiĝjaroj 1917-1920 ** [[1942]]: en [[Varsovio]] [[germanoj]] mortigis Tadeusz Pruszkowski, pentriston kaj [[rektoro]]n de Akademio de [[Belartoj]]; ĉesis defendo de [[Sebastopolo]]; okcidente de [[Bermudo]] usona [[hidroplano]] sinkigis germanan [[submarŝipo]]n U-158 ** [[1943]]: Nokte de la 29-a/30-a de junio en arbaro apud vilaĝo Jeziorko [[germanoj]] pafmortigis 62 [[Politika malliberulo|politikajn malliberulojn]]; [[Gestapo]] arestis ĉefkomandanton de la [[Pola Enlanda Armeo]] generalon [[Stefan Rowecki|Rowecki]]; Komitato pri Polaj Infanoj en Sovetunio estis fondita por organizi ilian protekton kaj polan edukadon ** [[1944]]: Gestapo arestis en [[Lublin]] 125 membrojn de Pola Laborista Partio; en [[Itala Sociala Respubliko]] aperis [[faŝismo|faŝistaj]] Nigraj Brigadoj; venko de usona armeo en batalo de [[Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg]]; universala kontraŭgermana [[striko]] de laboristoj kaj loĝantaro en [[Kopenhago]] (ĝis la 2-a de julio) ** [[1945]]: [[Pacifika Milito]]: [[Batalo de Okinavo]] finiĝis per la [[Aliancanoj|Alianca]] [[Okupacio de Japanio|okupado de la japana insulo]] * [[1945]]: [[Stalin]] nuligis aŭtonomecon de [[Krimeo]] * [[1945]]: [[Stalinismo]]: Státní bezpečnost (Ŝtata Sekureco) estis fondita en [[Ĉeĥoslovaka socialisma respubliko]] * [[1946]]: Dua soveta okupado de Pollando: okazis falsigita de komunistaj regopovoj popola [[referendumo]] * [[1947]]: [[Ŝevĉenka Scienca Societo]], translokigita de [[Lvovo]], rekomencis laboron en [[Okcidenta Germanio]] * [[1948]]: [[Stalinismo]]: [[sekreta servo]] en Pollando arestis [[partizano]]n [[Zygmunt Szendzielarz]] (mortigitan post [[torturo]]j) * [[1948]]: [[William Shockley]], [[Walter Houser Brattain]] kaj [[John Bardeen]] el Bell Labs anoncis [[Historio de transistoro|kreon de transistoro]] * [[1949]]: [[Nord-Koreio]]: [[Korea Laborista Partio]] fondiĝis * [[1953]]: Germana Komitato de [[UNICEF]] fondiĝis * [[1960]]: [[Belga Kongo]] fariĝis sendependa * [[1963]]: [[Pollando]]: [[Hel (urbo)|Hel]], [[Jastrzębie-Zdrój]] kaj [[Władysławowo]] iĝis urboj * [[1963]]: [[Paŭlo la 6-a]] ricevis [[papa tiaro|papan tiaron]] - la lasta [[papo|papa]] [[kronado]] * [[1964]]: [[Flago de Tanzanio]] oficialiĝis * [[1972]]: [[UTC]]: unuan fojon oni plilongigis [[diurno]]n per aldono de [[supersekundo]] * [[1973]]: [[Trolebusa transporto en Varsovio]] estis likvidita - refunkciis por la jaroj 1983-1995 * [[1973]]: Plena [[suna eklipso]] videbla super [[Sud-Ameriko]], [[Atlantiko]] kaj [[Afriko]] * [[1974]]: [[Sendependecpartio (Islando)|Sendependecpartio]] gajnis parlamentan baloton en [[Islando]] * [[1975]]: [[Paul Biya]] iĝis unua ĉefministro de [[Kameruno]] * [[1977]]: [[Sudorientazia Traktatorganizo]] malfondiĝis * [[1981]]: [[Germanio]]: la tria proceso kontraŭ [[SS (organizo)|SS]]-personaro de la koncentrejo-ekstermejo [[Majdanek]] finiĝis en [[Duseldorfo]] * [[1983]]: [[Komunista krimo]]: en [[Gdańsk]] oni trovis korpon de Jan Samsonowicz, aktivulo de la Movado de Juna Pollando, [[Defend-Movado de Homrajtoj kaj de Civitanaj Rajtoj]] kaj [[Solidareco (Pollando)|Solidareco]] * [[1984]]: [[John Turner]] iĝis [[ĉefministro de Kanado]] * [[1988]]: Franca episkopo [[Marcel Lefebvre]] kune kun brazila episkopo [[konsekrado|konsekris]] sen konsento de la [[papo]] kvar [[episkopo]]jn por la [[Sacerdota Fratio de Sankta Pio la 10-a]], pro kio li estis [[ekskomuniko|ekskomunikita]] * [[1988]]: [[Komunista krimo]]: nokte de la 29/30-a de junio en [[Varsovio]] mortis, pli frue forte batita, profesoro [[Jan Strzelecki]], konsilanto de [[Solidareco (Pollando)|Solidareco]] * [[1989]]: En [[Varsovio]] [[milico]] brutale dispelis [[manifestacio]]n kontraŭ generalo [[Wojciech Jaruzelski]] * [[1989]]: Armea generalo [[Omar al-Baŝir]] ekprezidentiĝis en [[Sudano]] * [[1991]]: Oficiala fino de la foriro de la sovetia armeo el [[Hungario]] * [[1991]]: [[Krimeo]]: unua sesio de Meĝliso, gvidata de [[Mustafa Ĝemilev]] finiĝis en [[Simferopolo]] kun akcepto de [[himno]] kaj [[nacia flago de la krime-tataroj]] * [[1993]]: [[Ĉeĥio]] kaj [[Slovakio]] membriĝis al la [[Konsilio de Eŭropo]] * [[1994]]: [[pola|Pollingva]] radiostacio de [[Radio Libera Eŭropo]] en [[Munkeno]] ĉesis disaŭdigadon * [[1996]]: [[Pollando]]: [[Salminejo Wieliczka]] post kelkaj jarcentoj ĉesis ekspluati [[salo]]n * [[1997]]: Finiĝis la 90-jara [[luo]] de [[Honkongo]] fare de [[Britio]] * [[2002]]: [[Brazila nacia teamo de futbalo]] venkis en la [[Futbala Mondpokalo 2002|Futbala Mondpokalo]] * [[2005]]: [[Samseksa edz(in)eco en Hispanujo]] leĝigita de [[Kortesoj]], ekvalidis la 3-an de julio * [[2009]]: Unusola franca knabino travivis katastrofon de la [[Flugo 626 de Yemenia Air]] super la [[Hinda Oceano]], 152 personoj pereis * [[2010]]: [[Benigno Aquino la 3-a]] iĝis prezidento de Filipinoj * [[2010]]: [[Christian Wulff]] iĝis prezidento de Germanio * [[2012]]: [[Mohamed Mursi]] iĝis prezidento de Egiptio * [[2015]]: [[Sumatro]]: en [[katastrofo]] de indonezia armea transporta aviadilo super la urbo [[Medano]] 143 personoj pereis, en tio 22 sur la tero * [[2016]]: [[Rodrigo Duterte]] iĝis prezidento de [[Filipinoj]] * [[2019]]: [[pola literaturo|Literatura Pikniko]] kadre de la nomtago de [[Jan Kochanowski]] okazanta en [[Varsovio]], [[Londono]], [[Nov-Jorko]], [[Los-Anĝeleso]], [[Madrido]] kaj [[Ateno]] * [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: ** [[2022]]: [[Ukraina Aer-Armeo]] faris pli ol 20 atakojn sur la tuta frontlinio de 1200 km, i.a. kontraŭ [[municio|municideponejo]] kaj [[Serpento-insulo]], kie soldatoj de rusia [[garnizono]] retiriĝis; en [[Lvivo]] okazis kunveno de 10 kultur-[[ministro]]j por pli efike protekti ukrainan [[kulturo]]n; en [[Pollando]] finiĝis konstruado de 180 km longa [[barilo]] ĉe la belorusa-pola [[ŝtatlimo]] ** [[2023]]: [[Usona Departemento de Ŝtato]] konsentis vendi al [[Ĉeĥio]] ĉasaviadilojn [[F-35]]; [[Monda Banko]] konfirmis prunton de 1,5 mld da dolaroj por Ukrainio, kion [[Japanio]] garantias; en [[Pollando]] rusa [[hokeo|hokeisto]] estis arestita kiel suspektito pri [[spionado]]; oni informis pri morto de vicprezidantino de rusa [[banko]], kiu elfalis tra [[fenestro]] * [[2023]]: Voja [[tunelo]] sub la [[markolo]] Świna en [[Świnoujście]], liganta [[insulo]]jn [[Usedom|Uznam]] kaj Wolin kun centro de la urbo, ekfunciis == Naskiĝoj == * [[1468]]: [[Johano la Konstanta]], saksia [[princo-elektisto]] (m. [[1532]]) * [[1470]]: [[Karlo la 8-a (Francio)|Karlo la 8-a]], reĝo de Francio (m. [[1498]]) * [[1478]]: [[Johano de Aragono kaj Kastilio]], dua filo de [[Katolikaj Gereĝoj]] (m. [[1497]]) * [[1503]]: [[Johano Frederiko la Grandanima]], saksia princo-elektisto (m. [[1554]]) * [[1538]]: [[Bonaventura Vulcanius]], belga diplomato, filologo kaj [[humanismo|humanisto]] (m. [[1614]]) *[[1546]]: [[Philipp Heilbronner]], germana luterana teologo * [[1647]]: [[Johano Georgo la 3-a (Saksio)]], princelektisto kaj regna marŝalo (m. [[1691]]) * [[1685]]: [[Dominikus Zimmermann]], germana arkitekto kaj [[stuko|stukisto]] (m. [[1766]]) * [[1691]]: [[Friedrich Albrecht Augusti]], germana pedagogo kaj teologo (m. [[1782]]) * [[1722]]: [[Jiří Antonín Benda]], ĉeĥa komponisto (m. [[1795]]) * [[1741]]: [[Ignác Batthyány]], episkopo de [[Transilvanio]], historiisto (m. [[1798]]) * [[1755]]: [[Paul Barras]], franca politikisto, komisiito de [[Franca Revolucia Armeo]], ĉefestro de [[Direktoraro]] (m. [[1829]]) * [[1779]]: [[Adam Heinrich Müller]], germana ekonomikisto, publicisto, literaturrecenzisto, teoriulo de la ŝtato kaj pioniro de ekonomia romantismo (m. [[1829]]) * [[1791]]: [[Félix Savart]], franca fizikisto (m. [[1841]]) * [[1801]]: [[Frédéric Bastiat]], franca ekonomikisto kaj [[klasika liberalismo|klasika liberala]] verkisto (m. [[1850]]) * [[1814]]: [[Franz von Dingelstedt]], germana verkisto kaj dramaturgo (m. [[1881]]) * [[1817]]: [[Joseph Dalton Hooker]], angla botanikisto kaj vojaĝisto (m. [[1911]]) * [[1825]]: [[Hervé]], franca komponisto (m. [[1892]]) * [[1827]]: [[Jacques-Louis Soret]], svisa kemiisto (m. [[1890]]) * [[1833]]: [[Manuel Amador Guerrero]], prezidento de [[Panamo]] (m. [[1909]]) * [[1847]]: [[Ödön Nemes]], hungara verkisto kaj pedagogo (m. [[1902]]) * [[1860]]: [[Gyula Andrássy (pli juna)|Gyula Andrássy]], hungara nobelo, aŭstra grafo, politikisto (m. [[1929]]) * [[1861]]: [[Siegfried Lederer]], germana instruisto, [[volapuko|volapukisto]] kaj [[esperantisto]], eldoninto kaj redaktoro de "[[Universo]]" kaj de "[[Rund um die Welt|Ĉirkaŭ la mondo]]", tradukisto de ''[[Bildolibro sen Bildoj]]'' de [[Hans Christian Andersen|Andersen]] (m. [[1911]]) * [[1868]]: [[Lauri Ingman]], ĉefministro de Finnlando (m. [[1934]]) * [[1868]]: [[Alois Musil]], ĉeĥa katolika pastro, arabisto, bibliisto, vojaĝisto, geografo, lekciisto kaj verkisto (m. [[1944]]) * [[1875]]: [[Hans L. Egerrup]], dana instruisto kaj kuracisto, estrarano de [[Centra Dana Esperantista Ligo]], [[Esperanto-verkisto]] (m. [[1954]]) * [[1877]]: [[Julio Mangada Rosenörn|Julio Mangada]], hispana [[militisto]], framasono kaj [[esperantisto]], kunfondinto de la gazeto "[[Homaro]]" kaj de [[Hispana Esperanto-Asocio|Hispana E-Asocio]], reprezentanto de hispana registaro dum kvin [[Universala Kongreso de Esperanto|UK-oj]] (m. [[1946]]) * [[1880]]: [[Adolf Schemel]], aŭstra politikisto kaj juristo (m. [[1961]]) * [[1884]]: [[Ernő Szép]], hungara poeto, dramisto, verkisto (m. [[1953]]) * [[1888]]: [[Wanda Dynowska]], pola [[teozofio|teozofino]] (m. [[1971]]) * [[1891]]: [[Jenő Sándor]], hungara komponisto (m. [[1971]]) * [[1892]]: [[László Lajtha]], hungara komponisto (m. [[1963]]) * [[1893]]: [[Walter Ulbricht]], gvidanto de [[Germana Demokratia Respubliko]] (m. [[1973]]) * [[1898]]: [[György Apponyi (1898 - 1970)|György Apponyi]], hungara aristokrato, politikisto, parlamentano kaj ĵurnalisto (m. [[1970]]) * [[1899]]: [[Jón Helgason]], islanda poeto, verkisto, filologo kaj tradukisto (m. [[1986]]) * [[1899]]: [[František Tomášek]], [[primaso]] de [[Bohemio]] (m. [[1992]]) * [[1904]]: [[Léon Bergiers]], belga esperantlingva verkisto, aktivulo de [[Sennacieca Asocio Tutmonda|SAT]], kiun li forlasis favore al [[Internacio de Proleta Esperantistaro]], tradukisto kaj kontribuanto al ''[[Sennacieca Revuo]]'' kaj ''[[La Nova Etapo]]'' (m. nekonata) * [[1907]]: [[Roman Ŝuĥeviĉ]], ukraina politikisto, komandanto de [[Ukraina Ribela Armeo]], respondeca pri t.n. [[Volinia masakro]] (m. [[1950]]) * [[1911]]: [[Czesław Miłosz]], pola Nobelpremiita poeto, verkisto, tradukisto, diplomato, historiisto pri [[literaturo]] (m. [[2004]]) * [[1912]]: [[István Szőts]], hungara filmreĝisoro kaj scenarlibretisto (m. [[1998]]) * [[1912]]: [[Viktor Fischl]], ĉeĥa-israela poeto, tradukisto, ĵurnalisto, publicisto, diplomato (m. [[2006]]) * [[1913]]: [[Lajos Vayer]], hungara arthistoriisto (m. [[2001]]) * [[1922]]: [[Miron Białoszewski]], pola poeto, dramisto, reĝisoro kaj teatra aktoro (m. [[1983]]) * [[1026]]: [[Peter Alexander]], aŭstra kantisto, aktoro kaj televida prezentisto (m. [[2011]]) * [[1926]]: [[Paul Berg (kemiisto)|Paul Berg]], usona biokemiisto Nobelpremiita (m. [[2023]]) * [[1926]]: [[Telesforas Lukoševičius]], litova pedagogo kaj tradukisto, estrarano de [[Litova Esperanto-Asocio|Litova E-Asocio]], membro de [[AIS]], [[Listo de honoraj membroj de UEA|Honora Membro de UEA]] (m. [[2013]]) * [[1932]]: [[Mongo Beti]], kameruna verkisto (m. [[2001]]) * [[1933]]: [[Derek Bentley]], brita krimulo (m. [[1953]]) * [[1936]]: [[Assia Djebar]], alĝeria romanverkistino, tradukistino kaj filmreĝisorino (m. [[2015]]) * [[1938]]: [[Perla Martinelli]], svisa-itala esperantistino, aktivulino de [[La Patrolo]] kaj [[LF-Koop]], ĉefredaktorino de "[[Literatura Foiro]]", "[[Heroldo de Esperanto]]" kaj "[[Femina]]", sekretario de la [[Akademio de Esperanto]], prezidantino de [[Svisa Esperanto-Societo|SES]] kaj [[Kultura Centro Esperantista]], kunfondintino de [[Esperanta PEN-Centro]] kaj de [[Esperanta Civito]] * [[1943]]: [[Daniel Kablan Duncan]], [[Ebur-Bordo|ebur-borda]] politikisto, ĉefministro, viprezidanto * [[1944]]: [[Raymond Moody]], usona [[parapsikologio|parapsikologo]] * [[1945]]: [[Károly Désy]], hungara skulptisto * [[1949]]: [[Alain Finkielkraut]], franca verkisto, [[politika filozofio|politika filozofo]] kaj eseisto * [[1950]]: [[Vilmos Ferenc Erőss]], rumania hungara lokhistoriisto, filatelisto * [[1950]]: [[Olga Hepnarová]], ĉeĥa amasmurdistino (m. [[1975]]) * [[1951]]: [[Stanley Clarke]], usona komponisto kaj [[baso (muzikinstrumento)|basisto]] * [[1954]]: [[Serĵ Sargsjan]], prezidento de Armenio * [[1955]]: [[Egils Levits]], prezidanto de [[Latvio]] * [[1963]]: [[Yngwie J. Malmsteen]], sveda gitaristo de [[metalroko]], komponisto, kantaŭtoro * [[1966]]: [[Mike Tyson]], usona [[boksado|boksisto]], mondmajstro * [[1970]]: [[Leonardo Sbaraglia]], argentina aktoro * [[1971]]: [[Monica Potter]], usona aktorino * [[1985]]: [[Rafał Blechacz]], pola [[pianisto]] * [[1985]]: [[Michael Phelps]], usona [[naĝado|naĝisto]] * [[1991]]: [[Kaho]], japana aktorino kaj modelino == Mortoj == * [[1337]]: [[Eleanora de Clare]], edzino de [[Hugo Despenser (la pli juna)]] (n. [[1292]]) * [[1364]]: [[Arnošt z Pardubic]], unua ĉeĥa [[ĉefepiskopo]], kunfondinto de la [[universitato de Karolo]] (n. [[1297]]) * [[1468]]: [[Damo Eleanor Talbot]], amorantino de [[Eduardo la 4-a (Anglio)]] (n. nekonata) * [[1520]]: [[Moktezumo la 2-a]], reganto de [[Azteka imperio]] (n. [[1466]]) * [[1522]]: [[Johano Reuchlin]], germana filozofo, [[humanismo|humanisto]], poeto, [[hebrea|hebreisto]] (n. [[1455]]) * [[1538]]: [[Karlo de Egmond]], nederlanda [[duklando Geldern|duko de Geldern]] (n. [[1467]]) * [[1607]]: [[Cezaro Baronio]], itala historiisto, [[hagiografio|hagiografo]] kaj kardinalo, [[servisto de Dio]] (n. [[1538]]) * [[1785]]: [[James Oglethorpe]], brita generalo, fondinto de la kolonio [[Georgio]] (n. [[1696]]) * [[1794]]: [[Rozalia Lubomirska]], pola princino (n. [[1768]]) * [[1817]]: [[Abraham Gottlob Werner]], germana geologo kaj [[mineralogio|mineralogo]] (n. [[1749]]) * [[1857]]: [[József Czauczik]], hungara pentristo (n. [[1781]]) * [[1857]]: [[Alcide d'Orbigny]], franca [[natura historio|naturalisto]], [[paleontologio|paleontologo]], [[zoologio|zoologo]] (n. [[1802]]) * [[1901]]: [[Dezső Szilágyi (politikisto)|Dezső Szilágyi]], hungara politikisto, ministro (n. [[1840]]) * [[1902]]: [[Josef Durdík]], ĉeĥa filozofo, kritikisto, oratoro (n. [[1837]]) * [[1916]]: [[Gaston Maspero]], franca [[egiptologo]] (n. [[1846]]) * [[1919]]: [[John William Strutt Rayleigh]], angla fizikisto Nobelpremiita (n. [[1842]]) * [[1934]]: Viktimoj de la [[nokto de longaj tranĉiloj]]: ** [[Ernst von Wolzogen]], germana verkisto kaj komponisto (n. [[1855]]) ** [[Kurt von Schleicher]], germana politikisto kaj generalo, lasta kanceliero de [[Vajmara Respubliko]] (n. [[1882]]) ** [[Ferdinand von Bredow]], germana generalo, ĉefo de [[Abwehr]] (n. [[1884]]) ** [[Ernst Röhm]], [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|naziisma]] aktivisto, stabestro de [[Sturmabteilung|SA]] (n. [[1887]]) ** [[Gregor Strasser]], [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|nacisocialisma politikisto]], kreinto de politika direkto pri tuta forĵeto de [[kapitalismo]] favore al [[nacisocialismo|nacia socialismo]] (n. [[1892]]) * [[1942]]: [[Josef Mašín]], ĉeĥa staba oficiro, batalanto de [[rezistomovado]] (n. [[1896]]) * [[1945]]: [[Ernst Anding]], germana astronomo (n. [[1860]]) * [[1952]]: [[Mauno Pekkala]], ĉefministro de Finnlando (n. [[1890]]) * [[1953]]: [[Elsa Beskow]], sveda verkistino de porinfanaj libroj, pentristino kaj ilustristino (n. [[1874]]) * [[1953]]: [[Vsevolod Pudovkin]], soveta [[kinreĝisoro]], scenaristo kaj aktoro (n. [[1893]]) * [[1956]]: [[Gábor Kovásznai]], rumania hungara advokato, redaktoro (n. [[1887]]) * [[1959]]: [[José Vasconcelos]], meksika filozofo, advokato, politikisto kaj verkisto (n. [[1882]]) * [[1961]]: [[Lee De Forest]], usona inventisto (n. [[1873]]) * [[1963]]: [[Ferenc Boros]], rumania hungara tradukisto, verkisto (n. [[1908]]) * [[1966]]: [[Giuseppe Farina]], itala [[aŭtosportisto]] kaj piloto de [[Formulo 1]], ekonomikisto (n. [[1906]]) * [[1986]]: [[László Lékai]], [[primaso]] de Hungario, ĉefepiskopo de [[Esztergom]] (n. [[1910]]) * [[1989]]: [[Rostislav Platt]], sovetia aktoro (n. [[1908]]) * [[1999]]: [[Zoltán Kovács (pentristo)|Zoltán Kovács]], rumania hungara pentristo (n. [[1913]]) * [[2001]]: [[Chet Atkins]], usona gitaristo de [[kontreo]] (n. [[1924]]) * [[2002]]: [[Josef Buršík]], ĉeĥoslovaka militisto, [[Heroo de Sovetunio]] (n. [[1911]]) * [[2002]]: [[Francisco Cândido Xavier]], brazila [[mediumo]] verkinta librojn [[psikografio|psikografie]] (n. [[1910]]) * [[2005]]: [[Éva Novák]], hungara-belga naĝistino, olimpika ĉampiono, okulkuracistino (n. [[1930]]) * [[2005]]: [[Fernando de Diego]], hispana [[neologismo|neologismema]] tradukisto el la angla, franca kaj hispana al Esperanto, kontribuinta i.a. al "[[Monda Kulturo]]", "[[Fonto]]", "[[La Gazeto]]", [[Esperanto-vortaristo|vortaristo]] kompilinta ''[[Gran Diccionario Español-Esperanto]]'', [[Honora Membro de UEA]] (n. [[1919]]) * [[2011]]: [[Emil Petrovics]], serba-hungara altlerneja instruisto kaj komponisto (n. [[1930]]) * [[2011]]: [[Georg Maximilian Sterzinsky]], germana kardinalo, ĉefepiskopo de Berlino (n. [[1936]]) * [[2012]]: [[Jicĥak Ŝamir]], ĉefministro de Israelo (n. [[1915]]) * [[2014]]: [[Christian Führer]], germana protestanta pastoro, organizanto de [[Lundaj manifestacioj (Leipzig)|lundaj manifestacioj]] en [[GDR]] (n. [[1943]]) * [[2015]]: [[Lajos Bács]], rumania hungara komponisto, dirigento (n. [[1930]]) * [[2015]]: [[György Korondi]], hungara [[tornisto]] kaj operkantisto (tenoro) (n. [[1936]]) * [[2017]]: [[Simone Veil]], franca politikistino, unua virina prezidanto de [[Eŭropa Parlamento]] (n. [[1927]]) * [[2019]]: [[Borka Pavićević]], serba publicistino, dramaturgo kaj aktivulino (n. [[1947]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Rememoroj kaj festoj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Ladislao la 1-a (Hungario)|Ladislao la 1-a]], hungara reĝo, [[Patrona Sanktulo]] de Hungario * [[Nacia tago]] en [[Demokrata Respubliko Kongo]], tago de la sendependiĝo ([[1960]]) * Internacia Tago pri [[Asteroido]]j == Tagoj de [[semajno]] == La '''30-a de junio''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; {{Projektoj|wikinewscat=30-a de junio}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]. [[Kategorio:30-a de junio| ]] [[Kategorio:Junio|30]] [[Kategorio:30-a tago de la monato|#06]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0630]] 8liurar6u2h2j1mk0ase3525c2p5b1c 0 5342 9368209 9239382 2026-05-07T11:26:34Z Tirolischleioans 254019 /* Mortoj */ 9368209 wikitext text/x-wiki {{KalendaroNovembro}} {{Novembro}} La '''29-a de novembro''' estas la 333-a tago de la jaro (la 334-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 32 tagoj restas. Je la 29-a de novembro okazis, interalie: == Eventoj == * [[903]]: [[Abasida Kaliflando]] venkis [[karmatoj]]n en la batalo de [[Hamao]] ([[Sirio]]), komencante vojon por konkero de [[tulunidoj|tulunida]] [[Egiptio]] * [[939]]: [[Edmundo la 1-a (Anglio)|Edmundo la 1-a]] iĝis reĝo de Anglio * [[1223]]: Papo [[Honorio la 3-a]] agnoskis [[franciskanoj|franciskanan]] regulon, verkitan de [[Sankta Francisko el Asizo|Francisko el Asizo]] * [[1226]]: [[Ludoviko la 9-a (Francio)|Ludoviko la 9-a]] kroniĝis en la [[katedralo de Reims]] kiel reĝo de Francio * [[1249]]: [[Praprusoj]] venkis [[Ordeno de germanaj kavaliroj|Ordenon de germanaj kavaliroj]] en batalo apud Korakoj (en [[Natangio]]) * [[1284]]: [[Francio]]: falo de nefinita [[gotika arĥitekturo|gotika]] [[katedralo de Beauvais]] en [[Pikardio]] * [[1394]]: Reĝo de [[Koreio]] translokigis ĉefurbon al Hanyang, la nuna [[Seulo]] * [[1516]]: Post la [[Batalo de Marignano]] svisoj kaj [[francoj]] subskribis t.n. Eternan [[Paco]]n * [[1772]]: Defendo de la [[monaĥejo]] de [[karmelanoj]] en [[Zagórz]] finiĝis - lasta [[batalo]] dum la [[Bara Konfederacio]] * [[1777]]: Kadre de la [[hispana koloniado de Ameriko]] [[hispanoj|hispanaj]] setliĝintoj fondis unuan urbon [[San Jose (Kalifornio)|San Jose]] en [[Kalifornio]] * [[1780]]: Post morto de imperiestrino [[Maria Tereza de Aŭstrio]] plenan regopovon transprenis ŝia filo [[Jozefo la 2-a]] * [[1781]]: [[Sklaveco en Afriko]]: ŝipanaro de la brita [[sklavoŝipo]] ''Zong'' komencis [[masakro sur Zong|mortigon de 133 afrikaj sklavoj]] ĵetante ilin en la maron por ricevi [[asekuro]]n * [[1783]]: Dum kunveno de la Rusia Akademio princino [[Jekaterina Daŝkova]] proponis kompletigi [[cirila alfabeto|cirilan alfabeton]] per la [[litero]] [[jo (cirila alfabeto)|ё]] * [[1830]]: Nokte post la 29-a en [[Varsovio]] lernejanoj de [[infanterio|infanteria]] lernejo kun civilaj konspirantoj sturmis rezidejon de la granda rusa princo komencante la [[novembra ribelo|Novembran ribelon]] kontraŭ la [[Rusia Imperio]] - armea [[guberniestro]] de [[Kongresa Pollando]] [[Konstantin Pavloviĉ|K. Pavloviĉ]] retirigis de Varsovio siajn [[trupo (armeo)|trupojn]], ekis la pola-rusa milito, kiu daŭris ĝis aŭtuno 1831 * [[1850]]: [[Aŭstria imperio]], [[Reĝlando Prusio]] kaj la [[Rusia imperio]] kunvenis en [[Olomouc]], kie ili konfirmis ĉefan rolon de Aŭstrio en la [[Germana Federacio]] * [[1854]]: [[Aŭstralio]]: laŭtakse homamaso de pli ol 10 000 manifestaciantoj ĵuris fidelecon al Eureka Flago kiel simbolo de spitemo, antaŭ la [[Eureka Ribelo]] en Ballarat ([[Viktorio (Aŭstralio)|Viktorio]]) * [[1864]]: [[Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj]]: [[Masakro de Sand Creek]] - milico de [[Koloradio]] masakris 150 vilaĝanojn de du [[indianoj|indianaj]] triboj * [[1877]]: Usona [[inventisto]] kaj entreprenisto [[Thomas Alva Edison]] prezentis [[fonografo]]n - pli frua ol [[gramofono]] * [[1879]]: Reĝo de Hispanio [[Alfonso la 12-a (Hispanio)|Alfonso la 12-a]] nuptis duafoje arkidukinon [[Maria Kristina de Aŭstrio]] * [[1890]]: [[Meiĵi-reformo]]: [[konstitucio de Japanio]] ekvalidis kune kun unua kunsido de la japana parlamento [[Kokkai]] * [[1899]]: [[Katalunio]]: Joan Gamper fondis katalunan sportan klubon [[FC Barcelona]] * [[1910]]: [[Politika maldekstro|Maldekstraj]] [[studento]]j de [[Jagelona Universitato]] malhelpis al [[pastro]] Kazimierz Zimmermann, nomumita de imperiestro [[Francisko Jozefo la 1-a (Aŭstrio)|Francisko Jozefo la 1-a]], lekcii pri [[sociologio]] - post ilia ek[[puno]] okazis [[striko]] kaj la altlernejo estis provizore fermita * [[1912]]: [[Albanio]]: post proklamo de [[sendependeco]] formiĝis [[Provizora Registaro de Albanio]] * [[1913]]: [[Svislando]]: en [[Laŭzano]] fondiĝis [[Internacia Federacio de Skermo]] * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: Frata Armea [[Tombejo]] estiĝis en [[Minsko]], [[Rusia Imperio]] * [[1916]]: ''[[Portreto de la artisto kiel juna viro]]'', unua [[novelo]] de la irlanda verkisto [[James Joyce]], aperis kiel libro * [[1918]]: Estona-[[bolŝevismo|bolŝevika]] milito: [[Ruĝa Armeo]] konkeris [[Narva]] * [[1918]]: [[Józef Piłsudski]] iĝis [[ŝtatestro]] de la [[Dua Pola Respubliko]] * [[1920]]: En [[Grodno]] ekfunkciis [[Belorusa]] [[Gimnazio]] * [[1920]]: [[Ruĝa Armeo]] invadis [[Armenio]]n * [[1920]]: [[Traktato]] de [[Kaŭno]] pri fino de bataloj inter [[Litovio]] kaj [[Centra Litovio 1920-1940|Centra Litovio]] * [[1927]]: [[Ŝako]]: [[Aleksandro Aleĥin]] venkis [[José Raúl Capablanca]] gajnante titolon de [[listo de mondĉampionoj pri ŝako|mondĉampiono]] * [[1929]]: Usona aviadisto [[Richard E. Byrd]] unuafoje flugis super la [[suda poluso]] * [[1929]]: [[Dua Pola Respubliko]]: inaŭguro de la unua studjaro ĉe [[Akademio]] de Korpa [[Edukado]] je la nomo al [[Józef Piłsudski]] en [[Varsovio]] * [[1932]]: [[Francio]] kaj [[Sovetunio]] subskribis [[pakto]]n pri neagreso * [[1939]]: Nokte post la 29-a de novembro nazioj bruligis Grandan [[Sinagogo]]n en [[Oświęcim]]; [[Heinrich Himmler|H. Himmler]] ordonis tuj pafmortigi ĉiujn polojn kaj judojn, kiuj post [[deportado]] al la [[Ĉefgubernio]] revenis al siaj lokoj; [[NKVD]]-polico [[deportado|deportis]] ĉirkaŭ 100 polajn [[oficiro]]jn kaj civilulojn arestitajn en [[Bresto (Belorusio)|Bresto]]; [[Miĥail Kalinin|M. Kalinin]] subskribis dekreton de [[Supera Soveto de Sovetunio]] pri deviga atribuo de sovetunia [[civitaneco]] al "estintaj [[poloj|polaj]] civitanoj" el [[anekso|aneksitaj]] [[Orientaj Limregionoj]], kiuj la 1-an kaj 2-an de novembro troviĝis sur la rabitaj terenoj - oni soldatigis ĉirkaŭ 210 mil junajn [[poloj]]n en [[Ruĝa Armeo|Ruĝan Armeon]], aliajn amase arestis kaj sendis al [[gulago]]j; rompo de [[diplomatio|diplomatiaj]] rilatoj inter [[Sovetunio]] kaj [[Finnlando]] * [[1940]]: En [[Suvalkio]] fondiĝis [[konspiro|konspira]] organizo Odrodzenie Narodowe (Nacia Renaskiĝo); [[Batalo de Anglio]]: nokte de la 28-a/29-a de novembro [[Luftwaffe]] atakis [[Liverpool]]-[[Birkenhead]]; [[Tria Regno]]: unua militludo en Supera Komandantaro de [[Wehrmacht]], gvidata de generalo [[Friedrich Paulus]]; [[stabo|stabaj]] interparoloj inter [[britoj]] kaj reprezentantoj de [[Nederlanda Hindio]] * [[1941]]: de [[Teherano]] alvenas en Sovetunion [[ĉefministro]] kaj Supera Komandanto [[armea generalo]] [[Władysław Sikorski]]; al [[Buzuluk]] por la [[Pola Armeo en Sovetunio]] venas tra [[Arĥangelsko]] unua transporto de [[uniformo]]j por polaj soldatoj * [[1942]]: [[Pola Rezistomovado]]: patrolo de la [[Pola Enlanda Armeo]] eksplodigis transporton de germanaj [[tanko]]j sur la [[fervojlinio]] [[Kaŭno]] - [[Vilno]]; Juda [[militisto|Militista]] Asocio surbaze de subtera verdikto pri [[mortpuno]] pafmortigis direktoron de ekonomia fako de [[Judenrat]]; [[Urugvajo]]: Juan José de Amézaga iĝis prezidento * [[1943]]: [[AVNOJ]] en Jajce (nun en [[Bosnio kaj Hercegovino]]) elektis provizoran registaron sub la estrado de [[Josip Broz Tito|J. Tito]] determininte [[Jugoslavio]]n [[federacio]] de ses egalrajtaj respublikoj - samtage Tito estis proklamita [[marŝalo]] de [[Jugoslavio]]; al la [[Pola Armeo en Sovetunio]] oni akceptis unuan pli grandan grupon de germanaj [[militkaptito]]j de pola [[nacieco]]; [[batalo de Atlantiko]]: germana [[submarŝipo]] ''U-86'' estis sinkigita de britaj [[destrojero]]j - 50-persona skipo pereis * [[1944]]: [[Partizano]]j liberigis [[Albanio]]n; prezidento de Pollando funkciigis novan [[pola ekzila registaro|registaron en ekzilo]] de socialisto Tomasz Arciszewski; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Hungario]] trupoj de la soverunia 3-a Ukraina Fronto konkeris [[Pécs]]; Balkana Fronto: en [[Serbio]] soveta kaj jugoslava divizioj liberigis Kraljevon; 3-a usona aviada atako de [[Saipan]] al [[Tokio]]; [[Usono]]: unua malferma kor-[[operacio]] estis farita en la [[Universitato Johns Hopkins]] * [[1945]]: [[Galicio|Galicia]]-[[Volinia masakro]]: la dua nesukcesa, ĉar ŝajnigata, atako de la [[Ukraina Ribela Armeo]] per bombkanonoj kaj mitraloj al pola urbeto Bircza ([[distrikto Przemyski]]) - samtempe en la distrikto [[ukrainoj]] bruligis 6 polajn [[vilaĝo]]jn; [[Jugoslavio|Federacia Popola Respubliko Jugoslavio]] kreiĝis * [[1946]]: En [[Londono]] kreiĝis Pola [[Historio|Historia]] [[Societo]] en [[Britio]], en la 100-an datrevenon de la eksplodo de [[Novembra Ribelo]] * [[1947]]: [[Mandata Palestino]]: [[Plano de UN por la dispartigo de Palestino]] — la lando estis dividita je [[judoj|juda]] parto kaj [[araboj|araba]], transformiĝontaj poste en [[Israelo]]n kaj araban [[Palestino]]n kun [[Jerusalemo]] kiel internacia zono. Sekvan tagon eksplodis [[Enlanda Milito dum la Mandato Palestino]] * [[1950]]: [[Korea milito]]: Nordkoreaj kaj ĉinaj [[Armitaj fortoj]] devigis [[UN]]-fortojn retiriĝi * [[1951]]: Sur [[armea spaco]] de [[Nevado]] okazis unua usona subtera testo de [[atombombo]] * [[1954]]: En [[Novjorko]] oni fermis sur [[Insulo Ellis]] centron por enmigrantoj * [[1961]]: Fermita postmilite [[preĝejo]] al [[Virgeco de Maria|Plej Sankta Maria]], fondita en [[Grodno]] de pola reĝo [[Stefan Batory]], estis eksplodigita de lokaj komunistoj helpe de [[sapeo|sapeistoj]] el [[Leningrado]] * [[1962]]: Subskribo de franca-brita interkonsento pri konstruo de pasaĝeraviadilo [[Konkordo (aviadilo)|Konkordo]] * [[1963]]: Prezidento de Usono [[Lyndon B. Johnson]] vivigis [[Komisiono Warren|Komisionon Warren]] por klarigi murdon de [[John F. Kennedy]] * [[1966]]: Aŭtoritatoj la duan fojon ne konsentis pri alveno de papo [[Paŭlo la 6-a]] al [[Pollando]] - la unua rifuzo estis marte malgraŭ celebrado de la 1000-jara datreveno de [[kristanismo]] en Pollando * [[1972]]: Ekesto de la unua komerca [[elektronika ludo]] - [[Pong]], kiu atingis vastan popularecon en la merkato de [[arkado (ludo)|arkado]]- kaj [[videoludilo]]j * [[1974]]: Kunfondintino de terorista grupo Frakcio Ruĝa Armeo (RAF) [[Ulrike Meinhof]] estis kondamnita al 8 jaroj de mallibero pro bomba [[atenco]] en 1972 kontraŭ eldonejo Springer en [[Hamburgo]]; [[Anglio]]: [[Industria muzeo de Derby]] malfermiĝis * [[1975]]: Reĝo de [[Laoso]] rezignis pri la [[trono]]; [[Bill Gates]] kaj [[Paul Allen]] fondis la firmaon ''[[Microsoft]]'' * [[1983]]: [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] vokis [[Sovetunio]]n [[Soveta-afgana milito|retiriĝi de Afganio]] * [[1984]]: Traktato de Amikeco kaj Paco inter [[Ĉilio]] kaj [[Argentino]] estis subskribita en [[Vatikanurbo]] por solvo de la [[konflikto Beagle]] * [[1987]]: Horloĝbombo metita de nordkoreaj agentoj al flugo 858 de [[Korean Air]] eksplodis super la [[Andamana maro]], mortiginte ĉiujn 115 homojn * [[1989]]: [[Velura Revolucio]]: dum sia eksterordinara kunveno, la Federacia Asembleo nuligis Artikolon 4 de la Konstitucio pri ĉefa rolo de la [[Komunista Partio de Ĉeĥoslovakio]], tiel formale finante 41 jarojn de [[komunismo|komunisma regado]] en [[Ĉeĥoslovakio]]; [[Senkomunismigo]]: en [[Pollando]] oni malfondis Unuigitan Popolan Partion * [[1990]]: [[Golfa Milito]]: [[Sekureca Konsilio de Unuiĝintaj Nacioj]] konsentis uzi militajn rimedojn kontraŭ [[Irako]] se ĝi ne retiriĝos el [[Kuvajto]] ĝis la 15-a de januaro 1991 * [[1993]]: [[Moldava Respubliko]]: enkonduko de nova valuto [[moldava leo]] * [[2005]]: Nova "[[komunista partio|Komunista Partio]] de [[Kroatio]]" estis fondita en [[Vukovar]] * [[2007]]: Prezidento de Pakistano [[Pervez Muŝaraf]] denove elektiĝis prezidento, ĉi-foje kiel civilulo * [[2009]]: [[Svislando]]: en [[referendumo]] civitanoj voĉdonis kontraŭ konstruo de [[minareto]]j * [[2011]]: En [[Sud-Osetio]] oni malvalidigis prezidentan baloton, dum kiu venkis kandidatino de [[opozicio (politiko)|opozicio]] * [[2012]]: [[Membroŝtatoj de Unuiĝintaj Nacioj]]: [[Palestino]] akiris statuson de nemembra [[ŝtato]]-observanto de [[Unuiĝintaj Nacioj]] * [[2015]]: [[Kalifornio]]: [[Long Beach]] forlasis la lasta 279-a armea transporta aviadilo de [[Boeing]] por [[Kataro]] * [[2017]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] kondamnis ses [[bosnoj|bosnajn]] [[kroatoj]]n, inter ili [[Slobodan Praljak]], al 20 jaroj de mallibero, kiu tuj post la juĝo sinmortigis trinkante venenon * [[2018]]: [[Maŭricio]]: dum la 13-a sesio de Interregistara Komitato por Protekto de [[Nemateria kultura heredaĵo]] de [[Unesko]] en [[Port-Luiso]] oni listigis polajn [[kripo]]jn de [[Krakovo]], [[ĉina kaligrafio|ĉinan kaligrafion]], portugalan [[fado]]n kaj baratan [[jogo]]n == Naskiĝoj == * [[1206]]: [[Béla la 4-a (Hungario)|Béla la 4-a]], reĝo de Hungario, renoviganto de la lando post [[mongoloj|mongola]] invado (m. [[1270]]) * [[1466]]: [[Agostino Chigi]], itala bankisto kaj [[mecenato]] de arto (m. [[1520]]) *[[1514]]: [[Andreas Musculus]], germana teologo * [[1627]]: [[John Ray]], angla naturalisto kaj patro de ties [[naturhistorio]] (m. [[1705]]) * [[1694]]: [[Leopold (Anhalt-Köthen)|Leopold]], germana princo el dinastio [[Askanoj]], patrono kaj dumviva amiko de [[Johann Sebastian Bach]] (m. [[1728]]) *[[1773]]: [[Friedrich Sickler]], germana lernejestro kaj egiptologo * [[1778]]: [[Hrihorij Kvitka-Osnovjanenko]], ukraina verkisto, ĵurnalisto, kultur-socia aganto (m. [[1843]]) * [[1781]]: [[Andrés Bello]], venezuela filozofo, filologo, poeto (m. [[1865]]) * [[1797]]: [[Gaetano Donizetti]], itala komponisto (m. [[1848]]) * [[1799]]: [[Amos Bronson Alcott]], usona verkisto, instruisto, [[transcendismo|transcendisto]] (m. [[1888]]) * [[1802]]: [[Franz Stelzhamer]], aŭstra poeto kaj verkisto (m. [[1874]]) * [[1802]]: [[Wilhelm Hauff]], germana verkisto (m. [[1847]]) * [[1803]]: [[Christian Doppler]], aŭstra matematikisto kaj fizikisto, konata pro la [[efiko de Doppler]] (m. [[1853]]) *[[1803]]: [[Gustav Fischer]], germana ŝtatscienculo kaj parlamentano * [[1806]]: [[Araújo Porto-Alegre]], brazila verkisto, pentristo, arkitekto, diplomato, ĵurnalisto kaj instruisto (m. [[1879]]) * [[1818]]: [[George Brown (kanada politikisto)|George Brown]], kanada politikisto kaj ĵurnalisto, unu el [[patroj de la Konfederacio]] (m. [[1880]]) * [[1825]]: [[Jean-Martin Charcot]], franca kuracisto kaj [[neŭrologo]], instruisto de [[Sigmund Freud]], [[Pierre Janet]], [[Ernő Jendrassik]] kaj [[Alfred Binet]] (m. [[1893]]) * [[1832]]: [[Louisa May Alcott]], usona verkistino kaj [[vegetarismo|vegetaranino]], pionirino de la virina literaturo kaj [[romano]]j por [[knabino]]j (m. [[1888]]) * [[1835]]: [[Ciŝji]], okcidenta vidva imperiestrino de Ĉinio el la [[ Qing-dinastio]] (m. [[1908]]) * [[1849]]: [[Edward Aveling]], angla verkisto kaj ĵurnalisto, kunvivulo de [[Eleanor Marx]] (m. [[1898]]) *[[1854]]: [[Ernst Harder]], germana filologo kaj ĵurnalisto * [[1856]]: [[Theobald von Bethmann Hollweg]], kanceliero de Germanio (m. [[1921]]) * [[1856]]: [[Klementin Ábrányiné Katona]], hungara verkistino (m. [[1932]]) * [[1870]]: [[Enric Prat de la Riba]], kataluna politikisto, juristo kaj verkisto, reprezentanto de [[kataluna naciismo]] (m. [[1917]]) * [[1884]]: [[Claudius Colas]], franca oficisto kaj pionira [[esperantisto]], redaktoro de "[[Espero Katolika]]" kaj kunfondinto de [[IKUE]], membro de [[Lingva Komitato]], prilaborinto de la [[planlingvo]] ''[[Adjuvilo]]'' (m. [[1914]]) * [[1891]]: [[Julius Raab]], aŭstra politikisto kaj kanceliero (m. [[1964]]) * [[1898]]: [[C. S. Lewis]], brita verkisto, aŭtoro de [[fantasto]] por infanoj ''[[Kronikoj de Narnio]]'' (m. [[1963]]) * [[1902]]: [[Carlo Levi]], itala verkisto, pentristo kaj politikisto (m. [[1975]]) * [[1902]]: [[Lajos Tárkony]], hungara ŝtatoficisto debutinta en "[[Hungara Esperantisto]]", kunredaktoro de "[[Literatura Mondo]]", "[[Bibliografia gazeto]]" kaj "[[Lingvo Libro]]", enestanta en poem-antologio ''[[Dekdu Poetoj]]'', rete legebla en esperanto (m. [[1978]]) * [[1905]]: [[Marcel Lefebvre]], romkatolika ĉefepiskopo, fondinto de la [[Sacerdota Fratio de Sankta Pio la 10-a]], [[ekskomuniko|ekskomunikita]] (m. [[1991]]) * [[1907]]: [[Ferenc Jankovich]], hungara poeto, verkisto (m. [[1971]]) * [[1907]]: [[Jolán Sas, Illésné]], rumania hungara poetino, anino de societo [[Arany János Társaság]] (m. [[1963]]) * [[1915]]: [[Billy Strayhorn]], usona ĵazmuzikisto, [[muzikaranĝisto]] kaj komponisto en la orkestro de [[Duke Ellington]] (m. [[1967]]) * [[1921]]: [[Gábor László (ekonomikisto)|Gábor László]], rumania hungara ekonomikisto, fakverkisto pri lignoindustrio * [[1925]]: [[András Ambrus]], hungara aktoro, verkisto * [[1927]]: [[Márton Tarisznyás]], rumania huingara etnografo (m. [[1980]]) * [[1929]]: [[Ágoston Bernád]], rumania hungara literaturhistoriisto, redaktoro de [[A Hét|''La Semajno'']] (m. [[1997]]) * [[1929]]: [[Zoltán Kedei]], rumania hungara pentristo (m. [[2020]]) *[[1930]]: [[Gottfried Kumpf]], aŭstra pentristo (m. [[2022]]) * [[1930]]: [[László Murádin]], hungara lingvisto, lingvohistoriisto (m. [[2022]]) * [[1932]]: [[Jacques Chirac]], prezidento de Francio (m. [[2019]]) * [[1933]]: [[Rozália Sántha]], hungara instruistino, lernolibroverkistino (m. [[2015]]) * [[1933]]: [[John Mayall]], angla multinstrumentisto kaj komponisto, fondinto de [[John Mayall & the Bluesbreakers]] (m. [[2024]]) * [[1935]]: [[Diane Ladd]], usona aktorino (m. [[2025]]) * [[1936]]: [[Béla Tőkés]], rumania hungara kemiisto, universitata profesoro * [[1939]]: [[Abdelmajid Lakhal]], tunizia aktoro kaj reĝisoro de teatro (m. [[2014]]) * [[1946]]: [[Silvio Rodríguez]], kuba poeto, muzikisto kaj kanzonisto * [[1949]]: [[Garry Shandling]], usona komikulo kaj aktoro (m. [[2016]]) * [[1958]]: [[Thomas Bormann]], germana ĵurnalisto, aktivulo en [[Germana Esperanto-Junularo]] kaj [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo]], kunfondinto de teatra teamo [[Kia koincido]], fondinto kaj ĉefredaktoro de [[GEJ-gazeto]] * [[1965]]: [[Yutaka Ozaki]], japana kantisto (m. [[1992]]) *[[1965]]: [[Susanne Schädlich]], germana verkistino kaj tradukistino * [[1973]]: [[Anikó Mária Nagy]], hungara reĝisorino, scenaristino * [[1975]]: [[Carsten Haitzler]], aŭstralia/germana ĉefprogramisto de la fenestradministrilo ''[[Enlightenment]]'' * [[1976]]: [[Anna Faris]], usona aktorino * [[1979]]: [[Ibolya Vigh]], hungara operkantistino * [[1981]]: [[Bun Hay Mean]], franca aktoro kaj starkomediisto (m. [[2025]]) == Mortoj == * [[561]]: [[Klotaro la 1-a]], franka reĝo (n. ĉirkaŭ [[498]]) * [[1268]]: [[Klemento la 4-a]], papo (n. ĉirkaŭ [[1200]]) * [[1314]]: [[Filipo la 4-a (Francio)|Filipo la 4-a]], reĝo de Francio (n. [[1268]]) * [[1330]]: [[Roĝero Mortimer (1-a grafo de March)]], amanto de [[Izabela de Francio]] (n. [[1287]]) * [[1342]]: [[Mikaelo el Cesena]], itala [[franciskanoj|franciskano]], la 16-a generalo, filozofo kaj teologo (n. ĉirkaŭ [[1270]]) * [[1378]]: [[Karolo la 4-a de Luksemburgio|Karolo la 4-a]], romia-germana reĝo, imperiestro de la [[Sankta Romia Imperio]] (n. [[1316]]) * [[1516]]: [[Giovanni Bellini]], itala pentristo influinta revolucie [[Venecia Skolo|Venecian Skolon]] (n. ĉirkaŭ [[1427]]) * [[1530]]: [[Thomas Wolsey]], angla politikisto kaj kardinalo de [[Romkatolika Eklezio]] (n. ĉirkaŭ [[1475]]) * [[1543]]: [[Hans Holbein la malpliaĝa]], germana artisto kaj gravuristo (n. ĉirkaŭ [[1497]]) * [[1566]]: [[Nikolaus Gromann]], germana lignoskulptisto kaj ĉefarkitekto (n. ĉirkaŭ [[1500]]) *[[1590]]: [[Nicodemus Frischlin]], germana filologo kaj verkisto * [[1594]]: [[Alonso de Ercilla]], hispana nobelo, soldato kaj poeto, aŭtoro de [[epopeo]] ''[[La Araucana]]'' gloriganta [[mapuĉoj]]n (n. [[1533]]) * [[1632]]: [[Frederiko la 5-a (Palatinato)|Frederiko la 5-a]], [[princo-elektisto]] de [[Elekto-Palatinato]], reĝo de Ĉeĥio (n. [[1596]]) * [[1643]]: [[Claudio Monteverdi]], itala komponisto, violonisto kaj kantisto (n. [[1567]]) * [[1646]]: [[Laurentius Paulinus Gothus]], sveda profesoro, astronomo, rektoro de la [[Universitato de Upsalo]] (n. [[1565]]) * [[1694]]: [[Marcello Malpighi]], itala kuracisto kaj biologo, konsiderata fondinto de [[histologio]] (n. [[1628]]) * [[1780]]: [[Maria Teresia]], [[Listo de Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|germana-romia]] imperiestrino el la [[Habsburgoj|Habsburga dinastio]] (n. [[1717]]) *[[1876]]: [[Bernhard Giseke]], germana klasika filologo kaj lernejestro * [[1897]]: [[James Legge]], skota misiisto, [[ĉinologo]], [[tradukisto]] de klasikaj verkoj de la [[ĉina filozofio]] kaj religio el la [[klasika ĉina lingvo]] (n. [[1815]]) * [[1907]]: [[Marko Zamenhof]], [[sefardoj|sefarda]], rusia instruisto de germana kaj franca lingvoj, [[cenzuro|cenzuristo]], patro de [[Ludoviko Zamenhof]] (n. [[1837]]) * [[1919]]: [[Szymon Winawer]], pola [[ŝako|ŝakisto]] (n. [[1838]]) * [[1919]]: [[Fritz Schaper]], germana skulptisto, medalisto, profesoro (n. [[1841]]) * [[1924]]: [[Giacomo Puccini]], itala komponisto de [[opero]]j (n. [[1858]]) * [[1931]]: [[János Espersit]], hungara advokato, ĵurnalisto (m. [[1879]]) * [[1939]]: [[Philipp Scheidemann]], kanceliero de Germanio (n. [[1865]]) * [[1941]]: [[Ali Ŝogencukov]], soveta poeto verkinta en la [[kabarda lingvo]], viktimo de germana [[koncentrejo]] (n. [[1900]]) * [[1952]]: [[Vladimiro Ipatiefo]], rusia, sovetia kemiisto kaj militisto, profesoro laborinta eksterlande (n. [[1867]]) * [[1957]]: [[Erich Wolfgang Korngold]], aŭstra komponisto, orgenisto kaj pianisto, kunfondinto de [[filma muziko]] (n. [[1897]]) * [[1962]]: [[Lili Poór]], hungara aktorino (n. [[1886]]) * [[1963]]: [[Ernesto Lecuona]], kuba komponisto, [[mirinfano]] (n. [[1896]]) * [[1967]]: [[Ferenc Münnich]], hungara politikisto (n. [[1886]]) * [[1969]]: [[Nándor Hegedűs]], hungara literaturhistoriisto, ĵurnalisto, redaktoro (n. [[1884]]) * [[1981]]: [[Natalie Wood]], usona aktorino (n. [[1938]]) * [[1986]]: [[Cary Grant]], brita-usona aktoro (n. [[1904]]) * [[1987]]: [[Aurél Vajkai]], hungara etnografo (n. [[1903]]) * [[1993]]: [[Philip Buttinger]], nederlanda-brita instruisto de esperanto, [[fakdelegito de UEA]] pri [[gastiga servo]], kiu tranoktigis milojn da esperantistoj en sia domo (n. [[1924]]) * [[1994]]: [[Buster Edwards]], brita trajnprirabisto (n. [[1931]]) * [[2001]]: [[George Harrison]], brita muzikisto, membro de la muzikgrupo [[Beatles]], [[budhismo|budhano]] (n. [[1943]]) * [[2004]]: [[John Drew Barrymore]], usona aktoro kaj reĝisoro (n. [[1932]]) * [[2005]]: [[Józef Garliński]], pola juristo, oficiro, verkisto kaj historiisto, [[migrado|elmigrinta]] aktivulo, estinta malliberulo de [[koncentrejo]] [[Aŭŝvico]] (n. [[1913]]) * [[2006]]: [[Allen Carr]], angla verkisto de [[memhelpo|memhelp]]-libroj (n. [[1934]]) * [[2008]]: [[Erika Lagrange]], germana esperantistino, tradukistino, edzino de [[Georges Lagrange]] kaj patrino de [[denaskaj Esperanto-parolantoj|du denaskaj filoj]] (n. [[1928]]) * [[2010]]: [[Mario Monicelli]], itala scenaristo kaj filmreĝisoro (n. [[1915]]) * [[2010]]: [[Irena Anders]], pola artistino kaj [[diasporo|diaspora]] aktivulino (n. [[1920]]) * [[2010]]: [[Bella Aĥmadulina]], sovetia, rusia poetino kaj tradukistino (n. [[1937]]) * [[2012]]: [[Gerlinde Haid]], aŭstra popolmuzikfakulino (n. [[1943]]) * [[2013]]: [[Oliver Cheatham]], usona kantisto de [[soulo]] (n. [[1948]]) * [[2017]]: [[Slobodan Praljak]], hercegovina politikisto kaj generalo, [[militkrimo|militkrimulo]] (n. [[1945]]) * [[2025]]: [[Tom Stoppard]], brita dramisto kaj scenaristo (n. [[1937]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * Internacia [[solidareco|Solidarec]]-Tago kun [[Palestino|Palestina]] Nacio * [[Nacia tago]] en [[Albanio]], jam tagon pli frue komencita * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Saturnino de Tuluzo]], unua episkopo de [[Tuluzo]], unu el 7 [[apostolo]]j de [[Gaŭlio]], martiro == Tagoj de [[semajno]] == La '''29-a de novembro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; {{Projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]. [[Kategorio:29-a de novembro| ]] [[Kategorio:Novembro|29]] [[Kategorio:29-a tago de la monato|#11]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#1129]] a6f90m2ccs0sx87ylbox8g8kbd5u42e 0 5459 9368072 9340844 2026-05-07T07:20:51Z Tirolischleioans 254019 /* Mortoj */ 9368072 wikitext text/x-wiki {{KalendaroMarto}} {{marto}} La '''25-a de marto''' estas la 84-a tago de la jaro (la 85-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 281 tagoj restas. Je la 25-a de marto okazis, interalie: == Eventoj == * [[421]]: Laŭ [[legendo]] [[tagmezo|tagmeze]] fondiĝis [[Venecio]] * [[708]]: [[Konstanteno (papo)|Konstanteno]] iĝis papo * [[717]]: [[Bizanca imperio]]: Post puĉo [[Leono la 3-a (Bizancio)|Leono la 3-a]] estis kronita [[bizanca imperiestro]] en [[Konstantinopolo]]. Lia antaŭulo, [[Teodozio la 3-a]] abdikis kaj retiriĝis en [[monaĥejo]]n * [[919]]: [[Bizanca imperio]]: Komandanto [[Romano la 1-a]] ĵuris fidelecon al la imperiestro [[Konstantino la 7-a (Bizancio)|Konstantino la 7-a]] kaj estis nomumita ''magister officiorum'' kaj ''heteriarca'' * [[1153]]: [[Pollando]]: [[ĉefepiskopo]] de [[Gniezno]] eldonis fondan dokumenton de [[cistercianoj|cisterciana]] [[abatejo]], en kiu unuafoje oni uzis la nomon [[Jędrzejów]] * [[1223]]: Post morto de sia patro [[Alfonso la 2-a (Portugalio)|Alfonso la 2-a]] [[Sanĉo la 2-a (Portugalio)|Sanĉo la 2-a]] surtroniĝis en [[Portugalujo]] * [[1306]]: [[Roberto Bruso]] iĝis reĝo de Skotlando * [[1409]]: [[Koncilio de Pizo]] komenciĝis * [[1410]]: [[Ĉinio]]: imperiestro [[Jongleo]] el [[dinastio Ming]] lanĉis unuan el siaj militistaj kampanjoj kontraŭ [[mongoloj]] kaj faligis mongolan [[ĥano]]n * [[1420]]: [[Batalo ĉe Sudoměř]]: [[Husmovado|husanoj]] sub la komando de [[Jan Žižka]] venkis armeon de imperiestro [[Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Sigismondo la 1-a]] * [[1436]]: Papo Eŭgeno la 4-a [[konsekrado|konsekris]] en [[Florenco]] la [[Katedralo Santa Maria del Fiore|katedralon ''Santa Maria del Fiore'']] * [[1537]]: Kvinjara [[batalhalto]] inter [[Grandduklando Litovio]] kaj [[Moskvo]] finiĝis * [[1557]]: Laŭ privilegio donita de pola reĝo [[Sigismondo la 2-a (Pollando-Litovio)|Sigismondo la 2-a]], en [[Toruń]] okazis unua publika [[protestantismo|protestantisma]] [[diservo]] * [[1602]]: Pola armeo komencis sieĝon de [[Viljandi|Fellin]] dum la pola-sveda milito * [[1609]]: Ŝipo ''[[Halve Maen]]'' de [[Nederlanda Orient-hinda Kompanio]] ekservis por navigisto kaj esploristo [[Henry Hudson]] * [[1634]]: Unuaj anglaj [[setlado|setliĝintoj]] alvenis al [[Marilando]] * [[1655]]: [[Christiaan Huygens]] malkovris la plej grandan lunon de Saturno - [[Titano (luno)|Titano]]. * [[1678]]: Post semajna franca [[sieĝo]] kapitulacis hispanaj defendantoj de fortreso [[Ipro]] * [[1751]]: [[Adolfo Frederiko (Svedio)|Adolfo Frederiko]] iĝis reĝo de Svedio * [[1793]]: [[Britio]] kaj la [[Rusia imperio]] aliancis kontraŭ [[Francio]] * [[1802]]: Subskribo de la [[traktato de Amiens]] inter [[Unua Imperio (Francio)|Napoleona Francio]] kaj [[Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando]] * [[1807]]: [[Brita imperio]] abolis [[sklaveco]]n - la leĝo pri abolo de la [[triangula komerco|sklavkomerco de Atlantiko]] estis aprobita de reĝo [[Georgo la 3-a (Britio)|Georgo la 3-a]] * [[1821]]: [[Greka milito de sendependiĝo]] kontraŭ [[Otomana Imperio]] komenciĝis en [[Peloponezo]] * [[1831]]: Post kiam nobelaj ribelantoj kaptis [[Raseiniai]] kaj senarmigis la ŝipanaron de 600 rusaj soldatoj, komenciĝis la [[Novembra ribelo]] en [[Litovio]] * [[1857]]: Plena [[suna eklipso]] videbla super sud-orienta [[Aŭstralio]], [[Pacifika Oceano]] kaj meza [[Meksiko]] * [[1903]]: [[Skota Nacia Antarkta Ekspedicio]] ankriĝis apud [[Sudaj Orkadoj]] kun la intenco establi unuan [[meteologio|meteologian]] [[veterstacio]]n sur [[Antarkto]]; Argentina [[futbalo|futbalklubo]] [[Racing Club de Avellaneda]] fondiĝis en [[Avellaneda]] * [[1908]]: Brazila futbalklubo [[Atlético Mineiro]] fondiĝis en [[Belo Horizonte]] * [[1917]]: Post faligo de [[imperiestro]] [[Nikolao la 2-a]] episkopoj de [[Kartvelio]] revenigis [[aŭtokefalio]]n de [[Kartvela Ortodoksa Eklezio]]; en [[Petrogrado]] okazis [[ukrainoj|ukraina]] manifestacio sub [[flago de Ukrainio|naciaj flagoj]] de 20 000 homoj * [[1918]]: [[Belorusa Popola Respubliko]] estis fondita — unua sendependa [[Belorusio|belorusa ŝtato]] * [[1919]]: [[Prusio|Prusa]]-litova asocio establiĝis en [[Tilsit]], celante provoki movadon en [[Eta Litovio]] por secesio de [[Germana Imperiestra Regno]] kaj aliĝo al [[Litovio]] * [[1923]]: [[Bolŝevismo]]: pola [[episkopo]] Jan Cieplak kaj 14 aliaj personoj estis kondamnitaj al [[mortpuno]] pro "utiligo de religiaj [[superstiĉo]]j por faligo de laborist-kamparana regado" * [[1924]]: [[Grekio]] deklaris sin (dua) respubliko * [[1933]]: Pola [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] voĉdonis leĝon pri la Milita Ordeno ''[[Virtuti Militari]]'', la plej malnova [[militisto|militista]] ordeno en la mondo * [[1936]]: [[Londono]]: subskribo de la brita-franca-usona traktato pri limigo de la [[maro|mara]] konkuro al armado * [[1940]]: [[Germana okupado de Pollando]]: en [[Kielce]]-regiono taĉmentoj de [[Wehrmacht]] komencis operacon kontraŭ pola taĉmento de [[kavalerio]]; germanoj arestis en [[Slovakio]], dum [[kuriero|kuriera]] vojaĝo inter okupata Pollando kaj [[Budapeŝto]], [[Helena Marusarzówna]], konatan [[skiado|skiistinon]] kaj 7-fojan ĉempioninon de Pollando (pli poste [[murdo|murdita]]) * [[1941]]: laŭ sovetia-germana interkonsento finiĝis [[deportado]] de [[litovoj]], [[belorusoj]] kaj [[rusoj]] de [[Suvalkio]] kaj [[Memel-regiono]] (21 343 personoj) kaj [[germanoj]] de [[Litova SSR]], [[Latva SSR]] kaj [[Estona SSR]] (67 805 personoj); germana helpa [[destrojero]] ''HSK Thor'' sinkigis apud orienta [[Afriko]] navigantan al [[Bombajo]] pasaĝeran ŝipon ''SS Britannia'' - 122 skipanoj pereis kaj 127 pasaĝeroj; soveta [[popolkomisaro]] pri eksterlandaj aferoj deklaris pri interŝanĝo de notaĵoj pri reciproka kompreno kaj neŭtraleco kun [[Turkio]] okaze de milito; [[Orientafriko|Orientafrika]] Fronto: barataj trupoj komencis rompi italan defendon apud [[Kereno]] (ĝis la 27-a de marto); [[Regno Jugoslavio]] eniris la Pakton de Tri, iĝante parto de la [[Akso Berlino-Romo-Tokio]] * [[1942]]: [[Operaco Reinhardt]]: germana polico deportis al Izbica ([[distrikto Krasnostawski]]) 961 judojn de [[Bamberg]] kaj [[Würzburg]]; komenco de la [[deportado]]j de [[slovakoj|slovakaj]] judoj al [[koncentrejo]]j laŭ instrukcioj de Vojtech Tuka; nokte de la 25-a/26-a de marto Bomba Korpuso de [[brita aerarmeo|RAF]] atakis [[Essen]] * [[1943]]: [[Volinia masakro]]: taĉmentoj de [[Ukraina Ribela Armeo]] atakis du [[vilaĝo]]jn en [[distrikto Hrubieszów]] [[murdo|murdante]] 123 personojn; armitaj [[ukrainoj]] murdis kelkcent polojn en 3 vilaĝoj de distrikto Kostopil; de [[Varsovio]] foriris transporto kun ĉirkaŭ 570 viroj kaj 242 virinoj al la [[koncentrejo]] [[Majdanek]]; usonaj [[bombaviadilo]]j unuan fojon aeratakis [[okupado|okupatan]] de japanoj insulon [[Nauro]] * [[1944]]: [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: trupoj de 1-a Ukraina Fronto ekregis [[Ĥmelnicko]] (pole ''Płoskirów''), [[Buĉaĉ]] kaj 3 aliajn lokojn; [[Pola Rezistomovado]]: taĉmento de [[Antoni Heda]] ekregis [[Starachowice]], la alia en [[distrikto Radom]] malarmigis grupon de [[SS (organizo)|SS]]-anoj detruante aparatojn de brandofarejo; [[Gestapo]] de la 11-a ĝis la 25-a de marto arestis en [[Danio]] 11 polojn, membrojn de aganta de 1941 pola [[spionado|spiona]] organizaĵo "Felicja" * [[1945]]: En Kryłów apud [[Hrubieszów]] [[Ukraina Ribela Armeo]] [[masakro|masakris]] 17 funkciulojn de Civitana [[Milico]] kaj 28 polajn civilulojn; [[Ruĝa Armeo]] konkeris [[Oels]] (ekde 1946 renomita ''Oleśnica''); [[Orienta Prusio]]: la 3-a belorusa fronto de la ruĝa armeo konkeris [[Mamonovo]]; apud [[Golfo de Gdansko]] trupoj de la 2-a belorusa fronto atingis [[marbordo]]n, konkeris [[Zoppot]] (''Sopot'') kaj disdividis germanan 2-an armeon al 2 grupiĝoj - unu defendantan [[Dancigo]]n, la duan [[Gdingen]] (''Gdynia''); nokte soveta aviado atakis Dancigon; ĉirkaŭ 180 [[trudlaboro|trudlaboristoj]] (hungaraj [[judoj]]) estis murditaj en aŭstria [[Rechnitz]] * [[1947]]: [[Nederlando]] kaj [[Indonezio]] subskribis interkonsenton surbaze de kiu Indonezio iĝis sendependa demokratio * [[1948]]: En [[Hungario]] estis [[ŝtatigo|ŝtatigitaj]] [[fabriko]]j dungantaj pli ol cent homojn * [[1949]]: [[Okupacio de baltaj ŝtatoj]]: en [[Baltio]] komenciĝis la dua ondo de la [[deportado]] de pli ol 90 mil civitanoj el [[Estonio]], [[Latvio]] kaj [[Litovio]] al [[Siberio]] * [[1951]]: [[Kubo]]: en [[Havano]] komenciĝis konstruado de la Granda Nacia Framasona Templo de Kubo * [[1957]]: [[Moskvo]]: [[Pola Popola Respubliko]] kaj [[Sovetunio]] subskribis interkonsenton pri "repatriigo" de poloj entute en 1955-1959 estis deportitaj 245 501 poloj de la [[Orientaj Limregionoj|eksaj orientaj polaj regionoj, ekde 1945 en Sovetunio]], el kiuj nur 22 260 revenis el ekzilo; [[Romo]]: [[Belgio]], [[Francio]], [[Germanio]], [[Italio]], [[Luksemburgio]] kaj [[Nederlando]] subskribis la traktatojn pri fondo de la [[Eŭropa Ekonomia Komunumo]] kaj la [[Eŭropa Komunumo pri Atomenergio]] * [[1968]]: Pro defendo de [[studento]]j partoprenintaj la [[Marto 1968 (Pollando)|martajn eventojn]] oni maldungis el [[Varsovia Universitato]] [[sciencisto]]jn, kiuj apogis la studentan ribelon, i.a. [[Zygmunt Bauman]] kaj [[Leszek Kołakowski]] * [[1969]]: Prezidento de Pakistano [[Ajub Ĥan]], ekreginta en 1958 per [[pakistana puĉo de 1958|milita puĉo]], rezignis pri la posteno * [[1971]]: Testoflugo de kargotransporta aviadilo [[Il-76]]; [[Vjetnama milito]]: sudvjetnamaj fortoj forlasis kampanjon por rompi [[itinero]]n de [[Ho Chi Minh]], per kiu oni provizis nordvjetnamajn trupojn en [[Laoso]] * [[1972]]: La 17-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1972|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Edinburgo]] * [[1977]]: En [[Pollando]] fondiĝis la dua malkaŝe [[opozicio (politiko)|opozicia]] aganta organizaĵo: [[Defend-Movado de Homrajtoj kaj de Civitanaj Rajtoj]] - la unuan oficialan dokumenton subskribis 18 personoj, interalie [[Leszek Moczulski]] kaj [[Wojciech Ziembiński]] * [[1979]]: Unua usona [[Kosmopramo Columbia]] estis transportita al [[Kennedy Space Center]] en [[Florido]] * [[1981]]: [[Kanarioj]]: [[Nacia Parko Garajonay]] fondiĝis sur la insulo [[La Gomera]] * [[1982]]: [[Milita stato en Pollando]]: en [[Iława]] prizongardistoj batis internigitojn de [[Solidareco (Pollando)|''Solidareco'']] - ĝin trapasis pli ol 400 malliberulojn, interalie [[Bronisław Geremek]] kaj [[Antoni Macierewicz]] * [[1990]]: En [[Hungario]] okazis la unua post la falo de [[komunismo]] [[demokratio|demokratia]] [[baloto]] * [[1992]]: [[Universitato de Trnava]] kreiĝis en [[Slovakio]]; papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] reformis organize [[Romkatolika Eklezio|katolikan eklezion]] en [[Pollando]] - 13 [[metropolito|metropolitejoj]] kun 38 [[episkoplando]]j fondiĝis * [[1994]]: Post 16 monatoj lastaj usonaj soldatoj forlasis [[Somalio]]n, germanaj [[neonaziismo|novnazioj]] bruligis [[sinagogo]]n en [[Lubeko]] - unua tia incidento post la [[dua mondmilito]] * [[1995]]: Papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] eldonis [[encikliko]]n ''[[Evangelium Vitae]]'' pri [[valoro]] kaj netuŝebleco de la homa [[vivo]] - [[mortpuno]] evitenda, [[aborto]] kaj [[eŭtanazio]] kondamnitaj; usona programisto [[Ward Cunningham]] lanĉis WikiWikiWeb - unuan [[vikio]]n * [[1996]]: [[Veterinaro|Veterinara]] komisiono de [[Eŭropa Unio]] malpermesis eksporton de brita bovaĵo kaj ĝiaj kromproduktoj pro la malsano [[Bova Spongoforma Encefalopatio]] ("malsano de bova freneziĝo") * [[2000]]: Papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] vizitis [[Baziliko de la Anunciacio|Bazilikon de la Anunciacio]] en [[Nazareto]] (Israelo) * [[2002]]: Ĉirkaŭ du mil personoj pereis en [[tertremo]] en afgana [[Provinco Baglan]] * [[2005]]: [[Tulipa revolucio|Tulipa revolucio en Kirgizio]]: [[Kurmanbek Bakijev]] iĝis provizora prezidento * [[2006]]: [[Ĝinza revolucio]]: belorusa [[milico]] dispelas 8-9 mil manifestaciantojn kaj interalie arestis [[proparolanto]]n de [[Aljaksandr Milinkeviĉ]], kiu anoncis finon de la sturma fazo kaj kreon de la movado Libero. Vero. Justeco. * [[2007]]: Germana teroristino [[Brigitte Mohnhaupt]] de la Frakcio de Ruĝa Armeo estis post 24 jaroj liberigita de kelkobla dumviva mallibero; [[Adam Małysz]] la kvaran fojon gajnis Kristalan Globon en Mondpokalo pri [[skisaltado]] * [[2008]]: [[Jusuf Raza Gillani]] iĝis ĉefministro de Pakistano; armeo de [[Komoroj]] apogata de militistaj fortoj de [[Afrika Unio]] invadis ribelantan insulon [[Anjuano]]; [[Iraka milito]]: [[batalo]] pri [[Basra]] komenciĝis - politika venko de [[Muktada al-Sadr]] * [[2016]]: 41 personoj pereis kaj 105 vundiĝis en bomba atenco de sinmortiganto sur futbala [[stadiono]] en la urbo Iskandarijja, sude de [[Bagdado]] * [[2018]]: 64 personoj pereis, 79 estis vunditaj en [[incendio]] de la [[vendejaro]] en la urbo [[Kemerovo]] ([[Rusio]]){{Vikinovaĵen|Incendio en Kemerovo (Rusio): pereis almenaŭ 64 homoj}} * [[2020]]: [[Listo de ĉefministroj de Barato|Ĉefministro de Barato]] enkondukis tutan [[blokado]]n de la lando kaj [[kvaranteno|malpermeson forlasi domojn]] dum 3 semajnoj, kaj alvoke de papo [[Francisko (papo)|Francisko]] [[katolikismo|katolikoj]] en la mondo tagmeze [[preĝo|preĝis]] en la intenco ĉesigi [[kronviruso]]n * [[2021]]: Konferenca internacia inaŭguro de la agado de Centro pri [[Romao|Romaaj]] Esploroj ĉe la [[Universitato]] de [[Silezio]] en [[Katowice]], kies ideodonanto kaj gvidanto estas profesoro Hristo Kyuchukov == Naskiĝoj == * [[850]]: [[Seiwa]], imperiestro de Japanio, kiu post abdiko iĝis [[budhismo|budhisma]] monaĥo (m. [[880]]) * [[1297]]: [[Arnošt z Pardubic]], ĉeĥa ĉefepiskopo kontribuinta al fondo de la [[Universitato de Karolo]] (m. [[1364]]) * [[1347]]: [[Katarina de Sieno]], itala [[mistikismo|mistikulino]] kaj [[stigmato|stigmatulino]], doktoro de eklezio, [[Patrona Sanktulo|kunpatronino]] de Eŭropo (m. [[1380]]) * [[1479]]: [[Bazilo la 3-a (Rusio)|Bazilo la 3-a]], granda princo de Rusio el [[dinastio Rjurik]], konstruiginto de la [[Moskva Kremlo]] (m. [[1533]]) * [[1538]]: [[Christopher Clavius]], itala jesuito, matematikisto kaj astronomo ([[Eŭklido]] de la 16-a jarcento) (m. [[1612]]) * [[1559]]: [[Wolf Dietrich von Raitenau]], aŭstra [[Princĉefepiskoplando Salcburgo|princĉefepiskop de Salcburgo]] (m. [[1617]]) * [[1611]]: [[Evliya Çelebi]], turka mondvojaĝisto esploranta [[Azio]]n kaj verkisto (m. [[1683]]) * [[1695]]: [[Karl Franz Buddeus]], germana juristo kaj politikisto (m. [[1753]]) * [[1699]]: [[Johann Adolf Hasse]], germana komponisto de [[rokoko]] (m. [[1783]]) * [[1704]]: [[Ferenc Faludi]], hungara verkisto, poeto, pedagogo kaj tradukisto (m. [[1779]]) * [[1711]]: [[Hans Adam von Studnitz]], prusa nobelo, germana teatra intendanto (m. [[1788]]) * [[1741]]: [[Jean-Antoine Houdon]], franca skulptisto de [[klasikismo]] (m. [[1828]]) * [[1767]]: [[Joaĥimo Murat]], marŝalo de Francio partopreninta la [[franca invado al Rusio|francan invadon al Rusio]], ekzekutita (m. [[1815]]) * [[1774]]: [[Francois-Marie Daudin]], franca zoologo kontribuinta al [[herpetologio]] (m. [[1804]]) * [[1782]]: [[Caroline Bonaparte]], fratino de [[Napoleono Bonaparte]] (m. [[1839]]) * [[1804]]: [[Elek Gegő]], hungara franciskano, etnografo, historiisto (m. [[1844]]) * [[1808]]: [[José de Espronceda]], hispana poeto kaj [[dramo (verko)|dramisto]] apartenanta al la [[Hispana literaturo de la Romantismo]] (m. [[1842]]) * [[1819]]: [[Venceslaus Ulricus Hammershaimb]], [[feroa]] [[filologo]] (m. [[1909]]) * [[1821]]: [[Klára Leövey]], hungara pedagogino kaj verkistino (m. [[1897]]) * [[1822]]: [[Albrecht Ritschl]], germana teologo, akademiano (m. [[1889]]) * [[1825]]: [[Max Waldau]], germana verkisto (m. [[1855]]) * [[1833]]: [[August Wilmanns]], germana filologo kaj bibliotekisto (m. [[1917]]) * [[1839]]: [[Marianne Hainisch]], aŭstra pionirino pri virina egalrajteco (m. [[1936]]) * [[1860]]: [[Franciszek Fiszer]], pola erudito kaj filozofo el [[Varsovio]], konata kiel [[anekdoto|anekdotisto]] (m. [[1937]]) * [[1867]]: [[Arturo Toscanini]], itala [[dirigento]], la unua eksterlandano invitita al la [[Festivalo de Bayreuth]] (m. [[1957]]) * [[1873]]: [[Rudolf Rocker]], germana verkisto kaj anarkiisto (m. [[1958]]) * [[1874]]: [[Péter Ágoston]], hungara jursciencisto, ministro (m. [[1925]]) * [[1881]]: [[Béla Bartók]], hungara komponisto, pianisto, muziksciencisto (m. [[1945]]) * [[1883]]: [[Ilia Silvestriev]], bulgara subkolonelo, prezidanto de la [[Bulgara Esperanto-Asocio]] * [[1884]]: [[József Sándor Vitalis]], rumania hungara franciskano (m. [[1954]]) * [[1887]]: [[Nicolae Bretan]], hungara-rumana operkantisto, komponisto (m. [[1968]]) * [[1899]]: [[Stellan Engholm]], sveda instruisto kaj esperantisto, konata de originalaj romanoj, esperantigoj de verkoj de [[Selma Lagerlöf]] kaj kontribuo al ''[[Sveda Antologio]]'' (m. [[1960]]) * [[1899]]: [[Jacques Audiberti]], franca dramaturgo (m. [[1965]]) * [[1904]]: [[Ernő Hátszegi]], hungara ĵurnalisto, redaktoro, poeto (m. [[1944]]) * [[1908]]: [[David Lean]], brita kino-reĝisoro kaj [[produktoro]] (m. [[1991]]) * [[1911]]: [[Jack Ruby]], usona posedanto de [[noktoklubo]], pafmortigis [[Lee Harvey Oswald]] (m. [[1967]]) * [[1919]]: [[Nándor Hun]], hungara kuracisto pri internaj malsanoj (m. [[1982]]) * [[1921]]: [[Adrienne Jancsó]], hungara aktorino, deklamistino (m. [[2006]]) * [[1921]]: [[Simone Signoret]], franca aktorino (m. [[1985]]) * [[1926]]: [[László Papp (olimpika ĉampiono)|László Papp]], hungara boksisto, olimpika ĉampiono (m. [[2003]]) * [[1928]]: [[Jim Lovell]], usona astronaŭto (m. [[2025]]) * [[1934]]: [[László Egri (artisto)|László Egri]], rumania hungara pentristo (m. [[2006]]) * [[1934]]: [[Gloria Steinem]], usona verkistino, ĵurnalistino kaj [[feminismo|feministino]] * [[1942]]: [[Aretha Franklin]], usona kantistino de [[gospelo]], [[soulo]] kaj [[ritmenbluso]] (m. [[2018]]) * [[1945]]: [[Éva Ditrói Csiby]], hungara verkistino, ĵurnalistino * [[1947]]: [[Elton John]], angla [[pop-muziko|popmuzika]] kantisto, komponisto kaj pianisto * [[1951]]: [[Mihály Pászkán]], rumania hungara pentristo, ceramikisto * [[1952]]: [[Antanas Mockus]], kolombia matematikisto, filozofo kaj politikisto * [[1955]]: [[Éva Emese Gál]], rumania hungara grafikistino, poetino * [[1965]]: [[Sarah Jessica Parker]], usona aktorino, kinproduktoro kaj dizajnisto == Mortoj == * [[1005]]: [[Kenneth la 3-a]], reĝo de Skotlando (n. ĉirkaŭ [[967]]) * [[1053]]: [[Sankta Prokopio]], ĉeĥa [[ermito]] kaj [[abato]] (n. ĉirkaŭ [[970]]) * [[1223]]: [[Alfonso la 2-a (Portugalio)|Alfonso la 2-a]], tria reĝo de Portugalio (n. [[1185]]) * [[1345]]: [[Henriko Plantaĝeneto (3-a grafo de Lancaster)]], nepo de [[Henriko la 3-a (Anglio)]] (n. [[1281]]) * [[1458]]: [[Íñigo López de Mendoza]], hispana poeto kaj militisto (n. [[1398]]) * [[1570]]: [[Johann Walter]], germana komponisto, [[kantoro]] kaj eldonisto de [[luteranoj|luterana]] [[kantaro]] (n. [[1496]]) * [[1571]]: [[Giovanni Animuccia]], itala komponisto de [[religia muziko]] (n. ĉirkaŭ [[1514]]) * [[1624]]: [[Samuel Huber]], svisa teologo (n. [[1547]]) *[[1632]]: [[Adam Tanner]], aŭstra teologo kaj jezuito * [[1677]]: [[Václav Hollar]], ĉeĥa desegnisto, grafikisto kaj gravuristo, aktivanta en Anglio kaj Nederlando (n. [[1606]]) * [[1751]]: [[Frederiko (Svedio)|Frederiko]], reĝo de Svedio el la [[Hesia dinastio]] (n. [[1676]]) * [[1801]]: [[Novalis]], germana poeto, filozofo kaj sciencisto, reprezentanto de frua [[romantikismo]] kaj [[mistikismo]], inspirata de [[mezepoko]] (n. [[1772]]) * [[1817]]: [[Kaspar Friedrich Lossius]], germana teologo kaj pedagogo (n. [[1753]]) * [[1828]]: [[Johann Georg August Galletti]], germana instruisto kaj verkisto (n. [[1750]]) * [[1860]]: [[James Braid]], skota kuracisto, pioniro de la moderna [[hipnoto]] (n. [[1795]]) * [[1867]]: [[Friedlieb Ferdinand Runge|Friedlieb Runge]], germana [[analiza kemio|analiza kemiisto]], malkovrinto de [[kafeino]], [[purino]], blua [[anilino]], [[kinolino]], [[fenolo]], [[timolo]] kaj [[atropino]] (n. [[1795]]) * [[1880]]: [[Józef Przerwa-Tetmajer]], pola matematikisto, poeto, nacia aganto, partoprenanto de la [[Novembra ribelo]] kontraŭ la [[Rusia Imperio]] (n. [[1804]]) * [[1906]]: [[Aleksandro Silbernik]], pola-litova komercisto, unua [[mecenato]] de [[Esperanto]] (n. [[1831]]) * [[1909]]: [[Ruperto Chapí]], hispana komponisto de [[zarzuelo (teatro)|zarzueloj]] (n. [[1851]]) * [[1914]]: [[Frederic Mistral]], franca Nobelpremiita verkisto kreanta en la [[okcitana lingvo]] (n. [[1830]]) * [[1914]]: [[Gábor Szinte]], hungara etnografo, arthistoriisto (n. [[1855]]) * [[1917]]: [[Spiridon Samaras]], greka komponisto, konata de [[Olimpika himno]] (n. [[1861]]) * [[1918]]: [[Claude Debussy]], franca komponisto, reprezentanto de [[impresionisma muziko]] (n. [[1862]]) * [[1929]]: [[Otokar Březina]], ĉeĥa poeto, mistikulo, reprezentanto de [[simbolismo]] (n. [[1868]]) * [[1930]]: [[Samu Sebesi]], hungara aktoro, ĵurnalisto, verkisto (n. [[1859]]) * [[1931]]: [[Ida Wells]], usona virina kaj civilrajta aktivulino (n. [[1862]]) * [[1937]]: [[John Drinkwater]], angla verkisto kaj eseisto, esperantigata de [[Reto Rosetti]], rete legebla en Esperanto (n. [[1882]]) * [[1946]]: [[Ludwig Deubner]], germana klasika filologo (n. [[1877]]) * [[1947]]: [[Emil Sigerus]], [[transilvaniaj saksoj|transilvania saksa]] etnografo kaj regionhistoriisto (n. [[1854]]) * [[1958]]: [[Tom Brown]], usona ĵaz-trombonisto kaj bandegestro de frua [[novorleana ĵazo]], basinstrumentisto (n. [[1888]]) * [[1966]]: [[Kálmán Murgács]], hungara komponisto, kreinto de migranta kantogrupo (n. [[1893]]) * [[1967]]: [[Johannes Itten]], svisa artteoriisto kaj pentristo (n. [[1888]]) * [[1978]]: [[Adolf Sproeck]], germana [[esperantisto]], kunlaborinto de ''[[Germana antologio]]'', redaktoro de "[[Der Arbeiter-Esperantist]]", prezidanto de [[Esperanto-Ligo Berlin]] (n. [[1890]]) * [[1980]]: [[Milton H. Erickson]], usona psikiatro, kreinto de [[hipnota terapio]] (n. [[1900]]) * [[1988]]: [[Kazimierz Małycha]], pola ĵurnalisto, malliberulo de germanaj [[koncentrejo]]j, dum 30 jaroj aperiginta ĉ. 10 000 noticojn pri [[Esperanto]], honora membro de [[Pola Esperanto-Asocio|PEA]] (n. [[1900]]) * [[1991]]: [[Marcel Lefebvre]], franca romkatolika ĉefepiskopo, fondinto de [[Sacerdota Fratio de Sankta Pio la 10-a]], [[ekskomuniko|ekskomunikita]] (n. [[1905]]) * [[1995]]: [[Gelu Păteanu]], rumana poeto kaj tradukisto el la [[hungara lingvo]] (n. [[1925]]) * [[1996]]: [[Étienne Hajdu]], hungara-franca skulptisto kaj grafikisto (n. [[1907]]) * [[2000]]: [[Vladimír Váňa]], ĉeĥa esperantisto kaj filatelisto el [[Plzeň]], partoprenanto de la [[Belartaj Konkursoj de UEA]], tradukinto de ''[[La travivaĵoj de la brava soldato Ŝvejk dum la mondmilito]]'' (n. [[1932]]) * [[2001]]: [[Gotou Mituo]], japana inĝeniero, mecenato de [[UEA]] kaj de [[Japana Esperanto-Instituto]], membro de la [[Societo Zamenhof]] (n. [[1921]]) * [[2002]]: [[Tibor Maros]], rumania hungara kuracisto, universitata docento (n. [[1923]]) * [[2005]]: [[Kőszegi Gizella]], hungara [[librotenisto|librotenistino]] kaj [[esperantistino]] el [[Hódmezővásárhely]] (n. nekonata) * [[2005]]: [[Ali B. Milani]], aŭstralia [[esperantisto]], [[UEA]]-fakdelegito pri la [[Bahaa Kredo]] (n. [[1913]]) * [[2007]]: [[Andranik Markarjan]], ĉefministro de Armenio, [[kibernetiko|kibernetikisto]] (n. [[1951]]) * [[2014]]: [[Eugen Biser]], germana teologo, akademiano (n. [[1918]]) * [[2016]]: [[Imre Pozsgay]], hungara politologo, parlamentano, protektanto de [[Tuteŭropa pikniko]] (n. [[1933]]) * [[2021]]: [[Bertrand Tavernier]], franca reĝisoro (n. [[1941]]) * [[2026]]: [[Alexander Kluge]], germana kinoreĝisoro (n. [[1932]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Romkatolika Kalendaro]]: [[Anunciacio]]; Tago de [[Sankteco]] de [[Vivo]] * [[Nacia tago]] en [[Grekio]]: tago de la ekliberigo ([[1821]]) * [[Kipro]]: Tago de greka [[sendependeco]] * Internacia Tago de [[Solidareco]] kun Enprizonigitaj kaj Pereintaj Laborantoj de [[UN]] - memore al ĵurnalisto [[malaperigo|malaperinta]] en [[Bejruto]] en 1985 * [[Belorusio]]: [[Tago de Libereco]] — neoficiale festata de [[belorusoj|belorusa]] [[opozicio (politiko)|opozicio]] ekde 1997 * Internacia Memor-Tago pri [[aboliciismo|Abolicio]] de [[Transatlantika triangula sklavkomerco|Transatlantika sklavkomerco]] - fiksita de [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] en 2006 == Tagoj de [[semajno]] == La '''25-a de marto''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; {{Projektoj|wikinewscat=25-a de marto}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]. [[Kategorio:25-a de marto| ]] [[Kategorio:Marto|25]] [[Kategorio:25-a tago de la monato|#03]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0325]] 982v9vz5bya1i2jyg62xow7iw77a23e 0 5489 9368208 9337042 2026-05-07T11:26:11Z Tirolischleioans 254019 /* Naskiĝoj */ 9368208 wikitext text/x-wiki {{KalendaroSeptembro}} {{Septembro}} La '''22-a de septembro''' estas la 265-a tago de la jaro (la 266-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 100 tagoj restas. Je la 22-a de septembro okazis, interalie: == Eventoj == * [[66]]: Romia imperiestro [[Nerono]] formigis [[Legio]]n * [[530]]: [[Bonifaco la 2-a]] iĝis papo * [[967]]: Venka batalo de la pola princo [[Mjeŝko la 1-a (Pollando)|Mjeŝko la 1-a]] kun [[saksoj|saksa]] [[grafo]] Wichmann la 2-a kaj [[Wolin|Volinanoj]] ([[insulo]] proksima al [[Kamień Pomorski]]) - [[hegemonio]] de [[Piastoj]] super Okcidenta [[Pomerio]] komencita * [[1236]]: Malvenko de [[Livonia Ordeno]] en la batalo de [[Šiauliai]] ([[Ĵemajtio]]) * [[1411]]: [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] transdonis al [[poloj]] [[Rypin]] * [[1503]]: [[Pio la 3-a]] iĝis papo * [[1575]]: [[Rudolfo la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Rudolfo la 2-a]] iĝis reĝo de Ĉeĥio * [[1692]]: Oni [[ekzekuto|ekzekutis]] lastajn personojn el inter 20 kondamnitoj al morto dum [[ĉasado de la sorĉistinoj]] en [[Salem (Masaĉuseco)|Salem]] en [[Nov-Anglio]] * [[1735]]: [[Westminster]]: [[Robert Walpole]] translokiĝis en [[10 Downing Street]] * [[1761]]: [[Georgo la 3-a (Britio)|Georgo la 3-a]] kroniĝis kiel reĝo de Britio * [[1792]]: Komenco de [[Unua Franca Respubliko]] kaj la "erao de la [[francoj]]", t.e. unua tago de la nova [[Franca respublika kalendaro]], kiu ekvalidis oktobre 1793 * [[1804]]: [[Jean Jacques Dessalines]] proklamis sin unua imperiestro de [[Haitio]] * [[1823]]: [[Mormonismo]]: [[Moroni (mormonismo)|Morono]] supozeble kondukis [[Joseph Smith]] al kaŝtrezoro de [[Libro de Mormono|oraj platoj]] * [[1848]]: [[Lajos Kossuth]] revokis hungarajn soldatojn servantajn eksterlande en la proklamo nome de [[Tutlanda Patrujdefenda Komisiono]] * [[1851]]: Oni fondis fortikaĵon [[Des Moines (Iovao)|Des Moines]] en la usona [[subŝtato]] [[Iovao]] * [[1859]]: [[Karl Theodor Robert Luther]] malkovris asteroidon [[57 Mnemozino|Mnemozino]] * [[1862]]: Usona astronomo [[Christian Heinrich Friedrich Peters]] malkovris asteroidon [[75 Eŭridiko|Eŭridiko]] * [[1862]]: Usona prezidento [[Abraham Lincoln]] anoncis [[Emancipiga Proklamo|Emancipigan Proklamon]] nuligantan [[sklaveco]]n en la teritorio de ribelintaj [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono]] * [[1866]]: [[Milito de la Trilanda Alianco]]: paragvaja armeo frakasis argentinan-brazilan-urugvajan armeon en la [[Batalo de Kurupaitio]] * [[1867]]: En [[Bogoto]] fondiĝis [[Nacia Universitato de Kolombio]] * [[1869]]: Opero ''[[Das Rheingold|La rejna oro]]'' de [[Richard Wagner]] havis sian premieron en [[Munkeno]] * [[1878]]: [[Rusa Akademio de Teatraj Artoj]] estis fondita en [[Moskvo]] * [[1892]]: Franca astronomo [[Auguste Charlois]] malkovris asteroidon [[337 Devosa|Devosa]] * [[1896]]: Reĝino [[Viktoria (Britio)|Viktoria]] iĝis - post sia avo - la plej longe reganta [[brita monarko]] * [[1906]]: En [[Atlanta (Georgio)|Atlanta]], usona [[subŝtato]] [[Georgia]], okazis [[tumulto]] fone de [[raso]] - ĝis 27 personoj pereis * [[1908]]: [[Bulgario]] proklamis sendependecon (de [[Otomana Imperio]]) * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: Sur [[Norda Maro]] germana [[submarŝipo]] U-9 sinkigis 3 britajn [[Krozoŝipo (armea)|krozoŝipo]]jn - ĉ. 1450 viktimoj; germana krozoŝipo SMS Emden pripafis britajn instalaĵojn en la barata [[haveno]] [[Ĉenajo|Madraso]] * [[1915]]: La franca armeo komencis ofensivon en [[Ĉampanjo]]; en [[Lille]] [[germanoj]] [[pafekzekutado|pafekzekutis]] 5 francajn [[konspiro|konspirantojn]] * [[1922]]: [[Dua Pola Respubliko]]: Civitana Komitato de [[kemia armilo|Gas-Defendo]] fondita * [[1927]]: [[Latvio]]: Pola [[Teatro]] komencis agadon en [[Rigo]] * [[1932]]: [[Sauda Arabio]] kreita el du [[regiono]]j [[Naĝdo]] kaj [[Heĝazo]] * [[1933]]: Realigante [[politiko]]n de "unuformigo", germana ministro de [[propagando]] [[Joseph Goebbels]] kreis [[Regna kulturejo|Regnan Kulturejon]] de [[Tria Regno]] * [[1937]]: Kadre de [[Ukraina Soveta Socialisma Respubliko]] estis establitaj [[Ĥmelnicka provinco]], [[Poltava provinco]], [[Ĵitomira provinco]] kaj [[Mikolajeva provinco]] * [[1938]]: Granda [[uragano]] en [[Nov-Anglio]] (de la 10-a ĝis la 22-a de septembro) mortigis ĝis 800 personojn. Ĝenerala striko okazis en [[Ĉeĥoslovakio]] por protesti kontraŭ [[koncesio]]j al [[Germanio]], kio rezultigis falon de la registaro de [[Milan Hodža]] kaj starigon de provizora registaro * [[1939]]: [[Soveta invado en Pollandon]]: [[Bresto (Belorusio)|Bresto]] estis transdonita de la germanaj taĉmentoj al la soveta armeo; Ruĝa Armeo okupis [[Defendo de Grodno|Grodnon]] kaj [[Batalo de Lvovo|Lvovo]]n; [[Hitler]] venis apud [[Varsovio]]n, al antaŭurbo [[Praga]], kie li per [[lorno]] rigardis batalojn * [[1940]]: [[Germana okupado de Pollando]]: [[deportado]] de [[poloj]] el la [[distrikto Żywiecki]] al [[Ĉefgubernio|Ĝenerala Gubernio]] komenciĝis - ilian lokon okupis germanaj [[setlado|setlantoj]]; [[Japanio|Japana]] armeo invadis [[Vjetnamio]]n * [[1941]]: Komandantaro de la [[Pola Armeo en Sovetunio]] anoncis volontulan soldatigon; sensukcesa germana-finna operaco celinta konkeri sovetan havenon [[Murmansko]] finiĝis; germanaj regantoj ordonis krei en [[Lublin]] [[koncentrejo]]n [[Majdanek]] * [[1942]]: [[Operaco Reinhardt]]: germanoj pafmortigis ĉirkaŭ 200 judojn de vilaĝo Serokomla (proksime al [[Łuków]]); likvido de [[geto]] en [[Częstochowa]] komenciĝis - 40 mil [[judoj]] estis deportitaj al [[Treblinka (koncentrejo)|koncentrejo Treblinka]] * [[1943]]: Ses britaj etaj [[submarŝipo]]j atakis en norvega [[fjordo]] germanajn kirasŝipojn kaj malfunkciigis la plej grandan germanan batalŝipon [[germana batalŝipo Tirpitz|''Tirpitz'']] - ĉiuj britaj ŝipetoj pereis; germana ĝenerala komisaro de [[Belorusio]] Wilhelm Kube pereis en [[atenco]] en [[Minsko]] * [[1944]]: [[Pola Komitato de Nacia Liberigo]] subskribis respublikanan pakton kun [[Litova SSR]], kio ebligis deporti polojn de la antaŭaj [[Orientaj Limregionoj]]; [[Ruĝa Armeo]] liberigis [[Talino]]n; Sovetiaj kaj rumanaj trupoj atakis la areon de [[Turda]], kion la hungara kaj germana armeoj povis rezisti * [[1947]]: [[Pollando]]: en [[Szklarska Poręba]] komenciĝis kunsido de 9 komunistaj partioj dum kiu oni voĉdonis ekeston de Informa Buroo de [[Kominformo]] kun planata sidejo en [[Beogrado]] * [[1948]]: [[Ligo de Arabaj Ŝtatoj]] unuflanke estigis en [[Gaza Sektoro]] [[palestinanoj|palestinan]] registaron, kun [[muftio]] de [[Jerusalemo]] fronte, proklamante [[sendependeco]]n de la [[araboj|araba]] parto de [[Palestino]] * [[1949]]: Unua [[nuklea testo]] en [[Sovetunio]] - brita, kanada kaj usona registaroj anoncis registron de atoma eksplodo, kion [[Moskvo]] komence neis, sed poste informis, ke la eksperimento okazis la 29-an de aŭgusto * [[1953]]: [[Pollando]]: finiĝis proceso kontraŭ false akuzita episkopo [[Czesław Kaczmarek]], torturita dum 2,5 jaroj kaj kondamnita al 12 jaroj de mallibero * [[1957]]: [[François Duvalier]] gajnis prezidentan baloton en [[Haitio]] iĝante sanga diktatoro * [[1959]]: [[Telefono|Telefona]] interligiteco inter [[Eŭropo]] kaj [[Usono]] ekfunkciis * [[1960]]: [[Malio]] proklamas sin sendependa post disiĝo de la [[Federacio Malio]] * [[1964]]: [[Novjorko]]: premiero de la [[muzikalo]] ''[[Violonisto sur la tegmento]]'' * [[1968]]: Oni sukcese finis translokigon de la [[templo]] de [[Ramseso la 2-a]] en [[Abu Simbel]] * [[1974]]: [[Unuiĝintaj Nacioj]] agnoskis [[Organizaĵo por Liberigo de Palestino|Organizaĵon por Liberigo de Palestino]] kiel oficialajn plenrajtigitojn de la [[palestinanoj|palestina popolo]] * [[1975]]: En [[San Francisko]] okazis nesukcesinta [[atenco]] kontraŭ la usona prezidanto [[Gerald Ford]] * [[1976]]: [[Aŭstrio]]: malfermiĝis [[Shopping City Süd]], la plej granda aĉetcentro en Aŭstrio kaj eble en la tuta [[Eŭropo]] * [[1979]]: Usona spiona [[satelito]] observis super la [[Hinda Oceano]] ekbrilon devenantan verŝajne de sekreta [[nuklea testo]] farita de [[Israelo]] aŭ [[Sud-Afriko]] * [[1980]]: [[Golfa Milito]]: [[Iraka-irana milito]] komenciĝis * [[1981]]: [[Francio]]: unua [[TGV]]-trajno ektrafikis itinere de [[Parizo]]-[[Liono]] * [[1989]]: [[Internacia Paralimpika Komitato]] fondiĝis; en Pollando refondiĝis [[Sendependa Asocio de Studentoj]], malfondita dum la [[milita stato en Pollando]]; premiero de la usona [[televida serio]] ''[[Baywatch]]'' * [[1991]]: [[Manuskriptoj de la Morta Maro]] unuafoje estis montritaj al la [[publiko]] * [[1993]]: [[Abĥazoj|Abĥazaj]] ribelantoj pafalterigis grundiĝantan en [[Suĥumo]] [[Kartvelio|kartvelan]] aviadilon [[Tupolev Tu-154|Tu-154B]] - 106 personoj pereis * [[1994]]: [[National Broadcasting Company]] elsendis unuan epizodon de [[situacia komedio]] ''[[Friends]]'' * [[1997]]: La plej granda [[Rusio|rusia]] [[financa piramido]] MMM [[bankroto|bankrotis]] — malaperis 1,5 [[miliardo]]j da dolaroj; [[Pollando]]: Ĝenerala Armea Prokurejo senkulpigas kolonelon [[Ryszard Kukliński]], kiu malkaŝis agresajn planojn de la [[Ruĝa Armeo]] kontraŭ [[Eŭropo]] * [[1999]]: En [[Rjazan]] ([[Rusio]]) oni preventis la kvinan el la serio de [[bombaj atencoj kontraŭ loĝejoj en Rusio]] * [[2004]]: Usona aventureca [[televida serio]] ''[[Lost (televida serio)|Lost]]'' elsendita * [[2006]]: [[Hassan Nasrallah]], gvidanto de la [[Hizbulaho]], proklamis "Dian Venkon" kontraŭ [[Israelo]] en la [[Israela-Libana konflikto de 2006|Dua Libana Milito]] * [[2010]]: 12 personoj pereis kaj pli ol 70 vundiĝis en bomba [[atenco]] en irana urbo [[Mehabad]], farita dum defilado en la 30-a datreveno de la eksplodo de [[iraka-irana milito]] * [[2013]]: En bomba [[atenco]] de sinmortiginto kontraŭ katolika [[preĝejo]] en pakistana [[Peŝavaro]] 85 personoj pereis kaj 145 estis vunditaj * [[2013]]: [[Kristandemokrata Unio de Germanio]] kaj [[Kristan-Sociala Unio en Bavario]] sub gvido de kanceliero [[Angela Merkel]] gajnis [[parlamenta baloto en Germanio 2013|parlamentan baloton en Germanio]] * [[2014]]: Prezidento de Pollando [[Bronisław Komorowski]] funkciigis registaron de [[Ewa Kopacz]] * [[2015]]: Usona federacia juĝejo verdiktis, ke [[aŭtorrajto kaj kopirajtaj monopoloj|aŭtorrajto]] de Warner/Chappell Music al la teksto de la plej populara [[angla]]lingva kanto [[Bondezirojn al vi|''Happy Birthday to You'']] malvalidas * [[2018]]: [[Katolikismo]]: [[Papo Francisko]] vizitas [[Litovio]]n. Enkonduka interkonsento inter la [[Apostola Seĝo]] kaj [[Ĉina Popola Respubliko]] finis la procezon por nomumi [[Katolika Eklezio|katolikajn episkopojn]] * [[2019]]: [[Varsovio]]: solena ŝtata entombigo en [[Panteono]]-[[Maŭzoleo]] de 22 [[Anatemitaj Soldatoj]] * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: ukraina politikisto Viktor Medvedĉuk estis liberigita kontraŭ 200 ukrainaj soldatoj; 5 komandantoj de Regimento "Azov" el [[Mariupolo]] estis liberigitaj kondiĉe de internigo en [[Turkio]] == Naskiĝoj == * [[1515]]: [[Anna de Kleve]], kvara edzino de [[Henriko la 8-a (Anglio)]] (m. [[1557]]) *[[1547]]: [[Nicodemus Frischlin]], germana filologo kaj verkisto * [[1552]]: [[Bazilo la 4-a Ŝujskij (Rusio)|Bazilo la 4-a Ŝujskij]], [[caro]] de Rusio (m. [[1612]]) * [[1593]]: [[Matthäus Merian]], svisa-germana grafikisto kaj eldonisto (m. [[1650]]) * [[1601]]: [[Anna de Aŭstrio]], reĝino de Francio (m. [[1666]]) * [[1701]]: [[Anna Magdalena Bach]], dua edzino de [[Johann Sebastian Bach]] (m. [[1760]]) * [[1741]]: [[Peter Simon Pallas]], germana zoologo kaj botanikisto (m. [[1811]]) * [[1765]]: [[Paolo Ruffini]], itala kuracisto kaj matematikisto (m. [[1822]]) * [[1767]]: [[José Maurício Nunes Garcia]], brazila klasika komponisto (m. [[1830]]) * [[1791]]: [[Michael Faraday]], brita fizikisto (m. [[1867]]) * [[1829]]: [[Maurice Joly]], franca advokato kaj ĵurnalisto, konata de la ''[[Protokoloj de cionaj saĝuloj]]'' (m. [[1879]]) * [[1845]]: [[Hartmann Grisar]], germana-aŭstra historiisto kaj jezuito (m. [[1932]]) * [[1863]]: [[Alexandre Yersin]], franca kuracisto kaj [[bakteriologio|bakteriologo]] (m. [[ 1943]]) * [[1863]]: [[Ferenc Herczeg]], hungara verkisto kaj ĵurnalisto (m. [[1954]]) * [[1867]]: [[Márton Balázs (etnografo)|Márton Balázs]], hungara instruisto, etnografo (m. [[1948]]) * [[1868]]: [[Péter Király]], hungara verkisto (m. [[1933]]) * [[1875]]: [[Mikalojus Konstantinas Čiurlionis|Mikalojus Konstantinas Čiurlionis]], litova komponisto, pentristo kaj grafikisto (m. [[1911]]) * [[1876]]: [[André Tardieu]], ĉefministro de Francio (m. [[1945]]) * [[1882]]: [[Wilhelm Keitel]], germana [[Wehrmacht|armeestro]], subskribinto de la [[kapitulaco de Germanio de majo 1945]] (m. [[1946]]) * [[1882]]: [[Franz Martin]], aŭstra historiisto kaj arkivisto (m. [[1950]]) * [[1885]]: [[Erich von Stroheim]], aŭstri-usona reĝisoro, aktoro kaj produktoro (m. [[1957]]) * [[1885]]: [[Marcell Benedek]], hungara verkisto, tradukisto (m. [[1969]]) * [[1887]]: [[Julia C. Isbrücker]], [[nederlanda esperantistino]] iniciatinta postmilitan [[UK 1920]], kunfondinta [[Universala Ligo|Universalan Ligon]], Honora Membro de [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] kaj de [[Internacia Centra Komitato|ICK]], edzino de [[J. R. G. Isbrücker]], tradukistino (m. [[1971]]) * [[1891]]: [[Hans Albers]], germana aktoro kaj kantisto (m. [[1960]]) * [[1891]]: [[Gyula Várhelyi]], rumania hungara historiisto, publicisto (m. [[1935]]) * [[1893]]: [[Hans Leip]], germana verkisto, konata de la kanto ''[[Lili Marleen]]'' (m. [[1983]]) * [[1896]]: [[Elisabeth Selbert]], germana juristino kaj politikistino (m. [[1986]]) * [[1896]]: [[Zdeněk Štěpánek]], ĉeĥa aktoro, reĝisoro kaj dramisto (m. [[1968]]) * [[1907]]: [[Irén Orosz]], rumania hungara ĵurnalistino, verkistino (m. [[2001]]) * [[1909]]: [[Karl Krumpl]], aŭstra tipografo kaj politikisto kaj kontraŭfaŝisma aktivulo (m. [[1945]]) * [[1910]]: [[György Faludy]], hungara poeto, verkisto, tradukisto (m. [[2006]]) * [[1918]]: [[Hans Scholl (rezistanto)|Hans Scholl]], germana rezistanto kontraŭ [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|naziismo]], membro de [[Blanka Rozo]] (m. [[1943]]) * [[1918]]: [[Henryk Szeryng]], meksika violonisto, tradukisto de la [[pola ekzila registaro]] (m. [[1988]]) * [[1920]]: [[Henryk Zieliński (historiisto)|Henryk Zieliński]], pola historiisto (m. [[1981]]) * [[1922]]: [[Chen Ning Yang]], usona fizikisto Nobelpremiita (m. [[2025]]) * [[1927]]: [[Bogusław Wolniewicz]], pola filozofo kaj [[logiko|logikisto]] (m. [[2017]]) * [[1928]]: [[József Székely (ĝardenkulturisto)|József Székely]], rumania hungara esploristo pri [[ĝardenkulturo]] (m. [[1994]]) * [[1930]]: [[Johannes Neuhardt]], aŭstra arthistoriisto, arkeologo kaj apostola protonotaro * [[1931]]: [[Fay Weldon]], brita verkistino (m. [[2023]]) * [[1932]]: [[Algirdas Brazauskas]], prezidento de [[Litovio]] (m. [[2010]]) * [[1938]]: [[Dean Reed]], usona kantisto (m. [[1986]]) * [[1942]]: [[Karl Heinz Schaeffer]], germana esperantisto (m. [[2025]]) * [[1943]]: [[Aladár Szilágyi]], rumania hungara ĵurnalisto, redaktoro (m. [[2020]]) * [[1944]]: [[Márta Jakobovits]], rumania hungara ceramikistino * [[1958]]: [[Andrea Bocelli]], itala [[opero|opera]] kantisto, [[tenoro]], komponisto, [[blindeco|blindiĝinta]] * [[1959]]: [[Viktor Pajuk]], ukraina [[instruisto]] kaj tradukisto, kunfondinto de [[Ukrainia Esperanto-Asocio|Ukrainia EA]], [[ĉefdelegito]] de [[UEA]], kompilanto de ukrainlingva ''[[Esperanta antologio]]'', kunlaboranto de "[[Monato (gazeto)|Monato]]", prezidanto de Esperanto-Societo de [[Ĉikago]] * [[1962]]: [[Nándor Bárdi]], hungara historiisto, kunlaboranto de Mez-Eŭropa Instituto * [[1967]]: [[Erzsébet B. Fülöp]], rumania hungara aktorino * [[1969]]: [[Pavel Kolobkov]], soveta [[spado|spada]] [[skermisto]] kaj plurfoja olimpikisto * [[1970]]: [[Barbara Albert]], aŭstra verkistino kaj reĝisorino * [[1972]]: [[Roland Steinacher]], aŭstra historiisto * [[1977]]: [[Géza Asztalos]], hungara aktoro * [[1977]]: [[Erwin Gáll]], rumania hungara arkeologo * [[1979]]: [[Roberto Saviano]], itala verkisto kaj ĵurnalisto * [[1987]]: [[Orsolya Láng]], rumania hungara poetino, fotistino == Mortoj == * [[530]]: [[Felikso la 4-a]], papo, sanktulo * [[1253]]: [[Dōgen]], japana [[bikŝuo]], fondinto de la budhisma skolo [[sōtō]] de [[zeno]] (n. [[1200]]) * [[1253]]: [[Venceslao la 1-a (Bohemio)|Venceslao la 1-a]], reĝo de Ĉeĥio (n. [[1205]]) * [[1345]]: [[Henriko Plantaĝeneto (3-a grafo de Lancaster)|Henriko Plantaĝeneto]], angla [[grafo]] (n. [[1281]]) * [[1457]]: [[Petro la 2-a (Bretonio)|Petro la 2-a]], [[Listo de regantoj de Bretonio|duko de Bretonio]] (n. [[1418]]) * [[1482]]: [[Filiberto la 1-a de Savojo]], duko de [[Savojo]] kaj [[Piemonto]] (n. [[1465]]) * [[1520]]: [[Selim la 1-a]], [[sultano]] de [[Otomana Imperio]] (n. [[1470]]) * [[1539]]: [[Guru Nanak]], fondinto kaj [[guruo]] de [[sikismo]] (n. [[1469]]) * [[1554]]: [[Francisko Vázquez de Coronado]], hispana konkeranto, malkovrinto de [[Nov-Meksikio]], [[Arizono]], [[Koloradio]] kaj [[Kansaso]] (n. [[1510]]) * [[1658]]: [[Georg Philipp Harsdörffer]], germana poeto (n. [[1607]]) * [[1566]]: [[Johannes Agricola]], germana [[humanismo|humanisto]] kaj protestanta reformisto (n. [[1494]]) * [[1691]]: [[Johano Georgo la 3-a (Saksio)]], germana princelektisto kaj regna marŝalo (n. [[1647]]) * [[1752]]: [[Péter Apor]], hungara magnato kaj historiisto (n. [[1676]]) * [[1768]]: [[Inocențiu Micu-Klein]], episkopo de [[rumana grek-katolika eklezio]] (n. [[1692]]) * [[1774]]: [[Klemento la 14-a]], papo, franciskano, teologo (n. [[1705]]) * [[1776]]: [[Nathan Hale]], usona [[kapitano]] de la [[Kontinenta Armeo]] dum [[Usona Revolucio]], unua spiono kaj [[nacia heroo]] (n. [[1755]]) * [[1797]]: [[Christiane Becker-Neumann]], germana aktorino (n. [[1778]]) * [[1814]]: [[August Wilhelm Iffland]], germana aktoro kaj dramisto (n. [[1759]]) * [[1826]]: [[Johann Peter Hebel]], germana verkisto, parlamentano (n. [[1760]]) * [[1828]]: [[Ŝaka]], tribestro kaj ŝtatestro de [[zuluoj]], unuiginto de la [[tribo]]j (n. ĉirkaŭ [[1787]]) * [[1830]]: [[Johann Georg Lingemann]], germana pedagogo kaj lernejestro (n. [[1770]]) * [[1837]]: [[William George Horner]], brita matematikisto (n. [[1786]]) * [[1848]]: [[James Dunlop]], aŭstralia astronomo (n. [[1793]]) * [[1859]]: [[Sámuel Prepelitzay]], hungara advokato, teatromecenato (n. [[1790]]) * [[1873]]: [[August Breithaupt]], germana mineralogo (n. [[1791]]) * [[1883]]: [[Ferdinand Breunung]], germana komponisto, dirigento kaj pianisto (n. [[1791]]) * [[1893]]: [[Mózes Berde]], hungara advokato kaj politikisto (n. [[1815]]) * [[1902]]: [[József Bokor (aktoro)|József Bokor]], hungara aktoro (n. [[1838]]) * [[1906]]: [[Oscar Levertin]], sveda verkisto, profesoro (n. [[1862]]) * [[1912]]: [[Győző Gyárfás]], hungara inĝeniero pri ŝosekonstruado (n. [[1855]]) * [[1914]]: [[Alain-Fournier]], franca verkisto (n. [[1886]]) * [[1921]]: [[Ivan Vazov]], bulgara verkisto, historiisto, politikisto (n. [[1850]]) * [[1932]]: [[Saxton Payson]], usona operkantisto, [[Esperanto-verkisto]] kaj tradukisto, prezidanto de [[Esperanto-Asocio de Norda Ameriko]] (n. [[1842]]) * [[1938]]: [[Tamás Emőd]], hungara poeto, ĵurnalisto, verkisto (n. [[1888]]) * [[1949]]: [[Sam Wood]], usona [[filmreĝisoro]] (n. [[1883]]) * [[1956]]: [[Frederick Soddy]], angla kemiisto Nobelpremiita (n. [[1877]]) * [[1965]]: [[János Bing]], hungara vinkomercisto, artaĵkolektisto kaj aktoro (n. [[1883]]) * [[1969]]: [[Aleksandras Stulginskis]], prezidento de Litovio (n. [[1885]]) * [[1970]]: [[Janko Alexy]], slovaka [[eldonisto]], pentristo kaj verkisto (n. [[1894]]) * [[1976]]: [[Nazarena Caruana]], [[malta]] esperantisto, kunfondinto de [[Malta Esperanto-Societo]] (n. [[1935]]) * [[1985]]: [[Axel Springer]], germana eldonisto kaj ĵurnalisto, fondinto de eldona [[konzerno]] (n. [[1912]]) * [[1988]]: [[Rezső Sugár]], hungara komponisto kaj profesoro (n. [[1919]]) * [[1989]]: [[Irving Berlin]], usona komponisto kaj kantaŭtoro (n. [[1888]]) * [[1989]]: [[István Lakatos (muzikhistoriisto)|István Lakatos]], rumania hungara muzikhistoriisto (n. [[1895]]) * [[1990]]: [[Gizella B. Fejér]], rumania hungara tradukistino (n. [[1922]]) * [[1995]]: [[Alfred Böhm]], aŭstra aktoro (n. [[1920]]) * [[2003]]: [[Armand Pien]], belga televida veterprognostisto (n. [[1920]]) * [[2007]]: [[Marcel Marceau]], franca aktoro (n. [[1923]]) * [[2013]]: [[Álvaro Mutis]], kolombia poeto, romanisto kaj [[eseo|eseisto]] (n. [[1923]]) * [[2019]]: [[Sándor Sára]], hungara reĝisoro kaj kameraisto (n. [[1933]]) * [[2022]]: [[Jorge Fons]], meksika filmreĝisoro (n. [[1939]]) * [[2022]]: [[Edward Mosberg]], pola judo travivinta [[holokaŭsto]]n (n. [[1926]]) * [[2023]]: [[Giorgio Napolitano]], prezidento de Italio 2006-2015 (n. [[1925]]) * [[2025]]: [[Spiros Sarafian]], greka esperantisto (n. [[1940]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Sankta Fokas]], kristana sanktulo ** [[Teba legio]]: [[Maŭrico]], sanktulo ** [[Emmeram el Ratisbono]], franca sanktulo, martiro ** [[Tomás de Villanueva]], hispana aŭgustenano, ĉefepiskopo de [[Valencio]] * [[Nacia tago]] en [[Malio]]: proklamo de la sendependeco ([[1960]]) * Monda Tago sen [[Aŭtomobilo]] * [[Balta tago de unueco]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''22-a de septembro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:22-a de septembro| ]] [[Kategorio:Septembro|22]] [[Kategorio:22-a tago de la monato|#09]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0922]] 7sabr6w9oemm011c1jqxqqbdwcorw01 0 7503 9367816 9337746 2026-05-06T18:20:25Z ~2026-27558-14 256436 /* Etimologio */ 9367816 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Juan de Zúñiga dibujo con orla.jpg|eta|250ra|'''[[Antonio de Nebrija]]''' instruanta gramatikon ĉe la [[mecenato]] Juan de Zúñiga. Bildo de la ''Introductiones latinae'', [[1481]].]] [[Dosiero:Priscianus della Robbia OPA Florence.jpg|eta|250ra|[[Prisciano]], aŭ la Gramatikisto, marmoraĵo kiu datas de 1437-1439 el la kampanilo de [[Florenco]], Italio, fare de [[Luca della Robbia]]. La bildo montras alegorion de la gramatikisto.]] '''Gramatiko''' (de la [[greka lingvo|greka]] ''gramma'' = litero, ''grammatiké'' = kapablo skribi kaj legi) estas sistemo de lingvaj esprimiloj kaj formoj hierarkie aranĝitaj kaj komprenataj kiel [[regulo|regularo]] de konkreta [[lingvo]]. "Gramatiko" ankaŭ povas signifi la fakon de [[lingvistiko]] studanta tiujn regulojn de lingvo. ''Gramatikisto'' estas la profesio de tiu kiu dediĉas sin ĉu al verkado ĉu al studado kaj instruado de gramatiko ĝenerale aŭ de unu partikulare. Ĝi konsistas precipe el du kernaj branĉoj nome :[[Morfologio (lingvo)|Morfologio]] (inkluzive [[vortfarado]]) - la interna formo de [[vorto]]j, kaj ties ŝanĝiĝoj :[[Sintakso]] - la aranĝo de vortoj en frazoj kaj subfrazoj sed fakte plej gramatikistoj kaj fakuloj parolas pri kvar niveloj de studado kaj aplikado, nome la jenaj: * Nivelo [[fonetiko]]-[[Fonologio|fonologia]]. * Nivelo [[Sintakso|sintaksa]]-[[Morfologio (lingvo)|morfologia]]. * Nivelo [[Leksiko|leksika]]-[[Semantiko|semantika]]. * Nivelo [[Pragmatiko|pragmatika]]. Foje oni limigas la uzadon de la termino ''gramatiko'' al la reguloj kaj principoj kiujn difinas la dua el tiuj menciitaj niveloj. Tamen, la separo de la niveloj ne estas tute klara ĉar kelkaj gramatikaj reguloj realiĝas en la nivelo fonetik-fonologia kaj same ekzistas semantikaj aspektoj aŭ kriterioj kiuj utilas por decidi kiam difinita konstruero estas gramatika. Oni ankaŭ povas distingi inter ''priskriba'' kaj ''instrua'' (''normiga'' aŭ ''ordona'') gramatiko. La unua studas kiel la ordinaraj parolantoj de iu lingvo uzas sian lingvon, kaj el tiuj observoj tezas gramatikajn regulojn. La alia studas la lingvouzon en bonaj aŭ modelaj fontoj (gravaj aŭtoroj, ktp), aŭ tradiciaj priskriboj de gramatiko en la difina lingvo, kaj faras konsilojn aŭ regulojn pri kiel la parolantoj de la lingvo parolu aŭ skribu. En [[Esperanto]], pro la aparta statuso de nia [[Fundamento de Esperanto|Fundamento]], la du formoj de gramatiko pli ol alilingve kunfandiĝas. == Etimologio == [[Dosiero:Dionysius Thrax. Grammar. Davidson. 1874. Portada.jpg|eta|Kovrilpaĝo de la unua anglalingva traduko de la ''Téĥne Grammatiké'' de [[Dionizio de Trakio]], fare de Thomas Davidson, publikigita en [[1874]].]] La termino ''gramatiko'' derivas el la [[latina]] ''[ars] grammatĭca'',<ref>DRAE, gramática, [http://dle.rae.es/?id=JQukZIX] alirita la 6an de Februaro 2016.</ref> kaj tiu de la [[greka lingvo|greka]] esprimo γραμματικῆ [τέχνη] (''grammatikḗ téĥne''), kie ''téĥne'' signifis «arton» aŭ «teknikon» kaj ''grammatikḗ'', derivita el γράμμα (''grámma'', «litero»), signifis «de la literoj».<ref name=fundeu>http://www.fundeu.es/noticias-articulos-la-palabra-del-dia-gramatica-6205.html{{404|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} La palabra del día: Gramática, 11a de Oktobro 2010, Alirita la 5an de Marto 2012, Fudéu, Fundación del Español Urgente.</ref> Por la [[Antikva Grekio|antikvaj grekoj]], tiu «arto de la literoj» enhavis ĉiun aspekton de la parolo: [[ortografio]], [[sintakso]], interpretado de la tekstoj kaj eĉ la [[Literatura kritiko|literaturan kritikon]]; tio estas, enhavis grandan parton de tio kion nuntempe oni konsideras ene de [[filologio]], ĉu kiel gramatiko ĉu kiel [[retoriko]].<ref name=fundeu/> Estis [[Dionizio de Trakio]], en sia ''Téĥne Grammatiké'' (1a jarcento a.K.), kiu establis terminaron kiun heredos la postaj okcidentaj gramatikoj, el la [[Antikva Romo|latinaj]].<ref name=fundeu/> La [[Antikva Romo|antikvaj romianoj]], kun ĉefe [[Elio Donato]], kreis la terminon ''litteratura'' (de ''littera'', «litero») kiun ili rezervis por la [[historio|historia]] kaj interpreta aspektoj, dum ili konservis la [[grekismo]]n ''grammatica'' por la aro de normoj kaj reguloj.<ref name=fundeu/> == Tipoj de gramatiko == Inter la ĉefaj tipoj de gramatiko aŭ vidpunktoj en la studo de la gramatiko troviĝas la jenaj: * La '''[[Preskribismo (lingvoscienco)|preskriba gramatiko]]''', aŭ '''norma gramatiko''', estas tiu kiu prezentas normojn de uzado por specifa lingvo, cele al malkonsilado pri la lingvaj konstruaĵoj nenormigitaj. La tradicia gramatiko estas tipe preskriba. Tiu tipo de gramatiko estas bazita kutime sur la prestiĝa dialekto ene de parola komunumo, kaj plej ofte malkonsilas kelkajn lingvajn konstruaĵojn kiuj estas oftaj inter la sociekonomiaj aŭ kulturaj grupoj kaj kiuj ekuziĝas en sociaj grupoj pli altaj cele al imitado de la konduto de tiuj. Kvankam la preskriba gramatiko ankoraŭ kutime uzatas en [[pedagogio]] kaj en la instruado de fremdaj lingvoj, ĝi estis perdinta gravecon en la moderna akademia lingvistiko, kaj aktuale ĝi preskriba nur subaron de la uzado de la lingvo. [[Dosiero:GDLE.jpg|eta|maldekstre|250ra|Priskriba gramatiko de la hispana lingvo.]] * La '''[[priskriba gramatiko]]''' celas priskribi la aktualan aŭ faktan uzadon de lingvo, evitante juĝi per preskriba maniero. Ĝi ligiĝas al difinita parolkomunumo kaj celas havigi regulojn de uzado por ĉiu ajn [[vorto]] konsiderata gramatike ĝusta en tiu komunumo. * La '''[[tradicia gramatiko]]''' estas la kolekto de ideoj pri gramatiko kiun la okcidentaj socioj estis heredintaj de Grekio kaj Romio. La preskriba gramatiko estas formulita kutime per terminoj de la preskribaj konceptoj hereditaj de la tradicia gramatikaro. La moderna priskriba gramatiko celas korekti la erarojn de la tradicia gramatiko, kaj ĝeneraligas sian limigan normaron por eviti limigi la lingvojn al la modelo de la [[Latino]]. * La '''[[funkcia gramatiko]]''', estas ĝenerala rigardo al la organizado de la [[natura lingvo]], formulita de [[Simon Dik]], kiu konsideras tri bazajn normojn de kongruado: tiu tipologia, kiu implikas la aplikadon de reguloj al ajna lingvo, tiu pragmatika, kiu intencas la aplikadon de la frazoj al la interagado en la komunikado, kaj la psikologia, pro kio ĝi klopodas esti kongruebla kun la psikologiaj mekanismoj implikitaj en la proceduro de natura lingvaĵo.<ref>[http://home.hum.uva.nl/fg/theory_func_gram.html#02 Standards of adequacy] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200222222003/http://home.hum.uva.nl/fg/theory_func_gram.html#02 |date=2020-02-22 }} functionalgrammar.com</ref> * La '''[[Genera sintakso|genera gramatiko]]''' La genera sintakso estas teorio pri frazostrukturo kaj gramatika kapablo ĉe homoj. Alivorte, ĝi studas ĉiujn eblajn strukturojn en naturaj lingvoj. Branĉo de la ĝenerala lingvistika teorio (psikolingvistiko) estas bazita sur la genera gramatiko, disvastigita ĉefe de [[Noam Chomsky]] el kio derivas la tiel nomita [[Generativa lingvistiko]]. * La '''[[Formala gramatiko|formalaj gramatikoj]]''' aperas en [[komputa lingvoscienco]]. La sintakso de ĉiu lingvaĵo de programado difiniĝas fakte per formala gramatiko. En teorio de la informadiko kaj en matematiko, la formala gramatiko difinas [[Formala lingvo|formalajn lingvojn]]. Formala gramatiko en la teorio de formalaj lingvoj estas metodo de priskribo de formala lingvo. Ĉiu formala lingvo '''L''' bazas sur iu finkvanta [[alfabeto]] '''A''' de literoj (simboloj). Alivorte, gramatiko estas metodo (matematika aparato) de distingo de propozicioj, konstruitaj sur la bazo de alfabeto '''A''', apartenantaj al lingvo '''L''' de ĉiuj literaj sekvencoj el alfabeto '''A'''. == Historio de la gramatika teorio == [[Dosiero:Aelius Donatus from Nuremberg Chronicle.jpg|eta|dekstre|Gramatikisto [[Elio Donato]] en la [[Nurenberga Kroniko]].]] [[Dosiero:Antonio de Nebrija Introductiones latinae 1550.jpg|eta|Kovrilpaĝo de la ''Grammatica Antonii Nebrissensis'', 1492.]] [[Dosiero:Adam Bohorič - Zimske urice proste.pdf|eta|dekstre|''Arcticae horulae succisivae''.]] [[Dosiero:1735 Grammar of Hebrew by Judah Monis.jpg|eta|200ra|Anglalingva gramatiko de la [[hebrea lingvo]] fare de Judah Monis, publikigita la unuan fojon en [[1735]] por la lernantoj de Harvardo.]] La gramatika [[teorio]] evoluis pere de la uzado kaj la disigado de la homaj loĝantaroj kaj la reguloj pri la uzado de la lingvo kutime aperis je la apero de la skribo. La plej antikva gramatiko konata estas la ''Astadhiaia'', nome studo pri la [[sanskrito]], verkita de [[Panini]], en la [[Hindio|Antikva Hindio]], ĉirkaŭ la jaro [[5-a jarcento a.K.|480 a.n.e.]] kaj ankaŭ tiu de Ĝaska el la 6a aŭ 4a jarcento a.n.e., do ankoraŭ en la [[Ferepoko]].<ref>The Editors of Encyclopaedia Britannica (2013). [https://www.britannica.com/topic/Ashtadhyayi Ashtadhyayi, Work by Panini.] [[Encyclopædia Britannica]]. Alirita la 23an de aprilo 2020., citaĵo: "Ashtadhyayi, Sanskrit Aṣṭādhyāyī (“Eight Chapters”), Sanskrit treatise on grammar written in the 6th to 5th century BCE by the Indian grammarian Panini."</ref> Sekvis liaj komentistoj Pingala (ĉirkaŭ 200 a.n.e.), Katĝaĝana, kaj Patanjali (2a jarcento a.n.e.). Tolkāppiyam, la plej frua gramatikisto de [[Tamila]], estas plej ofte datita antaŭ la 5a jarcento n.e. Ankaŭ [[Babilonio|Babilonianoj]] faris fruajn klopodojn por lingvopriskribo.<ref>McGregor, William B. (2015). Linguistics: An Introduction. Bloomsbury Academic. pp. 15–16. ISBN 978-0-567-58352-9.</ref> Kvankam [[Sokrato]], [[Aristotelo]] kaj aliaj saĝuloj de la antikveco filozofiis pri gramatiko, la unua kompleta traktaĵo de greka gramatiko estis tiu komponita de [[Krato de Malos]] ([[2-a jarcento a.K.]]). Fakte la gramatiko aperis kiel fako jam en la [[Helenisma Epoko|Helenisma epoko]] ekde la 3a jarcento a.n.e. antaŭen kun aŭtoroj kiel [[Riano]] kaj [[Aristarko de Samotrako]]. La plej antikva konata gramatika manlibro estas la "Arto de gramatiko" (Τέχνη Γραμματική), nome resuma gvidilo por paroli kaj verki klare kaj efektive, verkita de la antikva greka fakulo [[Dionizio de Trakio]] (ĉirkaŭ 170 – ĉirkaŭ 90 a.n.e.), nome studento de Aristarko de Samotrako kiu fondis skolon en la greka insulo [[Rodoso]].<ref name="Casson">Casson, Lionel (2001). [https://books.google.es/books?id=ECBkVPQkNSsC&printsec=frontcover&dq=Lionel+Casson+Libraries+in+the+Ancient+World&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q=Library%20of%20Alexandria&f=false Libraries in the Ancient World.] New Haven, Connecticut: Yale University Press. p. 45. ISBN 978-0-300-09721-4.</ref> La gramatiko de Dionizio de Trakio restis la ĉefa gramatika [[lernolibro]] por lernantoj de la [[greka]] ĝis tiom malfrue kiom ĝis la 12a jarcento n.e.<ref name="Casson" /> La romianoj bazis siajn gramatikajn verkojn sur ĝi kaj ties baza formato restis la bazo por gramatikaj gvidiloj en multaj lingvoj eĉ ĝis nun.<ref name="Casson" /> Latinaj gramatikistoj disvolvigis la grekajn modelojn ekde la 1a jarcento a.n.e., per la verkoj de aŭtoroj kiel [[Lucio Orbilio Pupilo|Orbilio Pupilo]], [[Remio Palemono]], [[Marko Valerjo Probo]], [[Marko Verrio Flako]] kaj [[Emilio Asper]]. Aliflanke la ''Ars Grammatica'' de [[Elio Donato]] ([[4-a jarcento]]) hegemoniis en la gramatika studado dum la [[Mezepoko]]. Gramatiko de [[malnovirlanda lingvo]] originiĝis en la 7a jarcento per la ''Auraicept na n-Éces'', verkita de fakulo nomita Longarad. Gramatiko de [[araba lingvo]] originiĝis kun Abu al-Asŭad al-Du'ali en la 7a jarcento. La unuaj traktaĵoj pri gramatiko de [[hebrea lingvo]] aperis en la [[Meza mezepoko]], en la kunteksto de [[Miŝno]] ([[ekzegezo]] de la [[Hebrea Biblio]]). La [[Karaismo|karaima]] tradicio originiĝis en la [[Abasida Kaliflando|Abasida]] [[Bagdado]]. La "Dikduk" (10a jarcento) estas unu el la plej fruaj gramatikaj komentarioj pri la Hebrea Biblio.<ref>G. Khan, J. B. Noah, The Early Karaite Tradition of Hebrew Grammatical Thought (2000)</ref> [[Abu Ibrahim ibn Barun|Ibn Barun]] en la 12a jarcento komparis la hebrean lingvon kun la araba en la islama gramatika tradicio.<ref>Pinchas Wechter, ''Ibn Barūn's Arabic Works on Hebrew Grammar and Lexicography'' (1964)</ref> Li estis konata ĉefe pro sia influa libro titolita "La libro de komparo inter la hebrea kaj la araba lingvoj", en kiu li skizas paralelojn inter centoj da arabaj kaj hebreaj vortoj.<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/hebrew-linguistic-literature Linguistic Literature, Hebrew] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303175321/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0013_0_12561.html |date=2016-03-03 }} [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.jewishvirtuallibrary.org%2Fjsource%2Fjudaica%2Fejud_0002_0013_0_12561.html arkive], artikolo de [[Encyclopedia Judaica]], en la Jewish Virtual Library</ref> Lia verko tiel estas grava referenco ne nur por la vortotrezoro sed ankaŭ por gramatiko; fakte la verko havas du partojn: nome [[leksiko]] kaj gramatiko. Laŭ Moŝe ibn Ezra, Ibn Barun estis komparinta la hebrean ankaŭ al la latina kaj al [[berbera]], tamen tiu laboro ne estis tiom tiaman sukceson. Apartenanta al la ''[[trivium]]'' de la [[Sep liberaj artoj]], gramatiko estis instruata kiel kerna fako tra la tuta [[Mezepoko]], sekvanta la influon de aŭtoroj el la [[Malfrua Antikveco]], kiel [[Prisciano]]. Traktado de nacilingvoj startis laŭgrade dum la [[Meza mezepoko]], kun izolaj verkoj kiel la [[Unua Gramatika Traktaĵo]] (aŭ Fyrsta málfræðiritgerðin) nome anonime-aŭtorita verkaĵo de la 12-a jarcento pri la fonologio de la [[Norena lingvo]] aŭ Maljuna Islanda lingvo, sed iĝis mejloŝtona nur en la periodoj de la [[Renesanco]] kaj de la [[Baroko]]. En 1486, [[Antonio de Nebrija]] publikigis ''Introductiones latinae'' kiel kontrasto de la latinida popola lingvo al Latino, kaj la unuan gramatikon de la [[Hispana lingvo]], nome ''[[Gramática de la lengua castellana]]'', en 1492, samjare de la malkovro de Ameriko fare de eŭropanoj. La "Gramática castellana" (Kastililingva gramatiko) estis verko per kiu li estas ĝis hodiaŭ konata. Tiu ĉi estis la unua gramatiko de [[vulgara latina|vulgara lingvo]] verkita en [[Eŭropo]]. Tiu libro estos grava por la estonteco de la [[kastilia lingvo]], kiu ekde tiam estos ankaŭ la lingvo de [[Hispanio]], kiu fakte ekekzistis nur post la morto de la [[Katolikaj Gereĝoj]], tio estos je la komenco de la [[Hispana Imperio]] kaj ial Nebrija verkis tiun libron por forte apogi la uzadon de tiu lingvo en politikaj kaj imperiismaj aferoj kiel oficiala komunikilo de tiu naskiĝonta imperio. Dum la [[Itala Renesanco]] de la [[16-a jarcento]], la ''Questione della lingua'' estis la diskuto pri la statuso kaj ideala formo de la [[itala lingvo]], iniciatita de la verko de [[Dante]] nome ''[[De vulgari eloquentia]]''. En la unua libro (el kvar), Dante studas la rilaton inter la Latino kaj la [[gepatra lingvo]], kaj la serĉado de "eminenta" gepatra lingvo en la areo de [[Italio]]; la dua libro estas analizo de literatura poezio. Latinaj eseoj estis tre popularaj en la [[Mezepoko]], sed Dante faris kelkajn plinovigojn en sia verko: unue, la temo (verkado en gepatra lingvo) estis malofta temo en literatura diskutado tiame. Ankaŭ grave estis kiel Dante alproksimiĝis al tiu temo; tio estas, la argumento por doni al la gepatra lingvo la saman dignecon kaj legitimecon kiun la Latino tipe ricevas. Finfine, Dante verkis tiu eseon por analizi la originon kaj la [[filozofio]]n de la gepatra lingvo, ĉar, en sia opinio, tiu lingvo ne estis io stata, sed io kiu evoluas kaj bezonas historian kuntekstigon. Tiukadre [[Pietro Bembo]] publikigis ''Prose della volgar lingua'' en Venecio en 1525. Fine de la jarcento la unua gramatiko de la [[slovena lingvo]] estis verkita en 1583 fare de [[Adam Bohorič]]. En [[1584]], li publikigis sian plej elstaran verkon, nome ''Arcticae horulae succisivae'' (Liberaj vintraj horoj).<ref>[https://books.google.es/books?id=3p9iAAAAMAAJ&q=adam+bohori%C4%8D&dq=adam+bohori%C4%8D&hl=sl&ei=ZWr8TaeoBJGPswab-_TyDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y "Zimske urice proste - Adam Bohorič, Jože Toporišič - Google Knjige".] Books.google.com. 2008-04-30. Alirita la 24an de aprilo 2020.</ref> La libro, verkita en Latino, estis la unua gramatiko de slovena kaj la unua slovena normiga gvidilo. Ĝi estis adaptita kaj republikigita kiel ''Grammatica latino-germanico-slavonica'' en [[1715]] fare de Janez Adam Geiger. En tiu verko, Bohorič kodigis la unuan slovenan alfabeton, nune nomata Bohorič-a alfabeto. Ĝi estis uzata ĝis la 1840-aj jaroj, kiam ĝi estis anstataŭata de la [[Ljudevit Gaj|Gaj-a latina alfabeto]]. Gramatikoj de ne-eŭropaj lingvoj ekestis kompilitaj por la celoj de [[kristanigo]] de alkontinentaj popoloj kaj kiel [[Versioj de la Biblio|tradukoj]] de la [[Biblio]] ekde la 16-a jarcento antaŭen, kiel ĉe la ''Grammatica o Arte de la Lengua General de los Indios de los Reynos del Perú'' (1560), kaj gramatiko de la [[Keĉua lingvaro|Keĉua lingvo]] fare de Fray Domingo de Santo Tomás.<ref>En la hispanlingva vikipedia artikolo "Arte (gramática)" oni listigas ses gramatikojn fare de hispanaj misionistoj de la 16a jarcento, dek unu de la 17a jarcento, dek kvar de la 18a jarcento kaj du de la 19a jarcento, preskaŭ ĉiuj de indiĝenaj lingvoj de Ameriko, sed ankaŭ kelkaj el Azio.</ref> Ekde la lasta parto de la [[18-a jarcento]], gramatiko estis ekkomprenita kiel subfako de la ĵus aperinta fako de la moderna [[lingvistiko]]. La ''Deutsche Grammatik'' de [[Jacob Grimm]] estis por la unua fojo publikigita en la [[1810-aj jaroj]]. Tiu fama ''Deutsche Grammatik'' (Germana Gramatiko) estis rezulto de lia pure filologia laboro. Li esploris la verkojn de pasintaj generacioj, el la humanistoj antaŭen, konsultante enorman kolekton de materialoj en la formo de teksteldonoj, vortaroj kaj gramatikoj, ĉefe nekritikaj kaj nefidindaj. Kelka laboro estis farita kiel komparo kaj determinado de ĝeneralaj reguloj, kaj la koncepto de kompara ĝermana gramatiko jam estis alproksimigita fare de la anglo George Hickes jam komence de la [[18-a jarcento]], en sia ''Thesaurus''. Ten Kate en Nederlando estis farinta valorajn kontribuojn al la historio kaj komparo de la Ĝermanaj lingvoj. Grimm mem dekomence ne intencis inkludi ĉiujn lingvojn en sia Gramatiko, sed li tuj trovis, ke la [[Malnovaltgermana lingvo]] postulis esti [[Gota lingvo]], kaj ke la lastaj stadioj de la Germana ne povas esti komprenataj sen helpo de aliaj [[Okcidentĝermana lingvaro|okcidentĝermanaj]] lingvovariaĵoj inklude la anglan, kaj ke la [[Norda mezepoka literaturo]] ne povas esti ignorita. La unua eldono de la unua parto de la "Gramatiko", kiu aperis en 1819, traktis la fleksiojn de ĉiuj tiuj lingvoj, kaj inkludis ĝeneralan enkondukon en kiu li postulis la gravon de historia studo de la [[germana lingvo]] kontraŭ la preskaŭ-filozofiaj metodoj tiam modaj.<ref name="Sweet" >Sweet, Henry (1911). [https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Grimm,_Jacob_Ludwig_Carl "Grimm, Jacob Ludwig Carl".] En Chisholm, Hugh (eld.). [[Encyclopædia Britannica]]. 12 (11a eld.). Cambridge University Press. pp. 600–602. Alirita la 24an de aprilo 2020.</ref> [[Dosiero:Elisabet Ney - Bust of Jacob Grimm (1856-58).jpg|eta|Marmora busto de [[Jacob Grimm]] fare de Elisabet Ney, ĉizita en 1856–58 en Berlino, nome tro jardekojn post la apero de la Germana Gramatiko.]] En 1822 la ''Deutsche Grammatik'' de [[Jacob Grimm]] aperis en dua eldono (reale kiel nova verko, ĉar, kiel Grimm mem diras en la prefaco, li devis "fortranĉi la unuan rikolton ĝisgrunde"). La konsiderinda salto inter la du stadioj de la disvolvigo fare de Grimm mem de tiuj eldonoj estas montrata per la fakto ke la dua volumo frontas la fakon [[fonologio]]n en 600 paĝoj – pli ol duono de la volumo. Grimm estis konkludinta, ke ĉia filologio devas esti bazita sur rigora aliĝo al la reguloj de la sonŝanĝo, kaj poste li neniam devojiĝos el tiu principo. Tio havigis al ĉiuj liaj esploroj konsiston kaj konvinkoforton, kio mankis en la studado de filologio ĝis tiam.<ref name="Sweet" /> La Gramatiko estis pluigita en tri volumoj, kiuj traktis esence derivadon, vortofaradon kaj [[sintakso]]n, el kiuj la lastqa restis nefinita. Grimm tiam komencis trian eldonon, el kiu nur unu parto, traktanta la vokalojn, aperis en 1840, ĉar lia tempo kaj energio estis en tiu epoko dediĉita partikulare al la vortaro. La Gramatiko famis pro sia kompleteco, metodo kaj detalaro, kun ĉiuj punktoj ilustritaj de preskaŭ elĉerpiga materialamaso, kaj ĝi utilis kiel modelo por ĉiuj postaj esploristoj. La gramatiko de [[Friedrich Diez]] pri la [[Latinida lingvaro]] estis fundamentita tute sur la metodoj de Grimm, kiuj havis fortan influon sur la pli ampleksa studado de la [[Hindeŭropa lingvaro]] ĝenerale.<ref name="Sweet" /> La pritrobadora esplorado devigis Diez okupiĝi pri la unuigita provenca literatura lingvo. El tio naskiĝis verkoj konsiderataj hodiaŭ luliloj de la scienco pri la latinida lingvaro. En lia ''Grammatik der romanischen Sprachen'' (1836-43) unuafoje esploritis latinidaj lingvoj pri siaj parencaj rilatoj unu al la alia laŭ la severa metodo starigita de Jacob Grimm. Samtempe estis refutitaj la teorioj de Raynourd pri la [[okcitana lingvo]] kiel ligilo historia inter la [[latina lingvo]] kaj ties idoj. La verko furoris. Ĝia suplemento estis la vortaro ''Etymologische Wörterbuch der romanischen Sprachen'' (1853), per kiu la epoko de fantaziozaj [[etimologio]]j ekz. de Gilles Ménage finiĝis kaj la etimologia fako akiris novan elanon. Kiam Diez komencis siajn lingvistikajn esploradojn estis nur malmultaj eldonoj de malnovaj romanidaj tekstoj je dispono. Ŝtopi tiun ĉi truon estis la firma volo de Diez dum la pli malfruaj jaroj. Li fondis skolon laŭ la ekzemplo de tiu de Karl Lachmann kaj eldonigis en 1846, 1852 kaj 1865 tekstojn malnovajn kiuj ĝis hodiaŭ estas la fundamento de ĉiuj etimologiaj esploradoj koncerne la lingvistike sed ankaŭ socie ege interesan transiron de la latina lingvo al la latinida lingvaro. La Kompargramatiko (''Vergleichende Grammatik des Sanskrit, Zend, Griechischen, Lateinischen, Litthauischen, Altslawischen, Gotischen und Deutschen'') de [[Franz Bopp]], nome startejo de la moderna [[Kompara lingvoscienco]], aperis en 1833. La malkovroj de Bopp estis unu el la fundamentaj sciencaj akiroj de la komenciĝanta [[19-a jarcento]]. Liaj esplormetodoj vole nevole ege influis ankaŭ aliajn sciencajn disciplinojn de [[antropologio]], proto- kaj prahistorioj, religia historio, historio de jurscienco, kulturhistorio. La formala gramatiko estas kodigo de la uzado disvolvigita baze sur la [[observado]]. Kiam oni starigis kaj disvolvigis la [[regulo]]jn, povis aperi la preskriba koncepto, kiu ofte kreis fendon inter la tiutempa uzado kaj tio akceptita kiel ĝusta. La lingvistoj konsideras plej ofte, ke la [[preskriba gramatiko]] ne havas ajnan justigon escepte la estetika plaĉo de ties aŭtoroj. Iel ajn, la preskriboj permesas al la [[socilingvistiko]] klarigi la kialojn, pro kiuj difinita socia grupo uzas diferencigajn lingvajn konstruaĵojn. La formala studado de la gramatiko estas grava parto de la [[edukado]] el la frua aĝo ĝis la alta eduksistemo, kvankam la reguloj, kiujn oni instruas en la [[lernejo]]j, ne konstituas gramatikon en la senco en kiu la lingvistoj uzas la terminon, ĉar ili estas preskribaj anstataŭ priskribaj. La [[Konstruita lingvo|konstruitaj lingvoj]] estas tre abundaj en la aktualo. Multaj —kiaj [[Esperanto]]— estis desegnitaj por helpi en la homa komunikado, aŭ la [[lojban]], tre kongruebla kun artefaritaj lingvoj. Oni kreis ankaŭ lingvojn kiel parto de fikcia mondo (kiaj la [[klingono]] kaj la [[quenya]]), kaj ĉiu el ili havas sian propran gramatikon. == Apartaj fakoj == [[Dosiero:Nikolai Trubetzkoy.jpg|eta|dekstre|180ra|Nikolaj Trubetzkoj, fakulo pri Fonologio, 1920-aj jaroj.]] Rilataj fakoj estas: :[[Fonetiko]] kaj [[Fonologio]] - la studo de sonoj kaj sonkunmetoj kaj kiel tiuj povas ŝanĝi la konsiston de vortoj :[[Morfologio]] - la studo de [[vorto]]j, ties klasoj, kompono kaj variaĵoj :[[Sintakso]] - la studo de la grupigo de vortoj en [[sintagmo]]j, de tiuj en [[frazo]]j kaj de tiuj en [[teksto]]j :[[Semantiko]] - la studo de lingva signifo :[[Pragmatiko]] - la studo de la praktika uzado de la [[lingvo]] :[[Etimologio]] - la historio kaj origino de vortoj :[[Onomastiko]] - historio de propraj nomoj :[[Ortografio]] - literumado kaj [[skribmaniero]] :[[Leksikologio]] - branĉo de [[lingvistiko]], kiu esploras leksikan signifon :[[Leksikografio]] - la arto aŭ scienco fari [[vortaro]]jn :[[Dialektologio]] - la studo de la diskompono de lingvo en [[dialekto]]j, tiel ke lingvo havas plenan gramatikon, dum dialekto tute ne aŭ nur kelkaj apartajn diselementojn. == Gramatikaj elementoj == <div class="references-small" style="column-count:4;"> * [[Adjekto]] * [[Adverbo]] * [[Artikolo (gramatiko)|Artikolo]] * [[Aspekto|Gramatika aspekto]] * [[Fleksio]] * [[Genro (gramatiko)|Genro]] * [[Imperativo]] * [[Infinitivo]] * [[Interjekcio]] * [[Kazo (gramatiko)|Kazo]] * [[Komplemento (gramatiko)|Komplemento]] * [[Konjugacio]] * [[Konjunkcio (gramatiko)|Konjunkcio]] * [[Kunmetita vorto]] * [[Gramatika nombro|Nombro]] * [[Parolparto]] * [[Pluralo]] * [[Postpozicio]] * [[Prepozicio]] * [[Pronomo]] * [[Singularo]] * [[Sintagmo]] * [[Komplemento (gramatiko)|Sintaksa komplemento]] * [[Sintakso]] * [[Sufikso]] * [[Superlativo]] * [[Substantivo]] * [[Verbo]] ** [[Verbotempo]] ** [[Transitiveco]] </div> == Gramatikoj == * [[Gramatiko de Esperanto]] * [[Gramatiko de Ido]] * [[Gramatiko de la angla]] === Gramatiko de Esperanto === {{Ĉefartikolo|Gramatiko de Esperanto|Fundamento de Esperanto}} La '''gramatiko de Esperanto''' estas la strukturo de vortoj, esprimoj, frazoj, kaj paragrafoj en Esperanto, malpli komplika ol la plimulto de naciaj lingvoj. Ĝi estas resumita en la 16 reguloj de la [[Fundamento de Esperanto]]; tiu temas pri jeno: {{Div col|cols = 4}} * 1.- [[Artikolo (gramatiko)|Artikolo]] * 2.- [[substantivo]]j, * 3.- [[adjektivo]]j, * 4.- [[numeralo]]j, * 5.- [[pronomo]]j, * 6.- [[verbo]]j, * 7.- [[adverbo]]j, * 8.- [[prepozicio]]j, * 9.- fonetika legado, * 10.- [[akcento]], * 11.- vortoj kunmetitaj, * 12.- neoj, * 13.- akuzativo de direkto, * 14.- [[je]], * 15.- fremdaj vortoj, kaj * 16.- [[apostrofo]]. {{Div col end}} == Edukado == [[Dosiero:FlexiónGato.png|eta|maldekstre|150ra|Eduksistema bildaro por la instruado de la gramatiko de substantivoj en la hispana lingvo: genroj kaj pluralo.]] [[Preskriba gramatiko]] estas instruata en baz- kaj mez-lernejoj. La anglalingva termino "grammar school" (''[[gramatika lernejo]]'' por baz-mez-lernejo) historie aludas al [[lernejo]] (ligita al [[katedralo]] aŭ [[monaĥejo]]) kiu instruas [[Gramatiko de Latino|Latinan gramatikon]] al estontaj pastroj kaj monaĥoj. En sia plej frua formo, "gramatika lernejo" referencis al lernejo kiu instruas studentojn kiel legi, kopii, interpreti kaj deklami la grekajn kaj latinajn poetojn (kiel [[Homero]], [[Vergilio]], [[Eŭripido]] kaj aliaj). Tio ne estu erare konfuzita kun la rilata, sed diferenca, nuntempaj britaj "grammar schools". [[Normiga lingvo]] estas la [[dialekto]] kiu estas promociita super aliaj dialektoj en verkado, edukado kaj pli amplekse konsiderita parolado, en la [[publika sfero]]; ĝi kontrastas kun la koncepto de [[nenormiga dialekto|regionaj dialektoj]], kiuj povas estis studobjektoj en akademia, [[priskriba lingvistiko]] sed kiuj estas rare instruataj preskribe. La normigita "[[gepatra lingvo|unua lingvo]]" instruata en bazlernejo povas esti celo de [[lingvopolitiko|politika]] polemiko, ĉar ĝi povas foje establi normigitan difinan naciecon aŭ [[etneco]]n. Ĵuse, oni faris klopodojn por aktualigi la gramatikinstruadon en baz-mez-edukado. La ĉefa fokuso estas eviti la uzadon de eksmodaj preskribaj reguloj favore al stablado de normoj bazitaj sur antaŭa priskriba esplorado kaj ŝanĝi la percepton pri relativa "ĝusteco" de la preskribaj normigaj formoj kompare kun la ne-normigaj dialektoj. [[Dosiero:Pedi Voseo El Salvador.jpg|eta|dekstre|300ra|Afiŝo en [[Salvadoro]] kie videblas uzo de skriba [[voseo]] (''Pedí'') for de la normiga gramatiko de la hispana lingvo, sed akceptate en lokoj de Hispanameriko.]] La hegemonio de la [[Pariza franca]] regis dumlonge sendefie laŭlonge de la historio de la moderna franca literaturo. La norma [[itala]] ne estas bazita sur la parolmaniero de la ĉefurbo, [[Romo]], sed sur la parolmaniero de [[Florenco]] pro la influo kiun Florencanoj havis sur la frua [[Itala literaturo]]. Simile, ankaŭ la norma [[hispana]] ne estas bazita sur la parolmaniero de la ĉefurbo, [[Madrido]], sed sur tiu de edukitaj parolantoj el pli nordaj areoj kiel [[Kastilio-Leono]] (vidu artikolon ''[[Gramática de la lengua castellana]]''). En [[Argentino]] kaj [[Urugvajo]] la hispana normo estas bazita sur la lokaj dialektoj de [[Bonaero]] kaj [[Montevideo]] ([[Rioplata hispana]]); tiu sudkonusa normo ne nur havas diferencojn pri vortotrezoro, prononcado ktp., sed ankaŭ kelkajn gramatikajn malsimilaĵojn, ekzemple la dua [[gramatika persono]] en verboj ([[voseo]]). La [[Portugala lingvo|portugala]] havas, ĝis nun, du oficialajn [[normiga lingvo|normigojn]], respektive la [[Brazila portugala]] kaj la [[Eŭropa portugala]]; en tiu okazo estas en la prononcado pli ol en la gramatiko la plej gravaj diferencoj. The [[Serba lingvo|serba]] variaĵo de [[Serb-kroata]] estas simile dividita; [[Serbio]] kaj la [[Respubliko Serba]] de [[Bosnio kaj Hercegovino]] uzas siajn proprajn distingajn normajn subvariaĵojn, kun diferencoj en la rekonstruoj (modifoj) de [[jato]]. La ekzisto kaj kodigo de distinga [[Montenegro|montenegra]] normo estas afero de polemiko: kelkaj traktas la [[Montenegra lingvo|montenegran]] kiel aparta normo kaj kelkaj pensas, ke ĝi estu konsiderata alia formo de serba. Fakte la militaj kaj politikaj okazaĵoj en la eks-Jugoslavio dum la fino de la 20a kaj komenco de la 21a jarcentoj ege influis en la apartigo de la diversaj variaĵoj el la [[Serb-kroata]], sed tio okazis ĉefe en vortotrezoro, esprimoj kaj ĝenerala uzado de la lingvo pli ol en gramatiko. La [[Norvega lingvo|norvega]] havas du normojn, nome ''[[Bokmål]]'' kaj ''[[Nynorsk]]''; la elekto inter ili estas celo de polemiko: ĉiu norvega municipo povas ĉu deklari unu kiel sia oficiala lingvo aŭ ĝi povas resti "lingvoneŭtrala". "Nynorsk" estas apogita de 27 procento de municipoj. La ĉefa lingvo uzata en bazlernejoj, elektita per referendumo ene de la loka lernodistrikto, normale sekvas la oficialan lingvon de sia municipo. La [[normiga germana]] aperis el la normigita kanzeleria uzado de la [[Fru-nova altgermana lingvo|frua germana]] en la 16a kaj 17a jarcentoj. Ĝis ĉirkaŭ 1800, ĝi estis preskaŭ nur verkita lingvo, sed nun ĝi estas tiom amplekse parolata ke plej el la iamaj [[Germanaj dialektoj]] estas preskaŭ formortintaj. La [[normiga ĉina]] havas oficialan statuson kiel parolata norma formo de la [[ĉina lingvo]] en la Popola Respubliko Ĉinio (PRĈ), la [[Respubliko Ĉinio]] (ROĈ) kaj en [[Singapuro|Respubliko Singapuro]]. Prononco en normiga ĉina estas bazita sur la loka akĉento de [[Mandarena ĉina]] el Luanping, Ĉengde en [[Hebejo]] proksime al [[Pekino]], dum la gramatiko kaj la sintakso estas bazitaj sur la moderna populara verkita ĉina. La [[moderna normiga araba]] estas rekte bazita sur la [[klasika araba]], nome la lingvo de la [[Korano]]. La [[Hindustana lingvo]] havas du normojn, nome la [[Hindia]] kaj la [[Urdua]]. En Usono, la ''Society for the Promotion of Good Grammar'' deklaris la 4an de marto kiel la "National Grammar Day"" (Nacia Tago de Gramatiko) en 2008.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://nationalgrammarday.com/|titolo=National Grammar Day: Brought to you by Grammar Girl and the Society for the Promotion of Good Grammar}}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Lingva tipologio]] * [[Deklinacio (gramatiko)]] * [[Generativa lingvistiko]] * [[Gramatika nazio]] * Gramatikaj [[Lingva elemento|elementoj]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * American Academic Press, The (eld.). William Strunk, Jr., et al. The Classics of Style: The Fundamentals of Language Style From Our American Craftsmen. Cleveland: The American Academic Press, 2006. ISBN 0-9787282-0-3. * Rundle, Bede. Grammar in Philosophy. Oxford: Clarendon Press; New York: Oxford University Press, 1979. ISBN 0-19-824612-9. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=gramat}} === Esperante === * [https://bertilow.com/pmeg/ Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko] de Bertilo Wennergren * [http://www.cfh.ufsc.br/~simpozio/Esperanto/Baza/frame-Esp.html Gramatiko de Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090912120220/http://www.cfh.ufsc.br/~simpozio/Esperanto/Baza/frame-Esp.html |date=2009-09-12 }} de Evaldo Pauli * [http://www.quaelibet.net/vortaro/Eo_0.html Vortaro de malfacilaĵoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160327191555/http://www.quaelibet.net/vortaro/Eo_0.html |date=2016-03-27 }} === Aliaj lingvoj === * [http://www.rae.es/recursos/gramatica/primera-gramatica Unua hispanlingva gramatiko] de la RAE de 1771, alirita la 6an de Februaro 2016. * [http://www.rae.es/recursos/gramatica/nueva-gramatica Nova hispanlingva gramatiko] de la RAE (interkonsentita kun la aliaj hispanlingvaj akademioj) de 2009-2011, alirita la 6an de Februaro 2016. * [http://www.rae.es/obras-academicas/gramatica de RAE] Pri studo de gramatiko * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Gramática|revizio=88911498}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Grammar|revizio=952255405}} {{Havenda artikolo|Gramatiko}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Gramatiko| ]] 02s8354weuu1g8kypywwdjw32bg5k1i 0 10006 9368077 8102904 2026-05-07T07:39:12Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368077 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Bedřich TITTL''' (naskiĝis [[1885]] - mortis la [[25-an de septembro]] [[1929]] en la urbo [[Spálené Poříčí]]<ref>[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/47977/edition/43214/content Nekrologo]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} en Esperanto-revuo</ref>) estis [[ĉeĥa esperantisto]]. Li estis laborejestro en la meblofabriko Heidelmayer en [[Pilzeno]]. Li estis redaktoro de ''[[La Progreso]]'' eldonata de la Esperanto-Klubo en [[Pilzeno]] kaj administrata de [[František Kavan]] antaŭ ol ĝi transiris al [[Prago]] en [[1924]]. Li zorgis, ke la organo sin turnu ne nur al la enlanda esperantistaro, sed informu ankaŭ la eksterlandon pri la agado de [[Ĉeĥoslovakio]]. La gazeto havis grandajn meritojn pri la reviviĝo de la movado post la unua mondmilito. Ĝia redaktoro Bedřich Tittl dediĉis al ĝi multan zorgon. Li estis tre bona stilisto kaj verkadis multon por sia gazeto. En ĝi aperis kontribuaĵoj de ĉiuj ĉeĥaj kunlaborantoj el la movado. Tamen ŝajnas, ke Tittl estis iom izolita en sia urbo, havante ĉirkaŭ si tre malmultajn lokajn kunlaborantojn. La ĉefa estis [[František Kavan]], kiu administris la gazeton. Formala eldonanto estis la Esperanto-Klubo en Pilzeno. Malgraŭ multa klopodo de la redaktanto la enhavo de la gazeto fariĝis iom griza. Organizajn celojn malutilis la cirkonstanco, ke la sidejo de la gazeto estis ekster la ĉefurbo. Krom [[Esperanto]] li studis funde ankaŭ [[Ido (lingvo)|Idon]]. == Artikolaro de Tittl == * '''„Amiki di la Linguo Internaciona“''' (La Progreso 1.-2./1918) * '''Riproĉoj''' (La Progreso 3.-4./1918) * '''Al nia liberiĝo''' (La Progreso 9./1918) * '''Faru vian devon''' (La Progreso 1-2./1919) * '''La necesa reformo''' (La Progreso 1-2./1919) * '''Pri la geografiaj nomoj''' (La Progreso 1-2./1919) * '''Esperanto en lernejojn''' (La Progreso 5.-6./1919) * '''La sorto de bohema volapükisto''' (La Progreso 5.-6./1919) * '''Por Slovakio''' (La Progreso 7./1919) * '''Por Těšín''' (La Progreso 8.-9./1919) * '''Atentu!''' (La Progreso 8.-9./1919) * '''La unua baloto en Ĉeĥoslovakio''' (La Progreso 4.-5./1920) * '''Kontraŭ la bolŝevismo''' (La Progreso 8./1920) * '''Tri jarcentoj da sufero''' (La Progreso 9./1920) * '''Mia deklaro''' (La Progreso 10./1920) * '''Prefere silentu ...!''' (La Progreso 1./1921) * '''Memoroj el la dummilita tempo''' (La Progreso 1./1921) * '''21. junio 1621''' (La Progreso 6./1921) * '''Nia XIII. kongreso''' (La Progreso 8./1921) * '''Miss Annie''' (La Progreso 5.-6./1922) * '''En Belgujo''' (La Progreso 9./1922) == Referencoj == {{Referencoj}} {{Vivtempo|Tittl, Bedrich}} [[Kategorio:Ĉeĥaj esperantistoj]] [[Kategorio:Ĉeĥaj idistoj]] 8vr6amq6ge25fj3tqw5s2x0lnplc0l6 0 10909 9367666 9299290 2026-05-06T13:28:34Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:O Bebedeiro-Burres-Arzúa.jpg]] → [[File:Ribadiso-Arzúa.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · wrong place 9367666 wikitext text/x-wiki {{Heredaĵo de UNESKO}} {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=ES|zomo=13}} [[Dosiero:Stjacquescompostelle.png|eta|350px|La Jakoba Vojo tra Eŭropo]] [[Dosiero:Chapelle Sainte-Croix coquille.jpg|350px|thumb |La konkoj markas la Jakoban Vojon.]] [[Dosiero:Catedral de Santiago de Compostela. Agosto 2005..JPG|350px|eta|[[Katedralo de Santiago-de-Kompostelo|Katedralo de Santiag-de-Kompostelo]], aŭgusto 2005.]] [[Dosiero:Santiago Catedral 060510 001.jpg|eta|350px|Ĉefaltaro kun la bildo de ''Jakobo Pilgrimanto'' en la [[Katedralo de Santiago-de-Kompostelo]], sub ĝi troviĝas la tombo de la Apostolo.]] '''Jakoba Vojo''' aŭ '''Vojo de Sankta Jakobo''' ([[galega lingvo|galege]]: ''Camiño de Santiago'', [ka'miɲo de san'tjago], [[Hispana lingvo|hispane]]: ''Camino de Santiago'') estas fasko da vojoj kiuj kondukas el [[Okcident-Eŭropo]] al la tombo de la [[apostolo]] [[Sankta Jakobo|Jakobo]] en la [[galegio|galega]] urbo [[Santiago-de-Kompostelo]]. Oni ĉefe konas sub la nomo ''Jakoba Vojo'' la parton en la norda [[Hispanio]] inter [[Pireneoj]] kaj la tombo de Jakobo, laŭ kiu situas la iamaj reĝaj urboj [[Jaca]], [[Pamplono]], [[Estella]], [[Burgoso]] kaj [[Leono (Hispanio)]]. La origino de tiu vojo situas en la unua duono de la [[11-a jarcento]].<ref>{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/669|title=Routes of Santiago de Compostela: ''Camino Francés'' and Routes of Northern Spain|publisher=UNESCO}}</ref> Pilgrima gvidlibro el la [[12-a jarcento]], en la Jakoba libro ([[latine]]: ''[[Liber Sancti Iacobi]]''), kiu estis la ĉefa fonto de la jakoba [[kulto]] en la [[mezepoko]], indikas kvar aliajn vojojn en [[Francio]], kiuj kuniĝas en la Pireneoj. Post la revivigo de la pilgrimado al Santiago-de-Kompostelo en la [[1970-aj]] kaj [[1980-aj]] jaroj, la hispana ĉefvojo iĝis parto de la [[Monda Kulturheredaĵo de UNESKO]] en [[1993]].<ref name=Starkie>{{citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=9xJGrnvuNW4C|familia nomo=Starkie|persona nomo=Walter|authorlink=Walter Starkie|titolo=The Roads to Santiago: Pilgrims of St. James|publisher=University of California Press|jaro=1957}}</ref> La jakoba estis la lasta el la tri grandaj [[Pilgrimado|kristanaj pilgrimadoj]] kiuj aperis. Kreskanta nombro de homoj faris ĝin dum la [[Mezepoko]], pro fervoraj kialoj, konsiderante, ke la restaĵoj de la apostolo havus kapablon por propeti antaŭ Dio. Ĝia populareco disvastiĝis inter la okcident-eŭropaj reĝlandoj kaj ĝuis la subtenon kaj de ekleziaj kaj de civilaj aŭtoritatoj kaj privataj personoj, kiuj estis implikitaj en la kreado de vasta infrastrukturo kiu ofertis al pilgrimantoj gastigadon kaj asistadon. Ili ankaŭ eldonis laŭleĝajn normojn por protekti ilin dum la vojaĝo.<ref>{{Cite web|url=http://www.flandes.net/ideas_para_visitar_flandes/huellas_espanolas_en_flandes/|deadurl=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401205847/http://www.flandes.net/ideas_para_visitar_flandes/huellas_espanolas_en_flandes/|archive-date=[[1-a de aprilo]] [[2012]]|title=Hispanaj spuroj en Flandrujo|publisher=Turismo de Belgio}}</ref> Dum la historio, ĝi spertis du gravajn krizojn: la unua estis en la [[16-a jarcento]] pro la tipologio de tiuj, kiuj trairis la jakobajn itinerojn kaj la aperon de protestanta teologio. La dua estis kaŭzita de la procezo de eŭropa sekularigo kiu komenciĝis post la [[Franca revolucio de 1789|Franca Revolucio]] kaj perdo de la [[infrastrukturo]] estis la plej grava kaj kaŭzis ĝian malaperon en la mezaj jardekoj de la [[20-a jarcento]], kvankam dum la dua duono de tiu jarcento ĝi rimarkinde reakiris laŭ populareco kaj [[infrastrukturo]]. La nombro de pilgrimantoj alvenantaj en [[Santiago-de-Kompostelo]] ne ĉesis pliiĝi ekde la [[1990-aj jaroj]] kaj en 2018 ĝi atingis la plej altan nombron ekde registrado de rekordoj: 327.000 homoj.<ref>{{citaĵo el libro|titolo=Walking the Camino de Santiago|persona nomo=Bethan|last1=Davies|familia nomo=Ben|familia nomo=Cole|eldoninto=Pili Pala Press|jaro=2003|isbn=0-9731698-0-X|url=https://books.google.com/books?id=ZSSaHJ8AsqcC&pg=PA179|paĝo=179}}</ref> En [[1998]] ankaŭ la kvar aliaj en la ''[[Liber Sancti Iacobi]]'' menciitaj francaj vojoj ricevis tiun titolon. Jam en la jaro [[1987]] la [[Konsilio de Eŭropo]] konfirmis la gravecon de la vojoj en la historio de la konstruo de Eŭropo. Ili estis lokoj de renkontiĝoj por la civitanoj kaj helpis kulturan dialogon dum la historio. La Konsilio de Eŭropo instigis la eŭropajn landojn trovi kaj reuzigi malnovan padojn de la jakobaj [[pilgrimulo]]j en la tuta Eŭropo<ref>''Noto : pragmata elekto sen iu ajn historia bazo. Pilgrimuloj de Sankta Jakobo ekzistis ĉie en Eŭropo. Tio ne signifas, ke vojoj al Kompostelo ekzistis ĉie en la kontinento. Tamen ĉiam ekzistis ekonomiaj interesoj pri tio (ref. 2)''</ref> kiel ian koherigan Eŭropan reton de "''eŭropaj kulturaj vojiroj''" montrantaj la Eŭropajn komunajn heredaĵojn kaj memoraĵojn<ref>Lola Parra Craviotto, "[https://eo.mondediplo.com/article2642.html Kaj Eŭropo kreis Kompostelon]", [[Le Monde diplomatique en Esperanto|Le Monde Diplomatique en Esperanto]], la 1-a de aŭgusto 2018, kontrolita la 16-an de septembro 2018.</ref> kaj rekomendis ties identigon.<ref name="RingWatson2013">{{citaĵo el libro|aŭtoro=Aruna Vasadevan |eldoninto=Trudy Ring |eldoninto=Noelle Watson |eldoninto3=Paul Schellinger|titolo=Southern Europe: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=fYH7AQAAQBAJ&pg=PA621|date=5an de novembro 2013|eldoninto=Taylor & Francis|isbn=978-1-134-25965-6|paĝoj=621–624|ĉapitro=Santiago de Compostela (Korunjo, Hispanio)}}</ref> == Plej ampleksa pilgrima vojo == [[Dosiero:Spain Santiago de Compostela - Cathedral.jpg|eta|[[Katedralo de Santiago-de-Kompostelo]]]] La Vojo de Sankta Jakobo estis unu el la plej gravaj kristanaj pilgrim-vojoj dum la [[Mezepoko]], kune kun tiuj en [[Romo]] kaj [[Jerusalemo]], kaj pilgrima itinero, sur kiu oni povis akiri plenan [[Indulgenco|indulgo]]n. Aliaj gravaj pilgrimaj itineroj inkludas la [[Via Francigena]] al Romo kaj pilgrimado al [[Jerusalemo]].<ref name="AFP_pilgrimages">{{cite web |url=http://www.masshist.org/digitaladams/archive/doc?id=A2_1&rec=sheet&archive=autobiography&hi=1&numRecs=61&tag=place&num=10&bc |publisher= Harvard University Press, 1961 |title=John Adams autobiography, part 3, Peace, 1779–1780,|date=Aŭgusto 2007}}</ref> Legendo asertas, ke la restaĵoj de Jakobo, apostolo de Jesuo, estis transportitaj per boato el Jerusalemo al [[Galegio|norda Hispanio]], kie li estis entombigita en la nuna urbo [[Santiago-de-Kompostelo]]. (La nomo ''Santiago'' estas la loka galega evoluo de vulgara latina ''Sancti Iacobi'', "Sankta Jakobo".) [[Dosiero:Burgos-Metal-Pilgrim-2010.jpg|eta|left | Monumento dediĉita al la pilgrimantoj, [[Burgoso]]]] La Vojo povas preni unu el dekoj da pilgrimaj itineroj al Santiago-de-Kompostelo. Tradicie, kiel ĉe plej multaj pilgrimadoj, la Vojo de Sankta Jakobo komenciĝis ĉe la hejmo kaj finiĝis ĉe la pilgrima loko. Tamen kelkaj el la itineroj estas konsiderataj ĉefaj. Dum la [[Mezepoko]], la itinero estis tre trairita. Tamen, la [[Nigra morto|Nigra Morto]], la [[Reformacio|Protestanta Reformo]] kaj la [[politika agitado]] en Eŭropo en la [[16-a jarcento]] kondukis al ĝia malpliiĝo. En la [[1980-aj jaroj]], nur kelkaj centoj da pilgrimantoj ĉiujare aliĝis al la pilgrimista oficejo en Santiago. En oktobro 1987, la itinero estis deklarita de la [[Konsilio de Eŭropo]] kiel la unua [[Eŭropa Kultura Itinero]]; ĝi ankaŭ estis nomata unu el la [[Monda heredaĵo de Unesko|Mondaj Heredaĵoj de Unesko]]. Ekde la 1980-aj jaroj la vojo altiris kreskantan nombron de nuntempaj internaciaj pilgrimantoj.<ref>Henry Adams, The Education of Henry Adams</ref> Ĉiam, kiam la tago de Jakobo ([[25-a de julio|25-an de julio]]) foje okazas dimanĉe, la katedralo deklaras Sanktan aŭ [[Sankta Jakoba Jaro|Jubilean Jaron]]. Depende de superjaroj, Sanktaj Jaroj okazas inter 5 kaj 6 kaj 11 jaraj intervaloj. La plej lastaj estis 1982, 1993, 1999, 2004 kaj 2010. La sekvaj estos 2021, 2027 kaj 2032. == Historio == === Jakobo laŭ la Skriboj === [[Dosiero:Martirio de Santiago (Navarrete el Mudo).jpg|eta|Martiriĝo de Jakobo, la unua mortinta apostolo.]] Jakobo "la pli aĝa" estas tiel nomita por distingi lin de alia apostolo kun la sama nomo kaj kiu estas alinomita "la pli juna".<ref name=EC-01 /> Li naskiĝis en relative bonhava familio loĝinta en [[Betsaida]] aŭ [[Kafarnao]] kaj posedis malgrandan kompanion dediĉita al fiŝkaptado en la [[Maro Kineret|maro de Galileo]] <ref name=EC-01 />. Lia patro nomiĝis [[Zebedeo]] kaj lia patrino [[Salomeo]], kiu poste estis adepto de [[Jesuo Kristo|Jesuo]]<ref name=EC-01 />. Kvankam iuj interpretoj rezultigas lian patrinon, fratinon de [[Maria (patrino de Jesuo)|Maria]], tio estas dubinda.<ref name=EC-01 /> Ne estas rektaj informoj pri la infanaĝo kaj juneco de Jakobo.<ref name=EC-01 /> El la libro [[Agoj de la Apostoloj]] oni povas dedukti, ke nek lia frato Johano nek li iris al la lernejo de rabenoj.<ref name=EC-01 /> Tamen, ili devis havi minimuman edukadon ĉe la gepatroj. Tiutempe, greka kulturo kaj lingvo ĉeestis ĉe la marbordo de la Maro de [[Galilea lago|Galileo]]<ref name=EC-01 />, kaj verŝajne, ambaŭ fratoj scipovis ilin. Oni kredas, ke ilia personeco estis temperamenta kaj furioza kaj pro tio Jesuo donis al ili la kromnomon "tondro-filo"<ref name=EC-01 />. Jakobo estis prezentita de sia frato al [[Jesuo Kristo|Jesuo de Nazareto]] baldaŭ post la proklamo de [[Johano la Baptisto]] kiel la ''[[Filo de Dio]]''. Li estis inter la unuaj kvar homoj, kiujn li nomis ''[[apostolo]]'' kiam, poste, sur la bordo de la menciita maro, li demandis al la du paroj de fratoj, Jakobo kaj Johano kaj Petro kaj Andreo, kiuj ĉesis fiŝkapti kaj fariĝis "homkaptistoj".<ref name=EC-01 /> Kiel apostolo, li estis, kun Johano kaj Petro, inter la tri plej proksimaj al Jesuo, kiuj atestis plurajn el liaj mirakloj kaj akompanis lin dum siaj preĝoj en la olivarboj de [[Getsemano]] en la antaŭtago de lia morto. lia martireco estis antaŭdirita de Jesuo, kiam li diris, ke li kaj lia frato dividos siajn suferojn.<ref name=EC-01 /> Male al Petro kaj Johano, la libro de [[Agoj de la Apostoloj|Agoj]] malmulte informas pri Jakobo.<ref name=Schäfer-01>{{citaĵo el la reto| url= https://www.heiligenlexikon.de/BiographienJ/Jakobus_der_Aeltere_der_Grosse.htm | titolo= Jakobus der Ältere |verko= Ökumenisches Heiligenlexikon | alirdato= 20-an de marto 2017| familia nomo= Schäfer | persona nomo= Joachim | dato= 2017| retpaĝaro= |eldoninto= Stuttgart, Bockelstraße 125a : J. Schäfer | lingvo= germana}}</ref> Ĝi nur citas lin eksplicite kiam li rakontas sian martiriĝon en [[Jerusalemo]] dum la registaro de [[Herodo Agripo la 1-a|Herodo Agripo]], inter 41 kaj 43, kiu igis lin la unua apostolo mortinta. Tial mankas informo pri tio, kion li faris dum la ĉ. 10 jarojn inter la disvastiĝo de la predikado de la apostoloj kaj lia morto, malpleneco plenigita per helpo de kristanaj tradicioj kaj legendoj.<ref name=Schäfer-01 /> === Tradicio pri lia ĉeesto en Hispanio === [[Dosiero:Guido Reni - Saint James the Greater - Google Art Project.jpg|eta |thumb |left | Jakobo la pli aĝa, de [[Guido Reni]].]] Unu el la tradicioj, kiuj plenigas la informan truon lasitan de la [[Agoj de la Apostoloj|Libro de Agoj]], estas tiu, kiu deklaras, ke Jakobo plenumis sian apostoladon en la [[Hispanio (Romia Imperio)|Romia Hispanio]] de la [[1-a jarcento]].{{sfn|Buide del Real|2015|p=616}} Estas kelkaj versioj de ĝi, kiuj diferencas ĉefe pri la loko, kie li alvenis, lia posta vojaĝo kaj la agoj faritaj, sed ĝenerale indikas, ke li iam estis en la duoninsulo dum la periodo inter la alveno de la [[Sankta Spirito]] al la apostoloj, jaro 33, kaj lia morto en [[Jerusalemo]], inter la jaroj 41 kaj 43.<ref name="Vázquez de Parga" >Vázquez de Parga, Luis; Lacarra, José M.ª; Uría Ríu, Juan (1948). [https://bibliotecadigital.jcyl.es/es/consulta/registro.cmd?id=4145 Las peregrinaciones a Santiago de Compostela] (PDF de 101 Mgb) I. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas. Konsultita la 27an de Decembro 2020. pp. 179-200.</ref> Li ne vidis sukcesojn de sia predikado, kvankam li varbis grupon de proksimaj sekvantoj al morto. Post lia ekzekuto, ili revenis kun la korpo al Hispanio, kie ili enterigis lin en la regadoj de la "[[Reĝino Lupa]]".<ref name="Vázquez de Parga" /> En sendependa versio de la [[Armena Apostola Eklezio]], kiu ŝajnas datiĝi meze de la [[7-a jarcento]], temus pri virino el alta klaso kaj la sola konvertita disĉiplo. Ŝi akompanis Jakobon revene al Palestino kaj post lia senkapigado, ŝi translokigis la korpon al Hispanio, lasante la kapon en posedo de [[Jakobo la Justulo]], episkopo de Jerusalemo. La kapo de la apostolo, same kiel la restaĵoj de [[Jakobo la Justulo]],{{sfn|Buide del Real|2015|p=604-605}} estus entombigitaj en la nuna katedralo dediĉita al ili en Jerusalemo.<ref name="Vázquez de Parga" /><ref>{{citaĵo el libro |familia nomo= Vázquez de Parga |familia nomo2={{Versalita|Lacarra}} |familia nomo3={{Versalita|Uría Ríu}} |persona nomo=Luis |nomo2=José M.ª |nomo3=Juan |aŭtoro=Luis Vázquez de Parga |aŭtoro2=José María Lacarra aŭtoro3=Juan Uría Ríu |jaro=1948 |titolo=La pilgrimoj al Santiago-de-Kompostelo |url=https://bibliotecadigital.jcyl.es/es/consulta/registro.cmd?id=4145 |alirdato=17an de majo 2017 |volumo=1 |loko=Madrido |eldoninto=Consejo Superior de Investigaciones Científicas|formato=PDF de '''101 Mgb'''}}</ref> Ĝia vereco estis rifuzita kaj defendita de diversaj aŭtoroj tra la jaroj. Esence, ĝia akcepto aŭ ne komence turniĝis ĉirkaŭ la tiel nomita "problemo de silento", kiu siavice generis la demandon pri "alternativa teorio". Tamen, ĉi tiu diskutado ŝajne ne tuŝas la gastigon de la populara hispana tradicio.{{sfn|Orlandis|1990|p=63}} La sindediĉo al Jakobo ŝajnas esti konservita kaj ekde la rehabilitado de la [[Jakoba vojo de Francio|franca vojo]] en la [[1980-aj jaroj]], la pilgrimadoj al lia tombo ne ĉesis pliiĝi.{{sfn|Orlandis|1990|p=63}} Fakte en 1982 lia tombo estis vizitita por la unua fojo en la historio de la papoj.{{sfn|Orlandis|1990|p=63}} === Oka jarcento === Fine de [[8-a jarcento]], disvastiĝis en nordokcidenta [[Iberio]] la ideo, ke la [[apostolo]] sankta [[Jakobo la Maljuna]] predikis [[kristanismo]]n en tiu lando kaj tie ankaŭ estis enterigita. Oni komencis kulti la sanktulon en loko proksima al episkopa urbo [[Iria Flavia]], kie situis [[romio|romiepoka]] tombejo. [[9-a jarcento|Post unu jarcento]], la novaĵo estis konata en [[suda Francio]]. Al la loko, nomata ''Compostela'' ([kompostEla]), alvenis la unuaj eksteriberianoj dezirantaj preĝi antaŭ restaĵoj de la apostolo kaj koni tiujn landojn, kiujn [[Al-Andalus|proksimaj islamanoj]] igis allogaj kaj legendindaj. Tamen, laŭ iuj modernaj opinioj, la tombo estas tiu de herezulo [[Prisciliano]]. La malkovro de la tombo samtempis kun la alveno al la reĝlando de [[Asturio]]-[[Leono]] de [[mozaraboj]] rifuĝintaj el la islamregataj landoj, kaj dezirantaj montri klare sian malkonsenton kaj politikan kaj religian kontraŭ la [[kordova emirlando|kordoba emiro]] kaj la ekleziestraro sub li. La nombro de la pilgrimantoj kreskegis ekde la [[11-a jarcento]], kiam eŭropanoj lasis sian izolecon kaj pilgrimado iĝis la plej populara devotaĵo. [[Romo]], [[Jerusalemo]] kaj Jakobo estis la ĉefaj kristanaj pilgrimejoj. La [[Krucmilito|krucmilitistoj]] kaj la italaj maraj civitoj malfermis la vojon al [[Jerusalemo]]. La reĝoj de [[Navaro]], [[Aragono]] kaj [[Kastilio]] kaj Leono helpis la vojaĝon per pontokonstruo, vojriparado kaj konstruo de malsanulejoj kaj tranoktejoj. Post jaroj, la prestiĝo kaj riĉeco de Santiago ebligis al la [[episkopo]] [[Diego Gelmírez]] igi ĝin [[ĉefepiskopo|ĉefepiskopejo]] (rimarku, ke ''Diego'' estas unu el la hispanaj formoj por "Jakobo"). === Historio de la korpo en Santiago === [[Dosiero:Catedral, Santiago de Compostela, España, 2015-09-22, DD 08.jpg|eta|eta|Relikvoj de Jakobo]] La historia gravo de la [[rio de Arousa]], de la [[rivero Ulla]] kaj de la urbo [[Santiago-de-Kompostelo]] rilatas al la legendoj pri la alveno al Galegio tramare de la korpo de la apostolo [[Sankta Jakobo]] (Santiago), post lia martiro kaj mortigo en [[Jerusalemo]] la jaron 44. Li estis estinta laŭdire maristo kaj fiŝkaptisto en Galileo kaj poste disĉiplo de Kristo kaj evangeliisto okcidente. Lian mortigon ordonis Herodo Agripa, kiu laŭ la Biblio “Tiam la reĝo Herodo kaptis kelkajn ekleziulojn por fiagi ilin. Li mortigis Santan Jakobon, fraton de Johano, per glavo” (Agoj, 12, 1-2).<ref>[http://dspace.dial.pipex.com/telegraph/04camino/04000001.htm Medieval footpath under the stars of the Milky Way] |url=https://web.archive.org/web/20061217160109/http://dspace.dial.pipex.com/telegraph/04camino/04000001.htm |date=17an de decembro 2006. ''Telegraph Online''.</ref> Mezepokaj legendoj plifortigitaj per iuj tekstoj asertas, ke post la martiro, kelkaj disĉiploj de Santiago prenis la senkapigitan korpon kaj translokigis ĝin al la palestina marbordo. El [[Jafo]] per ŝipo laŭiris la [[Mediteraneo]]n kaj la iberian marbordon ĝis la pinto de Iberio, fino de la tiam konata eŭropa mondo. La ŝipo laŭ legendo estis “ŝtona boato” aŭ plikredebla havis la nomon de “ŝtona boato” ĉar temus pri ŝipo kiu transportus metalojn el nordokcidenta Iberio al Romo aŭ al aliaj lokoj en la [[Romia Imperio]], sed ne tiom kredeble al Palestino. Laŭlegende tiukaze tiu ŝipo eniris en la rio de Arousa kaj poste en la rivero Ulla ĉe romiaj setlejoj de ''Turris Aŭgusti'' kaj [[Pontecesures]]. Poste ĝis [[Padrón (Korunjo)|Padrón]], la rivera haveno de la romia urbo [[Iria Flavia]].<ref name=IDEA-01>{{citaĵo el la reto| url= http://elcuradelcebreiro.blogspot.com.es/2013/02/blog-post.html |titolo= La guía roja de Valiña |verko= Elías Variña, coordinador del camino| alirdato= 14an de majo 2017|dato= 2017|eldoninto= Asociación IDEA Camino de Santiago }}</ref> La plej grava teksto kiu rakontas la translokigon de la korpo de la apostolo el Jafo al Iria kaj al la tombejo ĉe Kompostelo estus la ''[[Liber Sancti Iacobi]]'' aŭ Kaliksta Kodekso (libro 3-a, ĉapitro 1-a) verkita en la unua duono de la [[12-a jarcento]], tio estas multe pli da jarmilo poste. Laŭ ĝi kaj la legendoj la apostolo estus reveninta al loko kie li evangeliis kiel misiisto. La jakobaj disĉiploj estus Teodoro kaj Atanazio kaj havis malfacilaĵojn ĉe la tiamaj romiaj aŭtoritatoj kaj loĝantaroj ĝis kiam denove laŭlegende ili entombigis la jakoban korpon kie la bovoj kiuj estis eltirantaj la ĉerkoĉaron haltis lace. Tiun lokon trajarcente estis kovrita de la arbaroj kaj ĉirkaŭ la jaro 820 (tio estas preskaŭ post 8 jarcentoj) la ermito Pajo kaj la episkopo de [[Iria Flavia]] nome Teodomiro malkovris la tombon kaj helpite de la reĝo [[Alfonso la 2-a]] organizis la kulton al [[Jakobo la pli aĝa|Sankta Jakobo]].<ref name="Fletcher">{{Citaĵo el la reto | familia nomo = Fletcher | persona nomo = Richard A. |jaro = 1984 | titolo = Saint James's Catapult : The Life and Times of Diego Gelmírez of Santiago de Compostela | eldoninto = Oxford University Press | url = http://libro.uca.edu/sjc/sjc.htm | alirdato= }}</ref> Nuntempe oni celebras marriveran procesion laŭ la rio de [[Insulo Arousa|Arousa]] kaj la rivero [[Ulla]] rememore de la supozita translokigo de la apostola korpo.<ref>[https://aleteia.org/2017/07/25/how-the-scallop-shell-became-a-symbol-of-pilgrimage/ Kosloski, Philip. "How the scallop shell became a symbol of pilgrimage", ''Aleteia'', Julio 2, 2017]</ref> === La Jakoba Vojo === [[Dosiero:Codex Calixtinus (Liber Sancti Jacobi) F0173k.jpg|maldekstra|upright|eta|Ilustraĵo de la "''[[Codex Calixtinus]]''", gvidilo por la pilgrimantoj de la Jakoba Vojo]] Ekde la disvastigo de la malkovro de supozitaj restaĵoj de apostolo (kompreneble tiam oni komunikis tion kiel certege) en la komenco de la [[9-a jarcento]] komencis organiziĝi pilgrimadoj el ĉiuj punktoj de la [[Okcidenta civilizo|kristana Eŭropo]]. Tiele fakte oni teksis ne unikan vojon sed tutan reton de vojoj aŭ nome Jakoba Vojo. Hegemonio de tiu agado okazis dum la [[11-a jarcento|11-a]], [[12-a jarcento|12-a]] kaj [[13-a jarcento]]j, kiam oni ricevis specialajn religiajn kaj socialajn privilegiojn por la pilgrimantoj. Je la fino de la [[20-a jarcento]] la jam dekadenca vojaro ricevis novan modon kun la kombino de kulturaj kaj turismaj elementoj.<ref name=EC-01>{{citaĵo el la reto| url= https://www.heiligenlexikon.de/BiographienJ/Jakobus_der_Aeltere_der_Grosse.htm | titolo=Jakobo la pli aĝa | verko=Catholic Encyclopedia (1913)| alirdato= 20 de marzo de 2017| lingvo=franca | nombre=Achille Camerlynck | fecha=1913| retpaĝaro= |eldoninto= Novjorko, Robert Appleton Company|}}</ref> Dum la epoko de hegemonio de la jakoba vojaro fluis tra tiu reto granda kvanto de kultura informaro, oni organizis la unuan asistan kaj turisman reton, oni kreis monaĥejojn, katedralojn kaj eĉ novajn urbojn. Eĉ la unuaj [[suveniro]]j datiĝas el la pilgrimoj nome la [[Jakoba pekteno]]. La vojoj komencis en suda [[Unuiĝinta Reĝlando|Britio]], suda [[Skandinavio]], [[Latvio]], [[Hungario]] kaj eĉ [[Konstantinopolo]] (tiam kristana), [[Ateno]] kaj eĉ [[al-Andalus]] (tiam islama sed kun kristana loĝantaro). Ĉefe trapasis [[Francio]]n, [[Germanio]]n kaj [[Italio]]n. Kiam oni eniras en [[Galegio]]n jam funkciis reto de la Jakoba Vojo komponita nome el la plej uzata [[Jakoba vojo de Francio|Franca Vojo]] el oriento, la Norda Vojo el nordoriento, la Angla Vojo el maro kaj nordo, la Portugala Vojo el sudo, kaj la Sudorienta vojo el la [[Vía de la Plata|Arĝenta Vojo]], krom la apartaj Vojo de Finistero el maro kaj okcidento kaj la Vojo de Arousa laŭ la samnoma rio. Ĉiuj trapasas kaj la urbon kaj la urbareon al la [[Katedralo de Santiago-de-Kompostelo|katedralo]].{{sfn|Solana de Quesada|2011|p=67}} === Polemiko ĉirkaŭ la hispana tradicio === [[Dosiero:José de Ribera - Santiago el Mayor.jpg|eta |''[[Jakobo la pli aĝa]]'' de [[José de Ribera]].]] La kontraŭantoj de la hispana tradicio asertas ke apostolado de [[Jakobo la pli aĝa]] en Hispanio ne estas kongrua kun la manko de referencoj al ĉi tiu fakto, kiun oni observas laŭ lia pozicio en skribaĵoj antaŭ la [[8-a jarcento]].{{sfn|Solana de Quesada|2011|p=64}} Estas konata la pripensado de [[Claudio Sánchez-Albornoz|Sánchez-Albornoz]], kiu en 1971 indikis ke "malgraŭ ĉiuj erudiciaj klopodoj de hieraŭ kaj hodiaŭ, ne eblas, tamen, argumenti favore al la ĉeesto de [[Jakobo la pli aĝa|Jakobo]] en [[Hispanio]] kaj de lia translokiĝado al ĝi, unu sola fora, klara kaj rajtigita novaĵo. Silento de pli ol ses jarcentoj ĉirkaŭas la konjektan kaj neprobablan alvenon de la apostolo al la [[Okcidento]], kaj de unu ĝis ok jarcentoj la malpli konjekta kaj neverŝajna translokiĝo.<ref name=Gil-Corleto>{{citaĵo el la reto| url= http://www.mercaba.org/FICHAS/Documentos/estudiosiglesia_02-03.htm | titolo= Los orígenes de la iglesia en España. Pablo, Santiago y los Varones apostólicos | alirdato= 27an de marto de 2017| familia nomo= Gil | persona nomo= Fernando | familia nomo= Corleto | nomo2= Ricardo| dato= 2017 | retpaĝaro= |eldoninto= Pontificia Universidad Católica Argentina }}</ref> Nur en la [[6-a jarcento]] la legendo pri la prediko de Jakobo en Hispanio ekestiĝis inter [[Okcidenta Kristanismo|okcidenta kristanismo]]; sed ŝi ne atingis la duoninsulon ĝis la fino de la [[8-a jarcento]]».{{sfn|Solana de Quesada|2011|p=61}} La defendantoj, ĉi sence, agnoskas la potencon de la argumento kaj estas evidenta la manko de citaĵoj en bona nombro de aŭtoroj. La manko de citaĵoj estas absoluta aserto, ke mencioj ekzistas. Ĉi tiuj, komence de la [[1-a jarcento|1-a]] ĝis [[5-a jarcento]]j indikus la ĉeeston de unu el la apostoloj en la Iberia duoninsulo.<ref name=Gil-Corleto /> Poste, de la [[6-a jarcento|6-a]] ĝis la [[7-a jarcento]], aliaj verkoj eksplicite menciis la ĉeeston de Jakobo en Hispanio.<ref name=Gil-Corleto /> La silento pri la ĉeesto de Jakobo en Hispanio, kiu venas el la fontoj aldonitaj de la kritikantoj,{{sfn|Solana de Quesada|2011|p=67}} ankaŭ ŝajnas etendiĝi al la cetero de la konata areo de la tempo kaj ne ŝajnas esti konvinkaj skribaĵoj aŭ tradicioj kiuj indikas la ĉeeston de Jakobo en aliaj lokoj antaŭ lia morto en [[Jerusalemo]]. Ĉi tio estas uzata favore al defendantoj, kiuj argumentas la mankon de "alternativa teorio" al la ĉeesto de la apostolo en la [[Iberio|Iberia duoninsulo]].<ref name=Gil-Corleto />{{sfn|Orlandis|1990|p=63}} === '' Santiago Matamoros'' === [[Dosiero:Giovanni Battista Tiepolo - St Jacobus in Budapest.jpg|eta|maldekstra|Pentraĵo kie Jakobo batalas kontraŭ la maŭroj de [[Giovanni Battista Tiepolo]] ([[Belarta Muzeo (Budapeŝto)]], [[Hungario]]).]] La bildigo de Jakobo kiel kavaliro, aperante el la por doni la venkon al la kristanoj de [[Hispanio]], venas el la [[batalo de Clavijo]], kiu okazis en 844 entreprenita de la [[Reĝlando Asturio|reĝo de Asturio]] [[Ramiro la 1-a (Asturio)|Ramiro la 1-a]] kontraŭ la emiro de [[Kordovo (Hispanio)|Kordovo]] [[Abd ar-Rahman la 2-a|Abderamano la 2-a]]. Ĉi tiu legendo aperas malfrue en la [[Reĝlando Kastilio|kastilia historiografio]]. "Temas pri [[kanoniko]] de sankta Jakobo de Kompostelo, ĉirkaŭ 1170, kopio, li diras, de diplomo de [[Ramiro la 1-a (Asturio)|Ramiro la 1-a]], en kiu la suverenulo dankis la sanktulon pro la mirakla interveno, kiu donis al li la venkon. La unua kiu ĝin raportis estis la episkopo Luc de [[Tuy]] en sia ''Chronicon mundi'' de 1236. Ĝi rakontas, ke ĉe la pinto de la batalo aperis rajdisto sur blanka ĉevalo, kun blanka standardo kun ruĝa kruco. Denove laŭ legendo, la fajra aspekto donas la avantaĝon al la kristanaj batalantoj, kiuj rekonas en ĝi Jakobon, la plej "varma" el la apostoloj de Kristo, kiu, ekde la [[16-a jarcento]], ofte estas prezentita per statuo, sur blanka ĉevalo, batante unu aŭ pliajn islamajn batalantojn per sia glavo. La tradicio (aŭ legendo), donas al Sankta Jakobo ĉeeston sur multaj aliaj kampoj de batalo, kune kun la kristanaj armeoj kaj portas ilin al la venko kontraŭ islamaj trupoj ([[Simanko]] en 939, [[Koimbro]] en 1064, [[Ourique]] en 1139, [[Las Navas de Tolosa]] en 1212, en Saleta en 1340).<ref name=Oxford>{{citaĵo el libro|persona nomo=Arnold|familia nomo=Odio|ĉapitro=Clavijo, Battle of|eldoninto=Clifford J.|eldoninto2=Rogers|titolo=The Oxford Encyclopaedia of Medieval Warfare and Military Technology|volume=1|url=https://books.google.com/books?id=mzwpq6bLHhMC&pg=PA404|year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533403-6|paĝo=404}}</ref><ref>{{citaĵo el libro|persona nomo=James Q.|familia nomo=Whitman|titolo=The Verdict of Battle: The Law of Victory and the Making of Modern War|url=https://books.google.com/books?id=0v6KYzZ_C2oC&pg=PA47|jaro=2012|eldoninto=Harvard University Press|paĝo=47}}</ref> Oni vidas en ĉi tiu legenda epizodo la originon de la fama krio de milito "¡Santiago, cierra España!<ref name=Oxford/> Sankta Jakobo estis dum la tuta [[Mezepoko]] la protektanto de la [[hispanoj]] kontraŭ ĉiuj siaj malamikoj, en kies unua rango estas la malfideluloj. Tamen, precizigas Adeline Rucquoi, la bildo de la ''Santiago Matamoros'' (''"murdisto de maŭroj"'') estas altrudita nur malfrue, en la [[16-a jarcento]]. Ĝi respondas al tempo dum kiu [[Habsburgoj|Habsburga Hispanio]] estis alfrontita kun "tiuj avataroj de la diablo kiuj estas la [[Otomana Imperio|otomanaj turkoj]], la [[Protestantismo|protestantaj herezuloj]], kaj la paganoj de la [[Nova Mondo]]".<ref>{{citaĵo el libro|authorlink=Claudio Sánchez-Albornoz|familia nomo=Sánchez-Albornoz y Menduiña|persona nomo=Claudio|jaro=1948|titolo=La auténtica batalla de Clavijo|gazeto=Cuadernos de Historia de España|volume=9|p=94–139}} Reeldonita kiel ''Orígenes de la nación española'', III (Oviedo: 1975), pp.&nbsp;281–311.</ref><ref>{{citaĵo el libro|persona nomo=Jean|familia nomo=Mitchell-Lanham|titolo=The Lore of the Camino de Santiago: A Literary Pilgrimage|url=https://books.google.com/books?id=N9C0BgAAQBAJ&pg=PR12|jaro=2015|eldoninto=Two Harbors Press|isbn=978-1-63413-333-3|paĝo=xii}}</ref> Militista ordo estas dediĉita al Jakobo: la [[ordeno de Santiago]] (Santiago estas la kuntiriĝo de Sant kaj Iago, aŭ Sankta Jakobo). Ĉi tiu ordeno estis kreita ĉirkaŭ 1160 por partopreni en la [[Reconquista|Rekonkero]] kaj ne por la protekto de pilgrimantoj, ĉar ĝi estas ofte erare deklarita.<ref>{{Cite book|first=Jan|last=van Herwaarden|title=The origins of the cult of St James of Compostela|journal=Journal of Medieval History|year=1980|volume=6|issue=1|pages=1–35|doi=10.1016/0304-4181(80)90026-3|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0304418180900263}}</ref> Ekde la Mezepoko, [[Hungario]] kune kun [[Germanio]] kaj [[Italio]] estis unu el la landoj de kie pli da homoj foriris al [[Santiago-de-Kompostelo]], kie estis bone konata la kultado al la apostolo ekde la komenco de la 12-a jarcento. Kelkaj erudiciuloj trovis paralelaĵojn inter la bildo kaj karaktero de ''Santiago Matamoros'' (Jakobo Maŭromudisto) kaj la kulto al la reĝo Sankta [[Ladislao la 1-a (Hungario)|Ladislao la 1-a de Hungario]].<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/11/01/world/europe/01spain.html|title=7 Are Acquitted in Madrid Bombings|last=Burnett|first=Victoria|access-date=2018-08-05|language=en}}</ref> Floris Holik malkovris la surprizan analogecon inter la poemoj de Jakobo kaj Sankta Ladislao, aldonante, ke tiuj de la dua povus esti rezulto de konscia imitado de la kantoj honore al la apostolo, kiuj faciligus la memoradon de la pilgrimantoj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/spain/1467621/Public-outcry-forces-church-to-keep-Moor-Slayers-statue.html|titolo=Public outcry forces church to keep Moor Slayer's statue|familia nomo=Wilkinson|dato=2004-07-21|alirdato=2018-08-05|lingvo=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> Sándor Bálint ankaŭ emfazis, ke ambaŭ sanktuloj estas karakteroj, kiuj batalas kontraŭ la [[nekredanto]]j kaj defendas la kristanan mondon en batalo, kiu povus konduki al ilia lasta posta ligiĝo.<ref name=Rowe>{{citaĵo el libro|persona nomo=Erin Kathleen|familia nomo|ĉapitro=Santiago and the Shadow of Decline|titolo=Saint and Nation: Santiago, Teresa of Avila, and Plural Identities in Early Modern Spain|url=https://books.google.com/books?id=mDlLDYFfUPkC&pg=PA20|jaro=2011|eldoninto=Penn State University Press|paĝoj=20–47}}</ref> == La apostolaj relikvoj == [[Dosiero:Antonio López Ferreiro (cropped).jpg|eta|[[Antonio López Ferreiro]]. Kune kun Labin Cabello, malkovris en 1879 la relikvojn de Jakobo kaj ties disĉiploj kiuj estis malkaŝitaj ekde la 16a jc.]] La homaj restaĵoj atribuitaj al [[Jakobo la pli aĝa]] estas aro de 85 ostoj el kiuj 25 estas kompletaj<ref name=Catedral-01>{{citaĵo el la reto | url= http://www.catedraldesantiago.net/movie.html | titolo= Obra actual a partir de 1884 | verko= La tumba apostólica | alirdato= 11an de junio de 2017 | dato= 2017 | retpaĝaro= | eldoninto= Catedral metropolitana de Santiago | lingvo= hispana | arkivurl= https://web.archive.org/web/20190219015650/http://www.catedraldesantiago.net/movie.html | arkivdato= 2019-02-19 }}</ref> . Ili estas nuntempe enigitaj en veluran lignan skatolon kaj enhavataj en arĝenta urno.<ref name=Catedral-01 /> Ĉi tiu, aliflanke, situas en ekzistanta [[kripto]] sub la ĉefaltaro kaj ĉe la loko kondiĉigita por tio, kio estis la malsupra parto de la origina tombo post elfosado efektivigita en la fino de la [[19-a jarcento]].{{sfn|Suárez Otero|1999|p=50}} La restaĵoj spertis serion de sorto-ŝanĝoj ekde ilia malkovro en la 820-aj jaroj. Tuj poste, la reĝo [[Alfonso la 2-a (Asturio)|Alfonso la 2-a]] sendis la frontan oston al la reĝo de la [[frankoj]], kiu poste estis donita de [[Karlo la 2-a (Francio)|Karlo la 2-a]] al la [[Sankta Vedast|monaĥejo de Sankta Vedast]].{{sfn|López Ferreiro|1899|p=24}} En 899, okaze de la konsekrado de la templo konstruita de [[Alfonso la 3-a (Aragono)|Alfonso la 3-a]], la restaĵoj de Jakobo kaj liaj du disĉiploj estis deponitaj en cedrokestoj sigelitaj kaj enmetitaj en tombojn kovritajn per oraj platoj kaj fermitaj per marmoraj [[slabo]]j.{{sfn|López Ferreiro|1899|p=193}} En 997 episkopo [[Pedro de Mezonzo]] gvidis ilin el la urbo, probable al la [[monaĥejo de Sobrado]] aŭ [[Curtis]], por protekti ilin kontraŭ la atako de [[Almanzoro]].{{sfn|López Ferreiro|1899|p=410-411}} En 1056 la episkopo [[Kreskonio]] liveris parton de osto de la brako al Roberto, monaĥo de la abatejo de Jakobo en la urbo [[Lieĝo (urbo)|Lieĝo]], kiu alvenis pilgrime al Kompostelo.{{sfn|López Ferreiro|1899|p=518-519}} En iu momento antaŭ la komenco de la [[12-a jarcento]], la tombo estis metita "en marmoran kofron sub la ĉefa altaro" tiel ke la pilgrimantoj ne povis plu aliri ĝin. La tombo estis malfermita en 1138 por eltiri oston el la kranio, precipe pecon el la [[mastoido]], kiun la episkopo Gelmírez donis al Atono, [[Episkopo]] de [[Pistojo]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1949a|p=365-366}} En 1528 ili moviĝis al nova sekcio nomata Trezoro aŭ [[Tabernaklo]], nuntempe la [[Sakristio]], kiu estis eksplicite kondiĉigita por loĝigi ilin.{{sfn|López Ferreiro|1901|p=182}} En 1542 ili translokiĝis denove, ĉi foje, al ĉambro nomita Transtrezoro, kiu nun estas la kapelo de Sankta Filipo. Dum la mandato de Ĉefepiskopo Sanclemente (1587-1602) kaj pro la [[rejdo]]j de Francis Drake ĉe la hispanaj marbordoj, oni decidis kaŝi la restaĵojn de la apostolo kaj de liaj du disĉiploj. Ĉi tiuj estis kaŝitaj dum jardekoj kaj la loko estis forgesita. Tiel ke, jam en 1659, oni diris, ke: {{Cquote|... kio estis tiam indico, nun estas nur amo aŭ fido pli ol homa ...}} En intelekta movado celanta plibonigi la historian scion pri la faktoj rakontitaj en la [[Biblio|Skriboj]] kaj ties tradicio, la decido estis serĉi la restaĵojn de la originala tombo kaj ankaŭ la ostojn de la apostolo. [[Antonio López Ferreiro]] kaj Labín Cabello, kiuj, post pluraj malsukcesaj provoj, levis, en januaro 1879, la pavimon de la Transsagrario lokita en la absido kaj malkovris niĉon, kiu enhavis homajn restaĵojn. Ĉi tiuj estis ekzamenitaj de komisiono formita de tri profesoroj de [[kemio]], [[medicino]] kaj [[kirurgio]], respektive, kiuj determinis tri aspektojn:{{sfn|Fita|Fernández-Guerra|1880|p=109}} a) ke ili apartenis al tri individuoj, du el ili mortis fine de la dua triono de siaj vivoj kaj la tria en la lasta triono de sia vivo; b) la restaĵoj estis de kongrua antikvaĵo kun kelta skeleto kies studon ili prenis kiel referencon; kaj c) ke pro ĉi tiu antikva tempo lia identigo kun tiuj de la apostolo kaj liaj du disĉiploj ne estis troriskema.{{sfn|Fita|Fernández-Guerra|1880|p=111}} Post la malkovro, kanona procezo estis efektivigita ĝis 1884, kiam [[Leono la 13-a]] proklamis en sia [[Buleo (papo)|buleo]] ''Deus Omnipotentis'', ke la eltrovitaj restaĵoj apartenis al [[Jakobo la pli aĝa]] kaj liaj disĉiploj Atanasio kaj Teodoro. La determino de kiu el la tri estis tiuj de la apostolo estis akiritaj de la indikita relikvo en Pistoja, kiu, post studo, oni trovis la mankon en la restaĵoj de unu el la identigitaj individuoj {{sfn|Bartolini|1885|p=168}} == Vojoj == [[Dosiero:Santiago peregrino, de Juan de Juanes (Museo de las Peregrinaciones y de Santiago).jpg|eta|<nowiki>''Jakobo, pilgrimanto''</nowiki>, aŭtoro Juan de Juanes.]] Pluraj vojoj iras al Santiago, sed unu ĉefas, la ''[[Jakoba vojo de Francio|franca vojo]]'' atingas Iberion tra la [[montopasejo]]j [[Somport]] aŭ [[Roncesvalles]], de kie la pilgrimuloj iras al ''Puente la Reina ''tra, respektive, [[Jaca]], [[Sangüesa]] kaj [[Monreal]] aŭ [[Pamplono]]. De ''Puente la Reina'' al [[Estella]], [[Monjardín]], [[Logronjo]], [[Nájera]], [[Santo Domingo de la Calzada]], [[Belorado]] kaj [[Burgoso]], kie ankaŭ aldoniĝas la malĉefa vojo de [[Baiona]], [[Tolosa]], [[Vitorio (Hispanio)|Vitorio-Gastejso]], [[Miranda de Ebro]] kaj [[Briviesca]].<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=Camino de Santiago en Navarra|url=http://www.turismo.navarra.es|publisher=Government of Navarre|alirdato=21an de oktobro 2013}}</ref> La etapoj de Burgos iras tra [[Castrojeriz]], [[Frómista]], [[Carrión de los Condes]], [[Sahagún]], kaj [[Leono (Hispanio)|Leono]], kie parto de la pilgrimantoj elvojiĝas al [[Oviedo]] por sekvi la marbordan vojon al Santiago. La cetero iras al [[Astorgo]], [[Ponferrada]], [[Villafranca del Bierzo]], [[Portomarín]], [[Palas del Rey|Palas de Rei]] kaj, cele, [[Santiago-de-Kompostelo]].<ref name="navarra">"[http://www.turismo.navarra.es/eng/propuestas/camino-santiago/informacion-general-camino/curiosidades-camino.htm Pilgrim's Way to Santiago: Curiosities]". Navarre Tourist Board.</ref> Laŭ la vojo, registoj ordonis konstrui [[preĝejo]]jn kaj [[malsanulejo]]jn dediĉitajn al sankta Jakobo. Eĉ nun, en apudvojaj urboj kaj vilaĝoj, "Jakoba strato" aŭ "kirko de sankta Jakobo" montras, kie la vojo traurbis [[Mezepoko|mezepoke]]. La Vojo estis priskribita en ''[[Codex Calixtinus]]'', alinome ''[[Liber Sancti Iacobi]]'', verkita ĉefe de la [[episkopo]] de [[Poitou]], kiu klarigas la devotaĵojn kaj avertas kontraŭ fiaj fraŭdistoj, gastejestroj, ŝtelistoj, kiuj fiprofitis el pilgrimantoj. Santiago ĝuas specialan privilegion, ekkonceditan ĉirkaŭ [[1120]]. Kvankam la plej antikva [[buleo]] konservata estas ''Regis aeterni'' de papo [[Aleksandro la 3-a]] de [[1179]], ĝi mencias pravigi privilegion de papo [[Kaliksto la 2-a]] ([[1118]]-[[1124]]). Tiu ĉi papo estis frato de [[Rajmondo de Burgonjo]] kaj, do, onklo de la reĝo [[Alfonso la 6-a de Leono kaj Kastilio|Alfonso la 7-a de Kastilio]]; li estis bonegofaranto por la preĝejo de Kompostelo. La privilegio tekstas, ke en jaroj, kiam la [[25-a de julio]], la jakoba tago, estas [[dimanĉo]], oni povos akiri en la [[katedralo]] de Santiago la samajn spiritajn donacojn ([[peko]]pardono/[[indulgenco]], [[purgatorio|elpurgatoriigi]] [[animo]]jn), kiel en [[Romo]] dum romaj [[jubileo|jubileaj]] jaroj, ofte ĉiun 25-an jaron. De kiam la Jakoba vojo estis restarigita en la [[1980-aj jaroj]], la volontulaj asocioj daŭrigis sian laboron por fari same kun kelkaj itineroj ene de la duoninsulo, kiuj permesas aliron al la ĉefvojoj, krom iuj kiuj iras rekte al Kompostelo . En Hispanio la Federacio dividas ilin en sep grupojn: "Vojoj de Galegio", "Norda", "Andaluziaj", "Centra", "Orienta", "Kataluna" kaj "Sudorienta", krom malgranda itinero ene de [[Kanarioj]]. Ili povas ankaŭ esti apartigitaj en du kategoriojn: tiuj kiuj finiĝas rekte en Santiago kaj tiujn, kiuj kondukas al aliaj vojoj kaj daŭrigas tra ili ĝis ili atingas la galegan urbon. Ĉi tiuj ebligas pilgrimadon ekde preskaŭ ĉiuj geografiaj areoj de la lando.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.caminoguides.com/history.html|deadurl=jes|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301095104/http://www.caminoguides.com/history.html|dato=1an de marto 2012|titolo=Brief history: The Camino – past, present & future|alirdato=6an de marto 2004|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120301095104/http://www.caminoguides.com/history.html|arkivdato=2012-03-01}}</ref> <gallery mode="packed" heights="250px"> Caminos de Santiago España (por grupos).svg|<small>Itineroj en Hispanio de la Jakoba vojo</small> Caminos Santiago actuales Portugal.svg|<small>[[Jakoba vojo de Portugalio|Itineroj en Portugalio]]</small> Caminos de Santiago Francia (por grupos).svg|<small>[[Jakoba vojo de Francio]]</small> Caminos de Santiago Centroeuropa.svg|<small>Centreŭropaj vojoj</small> Caminos Santiago actuales Italia.svg|<small>Itineroj de la Jakoba vojo en Italio</small> </gallery> == Karakterizaĵoj de la mezepoka pilgrimado al la tombo de Jakobo == [[Dosiero:Caminos Santiago Europa siglo XV.svg|300x300px|eta|<small>Mapo kun la ĉefaj eŭropaj itineroj de la 15a jarcento kiuj kuniĝis ĉe la Pireneoj, uzante la jam ekzistantajn vojojn.</small>|alt=]] Mezepoka pilgrimado estis, esence, vojaĝo efektivigita kun la celo viziti lokon kie, dum pilgrimado, oni kredis, ke supernatura povo manifestiĝus {{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=9}}. Ene de la [[Kristanismo|kristana religio]], la distanco de la loko kie oni vivis kaj kaj la soleco, kiu supozus ĝin, estis konsiderataj ankaŭ kiel daŭrigo de la [[Ermito|ermita]] spirito disvastigita inter la [[3-a jarcento|3-a]] kaj [[4-a jarcento|4a-a jarcento]]j.{{sfn|Rucquoi|1981|pp=82-84}} La pilgrimado al la tombo de sankta Jakobo havas sian fundamenton en la teologia koncepto pri la kultado de la sanktuloj, kies unuaj manifestacioj aperis en la memorfesto, kiun la komencaj kristanoj memoris pri la martiroj apud la tomboj, okaze de la mortodatreveno.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=12-13}} Ĉi tiuj agoj estis faritaj en diskreta maniero ĝis la leĝigo de la [[kristanismo]] en la [[4-a jarcento]], post kiam temploj ekleviĝis sur la tomboj de la plej amataj, kie ekvenis kredantoj el geografiaj areoj ĉiam pli malproksimaj por partopreni la rememorojn de la datreveno de la morto de la martiro{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=13}}. Krome ili komencis atribui al la restaĵoj de la martiroj kapablon peri antaŭ [[Dio]] kaj preĝis al ili petegante pri [[sano]], [[fekundeco]], ktp.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=18}} La jakoba estis la lasta el la tri grandaj pilgrimaĵoj aperintaj.{{sfn|Plötz|2015|p=5}} Kiam ĝi aperis, la aliaj du, kiuj iris al Romo kaj Jerusalemo, havis jarcentojn da tradicio{{sfn|Plötz|2015|p=5}}. Oni taksas, ke ĝi prezentis trajtojn kiuj igis ĝin pli alloga ol tiu farita en la urbo de [[Sankta Petro]]. Ĝi adaptis sin pli bone ol granda Romo al la mezepoka religio, kiu serĉis aŭsterecon kaj malriĉecon.{{sfn|Barros Guimerans|2006|p=3}} Ĝia realigo signifis "pentofaron kaj asceson, rigoron kaj volon superi ĉion".{{sfn|Barros Guimerans|2006|p=3}} El geografia vidpunkto allogis vojaĝi al loko konsiderata tiutempe "la fino de la mondo".{{sfn|Barros Guimerans|2006|p=3}} Fine, ĉe la politika sfero, ĝi ricevis pli grandan subtenon de la eŭropaj mezepokaj aŭtoritatoj, ĉar la humila Kompostelo ne estigis hezitojn male al la papa pompa urbo.{{sfn|Barros Guimerans|2006|p=3}} [[Dosiero:Camino Primitivo (1433111595).jpg|eta|eta|maldekstra|Primitiva vojo.]] [[Dosiero:Ribadiso-Arzúa.jpg|eta|eta|maldekstra|Pilgrimantoj en [[Arzúa]].]] Kun la solidiĝo de la pilgrimado al Kompostelo, pli-malpli normigita rito estis evoluigita. La pilgrimanto iris al [[Rito|religia ceremonio]], kie li konfesis siajn pekojn kaj ricevis la [[komunio]]n. Li ricevis la pilgrimbastonon kaj la kirason, kiuj estis benitaj petante bonan vojaĝon kaj sekuran revenon.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=137-138}} Ĉar la pilgrimanto devus pasi tra teritorioj sub diversaj [[Senjorio|senjorujoj]], li provis akiri rekomendan leteron por akiri paspermeson kaj nedevigajn paspagojn.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=143}} Tuj kiam la pilgrimanto povis, li aliĝis al aliaj pilgrimantoj por vojaĝi grupe kaj tiel alfronti pli bone la danĝerojn de la vojaĝo kaj oftiĝis kunordigi la foriron kun aliaj el la sama loko aŭ regiono.{{sfn|Barros Guimerans|2006|p=3}}{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=143}} Por vojaĝi, la pilgrimantoj kalkulis je laŭlonga reto de gastejoj, kiuj provizis al ili loĝadon.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=282}} Ĝiaj originoj vidiĝas ĉe la doktrino pri gastamo ene de [[kristanismo]]. Ĉi tio montriĝis laŭ tri manieroj: proponita de individuoj en siaj hejmoj ([[karitato]] aŭ pagenda); de monaĥejoj kaj de hospitaloj antaŭenigitaj de laikoj aŭ lokaj preĝejoj.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=283}} Ĝis la mezo de la [[11-a jarcento]] estis la monaĥeja, kiun pilgrimantoj plejparte povis trovi. Preskaŭ ĉe la fino de tiu jarcento vastiĝis la hospitaloj fonditaj de laikoj kaj eklezianoj por la gastigado kaj flegado de pilgrimantoj.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=288}} Ĉi tiuj estis lokoj kie, krome, estis rimarkinda kultura interŝanĝo kaj informoj inter homoj el diversaj partoj de [[Eŭropo]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=288}} La preĝejoj zorgis, ke en iliaj teritorioj estu fonditaj tiaj institucioj.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=298}} La kastiliaj reĝoj ankaŭ kuraĝigis ilin elstarigante la grandan [[Hospitalo de la reĝo|hospitalon de la reĝo]] en [[Burgoso]], kreita laŭ peto de [[Alfonso la 8-a (Kastilio)|Alfonso la 8-a]]. Militistaj ordenoj ankaŭ kunlaboris tiurilate kaj el ili elstaris la [[Malta Ordeno|Ordeno de la Hospitalo]] kiu subtenis plurajn el ili en [[Kastilio]], [[Aragono]] kaj [[Navaro]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=291}} Kiam ili alvenis al la [[Katedralo de Santiago-de-Kompostelo|Katedralo de Santiago]], kies pordoj estis malfermitaj tage kaj nokte, ili estis grupigitaj laŭ devenaj landoj kaj pasigis en ĝi, vekaj, la tutan nokton kun [[kandelo]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=146-147}} La sekvan matenon oni nomis ilin, en la lingvo de ĉiu grupo, por ke ili metu siajn proponojn en kofrojn destinitaj por ĝi.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=148}} Poste, ili konfesis kaj komuniis en la kapelo de la Reĝo de Francio, post tio, kion ili akiris , ekde la komenco de la [[14-a jarcento]], ateston pri la pilgrimada finiĝo. Fine ili iris al la [[Sakrario|ĉefaltaro]], kie estis bildo de la apostolo kaj ili faris riton kiel ekzemple meti sur sian kapon la kronon, kiun portis la bildo aŭ doni al li brakumon.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=153-154}} Reveninte al la origina loko, kelkaj pilgrimantoj aliĝis kune kun aliaj por la reveno, kiuj faris la saman vojaĝon.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=247}} En 1120 jam estas pruvoj de la ekzisto de kelkaj el ili kiuj funkciis kiel asocioj pri reciproka helpo kaj al eblaj pilgrimantoj kiuj volus entrepreni la vojaĝon, foje kalkulante je hospitaloj, kie ili protektis kaj helpis tiujn, kiuj trapasis sian urbon.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=248}} Tio estiĝis plejparte en [[Francio]], [[Nederlando]], [[Germanio]] kaj [[Anglio]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=247-252}} == La apostola tombo == === Setlejo sur kiu ĝi estis konstruita === [[Dosiero:Mapa Galicia epoca romana (Assegonia).png|eta|Mapo de nuna Galegio en [[Romia Imperio|romia epoko]]. La apostola tombo situis en nekropolo de [[Asekonio]].]] La tombo, kiu laŭ la Jakoba tradicio gastigas la restaĵojn de [[Jakobo la pli aĝa]], estis konstruita ene de tomb-areo de [[Hispania Tarraconensis|romia setlejo]].{{sfn|Suárez Otero|Caamaño Gesto|2003|pp=28-31}} Moderna esplorado identigas ĉi tiun enklavon kun la [[Mansio (tranoktejo)|mansio]] de [[Asekonio]] citita en pluraj geografiaj verkoj verkitaj en romaj tempoj: [[Itinero de Antonino]], [[Anonimaĵo de Raveno]] kaj [[Kota itinero]].{{sfn|Suárez Otero|Caamaño Gesto|2003|p=35}} Ĉi tiu loko estis kreita en la unua jarcento apud vojkruciĝo kie vojoj ligantaj [[Braga|Bracara Augusta]] ([[Braga]]) kun [[Lugo (Hispanio)|Lucus Augusti]] ([[Lugo (Hispanio)|Lugo]]) kaj la Haveno de [[Korunjo|Flavium Brigantium]] ([[Korunjo]]){{sfn|Suárez Otero|Caamaño Gesto|2003|p=37}} . Ĝi restis loĝata ĝis la kvina jarcento kiam ĝi estis forlasita post periodo de ekonomia malkresko kaj en kunteksto de socia disfalo en la regiono.{{sfn|Suárez Otero|Caamaño Gesto|2003|p=48}} Ĝia funebra areo daŭre uziĝis ĝis la [[8-a jarcento]], uzata probable de la loĝantoj de iu proksima loĝloko. En ĝi troviĝis la tombo, kie oni konsideris, ke ekzistas la restaĵoj de la apostolo [[Jakobo la pli aĝa]] kaj, laŭ la kronikoj pri la malkovro, montris tipologion kiu diferencis ĝin el la ceteraj.{{sfn|Suárez Otero|1999|p=46}} === Arkitekturaj karakterizaĵoj === Ekde la fino de la [[19-a jarcento]], realiĝis pluraj arkeologiaj studoj pri tio, kio restas el la funebra [[ediklo]], ebligante determini kelkajn el ĝiaj arkitekturaj ecoj.{{sfn|Suárez Otero|1999|p=50}} Temis pri kvarangula konstruaĵo kies muroj estis konstruitaj kun altkvalita granita masonaĵo. Ĝi havis du etaĝojn, el kiuj la malsupra, kiu ne havis flankan enirejon, estis dividita en du ĉambrojn apartigitajn per masonaĵo aranĝita nord-suden.{{sfn|Suárez Otero|1999|p=50}} La tradicio kaj diversaj interpretoj konsideras, ke la tombo de la apostolo estis en la la ĉambro kiu rigardis orienten, dum la alia, rigardante okcidenten, enhavus la korpajn restaĵojn de liaj disĉiploj Atanasio kaj Teodoro.{{sfn|Suárez Otero|1999|p=50}} Sur la supra etaĝo, nun tute malaperinta, oni kredas, ke la enirejo kaj malgranda altaro, kie la restaĵoj estis kultitaj. Estas du teorioj pri ĝia grandeco: ĝi estis simpla ĉambro de la sama grandeco kiel la malsupra ĉambro, aŭ , ĝi estis pli vasta konstruo malfermita al la ekstero.{{sfn|Suárez Otero|1999|p=47}} Fine, la konstruo estis ĉirkaŭata, minimume, de tri flankoj de aliaj muroj, kiuj formis absidan koridoron ĉirkaŭ ĝi.{{sfn|Suárez Otero|1999|p=50}} [[Dosiero:Evolución tumba Santiago.gif|eta|maldekstra|Arkitektura evoluo de la tombo. El eta romia maŭzoleo al katedralo.]] === Malkovro de la tombo kaj unua templo === La plej malnova skriba informo pri kiel la tombo estis malkovrita troviĝas en dokumento de la jaro 1077 nomata ''Concordia de Antealtares''.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=31}} Ĝi asertas, ke dum la regado de [[Alfonso la 2-a (Asturio)|Alfonso la 2-a]] (791-842) estis ermito [[Paio Peres Correia|Pelajo]], kiu loĝis en loko nomata Solovio, proksime al sia preĝejo dediĉita al Sankta Felikso.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=31}} Li havis revelaciojn ke la tombo de [[Jakobo la pli aĝa]] estis proksime kaj ke pluraj parokanoj diris ke ili vidis lumojn super certa loko.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=32}} Ili ĉiuj informis Teodomiron, la episkopo de Irio, pri ĉi tiuj okazoj kaj li mem povis kontroli la realecon de la lumoj.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=32}} Li tiam aranĝis tri-tagan faston post kiu li iris al la loko akompanita de bona nombro da fideluloj kaj malkovris kio okazis, kio estis por ili, senhezite, la tombo de la apostolo.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=32}} Ili tuj informis la reĝon pri ilia eltrovo.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=33}} La tombo estis ĉirkaŭita de la resto de la [[nekropolo]] same kiel la ruinoj de la romia setlejo.{{sfn|Suárez Otero|2003|p=51}} Sub la gvido de Teodomiro, la adapto de la tero kaj la konstruado, iam inter 820 kaj 830, de la unua kirko, komenciĝis instigitaj de la reĝo.{{sfn|Suárez Otero|2003|p=52}} Ĝi estis malgranda templo el ununura navo kun kvarangula plano{{sfn|Suárez Otero|2003|p=53}}. La kirko estis konstruita tiel, ke ĝi enhavis la apostolan tombon, kiu situis ĉe ĝia kapo,{{sfn|Suárez Otero|2003|p=52}} [[atrio]] kie skulptita [[lintelo]] elstaris super la resto de la konstruaĵo kun sufiĉe simpla dizajno.{{sfn|Suárez Otero|2003|p=51}} Tre eble, malgranda [[baptisterio]] situis apud ĝi.{{sfn|Suárez Otero|2003|p=53}} La graveco akirita de la loko kun kreskanta alveno de pilgrimantoj signifis, ke dum la [[9-a jarcento]] la malgranda kirko ricevis la agnoskon je katedralo kaj komencis movi laŭgrade la episkopan sidejon el Irio al la nova setlejo.{{sfn|Suárez Otero|2003|p=54}} === Baziliko de Alfonso la 3-a === [[Dosiero:Almanzoralgeciras.jpg|eta|Almanzoro gvidis plurajn atakojn kontraŭ la kristanaj reĝlandoj. Li detruis la urbon kaj la bazilikon de Santiago en 997.{{sfn|Becerril Crespo|2016|p=58}}]] La dua templo konstruita por gastigi la tombon de la apostolo estis impulsita de Alfonso 3-a, nepo de Alfonso la 2-a, kaj estis finita en la jaro 899. Estis starigita malkonstruante la antaŭan sed subtenante la originalan maŭzoleon sen ŝanĝoj krom plifortigado de ĝia strukturo.{{sfn|Suárez Otero|2003|p=54}} Ĝi havis bazilikan planon kaj konsistis el tri navoj ĉe la kapo de kiu estis [[absido]] kun kvarangula formo kiu enhavis la tombon de la apostolo.{{sfn|Suárez Otero|2003|p=55}} La malebenaĵoj de la tereno devigis la uzon de ŝtuparoj por aliro al la templo kaj la [[presbiterio]],{{sfn|Suárez Otero|2003|p=57}} samtempe. Ĝi estis konstruita uzante ŝtonon el la areo krom ĉe la anguloj kaj la [[Embrazuro (arĥitekturo)|embrazuro]]j, kie oni uzis granitan seĝaron. La tegmento, frontonhava, estis aranĝita sur ligna strukturo.{{sfn|Suárez Otero|2003|p=55}} Kolumnoj kaj ornamaj ŝtonoj rekuperitaj de la reĝo estis uzataj en siaj atakoj sur la teritorio de [[Al-Andalus]].{{sfn|Suárez Otero|2003|p=56}} La kolonoj estis faritaj el marmoro kaj faritaj en [[Coria]] dum la [[4-a jarcento]].{{sfn|Suárez Otero|2003|p=57}} La uzo de skulptita lintelo ankaŭ estis konservita de la antaŭa kirko. Ĉi tiu uzo de reakiritaj materialoj ŝajnas havi la simbolan celon reakiri la pasintecon kaj enradikigi la [[Asturio|Asturian monarkion]] per la [[Regno Visigota|visigota reĝlando]] antaŭ la [[Islama invado de Iberio|islama konkero]].{{sfn|Suárez Otero|2003|p=59}} Aspekto plifortigita de la arkaika stilo de la konstruaĵo, kiu diferencis de la kutime montrita en asturia religia arkitekturo.{{sfn|Suárez Otero|2003|p=60}} La templo fariĝis la plej granda en la regno tiutempe.{{sfn|Suárez Otero|2003|p=53}} Kune kun la resto de la konstruaĵoj, ili formis setlejon kiu estis ĉirkaŭita de defenda muro 1,80 metrojn dika, turoj kun planto de 6.20 je 4, 90 m kaj fosaĵo kun larĝo de 8 metroj kaj profundo de 3 metroj.{{sfn|Suárez Otero|2003|p=66}} Ĝi estis bruligita dum la forrabado, kiun [[Almanzoro]], subtenita de pluraj kristanaj nobeluloj, subigis la urbon en 997 kaj en kiu nur la apostola konstruaĵo estis respektita.{{sfn|Pérez de Tudela|1998|p=12}} La islama estro kaŭzis, ke la sonoriloj de la baziliko kaj urbaj pordegoj estu portataj de kristanaj kaptitoj al [[Kordovo (Hispanio)|Kordovo]], kie ili estis metitaj en moskeon.{{sfn|Urrero Peña|2000|p=62}} Petro de Mezonzo, tiam, episkopo de Irio tiutempe, evakuis la loĝantaron antaŭ la atako kaj portis la restaĵojn de la apostolo al sekura loko. Post mallonga tempo, li rekonstruis la templon kun la helpo de Reĝo Bermudo, kaj tio povus esti uzata denove en la jaro 1003.{{sfn|Urrero Peña|2000|p=61}} === Katedralo === [[Dosiero:El rey Alfonso VI de León (Museo del Prado).jpg|eta|[[Alfonso la 6-a de Leono kaj Kastilio|Alfonso la 6-a]] donis gravan impulson al la [[Reconquista]] kaj dum lia regado ekiĝis la konstruado de la katedralo en 1075.]] Malpli ol unu jarcenton post la konstruado de la kirko de [[Alfonso la 3-a (Aragono)|Alfonso la 3-a]], en la jaro 1075, laboro komencis anstataŭigi ĝin per alia multe pli larĝa.{{sfn|Castañeiras|2005|p=218}} Tio estis dum la regado de [[Alfonso la 6-a de Leono kaj Kastilio|Alfonso la 6-a]], tuj post kiam la monarko ricevis, pro la morto de la frato, la reĝlandojn de Leono, Galegio kaj Kastilio. La reĝo kunlaboris donacante parton de la rabaĵo akirita dum sia lastatempa atako kontraŭ la [[tajfo Granado]].{{sfn|Castañeiras|2005|p=218}} La unua fazo okazis dum la episkopado de [[Diego Peláez]] kaj daŭris dek tri jarojn ĝis 1088, kiam la episkopo estis eksigita.{{sfn|Castañeiras|2005|p=218}} Tio estis farita sub la gvido de la instruistoj Bernardo la maljuna kaj Roberto, probable el franca origino.{{sfn|Castañeiras|2005|p=219}} Ĝi difinis la dizajnon de la katedralo, kiu estus sekvita, ĉirkaŭ, ĝis ĝia kompletigo jarcenton kaj duonon poste.{{sfn|Becerril Crespo|2016|p=58}} Ĝi estis projektita en la formo de [[latina kruco]] kaj preskaŭ okfoje pli granda ol la baziliko.{{sfn|Becerril Crespo|2016|p=59}} La tri ĉefaj kapeloj de la ŝirmilo kun mezaj muroj.{{sfn|Castañeiras|2005|p=218}} La verkoj estis haltigitaj dum ses jaroj, ĝis, 1095, kiam la definitiva translokigo de la ĉefsidejo de la episkopo de [[Iria Flavia]] al Kompostelo ebligis ilin daŭrigi, ĉi-foje laŭ la impulso de [[Diego Gelmírez]], administranto de la diocezo kaj poste lia episkopo.{{sfn|Castañeiras|2005|p=221}} ili komenciĝis sub la gvido de Esteban, plejprobable el navar-aragona deveno, kaj kiu gvidis ilin dum ses jaroj ĝis 1101 kiam li forlasis ilin por labori en la [[katedralo de Pamplono]].{{sfn|Castañeiras|2005|pp=221-222}} En ĉi tiu periodo la fasadoj de la [[ĥorĉirkaŭirejo]] kun siaj kapeloj komencis la konstruadon de la fasadoj de la [[transepto]].{{sfn|Castañeiras|2005|p=222}} Sen ili kaj dum la jardeko ĝis 1111, ĉi tiuj kompletigis kun du atrioj: norde, la ''Porta Francigena'' (antaŭulo de la nuna ''Pordego Azabachería''), kie la [[Jakoba vojo de Francio|Franca Vojo]] finiĝis kaj sur la suda flanko la ''Pordego Platerías''{{sfn|Becerril Crespo|2016|p=63}}. La du altaj turoj kiuj laŭflankis la ĉefenirejon ankaŭ estis konstruitaj. En 1112 la malnova preĝejo de [[Alfonso la 3-a (Aragono)|Alfonso la 3-a]] kiu, jam tiam, estis metita en la transepto de la nova katedralo,{{sfn|Karge|2009|p=19}} kaj li daŭrigis la verkojn ĝis li konstruis la plej grandan parton de la ĉefa navo alirebla el la [[Portiko de la Gloro]].{{sfn|Karge|2009|pp=20-21}} Dum ĉi tiu fazo en 1105 la nova strukturo de la apostola tombo estis konsekrita.{{sfn|Karge|2009|pp=19-20}} Ĉi tio restis senŝanĝa ekde ĝia malkovro kaj la reformo konsistis el forigado de la supra duono kaj fermado de la malsupra duono malpermesante ĝian aliron. Sur la nova grundo akirita post plenigado de ĉi tiu parto, la ĉefa altaro estis konstruita.{{sfn|Suárez Otero|1999|p=46}} La lasta fazo komenciĝis en 1168 pro la impulso de [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] kaj sub la gvido de [[Majstro Mateo]]{{sfn|Karge|2009|pp=26-27}}. En ĝi, la parto de la navo apud la ĉefenirejo estis finita. Ĝi estis anstataŭita de nova kaj pli riĉe ellaborita: la Portiko de Gloro.{{sfn|Karge|2009|pp=26-27}} Finfine, en 1211, la katedralo estis konsekrita dum la regado de [[Alfonso la 9-a]].{{sfn|Karge|2009|pp=26-27}} <gallery> Catedral de Santiago de Compostela - panoramio.jpg Catedral,_Santiago_de_Compostela,_España,_2015-09-22,_DD_13.jpg Interior_Catedral_Santiago_de_Compostela.jpg| Apóstolo Santiago catedral.jpg| 2010-Catedral_de_Santiago_de_Compostela-Galicia_(Spain)_3.jpg| Catedral_de_Santiago-azabacheria.jpg | </gallery> == Pilgrimado laŭlonge de la historio == === Komencoj (9a kaj 10a jarcentoj) === [[Dosiero:Armiger regis 1098-1109.jpg|eta|Alfonso la 2-a. Dum lia regado malkovriĝis la apostola tombo. Konsiderata la unua pilgrimanto]] La pilgrimado al la tombo de Jakobo aperis spontane sen la civilaj aŭ ekleziaj aŭtoritatoj partoprenantaj ĝian antaŭenigon aŭ organizadon ĝis la [[11-a jarcento]], kiam la jakoba fenomeno plifortiĝis.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=41}} [[Alfonso la 2-a (Asturio)|Alfonso la 2-a]] estas konsiderata kiel la unua pilgrimanto ĉar li forlasis [[Oviedo]]n, ĉirkaŭ la jaro 825, kun sia kortego por viziti la tombon kiam ĝi estis malkovrita.{{sfn|Novillo-Fertrell Paredes|2013a|pp=29-31}} La kultado al la apostolo baldaŭ disvastiĝis en la kristana loĝantaro de la duoninsulo kaj kelkajn jardekojn post la malkovro de la tombo, ĉi tiu fakto estis kolektita en la [[Martirlibro|martirologio]]j kaj disvastiĝis en [[Kristanismo|okcidenta kristana Eŭropo]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=34}} Komunumo de monaĥoj estis instalita en la loko kaj baldaŭ stabila loĝantaro aperis, kiu estis konata kiel ''Locus Sancti Iacobi'', la antaŭulo de la nuna [[Santiago-de-Kompostelo|Kompostelo]].{{sfn|Plötz|2015|p=5}} Ĉi tio estis celo de atako de la vikingoj en 858, kiuj sieĝis ĝin, kvankam, fine, ili estis malakceptitaj de asturiaj soldatoj.{{sfn|Sánchez Pardo|2010|p=64}} En 895, la pilgrimantoj estas menciitaj pro donaco de la reĝo.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=33}} Krom ĉi tiuj informoj, ekzistas neniu alia informo pri ilia alveno dum la unua jarcento ĉar fari ĉi tiujn vojaĝojn estis kutimo sufiĉe enradikiĝinta por ne meriti atenton de la kronikistoj.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=39}} Nur kiam la persono havis certan socian gravecon, povus resti kelkajn notojn pri la vojaĝo kaj, ĝenerale, ĉi tiuj estis nerektaj.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=39}} Jam en la [[10-a jarcento]] komenciĝis la intereso viziti la tombon en la transpireneaj teritorioj kaj en la unua jardeko, de la urbo [[Tours]], leteroj estis adresitaj al reĝo [[Alfonso la 3-a (Aragono)|Alfonso la 3-a]], kun demandoj pri la apostola tombo.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=35-36}} Poste, estis ricevitaj la unuaj skribaj atestoj pri pilgrimantoj el ekster la [[Iberio|Iberia Duoninsulo:]] unu el la unuaj dokumentitoj estis malkapabla pastro el la [[Sankta Romia Imperio]] kiu vizitis la tombon de la apostolo en la jaro 930{{sfn|Plötz|2015|p=6}}, en 950, estis Gotescalco, franca episkopo de [[Le Puy-en-Velay|Le Puy]], kiu faris la pilgrimadon; en 959 la abato de Sankta Cecilia de Montserato faris ĝin; en 961 la grafo de Gotha kaj unu el la plej gravaj ekleziaj personecoj de Francio: la ĉefepiskopo de [[Reims]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=41-46}} La procezo de la ''[[Reconquista]]'' ricevis gravan akcelon dum ĉi tiu periodo. La asturiaj kaj leonaj reĝoj, kiuj, per siaj donacoj al la apostolo, petis sian helpon kontraŭ la malamiko,{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=33}} sukcesis ekspansiigi la kristanajn teritoriojn por kontroli la tutan nordan altebenaĵon, dum la navaranoj plifirmigis sian regadon ĉe supra Ebro. Ĉi evoluo stagnis en epoko de Almanzor kiu reakiris parton de la perdita teritorio kaj submetis la ceteron al konstantaj [[rejdo]]j. La islama estro fine ruinigis Kompostelon en 997, kvankam li ne sukcesis haltigi la pilgrimadojn.{{sfn|Asociaciones de amigos del Camino de Santiago de Navarra, León y Galicia|1987a|p=18}} Li mortis kvin jarojn poste, en 1002, kaj en 1009 la kaliflando mergiĝis en longa [[Interna milito|civila milito]], kiu finfinediseriĝis je pluraj [[tajfo]]j. === Firmiĝo kiel granda pilgrimado (11-a kaj 12-a jarcentoj) === [[Dosiero:Pendón primitivo de la Orden de Santiago.jpg|eta|maldekstre|Standaro de la [[Ordeno de Santiago]] komence kreita por protekti la pilgrimantojn.]] [[Okcidenta Eŭropo]] ekkonis vastan kuntekston dum la [[11-a jarcento]]: demografia kreskado, klimata pliboniĝo kun mildiĝo de la temperaturoj, ampleksiĝo de la terproduktado samkiel ĉe komerco kaj monprovizado. En la politika sfero etendiĝis la tiel nomita [[Paco de Dio]], kiu ebligis pli pacan ĉirkaŭaĵon,{{sfn|Ruiz Gómez|1994|p=171}} dum en la religia sfero, ekmalaperis la mallumaj jaroj de la papado, kiam ekestis reformisma movado, kiu celis purigi la kristanan spiriton kaj instigis monaĥojn de la [[Abatejo de Cluny|monaĥejo de Cluny]] ([[Burgonjo]]) kaj Gorze ([[Loreno]]). Jam en la Ibera duoninsulo, la sinkado de la kaliflando post la morto de Almanzoro koincidis kun granda plibonigo de la ekonomio kaj la potenco de la kristanaj regnoj.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=490-491}} En ĉi tiu favora kunteksto, la pilgrimado al [[Santiago-de-Kompostelo]] spertis rimarkindan impulson, kiu igis ĝin unu el la tri grandaj kristanaj pilgrimadoj.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=47}} La sindediĉo al Santiago disvastiĝis forte tra la kontinento kondukante homojn el [[Francio]], [[Flandrio]], la [[Germana Imperio]], [[Italio]] aŭ [[Anglio]] ekvojaĝi al la tombo.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=48-51}} Kiel konsekvenco de ĉi tiu fenomeno, la templo de Kompostelo akiris riĉaĵon kaj potencon suspekteme rigardita de Romo, kiu, kvankam ĝi donis al ĝi la rangon ''metropola'', ne akceptis ĝian superecon en la duoninsulo, konservante ĝin [[Toledo]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=51-54}} La aŭtoritatoj kunlaboris kun ĉi tiu populara fenomeno eldonante regulojn por protekti la pilgrimantojn.{{sfn|Novillo-Fertrell Paredes|2013b|pp=34-37}} En 1113 Gelmírez malpermesis aresti ilin kaj en 1114 la konsilio de Leono donis al ili liberecon moviĝi tra la reĝlando.{{sfn|Novillo-Fertrell Paredes|2013b|pp=34-37}} Ĉar ili mono iĝis la celo de nobeluloj kaj vojrabistoj,{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=58-59}} ĉe la eŭropa nivelo, en 1123, la [[Unua Laterana koncilio|laterana konsilio]] establis ekskomunion por tiuj, kiuj ŝtelus la pilgrimantojn{{sfn|Novillo-Fertrell Paredes|2013b|pp=34-37}} kaj en 1170 la Ordeno de Jakobo estis kreita, origine celita por protekti pilgrimantojn, kvankam poste ĝi implikiĝis en la konkero kaj reloĝigado de novaj teritorioj.{{sfn|Novillo-Fertrell Paredes|2013b|pp=34-37}} Koncerne [[infrastrukturo]]n, ankaŭ dum la [[11-a jarcento]], reĝoj, eklezianoj kaj nobeluloj estis implikitaj en fondado de hospitaloj laŭ la itinero plibonigante vojojn, konstruante pontojn kaj reloĝigante la urbojn tra kiuj ili pasis.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1949a|p=19}} Jam ĉe la lastaj jardekoj estis [[Alfonso la 6-a de Leono kaj Kastilio|Alfonso la 6-a de Kastilio, Leono kaj Galegio]] samtempe kiel Sanĉo Ramírez en [[Pamplono]] kaj [[Aragono]], kiuj disvolvigis decidan laboron por plibonigi la transiron de pilgrimantoj.{{sfn|Arquero Caballero|2011|p=23}} Alfonso aboliciis paspagojn, kreis hospitalojn en Monto Cebrero kaj [[Burgoso]], protektis la laboron de [[Domingo de la Calzada]], li aliĝigis la monaĥejon de Nájera al la ordeno de Cluny kaj ekloĝigis vilaĝojn de Francio laŭlonge de la vojo.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1949a|p=20}} Sanĉo, siaflanke, ankaŭ forstrekis la paspagojn, anstataŭis la [[Mozaraba rito|mozaraban riton]] favore al la [[roma rito]], li altiris francajn eklezianojn, apogis la gastejojn de [[Ĥako]] kaj [[Pamplono]] kaj kreis la urbeton [[Estella]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1949a|pp=20-21}} Tiel, antaŭ la fino de la jarcento, kompleta strukturo jam etendiĝis tra la itinero veninta el la [[Pireneoj]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=203}} Unu el la hospitaloj, tiu de Sankta Kristina de Somport, estis konsiderita unu el la tri plej gravaj hospitaloj en kristanaj regnoj. La aliaj du estis : tiu de Mont Joux uzata de tiuj, kiuj pilgrimis al Romo kaj tiu de Jerusalemo por tiuj, kiuj faris ĝin al la [[Sankta Lando]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1949a|pp=22-23}} Estis en ĉi tiu periodo, ĉirkaŭ 1140, kiam la unua skriba gvidilo estis skribita, la ''Liber Peregrinationis'' kiel parto de la verko ''Liber Sancti Iacobi''{{sfn|Arquero Caballero|2011|p=33}}, kiu povis influi la evoluon de la Vojo kaj ĝia sciigo ĉie en okcidentkristanaj regnoj. Ĝi priskribis la francajn itinerojn por atingi la trapasejon en [[Pireneoj]] kaj la postan itineron al Kompostelo.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=210-215}} === La apogeo de la Jakoba vojo (13-a kaj 14-a jarcentoj) === [[Dosiero:Ausbreitung der Hanse um das Jahr 1400-Droysens 28.jpg|eta|Disvastiĝo de la [[Hansa ligo]] ĉirkaŭ 1400. [[Jakobo la pli aĝa]] iĝis unu el ĝiaj sanktaj patronoj]] Dum la transiro al la [[13-a jarcento]], la pilgrimado al Kompostelo fariĝis populara fenomeno tiel, ke amaso da anonimaj pilgrimantoj amase vojaĝis al Kompostelo kaj la incidentoj inter ili ne estis nekutimaj kiam la estis pridisputita la vigilo ĉe la altaro.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=71-72}} Ĝi vaste disvastiĝis kaj kompariĝis kun tio, kion la islamanoj faris al [[Mekko]]{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=75}}. El la geografia disvastiĝo de ĝia famo, restis la raporto de franca sendito al la kortego de la mongola [[ĥano]], kiu en 1253 fondis [[Nestorianismo|nestorian monaĥejon]]. Li komencis sian vojaĝon al Kompostelo.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=75}} La marvojo, dume, estis uzata de la angloj kaj la germanoj de la nordo.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=84}} La unuaj organizis kolektivajn ekspediciojn, kiuj venis prefere ĉe la haveno de Bordozo, situanta en teritorio kontrolita de ili. La duaj kunigis kaj piajn kaj komercajn celojn, estis foje atakitaj de anglaj piratoj. Inter ĉi tiuj nordaj germanoj Galegio estis konata kiel ''Jakobsland'' kaj la apostolo fariĝis unu el la patronoj de la [[Hansa ligo]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=78}} La instigoj de la pilgrimantoj komencis ŝanĝiĝi el sento de fido kaj sindediĉo al utilisma fono kiel pardonado de pekoj aŭ plenumo de ĉasteco.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=71-72}} En ĉi tiu homamaso vojaĝanta al Kompostelo, ekleziaj kaj noblaj estuloj de Eŭropo daŭre ĉeestis kaj ekzistis konstanteco de la pilgrimado, dum la [[12-a jarcento]], de la [[Ĉefepiskopujo de Bordozo|ĉefepiskopo de Bordozo]]; la [[Nanto (Francio)|Episkopo de Nanto]]; Duko Leopoldo de Aŭstrio (1212); [[Sankta Francisko el Asizo|Francisko el Asizo]] (1214); la [[Episkopo de Lieĝo]] (1215); la [[Jerusalema reĝlando|reĝo de Jerusalemo]] [[Johano de Brienne]] (1224); Princino Ingrid de Svedio (1270).{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=72-77}} Jam en la [[14-a jarcento]], la pilgrimado de la sveda [[seneskalo]] Biger; [[Sankta Birgita|Birgita de Svedio]]; la grafo de [[Poitiers]] (1316); reĝo [[Sanĉo la 2-a (Portugalio)|Sanĉo la 2-a]] de Portugalio (1244); [[Izabela de Portugalio]] (1325); la Duko de Lankastero (1386); la markizo de [[Ferrara]] (1397).{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=77-87}} En ĉi tiu tempo specifa grupo de pilgrimantoj estis reprezentita de tiuj, kiuj venis trans [[Pireneoj]] por partopreni en la militoj, kiujn subtenis la kristanaj regnoj de la duoninsulo kontraŭ la [[almohadoj]], ĉar ili en sia vojaĝo vizitis la tombon de la apostolo.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=71-73}} La uzo de la pektena konko kiel ikono de la pilgrimantoj, kies plej malnova atesto troviĝas ĉe Santa Marta de Tera, ĉirkaŭ la jaro 1125{{sfn|Plötz|2015|p=6}}, estis amplekse disvastigita kaj estis uzata por diversaj specoj de pilgrimadoj. Grafo [[Ludoviko (regantoj)|Ludoviko la 4-a]] de [[Turingio]] ordonis meti ĝin sur la kovrilon de sia [[sarkofago]] por indiki, ke li faris pilgrimadon al Jerusalemo. Ankaŭ en ĉi tiu tempo la kutimo krei kunfratarojn de pilgrimantoj komenciĝis inter tiuj samurbanoj kiuj estis pilgrime en Kompostelo. La unua estis fondita en Parizo en 1315 kaj poste en aliaj francaj, nederlandaj, germanaj kaj anglaj urboj. Ĉi tiu fenomeno tamen ne okazis inter la hispanaj regnoj.{{sfn|Plötz|2015|p=6}} Aliflanke fine de la [[14-a jarcento]] verkiĝis la unua gvidilo por pilgrimantoj, kiu, post la [[Liber Sancti Iacobi]], atingis la nuntempon: La tiel nomata ''angla itinero en verso''.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=247}}{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=214}} === 15-a jarcento === [[Dosiero:Map liege 1.jpg|eta|maldekstre|[[Lieĝo (urbo)|Lieĝo]] estis unu el la unuaj lokoj kie la pilgrimado al Santigo estis devigita de juĝtribunaloj]] Dum la [[15-a jarcento]] daŭris la populareco de la pilgrimado al Kompostelo, kvankam ekaperis novaj specoj de pilgrimantoj, kiuj estis malproksimaj de tio, kio estis vidita en antaŭaj jarcentoj.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=161}} Unuflanke, la modo entrepreni tion, kion oni nomis "kavaliraj pilgrimadoj" disvastiĝis inter eŭropaj nobeluloj. Ili vojaĝis akompanate de sekvitaro kaj la celoj de la vojaĝo estis prefere ekkoni eksterlandajn teritoriojn kaj montri sian valoron per partoprenado en la turniroj, kiujn ili trovis survoje. Klara ekzemplo de tiu fenomeno estis la ''pilgrimanto'' Jean de Werchin, [[seneskalo]] de la [[graflando Henegovio]] kaj nuntempe konsiderata kiel modelo de [[Kiĥoto|Don-Kiĥoto]],{{sfn|Given-Wilson|2008|p=38}} kiu en 1402 publike anoncis, ke li akceptos la defion, kiun iu sinjoro faris dum sia vojaĝo al Kompostelo. Aliflanke, la "delegitaj pilgrimadoj" aperis. Ili estis faritaj de homoj nome de kaj reprezente de aliaj, kiel en la kazo de pilgrimantoj senditaj de la urbo [[Perpinjano]] en 1482. Krome, la nombro de homoj, kiuj faris "devigan pilgrimadon" estis signife pliigita, kio estis postulita de tribunaloj kiel civila puno.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=100}} Ĉi tio estis komence aplikita en la areo de [[Nederlando]] kaj ĝia uzo estis etendita al la [[francoj]] kaj [[germanoj]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=89}} En 1434 oni festis la unuan [[Sankta Jakoba Jaro|Sanktan Jakoban Jaron]]{{sfn|Novillo-Fertrell Paredes|2013c|pp=36-38}}, el kiu restas dokumentaĵoj. Ĉi tiu okazaĵo estis plia altiro kaj la jaroj de jubileo rimarkinde pliiĝis en la nombro de pilgrimantoj.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=92}} La kastiliaj reĝoj kutimis viziti Kompostelon dum ĉi tiuj specialaj jaroj de pardono kaj starigo de pliaj protektoj por la pilgrimantoj.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=99-100}} La patroneco de la apostolo subteniĝis en la lukto de la [[Visigota Regno|kristanaj reĝlandoj]] kontraŭ la [[Al-Andalus|islamanoj]] kaj plurfoje la kastiliaj reĝoj faris oferojn kiel dankemon post atingi gravajn venkojn.{{sfn|Novillo-Fertrell Paredes|2013c|pp=36-38}} === Unua krizo (16-a jarcento kaj unua duono de la 17a) === [[Dosiero:John Calvin Titian B.jpg|eta|[[Johano Kalvino]], unu el la ĉefaj reprezentantoj de [[protestantismo]]. Ĉi teologio malakceptis la pilgrimadojn pro kio ili malaperis en la teritorioj kie ili regadis.]] En la [[16-a jarcento]] estis pluraj faktoroj, kiuj kaŭzis profundan krizon en la pilgrimadoj al la tombo de la apostolo: kvalita malkresko en la tipologio de la pilgrimantoj; apero de [[Protestantismo|protestanta teologio]] kaj ligita al tio, la militoj okazintaj en [[Francio]]. Oni parolas pri "kvalita malpliiĝo" de la Vojo por indiki kiel la homoj kiuj igis la religian pilgrimadon preskaŭ malaperis anstataŭitaj de pilgrimantoj kiuj faris ĝin pro devigo de tribunalo aŭ nome de alia persono, kiu pagis. Daŭre aperis dum la antaŭaj jardekoj kaj etendiĝis signife en ĉi tiu periodo. Krome, la gastiga infrastrukturo etendita laŭ la ĉefaj vojoj altiris tiujn, kiuj nur celis profiti ĝin.{{sfn|Plötz|2015|p=8}} Pro ĉio ĉi, sur la Jakoba vojo ekaperis multaj krimuloj, almozpetantoj, kaj senrimedaj vagabondoj.{{sfn|Plötz|2015|p=8}} Simile, ĝi signifis pliiĝon de krimo kun la apero de atakaj bandoj ĉe kelkaj punktoj kaj la pliiĝo de krimo inter la pilgrimantoj mem.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=218-240}} Dum la [[1520-aj jaroj|1520-aj]] kaj [[1530-aj jaroj]] ordonoj aperis en multaj municipoj malpermesantaj loĝadon de la "almozuloj de Jakobo". En la tribunaloj kiuj okazis en [[Valadolido]] (1523), [[Toledo]] (1525), [[Madrido]] (1528) kaj aliaj, estis aprobite tiel ke la pilgrimantoj ne forlasu la kutiman itineron.{{sfn|Plötz|2015|p=10}} En 1569 oni malpermesis resti pli ol tri tagojn en [[Santiago-de-Kompostelo|Kompostelo]]. [[Filipo la 2-a (Hispanio)|Filipo la 2-a]] establis en 1590 ke tiuj, kiuj volis entrepreni pilgrimadon, devus akiri licencon de la aŭtoritato kie ili loĝis kaj en kiu ili registris ĉiujn siajn informojn, la tagon de la ekspedicio, la planitan vojon, kiun ili celis vojaĝi.{{sfn|Plötz|2015|p=9}} La religia reformo en [[Eŭropo]] dum la [[16-a jarcento]] estis alia aldona faktoro. Ne nur ĉar la teologio de la novaj reformitaj preĝejoj malakceptis la kulton de la sanktuloj kaj la postan pilgrimadon, sed ĉar la protestantaj teritorioj ankaŭ malpermesis al pilgrimantoj eniron en la preĝejojn pilgrimantoj.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=278}} Fine, alia elemento, kiu kaŭzis la redukton de la homoj, kiuj komencis la vojon de trans la [[Iberio|Iberia Duoninsulo]], estis la militoj, en kiuj Francio estis implikita dum la [[16-a jarcento]] kaj la unua duono de la [[17-a jarcento|17-a]]. Komence militoj kontraŭ la [[Habsburgoj]], kiuj frapis la [[Burgundoj|burgundajn]] kaj pireneajn teritoriojn kaj tiam la religian militon inter [[hugenotoj]] kaj [[Katolika Eklezio|katolikoj]], dum kiuj la sudo de la lando estis en la manoj de la [[Protestantismo|protestantoj]].{{sfn|Plötz|2015|pp=8-9}} Al tio aldoniĝis la milito de la [[Okdekjara Milito|Okdekjara milito]] en [[Nederlando]]. La konsekvenco de la militaj konfliktoj, en ĉi tiu kazo inter [[Anglio]] kaj [[Hispanio]], estis la atako, kiun Francis Drake faris al Kompostelo en 1579. Dum ĝi, la episkopo kaŝis la restaĵojn de la apostolo malantaŭ la ĉefaltaro, kie ili restis ĝis lia morto kaj posta reakiro en 1879.{{sfn|Novillo-Fertrell Paredes|2013c|pp=36-38}} === Restariĝo (dua duono de la 17a kaj 18-a jarcentoj) === [[Dosiero:Albergue de peregrinos de Mansilla de las Mulas (1402775066).jpg|eta|left | thumb | Gastejoj por pilgrimantoj en [[Mansilla de las Mulas]]'''.''']] La fino de la religiaj militoj kondukis al pliigo de sekureco sur la vojoj kaj permesis, ke la nombro de pilgrimantoj kreskos iom post iom ekde la mezo de la [[17-a jarcento]], nun kun pli sinceraj motivoj. Ĉi tiu tendenco estis konservita dum la [[18-a jarcento]] kun la escepto de la centraj jaroj dum kiuj pluraj eŭropaj militaj konfliktoj malfaciligis vojaĝon.{{sfn|Plötz|2015|p=6}} Kvankam kelkaj famaj vizitantoj kiel [[Johano de Aŭstrio]] aŭ [[Mariana de Neoburgo]] ankoraŭ alvenis en Kompostelo, la superreganta pilgrimanto estis modesta.{{sfn|Plötz|2015|p=9}} Kun la sukceso de la [[Kontraŭreformacio]] komencita ĉe la [[Koncilio de Trento|Konsilio de Trento]], konfeso de sanktuloj kaj relikvoj en la katolika religio estis konfirmitaj.{{sfn|Plötz|2015|p=10}} Tio permesis konservi la religian bazon, sur kiu baziĝis la pilgrimado al Santiago. Rilate al la infrastrukturo por gastigado, la institucioj kreitaj kiel subteno por la pilgrimado sukcesis konservi kaj daŭre provizi ŝirmejon al la pilgrimantoj.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|p=234}} Ankaŭ la kunfrataroj en [[Francio]], [[Flandrio]], [[Germanio]] kaj [[Svislando]] pluvivis kaj daŭrigis sian subtenon. Tio pliigis la enspezojn de la kompostela templo, kiu permesis reformon laŭ [[Baroko|baroka stilo]] por la ĉefa fasado de la katedralo, kiu estis entreprenita inter 1738 kaj 1750.{{sfn|Plötz|2015|p=14}} === Dua krizo (19-a jarcento kaj unua duono de la 20-a) === [[Dosiero:Ruinas de Hospital de Santa Cristina en Somport.jpg|eta|Ruinoj de la hospitalo Sankta Kristina de Somport.]] La komenco de la Nuntempa epoko ankaŭ markis la komencon de nova krizo, kiu fariĝis profunda tra la jaroj pro serio de faktoroj, ambaŭ materiaj kaj spiritaj, kiuj kondukis al ĝia baldaŭa malapero en la mezo de la [[20-a jarcento]].{{sfn|Plötz|2015|pp=10-11}} Oni konsideras la komencon de ĉi epoko dum la [[Franca revolucio de 1789|Franca Revolucio]].{{sfn|Plötz|2015|p=10}} En la spirita procezo de sekularigo de la socio per kiu la intereso pri pilgrimado al Santiago malpliiĝis ekster la Iberia Duoninsulo. En ĝi, jam malproksime de la [[Reconquista]],{{sfn|Plötz|2015|p=10}} la figuro de Santiago estis anstataŭita de tiu de [[Maria (patrino de Jesuo)|Virgulino Maria]]{{sfn|Plötz|2015|p=10}}. Je eŭropa nivelo, la kunfrataroj, kiuj estis la ĉefaj iniciatintoj de la pilgrimado, preskaŭ malaperis kaj la fascino, kiun Kompostelo transdonis al katolikoj forperdiĝis.{{sfn|Plötz|2015|p=10}} Materie, la malsekureco ene de Francio kaj la militoj de koalicio en Eŭropo sekvantaj la revolucion malfaciligis trairi la vojon. En la teritorioj okupitaj de Francio, monaĥejoj estis dissolvitaj kaj la transformo de gastejoj kaj hospitaloj, kun kiuj perdiĝis la infrastrukturo de subteno kaj loĝado, kiu helpis la pilgrimantojn dum la antaŭaj jarcentoj.{{sfn|Plötz|2015|p=10}} En Hispanio, [[Joseph Bonaparte|José Bonaparte]] forigis la imposton destinita al la ''Voto de Santiago'' kaj reduktis al triono la nombron de monaĥejoj. Poste, en 1820, la leĝo aboliciis grandan nombron da hospitaloj kaj similaj institucioj, de kiuj, ekzemple, nur dudek sep malaperis en [[Burgoso]].{{sfn|Plötz|2015|p=10}} Por la periodo inter 1825 kaj 1905 (80 jaroj) estas registro de la alveno en Kompostelo de 10 685 pilgrimantoj (averaĝe de 130 jare). Ilia origino estis ĉefe iberia kaj de ekstere ili atingis malgrandan nombron inter tiuj kiuj indas mencii 199 italojn kaj 73 germanojn. La plejmulto el la pilgrimantoj estis laboristoj aŭ tag-laboristoj, fraŭlaj, kun malmultaj rimedoj kaj malalta kaj nenia edukado, kiuj havis aĝon inter 40 kaj 60 jaroj. Pozitiva faktoro kiu ebligis konservi la pilgrimadojn markis ĝin la remalkovro, en 1879, de la restaĵoj de la apostolo, kiu restis kaŝita post la atako de Francis Drake en 1589.{{sfn|Plötz|2015|p=11}} Jam en la [[20-a jarcento]], la progresema [[sekularigo]] de la socio, la militaj konfliktoj kaj la izoleco de [[Hispanio]], igis la malmultajn pilgrimantojn vojaĝi al Kompostelo preskaŭ ekskluzive duoninsulaj. Fakte dum la unuaj tri jardekoj ili estis plejparte galegoj kiuj organizis komunajn vojaĝojn. La pilgrimadoj laŭvice fokusiĝis sur la festotago de Jakobo aŭ kiam okazis la [[Sankta Jakoba Jaro|Jakoba Sankta Jaro]]. En ili, la "ofero al la apostolo" estis konservita por la ŝtatestro ĝis la alveno de la [[Dua Hispana Respubliko|Dua Respubliko]] kiu forigis ĝin en la praktiko, ne rekuperante ĝin ĝis la [[Interna milito|Interna Milito]] ne finiĝis === Restariĝo post la duono de la 20a jc. === [[Dosiero:Peregrinos llegando a Salamanca.jpg|eta|Pilgrimantoj atingas [[Salamanko]]n tra la [[Vía de la Plata]].]] [[Dosiero:Acercandonos a Villasimpliz (1408308974).jpg|eta|Proksime de [[Villasimpliz]].]] Post la [[Dua mondmilito|Dua Mondmilito]], en [[Eŭropo]] aperis politika kaj kultura medio, kiu celis integriĝon inter siaj landoj kiel rimedo por eviti la armitajn konfliktojn, kiuj en la pasintaj tempoj detruis la kontinenton. En ĉi tiu kunteksto, oni serĉis kaj fortigis la komunajn elementojn, kio en la longa tempo helpis la renaskiĝon de la jakoba pilgrimado. Plie, en [[Hispanio]] falinta en politikan izolitecon, kiu celis reveni al [[Eŭropo]] kaj kie la turismo estis konsiderata kiel fundamenta sektoro de la [[ekonomio]], la Publikaj Administradoj ankaŭ subtenis la klopodojn faritajn de laikaj kaj ekleziaj homoj por reakiri ĝin. La du unuaj modernaj asocioj por antaŭenigo de la pilgrimado al [[Santiago-de-Kompostelo|Kompostelo]] aperis en [[Parizo]] (1950) kaj [[Estella]] (1962), en ĉi-lasta urbo funkciis neformale dum pluraj jaroj antaŭe por subteni la malmultajn pilgrimantojn kaj organizi rilatajn aktivaĵojn.{{sfn|Novillo-Fertrell Paredes|2013d|pp=28-31}} Oni komencis distingi la itinerojn inter tiuj, kiuj vojaĝis al [[Santiago-de-Kompostelo|Santiago]] kun modernaj transportiloj kaj "pilgrimado al Kompostelo". Ĉi tiu lasta, la piermarŝa pilgrimado, estis konsiderata "afero de la pasinteco".{{sfn|Plötz|2015|p=11}} Afero, kiun nur kelkaj entreprenis kiel aventuron, kie nur pere de rilato de loĝantaroj ĉiu pilgrimanto devis serĉi metodon iri de unu loko al alia. Kelkaj el ili publikigis dum la 1960-aj jaroj, librojn kun siaj spertoj en kiuj ili registris la malfirmecon de la vojo kaj la maloftan kutimon de marŝantoj kiuj, foje, estis konfuzitaj kun krimuloj submetitaj al la leĝo de vagabondoj kaj fakte la pariza asocio disvolvigis en 1958 la "pilgrimajn akreditaĵon" kun la celo eviti ĉi tiun problemon. Unu el ĉi tiuj aventuristoj estis tri membroj de la asocio Estella, kiu en 1963 pilgrimis piede kun la celo kolekti informojn pri la aranĝo de la itinero kaj diskonigi ĝin al la ĝenerala publiko.{{sfn|Plötz|2015|p=11}} La [[Katolika Eklezio]] mem estis decideme implikita en la restarigo de la jakoba pilgrimado. Jam en 1954, la kardinalo Quiroga publikigis pastoralan leteron, en kiu li kuraĝigis pilgrimadon al Santiago. En 1975, la Papo [[Paŭlo la 6-a]] koncedis porĉiamajn rajtojn al Kompostelo por festi Jubileon kaj la sekvan jaron la "meso de la pilgrimanto". Ekde la 1980-aj jaroj, [[Johano Paŭlo la 2-a]] persone subtenis la pilgrimadon per vojaĝo al Kompostelo en 1982 kaj, historie, estante la unua papo en la posteno por fari tion. Sep jarojn poste, en 1989, oni celebris en Santiago la Kvaran Mondan Junularan Tagon,{{sfn|Novillo-Fertrell Paredes|2013d|pp=28-31}} kiu donis al li la okazon ripeti sian viziton. Lia posteulo [[Benedikto la 16-a]]n ankaŭ faris ĝin en 2010.{{sfn|Plötz|2015|p=11}} En 1985, la urbo [[Santiago-de-Kompostelo]] estis inkluzivita en la listo de [[Monda heredaĵo de Unesko|Mondaj heredaĵoj de Unesko]], kiu kondukis al la pretigo de la peto ke la Vojo ricevu la saman rekonon.{{sfn|Plötz|2015|p=12}} Pluraj ministerioj partoprenis ĉi tiun procezon. Du jarojn poste, en 1987, la Konsilio de Eŭropo kvalifikis ĝin kiel la unuan [[Eŭropa Kultura Itinero|Eŭropan Kulturan Itineron]]. En 1991, [[Manuel Fraga Iribarne|Manuel Fraga]] antaŭenigis decidan adaptiĝon de la vojo laŭ la sekva jubilea jaro de 1993, jaro en kiu, fine, oni akiris la serĉitan rekonon kiel Monda Heredaĵo.{{sfn|Plötz|2015|p=12-13}} == La formado de itineroj en la Jakoba vojo == [[Dosiero:Norte peninsular 1035.svg|500px|dekstra|thmub|Mapo de la duoninsula nordo en 1035.]] La unuaj vojoj sekvitaj de pilgrimantoj, kiuj volis viziti la lastatempe malkovritan tombon, estis determinitaj de la loko kie la restaĵoj de [[Asekonio]]{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1949a|p=584}}, ene de vojoj hereditaj de romiaj epokoj estis.{{sfn|Suárez Otero|Caamaño Gesto|2003|p=37}} La vojoj de ĉi tiu reto ne malaperis sed restis uzataj dum la [[Mezepoko]]. La origino de la fideluloj, aliflanke, estis determinita per la etendo de la teritorio ub regado de la kristanaj regnoj en la procezo de la [[Reconquista|Rekonkero]].{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1949a|p=583}} Dum la regado de [[Alfonso la 2-a (Asturio)|Alfonso la 2-a]], la asturia teritorio estis centrita en la transmonta areo de la [[Kantabra Montaro|Kantabra montoĉeno]] kaj la suda limo estis markita de linio, kiu, komenciĝis inter [[Pontevedro]] kaj [[Tuy]], trapasis la sudajn deklivojn de la montoj kaj preterlasis [[Ponferado]]n, [[Astorgo]]n kaj [[Leono (Hispanio)|Leono]]n ene de la "nenies-lando".{{sfn|Argüelles Álvarez|2016|p=812}}{{sfn|Monsalvo Antón|2010|p=38}} En romia epoko du [[Romia vojo|romiaj vojoj]] trairis apud Assegonia: la 20a vojo en sud-norda direkto, kaj la 19-a vojo, oriente, kiu kondukis al Lugo. Ĉi tiu lasta urbo estis, siavice, ligita kun Lugo de Llanera tra ''Lucus Asturum'' al ''Lucus Augusti'', kiu havis duarangajn branĉajn vojojn por aliri ĝin el diversaj regionoj de la montoj.{{sfn|Argüelles Álvarez|2016|p=130}} Kiam [[Alfonso la 2-a (Asturio)|Alfonso la 2-a]] fondis la ĉefurbon en [[Oviedo]], lia distrikto fariĝis la centra areo de la regno. Ĝiaj loĝantoj tiam uzis la malnovan vojon ''Lucus Asturum-Lucus Augusti'' por iri al Lugo kaj de tie al la apostola tombo. La vojo komenciĝis en [[Oviedo]] tra San Lázaro de Paniceres kaj transiris la riveron [[Nora]] pere de la ponto Gallegos por daŭrigi per El Escamplero,{{sfn|Argüelles Álvarez|2016|p=599}} transirante la riveron Nalón kaj Grado. {{sfn|Argüelles Álvarez|2016|pp=130-131}} La loĝantoj de la areo situanta en la nordo, apud la [[Biskaja Golfo|Kantabra Maro]], povis sekvi itineron kiu jam ekzistantis dum romia epoko, kiu komunikis la riveron Deva kun la [[rivero Eo]] kaj de tie, kun Lugo. Tiuj el la okcidentaj marbordaj regionoj, kiuj povis aliri la tombon de la apostolo el la teritorioj ĉirkaŭ [[Pontevedro]] sude, aŭ de la areo de [[Korunjo]] norde.{{sfn|Argüelles Álvarez|2016|pp=131-147}} == La nuntempa vojo == [[Dosiero:Muszla Jakuba.svg|dekstra|eta|Moderna simbolo de la [[jakoba konko]] kiel indikilo de la Jakoba Vojo]] [[Dosiero:Camino de Santiago - Camino Portugués (2846568840).jpg|eta|Jakoba vojo de Portugalio]] [[Dosiero:Jakobsweg by Niederkasseler France - Kirche Greux - panoramio.jpg|eta|Jakoba vojo de Francio]] Post [[mezepoko]], la vojo estis malpli kaj malpli uzata. Nur dum la 1970-aj jaroj ekis nova intereso por la pilgrimvojo. En la jaro [[1982]] la [[papo]] [[Johano Paŭlo la 2-a]] vizitis [[Santiago-de-Kompostelo]]n kaj alvokis kadre de granda [[eŭropo|eŭropa]] festo la malnovan [[kontinento]]n retrovi siajn [[radiko]]jn. La [[konsilio de Eŭropo]] deklaris la vojon en [[1987]] unua eŭropa kulturvojo. Tiam oni nombris ĉirkaŭ 3000 pilgrimulojn jare, en [[2003]] jam venis 74.000 el ĉiuj landoj de la mondo. Dum la [[Sankta Jakoba Jaro]] [[2004]] oni nombris entute 179.932, kiuj faris almenaŭ la lastajn 100 km piede aŭ la lastajn 200 km [[biciklo|bicikle]] aŭ [[ĉevalo|ĉevalrajde]].{{sfn|Moreno Gallo|2002|p=358}} Antaŭ la sankta kompostela jaro [[1993]], la galega registaro decidis plivalorigi la vojon ne nur por religia pilgrimvojo, sed ankaŭ por [[Turismo|turisma]] celo. Pro tio ĝi lanĉis la kampanjon Xacobeo 93, riparante la ŝoseojn kaj la apudajn helpejojn. Ĝi konvinkis ankaŭ la ceterajn registarojn de apudvojaj regionoj. De tiam, laŭiri la vojon piedire, [[Biciklo|bicikle]] aŭ [[ĉevalo|ĉevalrajde]] estas populara turisma celo, samtempe religia, spirita, sporta kaj kultura.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1949a|p=457}} Pilgrimulidentigilo ricevis stampojn de unuopaj stacioj kaj utilas por uzi malmultekostajn pilgrimejojn laŭ la vojo. En Santiago la pilgrimuloj ricevas ateston pri la pilgrimo, la tiel nomatan ''[[Kompostelo (atestilo)|Kompostelo]]''.{{sfn|Moreno Gallo|2002|pp=350-356}} La pilgrimado allogas homojn el ĉiuj nacioj, kaj tiel la vojo iĝas bazo de portempa sama stato kaj praktika internacia komunikado sendepende de deveno, aĝo, stato aŭ sekso.{{sfn|Moreno Gallo|2002|p=357}} Jen la pligrandiĝo de la nombro de pilgrimuloj dum la jardekoj: {| class="prettytable" |-bgcolor=#dddddd !Jaro !Pilgrimuloj !Jaro !Pilgrimuloj !Jaro !Pilgrimuloj !Jaro !Pilgrimuloj |- |1970 |68 |1980 |209 |1990 |4.918 |2000 |55.004<sup>3)</sup> |- |1971 |451<sup>1)</sup> |1981 |299 |1991 |7.274 |2001 |61.418 |- |1972 |67 |1982 |1.868<sup>1)</sup> |1992 |9.764 |2002 |68.952 |- |1973 |37 |1983 |146 |1993 |99.436<sup>1)</sup> |2003 |74.614 |- |1974 |108 |1984 |423 |1994 |15.863 |2004 |179.944<sup>1)</sup> |- |1975 |74 |1985 |690 |1995 |19.821 |2005 |93.924 |- |1976 |243<sup>1)</sup> |1986 |1.801 |1996 |23.218 |2006 |100.377 |- |1977 |31 |1987 |2.905 |1997 |25.179 |2007 |114.026 |- |1978 |13 |1988 |3.501 |1998 |30.126 | | |- |1979 |231 |1989 |5.760<sup>2)</sup> |1999 |154.613<sup>1)</sup> | | |- | colspan="8" | <sup>1)</sup> Sankta jaro (la ''Año Santo'' okazas, kiam la festotago de la sankta Jakobo, la [[25-a de julio]], estas [[dimanĉo]])<br /> <sup>2)</sup> 4-a Monda Junulara Tago en Santiago-de-Kompostelo<br /> <sup>3)</sup> Eŭropa Kulturĉefurbo<br /> ''(Fonto: statistikoj de la katedralo de Santiago-de-Kompostelo)'' |} == Nuna pilgrimado == === Aliĝo === [[Dosiero:Burgos-Metal-Pilgrim-2010.jpg|eta|Monumento al la pilgrimantoj, [[Burgoso]]]] Kvankam ĝi estis vizitita de la 9-a jarcento de kristanoj kiuj trairis diversajn itinerojn kun haltoj ĉe monaĥejoj, la pilgrimado al Santiago ankaŭ fariĝis fama piedmarŝado, kiu populariĝis ankaŭ inter tiuj kiuj ŝatas [[Romaniko|romanikan arto]]n. Vojoj al Kompostelo estas bone identigitaj en Hispanio: la [[Jakoba vojo de Francio]], kiu estis la komunikad-itinero de la nordo de Hispanio tre vizitita post la [[Reconquista|Rekonkero]] por favorigi la reloĝigadon de la regnoj de la Nordo. Ĉi tiu vojo kondukis al Kompostelo, sed ne ĉiuj ĉi vojoj iris rekte al [[Galegio]]. Jakobaj vojoj estis desegnitaj de la ''Fédération française de la randonnée pédestre'' ekde la fruaj [[1970-aj jaroj]]. La unua [[mimeografo|ciklostila]] kopio de la GR-65-gvidilo por la sekcio Le Puy-Aubrac datiĝas de 1972. Ĉi tiu Jakoba vojo iĝis la migrovojo GR 65.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=franca|url=http://www.eglise.catholique.fr/actualites/398988-les-eveques-francais-et-espagnols-du-chemin-de-compostelle-signent-une-lettre-pastorale-commune/|titolo=La francaj kaj hispanaj episkopoj de la Jakoba vojo subskribas komunan pastoralan ĉarton|tago=30|monato=julio|jaro=2015|titolo=L'Eglise Catholique en France|eldoninto=eglise.catholique.fr|page=|citation=|en ligne le=|alirita=9an de aŭgusto 2016|id=}}.</ref>. Kelkaj pilgrimantoj foje faras la kontraŭan itineron, post atingado de la [[Katedralo de Santiago-de-Kompostelo]], dum aliaj iras al [[Padrón (Korunjo)|Padrón]] vidas la ligas de la ŝipo de la sanktulo, [[Kabo Terfino]] konsiderata en la mezepoko kiel la lasta parto de la mondo, aŭ eĉ al [[Fátima]] en [[Portugalio]].<ref name=FEAACS-01>{{citaĵo el la reto| url=http://www.caminosantiago.org/cpperegrino/caminos/nuestroscaminos.asp |titolo= Nuestros caminos | alirdato= 10an de oktobro 2018 | dato= 2018 | retpaĝaro= www.caminosantiago.org |eldoninto= Federación Española de Amigos del Camino de Santiago}}</ref> La plej oftaj interŝanĝitaj vortoj de pilgrimantoj estas ''hola'' ("saluton"), ''buen camino'' ("bonan vojon"), ''ultrea'' (latina esprimo aperinta precipe en poemo de la [[Codex Calixtinus]]: "Herru Sanctiagu, Gott Sanctiagu, E Ultreia, e suseia, Deus aia nos "kaj kiu povas esti tradukita kiel:" Sinjoro Sankta Jakobo, Bona Sankta Jakobo, iru pluen, pli alten, Dio helpu nin ", ultreïa estanta krio de instigo iri pli for). [[Dosiero:Hieronymus Bosch 097.jpg|eta|maldekstra|upright|J. Bosch, Hl. ''Jacobus von Compostela'']] La francaj kaj hispanaj episkopoj, respondecaj pri la diocezoj trairitaj dum la pilgrimado, kunvenas regule por pripensi la signifon donotan al la Vojo por ĉiuj pilgrimantoj de la [[21-a jarcento]]. La unua renkontiĝo estis organizita en 2009 laŭ iniciato de Mons. Julian Barrio Barrio, Episkopo de Santiago-de-Kompostelo ekde 1996. La lasta renkontiĝo inter la francaj kaj hispanaj episkopoj okazis en julio 2015 en [[Bajono]]. Ĝi finiĝis per la publikigo de pastorala letero, kiu estis renovigo de la spirita signifo de la pilgrimado.<ref>{{citaĵo el la reto|lingvo=franca|url=http://w2.vatican.va/content/benedict-xvi/fr/messages/pont-messages/2009/documents/hf_ben-xvi_mes_20091219_giubileo-compostelano.html|titolo=Message à l'Archevêque de Saint-Jacques-de-Compostelle (Espagne) à l'occasion du début de l'Année sainte de Compostelle (19an de decembro 2009)|aŭtoro=[[Benedikto la 16-a]]|dato=19an de decembro 2009|loko=Vatican|eldoninto=vatican.va|alirdato=9an de aŭgusto 2016}}</ref> === Pilgrima karto === La pilgrimkarto de la pilgrimanto estas simila al pasporto kaj inkluzivas voj-registradon. Ĝi plenumas du funkciojn: * Permesi al la portanto pravigi sian pilgrimantan statuson kaj tial profiti el la avantaĝoj donitaj al ili, precipe la aliron al gastejoj. Se ekster [[Hispanio]], la jakobaj loĝejoj konsentas ricevi pilgrimantojn sen ĉi tiu notlibro, en Hispanio neniu gastejo de pilgrimantoj akceptas pilgrimantojn sen la valora karto.{{sfn|Vázquez de Parga|Lacarra|Uría Ríu|1948|pp=179-200}} * Kolekti ĉe ĉiu stadio poŝtmarkon (stampon) kaj la indikon de la veturo permesante al la portanto pravigi la trairitan vojon. Ĉi tiu pravigo permesis akiri la ''[[Kompostelo (atestilo)|Kompostelon]]'' je sia alveno en la urbo [[Santiago-de-Kompostelo]]. La kondiĉo estas vojaĝi almenaŭ la lastajn 100 kilometrojn piede (aŭ 200 km per biciklo) kaj esti validigitaj en la persona pilgrimkarto de ĉiu pilgrimanto.{{sfn|Novillo-Fertrell Paredes|2013a|pp=29-31}} Ĉi tiu dokumento estas konata sub malsamaj nomoj. La hispana nomo estas ''credencial''. En 1998, la Eklezio de Francio difinis specifan karton de pilgrimanto nomata "créanciale", kiun ĝi deziris transdoni al estontaj pilgrimantoj.{{sfn|Novillo-Fertrell Paredes|2013a|pp=29-31}} La karto de la pilgrimanto ne estas deviga por akiri la Kompostelon. Ĉio bezonata estas nur pravigo de la vojo, kiu povas esti prenata, ekzemple, en la taglibro de la pilgrimanto. Tamen pro la ŝtopiĝo fojfoja de la loĝejoj, estas tamen prudenta, ke la pilgrimanto, kiu volas profiti de ĝi, ricevu notlibron aŭ karton por la gastrajto.{{sfn|Novillo-Fertrell Paredes|2013a|pp=29-31}} Eblas akiri la karton pere de la Pilgrimservoj de la diocezoj aŭ lokaj asocioj de eksaj pilgrimantoj. Ili estas multaj kaj per reta serĉilo eblas trovi ilin. Plej multaj asocioj eldonas ilin interŝanĝe, interesa praktikilo por la pilgrimanto, kiu trovas tie plej ofte amikan spacon por lia preparado kaj por la asocio. La modeloj de la kartoj de asocioj reflektas la grandan diversecon de ĉi tiuj. La Eklezio donas la dokumenton, sed vendas manlibron. Iuj provizantoj vendas la librojn de pilgrimantoj.{{sfn|Rucquoi|1981|p=94}}<ref name=estadísticas01>{{citaĵo el la reto| url= https://oficinadelperegrino.com/estadisticas/ | titolo= Estadísticas | alirdato= 27an de januaro 2019| familia nomo=Oficina de Atención al Peregrino |dato= 2019| sitioweb= |eldoninto= Cabildo de la Catedral de Santiago}}</ref> Je la komenco mem de la atestilo, la identeco de la pilgrimanto estas specifita. Tiam rekomendo al la diversaj aŭtoritatoj, civila kaj religia, estas farita antaŭ foriro. Ĉi tiu rekomendo estas provizita de la asocio, la servo kiu akiris la kreinton aŭ, pli tradicie, la [[paroĥo]] de kiu venas la pilgrimanto.{{sfn|Plötz|2015|p=8}} [[Dosiero:Pilgerausweis1.jpg|upright 2.5|center|eta|''Credencial'' (''pilgrimkarto'' de pilgrimanto de la Jakoba franca vojo.]] == La pilgrimado en arto kaj literaturo == [[Dosiero:Santiago el Mayor peregrino, de El Greco (Museo de Santa Cruz de Toledo).jpg|eta|<nowiki>''Jakobo la pli aĝa, pilgrimanto''</nowiki>, [[El Greco]].]] === Literaturo === * [[Henri Vincenot]], ''La steloj de Kompostelo'', 1982 * [[Paulo Coelho]], ''La pilgrimanto'', 1987 * [[Ken Follett]], ''[[La kolonoj de la Tero]]'', 1989 * [[Hervé Bellec]], Garce d'étoile : Sur la vojoj de Kompostelo, 1990 * [[Cees Nooteboom]], ''Deziro de Hispanio. Miaj vojoj al Santiago'', 1992 * [[David Lodge]], ''Terapio'' (romano), 1995 * [[Matilde Asensi]], ''Iacobus'', 2000 * [[Henri Lœvenbruck]], ''L'Apotekisto'', 2011 * [[Jean-Christophe Rufin]], ''Nemorta vojo: Kompostelo malgraŭ mi'', 2013 * Alexandre Thebault, ''Mi avancas, vi gvidas'', 2016 * Philippe Gilabert, ''Pidmarŝa taglibro de pilgrimanta bastono'', 2018 * Jean Béhue, ''Beleco de Kompostelo '', 2019 === Kino === * ''[[La Lakta vojo (filmo)|La Lakta vojo]]'' de [[Luis Buñuel]] (1969) * ''Sankta Jakobo… Mekko'' de [[Coline Serreau]] (2005) * ''La kurbaj fingroj'' de [[Ken Scott]] (2009) * ''La vojo' de [[Emilio Estevez]] (2010) === Muziko === * [[Anne Etchegoyen]], ''Compostelle : Du Pays basque à Saint-Jacques'' (2017) * Roger et Patrice Martineau, L'Appel de Saint Jacques (2000-récitant Robert Hossein) === Karikaturoj === * ''Les Chemins de Compostelle'' Ed Casterman, 2018 -Yves Plateau (dizajno kaj koloro) Arnaud de la Croix (teksto) == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Vía de la Plata]] * [[Jakoba pekteno]] == Eksteraj ligiloj == * (Esperanto) Lola Parra Craviotto, "[https://eo.mondediplo.com/article2642.html Kaj Eŭropo kreis Kompostelon]", [[Le Monde diplomatique en Esperanto|Le Monde Diplomatique en Esperanto]]. * [[elibre:Camino de Santiago|Camino de Santiago]] en ''[[Enciclopedia Libre]] hispane'' * [http://www.xacobeo.es/ Xacobeo] - Kampanjo de Galega Registaro (plurlingve, [[Macromedia Flash]] necesa) * [http://www.galinor.es/c-santiago/ Turisma informo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20030622124821/http://www.galinor.es/c-santiago/ |date=2003-06-22 }} hispane * [http://www.ultreia.de/ pliaj informoj] germane * [http://www.caminomap.com satelita mapo de la vojo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.leonnard.com Fotofonto de Leonnard Leroux] * [http://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=58227.html Filmo ''Saint Jacques... La Mecque''] * [http://www.gronze.com/francais.htm Gvidlibro del camino Saint Jacques en Catalogne] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070311023941/http://www.gronze.com/francais.htm |date=2007-03-11 }} * [http://compostela2010.free.fr/guide_soler.htm Praktika gvidlibro de del camino Saint-Jacques de Compostelle] ISBN 2-84454-334-0 * [http://www.chemindupelerin.com Gvidlibro de la servicioj "manger et dormir sur le Camino Francés 2007"] ISBN 2-9528559-0-0 ''manĝi kaj dormi sur la vojo'' {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160306205658/http://chemindupelerin.com/ |date=2016-03-06 }} * [http://www.pyrenaeenreisen.com/jakobsweg.htm Jakoba Vojo Jakobsweg]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.robineau.ouest-atlantis.com/compostelle.html Compostelle en famille- ''Kompostelo familie''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120128075655/http://www.robineau.ouest-atlantis.com/compostelle.html |date=2012-01-28 }} de [[Maryvonne kaj Bruno Robineau]]. == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Elstara|2020|12|27}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pilgrimado al Santiago de Compostela]] [[Kategorio:Kristanismo]] [[Kategorio:Galegio]] [[Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Hispanio]] [[Kategorio:Vojoj]] [[Kategorio:Elstaraj artikoloj]] eb0q7o34bjhi0vue32d7dceg48j266e 0 11165 9367934 9362128 2026-05-06T22:47:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367934 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | nomo = Baháʼu'lláh | dosiero = | priskribo de dosiero = }} [[Dosiero:Shrine of Bahá'u'lláh.jpg|eta|Sanktejo de Baháʼu'lláh]] '''Mírzá Ḥusayn-ʻAlí''' ([[1817]]-[[1892]]) ({{lang-fa|میرزا حسینعلی}}), kiu pli poste alprenis la titolon '''Baháʼu'lláh''' ({{lang-ar|بهاءالله}} t.e. "Splendoro, Gloro, Lumo de Dio"), estis la profeto de la [[Bahaa Kredo]] kiun li en la jaro [[1863]] fondis en [[Bagdado]]<ref>(en) Maya Bohnhoff, ''[https://bahaiteachings.org/what-makes-bahai-faith-different-other-religions/ What Makes the Baha’i Faith Different from Other Religions?]'', Bahai teachings, la 21-an de junio 2023</ref>, tiam en la [[Otomana Imperio]]<ref>(en) Warburg, Margit (2006). Citizens of the World: A History and Sociology of the Baha'is from a Globalisation Perspective, p. 7 , Leiden, The Netherlands: Brill. ISBN 978-90-04-14373-9. OCLC 234309958.</ref>. Li pretendis plenumi la profetaĵon de ''[[Báb]]'' pri "Tiu, Kiun Dio manifestos", sed pli vaste ankaŭ pretendis esti la Mesaĝisto de Dio profetita en ĉiuj grandaj religiaj tradicioj. Li diris, ke lia tago estas "la reĝo de tagoj", je kiu "la animo de ĉiu Profeto de Dio, de ĉiu Dia Mesaĝisto soifis", kaj ke "En tiu ĉi plej granda Revelacio, ĉiuj Diepokoj de la pasinteco atingis sian plej altan, sian finan kompletigon." ''Baháʼu'lláh'' verkis multajn librojn, el kiuj plej notindaj estas ''[[Kitáb-i-Aqdas]]'' (la "Plej Sankta Libro", aŭ "Libro de la Leĝoj"), ''[[Kitáb-i-Íqán]]'' (la "Libro de Certeco") kaj la [[Kaŝitaj Vortoj]] (''Kalimát-i-Maknúnih''). Li mortis ĉe la [[Bahaa Mondcentro#Domego de Bahj.C3.AD|Domego de ''Bahjí'']] apud [[Akko]] (''ʻAkká''), en [[Palestino]] (nuna [[Israelo]]). Liaj fizikaj restaĵoj estas entombigitaj en tiu loko mem, kiu estas la [[Kiblo]] de la bahaanoj. == Frua vivo == === Fono === ''Baháʼu'lláh'' naskiĝis je la [[12-a de novembro]] [[1817]] ([[Islama kalendaro|2-a de ''Muḥarram'' 1233 p.H.]]) en [[Teherano]] (''Ṭihrán''), ĉefurbo de [[Persio]] (nuna [[Irano]]). Lia patro estis ''[[Mírzá ʻAbbás]]'', pli bone konata kiel ''Mírzá Buzurg'' de la distrikto [[Nur|''Núr'']] (en la provinco [[Mazenderano]]), notinda nobela ministro en la kortego de [[Fath-Ali Ŝaho Kaĝaro|''Fatḥ-ʻAlí <u>Sh</u>áh'']]. Lia patrino estis [[Khadijih Khanum|''<u>Kh</u>adíjih <u>Kh</u>ánum'']]. (Vidu ankaŭ [[Genealogio de Baha'u'llah]].) Kiel juna infano ''Baháʼu'lláh'' ricevis privatan instruadon kaj estis konata pro sia inteligenteco. Li estis konvinkita islamano, kaj je la aĝo de 13 aŭ 14 jaroj li diskutis aferojn kun ĉefaj pastroj kaj kleruloj. La patro de ''Baháʼu'lláh'', ''Mírzá Buzurg'' servis kiel veziro al ''Imam-Virdi Mírzá'', la dekdua filo de ''Fatḥ-ʻAlí <u>Sh</u>áh'' de gento de [[Kaĝaroj|''Qájár'']]. ''Mírzá Buzurg'' estis pli poste nomita guberniestro de Buruĝirdo kaj Lorestano. Li estis senigita de tiuj ĉi titoloj dum registara elpurigo, okaze de la surtroniĝo de [[Mohammad Shah|''Muḥammad <u>Sh</u>áh'']]. Post la morto de sia patro, ''Baháʼu'lláh'' estis petita preni registaran oficon de la nova veziro [[Haji Mirza Aqasi|''Ḥájí Mírzá Áqási'']], sed ne akceptis ĝin. === Edziĝo kaj familio === ''Baháʼu'lláh'' havis tri edzinojn nomitajn [[Ásiyih Khánum, Navváb|''Ásíyih <u>Kh</u>ánum'']] (''Navváb''), [[Bahaa Sankta Familio#F.C3.A1t.CC.A3imih Kh.C3.A1num .28titolita de Bah.C3.A1.27u.27ll.C3.A1h : Mahd-i-.27Ulya.29|''Fáṭimih <u>Kh</u>ánum'']] (''Mahd-i-'Ulya'') kaj [[Bahaa Sankta Familio#Gawhar Kh.C3.A1num|''Gawhar <u>Kh</u>ánum'']]. Entute ''Baháʼu'lláh'' havis dekkvar gefilojn, el kiuj nur sep vivis al plenkreskaĝo (por pliaj detaloj, vidu la artikolon pri la [[Bahaa Sankta Familio]]). ''Baháʼu'lláh'' kaj lia unua edzino ''Navváb'' estis konataj kiel la "Patro de la Povruloj" kaj la "Patrino de Konsolado" pro siaj eksterordinaraj agoj de malavareco kaj konsiderado por la malriĉuloj. == Baba Movado == === Akcepto de Báb === Dum li estis 28-jaraĝa, ''Baháʼu'lláh'' bovenigis mesaĝiston, kiu informis lin pri la ''[[Báb]]''. Li agnoskis la ''Báb''-on kiel la "Promesiton" atenditan de la islamanoj (''Mihdí'' aŭ ''Qá'im''), kaj tuj fariĝis babano. ''Baháʼu'lláh'' komencis diligente disvastigi la novan aferon, precipe en sia denaska provinco de ''Núr'', kaj konatiĝis kiel unu el la plej influaj kredantoj. La registara subpremado de la Baba religio alportis al ''Baháʼu'lláh'' dufoje malliberigon, kaj unufoje bastonadan torturon. === Atenco al la Vivo de la Ŝaho === ''Báb'' estis martire ekzekutita en [[Tabrizo]] je la [[9-a de julio]] [[1850]] (28-a de ''<u>Sh</u>a'bán'' 1266 p.H.). Pro tio, manpleno da malfeliĉaj babanoj atencis la Reĝon de Persio [[Naser al-Din Ŝaho|''Náṣiri’d-Dín <u>Sh</u>áh'']] je la [[15-a de aŭgusto]] [[1852]], sed ili fiaskis. Kvankam ili pretendis, ke ili mem decidis pri tio kaj agis sole, la tuta Baba komunumo estis kulpigita kaj reprezalie okazis buĉado de kelkmiloj da babanoj. === Revelacio en la Síyáh-Chál === ''Baháʼu'lláh'' kaj kelkaj babanoj estis arestitaj kaj enprizonigitaj en subtera karceraĉo de Tehrano, nomita [[Síyáh-Chál|''Síyáh-<u>Ch</u>ál'']] (perse: سیاه چال‎ ​ t.e. la "Nigra Truo"). ''Baháʼu'lláh'' pretendis, ke dum tiu malliberigo en la karceraĉo [[Síyáh-Chál|''Síyáh-<u>Ch</u>ál'']], li ricevis la unuajn indikojn, ke li estas tiu promesita de ''Báb''. Bahaanoj komparas tiun ĉi sperton al la descendo de la kolombo dum la [[Bapto]] de [[Jesuo]], al la "Ardanta Arbeto" de [[Moseo]] sur la [[Sinajo]] , al la apero de la anĝelo [[Gabrielo]] al [[Mohamedo]] sur la Monto [[Hira]], kaj al aliaj spertoj revelaciaj. ''Baháʼu'lláh'' priskribis la okazaĵon jene : <blockquote> "En la tagoj kiam Mi kuŝis en la prizono de Tehrano, kvankam la turmenta pezo de la katenoj kaj la fetora aero permesis al Mi nur ioman dormon, eĉ en tiuj maloftaj momentoj de dormo Mi sentis kvazaŭ io fluas de la supro de Mia kapo tra Mia brusto, kiel potenca torento, kiu ĵetiĝas teren el de la kulmino de altega monto. Rezulte de tio ĉiu membro de mia korpo kvazaŭ ekardis. En tiaj momentoj Mia lango citadis kion aŭdi neniu homo povus elteni."[http://www.bahaaeligo.bahai.de/U-tekstoj/bahaullah-U.htm#Nova%20Revelacio]</blockquote> Dek jarojn poste, en [[1863]], kiam li estis ekzilita en [[Bagdado]], li formale anoncis sian mision al sia familio kaj al malgranda aro de sekvantoj. Tio ĉi okazis dum dekdu-taga periodo ĵus antaŭ sia sekva ekzilo al la ĉefurbo de la [[Otomana imperio]]. Tiam li loĝis en la ĝardeno de ''Najíbíyyih'', kiun bahaanoj nomas la [[Ridvan|Ĝardeno de Rezvano]] (''Riḍván''). Tiun ĉi eventon ĉiujare celebras la bahaanoj kiel la "Festivalon de Rezvano". La unua, tria kaj naŭa tagoj de tiu Festivalo estas Sanktaj Festoj, dum kiuj bahaanoj devus sin deteni de laboro. ''Baháʼu'lláh'' konsideris sian alvenon kiel la inaŭguron de la mesia epoko promesita en ĉiuj religioj. ''Baháʼu'lláh'' poste deklaris: <blockquote> "La celo de la tuta Dia kreado estas la revelacio de tiu ĉi plej sublima, plej sankta Tago, de tiu Tago konata kiel la Tago de Dio en Liaj Libroj kaj Skriboj -- la Tago, kiun ĉiuj profetoj, ĉiuj Elektitoj kaj la sanktuloj deziris travivi."''[http://www.bahaaeligo.bahai.de/U-tekstoj/bahaullah-U.htm#La%20Deklaro]''</blockquote> Ĉar la familio de ''Baháʼu'lláh'' estis riĉa kaj influa, liaj malamikoj timis mortigi lin kiel aliajn babanojn kaj decidis ekzili lin el Persujo plej fore kiel eble. Post kvar monatoj en la ''Síyáh-<u>Ch</u>ál'', ''Baháʼu'lláh'' estis liberigita kaj elektis ekzilon al [[Bagdado]], kiu tiam estis urbo en la Otomana imperio. == Bagdado == === Ekzilo al [[Irako]] === [[Dosiero:Bahaullah-passport.jpg|eta|dekstra|Pasporto de Baháʼu'lláh datita Januaro 1853]] En [[1853]], kun limigitaj rimedoj de manĝaĵo, kaj kvankam dum la malvarmo de vintro, ''Baháʼu'lláh'' kaj Lia familio vojaĝis de Persujo al Irako tra neĝaj montaroj. Ili foriris el Tehrano je la [[12-a de januaro]] [[1853]] (1a de ''Rabí'u'<u>th</u>-<u>Th</u>ání'' 1269 p.H.) kaj alvenis al Bagdado je la [[8-a de aprilo]] [[1853]] (28-a de ''Jamádíyu'<u>th</u>-<u>Th</u>ání'' 1269 p.H.). === Kurdio ('Kurdistano') === Je la [[10-a de aprilo]] [[1854]] (12-a de ''Rajab'' 1270 p.H.) ''Baháʼu'lláh'', sen informi iun ajn pri sia celo, foriris al la montoj ''Sar-Galú'' de [[Kurdistano]], nordoriente de Bagdado, apud la urbo [[Sulejmanio|Sulaymáníyyih]]. Li poste skribis, ke li tien retiriĝis por ne fariĝi la fonto de malakordo ene de la Baba Komunumo. Dum du jaroj ''Baháʼu'lláh'' loĝis sola en la montoj de Kurdistano. Iam, laŭdire, iu rimarkis Lian rimarkindan kaligrafion, kiu kaŭzis la scivolemon de la instruantoj de la lokaj [[Sufiismo|sufiaj]] ordenoj. Kiam li komencis akcepti gastojn, li fariĝis konata pro sia klereco kaj saĝeco. ''<u>Sh</u>ay<u>kh</u> 'U<u>th</u>mán'', ''<u>Sh</u>ay<u>kh</u> 'Abdu'r-Raḥmán'', kaj ''<u>Sh</u>ay<u>kh</u> Ismá'íl'', nedisputitaj regantoj de la [[Naqshbandi|''Naq<u>sh</u>bandíyyih'']], [[Qadiriyyah|''Qádiríyyih'']], kaj ''<u>Kh</u>álidíyyih'' Ordenoj komencis serĉi Lian konsilon kaj admiri Lin. Estis al la dua el tiuj, ke la verko la [[Kvar Valoj]] (''<u>Ch</u>ahár Vádí'') estis skribita. Kelkaj liaj notindaj libroj estis verkitaj de li tiuperiode. Novaĵoj pri saĝulo loĝanta en la montoj sub la nomo de "Derviŝo Mohamedo" disvastiĝis al najbaraj lokoj. Kiam tiu novaĵo atingis Bagdadon, la familio de ''Baháʼu'lláh'' rapide divenis pri Kiu homo temis, kaj petis Lin reveni al Bagdado. Tion li faris je la [[19-a de marto]] [[1856]] (12-a de ''Rajab'' 1272 p.H.). === Reveno al Bagdado === [[Dosiero:Mirzayahya.gif|eta|Mírzá Yaḥyá en 1890]] Kiam ''Baháʼu'lláh'' revenis al Bagdado li vidis, ke la Baba komunumo fariĝis maltrankvila kaj dividita. Laŭ [[`Abdu'l-Bahá|ʻAbdu'l-Bahá]], 25 homoj pretendis esti tiu promesita de ''Báb'' dum la foresto de ''Baháʼu'lláh'' kaj antaŭe. Dum la foresto de ''Baháʼu'lláh'', Lia duonfrato [[Subh-i-Azal|''Mírzá Yaḥyá'']] murdigis kelkajn el siaj babanaj malamikoj, inkluzive ''Dayyán'', kaj kuzon de ''Báb'' Mem, kaj edziĝis al la vidvino de ''Báb'' kontraŭ la instruoj lasitaj de ''Báb'' Mem kaj sendis sekvantojn al la provinco de ''Núr'' por atenci la vivon de la Ŝaho. ''Baháʼu'lláh'' restarigis kaj unuigis la Baban Komunumon kaj fariĝis ĉef-gvidanto de la Afero. Li verkis skribaĵojn klarigante la instruojn de ''Báb'' kaj donante novan dian gvidadon. === Deklaro en la Ĝardeno de ''Riḍván'' === ''Baháʼu'lláh'' restis en Bagdado sep pliajn jarojn. Dume, li deklaris sian mision kiel [[Manifestiĝo de Dio]]. En [[1863]] li formale anoncis sian mision al sia familio kaj al malgranda aro de sekvantoj. Tio ĉi okazis dum dekdu-taga periodo ĵus antaŭ Lia sekva ekzilo al [[Konstantinopolo]], la ĉefurbo de la Otomana imperio, de la [[22-a de aprilo]] (3-a de <u>Dh</u>i'l-Qa'dih 1279 p.H.) ĝis la [[3-a de majo]] (14-a de ''<u>Dh</u>i'l-Qa'dih'' 1279 p.H.). Tiam li loĝis en la ĝardeno de ''Najíbíyyih'', kiun bahaanoj nomas la "Ĝardeno de Rezvano" (''Riḍván''). Tiun ĉi eventon ĉiujare celebras la bahaanoj kiel la "Festivalon de Rezvano". La unua, tria kaj naŭa tagoj de tiu Festivalo estas Sanktaj Festoj, dum kiuj bahaanoj devus sin deteni de laboro. ''Baháʼu'lláh'' konsideris sian alvenon kiel la inaŭguron de la mesia epoko promesita en ĉiuj religioj. ''Baháʼu'lláh'' poste deklaris: "La celo de la tuta Dia kreado estas la revelacio de tiu ĉi plej sublima, plej sankta Tago, de tiu Tago konata kiel la Tago de Dio en Liaj Libroj kaj Skriboj -- la Tago, kiun ĉiuj profetoj, ĉiuj Elektitoj kaj la sanktuloj deziris travivi." [http://www.bahaaeligo.bahai.de/U-tekstoj/bahaullah-U.htm#La%20Deklaro] == Malliberigo, ekziloj kaj forpaso == [[Dosiero:Mapo de Ekzilo de Bahaullah.JPG|eta|300px|Mapo de [[Ekzilo de Bahá'u'lláh|Ekzilo de Baháʼu'lláh]]]] La Otomana kaj la Persa registaroj kunlaboris por subpremi la religion per pli kaj pli malproksimaj ekziloj, de Bagdado al [[Konstantinopolo]] (nuna [[Istanbulo]]), poste al [[Adrianopolo]] (nuna [[Edirne]] en la eŭropa parto de [[Turkio]]), kaj fine al la otomana pun-kolonio palestina de [[Akko]] ('' 'Akká'', nun en [[Israelo]]). En la finaj jaroj de sia vivo, la severa malliberigo estis laŭgrade nuligata kaj li estis permesata loĝi en hejmo apud Akko, dum li estis oficiale ankoraŭ malliberulo de tiu urbo. ''Baháʼu'lláh'' restis en la [[Bahaa Mondcentro#Domego de Bahj.C3.AD|Domego de ''Bahjí'']] ĝis sia [[Forpaso de Baha'u'llah|forpaso]] je la [[29-a de majo]] [[1892]] (2-a de ''<u>Dh</u>i'l-Qa'dih'' 1309 p.H.), kaj tie estas entombigita en la [[Maŭzoleo de Bahá'u'lláh]]. Bahaanoj konsideras tiun lokon kiel la [[Kiblo]]n (''Qiblih''), al kiu ili devas turni sin ĉiutage por siaj devigaj preĝoj. En Adrianopolo, ''Baháʼu'lláh'' proklamis la Bahaan Kredon pli per epistoloj al la tiamaj reĝoj kaj regantoj de la mondo inkluzive: * Papo [[Pio la 9-a]] * Imperiestro [[Napoleono la 3-a]] de [[Francio]] * Caro [[Aleksandro la 2-a (Rusio)|Aleksandro la 2-a]] de [[Rusio]] * Reĝo [[Vilhelmo la 1-a]] de [[Germanio]] * [[Reĝino Viktoria]] de [[Britio]] * Imperiestro [[Francisko Jozefo la 1-a|Francisko Jozefo]] de la [[Habsburgo|Habsburga Dinastio]] * Sultano [[Abd-ul-Aziz|'' 'Abdu'l-Azíz'']] de la [[Otomana imperio]] * [[Naser al-Din Ŝaho|''Náṣiri’d-Dín <u>Sh</u>áh'']] de la [[Persa imperio]] Dum sia vivo, ''Baháʼu'lláh'' verkis grandegan nombron da skribaĵoj, kelkaj forme de epistoloj al reĝoj kaj imperiestroj. ''[[Kitáb-i-Aqdas]]'' (la "Plej Sankta Libro"), kaj ''[[Kitáb-i-Íqán]]'' (la "Libro de Certeco") estas agnoskitaj kiel unuarangaj bahaaj verkoj de [[teologio]]. Laŭ sia propra atesto, ''Baháʼu'lláh'' verkis 100 volumojn. La [[Bahaa Mondcentro]] nuntempe posedas 15.000 el la epistoloj de ''Baháʼu'lláh'' kaj 27.000 leterojn de ''ʻAbdu'l-Bahá''. La bahaaj skribaĵoj inkluzivas la verkojn de ''Báb'' kaj ''ʻAbdu'l-Bahá'' (vidu sube), kaj inkluzivas ĉirkaŭ 200 volumojn. == Posteuloj == [[Dosiero:Abdulbaha.jpg|eta|ʻAbbás Effendi, konata kiel ʻAbdu'l-Bahá post la morto de Baháʼu'lláh]] === ʻAbdu'l-Bahá === [[ʻAbdu'l-Bahá]] ʻAbbás (arabe: "servanto de Bahá") iĝis la sekvanto post la forpaso de sia patro Baháʼu'lláh, ĉar tiu lasta skribis en sia testamento ke ʻAbdu'l-Bahá ʻAbbás funkciu kiel la centron de sia interligo kaj la unusolan interpretiston senararan de la siaj skribaĵoj. ʻAbdu'l-Bahá estas konsiderata de la bahaanoj kiel la perfekta ekzemplo de vera bahaano dum la frua parto de la [[20-a jarcento]]. Bahaanoj kredas, ke la Interligo de Bahá'u'lláh estas la karakteriza trajto de lia Kredo, kiu konservas sian unuecon kaj protektas ĝin de krevado en sektoj<ref>Noto: Ekde kiam establiĝis la Interligo de Baháʼu'lláh, kelkaj individuoj malakceptis la nomumon kaj aŭtoritaton de la estro de la Bahaa Kredo, kaj serĉis antaŭenigi sian propran gvidadon, sed ĉiuj malsukcesis. Kelkaj priskribas tiujn individuojn kiuj estis implikitaj en tiaj provoj (konataj kiel pakto-rompantoj de bahaanoj) kiel "sektojn" de la Bahaa Kredo. Tamen, eminenta jura akademiulo klarigas, ke ili ne povas esti ĝuste priskribitaj kiel bahaaj "sektoj" aŭ "skismoj" ĉar neniu iam sukcese establis aŭtentan "rivalan komunumon". Udo Schaefer atentigas ke "Oni ne povas paroli pri 'skismo' kiam divido havas nur efemeran signifon, se ĝi ne rezultigas en la formadon de rivala komunumo. (Same kiel oni ne parolas pri eklezia skismo ĉiufoje kiam individua membro de preĝejo faras agon konsiderate kiel eklezian delikton de "skismo")" Por plia prikonsideroj de tiuj kaj rilataj punktoj, vidu Heller (2022, pp 414-421) en la anglalingva vikipedio.</ref>. == Renkonto kun ''Baháʼu'lláh'' == Bahaanoj konsideras la bildon de ''Baháʼu'lláh'' sankta, do tial ne eblas enmeti ĝin en tiu ĉi artikolo. La originalaj kopioj estas en la Bahaa Arkivejo en la Bahaa Mondcentro sur [[Monto Karmel]]. Pro ĝia sankteco bahaanoj montras ĝin nur en tiu loko. La sekva rakonto estas de "Baháʼu'lláh - Deklaro de la Bahaa Internacia Komunumo", [[Bahaa Esperanto-Ligo|BEL]] 1992): Du jarojn antaŭ sia morto ''Baháʼu'lláh'' akceptis en Bahjí unu el la malmultaj okcidentanoj, kiuj renkontis Lin, kaj la solan, kiu postlasis skribitan raporton pri la travivaĵo. La vizitanto estis [[Edward Granville Browne]], multpromesa juna orientalisto de la Kembriĝa Universitato, kies atenton origine altiris la drameca historio de ''Báb'' kaj Lia heroa sekvantaro. Pri tiu ĉi renkontiĝo kun ''Baháʼu'lláh'' Browne skribis: <blockquote> "Kvankam mi nur malklare divenis, kien mi estis ironta kaj kiun mi vidos (ĉar detalajn informojn oni ne donis al mi), unu aŭ du momentoj pasis antaŭ ol, kun korbato de miro kaj timo, mi definitive ekkonsciis, ke la ĉambro ne estas senhoma. En la angulo, kie la divano tuŝis la muron, sidis mirinda kaj respektinda persono... La vizaĝon de tiu, kiun mi rigardis, mi neniam forgesos, kvankam mi ne povas priskribi ĝin. Tiuj penetremaj okuloj ŝajnis legi la animon mem ; povo kaj potenco ripozis sur tiu larĝa frunto... Ne estis necese demandi, en kies ĉeesto mi staras, kiam mi klinis min antaŭ tiu, kiu estas la objekto de sindonemo kaj amo, kiajn reĝoj povus envii kaj imperiestroj sopirus vane ! Milda kaj digna voĉo petis min sidiĝi kaj tiam diris : 'Gloro estu al Dio, ke vi alvenis... Vi venis por vidi malliberulon kaj ekziliton. ... Ni deziras nur la bonon de la mondo kaj feliĉon de la nacioj ; tamen oni konsideras Nin instiganto de malpaco kaj ribelo inda je mallibereco kaj ekzilo... Ke ĉiuj nacioj unuiĝu en unu kredo kaj ĉiuj homoj fariĝu kiel fratoj ; ke plifortiĝu la ligoj de amikeco kaj unueco inter la idoj de la homaro ; ke ĉesu la diverseco de la religioj kaj estu neniigitaj la rasaj diferencoj - kia malbono estas en tio ĉi ?... Tamen tiel estos : Tiuj senfruktaj konfliktoj, tiuj detruaj militoj pasos for, kaj la 'Plej Granda Paco' venos..."[http://www.bahaaeligo.bahai.de/U-tekstoj/bahaullah-U.htm#La%20Interligo%20de%20Dio%20kun%20la%20homaro]</blockquote> == Verkaro de Baháʼu'lláh == ''Baháʼu'lláh'' verkis multajn epistolojn kaj preĝojn. Verkoj de ''Baháʼu'lláh'' jam esperantigitaj: * [https://bel.bahai.de/wp-content/uploads/2019/04/Bahaullah-LaKasxitajVortoj.pdf La Kaŝitaj Vortoj (''Kalimát-i-Maknúnih'')]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://bel.bahai.de/wp-content/uploads/2019/04/Perloj.pdf Perloj de l'Saĝo - El la Skriboj de ''Baháʼu'lláh''] * [https://bel.bahai.de/wp-content/uploads/2019/04/BahaajPreghoj.pdf Preĝoj Bahaaj] * [http://www.bahaaeligo.bahai.de/U-tekstoj/Lawhe-Akdas-U.html La Epistolo al la Kristanoj (''Lawḥ-i-Aqdas'')] * ''[[Kitáb-i-Íqán]]'' [http://klausjames.tripod.com/librodecerteco.html] (la "Libro de Certeco" tradukita de Lidja Zamenhof]) Aliaj verkoj de ''Baháʼu'lláh'' jam tradukitaj el la originalaj lingvoj: * [[Gemoj de Diaj Misteroj]] * La [[Sep Valoj]] (''Haft-Vádí'') kaj la [[Kvar Valoj]] (''<u>Ch</u>ahár Vádí'') * [[Alvokoj de la Sinjoro de Armeoj|Alvokoj de la Sinjoro de Ĉielaj Armeoj]] * [[Kitáb-i-Aqdas]] (la "Plej Sankta Libro" aŭ la Libro de la Leĝoj) * [[Epistoloj de Bahá'u'lláh]] revelaciitaj post la Kitáb-i-Aqdas * [[Preĝoj kaj Meditaĵoj de Bahá'u'lláh]] * [[Proklamo de Bahá'u'lláh]] (al la reĝoj kaj al la regantoj de la mondo) * [[Elektaĵoj el la Skriboj de Bahá'u'lláh]] * [[Tabernaklo de Unueco]] * [[Epistolo al la Filo de la Lupo]] == Kritikoj == === Malegaleca reprezentado === La bahaaj gvidantinoj estas malpermesitaj servi en la Universala Domo de Justeco<ref>(en) Paul Desaily, ''[https://pauldesailly.gumroad.com/l/TVuAR Equal rights for men and women]'', baha'is on gender, English, gays, racism, money, our own institutions. Temas pri la perspektivo de kredanto de tiu religio.</ref>. Unu el la instruoj de Baháʼu'lláh tamen estis ke ĉiuj viroj kaj virinoj estu egalaj. Bahá'u'lláh deklaras ke antaŭ Dio la seksoj estas egalaj; nek estas pli alta ol la alia<ref>(en) Smith, Peter (2008). An Introduction to the Baha'i Faith. New York: Cambridge University, paĝoj 143–144, Press. ISBN 978-0-521-68107-0.</ref>. == Fotografaĵo de Baháʼu'lláh == Tiu ĉi [[:Image:Bahaullah from miller.jpg|fotografaĵo]] de ''Baháʼu'lláh'' estas ekzemplero de unu el la du fotitaj kiam li estis en [[Adrianopolo]], ĉerpita el kontraŭbahaa libro de [[William Miller]]. Bahaanoj permesas sin rigardi la fotografaĵon nur en atmosfero de plene deca respekto. Pro tio la fotografaĵo montriĝas ĉi tie ĉe la malsupro, kie bahaanoj povas eviti vidi ĝin. Unu ekzemplero de la fotografaĵoj fotitaj en Adrianopolo vidiĝas ĉe la [[Bahaa Mondcentro]] en Ĥajfo, kie dum sia pilgrimado bahaanoj povas rigardi ĝin en konvena maniero [http://bahai-library.com/uhj/photo.bahaullah.html]. <center><gallery> Dosiero:Bahais in Adrianople.jpg|Familianoj kaj kunuloj de ''Bahá'u'lláh'' en 1867 Dosiero:Akko BW 1.JPG|Citadelo de Akko Dosiero:Akka-1880.jpg|Akko en 1880 Dosiero:Mount-carmel-1894.jpg|Monto Karmel en 1894 Dosiero:Muhammad-Shah_1850.jpg|[[Mohammad Ali Ŝaho Kaĝaro|''Muḥammad <u>Sh</u>áh Qájár'']] Dosiero:Nasirid-Din-Shah_1850.jpg|[[Naser al-Din Ŝaho Kaĝaro|''Naṣiri'd-Dín-<u>Sh</u>áh Qájár'']] Dosiero:Sultan_Abdul-Aziz_1863.jpg|Sultano [[Abd-ul-Aziz|'' 'Abdu'l-Azíz'']] 1863 Dosiero:Ali-Pasha_1868.jpg|'' 'Alí-Pá<u>sh</u>á'' 1868 </gallery></center> == Vidu ankaŭ == {{Ort-Bahaa}} [[Bahaa Esperanto-Ligo]]{{Projektoj|s=Aŭtoro:Bahá'u'lláh|ReVo=baha|ReVo titolo=Bahao}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.bahaullah.org/ The Life of Bahá'u'lláh - A Photographic Narrative] * [https://bel.bahai.de/ La Bahaa Esperanto-Ligo (BEL)] * [http://klausjames.tripod.com/lidiatradukoj.html Esperantaj Tradukoj de Lidia Zamenhof kaj Roan Orloff Stone] * [http://www.bahaaeligo.bahai.de/U-tekstoj/BNE-U-enkonduko.htm Bahá'u'lláh kaj la Nova Epoko - Traduko de [[Lidja Zamenhof]]] * [https://bel.bahai.de/wp-content/uploads/2019/04/1992-Bahaullah-BIC.pdf Bahá'u'lláh - Deklaro de la Bahaa Intercia Komunumo] * [http://bahai.org/ The Bahá'í Faith - Oficiala Retpaĝo] == Referencoj == <references />{{Bibliotekoj|PeEnEo=11165|PND=118505920|LCCN=n/79/55250|VIAF=88702713|TSURL=viaf/88702713}} [[Kategorio:Religio]] [[Kategorio:Abrahamaj religioj]] [[Kategorio:Bahaismo]] [[Kategorio:Fondintoj de religioj]] [[Kategorio:Profetoj]] [[Kategorio:Bahaa Sankta Familio]] [[Kategorio:Bahaaj Centraj Personoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 1892]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1817]] [[Kategorio:Kurdio]] 45ilh52yfsqkq5vdxigz52sgfyljoip 0 15108 9367707 9187494 2026-05-06T15:17:27Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367707 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Louis Auguste BLANQUI''', {{Eo}} '''Ludoviko Aŭgusto BLANKIO''', {{Griza|kromnome}} '''l'Enfermé''' ({{Eo}} la Enkarcerigito) (naskiĝis la {{daton|8|februaro|1805}} en [[Puget-Théniers]] ([[Alpes-Maritimes]]), mortis la {{daton|1|januaro|1881}} en [[Parizo]]) estis [[Francio|franca]] [[Socialismo|socialista]] revolucia respublikano. Lia kromnomo ŝuldiĝas al la fakto ke li pasigis la plej grandan parton de sia vivo (pli ol 36 jaroj) en karceroj. Ano de la sekretaj revoluciuloj nomite la ''[[Carbonaro]]j'' ekde 1824, Blanqui enmiksiĝis en ĉiujn respublikajn konspirojn de tiam. En 1829 li aniĝis la gazetredaktoraro ''Le Globe'' de [[Pierre Leroux]] kaj poste partoprenis la [[Franca revolucio de 1830|Revolucion de 1830]] kaj aniĝis al la respublika societo ''[[Amis du peuple]]'' ({{Eo}} Amikoj de la popolo). Li ligiĝis kun [[Buonarotti]], [[Raspail]] kaj [[Barbès]] kaj fondis kun tiu la ''[[Société des saisons]]'' ({{Eo}} Societo de la sezonoj) en 1837. Arestita en 1839 post malsukcesa insurekcio li restis enkarcerigita ĝis [[1848]]. Liberigita li asociiĝis al ĉiuj [[Parizo|parizaj]] manifestacioj de marto ĝis majo. Arestita post la 15-a de majo li estis kondamnita por dekjara enkarceriĝo. Amnestiita nur en [[1859]], li denove estis kondamnita en [[1861]]. Dum tiuj jaroj ekorganiziĝis '''blankiista partio''' kun sekcioj. Elektito de la [[Pariza Komunumo (1871)|Pariza Komunumo]] dum li estis enkarcerigita ekster Parizo li estis liberigita nur en [[1879]]. Li tiam travojaĝis [[Francio]]n kaj diskonigis siajn ideojn en sia gazeto ''"[[Ni Dieu Ni Maître]]"'' ([[Nek Dio nek Mastro]]). Li mortis la 1-an de januaro 1881 kaj lian entombigon sekvis cent miloj da homoj al la tombejo "Père Lachaise". Liaj ideoj (blankiismo) inspiris la revolucian [[sindikato|sindikatismon]] de la finoj de la [[19-a jarcento]]. Li estis heroa gvidanto de la [[laborista movado]] kaj inspiris la francajn revoluciojn de respektive [[1830]], [[1848]] kaj [[1871]]. Li suferis persekutojn kaj enkarcerigojn, li eĉ estis kondamnita je morto kaj malsaniĝis je [[tuberkulozo]]. Li estis deportita post la [[Pariza Komunumo (1871)|Komunumo]] en [[Nov-Kaledonio]] en la [[Pacifiko]]. == Ideologio == Kiel [[socialisto]], Blanqui favoras justan dispartigon de la riĉaĵoj en la socio? Sed [[blankiismo]] diferenciĝas de aliaj socialismaj tendencoj de tiu ĉi epoko. Unuflanke, male al [[Karlo Markso]], Blanqui ne fidas je la unuaranga rolo de la laborista klaso, nek al la amasmovadoj: li opinias, male, ke la revolucio devas esti faro de eta kvanto da homoj, kiuj establas perforte portempan diktaturecon. Tiu ĉi periodo da transira tiranieco devas ebligi ĵeti la bazojn de nova sociordo, k poste redoni la povon al la popolo. Aliflanke, Blanqui okupiĝas pli pri la revoluico ol pri la socio, kiu ĝin sekvu: se lia penso baziĝas sur precizaj [[socialismo|socialismaj principoj]], ĝi nur malofte iras ĝis antaŭvidi socion pure k reale socialisman. Li laŭ tio malsamas disde la utopiistoj. Por la blankiistoj, la renverso de la burĝa sociordo k la revolucio estas celoj memsufiĉaj, almenaŭ dum komenca tempo. Li estis unu el la [[marksismo|nemarksismaj]] socialistoj de sia epoko. == Galerio == <gallery> Dosiero:Louis auguste blanqui.jpg|Pentraĵo de Blanqui en 1845 Dosiero:Blanqui.JPG|Auguste BLANQUI mortinta ''(Gravuraĵo de F. Braquemond)'' Dosiero:LEnfermé.JPG|Frontpaĝo de ''l'Enfermé'' </gallery> == Literaturo == * ''L'Enfermé'', (biografio de Auguste BLANQUI), de [[Gustave Geffroy]], 1897 == Vidu ankaŭ == * [[Viadukto de Bulvardo Auguste Blanqui]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.uqac.uquebec.ca/zone30/Classiques_des_sciences_sociales/classiques/blanqui_louis_auguste/blanqui_LA.html Bibliografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040803151452/http://www.uqac.uquebec.ca/zone30/Classiques_des_sciences_sociales/classiques/blanqui_louis_auguste/blanqui_LA.html |date=2004-08-03 }} kaj [http://www.uqac.uquebec.ca/zone30/Classiques_des_sciences_sociales/classiques/blanqui_louis_auguste/blanqui_LA_photo/blanqui_LA_photo.html 1] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051122045642/http://www.uqac.uquebec.ca/zone30/Classiques_des_sciences_sociales/classiques/blanqui_louis_auguste/blanqui_LA_photo/blanqui_LA_photo.html |date=2005-11-22 }} ''(franclingve)'' * [http://www.ch-charcot56.fr/histoire/biograph/blanqui.htm Biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060313191558/http://www.ch-charcot56.fr/histoire/biograph/blanqui.htm |date=2006-03-13 }} ''(franclingve)'' * [http://www.uqac.uquebec.ca/zone30/Classiques_des_sciences_sociales/classiques/blanqui_louis_auguste/textes_choisis/textes_choisis.html elektitaj tekstoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051120231730/http://www.uqac.uquebec.ca/zone30/Classiques_des_sciences_sociales/classiques/blanqui_louis_auguste/textes_choisis/textes_choisis.html |date=2005-11-20 }} ''(franclingve)'' * [http://classiques.uqac.ca/classiques/blanqui_louis_auguste/eternite_par_les_astres/eternite_.html L'éternité par les astres] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110721180829/http://classiques.uqac.ca/classiques/blanqui_louis_auguste/eternite_par_les_astres/eternite_.html |date=2011-07-21 }}. (1872) {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Blanqui, Auguste}} [[Kategorio:Italdevenaj francoj]] [[Kategorio:Revoluciaj teoriistoj]] [[Kategorio:Francaj politikistoj]] [[Kategorio:Entombigitoj en la tombejo Père-Lachaise]] [[Kategorio:Politikistoj de Provenco-Alpoj-Bordo Lazura]] [[Kategorio:Francaj socialistoj]] [[Kategorio:Deputitoj de la tria Respubliko de Francio]] [[Kategorio:Francaj aktivuloj]] [[Kategorio:Homoj de la Revolucioj de 1848]] [[Kategorio:Homoj de la Pariza komunumo]] [[Kategorio:Francoj kondamnitaj al mortpuno]] [[Kategorio:Francaj framasonoj]] mz9zx2kebkmypm4uglka1l5qvuti8j3 0 17797 9368150 9242204 2026-05-07T10:09:30Z Sj1mor 12103 9368150 wikitext text/x-wiki {{Informkesto etnaj grupoj | grupo = Ĉerokoj <br />ᏣᎳᎩ<br /><small>ᎠᏂᏴᏫᏯᎢ</small> | priskribo = [[Sequoyah]], kreinto de la [[ĉeroka skribo]], pentrita de Henry Inman ĉirkaŭ 1830 | populacio = '''{{nombro|316049}}''' tribaj membroj <br />(Orienta Bando: >{{nombro|13000}}, Ĉeroka Nacio: {{nombro|288749}}, Unuiĝinta Kitova Bando: {{nombro|14300}})<ref name=oia>[http://www.ok.gov/oiac/Publications/ "Pocket Pictorial"]. {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120214153023/http://www.ok.gov/oiac/Publications/ |date=2012-02-14 }} ''Oklahoma Indian Affairs Commission''. 2010: 6 and 37. (alirita 11an de junio 2010).</ref> <br /> '''{{nombro|819105}} asertis''' ĉerokan geneologion en la censo de 2010<ref name="slate.com">{{Cite web|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/history/2015/10/cherokee_blood_why_do_so_many_americans_believe_they_have_cherokee_ancestry.html|title=Why Do So Many Americans Think They Have Cherokee Blood?|first=Gregory D.|last=Smithers|date=la 1a de oktobro 2015|website=www.slate.com|access-date=la 24a de aprilo 2017}}</ref> | regiono1 = [[Kalifornio]]: granda etna komunumo | pop1 = {{nombro|22124}} registritaj tribaj membroj<ref>{{Cite web|url=https://cherokeephoenix.org/Article/Index/62531|title=Map shows CN citizen population for each state|location=Tahlequah, OK|website=[[Cherokee Phoenix]]|last=Chavez|first=Will|date=la 29a de aŭgusto 2018|access-date=la 4a de septembro 2020}}</ref> | regiono2 = [[Nord-Karolino]] | pop2 = {{nombro|16158}} (0.2%)<ref name="census">{{Cite web|url=https://www.census.gov|website=[[United States Census Bureau]]|year=2014|title=U.S. Census website|quote=Community Facts (Georgia), 2014 American Community Survey, Demographic and Housing Estimates (Age, Sex, Race, Households and Housing, ...)|access-date=la 24a d aprilo 2017}}</ref> | regiono3 = [[Oklahomo]] | pop3 = {{nombro|102580}} (2.7%) – inkluzivas proksiman Arkansason, Kansason, and Misurion<ref name="census"/> | religio = [[Kristanismo]], (historiaj: Kituva, Socio de Kvar Patrinoj,<ref>Sturtevant and Fogelson, 613</ref>) | lingvoj = [[angla lingvo]], [[ĉeroka lingvo]] }} [[Dosiero:Henry_Inman_-_Sequoyah_-_Google_Art_Project.jpg|eta|[[Sequoyah]], kreinto de la [[ĉeroka skribo]], pentrita de Henry Inman ĉirkaŭ 1830]] La '''Ĉerokoj''' (ĉeroke: ᎠᏂᏴᏫᏯᎢ, <small>latinigite:</small> ''Aniyvwiyaʔi'', aŭ ĉeroke: ᏣᎳᎩ, <small>latinigite:</small> ''Tsalagi'') estas unu el la indiĝenaj popoloj de la Sudorientaj Arbaroj de Usono. Antaŭ la 18a jarcento, ili estis loĝis plejparte en siaj hejmlandoj, en urbetoj laŭ rivervaloj de la nuntempa sudokcidenta [[Norda Karolino|Nord-Karolino]], sudorienta [[Tenesio]], randoj de okcidenta [[Suda Karolino|Sud-Karolino]], norda [[Georgio]] kaj nordorienta [[Alabamo]].<ref>{{Cite book|editor1-last=Sturtevant|editor1-first=William C.|editor2-last=Fogelson|editor2-first=Raymond D.|title=Handbook of North American Indians: Southeast, Volume 14|date=2004|publisher=Smithsonian Institution|location=Washington, DC|isbn=0-16-072300-0|page=ix}}</ref> La [[ĉeroka lingvo]] estas parto de la [[irokeza lingvaro]]. En la 19-a jarcento, James Mooney, frua usona [[Etnografio|etnografo]], registris unu voĉan tradicion, kiu priskribis tribon migrintan suden dum antikvaj tempoj de la regiono de la [[Grandaj Lagoj (Nordameriko)|Granda Lagoj]], kie aliaj irokezlingvaj popoloj estas baziĝintaj.<ref name="Mooney 1900 3932">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=9HDbWUX71joC|titolo=Myths of the Cherokee and Sacred Formulas of the Cherokees|familia nomo=Mooney|persona nomo=James|origindato=1900|jaro=2006|eldoninto=Kessinger Publishing|ISBN=978-1-4286-4864-7|paĝo=393}}</ref> Sed [[Antropologio|antropologo]] Thomas R. Whyte verkis en 2007, datigante la fendon inter la popoloj pli frua. Li diris, ke la deveno de la prairokeza lingvo estis probable la [[Apalaĉaj Montoj|Apalaĉa regiono]], kaj la fendo inter Norda kaj Suda irokezaj lingvoj komenciĝis {{Nombro|4000}} jarojn antaŭe.<ref>{{Cite journal|last1=Whyte|first1=Thomas|title=Proto-Iroquoian divergence in the Late Archaic-Early Woodland period transition of the Appalachian highlands|journal=Southeastern Archaeology|date=June 2007|volume=26|issue=1|pages=134–144|jstor=40713422}}</ref> En la 1800aj jaroj, eŭropdevenaj usonaj setlantoj klasifikis la ĉerokojn de la sudorienta usono unu el la "Kvin Civilizaj Triboj" en la regiono. Ili farmis, loĝis en konstantaj vilaĝoj kaj komencis adopti kelkajn kulturajn kaj teknologiajn praktikojn de la blankulaj setlantoj. Ili ankaŭ kreis sian [[Ĉeroka skribo|propran skribon]]. Hodiaŭ tri ĉerokaj triboj estas federale agnoskataj: la Unuiĝinta Kituva Bando de Ĉerokaj Indiĝenoj en Oklahomo, la [[Ĉeroka Nacio]] en Oklahomo, kaj la Orienta Bando de Ĉerokaj Indiĝenoj en Nord-Karolino.<ref>{{Cite web|title=Tribal Directory: Southeast|url=http://www.ncai.org/tribal-directory?utf8=%E2%9C%93&area=15&submit=Search|website=National Congress of American Indians|access-date=June 9, 2017}}</ref> La [[Ĉeroka Nacio]] havas pli ol {{Nombro|300000}} tribanoj, do ĝi estas la plej granda el la 567 federale agnoskataj triboj en Usono.<ref name="Census_20023">{{Cite web|title=The American Indian and Alaska Native Population: 2010|work=Census 2010 Brief|url=https://www.census.gov/prod/2002pubs/c2kbr01-15.pdf|date=February 1, 2002|access-date=January 29, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120194313/http://www.census.gov/prod/2002pubs/c2kbr01-15.pdf|archive-date=January 20, 2013|url-status=dead}}</ref> Krome, pluraj grupoj asertas ĉerokan devenon, kaj kelkaj el ĉi tiuj estas ŝtate agnoskataj. Entute oni taksas, ke pli ol {{Nombro|819000}} homoj havas ĉerokan genealogion laŭ la usona censo. La plejparto ne estas enskribiĝintaj membrojn de iu tribo. El la tri federale agnoskataj ĉerokaj triboj, la Ĉeroka Nacio kaj la Unuiĝinta Kituva Bando havas sidejojn en Tahlequah, Oklahomo, kaj la plejparto de iliaj membroj loĝas en la ŝtato. La Unuiĝinta Kituva Bando estas plejparte posteuloj de "Malnovaj Setlintoj", ankaŭ nomataj Okcidentaj Ĉerokoj: tiuj kiuj migris de la Sudoriento al [[Arkansaso]] kaj Oklahomo ĉirkaŭ 1817 antaŭ Indiĝena Forigo. Ili rilatas al la ĉerokoj, kiuj pli poste perforte estis translokitaj tien en la 1830aj jaroj pro la Leĝo de Forigo de Indiĝenoj. La Orienta Bando de Ĉerokaj Indiĝenoj situas sur tero konata kiel la Qualla Limo en okcidenta Nord-Karolino. Ili estas plejparte posteuloj de prapatroj, kiuj rezistis aŭ evitis translokadon, restante en la areo. Ĉar ili rezignis triban membriĝon je tiu tempo, ili fariĝis ŝtataj kaj usonaj civitanoj. En la postaj 1800aj jaroj, ili reorganiziĝis kiel federale agnoskata tribo.<ref>{{Cite web|url=http://uncpress.unc.edu/nc_encyclopedia/cherokee.html|title=Cherokee Indians|access-date=June 3, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223173021/http://uncpress.unc.edu/nc_encyclopedia/cherokee.html|archive-date=23 December 2016|website=Encyclopedia of North Carolina|publisher=The University of North Carolina Press|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20161223173021/http://uncpress.unc.edu/nc_encyclopedia/cherokee.html|arkivdato=2016-12-23}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161223173021/http://uncpress.unc.edu/nc_encyclopedia/cherokee.html |date=2016-12-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://uncpress.unc.edu/nc_encyclopedia/cherokee.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20161223173021/http://uncpress.unc.edu/nc_encyclopedia/cherokee.html |arkivdato=2016-12-23 }}</ref> == Nomo == Ĉeroklingva nomo por ĉerokoj estas Aniyvwiyaʔi ({{Lang|chr|ᎠᏂᏴᏫᏯ}}), kiu signifas "Ĉefaj Homoj". ''Tsalagi'' ({{Lang|chr|ᏣᎳᎩ}}) estas la ĉeroklingva vorto por la [[Ĉeroka lingvo|ĉeroka]] [[Ĉeroka lingvo|lingvo]].<ref name="Ethnologue172">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ethnologue.com/language/chr|titolo=Cherokee: A Language of the United States|alirdato=2014-10-20|dato=2013|verko=[[Ethnologue]]: Languages of the World|eldoninto=[[SIL International]]}}</ref> Ekzistas multaj teorioj, kvankam ĉiuj ne pruvitaj, pri la [[Etimologio|deveno de la angla nomo]] "Cherokee" (''ĉeroki''), de kiu venas la (ne-PIVa) Esperanta nomo "ĉeroko". Ĝi eble devenas de alia tribo de la regiono, ekzemple, la [[Ĉoktaoj|ĉoktalingva]] vorto ''ĉa-la-ki'' signifas "homojn kiuj loĝas en la montoj", kaj la [[Ĉoktaoj|ĉoktalingva]] ''ĉi-luk-ik-bi'', signifas "homojn kiuj loĝas en la kaverna lando".<ref>[http://www.accessgenealogy.com/native/tribes/cherokee/cherohist.htm Cherokee Indian Tribe], ''Access Genealogy'', (September 21, 2007).</ref> La ĉerokoj ja loĝis laŭ riveroj en montaj areoj. La plej frua hispana transliterumo de la nomo, de 1755, estis ''Tchalaquei (''prononce: ''ĉalakej)'', sed ĝi datiĝas al kontoj rilatitaj al la ekspedicio de [[Hernando de Soto (esploristo)|Hernando de Soto]] en la mezaj 1500aj jaroj.<ref>Charles A. Hanna, ''The Wilderness Trail'', (New York: 1911).</ref> Alia teorio estas, ke "ĉeroko" devenas de Malalt-Kriklingva vorto ''Cvlakke'' (prononce: ''ĉa-log-gi''), ĉar la Krika popolo ankaŭ estis en ĉi tiu monta regiono.<ref name="M&M2">Martin and Mauldin, ''A Dictionary of Creek/Muskogee'', Sturtevant and Fogelson, p. 349.</ref> == Frua kulturo == Multe da tio, kio estas sciita pri antaŭ-1700-aj indiĝenaj amerikaj kulturoj venas de skribaĵoj de hispanaj ekspedicioj. La plej fruaj de la mez-1500-aj jaroj renkontis popolojn de la [[Misisipo-kulturo|Misisipa kultura]] epoko, kiu estis prauloj de triboj kiuj aperis en la sudoriento de nordameriko, ekzemple la ĉerokoj, muskogioj, ĉeraoj, kaj katabaoj. Specife, en 1540-41, hispana ekspedicio gvidita de [[Hernando de Soto (esploristo)|Hernando de Soto]] pasis tra hodiaŭa Sud-Karolino, daŭrante en okcidentan Nord-Karolinon kaj al tio, kio estas konsiderata ĉeroka lando. La hispanoj skribis pri popolo ''Chalaque'' kiuj loĝis ĉirkaŭ la Rivero Keowee, kie okcidenta Nord-Karolino, Sud-Karolino, kaj nordorienta Georgio kunvenas. La ĉerokoj konsideras ĉi tiun areon parto de siaj hejmlandoj, kiuj ankaŭ etendiĝis en sudorientan Tenesion.<ref>Mooney</ref> Pli okcidente, la ekspedicio de De Soto vizitis vilaĝojn en hodiaŭa nordokcidenta Georgio, skribante, ke ilin regis tiutempe la ĉefulo Kusa. Oni kredas, ke tiu ĉi ĉefuleco estas praula al la Muskogia Krika popolo, kiu evoluis kiel muskogilingvanoj kun aparta kulturo.<ref name="NGE2">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-573 |titolo="Late Prehistoric/Early Historic Chiefdoms (ca. |alirdato=2021-10-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121004040944/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-573 |arkivdato=2012-10-04 }}</ref> En 1566, la ekspedicio de Juan Pardo veturis de la hodiaŭa Sud-Karolina marbordo al ĝia interna parto, kaj al okcidenta Nord-Karolino kaj sudorienta Tenesio. Li skribis, ke li renkontis ĉeroklingvanojn, kiuj vizitis lin dum li restis ĉe la estrolando Joara (norde de hodiaŭa Morganton, Nord-Karolino). La historia Catawba-oj poste loĝis en ĉi tiu areo de la supra Rivero Catawba. Pardo kaj siaj soldatoj pasigis la vintron ĉe Joara, konstruante Fortikaĵon San Juan tie en 1567. Lia ekspedicio daŭris en la internon, rimarkante pri vilaĝoj proksimaj al moderna [[Asheville (Norda Karolino)|Asheville]] kaj aliaj lokoj kiuj estas parto de la ĉerokaj hejmlandoj. Laŭ antropologo Charles M. Hudson, la ekspedicio de Pardo ankaŭ rimarkis pri renkontoj kun muskogiparolantaj popoloj ĉe Chiaha en sudorienta moderna Tenesio. == Historio == === 1600aj jaroj: kontakto kun angloj === En 1657, estis tumulto en [[Kolonio de Virginio]] kiam la triboj ''Reĉahekrianoj'' aŭ ''Rikahokanoj'', kune kun la [[Siuoj|Siuaj]] ''Manahoakoj'' kaj ''Nahisanoj'', pasis tra la landlimo kaj setlis proksime al la akvofalo de la Rivero James, proksime al hodiaŭa [[Richmond]], Virginio. La sekvantan jaron, kunigita armeo de angloj kaj Pamunkioj forpelis la novulojn. Oni estas tre debatinta pri la identeco de la ''Reĉahekrianoj''. Historiistoj notis, ke la nomo proksime similas al tiu skribita pri la ''Eriechronon'' aŭ ''Erielhonan'', ofte konata kiel la tribo Erio, alia Irokezlingva popolo situinta sude de la Grandaj Lagoj en hodiaŭa norda Pensilvanio.<ref>{{Cite web|url=http://www.chattanoogan.com/2016/1/21/316430/Lost-Nation-of-the-Erie-Part-1.aspx|title=Lost Nation of the Erie Part 1|website=www.chattanoogan.com|date=January 21, 2016|first=Chuck|last=Hamilton|access-date=April 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123232302/http://www.chattanoogan.com/2016/1/21/316430/Lost-Nation-of-the-Erie-Part-1.aspx|archive-date=January 23, 2017|url-status=dead}}</ref> Ĉi tiuj [[Haudenosaunee|irokezoj]] estis forpelitaj de la suda marbordo de [[Eria Lago]] en 1654 de la potencaj irokezaj Kvin Nacioj, ankaŭ konataj kiel ''[[Haudenosaunee]]'', kiuj serĉis estis pliajn ĉasterojn por subteni sian superregadon en la komerco de kastoraj peltoj. La antropologo Martin Smith havis teorion, ke kelkaj restaĵoj de la tribo migris al Virginio post la militoj, poste konatiĝantaj al la angloj en la Kolonio de Karolino kiel Westo. Kelkaj historiistoj kredas, ke ĉi tiu tribo estis ĉeroka.<ref>Conley, ''A Cherokee Encyclopedia'', p. 3</ref> Virginiaj komercistoj evoluigis malgrandskalan komercsistemon kun la ĉerokoj en Piedmont antaŭ la fino de la 1600aj jaroj. La plej frua Virginia komercisto, kiun oni scias, ke tiu loĝis inter la ĉerokoj, estis Cornelius Dougherty aŭ Dority, en 1690.<ref>Mooney, ''Myths of the Cherokee'' p. 31.</ref><ref>Lewis Preston Summers, 1903, ''History of Southwest Virginia, 1746–1786'', p. 40</ref> === Antaŭ eligo === Antaŭ la fina eligo al hodiaŭa Oklahomo, multaj ĉerokoj translokiĝis al hodiaŭa [[Arkansaso]], [[Misurio]], kaj [[Teksaso]].<ref>Rollings (1992) pp. 187, 230–255.</ref> Inter 1775 kaj 1786 la ĉerokoj, kune kun homoj de aliaj nacioj kiel la [[ĉoktaoj]] kaj ĉikasaoj, komencis libervole setli laŭ la Rivero [[Arkansaso (rivero)|Arkansaso]] kaj la [[Ruĝa Rivero]].<ref>Rollings (1992) pp. 187, 236.</ref> [[Dosiero:Tahchee.jpg|eta|Tah-Chee (Dutch), ĉeroka estro, 1837]] En 1802, la federala registaro promesis nuligi indianajn rajtojn al teroj volataj de Georgio se Georgio cedas la okcidentajn terenojn kiu poste fariĝis [[Alabamo]] kaj [[Misisipio|Misisipo]]. Por konvinki la ĉerokojn translokiĝi libervole en 1815, usona registaro establis ĉerokan rezervejon en Arkansaso.<ref>Logan, Charles Russell.</ref> La limoj de la rezervejo etendiĝis de la nordo de la [[Arkansaso (rivero)|Rivero Arkansaso]] al la suda riverbordo de la Blanka Rivero. Di'wali (The Bowl), [[Sequoyah]], Spring Frog, kaj Tatsi (Dutch) kaj siaj bandoj setlis tie. Ĉi tiuj ĉerokoj konatiĝis kiel "Malnovaj Setlintoj." Je 1816, la ĉerokoj fine migris tiom norden kiom la parto de Misurio kiu aspektas botkalkanon. Ili loĝis inter la delavaroj kaj [[Shawnee|ŝonioj]] de tiu regiono.<ref>Doublass (1912) pp. 40–2</ref> La ĉeroka loĝantaro en la Teritorio Misurio pliiĝis rapide, de 1000 al 6000 dum la sekvanta jaro (1816–1817), laŭ raportoj de Guberniestro William Clark.<ref>Rollings (1992) p. 235.</ref> Pliiĝintaj konfliktoj kun la Osaĝa Nacio rezultis je la Batalo de Claremore Mound kaj la fina establo de Fortikaĵo Smith inter la ĉeroka kaj orsaĝa komunumoj.<ref>Rollings (1992) pp. 239–40.</ref> En la Traktato de St. Louis (1825), la osaĝoj devis "cedi kaj rezigni al Usono, ĉiun sian rajton, titolon, intereson, kaj aserton, pri terenoj situantaj ene de la Ŝtato de Misurio kaj Teritorio de Arkansaso ..." por doni spacon al la ĉerokoj kaj la ''Mashcoux'', muskogi-krikoj.<ref>Rollings (1992) pp. 254–5, Doublass (1912) p. 44.</ref> Ankoraŭ en la vintro de 1838, ĉerokoj kaj krikoj loĝantaj en Misurio kaj Arkansaso petis la Militan Ministrejon eligi la osaĝoj el la regiono.<ref>Rollings (1992) pp. 280–1</ref> Grupo de ĉerokaj tradiciistoj gviditaj de ''Di'wali'' translokiĝis al hispana Teksaso en 1819. Setlante proksime al [[Nacogdoches (Teksaso)|Nacogdoches]], meksikaj registoj bonvenigis ilin kiel eblajn alianculoj kontraŭ angla-usonaj kolonianoj. teksasaj ĉerokoj estis plejparte neŭtralaj dum la Teksasa Milito de Sendependeco. En 1836, ili subskribis traktaton kun Teksasa Prezidanto [[Sam Houston]], adoptita membro de la ĉeroka tribo. Lia posteulo Mirabeau Lamar sendis milicion por forigi ilin en 1839. Ĉirkaŭ 1809 [[Sequoyah]] komencis krei skriban formon de la ĉeroka lingvo. Li parolis neniom la anglan lingvon, sed liaj spertoj kiel arĝentforĝisto kunlaboranta ofte kun blankaj setlantoj, kaj kiel batalanto ĉe Horseshow Bend, konvinkis lin, ke ĉerokoj bezonas skribon. En 1821, li prezentis la [[Ĉeroka skribo|ĉerokan silabaron]], la unuan skriban silaban formon de amerika indiana lingvo ekster [[Mezamerikaj skribsistemoj|Mezameriko]]. Je la komenco, lia novaĵo estis kontraŭita de kaj ĉerokaj tradiciistoj kaj blanka misiistoj, kiuj deziris instigi la uzon de la angla. Kiam Sequoyah instruis al infanoj legi kaj skribi per la silabaro, li konvinkis la plenkreskulojn. Je la 1820aj jaroj, la ĉerokoj havis pli altan indicon de legopovo ol havis la blankuloj ĉirkaŭ ili en Georgio. En 1827, la Ĉeroka Nacio kreis konstitucion, kiu sekvis la modelon de Usono, kun ekzekutiva, leĝdona, kaj juĝa branĉoj kaj sistemo de kontroloj kaj ekvilibroj. La du-nivela parlamento estis gvidita de Major Ridge kaj lia filo John Ridge. Konvinkite, ke la travivo de la tribo bezonis anglalingvpovajn gvidantojn, kiuj povas intertrakti kun Usono, la parlamento nomumis, ke John Ross estu Ĉefa Estro. Presilo estis establita ĉe New Echota de [[Vermonto|Vermonta]] misiisto Samuel Worcester kaj la nevo de Major Ridge, Elias Boudinot, kiu prenis la nomon de sia blankula bonfaranto, gvidanto de la [[Kontinenta Kongreso]] kaj kongresano de [[Nov-Ĵerzejo]]. Ili tradukis la Biblion en la [[Ĉeroka skribo|ĉerokan silabaron]]. Boudinot eldonis la unuan eldonon de la dulingva ''Cherokee Phoenix'' ("ĉeroka fenikso"), la unua indiana ĵurnalo, en februaro 1828.<ref>{{Cite web|url=http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-611&hl=y|title=New Georgia Encyclopedia: Cherokee Phoenix|publisher=Georgiaencyclopedia.org|date=August 28, 2002|access-date=April 17, 2010|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130512150654/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-611&hl=y|arkivdato=2013-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130512150654/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-611&hl=y|archivedate=2013-05-12}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-611&hl=y |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130512150654/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-611&hl=y |arkivdato=2013-05-12 }}</ref> === Vojo de larmoj === [[Dosiero:Chief John Ross.jpg|eta|Estro de la ĉerokoj John Ross, ĉirkaŭ 1840]] Post la Milito de 1812 kaj la samtempa Milito de Ruĝa Bastono, la usona registaro persvadis plurajn grupojn de ĉerokoj al libervola forigo al la Teritorio Arkansaso. Ĉi tiuj estis la "Malnovaj Setlintoj", la unuaj ĉerokoj kiuj iris al la poste fariĝonta Indiana Teritorio (hodiaŭa [[Oklahomo]]). Ĉi tiun penon gvidis indiana agento Return J. Meigs, kaj estis finigita per la subskribo de la Traktato Jackson kaj McMinn, kiu donis al la Malnovaj Setlintoj nedisputeblan rajton al la teroj nomitaj por ilia uzo.<ref name="Tenn2">[https://tennesseeencyclopedia.net/entries/treaties/ ''Treaties'']; Tennessee Encyclopedia, online; accessed October 2019</ref> Dum ĉi tiu tempo, Georgio eligis la najbarojn de la ĉerokoj, la malalt-krikoj. Guberniestro de Georgio George Troup kaj lia kuzo William McIntosh, estro de la malalt-krikoj, subskribis la Traktaton de Indian Springs en 1825, cedante la finan muscogian (krikan) terenon asertitan en Georgio. La nordokcidenta landlimo de la ŝtato atingis la Rivero Chattahoochee, la landlimo de la Ĉeroka Nacio. En 1829, oro estis trovita ĉe Dahlonega, sur ĉeroka tero volata de Georgio. La Ĉaso de Oro de Georgio estis la unua ĉaso de oro en usona historio, kaj ŝtataj oficialuloj postulis, ke la federala registaro eligu la ĉerokojn. Kiam [[Andrew Jackson]] fariĝis prezidanto en 1829, Georgio akiris fortan amikon en [[Vaŝingtono]]. En 1830, Kongreso leĝigis la Leĝon pri Eligo de Indianoj, permesante la perfortan translokigon de indianoj al la oriento de [[Misisipo (rivero)|la Rivero Misisipo]] al nova Indiana Teritorio. Jackson asertis, ke al politiko de eligo estis peno malhelpi la malaperon de la ĉeroka popolo, kion laŭ li "...La [[moheganoj]], la naragansetoj, kaj [[Lenapoj|delavaroj]]" suferis.<ref>Wishart, p. 120</ref> Ekzistas, tamen, abunda provaĵo, ke la ĉerokoj estis ekuzantaj modernajn agrikulturajn teknikojn. Moderna analizo montras, ke la regiono estis ĝenerale en stato de ekonomia superfluo, kaj povis subteni kaj la ĉerokoj kaj novaj sentlantoj.<ref>Wishart 1995.</ref> La ĉerokoj alportis siajn plendojn al la usona kortumoj. John Ross veturis al Vaŝingtono kaj gajnis subtenon de gvidantoj de la nacia respublikana partio [[Henry Clay]] kaj [[Daniel Webster]]. Samuel Worcester kampanjis en la nomo de la ĉerokoj en [[Nov-Anglio]], kie ilian aferon subtenis [[Ralph Waldo Emerson]]. En junio 1830, grupo gvidita de Estro Ross defendis ĉerokajn rajtojn antaŭ la Supera Kortumo de Usono en ''Cherokee Nacio v''. ''Georgia''. En 1831 Georgia milicio malliberigis al Samuel Worcester en Milledgeville ĉar li loĝis sur indiana tero sen ŝtata permesilo. En ''Worcester v''. ''Georgia'' (1832), Ĉefjuĝisto [[John Marshall (juĝisto)|John Marshall]] de la [[Supera Kortumo de Usono]] decidis, ke indianaj nacioj estis "distingeblaj, sendependaj politikaj komunumoj retenantaj siajn originalajn naturajn rajtojn", kaj rajtas federalan protekton de la agoj de ŝtataj registaroj kiuj malrespektas ilian [[suvereneco]]n.<ref>{{Cite web|url=http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-2720|title=New Georgia Encyclopedia: "Worcester v. Georgia (1832)"|publisher=Georgiaencyclopedia.org|date=April 27, 2004|access-date=April 17, 2010|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-10-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080918023050/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-2720|arkivdato=2008-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080918023050/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-2720|archivedate=2008-09-18}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-2720 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080918023050/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-2720 |arkivdato=2008-09-18 }}</ref> ''Worcester v. Georgia'' estas konsiderata unu el la plej gravaj deklaroj en leĝo kiu traktas indiĝenojn. Jackson ignoris la decidon de la Supera Kortumo, ĉar li devis akordigi sudan sekciismon dum la epoko de la Nuliga Krizo. Lia granda populareco ne la reprezidentiĝa balotado en 1832 kuraĝigis petoj por la eligo de la ĉerokoj. Georgia vendis ĉerokajn terojn al ŝtatano en Tera Loterio, kaj la ŝtata milicio okupis New Echota-n. La Ĉeroka Nacia Konsilio, gvidita de John Ross, fuĝis al Red Clay, izolita valo norde de la tera aserto de Georgia. Ross havis la subtenon de ĉerokaj tradiciistoj, kiuj ne povis imagi eliĝon el siaj praulaj teroj. Du jarojn poste Prezidanto [[Martin Van Buren]] ordonis al {{Nombro|7000}} federalaj soldatoj kaj ŝtataj miliciano sub Generalo [[Winfield Scott]] iri al ĉerokaj landoj por eligi la tribon. Pli ol {{Nombro|16000}} ĉerokoj estis perforte translokitaj okcidenten al Indiana Teritorio en 1838–1839, migrado konata kiel la Vojo de Larmoj aŭ ĉeroklingve {{Lang|chr|ᏅᎾ ᏓᎤᎳ ᏨᏱ}} aŭ {{Lang|chr|Nvna Daula Tsvyi}} (''La Vojo Kie Ili Ploris''), kvankam ĝi estas priskribita per alia vorto {{Lang|chr|Tlo-va-sa}} (''La Eligo''). Marŝigite pli ol {{Nombro|13000}} kilometroj trans [[Tenesio]], [[Kentukio]], [[Ilinojso]], [[Misurio]], kaj [[Arkansaso]], la homoj suferis pro malsano, vetero, kaj malsato, kaj ĝis {{Nombro|4000}} mortis.<ref>Georgia Historic Marker, New Echota, 1958</ref> Ĉar kelkaj ĉerokoj posedis sklavojn, ili kunprenis nigrulajn sklavojn okcidenten. Geedziĝintaj eŭropaj usonanoj kaj misiistoj ankaŭ piediris la Vojon de Larmoj. Ross konservis iomete da sendependeco per intertraktado de permeso, ke la ĉerokoj direktu sian propran eligon sub usona kontrolado.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.goodreads.com/author/show/225917.Alex_W_Bealer|titolo=Books by Alex W. Bealer|alirdato=2011-03-27|eldoninto=goodreads.com, 1972 and 1996}}</ref> === Post la usona enlanda milito === [[Dosiero:Group of Cherokee, Yankton, and Sisseton 1909.jpg|eta|William Penn (Ĉeroko), His Shield (Janktonaj), Levi Big Eagle (Janktonaj), Bear Ghost (Janktonaj) kaj Black Moustache (Sisseton).]] Post la [[Usona Enlanda Milito|usona enlanda milito]], la usona registaro postulis al la Ĉeroka Nacio subskribi novan traktaton, pro ĝia alianco kun la [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Usono]]. Usono postulis, ke la traktato de 1866 inkluzivu la liberigon de ĉiuj ĉerokaj sklavoj, kaj plenan civitanecon al ĉiuj ĉerokaj [[Ekssklavo|liberigitoj]] kaj ĉiujn blankulojn, kiu elektis loĝi ene de tribaj teroj, por ke ili "havos la ĉiujn rajtojn de indiĝenaj ĉerokoj."<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://digital.library.okstate.edu/kappler/VOL2/treaties/che0942.htm |titolo="Treaty with the Cherokee, 1866." |alirdato=2021-10-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100630013134/http://digital.library.okstate.edu/kappler/VOL2/treaties/che0942.htm |arkivdato=2010-06-30 }}</ref> Kaj antaŭ kaj post la usona enlanda milito, iuj ĉerokoj geedziĝis aŭ geamikiĝis kun nigruloj kaj kun blankuloj. Multaj ĉerokaj liberigitoj estis aktivaj politike ene de la tribo. La Leĝo Curtis de 1898 nuligis tribajn registarojn, tribunaloj, lernejojn, kaj aliajn civitajn instituciojn. Por Indiĝenaj Teritorioj, tio signifis la nuligon de la ĉerokaj kortumoj kaj registaraj sistemoj. Oni taksis tion necesa antaŭ ol Oklahomo kaj Indiĝenaj Teritorioj povas fariĝi kunigita ŝtato. En 1905, la Kvin Civilizaj Triboj de la Indiĝenaj Teritorioj proponis la kreon de la Ŝtato de Sequoyah, kiu estis tute indiĝena, sed ne sukcesis akiri subtenon en Vaŝingtono. En 1907, Oklahomo kaj Indiĝenaj Teritorioj fariĝis novan ŝtaton Oklahomo. Je la finaj jaroj de la 1800a jaroj, la Orienta Bando de ĉerokoj spertis la limojn de [[Rasa segregacio|rasapartiga]] socio. En la posttempo de la [[Rekonstrua Epoko]], konservativaj blankulaj demokratoj reakiris potencon en Nord-Karolino kaj de aliaj sudaj ŝtatoj. Ili sekve efike [[Segregacio en rekonstruo|forprenis la voĉdonrajton]] de ĉiuj nigruloj kaj de multaj malriĉaj blankuloj per novaj konstitucioj kaj leĝoj rilataj al balota registriĝo kaj balotadoj. Ili leĝigis leĝojn Jim Crow, kiuj dividis socion en "blanka" kaj "kolorita", plejparte por direkti liberigitojn. Ĉerokoj kaj aliaj indiĝenoj estis klasifikitaj je la kolorita flanko kaj spertis la saman rasapartigon kaj perdon de voĉdonrajto kiel spertis ekssklavoj. Ili ankaŭ ofte perdis sian historian dokumentaron de identigo kiel indiĝenoj, kiam la sudaj ŝtatoj klasifikis ilin kiel koloritoj. La konstituciaj rajtoj de nigruloj kaj indiĝenoj kiel usonaj civitanoj ne estis efektivigitaj ĝis post kiam la [[Afrikusona Civilrajta Movado|Civilrajta Movado]] sekurigita leĝigon de civilrajta leĝo en la mez-1960aj jaroj, kaj la federala registaro komencis kontroli balotan registriĝon kaj balotadojn, kaj simile.{{Projektoj|ReVo=cxerok}} == Statuso de triba jurisdikcio == [[Dosiero:CherokeeOSTA.svg|eta|Mapo de hodiaŭa Triba Jurisdikcia Areo de la Ĉeroka Nacio (ruĝo) en la usona ŝtato Oklahomo]] La 9an de julio, 2020, [[Supera Kortumo de Usono]] decidis en decido ''McGirt v Oklahoma'' en krima jurisdikcia kazo, ke duono de la tero de la ŝtato de Oklahomo faris konsistanta de tribaj nacioj kiel la ĉerokoj estas oficiale indiĝenaj tribaj jurisdikcioj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.npr.org/2020/07/09/889562040/supreme-court-rules-that-about-half-of-oklahoma-is-indian-land|titolo=Supreme Court Rules That About Half of Oklahoma is Native American Land}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Tradukita|artikolo=Cherokee|lingvo=en|revizio=1049789119}} [[Kategorio:Ĉerokoj]] 59918frc4ra1lkicwufj0ugrw4empwu 0 23443 9367844 9306301 2026-05-06T19:37:45Z Edisudo 111596 /* Libroformaj tradukoj */ 9367844 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Gonçalo NEVES''' [gonsAlu nevŝ] (naskiĝis en Setúbal, [[Portugalio]], la {{daton|5|junio|1964}}) estas Esperanto-verkisto, agronomo, licenciito pri plantpatologio, iama fakulo pri aĉetado kaj kvalitkontrolo de nutraĵoj, nun tradukisto, lingvoinstruisto kaj leksikografo. Eklernis Esperanton en 1987. Aktivis en la portugala Esperanto-movado inter 1987 kaj 1993. Ekverkis en 1989. Lingva revizianto de ''[[Monato (gazeto)|Monato]]'' inter 1995 kaj 2000. Akademiano inter 1995 kaj 1998. Plurfoje premiiĝis en la [[Internaciaj Floraj Ludoj]] kaj en la [[Belartaj Konkursoj]] de UEA (11 premioj kaj 8 honoraj mencioj). Aperigis poemojn, rakontojn, eseojn kaj recenzojn en pluraj gazetoj. Prelegis pri literaturaj temoj en Portugalio, Hispanio, Katalunio kaj Malto. Eklernis kaj uzas ankaŭ aliajn planlingvojn ([[Volapük]], [[Ido]], [[Interlingua]], [[Uropio|Uropi]]). Publikigis [[:io:Gonçalo_Neves|plurajn Ido-librojn]] en 2002, 2007-2008 kaj ekde 2016. Pro sia [[Historia Vortaro de Esperanto]], li ricevis en 2018 duan [[Premio Grabowski|Premion Grabowski]], kune kun [[Bernhard Pabst]]. Neves estas membro de la [[Ibera Skolo]] de Esperantlingvaj verkistoj. == Verkoj == === Libroformaj verkoj originalaj === * ''Ibere libere'' (poemaro kun [[Jorge Camacho]], [[Liven Dek]] kaj [[Miguel Fernández]]). Vieno: [[Pro Esperanto]] 1993. 136 p. [p. 7-57] * ''Kompreni'' (rakontoj). Berkeley: [[Bero_(eldonejo)|Bero]] 1993. 56 p. * "Dezerta dizerto" (rakonto). En: [[William Auld]] (red.): ''[[Tempo Fuĝas]]'', Dudekkvin rakontoj el ''[[Monato (gazeto)|Monato]]'', 1980-1994. Antverpeno: [[Flandra Esperanto-Ligo]] 1995. 159 p. [p. 105-108] * ''Ekstremoj'' (novelaro kun M. Fernández, J. Camacho kaj Liven Dek). Vieno: [[IEM]] 1997. 207 p. [p. 130-146] * "In-fluoj en la moderna esperanta poezio. La lirika itinero de Miguel Fernández". En: ''Menade bal püki bal''. Festlibro por la 50a naskiĝ-tago de [[Reinhard Haupenthal]]. Saarbrücken: [[Edition Iltis]] 1998. 487 p. [p. 255-270]. Poste kiel "La lirika itinero de Miguel Fernández" en: [[Michela Lipari]], [[Humphrey Tonkin]]: ''[[Pri Homoj kaj Verkoj. Eseoj pri la Esperanto-kulturo|Pri homoj kaj verkoj]]. Eseoj pri la Esperanto-kulturo''. Roterdamo: [[Universala Esperanto-Asocio]] 2012. 143 p. [p. 75-94] * "Niaj verboj sen veproj" (eseo pri la transitiveco de la esperantaj verboj). En: ''De A al B''. Festlibro por [[André Albault]]. Red. Reinhard Haupenthal. Saarbrücken: Edition Iltis 2000. 281 p. [p. 155-172]. Poste en: Michela Lipari, Humphrey Tonkin: ''[[Interlingvo inter Lingvoj. Prilingvaj Eseoj|Interlingvoj inter lingvoj]]. Prilingvaj eseoj.'' Roterdamo: Universala Esperanto-Asocio 2015. 271 p. [p. 197-220] * ''Simptomoj'' (poemaro). Antverpeno: [[FEL]] 2000. 72 p. [[Serio Stafeto]] n-ro 25. * ''[[iarchive:MiakuzoIdo|Mia kuzo Ido. Kelkaj babiloj pri la gramatiko de Ido]]''. Lisboa 2002: [[Editerio Sudo]]. 23 p. * "La kalsoneto" (rakonto). En: [[Ana Manero]] (komp.): ''[http://i-espero.info/files/elibroj/eo%20-%20la%20deka%20logo.pdf La deka logo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190713172639/http://i-espero.info/files/elibroj/eo%20-%20la%20deka%20logo.pdf |date=2019-07-13 }}''. ''Omaĝe al Liven Dek''. [[Inko (eldonejo)|Inko]] 2003 ([[bitlibro]]). 214 p. [p. 43-48] * "Esperanto kaj socia respondeco". En: Ana Manero: (komp.): ''La deka logo''.''Omaĝe al Liven Dek''. Inko 2003 (bitlibro). 214 p. [p. 81-86] * "La nigra kato" (rakonto). En: Ana Manero: (komp.): ''La deka logo''.''Omaĝe al Liven Dek''. Inko 2003 (bitlibro). 214 p. [p.140-143] * [http://esperanto.net/literaturo/poem/libr/saturnpost.html ''La saturna skorpio''] (kune publikigita kun hispana traduko: ''El escorpión saturnino''), postparolo al la poemaro [[Saturno (poemaro)|Saturno]], de Camacho (eld. [[Bero (eldonejo)|Bero]], 2004) * "[[L.L.Zamenhof|Zamenhof]] kaj [[Volapük]]". En: ''Instrui Dokumenti Organizi.'' Fest-libro por la 80a naskiĝ-tago de [[Claude Gacond]]. Editoris Irmi kaj Reinhard Haupenthal. Bad Bellingen: Edition Iltis 2011. 392 p. [p. 277-316]. * ''[[Historia Vortaro de Esperanto]] 1887-1888''. (Bad Bellingen): Edition Iltis 2011. 113 p. * ''Zamenhof kaj Volapük''. (Bad Bellingen): Edition Iltis 2012. 44 p. (2a, korektita eld. 2013) * "Plendo" (poemo). En: [[Carlo Minnaja]], [[Giorgio Silfer]]: ''[[Historio de la esperanta literaturo]]''. Antologia parto. La Chaux-de-Fonds. [[LF-koop|Kooperativo de Literatura Foiro.]] 2015. xii + 748 p. [p. 650] * ''Recenze''. Chapecó: [[Fonto (eldonejo)|Fonto]] 2018. 117 p. * ''Periskope''. Chapecó: Fonto 2018. 114 p. * "[[iarchive:japanio_kaj_la_latina|Japanio kaj la latina]]". En: [[En la mondon venis nova lingvo]]. [[Festlibro]] por la 75-jariĝo de [[Ulrich Lins]]. Red. [[Gotoo Hitosi]], [[José Antonio Vergara]], [[Kimura Goro Christoph]]. Novjorko: [[Mondial (eldonejo)|Mondial]] 2018. 710 p. [p. 633-657] * "[https://ia601509.us.archive.org/5/items/En_la_mondon_venis_parol_nova/En%20la%20mondon%20venis%20parol%27%20nova.pdf En la mondon venis parol' nova]. Studo pri la parola uzo de Esperanto inter 1887 kaj 1905". En: ''[https://w.librejo.com/senpage/Belarta-Rikolto-2018.pdf Belarta rikolto 2018] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221027081030/https://w.librejo.com/senpage/Belarta-Rikolto-2018.pdf |date=2022-10-27 }}''. Premiitaj verkoj de la Belartaj Konkursoj de Universala Esperanto-Asocio. Novjorko: [[Mondial (eldonejo)|Mondial]] 2018. 122 p. [p. 48-74] * ''[http://www.ipernity.com/blog/bernardo/4720224 Historia Vortaro de Esperanto]'' (kun Bernhard Pabst). Berlina Komentario pri la Fundamento de Esperanto.Volumo 12. [[Monda Asembleo Socia|Monda Asembleo Socia (MAS)]]. 2018. 520 p. * "Lavistino fonta" (poemo). En: [[Carlos d'Abreu]], [[Luís Filipe Maçarico]], [[Pedro Miguel Salvado]] (red.): ''[http://biblioteko.esperanto.es/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3635 O sol é secreto]. Poetas celebram [[Eugénio de Andrade]]''. [[Fundão]]: Câmara Municipal do Fundão 2019. 146 p. [p. 65-66] * ''[[iarchive:reveno_al_Lisbono|Reveno al Lisbono]]. Persona (kaj eĉ iom kulisa...) raporto, sufiĉe detala, pri la 103a Universala Kongreso de Esperanto''. [[Espinho]]: [[Eldonejo Drako]] 2019 (bitlibro). 57 p. * ''[[iarchive:Esperanto_kaj_Ido_malsamaj_vojoj_sur_Parnason|Esperanto kaj Ido: malsamaj vojoj sur Parnason]]. Kompara studo pri la disvolviĝo de Esperanto kaj Ido kiel poeziaj lingvoj''. Reviziita, pliampleksigita kaj ĝisdatigita eldono. Espinho. Eldonejo Drako 2019 (bitlibro). 98 p. * "En Lisbono" (mikronovelo). En: Pluraj aŭtoroj: ''Ĉiuj steloj estas nokte''. ([[Mikronovelo|Mikronoveloj]] kaj aliaj [[Mikrorakonto|mikrorakontoj]]).Novjorko: Mondial. 2021. 125 p. [p. 47] * "Pariza flughaveno" (mikronovelo). En: Pluraj aŭtoroj: ''Ĉiuj steloj estas nokte''. (Mikronoveloj kaj aliaj mikrorakontoj).Novjorko: Mondial. 2021. 125 p. [p. 48] * "[https://ia902809.us.archive.org/20/items/la_fia_komedio/La%20fia%20komedio.pdf La fia komedio]" (poemo). En: ''[https://katalogo.uea.org/?inf=4934/ Belarta rikolto 2025]''. Novjorko: Mondial 2025. 191 p. [p. 14] * "[https://ia601001.us.archive.org/17/items/buchado/Bu%C4%89ado.pdf Buĉado]" (poemo). En: ''Belarta rikolto 2025''. Novjorko: Mondial 2025. 191 p. [p. 15] === Libroformaj tradukoj === * [[Xavier de Maistre]]: ''Vojaĝo ĉirkaŭ mia ĉambro''. El la franca tradukis Gonçalo Neves. Chapecó: Fonto 2008. 71 p. * [[Jorge Luis Borges]]: "La analiza lingvo de John Wilkins". Tradukis Gonçalo Neves. En: Jorge Luis Borges. ''La sekreta miraklo''. Elektitaj verkoj prozaj kaj poeziaj. [[Kaliningrado]]. Sezonoj. 2008. 200 p. [p. 116-119] * Jorge Luis Borges: "Arto poezia". Tradukis Gonçalo Neves kaj István Ertl. En: Jorge Luis Borges. ''La sekreta miraklo''. Elektitaj verkoj prozaj kaj poeziaj. Kaliningrado. Sezonoj. 2008. 200 p. [p. 150] * Jorge Luis Borges: "Du versioj de 'Ritter, Tod und Teufel' ". Tradukis Gonçalo Neves kaj István Ertl. En: Jorge Luis Borges. ''La sekreta miraklo''. Elektitaj verkoj prozaj kaj poeziaj. Kaliningrado. Sezonoj. 2008. 200 p. [p. 160-161] * [[Fernando Pessoa]] (kiel [[Alberto Caeiro]]): ''La gardisto de gregoj''. El la portugala tradukis Gonçalo Neves. Chapecó: Fonto 2015. 78 p. * [[Francisco Cândido Xavier]]. ''La senditoj''. Diktita de la spirito [[Andreo Ludoviko]]. El la portugallingva originalo tradukis Gonçalo Neves. Brasília; Rio de Janeiro; [[Brazila Spiritisma Federacio|FEB]]; [[Spiritisma Eldona Asocio F. V. Lorenz|Lorenz]] 2018. 269 p. (traduko finita je 2011-07-4) * Alberto Caeiro (Fernando Pessoa): ''[[iarchive:La_gardisto_de_gregoj|La gardisto de gregoj]]''. Sensisma poemciklo tradukita de Gonçalo Neves el la portugala. Dua eldono, korektita, profunde reviziita, detale prinotita, kun ampleksaj antaŭparolo kaj tradukologia epilogo de la tradukinto, kaj riĉe ilustrita per desegnaĵoj kaj pentraĵoj de virtuozaj artistoj vivintaj kaj vivantaj. Espinho: [[Eldonejo Drako]] (bitlibro) 2019. 131 p. * Fernando Pessoa: ''[[iarchive:la_anarkiisma_bankiero|La anarkiisma bankiero]]''. “Rezona rakonto” (aŭ, pli bone, dialoga eseo) tradukita de Gonçalo Neves. el la portugala. Ilustrita kaj komentita. Antaŭparolo de [[Manuela Parreira da Silva]]. Postparolo de [[José Antonio Llardent]]. Tradukologia epilogo de la tradukinto. Espinho: Eldonejo Drako (bitlibro). 2019. 116 p. * [[Partaka]]: ''[[iarchive:Evangelio_lau_Partakael|Evangelio laŭ Partakael]]''. Romano (iom) historia, originale verkita en Ido, esperantigita de Gonçalo Neves. Ilustrita kaj komentariita, kun detala prefaco de la tradukinto. Espinho: Eldonejo Drako (bitlibro). 2021. 147 p. === Eseoj kaj studoj === * ''Novaj spuroj en Hispanio'', eseo pri la verkoj de Miguel Fernández, Jorge Camacho, Liven Dek kaj Abel Montagut. 1992, 16 p. En: [[Boletín]] 1992: 4 (307), p. 15-18; 5 (308), p. 17-18 kaj Iltis-Forumo 4. 1992: 3, p. 66-70 (en ambaŭ kazoj temas pri resumita versio) * [https://web.archive.org/web/20030408165559/http://www.geocities.com/al_fab_et_o/neves/vallienneese.html ''La etburĝo kaj nia romanarto''], eseo pri Henri Vallienne kaj la unuaj romanoj en Esperanto. En: [[Literatura Foiro]] 24. 1993: 5 (145), p. 267-272 * [http://ttt.esperanto.org/Ondo/L-neves1.htm ''La benjameno de nobela familio''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060616032711/http://ttt.esperanto.org/Ondo/L-neves1.htm |date=2006-06-16 }}, studo pri la vorto 'ambaŭ'. En: [[La Ondo de Esperanto]] 2003: 2 (100), p. 13-15 * [http://esperanto-ondo.ru/L-neves2.htm ''Ĉu Esperanto konas hermafroditojn?''], studo pri la vorto 'virkuracisto' kaj aliaj kunmetaĵoj. En: La Ondo de Esperanto 2003: 8–9 (106–107) * ''Esperanto kaj Ido: malsamaj vojoj sur Parnason''. En: Literatura Foiro 49. 2018: 3 (293), p. 153-168), 4 (294), p. 220-230. * ''Virino, kiu scipovas latinon''. En: Literatura Foiro 49. 2018: 6 (296), p. 329-334. * [[iarchive:naskigho_kaj_mallonga_historio_de_ido|"Naskiĝo kaj mallonga historio de Ido"]]. en ''Katakuna Esperantisto'', 2021, n-ro 37 0 (n-ro 2 de la 6a epoko), decembro 2021, p. 9–12. * [[iarchive:ekesto-evoluo-kaj-estonteco-de-historia-vortaro-de-esperanto|"Ekesto, evoluo kaj estonteco de Historia Vortaro de Esperanto"]]. En: ''Esperantologio / Esperanto Studies''. Nova Serio 2 (10). Roterdamo: CED 2021. 77 p. [p. 44–57] === Aliaj verkoj koncernantaj Esperanton === * [[Gersi Alfredo Bays]]: ''La profeto de Pedras''. Romano originale skriptita en Esperanto. Ido-tradukuro da Gonçalo Neves. Chapecó: Fonto 2021. 251 + 8 p. === Aliaj === Kontribuis al [[BA2]], [[BA8]], [[BA10]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://esperanto.net/literaturo/autor/neves.html ''Gonçalo NEVES''] (en OLE) * [http://esperanto.net/literaturo/novel/novlibr/ekstremoj.html ''Ekstremoj''] * [http://esperanto.net/literaturo/poem/iberliber.html ''Ibere libere''] * ''[[iarchive:kiel_disshaumighas_mara_ondo|Kiel disŝaŭmiĝas mara ondo]]'' (intervjuo kun Gonçalo Neves, 1991) * [http://www.interlingua.com/historia/biographias/prime_neves.htm ''Mi prime contacto con Interlingua''] * [http://search.obvsg.at/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&scp.scps=scope%3A(ONB_aleph_esperanto)&tab=onb_sondersammlungen&mode=Basic&vl(freeText0)=goncalo+neves&vid=ONB&fn=search Verkoj de kaj pri Goncalo Neves]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} en la [http://www.onb.ac.at/sammlungen/plansprachen/eo/index.htm Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071221233948/http://www.onb.ac.at/sammlungen/plansprachen/eo/index.htm |date=2007-12-21 }} * [https://trshow.info/watch/T94SlfhFLOE/transdono-de-premioj-en-la-branco-eseo-belartaj-konkursoj-de-uea-2018-esperanto.html Transdono dil premio Luigi Minnaja en Lisbono (2018)]{{404|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://ia601906.us.archive.org/19/items/intervjuo-kun-goncalo-neves-2026/Intervjuo%20kun%20Gon%C3%A7alo%20Neves.pdf Intervjuo kun Gonçalo Neves], en ''[[Literatura Vivo]]'', [https://ia600808.us.archive.org/5/items/literatura-vivo-7/Literatura%20Vivo_7.pdf n-ro 7], januaro [[2026]], p. 14-16. == Ligiloj al recenzoj == * [http://esperanto.net/literaturo/recenzintoj.html#neves recenzoj fare de Neves] * [http://esperantio.net/index.php?id=2502 La Manto] * [[iarchive:recenzo-pri-universalaj-lingvoj-en-svislando|La Universalaj Lingvoj en Svislando]] {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Neves, Goncalo}} [[Kategorio:Esperanto-verkistoj]] [[Kategorio:Esperantlingvaj poetoj]] [[Kategorio:Portugalaj verkistoj]] [[Kategorio:Portugalaj esperantistoj]] [[Kategorio:Idistoj]] [[Kategorio:Tradukistoj al Ido]] [[Kategorio:Interlingvao]] i7msq808difr6jyzdsplb3nvflqrffs 0 23570 9367657 9165715 2026-05-06T12:59:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367657 wikitext text/x-wiki {{Informkesto Sporta fako | sporta fako = Atletiko | supera fako = <!--(nedeviga)--> | fakoj = | kategorio = Sporto }} [[Dosiero:Discobulus.jpg|eta|200ra|Kopio de fama populara antikvgreka statuo ''[[Diskobolo]]'', portretanta [[Diskoĵetado|diskoĵetiston]].]] [[Dosiero:Yelena Slesarenko failing 2007.jpg|dekstra|250ra|eta|[[Altosalto]].]] [[Dosiero:Erik Lemming.jpg|eta|200ra|Atleto ĉe [[lancoĵeto]] en la [[Somera Olimpiko 1908]].]] [[Dosiero:Grayson running the 4x100.jpg|eta|267x267px|Atleto kuranta portante bastoneton dum stafeta kurado.]] '''Atletiko''' (aŭ '''atletismo''') ampleksas ĉiujn [[individua sporto|individuajn sportojn]] kiel ekzemple [[kuro]]n, [[salto]]n, [[ĵeto]]n, marŝon kaj similajn.<ref>"Athletics". Oxford English Dictionary (3a eld.). Oxford University Press. Decembro 2013. [http://www.oed.com/;jsessionid=51179CF16B1913B12048861F22DCA056?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F12495%3Frskey%3DWMZWDf%26result%3D20%26isAdvanced%3Dtrue#eid35304975]{{404|date=August 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Alirita la 9an de Marto 2015.</ref> Speciala (kaj plej grava) kampo de atletiko estas ''[[malpeza atletiko]]'' aŭ ''leĝera atletiko'' (en multaj lingvoj nomata simple '''atletiko'''), kontraŭe al ''[[peza atletiko]]'' kiu implicas individuan forton (ekz. [[halterego]]). La plej oftaj tipoj de atletikaj konkurencoj estas ''stadiona atletiko'' (kun ovalforma kurejo kaj ortangula interna saltejo kaj ĵetejo), [[ŝosekurado]], [[transterena kuro]], kaj [[marŝkurado]]. [[Teama sporto|Teamaj sportoj]], [[rajdado]] kaj [[Aŭtosporto|aŭtokonkursoj]] ne estas parto de atletiko. La rezultoj de [[Kurkonkurenco|kuraj eventoj]] estas deciditaj pere de finado en posteno (aŭ tempo, kiam mezurita), dum la saltado kaj ĵetado estas venkitaj de [[atleto]] kiu atingas la plej altan aŭ la plej foran mezuron el serio de klopodoj. La simpleco de la konkurencoj, kaj la manko de neceso por multekosta ekipaĵaro, faras atletikon unu el la plej ofte konkurencitaj sportoj en la mondo. Atletiko estas ĉefe individua sporto, kun la escepto de [[Stafeto (sporto)|stafetaj kuradoj]] kaj konkurencoj kiuj kombinas la atingojn de la atletoj por teama poentaro, kiel ĉe [[transterena kuro]]. Atletiko estas la unua [[sporto]] de antikvaj grekaj [[Olimpiaj ludoj]], pri kiuj nek [[teama sporto]] nek [[pilka sporto]] ekzistis sur la [[stadiono]]<ref>{{fr}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.arena-stadium.eu.org/2500-ans-histoire/1-Grece/2-naissance-stade.html |titolo=(Legenda naskiĝo de la unua stadiono) |loko=arena-stadium.eu.org |alirdato=2012 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180105070217/http://www.arena-stadium.eu.org/2500-ans-histoire/1-Grece/2-naissance-stade.html |arkivdato=2018-01-05 }}</ref>. Organizita atletiko estas datita el la [[Antikvaj Olimpikaj Ludoj]] el la jaro 776 a.K. La reguloj kaj formato de la modernaj eventoj en atletiko estis difinitaj en Okcidenta Eŭropo kaj Nordameriko en la 19a kaj komenco de la 20a jarcentoj, kaj estis poste etenda al aliaj partoj de la mondo. Plej modernaj altnivelaj eventoj estas regataj de la [[Internacia Asocio de Atletikaj Federacioj]] kaj de ties membraj federacioj. Internacia atletikasocio estas [[IAAF]], [[Internacia Asocio de Atletikaj Federacioj]] (en [[angla lingvo]]: ''[[:en:International Association of Athletics Federations|International Association of Athletics Federations]]''<ref>Oficiala retejo: http://www.iaaf.org</ref>). Diversaj naciaj kaj kontinentaj asocioj membras en IAAF, ekzemple [[EAA]] por [[Eŭropo]] (en [[angla lingvo]]: ''[[:en:European Athletics Association|European Athletics Association]]'') kaj [[NACAC]] por [[Nordameriko]] (en [[angla lingvo]]: ''[[:en:North American, Central American and Caribbean Athletic Association|North American, Central American and Caribbean Athletic Association]]''). La atletikaj konkurencoj formas la kernon de la [[Someraj Olimpikoj]]. La plej grava internacia atletika evento estas la [[Atletika Monda Ĉampionado]], kiu enhavas stadionajn konkurencojn, maratonon kaj transterenan kuradon. Aliaj altnivelaj konkurencoj en atletiko estas la [[Monda Transterena Ĉampionado]] kaj la [[Monda Duonmaratona Ĉampionado]]. Atletoj kun [[fizika miskapablo]] konkurencas en la [[Someraj Paraolimpikoj]] kaj la [[Monda Atletika Ĉampionado de IPK]]. La vorto ''atletiko'' estas derivita el la [[antikva greka]] ἀθλητής (athlētēs, "luktanto en publikaj ludoj") el ἆθλον (athlon, "premio") aŭ ἆθλος (athlos, "konkurenco").<ref>Athlete – Online Etymology Dictionary [http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=athlete&searchmode=none] Alirita la 7an de Junio 2017.</ref> Dekomence, la termino estis uzata por priskribi atletikajn konkurencojn en ĝeneralo – t.e. sportaj konkurencoj bazitaj ĉefe sur homa fizikaj faroj. En la 19a jarcento, la termino ''atletiko'' akiris pli mallarĝan difinon en Eŭropo kaj venis priskribi sportojn inkludante konkurencajn kuradon, marŝadon, saltojn kaj ĵetadon. Tiu difino plue estas la plej elstara en Unuiĝinta Reĝlando kaj plej el la areoj de iama Brita Imperio. Krome, ankaŭ eksterlandaj vortoj en multaj ĝermanaj kaj latinidaj lingvoj kiuj estas rilataj al la termino ''atletiko'' havas similan signifon. == Historio == === Antikveco === [[Dosiero:Long Distance Runners, Ancient Greece, Amphora.png|eta|200ra|Sceno priskribanta longdistancajn kuristojn, origine trovita sur Panatenaika amforo el Antikva Grekio, ĉirkaŭ 333 a.K.]] [[Dosiero:Pentathlon athlets Staatliche Antikensammlungen 2637.jpg|eta|200ra|La [[pentatlono]] estas unue dokumentita en [[antikva Grekio]], kaj inkluzivis la fakojn nome [[diskoĵeto]] kaj [[lancoĵeto]].]] Atletikaj konkurencoj en kurado, saltado, marŝado kaj ĵetado estas inter la plej antikvaj el ĉiuj sportoj kaj ties radikoj estas el la [[prahistorio]].<ref>[http://www.iaaf.org/community/athletics/index.html Intro – What is Athletics?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120422020013/http://www.iaaf.org/community/athletics/index.html |date=2012-04-22 }}. [[IAAF]]. Alirita en 2010-05-28.</ref> Atletikaj eventoj estis priskribita en tomboj de [[Antikva Egipto]] en [[Sakkara]], pere de bildoj de [[kurado]] ĉe la festivalo Sed kaj de [[altosalto]] aperintaj en tomboj el tiom frue kiom el la jaro 2250 a.K.<ref>Touny, Ahmed D. [http://www.ioa.leeds.ac.uk/1980s/84085.htm 84.85–90 History of Sports in Ancient Egypt] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061029232515/http://www.ioa.leeds.ac.uk/1980s/84085.htm |date=2006-10-29 }}. Alirita en 2010-05-28.</ref> La Tailteann Ludoj estis antikva [[Keltoj|kelta]] festivalo en [[Irlando]], fondita ĉirkaŭ 1800 a.K., kaj la tridektaga evento kiu inkludis [[kurado]]n kaj [[ŝtono|ŝton-ĵetadon]] inter ties sportaj eventoj.<ref>Diffley, Seán (2007-07-14). [http://www.independent.ie/sport/other-sports/tailteann-games-place-in-history-going-for-a-song-1037527.html Tailteann Games' place in history going for a song]. ''[[The Irish Independent]]''. Alirita en 2010-05-28.</ref> La origina kaj nura evento ĉe la [[Antikvaj Olimpikaj Ludoj|unuaj Olimpikoj]] en 776 a.K. estis stadion-longa [[Kuro|kurevento]] konata kiel ''stadion''. Tio poste etendis por inkludi ĵetajn kaj saltajn eventojn ene de [[antikva pentatlono]]. Atletikaj konkurencoj okazis ankaŭ ĉe aliaj [[Tuthelenaj Ludoj]], kiuj estis fonditaj poste ĉirkaŭ 500 a.K.<ref>[http://www.workoutgearlab.com/A1_1%20The%20Ancient%20Olympic%20Games%20-%20Mythic%20Worship%20of%20Gods%20and%20Athletes.pdf The Ancient Olympic Games: Mythic Worship of Gods and Athletes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150529033625/http://www.workoutgearlab.com/A1_1%20The%20Ancient%20Olympic%20Games%20-%20Mythic%20Worship%20of%20Gods%20and%20Athletes.pdf |date=2015-05-29 }}. e-Legacies. Alirita en 2010-05-28.</ref> === Moderna epoko === La [[Cotswold Olimpikoj]], nome sporta festivalo kiu aperis en la 17a jarcento en [[Anglio]], uzis atletikon inkludante la formon de konkurenco de ĵetado de [[martelego]].<ref>[http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=862 Origins of Robert Dover's Games] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091202114440/http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=862 |date=2009-12-02 }}. [[Cotswold Olimpikoj|Olimpikoj]]. Aliritaj en 2010-05-28.</ref> Ĉiujare, el 1796 al 1798, ''L'Olympiade de la République'' okazis en [[Franca Revolucio|revolucia Francio]], kaj ĝi estis frua antaŭaĵo de la modernaj someraj Olimpikoj. La unua evento de tiu konkurenco estis kurevento, sed oni montris ankaŭ variajn antikvgrekajn fakojn. La Olimpiko de 1796 markis la enkondukon de la [[metra decimala sistemo]] en sporton.<ref>Alain Arvin-Bérod, Les enfants d’Olympie, Paris, CERF, 1996 (pp. 27–40)</ref> Atletikaj konkurencoj okazis ĉirkaŭ 1812 ekzemple ĉe la Reĝa Militista Lernejo de [[Sandhurst]],<ref name="ColbyWilliams1914">{{Cite book|author1=Frank Moore Colby|author2=Talcott Williams|title=The New International Encyclopædia|url=https://books.google.com/books?id=9NUXAQAAIAAJ|year=1914|page=316|publisher=Dodd, Mead}}</ref> kaj en 1840 en [[Shrewsbury]], [[Shropshire]], ĉe la Reĝa Ĉaslernejo [[Shrewsbury School]]. La Reĝa Militakademio de Woolwich okazigis organizitan konkurencon en 1849, kaj regulan serion de subtegmentaj eventoj malfermaj nur al subgradiĝintoj, kiu okazis ĉe la [[Exeter College]], [[Universitato de Oksfordo|Oksfordo]] el 1850.<ref>Oxford Companion to Sports and Games, eld. John Arlott, O.U.P. (1975)</ref> La ĉiujara Wenlock Olimpiko, unuafoje okazinta en 1850 en [[Much Wenlock|Wenlock]], Anglio, enmetis atletikajn eventojn en sian sportoprogramon.<ref>The Modern Olympics: a Struggle for Survival, by David C. Young,Johns Hopkins University Press (1996)</ref> La unuaj modern-stilaj stadionaj atletikaj eventoj estis registritaj tuj post la 1860-aj jaroj, kiaj okazaĵo ĉe la Ashburnham Hall en Londono kiu konsistis el kvar kuraj eventoj kaj triobla saltokonkurenco.<ref>Hoshino, Atsushi [http://www2.iaaf.org/wic99/history/history_2.html The Origin of Indoor Track and Field Meets] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120810234606/http://www2.iaaf.org/wic99/history/history_2.html |date=2012-08-10 }}. [[IAAF]]. Alirita en 2011-04-09.</ref><ref>European Athletics, ''Inside Track: Newsletter of European Athletics'', Vol. 1/2011 (Februaro 2011); [http://www.european-athletics.org/european-athletics-newsletter.html Records could be broken as indoor athletics returns home], p. 4; alirita la 6an de Marto 2011</ref> La [[Amatora Atletika Asocio]] (AAA) estis establita en Anglio en 1880 kiel la unua landa organizo por la sporto atletiko kaj komencis organizi sian propran ĉiujaran atletikan konkurencon – nome la [[AAA Ĉampioneco]]. Ankaŭ [[Usono]] komencis organizi ĉiujaran landan konkurencon – nome la ''USA Outdoor Track and Field Championships'' – unuafoje okazigita en 1876 fare de la [[Novjorka Atletika Klubo]].<ref name="Champs">[http://www.trackandfieldnews.com/display_article.php?id=258 The United States' National Championships In Track & Field Athletics: Introduction] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071031022334/http://www.trackandfieldnews.com/display_article.php?id=258 |date=2007-10-31 }}. ''Track and Field News''. Alirita la 2009-09-19.</ref> Atletiko iĝis kodigita kaj normigita pere de la anglia AAA kaj de aliaj ĝeneralaj sportorganizaĵoj fine de la 19-a jarcento, kiaj la [[Amatora Atletika Unio]] (fondita en Usono en 1888) kaj la ''[[Union des sociétés françaises de sports athlétiques]]'' (fondita en Francio en 1889). Atletika konkurenco estis inkludita en la unuaj modernaj [[Olimpikaj Ludoj]] en 1896 kaj ĝi estis unu el la plej fruaj konkurencoj ĉe tiu kvarajara [[multasporta evento]] ekde tiam. Origine nur por viroj, la [[Somera Olimpiko 1928|Olimpiko de 1928]] vidis la enkondukon de eventoj porvirinaj en la atletika programo. Atletiko estas ankaŭ parto de la [[Paralimpiko|Paralimpikaj Ludoj]] ekde la inaŭguraj ludoj en [[1960]]. Atletiko havas altnivelan profilon de atentaro dum la ĉefaj ĉampionecoj, kaj speciale ĉe Olimpikoj, sed aliflanke ĝi estas ne tiom populara kiom aliaj sportoj. Kiel internacia rega organizaĵo, la Internacia Amatora Atletika Federacio (IAAF), estis fondita en 1912; ĝi adoptis sian nunan nomon, nome [[Internacia Asocio de Atletikaj Federacioj]], en 2001. La IAAF establis separatajn ekster-stadionajn [[Atletika Monda Ĉampionado|Mondajn Ĉampionecojn]] en 1983. En modernaj tempoj, atletoj povas ricevi monon por kurado, metante finon al la tiel nomita "[[Amatoro|amatorismo]]" kiu ekzistis antaŭe. La Internacia Komitato por Sportoj por Surduloj estis formita ĉirkaŭ 1922, por regadi internacian okazigon de sportoj por surduloj, inklude atletikon.<ref name=ACanada>[http://www.athletics.ca/files//NationalTeamPrograms/EventGroups/SpeedPower/PARAATHLETICSBACKGROUND07JUNE07.PDF Para- Athletics – History] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120531104304/http://www.athletics.ca/files//NationalTeamPrograms/EventGroups/SpeedPower/PARAATHLETICSBACKGROUND07JUNE07.PDF |date=2012-05-31 }}, Athletics Canada</ref> La unuaj organizitaj internaciaj konkurencoj por atletoj suferantaj pro [[fizika miskapablo]] (ne surduloj) komencis en 1952, kiam estis organizitaj la unuaj internaciaj [[Ludoj Stoke Mandeville]] por veteranoj de la [[Dua Mondmilito]].<ref name=ACanada/><ref name="ipc">[http://ipc-athletics.paralympic.org/About_the_Sport/ About the Sport] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120625051757/http://ipc-athletics.paralympic.org/About_the_Sport/ |date=2012-06-25 }}, [[Internacia Paralimpika Komitato|IPC]] Athletics</ref> Tio inkludis nur atletojn sur [[rulseĝo]]. Tio inspiris la unuajn [[Paralimpiko]]jn, kiuj okazis en 1960. Tiaj konkurencoj laŭlonge de la tempo etendiĝis por inkludi ĉefe atletojn kun [[amputo]], cerba [[paralizo]] kaj [[Parta vida malkapablo|vida malkapablo]], aldone al la rulseĝaj eventoj. == Ĉefaj elprovoj de atletiko == La Internacia Asocio de Atletikaj Federacioj, nome la sportorega organizo, difinas atletikon en kvin fakoj: [[vojkampa atletiko]], [[ŝosekurado]], [[marŝkurado]], [[transterena kurado]], kaj [[montokurado]].<ref>IAAF Constitution. IAAF. [https://www.iaaf.org/mm/Document/AboutIAAF/Publications/05/47/96/20100113075829_httppostedfile_IAAFConstitution-01.11.09-Eng-Website_17812.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121025044551/http://www.iaaf.org/mm/Document/AboutIAAF/Publications/05/47/96/20100113075829_httppostedfile_IAAFConstitution-01.11.09-Eng-Website_17812.pdf|date=2012-10-25}} Alirita la 9an de Junio 2017.</ref> Ĉiuj formoj de atletiko estas individuaj sportoj kun la escepto de [[Stafeto (sporto)|stafetoj]]. Tamen, la atingoj de la atletoj estas ofte enkalkulitaj kune laŭ landoj je internaciaj ĉampionecoj, kaj ĉe la transterena kurado la finaj postenoj de la pintaj atletoj el ĉiu teamo aŭ lando estas kombinataj por deklare teaman venkinton. === Vojkampa atletiko === {{Ĉefartikolo|Vojkampa atletiko}} [[Dosiero:Track and field stadium.jpg|eta|200ra|Tipa stadiono de vojkampa atletiko kun ovalforma kurejo kaj herbeca interna kampoludejo.]] Vojkampaj konkurencoj aperis en la fino de la 19a jarcento kaj estis tipe partoprenitaj de atletoj kiuj estis reprezentantoj de rivalaj [[eduko|edukaj institucioj]], [[armeo|militistaj organizoj]] kaj [[sportoklubo]]j.<ref name="IAAFintro">[http://www.iaaf.org/aboutiaaf/history/index.html History – Introduction] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100501210531/http://www.iaaf.org/aboutiaaf/history/index.html |date=2010-05-01 }}. [[IAAF]]. Alirita la 25an de Marto 2010.</ref> Partoprenantaj atletoj povas konkurenci en unu aŭ pliaj eventoj, laŭ siaj fakoj. Virinoj kaj viroj konkurencas separate. Vojkampa atletiko okazas kaj subtegmente kaj ekstertegmente, kaj subtegmente ĉefe okazas en [[vintro]], dum la ekstertegmentaj eventoj estas okazigitaj ĉefe en [[somero]]. La sporto estas difinita laŭ la ejo kie okazas la konkurenco – nome la vojkampa [[stadiono]]. Vario de [[kurado|kuraj]] eventoj okazas en la gamo inter tri divers-distancaj kategorioj: nome eventoj por [[Kurtadistanca kuro|kurta]], [[mezdistanca kurado|mez-distanca]], kaj [[Longdistanca kuro|longdistanca kurado]]. [[Stafeto (sporto)|Stafetaj teamoj]] konsistas el po kvar kuristoj, kiu devas transpasi bastoneton al samteamano post specifita distanco kun la celo esti la unua teamo finonta. Eventoj de [[barierokuro]] kaj de [[obstaklokuro]] estas variaĵo de [[kurado]] en kiuj atletoj devas superi barilojn survoje dum la kurkonkurenco. La stadionaj eventoj dividiĝas en du tipoj – nome konkurencoj de saltado kaj ĵetado. En ĵetaj eventoj, atletoj estas mezuritaj laŭ kiom for ili lanĉas jetaĵon, kaj la komunaj eventoj estas la ĵeto de [[globoĵeto|globo]], [[Diskoĵetado|disko]], [[Lancoĵeto|lanco]], kaj [[Martelĵeto|martelo]]. Estas kvar oftaj salteventoj: nome [[longosalto]] kaj [[trisalto]] estas konkurencoj en kiuj oni mezuras la horizontalan distancon kiun atleto povas salti, dum la [[altosalto]] kaj la [[stanga altsalto]] estas decidita laŭ la atingita alto. Kombinitaj eventoj, kiuj inkludas la [[dekatlono]]n (tipe konkurencitaj de viroj) kaj [[heptatlono]]n (tipe konkurencitaj de virinoj), estas konkurencoj en kiu atletoj konkurencas en nombraj diferencaj eventoj de vojkampa atletiko. La plej prestiĝaj konkurencoj de vojkampa atletiko okazas ene de atletikaj ĉampionecoj kaj de atletikaj programoj je [[Multasporta evento|multasportaj eventoj]]. La atletiko en [[Someraj Olimpikoj]], en [[Atletika Monda Ĉampionado]], en [[Someraj Paraolimpikoj]] kaj en [[Monda Para-atletika Ĉampionado]], estas la plej altaj kaj plej prestiĝaj niveloj de konkurenco en vojkampa atletiko. Eventoj de vojkampa atletiko estas la plej elstara parto de ĉefaj atletikaj ĉampionecoj kaj multaj famaj atletoj ene de la sporto atletiko venas el tiu fako. Ne tiom gravaj eventoj de vojkampa atletiko estas troviĝantaj en la nivelo de naciaj ĉampionecoj kaj en laŭinvitaj eventoj de vojkampa atletiko. La eventoj gamas el elitaj konkurencoj – kiaj tiuj de la serio de la [[IAAF Diamanta Ligo]] – al bazaj eventoj por ĉiuj, inter-sportaj klubaj eventoj kaj lernejaj eventoj, kiuj formas la radikjon de la vojkampa atletiko. {| class="wikitable" |+'''Oficialaj nuntempaj atletikaj elprovoj dum internaciaj konkursoj'''<ref>[https://de.wikipedia.org/wiki/Leichtathletik#Sponsoring_und_Werbung] ({{de}})</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.athle.fr/asp.net/main.html/html.aspx?htmlid=418 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190914075001/http://www.athle.fr/asp.net/main.html/html.aspx?htmlid=418 |arkivdato=2019-09-14 }}</ref> ! colspan="5" |[[Kuro]]j ! rowspan="2" |[[Marŝkurado]] ! rowspan="2" |Salto ! rowspan="2" |Ĵeto ! rowspan="2" |Kombinitaj elprovoj |- ![[Sprinto]]j ![[Mezdistanca kurado|Mezlongaj kuroj]] ![[Longdistanca kuro|Longaj kuroj]] ![[Barierokuro|Barierkuradoj]] ![[Stafeto (sporto)|Stafetkuro]] |- | * 60-m'''^H''' * [[100-metra kurado|100-m]] * 200-m'''^H/S''' * 400-m'''^H/S''' | * 800-m'''^H/S''' * {{formatnum:1500}}-m'''^H/S''' * {{formatnum:3000}}-m'''^H''' | * {{formatnum:5000}}-m'''^H''' * {{formatnum:10000}}-m * [[Transterena kuro]]'''^E''' * [[Maratono]]'''^E''' | * 60-m barierokuro'''^H''' * 100-m barierokuro'''^I''' * 110-m barierokuro'''^V''' * 400-m barierokuro * [[Obstaklokuro|{{formatnum:3000}}-m obstaklokuro]] | * 4×100-m stafetkuro * 4×400-m stafetkuro'''^H/S''' | * 20&nbsp;km'''^E''' * 50&nbsp;km'''^E''' | * [[Longosalto]]'''^H/S''' * [[Trisalto]]'''^H/S''' * [[Altosalto]]'''^H/S''' * [[Stanga altsalto|Stangosalto]]'''^H/S''' | * [[Lancoĵeto]] * [[Diskoĵetado|Diskoĵeto]] * [[Globoĵeto|Globĵeto]]'''^H/S''' * [[Martelĵeto]] | * [[Pentatlono]]'''^H''' * [[Heptatlono]]'''^I''' * [[Dekatlono]]'''^V''' |} <small>'''^V''' Ĉefe porvira elprovo '''^I''' Ĉefe porina elprovo '''^H''' Okazas nur en sporta halo (kovrita stadiono) '''^H/S''' Okazas en stadiono kaj sporta halo '''^E''' Okazas ekster stadiono aŭ halo</small> === Ŝosekurado === {{Ĉefartikolo|Ŝosekurado}} Konkurencoj de ŝosekurado estas kuraj eventoj (ĉefe longdistancaj) kiuj estas ĉefe okazigitaj sur kurejoj de ŝosesurfacaj aŭ [[Makadamo|makadamaj]] [[vojo]]j, kvankam ĉefaj eventoj ofte finas sur la kurvojoj de grava [[stadiono]]. Aldone esti ofta distra [[sporto]], la elita nivelo de la sporto – partikulare [[maratono|maratonaj kuradoj]] – estas unu el la plej popularaj aspektoj de atletiko. Eventoj de ŝosekurado aŭ vojkurado povas esti de virtuale ajna distanco, sed la plej ofta kaj bone konata estas la [[maratono]], [[duonmaratono]], 10&nbsp;km kaj 5&nbsp;km. La maratono estas la nura vojkura evento uzata ĉe la [[Atletika Monda Ĉampionado]] kaj en la [[Someraj Olimpikoj]], kvankam estas ankaŭ ĉiujara [[Monda Duonmaratona Ĉampionado]]. La maratono estas ankaŭ la nura vojkura evento organizita ĉe la [[Monda Para-atletika Ĉampionado]] kaj la [[Someraj Paraolimpikoj]]. La serio de la [[Ĉefaj Mondaj Maratonoj]] inkludas la kvin plej prestiĝajn maratonajn konkurencojn je elita nivelo – nome [[Berlina maratono|Berlina]], [[Bostona maratono|Bostona]], [[Ĉikaga maratono|Ĉikaga]], [[Londona maratono|Londona]], kaj [[Novjorka maratono|Novjorka]] maratonoj. [[Dosiero:NationalMarathonDC.jpg|eta|dekstre|Kurantoj en la populara Nacia Maratono en [[Vaŝingtono]].]] La sporto de vojkurado por Eŭropo povas havi radikojn en la aktiveco de ''kuristoj'': nome masklaj servistoj kiuj kuris ĉe la [[kaleŝo]]j de [[nobelo]]j ĉirkaŭ la 18a jarcento, kaj kiuj ankaŭ kuris al demarŝoj longdistance por siaj mastroj. [[Kurado|Kurkonkurencoj]] evoluis el [[vetludo]]j inter aristokratoj, kiuj proponis siajn kuristajn servistojn kontraŭ tiuj de alia aristokrato por determini venkinton. La sporto iĝis [[Profesio|profesia]] kiam la kuristoj estis dungitaj specife pro sia atletika kapablo kaj komencis dediĉi siajn vivojn al trejnado por la vetludaj eventoj. La movado de [[Amatoreco|amatoraj sportoj]] fine de la 19a jarcento marĝenigis kurkonkurencojn bazitajn sur la profesia, veta modelo. La [[Somera Olimpiko 1896]] okazigis la naskon de la moderna maratono kaj tiu evento kondukis al la kresko de la vojkuraj konkurencoj en ĉiujaraj eventoj kiaj la Bostona maratono (unufoje okazigita en 1897) kaj la maratonoj de la [[Lago Biŭa]] kaj Fukuoka, kiuj estis establitaj en la 1940-aj jaroj. Kureksplodo en [[Usono]] en la [[1970-aj jaroj]] faris la vojkuradon ofta [[ŝatokupo]] kaj ankaŭ pliigis ties popularecon al la elita nivelo.<ref>[http://www.iaaf.org/community/athletics/roadrunning/index.html Road running – Introduction] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121023092528/http://iaaf.org/community/athletics/roadrunning/index.html |date=2012-10-23 }}. [[IAAF]]. Alirita en 2010-05-27.</ref> Konkurencoj de [[ekiden]] – kiu originiĝis en [[Japanio]] kaj restas tre popularaj tie – estas stafeta kurkonkurenca variaĵo en maratono, kontraste al la tipe individua sporto de vojkurado. === Transterena kurado === {{Ĉefartikolo|Transterena kuro}} [[Dosiero:Roy Griak Invitational-20070929.jpg|eta|Konkurencantoj ĉe knaba altlerneja evento en [[Usono]].]] Transterena kurado estas la plej natureca el la sportoj en atletiko ĉar konkurencoj okazas en subĉielaj kurejoj sur surfacoj kiaj vojoj [[herbo|herbaj]], [[Duonarbaro|duonarbaraj]], kaj [[grundo|grundaj]]. Ĝi estas kaj individua kaj [[teama sporto]], ĉar kurantoj estas juĝitaj laŭ individua bazo kaj la poenta metodo estas uzita por teamoj. Konkurencoj estas tipe longdistancaj kuroj de 4&nbsp;km aŭ plie kiuj okazas kutime en aŭtuno kaj vintro. Plej sukcesaj atletoj de transterena kurado ofte konkurencas ankaŭ en longdistancaj vojkuraj eventoj. La ''Crick Run'' en [[Anglio]] en 1838 estis la unua registrita instanco de organizita transterena kurado. Tiu sporto akiris populecon en Britio, poste usonaj lernejoj en la 19a jarcento kaj ĉio finfinis en la kreado de la unua [[Internacia Transterena Ĉampioneco]] en 1903.<ref>[http://www.iaaf.org/community/athletics/crosscountry/index.html Cross country – Introduction] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070815214741/http://www.iaaf.org/community/athletics/crosscountry/index.html |date=2007-08-15 }}. [[IAAF]]. Alrita en 2010-05-27.</ref> La ĉiujara [[Monda Transterena Ĉampionado]] estis inaŭgurita en 1973 kaj tiu restas la plej alta nivelo de konkurenco por tiu sporto. Okazas nombraj kontinentaj transterenaj konkurencoj, kaj ankaŭ en [[Azio]], [[Eŭropo]], [[Nordameriko]] kaj [[Sudameriko]]. Tiu sporto retenis sian statuson je lerneja nivelo, partikulare en Unuiĝinta Reĝlando kaj Usono. Je profesia nivelo, la plej gravaj konkurencoj okazas sub la ombrelo de la ''IAAF Cross Country Permit Meetings''. Kvankam konkurencoj de transterena kurado jam ne plu okazas ĉe la Olimpikaj Ludoj, kie ĝi funkciis en la atletika programo en 1912–1924, ĝi estis ekzistanta kiel unu el la eventoj ene de la konkurenco de la [[moderna pentatlono]] ekde la [[Somera Olimpiko 1912]]. Unu variaĵo en la tradicia transterena kurado estas [[montokurado]], kiu enhavas gravajn partojn de supreniro kaj malsupreniro de deklivoj kiel aldona defio al la kurado. [[Montokurado]] kaj [[Orientiĝado]] estas aliaj konkurencaj sportoj similaj al la transterena kurado, kvankam ili enhavas elementon de [[navigado]] kiu forestas el la serio de transterena kurado. === Marŝkurado === {{Ĉefartikolo|Marŝkurado}} [[Dosiero:1912 Athletics men's 10 kilometre walk.JPG|eta|Vojflanka juĝisto kontrolante la teknikon ĉe la [[Somera Olimpiko 1912]] en [[Stokholmo]], [[Svedio]].]] Marŝkurado estas formo de konkurenca [[Paŝo|marŝado]] kiu kutime okazas en subĉielaj vojoj, kvankam oni uzas ankaŭ stadionajn vojojn foje. Marŝkurado estas la nura sporto en atletiko en kiu juĝistoj kontrolas atletojn en ilia tekniko. Marŝkuristoj devas ĉiam havi piedon en kontakto kun la grundo kaj ties antaŭa kruro devas esti rektigita, ne faldita ĉe la genuo – malsukceso sekvi tiujn regulojn rezultas en diskvalifiko el la kurado.<ref name="IAAFRaceW">[http://www.iaaf.org/community/athletics/racewalking/index.html Race Walking – Introduction] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121025180356/http://www.iaaf.org/community/athletics/racewalking/index.html |date=2012-10-25 }}. [[IAAF]]. Alirita en 2010-05-28.</ref> Marŝkurado trovas siajn radikojn en la sporto piedirado kiu aperis fine de la [[18a jarcento]] en [[Anglio]]. Spektantoj vetis pri la rezulto de la marŝkuraj konkurencoj. La sporto okazis laŭ la rezista aspekto kaj la konkurencoj estis okazintaj por longaj distancoj aŭ la piedirantoj devas atingi ian distancon ene de specifita tempolimo, kiel ĉe la konkurencoj de la klubo Centurion de marŝado dum 100 mejloj (160&nbsp;km) ene de 24 horoj.<ref name=IAAFRaceW/> Dum tiu periodo, marŝkurado okazis ofte en atletikaj vojoj por facila mezurado, kaj en la [[Somera Olimpiko 1908]] en [[Londono]] oni enkondukas la marŝojn de 3500-metroj kaj 10-mejloj. Marŝkurado estis dum mallonge forigita el la Olimpika programo en [[Somera Olimpiko 1928|1928]], sed la vira marŝado de 50 kilometroj estis okazigita en ĉiu Somera Olimpiko escepte unu ekde 1932. La vira marŝado de 20 kilometroj estis aldonita al la programo de olimpika atletiko en 1956 kaj la virina evento estis unuafoje okazigita en 1992. La plej oftaj eventoj en moderna konkurencaro estas de 10&nbsp;km, 20&nbsp;km kaj 50&nbsp;km sur ŝoseoj, kvankam la virina konkurenco de 3&nbsp;km kaj la vira konkurenco de 5&nbsp;km estas okazigitaj sur stadionaj vojoj. La plej altaj niveloj de marŝkuradaj konkurencoj okazas ĉe la IAAF Monda Ĉampioneco en Atletiko kaj en la Someraj Olimpikoj, kvankam tiu sporto havas ankaŭ sian propran separatan ĉefan konkurencon – nome la ''IAAF World Race Walking Cup'' – kiu estis okazanta ekde 1961. La Monda Defio ''IAAF World Race Walking Challenge'' formas la unuarangan sezonan konkurencon – atletoj akiras poentojn per siaj atingoj ĉe dek selektitaj marŝkuradaj konkurencoj kaj la konkurencintoj kiuj atingas plej altan poentaron eniras tiun jaron en la ''IAAF Race Walking Challenge Final''. == Atletika sportejo == [[Dosiero:Stadiono.jpg|eta|339x339ra|<center>Atletika [[stadiono]].]] Atletika sportejo konsistas el kurejo, ĵetareoj kaj saltareoj norme difinitaj por konkuradoj: * Kurejo (aŭ [[Vego (sporto)|vego]]) enkalkulas 6 aŭ 8 kurkoridorojn (aŭ [[Leno (vojo)|lenojn]]) larĝaj je 1,22 m. Ili estas kovritaj per ruĝa [[poliuretano]] por rezisti al [[Ultraviola radiado|utraviola radiado]]. * Ĵetareoj kaj saltareoj ĉiuj konsistas el impetareo kaj falareo normigitaj laŭ longeco, larĝeco kaj sektoro (por ĵetareoj). == Teknikaj vortoj == Oni uzas diversajn fakvortojn<ref>Vidu ankaŭ la [http://www.esperanto-muenchen.de/Fakvortlistoj/fakvortlistoj.html fakvortliston] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110728082602/http://www.esperanto-muenchen.de/Fakvortlistoj/fakvortlistoj.html |date=2011-07-28 }}</ref>: * Atletika ĉemizo, [[ŝorto]], pikilhavaj ŝuoj, [[dorsonumero]], [[Vego (sporto)|vego]], [[dromo]] (kurejo), [[:wiktionary:eo:startlinio|start]]- kaj [[:wiktionary:eo:finlinio|finlinio]], [[startpafo]], misstarto, missalto, misĵeto. * [[Ekranego]], [[tempomezurado]], [[poento]], [[spektanto]]j. * [[Podio]], [[ormedalo|or]]-, [[arĝentomedalo|arĝento]]- kaj [[bronzomedalo]]j, [[olimpika himno]], [[olimpika flamo]], [[olimpika flago]], [[flagportanto]], [[olimpika vilaĝo]]. * [[Atleto]], [[trejnisto]], [[juĝisto]]. == Precipaj internaciaj konkuradoj == [[Dosiero:Dwain Chambers at Olympic Trials 2008 02.jpg|eta|<center>[[Dwain Chambers]] (meze) en 100-metra kurado dum brita kvalifikiga konkuro por partopreno en la [[somera olimpiko 2008]]. [[100-metra kurado]] estas unu el la plej popularaj sportoj en atletiko.]] [[Dosiero:20070701-nk2007-100m.jpg|eta|dekstra|160ra|Masklaj sprintistoj startontaj.]] * [[Atletika Monda Ĉampionado|Atletikan Mondan Ĉampionadon]] organizas [[Internacia Asocio de Atletikaj Federacioj]] (IAAF) ekde 1983. Komence ĝi ludiĝis ĉiun kvaran jaron, sed pro granda amaskomunikila kovrado kaj estante malpli multekosta ol konkursoj, ekde la tria eldono en 1991, ĝi ludiĝas ĉiun duan jaron. * [[Someraj Olimpikoj]] estas internacia multi-sporta konkurado, okazante ĉiukvarjare kaj ĝin organizas [[Internacia Olimpika Komitato]] (IOK). Ĝi estas unu el la plej prestiĝaj atletikaj okazoj kaj plej [[aŭdienco|aŭdienca]] tutmonde. Konkurantoj, kiuj partoprenas, reprezentas ilian respektivan [[Nacia Olimpika Komitato|Nacian Olimpikan Komitaton]] (NOK), ĉi tiuj kutime reprezentas sendependajn ŝtatojn, sed ankaŭ implicitas en pluraj senŝtataj nacioj. * [[Ora Ligo]] (en angla lingvo: ''[[:en:IAAF Golden League|Golden League]]'') estis ĝis la jaro [[2010]] unua granda atletika [[konkurso]], kiu provas konkurenci [[Olimpiaj Ludoj|Olimpiajn Ludojn]], precipe rilate ties komercan valoron. Hodiaŭ oni havas la [[IAAF Diamanta Ligo|IAAF-an Diamantan Ligon]]. * [[Diamanta Ligo]] (en angla lingvo: ''[[:en:IAAF Diamond League|Diamond League]]'') estas jara serio da malpezatletikaj renkontiĝoj organizitaj de Internacia Asocio de Atletikaj Federacioj ([[IAAF]]); ĝi kreiĝis en [[2010]] por allogi atletikon kaj plibonigi efikecon de sportistoj tutmonde. Ĝi anstataŭas eŭropan Oran Ligon (en angla lingvo: ''[[:en:Golden League|Golden League]]''), provante konkurenci [[Olimpiaj Ludoj|Olimpiajn Ludojn]], precipe rilate ties komercan valoron. Atletoj, kiuj jare gajnas plej da poentoj dum sep elprovoj de sia sportfako, gajnas premiojn kun kroma kondiĉo: partopreni en [[finalo]] de sia responda fako. * [[Kontinenta Mondpokalo pri Atletiko]] (en angla lingvo: ''[[:en:IAAF Continental Cup|Continental Cup]]''), internacia konkurado, pri kiu teamoj reprezentas kontinentojn anstataŭ naciojn. Ĝi originis en 2010 far iama [[Italio|itala]] IAAF-prezidanto Primo Nebiolo kaj okazas ĉiun kvaran jaron. * [[Malpezatletika Eŭropa Ĉampionado]] (en angla lingvo: ''[[:en:EuropeanAthletics Championships|European Athletics Championships]]'') estas atleta okazaĵo organizita de [[Eŭropa Atletika Asocio]] (en angla lingvo: ''[[:en:European Athletics Association|European Athletics Association]]'') (EAA). Unua eldono okazis en 1934 en [[Torino]], Italio. Komence ĝi ludiĝis ĉiun kvaran jaron (krom dum la [[Dua Mondmilito]]), sed ekde 2010 ĝi okazas ĉiun duan jaron. == Atletoj kun miskapabloj == [[Dosiero:Shiran Yu.jpg|eta|150ra|Konkurencantoj en [[rulseĝa kurado]] ĉe la Somera Paralimpiko 2008.]] Atletoj kun [[Fizika miskapablo|fizikaj miskapabloj]] konkurencis ĉe separataj internaciaj eventoj ekde 1952. La [[Internacia Paralimpika Komitato]] regulas la konkurencojn en atletiko, kaj estas gastiganto de la [[Paralimpiko]]j, kio pluis ekde [[1960]].<ref name=ACanada/><ref name=ipc/> Konkurencantoj je elitnivelaj konkurencoj, estas klasitaj laŭ la miskapablo, por arigi atletojn kun simila miskapablo en la sama evento. Klasigita T12 atleto por ekzemplo, estas kuratleto kun vida miskapablo.<ref>International Paralympic Committee, [http://www.paralympic.org/Athletics/Rulesandregulations/Classification IPC Athletics Classification]</ref> * F = Kampatletoj * T = Vojatletoj * 11–13 – [[Parta vida malkapablo|vida miskapablo]]. Konkurenco kun helpo de vidkapabla gvidisto. * 20 – Intelekta miskapablo * 31–38 – [[cerba paralizo]] * 40–46 – [[amputo]], kaj aliaj (inklude atletojn kun [[naneco]]) * 51–58 – Rulseĝo En [[rulseĝa kurado]] atletoj konkurencas sur malpezaj [[rulseĝo]]j. Plej ĉefaj [[maratono]]j havas rulseĝajn diviziojn kaj la elitaj kuristoj foje venkas super piedirantaj kuristoj. La etendo de rulseĝaj kuristoj okazigis malfacilaĵojn al la kurorganizantoj por la decido de la startaj tempoj kompare kun kuristoj. Kolizio inter Josh Cassidy (rulseĝa kuristo) kaj Tiki Gelana (pinta maratonistino) ĉe la [[Londona maratono]] de [[2013]] metis la aferon en la polemikan diskutaron denove.<ref>Gareth A Davies, [http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/athletics/london-marathon/10010646/London-Marathon-2013-rethink-over-wheelchair-race-start-time-to-avoid-repeat-of-Josh-Cassidy-collision.html London Marathon 2013: rethink over wheelchair race start time to avoid repeat of Josh Cassidy collision], ''The Guardian'', 22a de Aprilo 2013.</ref> == Kulturo == [[Dosiero:Discobolus red figure Louvre G292 full.jpg|eta|dekstra|Motivo de ''diskobolo'' sur [[Atiko|atika]] ruĝ-figura taso, ĉ. 490 a.K., estas stateca kompare kun la pli konata kaj moderna skulptaĵo.]] Atletiko, kaj ties atletoj partikulare, estis arte priskribita ekde antikvaj tempoj – unu el la survivantaj instancoj estas kuristoj kaj altosaltistoj en la motivoj de tomboj de [[Antikva Egipto]] dataj el 2250 a.K. Atletiko estis multe respektita en [[Antikva Grekio]] kaj la eventoj ene de la [[antikva pentatlono]] havigis inspiron por grandaj statuoj kiaj la [[Diskobolo]] kaj la [[Diskoforo]], kaj por motivoj de senkalkulaj verkoj de [[ceramiko]]. [[Aristotelo]] diskutis la signifon de la pentatlono en sia [[traktaĵo]] ''Retoriko'' kaj tio respegulis la atletan estetikon de la periodo: "korpo kapabla suferi ĉiujn baraktojn, ĉu de la kurkonkurenco aŭ de korpa forto... Tio estas kial la atletoj en la pentatlono estas la plej belaj".<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/Olympics/pentathlon.html Ancient Olympic Events; Pentathlon]. Perseus digital library. Alirita en 2009-08-03.</ref> Filmoj pri atletiko estas ĉefe fokusaj al kurkonkurencaj eventoj: la filmo de 1962 nome ''[[The Loneliness of the Long Distance Runner (filmo)|The Loneliness of the Long Distance Runner]]'' (bazita sur [[The Loneliness of the Long Distance Runner|samnoma verko]] de [[Alan Sillitoe]]) esploras la transterenan kuradon kiel fuĝ-rimedo. ''[[Chariots of Fire]]'', eble unu el la plej bone konata priatletikaj filmoj, estas fikcia rakonto pri la sprinto de [[Eric Liddell]] kaj Harold Abrahams por la [[ormedalo]]j ĉe la [[Somera Olimpiko 1924]]. Vojkampa atletiko estis la temo de usonaj filmoj kiaj ''Personal Best'' (1981, pri atletino) kaj ''Across the Tracks'' (1991. kun [[Brad Pitt]]). Ankaŭ [[filmbiografio]]j troviĝas ene de la genro, kiaj ''Prefontaine'' (pri Steve Prefontaine) kaj ''Jim Thorpe – All-American'' (1951) kun [[Burt Lancaster]] kiel Thorpe. Oftas ankaŭ dokumentaj filmoj kun ekzemploj kiaj la fimo de 2007 nome ''Spirit of the Marathon'', kiu sekvas la preparadon de atletoj por la [[Ĉikaga maratono]] de 2005. == Vidu ankaŭ == * [[Atleto]] * [[Duonmaratono]] * [[Famaj atletoj]] * [[Ĵetado]] * [[Longdistanca kuro]] * [[Naĝkonkurenco]] * [[Someraj Olimpikoj]] * [[Stadiono]] kaj [[Vego (sporto)|vego]] * [[Teama sporto]] == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="180" perrow=""> Dosiero:Athlete.JPG|<center>Antikva atletikisto (statuo en Nacia Arkeologia Muzeo de [[Napolo]]) Dosiero:Panathenaic amphora Kleophrades Louvre F277.jpg|Kurado, antikvgreka vazo de pentristo Kleofrado, ĉirkaŭ jaro 500 a.K., [[Luvro]] (F 277). Dosiero:JO Atlanta 1996 - Stade.jpg|<center>[[Olimpiaj ludoj]] en [[Atlanta (Georgio)]], [[barierkuro]] ([[1996]]) Dosiero:Paula Radcliffe 2005.jpg|Paula Radcliffe, kiam ŝi gajnis 10&nbsp;km-kuron <center>([[2004]]) Dosiero:Dylan Armstrong 2.jpg|<center>Dylan Armstrong, [[Globoĵeto|globoĵetisto]] ([[2011]]) Dosiero:Pole Vault Sequence 4.jpg|Atleto meze de [[stangosalto|salto]]fazo </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * {{Libro |lingvo=fr |titolo=La Fabuleuse Histoire de l'athlétisme |traduktado titolo=La miriga historio de atletiko |subtitolo= |jaro=2003 |ISBN=978-2-8307-0727-4 |bnf=FRBNF39109940 |dnb= | verkintoj= Robert Parienté kaj Alain Billouin|eldonejo=}} * {{Libro |lingvo=it |titolo=Anatomia del movimento e abilità atletica |traduktado titolo= Anatomio de movado kaj atletaj kapabloj|subtitolo= |originala titolo= |jaro= 1999|ISBN=978-8870-51211-3 |bnf= |dnb= | verkinto = Rolf Wirhed|eldonejo=Ermes }} * Decker, Wolfgang; Thuillier, Jean-Paul (2004). ''Le sport dans l'Antiquité'' (france). Picard. p.&nbsp;78. ISBN 2708405969. * Jean-Paul Massicotte kaj Claude Lessard, ''Histoire du sport de l'antiquité au XIXe siècle'', Pu Quebec, 2005, p.&nbsp;164 ISBN 2-7605-0344-5. [https://books.google.fr/books?hl=fr&id=-pW42pjtRscC&dq=Jean-Paul+Massicotte+Histoire+du+sport&printsec=frontcover&source=web&ots=I1emkJd4Pn&sig=ruiNObwtT2ntjiv5WL9fTtPLhyw#v=onepage&q=Jean-Paul%20Massicotte%20Histoire%20du%20sport&f=false] Alirita la 15an de Junio 2016. == Vidu ankaŭ == * [[Malpeza atletiko]] * [[Peza atletiko]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=atletik}} === En Esperanto === * [https://www.esperanto.de/sites/default/files/esperanto.de/DEB_OG_Muenchen/somol.pdf Atletiko] - integrita en la fakvortlisto de la someraj olimpikaj ludoj de Norbert Gütter ĉe E-Klubo en München === Alilingve === ==== Asocioj ==== * [http://www.iaaf.org Internacia Asocio de Atletikaj Federacioj] {{en}} * [http://www.european-athletics.org Eŭropa Atletika Asocio] {{en}} ==== Diamanta ligo ==== * [http://www.diamondleague.com/ Oficiala paĝo de diamanta ligo] {{en}} ==== Statistikoj ==== * [http://www.alltime-athletics.com Track and Field All-Time Performances] {{en}} * [http://www.mastersathletics.net Masters World Rankings] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181209210014/http://www.mastersathletics.net/ |date=2018-12-09 }} - mastersathletics.net {{en}} * [http://people.freenet.de/athletics/indekso.htm Eŭropaj junulaj aĝorekordoj] {{en}} * [http://www.sprintic.com Komercaj informoj pri atletikaj aranĝoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180322091757/http://sprintic.com/ |date=2018-03-22 }} {{en}} {{Olimpikaj sportoj}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Sport of athletics|revizio=782022601}} {{ADLS|2016|21}} <!-- ĝis 25 --> {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Atletiko}} [[Kategorio:Atletiko| ]] [[Kategorio:Sportoj]] ov4w6q0a6ad1hp48t7w7qar0h0088mo 0 24222 9368070 9361956 2026-05-07T07:18:17Z Tirolischleioans 254019 /* Elstaruloj */ 9368070 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo |sen banderolo= jes <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Innsbruck | devena_nomo = | alia_nomo = {{lang-la|''Oenipontum''}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Innsbruck | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = IMG 9036-Innsbruck.JPG | dosiero_priskribo = Urbocentro (Maria-Theresien-strato kun Hospitala kirko maldekstre) <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = InnsbruckWappen.png <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Aŭstrio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Tirolo | regiono_tipo = Federacia lando | distrikto = | municipo = | municipo_tipo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Inn | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵoj | ŝoseo_tipo = Aŭtostradoj | ŝoseo = A12, A13<!--[[Aŭstria aŭtovojo A12|A12]], [[Aŭstria aŭtovojo A13|A13]]--> | ŝoseo1 = | konstruaĵo_tipo = | konstruaĵo = | montaro = Alpoj <!-- *** Situo *** --> | situo = Innsbruck | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 574 | lat_d = 47 | lat_m = 16 | lat_s = 00 | lat_NS = N | long_d = 11 | long_m = 23 | long_s = 00 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 104.91 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1170 | establita_tipo = Fondo | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 6010–6080 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo de Innsbruck enkadre de Aŭstrio | mapo_lokumilo = Aŭstrio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Alpoj | mapo1_lokumilo = Alpoj <!-- | mapo2_lokumilo = Insbruko | mapo2_priskribo = Urba mapo --> <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.innsbruck.at/ www.innsbruck.at] | commons = Innsbruck <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center|frame-width=260}} }} '''Innsbruck''' (esperantigebla ''Insbruko'') estas la ĉefurbo de la [[Federaciaj landoj de Aŭstrio|federacia lando]] [[Tirolo (Aŭstrio)|Tirolo]], en [[Aŭstrio]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}.<!-- Por vikidatumoj: Komence de 2025 estis 132 499 --> Famas internacie la [[universitato de Innsbruck]]. == Ekonomio == La ekonomio insbruka baziĝas grandparte sur la graveco de la urbo kiel trafiknodo: aŭtoŝoseo/fervojlinio tra [[Inn]]-Valo de [[Vorarlbergo]] al [[Bavario]], aŭtoŝoseo/fervojlinio al [[montpasejo Brenero]] kaj strato al [[Scharnitz]]-montpasejo igis kaj igas la urbon centro pri vartransporto kaj turismo. La urbo estas unu el la plej gravaj foiraj kaj komercaj urboj de [[Aŭstrio]], precipe por la [[alpoj|alpa]] turismo kaj la alpa agrikulturo, krome temas pri elstara kongresurbo. En la industriaj kvartaloj en la oriento de la urbo (proksime de la flughaveno) troviĝas entreprenoj de metalprilaborado, maŝinkonstruo kaj elektrotekniko kiel ankaŭ entreprenoj pri lignaĵoj, ŝtofoj kaj nutraĵoj. Ankaŭ la sonorilmuldado gravas. Insbruko estis dufoje loko de la [[Vintraj Olimpikoj]] - en [[Vintra Olimpiko 1964|1964]] kaj [[Vintra Olimpiko 1976|1976]]. La por tio faritaj konstruaĵoj kaj instalaĵoj igis Insbrukon centrego de [[vintra sporto]]. En Insbruko gastas ankaŭ ĉiujare sportistoj okaze de la skisalta turniro ''[[Vierschanzentournee]]''. La skisaltejo troviĝas ĉe la monteto [[Bergisel]]. Tradicia artentrepreno estas [[Tiroler Glasmalerei- und Mosaikanstalt]]. == Silueto kaj kulturo == Enkadras Insbrukon altaj montoj en la nordo (Brandjoch: 2 599 metroj; Hafelekarspitze: 2 334 metroj) kaj en la sudo (Patscherkofel: 2 246 metroj; Saile: 2 403 metroj). Estas la urbo sidejo de katolika episkopo, de universitato ''([[Leopold-Franzens-Universität]])'', fondita en 1669), de multaj akademioj, konservatorioj, esplorinstitutoj kaj de landaj respektive federaciaj institucioj. En la historia urbokerno estas belaj laŭboj kaj domoj kun lindaj orieloj. La plej gravaj vidindaĵoj insbrukaj estas: * Kortega kastelo (''[[Hofburg (Innsbruck)|Hofburg]]'' de 1460, 1754-1770 alikonstruo) kun monumenta tombo de imperiestro [[Maksimiliano la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Maksimiliano la 1-a]] en la [[Insbruka Kortega Preĝejo|Kortega kirko]] * Ottoburg (1494/95) * Neuhof (1493-1496) kun [[Goldenes Dachl|Ora Tegmento]] * Malnova urbodomo (1358-1691 en diversaj konstrufazoj) kun Urba turo (1442-1450) * [[Arsenalo de Innsbruck|Zeughaus]] * [[Franciskana monaĥejo (Innsbruck)|Franciskana monaĥejo]] (ĝis 2021) apud la [[Insbruka Kortega Preĝejo]] * [[Hofgarten (Innsbruck)]] * [[Liberigmonumento (Innsbruck)|Liberigmonumento]] Elstaraj sakralaj konstruaĵoj jenas: * [[Kapucena monaĥejo en Innsbruck]] * [[Katedralo Sankta Jakobo (Innsbruck)|Katedralo Sankta Jakobo]] (baroka, 1717-1724) * Jezuita kirko (16./17. jarcentoj) kun Princa kripto * [[Hospitala kirko Sankta Spirito (Innsbruck)|Hospitala kirko]] (1701-1705) * Preĝejo Sankta Johano Nepomuka (1729-1735) * [[Preĝejo Mario Helpantino (Innsbruck)|Kirko Mario Helpantino]] (1646) * [[Insbruka Kortega Preĝejo]] kun la maksimiliana cenotafo Aliaj vidindaj konstruaĵoj estas: * [[Canisianum (Innsbruck)|Canisianum]] * Deutschordenshaus (1533) * Trautsonhaus (1541) * [[Helbling-domo]] (fasado 1732) * [[Kastelo Weiherburg]] * Alte Universität (16./17. jarcentoj, antaŭe Jezuita kolegio) * Landhaus (baroka, 1725-1728) Multaj palacoj kaj nobelrezidejoj en la 17a kaj 18a jarcentoj ĝis hodiaŭ konserviĝas. La impona [[Anna-kolono]] en la tutcentra Maria-Theresien-strato donacitis en 1703 en memoro de la formarŝo de [[Bavario|bavaraj]] trupoj en la festotago de [[sankta Anna|Sankta Anno]]. La grava renesanca [[Kastelo Ambras]] troviĝas en la suda periferio de Insbruko; apude troviĝas eksa soldattombejo nomita ''[[Tummelplatz]]''. Fama muzeo estas la [[Tirola Landa Muzeo]]. == Servoj == * Eldonejo [[Tyrolia]] == Historio == Jam dum bronzepoko setlis homoj en la regiono insbruka (kp. elfositaĵoj el la 13-a jc A.K. en la antaŭvilaĝoj Hötting kaj Mühlau). La romianoj fondis laŭlonge de la stratego ''Via Claudia Augusta'' la urbon ''Veldidena'' (la nuna urboparto ''Wilten''). Inter 1165-80 faritis surloke fare de la grafoj de Andechs ponto tra la rivero Inn. La unua mencio kiel ''Inspruke / ponto trans Inn'' estis en 1187; urborajtoj venis en 1200, kiujn konfirmis duko [[Oto la 2-a (Andechs-Meranio)]] en 1239. En 1253 Insbruko faritis parto de [[Tirolo]] post la estingiĝo de la Andechs-anoj. Tirolon ekposedis la [[Habsburgoj]] en 1363 kiuj faris Insbrukon la ĉefurbo tirola en 1420. La sekvintajn jarcentojn Insbruko tre subtenitis fare de la tirola linio habsburga kaj iĝis centro eŭropa pri muziko. Apartenis kontraŭvole la urbo inter 1806-14 al Bavario. La [[Tirola ribelo]] sub [[Andreas Hofer]] helpis fini tiun okupadon. Ekde 1815 estas Insbruko la ĉefurbo de la Lando Tirol (post la novordigo de Eŭropo en la kuro de la [[Viena kongreso]]). En 1910 malfermitis la porpastra seminario [[Canisianum (Innsbruck)|Canisianum]]. Hodiaŭ loĝas ĉirkaŭ 115.000 homoj en Insbruko. En 1968 estiĝis la [[Episkopujo Innsbruck]]; ĝia unua episkopo estis [[Paulus Rusch]]. == Vidindaĵoj en ĉirkaŭaĵo == * [[Insbruka Alpa Zoo]] * [[Stubai-vala fervojo]] == Elstaruloj == {{div col|2}} * [[Adam Tanner]], teologo * [[Aemilian Schöpfer]], publicisto * [[Alois Brandl]], literaturhistoriisto * [[Alois Walde]] * [[Bernhard Aichner]] * [[Bernhard Hippler]], teologo * [[Bert Breit]], komponisto * [[Günther Lorenz]], historiisto * [[Hans Andre]] * [[Helmut Schinagl]], verkisto * [[Hermann Ölberg]], lingvisto * [[Hermes Halpaur]], jezuito * [[István Kulinyi]], hungara grafikisto * [[Julia Gschnitzer]], aktorino * [[Karl Arnau]], aktoro * [[Karl Gruber]] * [[Leo Blaas]] * [[Manfred Kienpointner]], lingvisto * [[Raimund Schreier]], abato * [[Reinhold Stecher]], episkopo * [[Rudolf Greinz]] * [[Sigismondo de Aŭstrio]] * [[Wenzel Scholz]], aktoro * [[György Haiman]], tipografo {{div col end}} == Bildaro == <gallery> Dosiero:Innsbruck-goldenroof-nordkette.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|_Det_ _gyldne_ _tag_ i _byens_ centro --> Dosiero:Innsbruck.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|_Vista_ _general_ _de_ _la_ urbo _de_ Innsbruck --> Dosiero:Karte-tirol-I.png|<!-- thumb|maldekstra|180px|Mapo de _Tyrol_ kun Innsbruck --> Dosiero:Panorama Innsbruck 1.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|_Panorama_ _Innsbrucku_ --> </gallery> [[Dosiero:Panorama_insbruck4.jpg|eta|775px|]] {{-}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) * [http://www.innsbruck-tourism.at Oficiala porturista paĝaro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050923201530/http://www.innsbruck-tourism.at/ |date=2005-09-23 }} {{PlurajLingvokodoj|cs|de|en|es|fr|it|hu|nl|pl|ro|ru}} * [http://www.jesuitenkirche-innsbruck.at/esperanto.html Prezentado de la preĝejo de la jezuitoj en Innsbruck] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927051211/http://www.jesuitenkirche-innsbruck.at/esperanto.html |date=2007-09-27 }} {{PlurajLingvokodoj|eo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Innsbruck| ]] [[Kategorio:Urboj de Aŭstrio]] [[Kategorio:Komunumoj de Tirolo]] [[Kategorio:Vintrosportejoj de Aŭstrio]] [[Kategorio:Vintrolimpikaj urboj]] 8wft3qq0412o7uz8vu93r97p0u81tz2 0 26726 9368053 9317284 2026-05-07T06:54:06Z CommonsDelinker 2357 [[c:File:Gleyre_ulysseetNausicaa.jpg|Gleyre_ulysseetNausicaa.jpg]] estas anstataŭigita per [[c:File:Gleyre-_Ulysse_et_Nausicaa.jpg|Gleyre-_Ulysse_et_Nausicaa.jpg]]. [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]: [[:c:COM:FR|File renamed]]: 9368053 wikitext text/x-wiki {{porA}} {{Informkesto rolulo}} '''Odiseo'''<ref>[https://vortaro.net/#Odiseo_kd kapvorto ''Odiseo'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio, ankaŭ jam en la unua presita eldono de 1970, paĝo 755.</ref><ref>Same en [[Reta Vortaro]]: vidu la keston sube dekstre de la paĝo.</ref> – [[helena lingvo|helene]] Όδυσσεύς, [[latina lingvo|latine]] Ulisses – estas la nomo de la [[ĉefrolulo]] de la [[eposo]] "[[Odiseado]]", fare de [[Homero]]. En la eposo gravaj pliaj familianoj de Odiseo estas lia edzino [[Penelopo]] kaj lia filo [[Telemaĥo]], unu el fakte multaj infanoj de Odeseo, sed tiu ĉi filo en la rakonto havas ŝlosilan rolon. Laŭ la Odiseado, (Greke: ''Odusseias''), Odiseo dum la renkonto kun [[Polifemo]] prezentis sin kiel ''Udejs'', "Neniu" (la sonsimileco inter la vortoj kutime malaperas en tradukoj); la latina vorto por "neniu" estas ''Nemo'', kiel [[Jules Verne]] nomis [[kapitano Nemo|la kapitanon]] en [[Dudek mil leŭgoj sub la maro]]. "[[Uliso (Joyce)|Uliso]]" estas ankaŭ la fama kaj polemika libro de irlanda verkisto [[James Joyce]]. Unue ĝi estis tiel revolucia kaj ŝokanta ke oni bruligis tiujn eldonojn en Novjorko kaj malpermesis enprenadon de ili al Anglujo. Uliso estas hodiaŭ fama kiel granda verko de monda literaturo- laŭ multuloj la plej granda. Ĝi estas miniaturo de unu tago de homo, Leopoldo Bloom. Ĝi estas ankaŭ karikaturo de Uliso de Homero. == Referencoj == {{Referencoj}} <gallery widths=220> Dosiero:Odysseus bjuder cyklopen vin, Nordisk familjebok.png|{{centre|Odiseo oferanta vinon al [[Ciklopo]]}} Dosiero:Gleyre- Ulysse et Nausicaa.jpg|{{centre|"Odiseo kaj [[Naŭsikaa]]" de la svisa pentristo ''Charles Gleyre''}} </gallery> {{Projektoj|ReVo=odise.0o}} {{EdE|O}} [[Kategorio:Batalantoj en la Troja milito]] [[Kategorio:Roluloj de la Odiseado]] [[Kategorio:Fikciaj maristoj]] 3t1f3j2j3ytm981zqojpz5930e8dwxv 0 28453 9367822 9320969 2026-05-06T18:33:47Z Sophie Graubert 75190 /* 2000aj jaroj */ 9367822 wikitext text/x-wiki La '''Esperanto-movado en Svislando''' estas jam dokumentita ekde 1898. == Ĝis 1934 (laŭ la Enciklopedio de Esperanto == {{EDE| evento= Citaĵo el [[Enciklopedio de Esperanto - S|Enciklopedio de Esperanto]] 1934| teksto= '''[[Svislando]]'''. (Schweiz, Suisse, Svizzera), politike nomata Svisa Konfederacio, t. e. Schweizerische Eidgenossenschaft, Conféderation Suisse, Confederazione Svizzera. Ĝeneralaj informoj. Amplekso: 41,295 kv. km. Loĝantaro: 4 milionoj, el kiuj 3,6 milionoj da svisoj kaj 400,000 fremduloj. Parolataj lingvoj: [[Germana lingvo|germana]] 2,85, [[Franca lingvo|franca]] 0,84, [[Itala lingvo|itala]] 0,24, [[Romanĉa lingvo|romanĉa]] 0,043, aliaj 0.027 milionoj. Ŝtata organizo: federacia ŝtato de 23 interne memstaraj landoj ([[kantono]]j). Sendependeco rekonita en la Westfala paco [[1648]], daŭra neŭtraleco [[1815]], transformo en federacian ŝtaton en [[1848]]. Konstitucio de [[1874]] (kun multaj ŝanĝoj sinsekvaj) Reprezento: Federacia kunveno (Bundesversammlung, Assemblee fedérale) kun du ĉambroj: Nacia konsilantaro kaj Konsilantaro de la ŝtatoj. Supera aŭtoritato: Federacia konsilantaro, konsistanta el sep anoj. Tiuj sep konsilantoj plenumas la oficon de ministroj. Ĉiujare estas elektata el ili la prezidanto de la konfederacio. Popoliniciato: Nur por ŝanĝi la konstitucion kaj por nelimigitaj aŭ pli longdaŭraj ol 15 jaroj ŝtatkontraktoj. Nombro de iniciantoj: 50.000. Popola decido (referendumo): Laŭ iniciato de 30. civitanoj. La kvarlingveco (kio ne signifas, ke ĉiu sviso parolas tiujn lingvojn) kaj la geografia situacio meze de Eŭropo okcidenta igas S-n lando de trapasado de homoj kaj varoj. Bilde prezentita kiel turniĝanta plato de Eŭropo. La strukturo de la lando, altaj montoj, malvastaj valoj kreis homtipon tute apartan. Tio esprimiĝas jam en la ĉefa lingvo, la germana, parolata eĉ inter la kleraj homoj nur en la konata dialekto supergermana, la Schwytzerdütsch, kun nombro de interesaj malnovaj vortoj, ne plu uzataj en la altgermana. Tradiciema, liberecema, iafoje obstina, miksita kun sobre praktika sento, jen proksimume svisaj trajtoj. Influita multe de la franclingva (romanda) parto, tiu ĉi mozaiko kompletiĝas per kritikemo kaj forte esprimita individualismo. Tiu ĉi lasta kvalito manifestiĝas en ĵaluza defendo de rajtoj, ĉu de propra landeto (kantono) ĉu de individua rajto civitana. Tion mokemuloj nomas kelkfoje „kantona spirito“ (Kantönlisgeist). E en Svislando. Unua provo ekplanti E-n en la ŝtonan teron de S. estas parolado de A. P. Dubois, dir. de Komerca Lernejo en Le Locle, 1898 (frato de la fondinto de l' plej malnova E-grupo svisa, „La Stelo“ en Genève, H. Dubois. Laŭ la presitaj dokumentoj estis broŝuro germanlingva, eldonita de Th. Hopt (represo el svisgermana gazeto en Thun), kiun oni povus nomi la ekmarŝo de la movado. Jaro 1903. Tiam jam aperis multobligita periodaĵo „Svisa Espero“, kiu informas pri la Svisa E-Societo fondita en [[1902]]. [[SES]] estas laŭ aĝo la dua nacia societo E-ista post la franca, la unua, fondita en [[1898]]. Pioniroj. La speciala karaktero de la lando ne allasis fondon de granda movado. Skeptikaj en iu grado, la svisoj ne tre facile aliĝas al modernaj movadoj kaj estas fakte nur en la kelkaj gravaj urboj, kie ekfloris tio, kion nomi esperantista vivo ni kutimas. Gravan moralan subtenon ricevis la ideo int. lingvo kaj de E per la apogo de eminenta filozofo [[Ernest Naville]] (ĝenevano), membro de la „Institut de France“. Estis li, kiu en „Bibliothèque Universelle“ ([[1900]]) verkis artikolon tre favoran pri E, kiun poste prezentis generalo Sébert, al la Akademio de Sciencoj. Naville je pluraj okazoj montris sian favoron al E kaj precipe kuraĝigis pioniron de nia movado Edmon Privat gimnaziano fervorplena. Nomoj, kiuj distingiĝis en la movado, estas du nedisigeble ligitaj: [[Edmond Privat]] kaj [[Hector Hodler]]. En la unua tempo de E en S., ni vidas aperi nomojn de E. Failletaz (unua prez. de SES), de profesoro Hug (Fribourg), de [[Th. Renard]] ([[Genève]]), en kies domo loĝis D-ro Z, de S. Feierabend ([[Berno]]). Nomo preskaŭ forgesita estas tiu de [[jean BOREL|Jean Borel]] (Vaumarcus), kiu estas la fondinto la E-eldonejo en Berlino (Moller & Borel) nuna firmo Ellersiek. Jean Borel verkis la plej uzitan germanan gramatikon („Vollstandiges buch“). Aliaj pioniroj estas: [[René de Saussure]] (Genève), [[Jakob Schmid]] ([[Berno]]), Ed. Stettler ([[Berno]]), la fratoj Stroele, (el kiuj Georges Stroele estas la talenta recenzisto de „Esperanto“). En laboristaj rondoj kaj ĉefe en [[Zuriko]] la nomo de Karl Jost restas kiel pioniro kaj kiel plej energia kontraŭulo de Ido. Inter instruistoj en germanlingva parto de S. estas [[Heinrich Fridor]] (Zuriko). Periodaĵoj. De 1902 aperas „Svisa Espero“ kun kelkfoja interrompo. Plej ofte posedaĵo - kaj sekve riskaĵo - privata, ĝi konis „luksan tempon“, kiam René de Saussure eldonis ĝin. Sur kreta papero kun koloraj bildoj, arte aranĝita laŭ la gusto de la tiama tempo, tiu ĉi periodaĵo konkludigus falsan situacion. Estis la tempo de oferemo - granda. Oni kredis, ke sufiĉas ioma puŝo kaj la venko estas proksima. Inter tiuj, kiuj oferis multan monon por la gazeto, ni citu [[Karl Jost]], kiu dum jaroj eldonis ĝin kun multa monperdo. - Sed en S. aperis alia periodaĵo, kiu en sia speco estas pruvo por ekzistebleco kaj ĝia malo, de speciala revuo. Estis la „Scienca Revuo“, lerte redaktita kaj pagita de René de Saussure. Dum sep jaroj aperis tiu ĉi revuo por fine iri en la manojn de firmo Hachette. Kaj ĉesis aperi en [[1914]] - „Esperanto“, la organo de [[UEA]] estas ankaŭ svisa produktaĵo - se ne laŭ preseja vidpunkto - almenaŭ laŭ deveno. Fondita de Paul Berthelot, Hertor Hodler akiris ĝin en 1905 kaj faris ĝin la centra organo de la praktikuloj. Ĝi estas unika periodaĵo jam pro sia migrado: presita komence en [[Francujo]], poste en Svislando, poste en [[Ĉeĥoslovakujo]], en [[Germanujo]], en [[Belgujo]], kaj fine denove en Francujo, kio ravigas la proverbon. „Oni revenas ĉiam je sia unua amo.“ Presaĵoj svisaj. La fakto, ke S. estas lingve ano de la najbaraj landoj, ne kuraĝigis la eldonistojn. Kaj sekve ne estas multaj verkoj, kiuj aperis en la lando mem. Aperis lernolibroj de svisaj aŭtoroj kaj en S.: Hopf („Anfangsründe“), Jost („Lehrbuch“), Perlet („Lehrbuch“), Schmid („Briefe“), Privat („Manuel“). Inter svisaj verkistoj E-aj Privat estas la plej konata, („Tra l' silento“, „Karlo“, „Kursa Legolibro“, „Ginevra“, „Esprimo de sentoj“, „Historio de E“, „La Vivo de Z“ k a.). Se ne aperis multaj verkoj kaj rimarkindaj, tamen S. havas la honoron esti la centro por la praktika agado, el kiu fluis la ĉefa dokumento de la movado: la „Jarlibro de la E-Movado“, kiu evoluis de simpla libreto de 24 paĝoj al dika volumo kelkcentpaĝa. Unika estas ŝlosilo de E en la 4-a, kutime forgesata lingvo de S., latinida idiomo kun etruskaj restaĵoj, parolata en Grizono. Universala Esperanto-Asocio. S., por multaj ne-svisoj idealo de intergenta kunvivado harmonia, estas denature destinita doni hejmon al la centro de la E-Movado. Tion d-ro Z mem jam antaŭvidis kaj la faktoj pravigis lin. - Fondita laŭ ideoj de ne-svisoj, UEA montras tiom da tiaj trajtoj svisaj, ke oni ne povus ja paroli pri ĝi, ne pensante al la lando de la sidloko. Estas feliĉa kuniĝo de multaj faktoroj, kiuj igis la urbon Ĝenevo centro de la movado, kiel ĝi fariĝis centro de aliaj tre gravaj movadoj internaciaj kaj fine sidejo de interŝtataj organizaĵoj, [[Ligo de Nacioj]], Int. Labora Oficejo. (Pri UEA v. apartan artikolon). E-istoj en Svislando. La jam aluditaj ecoj de S kaj la centrigo de la movado, kaŭzis, ke en S. vivas daŭre aŭ por certa tempo, alilandaj E-istoj. Multaj samideanoj alilandaj studis en S. kaj iuj konatiĝis kun E dum studado tie ĉi. La centrigo de la movado alvenigis konatajn E-istojn, kiuj por certa tempo aŭ daŭre restas tie ĉi, inter ili Renaud Richez, Andreo Cseh, Petro Stojan, Robert Kreuz k. a. Kongresoj. En S. okazis ses UK-j: la 2-a en [[Ĝenevo]], 1906, la 9-a en [[Berno]], 1913, la lasta antaŭmilita kongreso, la 17-a en [[Ĝenevo]], 1925, 1938 la lasta kongreso antaŭ la dua mondmilito kaj 1947 la unua post la dua mondmilito en Berno, kaj finfine 1979 la lasta svisa UK en [[Lucerno]]. Prezidis la duan kongreson pastro [[Friedrich SCHNEEBERGER|Schneeberger]] kaj estas fiksita dum ĝi la kreo de la Konstanta Kongresa Komitato. Oni fondis sub la impulso de generalo Sébert la Sciencan Asocion E-istan, kiu konis poste tre belan, evoluon. La naŭan kongreson prezidis konata pioniro Jakob Schmid. Ĝi estis la fino de la bataloj pri reformoj, esprimita per deklaro de fido al la Lingva Komitato. Fine la 17-an kongreson en [[Ĝenevo]], prezidis d-ro [[Edmond Privat]]. Inter la serio de kongresoj la Ĝeneva estis la plej bela kaj plej harmonia. Dum ĝi estas inaŭgurita la Somera Universitato, ideo de Privat. Fremdaj E-istoj. S., turisma kaj restada teritorio altiris ankaŭ fremdajn E-istojn, ĉu por studi, ĉu por ripozi kaj restadi pli longe. Aro inter tiuj samideanoj okupas hodiaŭ gravajn postenojn en siaj landoj kaj ĝojige estas konstati, ke ĉiuj memoras kun plezuro la tempon pasigitan en S.: Devjatnin, Evstifeieff, d-ro Ostrowski el Yalta, f-ino Sarapova el Kostroma, s-ino Umanski el Odessa, fidela anino de La Stelo en Genève, d-ro Schacht (Ĉernauti), I. H. Krestanoff, Pirdop, infanoj de d-ro Zamenhof, d-ro Emiljan Loth, Pabjanice kaj multaj aliaj. Skismo. La jena priskribo ne estus kompleta, ne menciante ion pri la skismo kaŭzita en 1907 per la apero de Ido. En S. ĝi kalkulis aron da fervoraj, por ne diri fanatikaj defendantoj. Inter la kondukantoj ni citu pastron Schneeberger, parlamenta stenografo, eks-prezidinto de la [[Svisa Esperanto-Societo]], la komerciston Anton Waltisbühl en [[Zuriko]], fine la idistan pratotipon Albert Nötzli en [[Zuriko]]. Aliaj konataj personoj, malpli inter la E-istoj sed en publika vivo estis la fratoj Wenk en [[Bazelo]], el kiuj unu revenis al E per solena deklaro okaze de la naŭa kongreso en [[Berno]]. La diskutoj kaj disputoj kun la idistoj fariĝis plej akraj en [[Zuriko]] kaj ĉefe inter du personoj: Nötzli kaj Karl Jost. Rerigardante, oni povas diri, ke la forblovon de la idisma danĝero oni dankas en germana S. al la persista, obstina kaj preskaŭ fanatika laboro de Karl Jost. Hodiaŭ la idisma movado iam konsiderinda pro la nomo de kelkaj favorantoj kaj timinda pro la batalforto de aliaj, estas komplete disblovita. GEORG AGRICOLA. | ordigo=Esperanto-movado en Svislando }}{{EdE|S}} == 2000 ĝis 2010 == En 2003 [[Svisa Esperanto-Societo]] festis en granda soleno sian 100-jariĝon. Nuntempe la Svisa Esperanto-vivo koncentriĝas en la franca parto de Svislando en [[La Chaux-de-Fonds]] ĉefe [[CDELI]] sub la gvido de [[Claude_Gacond| Claude GACOND]] (fako de la urba biblioteko ekde 1967); sed ankaŭ en la urboj [[Laŭzano]] kaj [[Ĝenevo]]. Aliflanke en alamana Svislando en [[Wil]] kie aktivas la familioj Pochanke kaj en [[Zuriko]], kie viglas [[Esperanto-Societo Zuriko]] sub la gvido de [[Dietrich Michael Weidmann]]. Mejloŝtono en 2006 estas la apero de la [[Svisa Enciklopedio]] sub la redaktado de [[Andy Künzli]] ([http://www.planlingvoj.ch/]). Kiom da esperanto-parolantoj vivas en Svislando? La nombro de aktivaj esperantistoj en Svislando estas proksimume 150, dum la nombro de Esperanto-parolantoj estas tre malfacile taksebla. En la tradiciaj kursoj de la lokaj grupoj [[CDELI]] kaj KCE jare lernas la lingvon proksimume 30 novaj personoj, multe pli signifa estas nuntempe la nombro de perretaj lernantoj - por kalkuli ilian ciferon ne ekzistas rimedo, ĝi kun certeco estas pli granda ol la nombro de tradiciaj lernantoj. La nombro de novlernantoj jare do estas inter 60 kaj 200 personoj, taksante averaĝan vivodaŭron de persono post la eklernado je 50 jaroj tio donas kvanton el inter 3000 kaj 10000 personoj, kiuj havas konon de Esperanto en Svislando. Tio estas cifero kongruanta ankaŭ kun la spertoj de enketoj kaj reagoj de legantoj, se en la gazetaro aperas artikoloj pri Esperanto. (Ekverkis supran paĝon Ernst von May (1922 - 1-a de julio 2004) estis membro de la movado en Oberuzwil) Ekde [[2006]] [[Svisa Esperanto-Societo]] estas gvidata de du kun-prezidantoj: alemana viro Dietrich Michael Weidmann kaj romanda virino [[Mireille Grosjean]]. Ekde la jaro [[2008]] grava renkontiĝo okazadas ĉiun jaron en oktobro: [[SFERO]], Svisa Familia (aŭ Feria) Renkontiĝo Esperantista. Tiu evento grupigas ĉefe la familiojn, kie denaskuloj kreskas. == 2010 ĝis 2020 == Tra tiu periodo SES estas gvidata de la samaj du kunprezidantoj: unu viro alemana kaj unu virino romanda. Svisa Esperanto-Societo organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj de Svislando: 2010 [[Wil]]. 2011: [[Lugano]]. 2012: [[Vevey]]. 2013: [[Altenrhein]]. 2014: [[Yverdon-les-Bains]]. 2015: [[Neuchâtel]]. 2016: [[Hülfegg]] in [[Toggenburg]]. 2017: [[Fribourg]]. 2018: [[Ĝenevo]]. 2019: [[Bellinzona]]. 2020: [[Zuriko]]. Plu aktivas volontula skipo en la Urba Biblioteko de La Chaux-de-Fonds en CDELI. Tie okazadas regule EO-kursoj kun nomo [[StudSabatoj]]. == 2020 ... == En 2021 Didi Weidmann forlasas la postenon de kunprezidanto. Anstataŭas lin [[Raphael Das Gupta]] el [[Rapperswil]]. En 2023 forpasas [[Claude Gacond]], la arkivisto de CDELI. Samjare la grupo en CDELI ekscias pri la bezono transporti la posedaĵojn de CDELI al nova loko: Centre d'Archives et Patrimoine, kien iros ĉiuj arkivoj de la urbo La Chaux-de-Fonds kaj de la kantono Neuchatel. SES organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj en Svislando: 2021: La Chaux-de-Fonds . 2022 [[Koiro]], ĉefurbo de la kantono [[Grizono]]. 2023: [[Bulle]]. 2024: [[Bazelo]]. 2025: [[Locarno]]. 2026: [[Konstanz]], sur germana teritorio. 2027: La Chaux-de-Fonds. En la jaro 2027 okazos la Svisaj Esperanto-Tagoj en La Chaux-de-Fonds, ĉar tiu urbo estos dum la tuta jaro la Unua Kultura [[Ĉefurbo]] de [[Svislando]]. Inter la 6-a kaj la 9-a de majo kunvenos svisoj kaj ne svisoj por malkovri la urbon kaj la regionon. La Ĝenerala Kunveno de SES okazos dum tiu evento. {{Projektoj}} [[Kategorio:Esperanto-movado en Svislando| ]] 6d8rcxx145fj974pbemsmg4sutj4e7v 9367823 9367822 2026-05-06T18:35:09Z Sophie Graubert 75190 /* 2010 ĝis 2020 */ 9367823 wikitext text/x-wiki La '''Esperanto-movado en Svislando''' estas jam dokumentita ekde 1898. == Ĝis 1934 (laŭ la Enciklopedio de Esperanto == {{EDE| evento= Citaĵo el [[Enciklopedio de Esperanto - S|Enciklopedio de Esperanto]] 1934| teksto= '''[[Svislando]]'''. (Schweiz, Suisse, Svizzera), politike nomata Svisa Konfederacio, t. e. Schweizerische Eidgenossenschaft, Conféderation Suisse, Confederazione Svizzera. Ĝeneralaj informoj. Amplekso: 41,295 kv. km. Loĝantaro: 4 milionoj, el kiuj 3,6 milionoj da svisoj kaj 400,000 fremduloj. Parolataj lingvoj: [[Germana lingvo|germana]] 2,85, [[Franca lingvo|franca]] 0,84, [[Itala lingvo|itala]] 0,24, [[Romanĉa lingvo|romanĉa]] 0,043, aliaj 0.027 milionoj. Ŝtata organizo: federacia ŝtato de 23 interne memstaraj landoj ([[kantono]]j). Sendependeco rekonita en la Westfala paco [[1648]], daŭra neŭtraleco [[1815]], transformo en federacian ŝtaton en [[1848]]. Konstitucio de [[1874]] (kun multaj ŝanĝoj sinsekvaj) Reprezento: Federacia kunveno (Bundesversammlung, Assemblee fedérale) kun du ĉambroj: Nacia konsilantaro kaj Konsilantaro de la ŝtatoj. Supera aŭtoritato: Federacia konsilantaro, konsistanta el sep anoj. Tiuj sep konsilantoj plenumas la oficon de ministroj. Ĉiujare estas elektata el ili la prezidanto de la konfederacio. Popoliniciato: Nur por ŝanĝi la konstitucion kaj por nelimigitaj aŭ pli longdaŭraj ol 15 jaroj ŝtatkontraktoj. Nombro de iniciantoj: 50.000. Popola decido (referendumo): Laŭ iniciato de 30. civitanoj. La kvarlingveco (kio ne signifas, ke ĉiu sviso parolas tiujn lingvojn) kaj la geografia situacio meze de Eŭropo okcidenta igas S-n lando de trapasado de homoj kaj varoj. Bilde prezentita kiel turniĝanta plato de Eŭropo. La strukturo de la lando, altaj montoj, malvastaj valoj kreis homtipon tute apartan. Tio esprimiĝas jam en la ĉefa lingvo, la germana, parolata eĉ inter la kleraj homoj nur en la konata dialekto supergermana, la Schwytzerdütsch, kun nombro de interesaj malnovaj vortoj, ne plu uzataj en la altgermana. Tradiciema, liberecema, iafoje obstina, miksita kun sobre praktika sento, jen proksimume svisaj trajtoj. Influita multe de la franclingva (romanda) parto, tiu ĉi mozaiko kompletiĝas per kritikemo kaj forte esprimita individualismo. Tiu ĉi lasta kvalito manifestiĝas en ĵaluza defendo de rajtoj, ĉu de propra landeto (kantono) ĉu de individua rajto civitana. Tion mokemuloj nomas kelkfoje „kantona spirito“ (Kantönlisgeist). E en Svislando. Unua provo ekplanti E-n en la ŝtonan teron de S. estas parolado de A. P. Dubois, dir. de Komerca Lernejo en Le Locle, 1898 (frato de la fondinto de l' plej malnova E-grupo svisa, „La Stelo“ en Genève, H. Dubois. Laŭ la presitaj dokumentoj estis broŝuro germanlingva, eldonita de Th. Hopt (represo el svisgermana gazeto en Thun), kiun oni povus nomi la ekmarŝo de la movado. Jaro 1903. Tiam jam aperis multobligita periodaĵo „Svisa Espero“, kiu informas pri la Svisa E-Societo fondita en [[1902]]. [[SES]] estas laŭ aĝo la dua nacia societo E-ista post la franca, la unua, fondita en [[1898]]. Pioniroj. La speciala karaktero de la lando ne allasis fondon de granda movado. Skeptikaj en iu grado, la svisoj ne tre facile aliĝas al modernaj movadoj kaj estas fakte nur en la kelkaj gravaj urboj, kie ekfloris tio, kion nomi esperantista vivo ni kutimas. Gravan moralan subtenon ricevis la ideo int. lingvo kaj de E per la apogo de eminenta filozofo [[Ernest Naville]] (ĝenevano), membro de la „Institut de France“. Estis li, kiu en „Bibliothèque Universelle“ ([[1900]]) verkis artikolon tre favoran pri E, kiun poste prezentis generalo Sébert, al la Akademio de Sciencoj. Naville je pluraj okazoj montris sian favoron al E kaj precipe kuraĝigis pioniron de nia movado Edmon Privat gimnaziano fervorplena. Nomoj, kiuj distingiĝis en la movado, estas du nedisigeble ligitaj: [[Edmond Privat]] kaj [[Hector Hodler]]. En la unua tempo de E en S., ni vidas aperi nomojn de E. Failletaz (unua prez. de SES), de profesoro Hug (Fribourg), de [[Th. Renard]] ([[Genève]]), en kies domo loĝis D-ro Z, de S. Feierabend ([[Berno]]). Nomo preskaŭ forgesita estas tiu de [[jean BOREL|Jean Borel]] (Vaumarcus), kiu estas la fondinto la E-eldonejo en Berlino (Moller & Borel) nuna firmo Ellersiek. Jean Borel verkis la plej uzitan germanan gramatikon („Vollstandiges buch“). Aliaj pioniroj estas: [[René de Saussure]] (Genève), [[Jakob Schmid]] ([[Berno]]), Ed. Stettler ([[Berno]]), la fratoj Stroele, (el kiuj Georges Stroele estas la talenta recenzisto de „Esperanto“). En laboristaj rondoj kaj ĉefe en [[Zuriko]] la nomo de Karl Jost restas kiel pioniro kaj kiel plej energia kontraŭulo de Ido. Inter instruistoj en germanlingva parto de S. estas [[Heinrich Fridor]] (Zuriko). Periodaĵoj. De 1902 aperas „Svisa Espero“ kun kelkfoja interrompo. Plej ofte posedaĵo - kaj sekve riskaĵo - privata, ĝi konis „luksan tempon“, kiam René de Saussure eldonis ĝin. Sur kreta papero kun koloraj bildoj, arte aranĝita laŭ la gusto de la tiama tempo, tiu ĉi periodaĵo konkludigus falsan situacion. Estis la tempo de oferemo - granda. Oni kredis, ke sufiĉas ioma puŝo kaj la venko estas proksima. Inter tiuj, kiuj oferis multan monon por la gazeto, ni citu [[Karl Jost]], kiu dum jaroj eldonis ĝin kun multa monperdo. - Sed en S. aperis alia periodaĵo, kiu en sia speco estas pruvo por ekzistebleco kaj ĝia malo, de speciala revuo. Estis la „Scienca Revuo“, lerte redaktita kaj pagita de René de Saussure. Dum sep jaroj aperis tiu ĉi revuo por fine iri en la manojn de firmo Hachette. Kaj ĉesis aperi en [[1914]] - „Esperanto“, la organo de [[UEA]] estas ankaŭ svisa produktaĵo - se ne laŭ preseja vidpunkto - almenaŭ laŭ deveno. Fondita de Paul Berthelot, Hertor Hodler akiris ĝin en 1905 kaj faris ĝin la centra organo de la praktikuloj. Ĝi estas unika periodaĵo jam pro sia migrado: presita komence en [[Francujo]], poste en Svislando, poste en [[Ĉeĥoslovakujo]], en [[Germanujo]], en [[Belgujo]], kaj fine denove en Francujo, kio ravigas la proverbon. „Oni revenas ĉiam je sia unua amo.“ Presaĵoj svisaj. La fakto, ke S. estas lingve ano de la najbaraj landoj, ne kuraĝigis la eldonistojn. Kaj sekve ne estas multaj verkoj, kiuj aperis en la lando mem. Aperis lernolibroj de svisaj aŭtoroj kaj en S.: Hopf („Anfangsründe“), Jost („Lehrbuch“), Perlet („Lehrbuch“), Schmid („Briefe“), Privat („Manuel“). Inter svisaj verkistoj E-aj Privat estas la plej konata, („Tra l' silento“, „Karlo“, „Kursa Legolibro“, „Ginevra“, „Esprimo de sentoj“, „Historio de E“, „La Vivo de Z“ k a.). Se ne aperis multaj verkoj kaj rimarkindaj, tamen S. havas la honoron esti la centro por la praktika agado, el kiu fluis la ĉefa dokumento de la movado: la „Jarlibro de la E-Movado“, kiu evoluis de simpla libreto de 24 paĝoj al dika volumo kelkcentpaĝa. Unika estas ŝlosilo de E en la 4-a, kutime forgesata lingvo de S., latinida idiomo kun etruskaj restaĵoj, parolata en Grizono. Universala Esperanto-Asocio. S., por multaj ne-svisoj idealo de intergenta kunvivado harmonia, estas denature destinita doni hejmon al la centro de la E-Movado. Tion d-ro Z mem jam antaŭvidis kaj la faktoj pravigis lin. - Fondita laŭ ideoj de ne-svisoj, UEA montras tiom da tiaj trajtoj svisaj, ke oni ne povus ja paroli pri ĝi, ne pensante al la lando de la sidloko. Estas feliĉa kuniĝo de multaj faktoroj, kiuj igis la urbon Ĝenevo centro de la movado, kiel ĝi fariĝis centro de aliaj tre gravaj movadoj internaciaj kaj fine sidejo de interŝtataj organizaĵoj, [[Ligo de Nacioj]], Int. Labora Oficejo. (Pri UEA v. apartan artikolon). E-istoj en Svislando. La jam aluditaj ecoj de S kaj la centrigo de la movado, kaŭzis, ke en S. vivas daŭre aŭ por certa tempo, alilandaj E-istoj. Multaj samideanoj alilandaj studis en S. kaj iuj konatiĝis kun E dum studado tie ĉi. La centrigo de la movado alvenigis konatajn E-istojn, kiuj por certa tempo aŭ daŭre restas tie ĉi, inter ili Renaud Richez, Andreo Cseh, Petro Stojan, Robert Kreuz k. a. Kongresoj. En S. okazis ses UK-j: la 2-a en [[Ĝenevo]], 1906, la 9-a en [[Berno]], 1913, la lasta antaŭmilita kongreso, la 17-a en [[Ĝenevo]], 1925, 1938 la lasta kongreso antaŭ la dua mondmilito kaj 1947 la unua post la dua mondmilito en Berno, kaj finfine 1979 la lasta svisa UK en [[Lucerno]]. Prezidis la duan kongreson pastro [[Friedrich SCHNEEBERGER|Schneeberger]] kaj estas fiksita dum ĝi la kreo de la Konstanta Kongresa Komitato. Oni fondis sub la impulso de generalo Sébert la Sciencan Asocion E-istan, kiu konis poste tre belan, evoluon. La naŭan kongreson prezidis konata pioniro Jakob Schmid. Ĝi estis la fino de la bataloj pri reformoj, esprimita per deklaro de fido al la Lingva Komitato. Fine la 17-an kongreson en [[Ĝenevo]], prezidis d-ro [[Edmond Privat]]. Inter la serio de kongresoj la Ĝeneva estis la plej bela kaj plej harmonia. Dum ĝi estas inaŭgurita la Somera Universitato, ideo de Privat. Fremdaj E-istoj. S., turisma kaj restada teritorio altiris ankaŭ fremdajn E-istojn, ĉu por studi, ĉu por ripozi kaj restadi pli longe. Aro inter tiuj samideanoj okupas hodiaŭ gravajn postenojn en siaj landoj kaj ĝojige estas konstati, ke ĉiuj memoras kun plezuro la tempon pasigitan en S.: Devjatnin, Evstifeieff, d-ro Ostrowski el Yalta, f-ino Sarapova el Kostroma, s-ino Umanski el Odessa, fidela anino de La Stelo en Genève, d-ro Schacht (Ĉernauti), I. H. Krestanoff, Pirdop, infanoj de d-ro Zamenhof, d-ro Emiljan Loth, Pabjanice kaj multaj aliaj. Skismo. La jena priskribo ne estus kompleta, ne menciante ion pri la skismo kaŭzita en 1907 per la apero de Ido. En S. ĝi kalkulis aron da fervoraj, por ne diri fanatikaj defendantoj. Inter la kondukantoj ni citu pastron Schneeberger, parlamenta stenografo, eks-prezidinto de la [[Svisa Esperanto-Societo]], la komerciston Anton Waltisbühl en [[Zuriko]], fine la idistan pratotipon Albert Nötzli en [[Zuriko]]. Aliaj konataj personoj, malpli inter la E-istoj sed en publika vivo estis la fratoj Wenk en [[Bazelo]], el kiuj unu revenis al E per solena deklaro okaze de la naŭa kongreso en [[Berno]]. La diskutoj kaj disputoj kun la idistoj fariĝis plej akraj en [[Zuriko]] kaj ĉefe inter du personoj: Nötzli kaj Karl Jost. Rerigardante, oni povas diri, ke la forblovon de la idisma danĝero oni dankas en germana S. al la persista, obstina kaj preskaŭ fanatika laboro de Karl Jost. Hodiaŭ la idisma movado iam konsiderinda pro la nomo de kelkaj favorantoj kaj timinda pro la batalforto de aliaj, estas komplete disblovita. GEORG AGRICOLA. | ordigo=Esperanto-movado en Svislando }}{{EdE|S}} == 2000 ĝis 2010 == En 2003 [[Svisa Esperanto-Societo]] festis en granda soleno sian 100-jariĝon. Nuntempe la Svisa Esperanto-vivo koncentriĝas en la franca parto de Svislando en [[La Chaux-de-Fonds]] ĉefe [[CDELI]] sub la gvido de [[Claude_Gacond| Claude GACOND]] (fako de la urba biblioteko ekde 1967); sed ankaŭ en la urboj [[Laŭzano]] kaj [[Ĝenevo]]. Aliflanke en alamana Svislando en [[Wil]] kie aktivas la familioj Pochanke kaj en [[Zuriko]], kie viglas [[Esperanto-Societo Zuriko]] sub la gvido de [[Dietrich Michael Weidmann]]. Mejloŝtono en 2006 estas la apero de la [[Svisa Enciklopedio]] sub la redaktado de [[Andy Künzli]] ([http://www.planlingvoj.ch/]). Kiom da esperanto-parolantoj vivas en Svislando? La nombro de aktivaj esperantistoj en Svislando estas proksimume 150, dum la nombro de Esperanto-parolantoj estas tre malfacile taksebla. En la tradiciaj kursoj de la lokaj grupoj [[CDELI]] kaj KCE jare lernas la lingvon proksimume 30 novaj personoj, multe pli signifa estas nuntempe la nombro de perretaj lernantoj - por kalkuli ilian ciferon ne ekzistas rimedo, ĝi kun certeco estas pli granda ol la nombro de tradiciaj lernantoj. La nombro de novlernantoj jare do estas inter 60 kaj 200 personoj, taksante averaĝan vivodaŭron de persono post la eklernado je 50 jaroj tio donas kvanton el inter 3000 kaj 10000 personoj, kiuj havas konon de Esperanto en Svislando. Tio estas cifero kongruanta ankaŭ kun la spertoj de enketoj kaj reagoj de legantoj, se en la gazetaro aperas artikoloj pri Esperanto. (Ekverkis supran paĝon Ernst von May (1922 - 1-a de julio 2004) estis membro de la movado en Oberuzwil) Ekde [[2006]] [[Svisa Esperanto-Societo]] estas gvidata de du kun-prezidantoj: alemana viro Dietrich Michael Weidmann kaj romanda virino [[Mireille Grosjean]]. Ekde la jaro [[2008]] grava renkontiĝo okazadas ĉiun jaron en oktobro: [[SFERO]], Svisa Familia (aŭ Feria) Renkontiĝo Esperantista. Tiu evento grupigas ĉefe la familiojn, kie denaskuloj kreskas. == 2010 ĝis 2020 == Tra tiu periodo SES estas gvidata de la samaj du kunprezidantoj: unu viro alemana kaj unu virino romanda. Svisa Esperanto-Societo organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj de Svislando: 2010 [[Wil]]. 2011: [[Lugano]]. 2012: [[Vevey]]. 2013: [[Altenrhein]]. 2014: [[Yverdon-les-Bains]]. 2015: [[Neuchâtel]]. 2016: [[Hülfegg]] in [[Toggenburg]]. 2017: [[Fribourg]]. 2018: [[Ĝenevo]]. 2019: [[Bellinzona]]. 2020: [[Zuriko]]. Plu aktivas volontula skipo en la Urba Biblioteko de La Chaux-de-Fonds en CDELI. Tie okazadas regule EO-kursoj kun nomo [[StudSabatoj]]. Ne plu aktivas JES, la junulara esperantista svislanda. == 2020 ... == En 2021 Didi Weidmann forlasas la postenon de kunprezidanto. Anstataŭas lin [[Raphael Das Gupta]] el [[Rapperswil]]. En 2023 forpasas [[Claude Gacond]], la arkivisto de CDELI. Samjare la grupo en CDELI ekscias pri la bezono transporti la posedaĵojn de CDELI al nova loko: Centre d'Archives et Patrimoine, kien iros ĉiuj arkivoj de la urbo La Chaux-de-Fonds kaj de la kantono Neuchatel. SES organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj en Svislando: 2021: La Chaux-de-Fonds . 2022 [[Koiro]], ĉefurbo de la kantono [[Grizono]]. 2023: [[Bulle]]. 2024: [[Bazelo]]. 2025: [[Locarno]]. 2026: [[Konstanz]], sur germana teritorio. 2027: La Chaux-de-Fonds. En la jaro 2027 okazos la Svisaj Esperanto-Tagoj en La Chaux-de-Fonds, ĉar tiu urbo estos dum la tuta jaro la Unua Kultura [[Ĉefurbo]] de [[Svislando]]. Inter la 6-a kaj la 9-a de majo kunvenos svisoj kaj ne svisoj por malkovri la urbon kaj la regionon. La Ĝenerala Kunveno de SES okazos dum tiu evento. {{Projektoj}} [[Kategorio:Esperanto-movado en Svislando| ]] a14bztwnvcq391cxlgia6dq4i4gtdlh 9367824 9367823 2026-05-06T18:37:52Z Sophie Graubert 75190 /* 2010 ĝis 2020 */ 9367824 wikitext text/x-wiki La '''Esperanto-movado en Svislando''' estas jam dokumentita ekde 1898. == Ĝis 1934 (laŭ la Enciklopedio de Esperanto == {{EDE| evento= Citaĵo el [[Enciklopedio de Esperanto - S|Enciklopedio de Esperanto]] 1934| teksto= '''[[Svislando]]'''. (Schweiz, Suisse, Svizzera), politike nomata Svisa Konfederacio, t. e. Schweizerische Eidgenossenschaft, Conféderation Suisse, Confederazione Svizzera. Ĝeneralaj informoj. Amplekso: 41,295 kv. km. Loĝantaro: 4 milionoj, el kiuj 3,6 milionoj da svisoj kaj 400,000 fremduloj. Parolataj lingvoj: [[Germana lingvo|germana]] 2,85, [[Franca lingvo|franca]] 0,84, [[Itala lingvo|itala]] 0,24, [[Romanĉa lingvo|romanĉa]] 0,043, aliaj 0.027 milionoj. Ŝtata organizo: federacia ŝtato de 23 interne memstaraj landoj ([[kantono]]j). Sendependeco rekonita en la Westfala paco [[1648]], daŭra neŭtraleco [[1815]], transformo en federacian ŝtaton en [[1848]]. Konstitucio de [[1874]] (kun multaj ŝanĝoj sinsekvaj) Reprezento: Federacia kunveno (Bundesversammlung, Assemblee fedérale) kun du ĉambroj: Nacia konsilantaro kaj Konsilantaro de la ŝtatoj. Supera aŭtoritato: Federacia konsilantaro, konsistanta el sep anoj. Tiuj sep konsilantoj plenumas la oficon de ministroj. Ĉiujare estas elektata el ili la prezidanto de la konfederacio. Popoliniciato: Nur por ŝanĝi la konstitucion kaj por nelimigitaj aŭ pli longdaŭraj ol 15 jaroj ŝtatkontraktoj. Nombro de iniciantoj: 50.000. Popola decido (referendumo): Laŭ iniciato de 30. civitanoj. La kvarlingveco (kio ne signifas, ke ĉiu sviso parolas tiujn lingvojn) kaj la geografia situacio meze de Eŭropo okcidenta igas S-n lando de trapasado de homoj kaj varoj. Bilde prezentita kiel turniĝanta plato de Eŭropo. La strukturo de la lando, altaj montoj, malvastaj valoj kreis homtipon tute apartan. Tio esprimiĝas jam en la ĉefa lingvo, la germana, parolata eĉ inter la kleraj homoj nur en la konata dialekto supergermana, la Schwytzerdütsch, kun nombro de interesaj malnovaj vortoj, ne plu uzataj en la altgermana. Tradiciema, liberecema, iafoje obstina, miksita kun sobre praktika sento, jen proksimume svisaj trajtoj. Influita multe de la franclingva (romanda) parto, tiu ĉi mozaiko kompletiĝas per kritikemo kaj forte esprimita individualismo. Tiu ĉi lasta kvalito manifestiĝas en ĵaluza defendo de rajtoj, ĉu de propra landeto (kantono) ĉu de individua rajto civitana. Tion mokemuloj nomas kelkfoje „kantona spirito“ (Kantönlisgeist). E en Svislando. Unua provo ekplanti E-n en la ŝtonan teron de S. estas parolado de A. P. Dubois, dir. de Komerca Lernejo en Le Locle, 1898 (frato de la fondinto de l' plej malnova E-grupo svisa, „La Stelo“ en Genève, H. Dubois. Laŭ la presitaj dokumentoj estis broŝuro germanlingva, eldonita de Th. Hopt (represo el svisgermana gazeto en Thun), kiun oni povus nomi la ekmarŝo de la movado. Jaro 1903. Tiam jam aperis multobligita periodaĵo „Svisa Espero“, kiu informas pri la Svisa E-Societo fondita en [[1902]]. [[SES]] estas laŭ aĝo la dua nacia societo E-ista post la franca, la unua, fondita en [[1898]]. Pioniroj. La speciala karaktero de la lando ne allasis fondon de granda movado. Skeptikaj en iu grado, la svisoj ne tre facile aliĝas al modernaj movadoj kaj estas fakte nur en la kelkaj gravaj urboj, kie ekfloris tio, kion nomi esperantista vivo ni kutimas. Gravan moralan subtenon ricevis la ideo int. lingvo kaj de E per la apogo de eminenta filozofo [[Ernest Naville]] (ĝenevano), membro de la „Institut de France“. Estis li, kiu en „Bibliothèque Universelle“ ([[1900]]) verkis artikolon tre favoran pri E, kiun poste prezentis generalo Sébert, al la Akademio de Sciencoj. Naville je pluraj okazoj montris sian favoron al E kaj precipe kuraĝigis pioniron de nia movado Edmon Privat gimnaziano fervorplena. Nomoj, kiuj distingiĝis en la movado, estas du nedisigeble ligitaj: [[Edmond Privat]] kaj [[Hector Hodler]]. En la unua tempo de E en S., ni vidas aperi nomojn de E. Failletaz (unua prez. de SES), de profesoro Hug (Fribourg), de [[Th. Renard]] ([[Genève]]), en kies domo loĝis D-ro Z, de S. Feierabend ([[Berno]]). Nomo preskaŭ forgesita estas tiu de [[jean BOREL|Jean Borel]] (Vaumarcus), kiu estas la fondinto la E-eldonejo en Berlino (Moller & Borel) nuna firmo Ellersiek. Jean Borel verkis la plej uzitan germanan gramatikon („Vollstandiges buch“). Aliaj pioniroj estas: [[René de Saussure]] (Genève), [[Jakob Schmid]] ([[Berno]]), Ed. Stettler ([[Berno]]), la fratoj Stroele, (el kiuj Georges Stroele estas la talenta recenzisto de „Esperanto“). En laboristaj rondoj kaj ĉefe en [[Zuriko]] la nomo de Karl Jost restas kiel pioniro kaj kiel plej energia kontraŭulo de Ido. Inter instruistoj en germanlingva parto de S. estas [[Heinrich Fridor]] (Zuriko). Periodaĵoj. De 1902 aperas „Svisa Espero“ kun kelkfoja interrompo. Plej ofte posedaĵo - kaj sekve riskaĵo - privata, ĝi konis „luksan tempon“, kiam René de Saussure eldonis ĝin. Sur kreta papero kun koloraj bildoj, arte aranĝita laŭ la gusto de la tiama tempo, tiu ĉi periodaĵo konkludigus falsan situacion. Estis la tempo de oferemo - granda. Oni kredis, ke sufiĉas ioma puŝo kaj la venko estas proksima. Inter tiuj, kiuj oferis multan monon por la gazeto, ni citu [[Karl Jost]], kiu dum jaroj eldonis ĝin kun multa monperdo. - Sed en S. aperis alia periodaĵo, kiu en sia speco estas pruvo por ekzistebleco kaj ĝia malo, de speciala revuo. Estis la „Scienca Revuo“, lerte redaktita kaj pagita de René de Saussure. Dum sep jaroj aperis tiu ĉi revuo por fine iri en la manojn de firmo Hachette. Kaj ĉesis aperi en [[1914]] - „Esperanto“, la organo de [[UEA]] estas ankaŭ svisa produktaĵo - se ne laŭ preseja vidpunkto - almenaŭ laŭ deveno. Fondita de Paul Berthelot, Hertor Hodler akiris ĝin en 1905 kaj faris ĝin la centra organo de la praktikuloj. Ĝi estas unika periodaĵo jam pro sia migrado: presita komence en [[Francujo]], poste en Svislando, poste en [[Ĉeĥoslovakujo]], en [[Germanujo]], en [[Belgujo]], kaj fine denove en Francujo, kio ravigas la proverbon. „Oni revenas ĉiam je sia unua amo.“ Presaĵoj svisaj. La fakto, ke S. estas lingve ano de la najbaraj landoj, ne kuraĝigis la eldonistojn. Kaj sekve ne estas multaj verkoj, kiuj aperis en la lando mem. Aperis lernolibroj de svisaj aŭtoroj kaj en S.: Hopf („Anfangsründe“), Jost („Lehrbuch“), Perlet („Lehrbuch“), Schmid („Briefe“), Privat („Manuel“). Inter svisaj verkistoj E-aj Privat estas la plej konata, („Tra l' silento“, „Karlo“, „Kursa Legolibro“, „Ginevra“, „Esprimo de sentoj“, „Historio de E“, „La Vivo de Z“ k a.). Se ne aperis multaj verkoj kaj rimarkindaj, tamen S. havas la honoron esti la centro por la praktika agado, el kiu fluis la ĉefa dokumento de la movado: la „Jarlibro de la E-Movado“, kiu evoluis de simpla libreto de 24 paĝoj al dika volumo kelkcentpaĝa. Unika estas ŝlosilo de E en la 4-a, kutime forgesata lingvo de S., latinida idiomo kun etruskaj restaĵoj, parolata en Grizono. Universala Esperanto-Asocio. S., por multaj ne-svisoj idealo de intergenta kunvivado harmonia, estas denature destinita doni hejmon al la centro de la E-Movado. Tion d-ro Z mem jam antaŭvidis kaj la faktoj pravigis lin. - Fondita laŭ ideoj de ne-svisoj, UEA montras tiom da tiaj trajtoj svisaj, ke oni ne povus ja paroli pri ĝi, ne pensante al la lando de la sidloko. Estas feliĉa kuniĝo de multaj faktoroj, kiuj igis la urbon Ĝenevo centro de la movado, kiel ĝi fariĝis centro de aliaj tre gravaj movadoj internaciaj kaj fine sidejo de interŝtataj organizaĵoj, [[Ligo de Nacioj]], Int. Labora Oficejo. (Pri UEA v. apartan artikolon). E-istoj en Svislando. La jam aluditaj ecoj de S kaj la centrigo de la movado, kaŭzis, ke en S. vivas daŭre aŭ por certa tempo, alilandaj E-istoj. Multaj samideanoj alilandaj studis en S. kaj iuj konatiĝis kun E dum studado tie ĉi. La centrigo de la movado alvenigis konatajn E-istojn, kiuj por certa tempo aŭ daŭre restas tie ĉi, inter ili Renaud Richez, Andreo Cseh, Petro Stojan, Robert Kreuz k. a. Kongresoj. En S. okazis ses UK-j: la 2-a en [[Ĝenevo]], 1906, la 9-a en [[Berno]], 1913, la lasta antaŭmilita kongreso, la 17-a en [[Ĝenevo]], 1925, 1938 la lasta kongreso antaŭ la dua mondmilito kaj 1947 la unua post la dua mondmilito en Berno, kaj finfine 1979 la lasta svisa UK en [[Lucerno]]. Prezidis la duan kongreson pastro [[Friedrich SCHNEEBERGER|Schneeberger]] kaj estas fiksita dum ĝi la kreo de la Konstanta Kongresa Komitato. Oni fondis sub la impulso de generalo Sébert la Sciencan Asocion E-istan, kiu konis poste tre belan, evoluon. La naŭan kongreson prezidis konata pioniro Jakob Schmid. Ĝi estis la fino de la bataloj pri reformoj, esprimita per deklaro de fido al la Lingva Komitato. Fine la 17-an kongreson en [[Ĝenevo]], prezidis d-ro [[Edmond Privat]]. Inter la serio de kongresoj la Ĝeneva estis la plej bela kaj plej harmonia. Dum ĝi estas inaŭgurita la Somera Universitato, ideo de Privat. Fremdaj E-istoj. S., turisma kaj restada teritorio altiris ankaŭ fremdajn E-istojn, ĉu por studi, ĉu por ripozi kaj restadi pli longe. Aro inter tiuj samideanoj okupas hodiaŭ gravajn postenojn en siaj landoj kaj ĝojige estas konstati, ke ĉiuj memoras kun plezuro la tempon pasigitan en S.: Devjatnin, Evstifeieff, d-ro Ostrowski el Yalta, f-ino Sarapova el Kostroma, s-ino Umanski el Odessa, fidela anino de La Stelo en Genève, d-ro Schacht (Ĉernauti), I. H. Krestanoff, Pirdop, infanoj de d-ro Zamenhof, d-ro Emiljan Loth, Pabjanice kaj multaj aliaj. Skismo. La jena priskribo ne estus kompleta, ne menciante ion pri la skismo kaŭzita en 1907 per la apero de Ido. En S. ĝi kalkulis aron da fervoraj, por ne diri fanatikaj defendantoj. Inter la kondukantoj ni citu pastron Schneeberger, parlamenta stenografo, eks-prezidinto de la [[Svisa Esperanto-Societo]], la komerciston Anton Waltisbühl en [[Zuriko]], fine la idistan pratotipon Albert Nötzli en [[Zuriko]]. Aliaj konataj personoj, malpli inter la E-istoj sed en publika vivo estis la fratoj Wenk en [[Bazelo]], el kiuj unu revenis al E per solena deklaro okaze de la naŭa kongreso en [[Berno]]. La diskutoj kaj disputoj kun la idistoj fariĝis plej akraj en [[Zuriko]] kaj ĉefe inter du personoj: Nötzli kaj Karl Jost. Rerigardante, oni povas diri, ke la forblovon de la idisma danĝero oni dankas en germana S. al la persista, obstina kaj preskaŭ fanatika laboro de Karl Jost. Hodiaŭ la idisma movado iam konsiderinda pro la nomo de kelkaj favorantoj kaj timinda pro la batalforto de aliaj, estas komplete disblovita. GEORG AGRICOLA. | ordigo=Esperanto-movado en Svislando }}{{EdE|S}} == 2000 ĝis 2010 == En 2003 [[Svisa Esperanto-Societo]] festis en granda soleno sian 100-jariĝon. Nuntempe la Svisa Esperanto-vivo koncentriĝas en la franca parto de Svislando en [[La Chaux-de-Fonds]] ĉefe [[CDELI]] sub la gvido de [[Claude_Gacond| Claude GACOND]] (fako de la urba biblioteko ekde 1967); sed ankaŭ en la urboj [[Laŭzano]] kaj [[Ĝenevo]]. Aliflanke en alamana Svislando en [[Wil]] kie aktivas la familioj Pochanke kaj en [[Zuriko]], kie viglas [[Esperanto-Societo Zuriko]] sub la gvido de [[Dietrich Michael Weidmann]]. Mejloŝtono en 2006 estas la apero de la [[Svisa Enciklopedio]] sub la redaktado de [[Andy Künzli]] ([http://www.planlingvoj.ch/]). Kiom da esperanto-parolantoj vivas en Svislando? La nombro de aktivaj esperantistoj en Svislando estas proksimume 150, dum la nombro de Esperanto-parolantoj estas tre malfacile taksebla. En la tradiciaj kursoj de la lokaj grupoj [[CDELI]] kaj KCE jare lernas la lingvon proksimume 30 novaj personoj, multe pli signifa estas nuntempe la nombro de perretaj lernantoj - por kalkuli ilian ciferon ne ekzistas rimedo, ĝi kun certeco estas pli granda ol la nombro de tradiciaj lernantoj. La nombro de novlernantoj jare do estas inter 60 kaj 200 personoj, taksante averaĝan vivodaŭron de persono post la eklernado je 50 jaroj tio donas kvanton el inter 3000 kaj 10000 personoj, kiuj havas konon de Esperanto en Svislando. Tio estas cifero kongruanta ankaŭ kun la spertoj de enketoj kaj reagoj de legantoj, se en la gazetaro aperas artikoloj pri Esperanto. (Ekverkis supran paĝon Ernst von May (1922 - 1-a de julio 2004) estis membro de la movado en Oberuzwil) Ekde [[2006]] [[Svisa Esperanto-Societo]] estas gvidata de du kun-prezidantoj: alemana viro Dietrich Michael Weidmann kaj romanda virino [[Mireille Grosjean]]. Ekde la jaro [[2008]] grava renkontiĝo okazadas ĉiun jaron en oktobro: [[SFERO]], Svisa Familia (aŭ Feria) Renkontiĝo Esperantista. Tiu evento grupigas ĉefe la familiojn, kie denaskuloj kreskas. == 2010 ĝis 2020 == Tra tiu periodo SES estas gvidata de la samaj du kunprezidantoj: unu viro alemana kaj unu virino romanda. Svisa Esperanto-Societo organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj de Svislando: 2010 [[Wil]]. 2011: [[Lugano]]. 2012: [[Vevey]]. 2013: [[Altenrhein]]. 2014: [[Yverdon-les-Bains]]. 2015: [[Neuchâtel]]. 2016: [[Hülfegg]] in [[Toggenburg]]. 2017: [[Fribourg]]. 2018: [[Ĝenevo]]. 2019: [[Bellinzona]]. 2020: [[Zuriko]]. Plu aktivas volontula skipo en la Urba Biblioteko de La Chaux-de-Fonds en CDELI. Tie okazadas regule EO-kursoj kun nomo [[StudSabatoj]]. Ne plu aktivas JES, la junulara esperantista svislanda. Diversaj lokaj kluboj agadas. La kasta-festoj en Ĝenevo estas gravaj kaj efikaj renkontiĝoj. == 2020 ... == En 2021 Didi Weidmann forlasas la postenon de kunprezidanto. Anstataŭas lin [[Raphael Das Gupta]] el [[Rapperswil]]. En 2023 forpasas [[Claude Gacond]], la arkivisto de CDELI. Samjare la grupo en CDELI ekscias pri la bezono transporti la posedaĵojn de CDELI al nova loko: Centre d'Archives et Patrimoine, kien iros ĉiuj arkivoj de la urbo La Chaux-de-Fonds kaj de la kantono Neuchatel. SES organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj en Svislando: 2021: La Chaux-de-Fonds . 2022 [[Koiro]], ĉefurbo de la kantono [[Grizono]]. 2023: [[Bulle]]. 2024: [[Bazelo]]. 2025: [[Locarno]]. 2026: [[Konstanz]], sur germana teritorio. 2027: La Chaux-de-Fonds. En la jaro 2027 okazos la Svisaj Esperanto-Tagoj en La Chaux-de-Fonds, ĉar tiu urbo estos dum la tuta jaro la Unua Kultura [[Ĉefurbo]] de [[Svislando]]. Inter la 6-a kaj la 9-a de majo kunvenos svisoj kaj ne svisoj por malkovri la urbon kaj la regionon. La Ĝenerala Kunveno de SES okazos dum tiu evento. {{Projektoj}} [[Kategorio:Esperanto-movado en Svislando| ]] p80eprf3u7b0r0v8sfb4jjnrltw1ni2 9367826 9367824 2026-05-06T18:39:48Z Sophie Graubert 75190 /* 2020 ... */ 9367826 wikitext text/x-wiki La '''Esperanto-movado en Svislando''' estas jam dokumentita ekde 1898. == Ĝis 1934 (laŭ la Enciklopedio de Esperanto == {{EDE| evento= Citaĵo el [[Enciklopedio de Esperanto - S|Enciklopedio de Esperanto]] 1934| teksto= '''[[Svislando]]'''. (Schweiz, Suisse, Svizzera), politike nomata Svisa Konfederacio, t. e. Schweizerische Eidgenossenschaft, Conféderation Suisse, Confederazione Svizzera. Ĝeneralaj informoj. Amplekso: 41,295 kv. km. Loĝantaro: 4 milionoj, el kiuj 3,6 milionoj da svisoj kaj 400,000 fremduloj. Parolataj lingvoj: [[Germana lingvo|germana]] 2,85, [[Franca lingvo|franca]] 0,84, [[Itala lingvo|itala]] 0,24, [[Romanĉa lingvo|romanĉa]] 0,043, aliaj 0.027 milionoj. Ŝtata organizo: federacia ŝtato de 23 interne memstaraj landoj ([[kantono]]j). Sendependeco rekonita en la Westfala paco [[1648]], daŭra neŭtraleco [[1815]], transformo en federacian ŝtaton en [[1848]]. Konstitucio de [[1874]] (kun multaj ŝanĝoj sinsekvaj) Reprezento: Federacia kunveno (Bundesversammlung, Assemblee fedérale) kun du ĉambroj: Nacia konsilantaro kaj Konsilantaro de la ŝtatoj. Supera aŭtoritato: Federacia konsilantaro, konsistanta el sep anoj. Tiuj sep konsilantoj plenumas la oficon de ministroj. Ĉiujare estas elektata el ili la prezidanto de la konfederacio. Popoliniciato: Nur por ŝanĝi la konstitucion kaj por nelimigitaj aŭ pli longdaŭraj ol 15 jaroj ŝtatkontraktoj. Nombro de iniciantoj: 50.000. Popola decido (referendumo): Laŭ iniciato de 30. civitanoj. La kvarlingveco (kio ne signifas, ke ĉiu sviso parolas tiujn lingvojn) kaj la geografia situacio meze de Eŭropo okcidenta igas S-n lando de trapasado de homoj kaj varoj. Bilde prezentita kiel turniĝanta plato de Eŭropo. La strukturo de la lando, altaj montoj, malvastaj valoj kreis homtipon tute apartan. Tio esprimiĝas jam en la ĉefa lingvo, la germana, parolata eĉ inter la kleraj homoj nur en la konata dialekto supergermana, la Schwytzerdütsch, kun nombro de interesaj malnovaj vortoj, ne plu uzataj en la altgermana. Tradiciema, liberecema, iafoje obstina, miksita kun sobre praktika sento, jen proksimume svisaj trajtoj. Influita multe de la franclingva (romanda) parto, tiu ĉi mozaiko kompletiĝas per kritikemo kaj forte esprimita individualismo. Tiu ĉi lasta kvalito manifestiĝas en ĵaluza defendo de rajtoj, ĉu de propra landeto (kantono) ĉu de individua rajto civitana. Tion mokemuloj nomas kelkfoje „kantona spirito“ (Kantönlisgeist). E en Svislando. Unua provo ekplanti E-n en la ŝtonan teron de S. estas parolado de A. P. Dubois, dir. de Komerca Lernejo en Le Locle, 1898 (frato de la fondinto de l' plej malnova E-grupo svisa, „La Stelo“ en Genève, H. Dubois. Laŭ la presitaj dokumentoj estis broŝuro germanlingva, eldonita de Th. Hopt (represo el svisgermana gazeto en Thun), kiun oni povus nomi la ekmarŝo de la movado. Jaro 1903. Tiam jam aperis multobligita periodaĵo „Svisa Espero“, kiu informas pri la Svisa E-Societo fondita en [[1902]]. [[SES]] estas laŭ aĝo la dua nacia societo E-ista post la franca, la unua, fondita en [[1898]]. Pioniroj. La speciala karaktero de la lando ne allasis fondon de granda movado. Skeptikaj en iu grado, la svisoj ne tre facile aliĝas al modernaj movadoj kaj estas fakte nur en la kelkaj gravaj urboj, kie ekfloris tio, kion nomi esperantista vivo ni kutimas. Gravan moralan subtenon ricevis la ideo int. lingvo kaj de E per la apogo de eminenta filozofo [[Ernest Naville]] (ĝenevano), membro de la „Institut de France“. Estis li, kiu en „Bibliothèque Universelle“ ([[1900]]) verkis artikolon tre favoran pri E, kiun poste prezentis generalo Sébert, al la Akademio de Sciencoj. Naville je pluraj okazoj montris sian favoron al E kaj precipe kuraĝigis pioniron de nia movado Edmon Privat gimnaziano fervorplena. Nomoj, kiuj distingiĝis en la movado, estas du nedisigeble ligitaj: [[Edmond Privat]] kaj [[Hector Hodler]]. En la unua tempo de E en S., ni vidas aperi nomojn de E. Failletaz (unua prez. de SES), de profesoro Hug (Fribourg), de [[Th. Renard]] ([[Genève]]), en kies domo loĝis D-ro Z, de S. Feierabend ([[Berno]]). Nomo preskaŭ forgesita estas tiu de [[jean BOREL|Jean Borel]] (Vaumarcus), kiu estas la fondinto la E-eldonejo en Berlino (Moller & Borel) nuna firmo Ellersiek. Jean Borel verkis la plej uzitan germanan gramatikon („Vollstandiges buch“). Aliaj pioniroj estas: [[René de Saussure]] (Genève), [[Jakob Schmid]] ([[Berno]]), Ed. Stettler ([[Berno]]), la fratoj Stroele, (el kiuj Georges Stroele estas la talenta recenzisto de „Esperanto“). En laboristaj rondoj kaj ĉefe en [[Zuriko]] la nomo de Karl Jost restas kiel pioniro kaj kiel plej energia kontraŭulo de Ido. Inter instruistoj en germanlingva parto de S. estas [[Heinrich Fridor]] (Zuriko). Periodaĵoj. De 1902 aperas „Svisa Espero“ kun kelkfoja interrompo. Plej ofte posedaĵo - kaj sekve riskaĵo - privata, ĝi konis „luksan tempon“, kiam René de Saussure eldonis ĝin. Sur kreta papero kun koloraj bildoj, arte aranĝita laŭ la gusto de la tiama tempo, tiu ĉi periodaĵo konkludigus falsan situacion. Estis la tempo de oferemo - granda. Oni kredis, ke sufiĉas ioma puŝo kaj la venko estas proksima. Inter tiuj, kiuj oferis multan monon por la gazeto, ni citu [[Karl Jost]], kiu dum jaroj eldonis ĝin kun multa monperdo. - Sed en S. aperis alia periodaĵo, kiu en sia speco estas pruvo por ekzistebleco kaj ĝia malo, de speciala revuo. Estis la „Scienca Revuo“, lerte redaktita kaj pagita de René de Saussure. Dum sep jaroj aperis tiu ĉi revuo por fine iri en la manojn de firmo Hachette. Kaj ĉesis aperi en [[1914]] - „Esperanto“, la organo de [[UEA]] estas ankaŭ svisa produktaĵo - se ne laŭ preseja vidpunkto - almenaŭ laŭ deveno. Fondita de Paul Berthelot, Hertor Hodler akiris ĝin en 1905 kaj faris ĝin la centra organo de la praktikuloj. Ĝi estas unika periodaĵo jam pro sia migrado: presita komence en [[Francujo]], poste en Svislando, poste en [[Ĉeĥoslovakujo]], en [[Germanujo]], en [[Belgujo]], kaj fine denove en Francujo, kio ravigas la proverbon. „Oni revenas ĉiam je sia unua amo.“ Presaĵoj svisaj. La fakto, ke S. estas lingve ano de la najbaraj landoj, ne kuraĝigis la eldonistojn. Kaj sekve ne estas multaj verkoj, kiuj aperis en la lando mem. Aperis lernolibroj de svisaj aŭtoroj kaj en S.: Hopf („Anfangsründe“), Jost („Lehrbuch“), Perlet („Lehrbuch“), Schmid („Briefe“), Privat („Manuel“). Inter svisaj verkistoj E-aj Privat estas la plej konata, („Tra l' silento“, „Karlo“, „Kursa Legolibro“, „Ginevra“, „Esprimo de sentoj“, „Historio de E“, „La Vivo de Z“ k a.). Se ne aperis multaj verkoj kaj rimarkindaj, tamen S. havas la honoron esti la centro por la praktika agado, el kiu fluis la ĉefa dokumento de la movado: la „Jarlibro de la E-Movado“, kiu evoluis de simpla libreto de 24 paĝoj al dika volumo kelkcentpaĝa. Unika estas ŝlosilo de E en la 4-a, kutime forgesata lingvo de S., latinida idiomo kun etruskaj restaĵoj, parolata en Grizono. Universala Esperanto-Asocio. S., por multaj ne-svisoj idealo de intergenta kunvivado harmonia, estas denature destinita doni hejmon al la centro de la E-Movado. Tion d-ro Z mem jam antaŭvidis kaj la faktoj pravigis lin. - Fondita laŭ ideoj de ne-svisoj, UEA montras tiom da tiaj trajtoj svisaj, ke oni ne povus ja paroli pri ĝi, ne pensante al la lando de la sidloko. Estas feliĉa kuniĝo de multaj faktoroj, kiuj igis la urbon Ĝenevo centro de la movado, kiel ĝi fariĝis centro de aliaj tre gravaj movadoj internaciaj kaj fine sidejo de interŝtataj organizaĵoj, [[Ligo de Nacioj]], Int. Labora Oficejo. (Pri UEA v. apartan artikolon). E-istoj en Svislando. La jam aluditaj ecoj de S kaj la centrigo de la movado, kaŭzis, ke en S. vivas daŭre aŭ por certa tempo, alilandaj E-istoj. Multaj samideanoj alilandaj studis en S. kaj iuj konatiĝis kun E dum studado tie ĉi. La centrigo de la movado alvenigis konatajn E-istojn, kiuj por certa tempo aŭ daŭre restas tie ĉi, inter ili Renaud Richez, Andreo Cseh, Petro Stojan, Robert Kreuz k. a. Kongresoj. En S. okazis ses UK-j: la 2-a en [[Ĝenevo]], 1906, la 9-a en [[Berno]], 1913, la lasta antaŭmilita kongreso, la 17-a en [[Ĝenevo]], 1925, 1938 la lasta kongreso antaŭ la dua mondmilito kaj 1947 la unua post la dua mondmilito en Berno, kaj finfine 1979 la lasta svisa UK en [[Lucerno]]. Prezidis la duan kongreson pastro [[Friedrich SCHNEEBERGER|Schneeberger]] kaj estas fiksita dum ĝi la kreo de la Konstanta Kongresa Komitato. Oni fondis sub la impulso de generalo Sébert la Sciencan Asocion E-istan, kiu konis poste tre belan, evoluon. La naŭan kongreson prezidis konata pioniro Jakob Schmid. Ĝi estis la fino de la bataloj pri reformoj, esprimita per deklaro de fido al la Lingva Komitato. Fine la 17-an kongreson en [[Ĝenevo]], prezidis d-ro [[Edmond Privat]]. Inter la serio de kongresoj la Ĝeneva estis la plej bela kaj plej harmonia. Dum ĝi estas inaŭgurita la Somera Universitato, ideo de Privat. Fremdaj E-istoj. S., turisma kaj restada teritorio altiris ankaŭ fremdajn E-istojn, ĉu por studi, ĉu por ripozi kaj restadi pli longe. Aro inter tiuj samideanoj okupas hodiaŭ gravajn postenojn en siaj landoj kaj ĝojige estas konstati, ke ĉiuj memoras kun plezuro la tempon pasigitan en S.: Devjatnin, Evstifeieff, d-ro Ostrowski el Yalta, f-ino Sarapova el Kostroma, s-ino Umanski el Odessa, fidela anino de La Stelo en Genève, d-ro Schacht (Ĉernauti), I. H. Krestanoff, Pirdop, infanoj de d-ro Zamenhof, d-ro Emiljan Loth, Pabjanice kaj multaj aliaj. Skismo. La jena priskribo ne estus kompleta, ne menciante ion pri la skismo kaŭzita en 1907 per la apero de Ido. En S. ĝi kalkulis aron da fervoraj, por ne diri fanatikaj defendantoj. Inter la kondukantoj ni citu pastron Schneeberger, parlamenta stenografo, eks-prezidinto de la [[Svisa Esperanto-Societo]], la komerciston Anton Waltisbühl en [[Zuriko]], fine la idistan pratotipon Albert Nötzli en [[Zuriko]]. Aliaj konataj personoj, malpli inter la E-istoj sed en publika vivo estis la fratoj Wenk en [[Bazelo]], el kiuj unu revenis al E per solena deklaro okaze de la naŭa kongreso en [[Berno]]. La diskutoj kaj disputoj kun la idistoj fariĝis plej akraj en [[Zuriko]] kaj ĉefe inter du personoj: Nötzli kaj Karl Jost. Rerigardante, oni povas diri, ke la forblovon de la idisma danĝero oni dankas en germana S. al la persista, obstina kaj preskaŭ fanatika laboro de Karl Jost. Hodiaŭ la idisma movado iam konsiderinda pro la nomo de kelkaj favorantoj kaj timinda pro la batalforto de aliaj, estas komplete disblovita. GEORG AGRICOLA. | ordigo=Esperanto-movado en Svislando }}{{EdE|S}} == 2000 ĝis 2010 == En 2003 [[Svisa Esperanto-Societo]] festis en granda soleno sian 100-jariĝon. Nuntempe la Svisa Esperanto-vivo koncentriĝas en la franca parto de Svislando en [[La Chaux-de-Fonds]] ĉefe [[CDELI]] sub la gvido de [[Claude_Gacond| Claude GACOND]] (fako de la urba biblioteko ekde 1967); sed ankaŭ en la urboj [[Laŭzano]] kaj [[Ĝenevo]]. Aliflanke en alamana Svislando en [[Wil]] kie aktivas la familioj Pochanke kaj en [[Zuriko]], kie viglas [[Esperanto-Societo Zuriko]] sub la gvido de [[Dietrich Michael Weidmann]]. Mejloŝtono en 2006 estas la apero de la [[Svisa Enciklopedio]] sub la redaktado de [[Andy Künzli]] ([http://www.planlingvoj.ch/]). Kiom da esperanto-parolantoj vivas en Svislando? La nombro de aktivaj esperantistoj en Svislando estas proksimume 150, dum la nombro de Esperanto-parolantoj estas tre malfacile taksebla. En la tradiciaj kursoj de la lokaj grupoj [[CDELI]] kaj KCE jare lernas la lingvon proksimume 30 novaj personoj, multe pli signifa estas nuntempe la nombro de perretaj lernantoj - por kalkuli ilian ciferon ne ekzistas rimedo, ĝi kun certeco estas pli granda ol la nombro de tradiciaj lernantoj. La nombro de novlernantoj jare do estas inter 60 kaj 200 personoj, taksante averaĝan vivodaŭron de persono post la eklernado je 50 jaroj tio donas kvanton el inter 3000 kaj 10000 personoj, kiuj havas konon de Esperanto en Svislando. Tio estas cifero kongruanta ankaŭ kun la spertoj de enketoj kaj reagoj de legantoj, se en la gazetaro aperas artikoloj pri Esperanto. (Ekverkis supran paĝon Ernst von May (1922 - 1-a de julio 2004) estis membro de la movado en Oberuzwil) Ekde [[2006]] [[Svisa Esperanto-Societo]] estas gvidata de du kun-prezidantoj: alemana viro Dietrich Michael Weidmann kaj romanda virino [[Mireille Grosjean]]. Ekde la jaro [[2008]] grava renkontiĝo okazadas ĉiun jaron en oktobro: [[SFERO]], Svisa Familia (aŭ Feria) Renkontiĝo Esperantista. Tiu evento grupigas ĉefe la familiojn, kie denaskuloj kreskas. == 2010 ĝis 2020 == Tra tiu periodo SES estas gvidata de la samaj du kunprezidantoj: unu viro alemana kaj unu virino romanda. Svisa Esperanto-Societo organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj de Svislando: 2010 [[Wil]]. 2011: [[Lugano]]. 2012: [[Vevey]]. 2013: [[Altenrhein]]. 2014: [[Yverdon-les-Bains]]. 2015: [[Neuchâtel]]. 2016: [[Hülfegg]] in [[Toggenburg]]. 2017: [[Fribourg]]. 2018: [[Ĝenevo]]. 2019: [[Bellinzona]]. 2020: [[Zuriko]]. Plu aktivas volontula skipo en la Urba Biblioteko de La Chaux-de-Fonds en CDELI. Tie okazadas regule EO-kursoj kun nomo [[StudSabatoj]]. Ne plu aktivas JES, la junulara esperantista svislanda. Diversaj lokaj kluboj agadas. La kasta-festoj en Ĝenevo estas gravaj kaj efikaj renkontiĝoj. == 2020 ... == En 2021 Didi Weidmann forlasas la postenon de kunprezidanto. Anstataŭas lin [[Raphael Das Gupta]] el [[Rapperswil]]. En 2023 forpasas [[Claude Gacond]], la arkivisto de CDELI. Samjare la grupo en CDELI ekscias pri la bezono transporti la posedaĵojn de CDELI al nova loko: Centre d'Archives et Patrimoine, kien iros ĉiuj arkivoj de la urbo La Chaux-de-Fonds kaj de la kantono Neuchatel. SES organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj en Svislando: 2021: La Chaux-de-Fonds . 2022 [[Koiro]], ĉefurbo de la kantono [[Grizono]]. 2023: [[Bulle]]. 2024: [[Bazelo]]. 2025: [[Locarno]]. 2026: [[Konstanz]], sur germana teritorio. 2027: La Chaux-de-Fonds. En la jaro 2027 okazos la Svisaj Esperanto-Tagoj en La Chaux-de-Fonds, ĉar tiu urbo estos dum la tuta jaro la Unua Kultura [[Ĉefurbo]] de [[Svislando]]. Inter la 6-a kaj la 9-a de majo kunvenos svisoj kaj ne svisoj por malkovri la urbon kaj la regionon. La Ĝenerala Kunveno de SES okazos dum tiu evento. Diversaj lokaj kluboj aktivas: en Zuriko, Berno, [[Laŭzano]], Ĝenevo. SFERO ne plu okazadas, ĉar la infanoj kreskis kaj fariĝas plenkreskaj. Regule aperadas [[SES informas]], la organo de SES. {{Projektoj}} [[Kategorio:Esperanto-movado en Svislando| ]] e1gohjwilsj0aa731684rmdvbktv9s4 9367828 9367826 2026-05-06T18:40:25Z Sophie Graubert 75190 /* 2020 ... */ 9367828 wikitext text/x-wiki La '''Esperanto-movado en Svislando''' estas jam dokumentita ekde 1898. == Ĝis 1934 (laŭ la Enciklopedio de Esperanto == {{EDE| evento= Citaĵo el [[Enciklopedio de Esperanto - S|Enciklopedio de Esperanto]] 1934| teksto= '''[[Svislando]]'''. (Schweiz, Suisse, Svizzera), politike nomata Svisa Konfederacio, t. e. Schweizerische Eidgenossenschaft, Conféderation Suisse, Confederazione Svizzera. Ĝeneralaj informoj. Amplekso: 41,295 kv. km. Loĝantaro: 4 milionoj, el kiuj 3,6 milionoj da svisoj kaj 400,000 fremduloj. Parolataj lingvoj: [[Germana lingvo|germana]] 2,85, [[Franca lingvo|franca]] 0,84, [[Itala lingvo|itala]] 0,24, [[Romanĉa lingvo|romanĉa]] 0,043, aliaj 0.027 milionoj. Ŝtata organizo: federacia ŝtato de 23 interne memstaraj landoj ([[kantono]]j). Sendependeco rekonita en la Westfala paco [[1648]], daŭra neŭtraleco [[1815]], transformo en federacian ŝtaton en [[1848]]. Konstitucio de [[1874]] (kun multaj ŝanĝoj sinsekvaj) Reprezento: Federacia kunveno (Bundesversammlung, Assemblee fedérale) kun du ĉambroj: Nacia konsilantaro kaj Konsilantaro de la ŝtatoj. Supera aŭtoritato: Federacia konsilantaro, konsistanta el sep anoj. Tiuj sep konsilantoj plenumas la oficon de ministroj. Ĉiujare estas elektata el ili la prezidanto de la konfederacio. Popoliniciato: Nur por ŝanĝi la konstitucion kaj por nelimigitaj aŭ pli longdaŭraj ol 15 jaroj ŝtatkontraktoj. Nombro de iniciantoj: 50.000. Popola decido (referendumo): Laŭ iniciato de 30. civitanoj. La kvarlingveco (kio ne signifas, ke ĉiu sviso parolas tiujn lingvojn) kaj la geografia situacio meze de Eŭropo okcidenta igas S-n lando de trapasado de homoj kaj varoj. Bilde prezentita kiel turniĝanta plato de Eŭropo. La strukturo de la lando, altaj montoj, malvastaj valoj kreis homtipon tute apartan. Tio esprimiĝas jam en la ĉefa lingvo, la germana, parolata eĉ inter la kleraj homoj nur en la konata dialekto supergermana, la Schwytzerdütsch, kun nombro de interesaj malnovaj vortoj, ne plu uzataj en la altgermana. Tradiciema, liberecema, iafoje obstina, miksita kun sobre praktika sento, jen proksimume svisaj trajtoj. Influita multe de la franclingva (romanda) parto, tiu ĉi mozaiko kompletiĝas per kritikemo kaj forte esprimita individualismo. Tiu ĉi lasta kvalito manifestiĝas en ĵaluza defendo de rajtoj, ĉu de propra landeto (kantono) ĉu de individua rajto civitana. Tion mokemuloj nomas kelkfoje „kantona spirito“ (Kantönlisgeist). E en Svislando. Unua provo ekplanti E-n en la ŝtonan teron de S. estas parolado de A. P. Dubois, dir. de Komerca Lernejo en Le Locle, 1898 (frato de la fondinto de l' plej malnova E-grupo svisa, „La Stelo“ en Genève, H. Dubois. Laŭ la presitaj dokumentoj estis broŝuro germanlingva, eldonita de Th. Hopt (represo el svisgermana gazeto en Thun), kiun oni povus nomi la ekmarŝo de la movado. Jaro 1903. Tiam jam aperis multobligita periodaĵo „Svisa Espero“, kiu informas pri la Svisa E-Societo fondita en [[1902]]. [[SES]] estas laŭ aĝo la dua nacia societo E-ista post la franca, la unua, fondita en [[1898]]. Pioniroj. La speciala karaktero de la lando ne allasis fondon de granda movado. Skeptikaj en iu grado, la svisoj ne tre facile aliĝas al modernaj movadoj kaj estas fakte nur en la kelkaj gravaj urboj, kie ekfloris tio, kion nomi esperantista vivo ni kutimas. Gravan moralan subtenon ricevis la ideo int. lingvo kaj de E per la apogo de eminenta filozofo [[Ernest Naville]] (ĝenevano), membro de la „Institut de France“. Estis li, kiu en „Bibliothèque Universelle“ ([[1900]]) verkis artikolon tre favoran pri E, kiun poste prezentis generalo Sébert, al la Akademio de Sciencoj. Naville je pluraj okazoj montris sian favoron al E kaj precipe kuraĝigis pioniron de nia movado Edmon Privat gimnaziano fervorplena. Nomoj, kiuj distingiĝis en la movado, estas du nedisigeble ligitaj: [[Edmond Privat]] kaj [[Hector Hodler]]. En la unua tempo de E en S., ni vidas aperi nomojn de E. Failletaz (unua prez. de SES), de profesoro Hug (Fribourg), de [[Th. Renard]] ([[Genève]]), en kies domo loĝis D-ro Z, de S. Feierabend ([[Berno]]). Nomo preskaŭ forgesita estas tiu de [[jean BOREL|Jean Borel]] (Vaumarcus), kiu estas la fondinto la E-eldonejo en Berlino (Moller & Borel) nuna firmo Ellersiek. Jean Borel verkis la plej uzitan germanan gramatikon („Vollstandiges buch“). Aliaj pioniroj estas: [[René de Saussure]] (Genève), [[Jakob Schmid]] ([[Berno]]), Ed. Stettler ([[Berno]]), la fratoj Stroele, (el kiuj Georges Stroele estas la talenta recenzisto de „Esperanto“). En laboristaj rondoj kaj ĉefe en [[Zuriko]] la nomo de Karl Jost restas kiel pioniro kaj kiel plej energia kontraŭulo de Ido. Inter instruistoj en germanlingva parto de S. estas [[Heinrich Fridor]] (Zuriko). Periodaĵoj. De 1902 aperas „Svisa Espero“ kun kelkfoja interrompo. Plej ofte posedaĵo - kaj sekve riskaĵo - privata, ĝi konis „luksan tempon“, kiam René de Saussure eldonis ĝin. Sur kreta papero kun koloraj bildoj, arte aranĝita laŭ la gusto de la tiama tempo, tiu ĉi periodaĵo konkludigus falsan situacion. Estis la tempo de oferemo - granda. Oni kredis, ke sufiĉas ioma puŝo kaj la venko estas proksima. Inter tiuj, kiuj oferis multan monon por la gazeto, ni citu [[Karl Jost]], kiu dum jaroj eldonis ĝin kun multa monperdo. - Sed en S. aperis alia periodaĵo, kiu en sia speco estas pruvo por ekzistebleco kaj ĝia malo, de speciala revuo. Estis la „Scienca Revuo“, lerte redaktita kaj pagita de René de Saussure. Dum sep jaroj aperis tiu ĉi revuo por fine iri en la manojn de firmo Hachette. Kaj ĉesis aperi en [[1914]] - „Esperanto“, la organo de [[UEA]] estas ankaŭ svisa produktaĵo - se ne laŭ preseja vidpunkto - almenaŭ laŭ deveno. Fondita de Paul Berthelot, Hertor Hodler akiris ĝin en 1905 kaj faris ĝin la centra organo de la praktikuloj. Ĝi estas unika periodaĵo jam pro sia migrado: presita komence en [[Francujo]], poste en Svislando, poste en [[Ĉeĥoslovakujo]], en [[Germanujo]], en [[Belgujo]], kaj fine denove en Francujo, kio ravigas la proverbon. „Oni revenas ĉiam je sia unua amo.“ Presaĵoj svisaj. La fakto, ke S. estas lingve ano de la najbaraj landoj, ne kuraĝigis la eldonistojn. Kaj sekve ne estas multaj verkoj, kiuj aperis en la lando mem. Aperis lernolibroj de svisaj aŭtoroj kaj en S.: Hopf („Anfangsründe“), Jost („Lehrbuch“), Perlet („Lehrbuch“), Schmid („Briefe“), Privat („Manuel“). Inter svisaj verkistoj E-aj Privat estas la plej konata, („Tra l' silento“, „Karlo“, „Kursa Legolibro“, „Ginevra“, „Esprimo de sentoj“, „Historio de E“, „La Vivo de Z“ k a.). Se ne aperis multaj verkoj kaj rimarkindaj, tamen S. havas la honoron esti la centro por la praktika agado, el kiu fluis la ĉefa dokumento de la movado: la „Jarlibro de la E-Movado“, kiu evoluis de simpla libreto de 24 paĝoj al dika volumo kelkcentpaĝa. Unika estas ŝlosilo de E en la 4-a, kutime forgesata lingvo de S., latinida idiomo kun etruskaj restaĵoj, parolata en Grizono. Universala Esperanto-Asocio. S., por multaj ne-svisoj idealo de intergenta kunvivado harmonia, estas denature destinita doni hejmon al la centro de la E-Movado. Tion d-ro Z mem jam antaŭvidis kaj la faktoj pravigis lin. - Fondita laŭ ideoj de ne-svisoj, UEA montras tiom da tiaj trajtoj svisaj, ke oni ne povus ja paroli pri ĝi, ne pensante al la lando de la sidloko. Estas feliĉa kuniĝo de multaj faktoroj, kiuj igis la urbon Ĝenevo centro de la movado, kiel ĝi fariĝis centro de aliaj tre gravaj movadoj internaciaj kaj fine sidejo de interŝtataj organizaĵoj, [[Ligo de Nacioj]], Int. Labora Oficejo. (Pri UEA v. apartan artikolon). E-istoj en Svislando. La jam aluditaj ecoj de S kaj la centrigo de la movado, kaŭzis, ke en S. vivas daŭre aŭ por certa tempo, alilandaj E-istoj. Multaj samideanoj alilandaj studis en S. kaj iuj konatiĝis kun E dum studado tie ĉi. La centrigo de la movado alvenigis konatajn E-istojn, kiuj por certa tempo aŭ daŭre restas tie ĉi, inter ili Renaud Richez, Andreo Cseh, Petro Stojan, Robert Kreuz k. a. Kongresoj. En S. okazis ses UK-j: la 2-a en [[Ĝenevo]], 1906, la 9-a en [[Berno]], 1913, la lasta antaŭmilita kongreso, la 17-a en [[Ĝenevo]], 1925, 1938 la lasta kongreso antaŭ la dua mondmilito kaj 1947 la unua post la dua mondmilito en Berno, kaj finfine 1979 la lasta svisa UK en [[Lucerno]]. Prezidis la duan kongreson pastro [[Friedrich SCHNEEBERGER|Schneeberger]] kaj estas fiksita dum ĝi la kreo de la Konstanta Kongresa Komitato. Oni fondis sub la impulso de generalo Sébert la Sciencan Asocion E-istan, kiu konis poste tre belan, evoluon. La naŭan kongreson prezidis konata pioniro Jakob Schmid. Ĝi estis la fino de la bataloj pri reformoj, esprimita per deklaro de fido al la Lingva Komitato. Fine la 17-an kongreson en [[Ĝenevo]], prezidis d-ro [[Edmond Privat]]. Inter la serio de kongresoj la Ĝeneva estis la plej bela kaj plej harmonia. Dum ĝi estas inaŭgurita la Somera Universitato, ideo de Privat. Fremdaj E-istoj. S., turisma kaj restada teritorio altiris ankaŭ fremdajn E-istojn, ĉu por studi, ĉu por ripozi kaj restadi pli longe. Aro inter tiuj samideanoj okupas hodiaŭ gravajn postenojn en siaj landoj kaj ĝojige estas konstati, ke ĉiuj memoras kun plezuro la tempon pasigitan en S.: Devjatnin, Evstifeieff, d-ro Ostrowski el Yalta, f-ino Sarapova el Kostroma, s-ino Umanski el Odessa, fidela anino de La Stelo en Genève, d-ro Schacht (Ĉernauti), I. H. Krestanoff, Pirdop, infanoj de d-ro Zamenhof, d-ro Emiljan Loth, Pabjanice kaj multaj aliaj. Skismo. La jena priskribo ne estus kompleta, ne menciante ion pri la skismo kaŭzita en 1907 per la apero de Ido. En S. ĝi kalkulis aron da fervoraj, por ne diri fanatikaj defendantoj. Inter la kondukantoj ni citu pastron Schneeberger, parlamenta stenografo, eks-prezidinto de la [[Svisa Esperanto-Societo]], la komerciston Anton Waltisbühl en [[Zuriko]], fine la idistan pratotipon Albert Nötzli en [[Zuriko]]. Aliaj konataj personoj, malpli inter la E-istoj sed en publika vivo estis la fratoj Wenk en [[Bazelo]], el kiuj unu revenis al E per solena deklaro okaze de la naŭa kongreso en [[Berno]]. La diskutoj kaj disputoj kun la idistoj fariĝis plej akraj en [[Zuriko]] kaj ĉefe inter du personoj: Nötzli kaj Karl Jost. Rerigardante, oni povas diri, ke la forblovon de la idisma danĝero oni dankas en germana S. al la persista, obstina kaj preskaŭ fanatika laboro de Karl Jost. Hodiaŭ la idisma movado iam konsiderinda pro la nomo de kelkaj favorantoj kaj timinda pro la batalforto de aliaj, estas komplete disblovita. GEORG AGRICOLA. | ordigo=Esperanto-movado en Svislando }}{{EdE|S}} == 2000 ĝis 2010 == En 2003 [[Svisa Esperanto-Societo]] festis en granda soleno sian 100-jariĝon. Nuntempe la Svisa Esperanto-vivo koncentriĝas en la franca parto de Svislando en [[La Chaux-de-Fonds]] ĉefe [[CDELI]] sub la gvido de [[Claude_Gacond| Claude GACOND]] (fako de la urba biblioteko ekde 1967); sed ankaŭ en la urboj [[Laŭzano]] kaj [[Ĝenevo]]. Aliflanke en alamana Svislando en [[Wil]] kie aktivas la familioj Pochanke kaj en [[Zuriko]], kie viglas [[Esperanto-Societo Zuriko]] sub la gvido de [[Dietrich Michael Weidmann]]. Mejloŝtono en 2006 estas la apero de la [[Svisa Enciklopedio]] sub la redaktado de [[Andy Künzli]] ([http://www.planlingvoj.ch/]). Kiom da esperanto-parolantoj vivas en Svislando? La nombro de aktivaj esperantistoj en Svislando estas proksimume 150, dum la nombro de Esperanto-parolantoj estas tre malfacile taksebla. En la tradiciaj kursoj de la lokaj grupoj [[CDELI]] kaj KCE jare lernas la lingvon proksimume 30 novaj personoj, multe pli signifa estas nuntempe la nombro de perretaj lernantoj - por kalkuli ilian ciferon ne ekzistas rimedo, ĝi kun certeco estas pli granda ol la nombro de tradiciaj lernantoj. La nombro de novlernantoj jare do estas inter 60 kaj 200 personoj, taksante averaĝan vivodaŭron de persono post la eklernado je 50 jaroj tio donas kvanton el inter 3000 kaj 10000 personoj, kiuj havas konon de Esperanto en Svislando. Tio estas cifero kongruanta ankaŭ kun la spertoj de enketoj kaj reagoj de legantoj, se en la gazetaro aperas artikoloj pri Esperanto. (Ekverkis supran paĝon Ernst von May (1922 - 1-a de julio 2004) estis membro de la movado en Oberuzwil) Ekde [[2006]] [[Svisa Esperanto-Societo]] estas gvidata de du kun-prezidantoj: alemana viro Dietrich Michael Weidmann kaj romanda virino [[Mireille Grosjean]]. Ekde la jaro [[2008]] grava renkontiĝo okazadas ĉiun jaron en oktobro: [[SFERO]], Svisa Familia (aŭ Feria) Renkontiĝo Esperantista. Tiu evento grupigas ĉefe la familiojn, kie denaskuloj kreskas. == 2010 ĝis 2020 == Tra tiu periodo SES estas gvidata de la samaj du kunprezidantoj: unu viro alemana kaj unu virino romanda. Svisa Esperanto-Societo organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj de Svislando: 2010 [[Wil]]. 2011: [[Lugano]]. 2012: [[Vevey]]. 2013: [[Altenrhein]]. 2014: [[Yverdon-les-Bains]]. 2015: [[Neuchâtel]]. 2016: [[Hülfegg]] in [[Toggenburg]]. 2017: [[Fribourg]]. 2018: [[Ĝenevo]]. 2019: [[Bellinzona]]. 2020: [[Zuriko]]. Plu aktivas volontula skipo en la Urba Biblioteko de La Chaux-de-Fonds en CDELI. Tie okazadas regule EO-kursoj kun nomo [[StudSabatoj]]. Ne plu aktivas JES, la junulara esperantista svislanda. Diversaj lokaj kluboj agadas. La kasta-festoj en Ĝenevo estas gravaj kaj efikaj renkontiĝoj. == 2020 ... == En 2021 Didi Weidmann forlasas la postenon de kunprezidanto. Anstataŭas lin [[Raphael Das Gupta]] el [[Rapperswil]]. En 2023 forpasas [[Claude Gacond]], la arkivisto de CDELI. Samjare la grupo en CDELI ekscias pri la bezono transporti la posedaĵojn de CDELI al nova loko: Centre d'Archives et Patrimoine, kien iros ĉiuj arkivoj de la urbo La Chaux-de-Fonds kaj de la kantono Neuchatel. SES organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj en Svislando: 2021: La Chaux-de-Fonds . 2022 [[Koiro]], ĉefurbo de la kantono [[Grizono]]. 2023: [[Bulle]]. 2024: [[Bazelo]]. 2025: [[Locarno]]. 2026: [[Konstanz]], sur germana teritorio. 2027: La Chaux-de-Fonds. En la jaro 2027 okazos la Svisaj Esperanto-Tagoj en La Chaux-de-Fonds, ĉar tiu urbo estos dum la tuta jaro la Unua Kultura [[Ĉefurbo]] de [[Svislando]]. Inter la 6-a kaj la 9-a de majo kunvenos svisoj kaj ne svisoj por malkovri la urbon kaj la regionon. La Ĝenerala Kunveno de SES okazos dum tiu evento. Diversaj lokaj kluboj aktivas: en Zuriko, Berno, [[Laŭzano]], Ĝenevo. [[SFERO]] ne plu okazadas, ĉar la infanoj kreskis kaj fariĝas plenkreskaj. Regule aperadas [[SES informas]], la organo de SES. {{Projektoj}} [[Kategorio:Esperanto-movado en Svislando| ]] mkcun36lp42v7uwyseeq8iaxzhnodcp 9367829 9367828 2026-05-06T18:41:03Z Sophie Graubert 75190 /* 2000 ĝis 2010 */ 9367829 wikitext text/x-wiki La '''Esperanto-movado en Svislando''' estas jam dokumentita ekde 1898. == Ĝis 1934 (laŭ la Enciklopedio de Esperanto == {{EDE| evento= Citaĵo el [[Enciklopedio de Esperanto - S|Enciklopedio de Esperanto]] 1934| teksto= '''[[Svislando]]'''. (Schweiz, Suisse, Svizzera), politike nomata Svisa Konfederacio, t. e. Schweizerische Eidgenossenschaft, Conféderation Suisse, Confederazione Svizzera. Ĝeneralaj informoj. Amplekso: 41,295 kv. km. Loĝantaro: 4 milionoj, el kiuj 3,6 milionoj da svisoj kaj 400,000 fremduloj. Parolataj lingvoj: [[Germana lingvo|germana]] 2,85, [[Franca lingvo|franca]] 0,84, [[Itala lingvo|itala]] 0,24, [[Romanĉa lingvo|romanĉa]] 0,043, aliaj 0.027 milionoj. Ŝtata organizo: federacia ŝtato de 23 interne memstaraj landoj ([[kantono]]j). Sendependeco rekonita en la Westfala paco [[1648]], daŭra neŭtraleco [[1815]], transformo en federacian ŝtaton en [[1848]]. Konstitucio de [[1874]] (kun multaj ŝanĝoj sinsekvaj) Reprezento: Federacia kunveno (Bundesversammlung, Assemblee fedérale) kun du ĉambroj: Nacia konsilantaro kaj Konsilantaro de la ŝtatoj. Supera aŭtoritato: Federacia konsilantaro, konsistanta el sep anoj. Tiuj sep konsilantoj plenumas la oficon de ministroj. Ĉiujare estas elektata el ili la prezidanto de la konfederacio. Popoliniciato: Nur por ŝanĝi la konstitucion kaj por nelimigitaj aŭ pli longdaŭraj ol 15 jaroj ŝtatkontraktoj. Nombro de iniciantoj: 50.000. Popola decido (referendumo): Laŭ iniciato de 30. civitanoj. La kvarlingveco (kio ne signifas, ke ĉiu sviso parolas tiujn lingvojn) kaj la geografia situacio meze de Eŭropo okcidenta igas S-n lando de trapasado de homoj kaj varoj. Bilde prezentita kiel turniĝanta plato de Eŭropo. La strukturo de la lando, altaj montoj, malvastaj valoj kreis homtipon tute apartan. Tio esprimiĝas jam en la ĉefa lingvo, la germana, parolata eĉ inter la kleraj homoj nur en la konata dialekto supergermana, la Schwytzerdütsch, kun nombro de interesaj malnovaj vortoj, ne plu uzataj en la altgermana. Tradiciema, liberecema, iafoje obstina, miksita kun sobre praktika sento, jen proksimume svisaj trajtoj. Influita multe de la franclingva (romanda) parto, tiu ĉi mozaiko kompletiĝas per kritikemo kaj forte esprimita individualismo. Tiu ĉi lasta kvalito manifestiĝas en ĵaluza defendo de rajtoj, ĉu de propra landeto (kantono) ĉu de individua rajto civitana. Tion mokemuloj nomas kelkfoje „kantona spirito“ (Kantönlisgeist). E en Svislando. Unua provo ekplanti E-n en la ŝtonan teron de S. estas parolado de A. P. Dubois, dir. de Komerca Lernejo en Le Locle, 1898 (frato de la fondinto de l' plej malnova E-grupo svisa, „La Stelo“ en Genève, H. Dubois. Laŭ la presitaj dokumentoj estis broŝuro germanlingva, eldonita de Th. Hopt (represo el svisgermana gazeto en Thun), kiun oni povus nomi la ekmarŝo de la movado. Jaro 1903. Tiam jam aperis multobligita periodaĵo „Svisa Espero“, kiu informas pri la Svisa E-Societo fondita en [[1902]]. [[SES]] estas laŭ aĝo la dua nacia societo E-ista post la franca, la unua, fondita en [[1898]]. Pioniroj. La speciala karaktero de la lando ne allasis fondon de granda movado. Skeptikaj en iu grado, la svisoj ne tre facile aliĝas al modernaj movadoj kaj estas fakte nur en la kelkaj gravaj urboj, kie ekfloris tio, kion nomi esperantista vivo ni kutimas. Gravan moralan subtenon ricevis la ideo int. lingvo kaj de E per la apogo de eminenta filozofo [[Ernest Naville]] (ĝenevano), membro de la „Institut de France“. Estis li, kiu en „Bibliothèque Universelle“ ([[1900]]) verkis artikolon tre favoran pri E, kiun poste prezentis generalo Sébert, al la Akademio de Sciencoj. Naville je pluraj okazoj montris sian favoron al E kaj precipe kuraĝigis pioniron de nia movado Edmon Privat gimnaziano fervorplena. Nomoj, kiuj distingiĝis en la movado, estas du nedisigeble ligitaj: [[Edmond Privat]] kaj [[Hector Hodler]]. En la unua tempo de E en S., ni vidas aperi nomojn de E. Failletaz (unua prez. de SES), de profesoro Hug (Fribourg), de [[Th. Renard]] ([[Genève]]), en kies domo loĝis D-ro Z, de S. Feierabend ([[Berno]]). Nomo preskaŭ forgesita estas tiu de [[jean BOREL|Jean Borel]] (Vaumarcus), kiu estas la fondinto la E-eldonejo en Berlino (Moller & Borel) nuna firmo Ellersiek. Jean Borel verkis la plej uzitan germanan gramatikon („Vollstandiges buch“). Aliaj pioniroj estas: [[René de Saussure]] (Genève), [[Jakob Schmid]] ([[Berno]]), Ed. Stettler ([[Berno]]), la fratoj Stroele, (el kiuj Georges Stroele estas la talenta recenzisto de „Esperanto“). En laboristaj rondoj kaj ĉefe en [[Zuriko]] la nomo de Karl Jost restas kiel pioniro kaj kiel plej energia kontraŭulo de Ido. Inter instruistoj en germanlingva parto de S. estas [[Heinrich Fridor]] (Zuriko). Periodaĵoj. De 1902 aperas „Svisa Espero“ kun kelkfoja interrompo. Plej ofte posedaĵo - kaj sekve riskaĵo - privata, ĝi konis „luksan tempon“, kiam René de Saussure eldonis ĝin. Sur kreta papero kun koloraj bildoj, arte aranĝita laŭ la gusto de la tiama tempo, tiu ĉi periodaĵo konkludigus falsan situacion. Estis la tempo de oferemo - granda. Oni kredis, ke sufiĉas ioma puŝo kaj la venko estas proksima. Inter tiuj, kiuj oferis multan monon por la gazeto, ni citu [[Karl Jost]], kiu dum jaroj eldonis ĝin kun multa monperdo. - Sed en S. aperis alia periodaĵo, kiu en sia speco estas pruvo por ekzistebleco kaj ĝia malo, de speciala revuo. Estis la „Scienca Revuo“, lerte redaktita kaj pagita de René de Saussure. Dum sep jaroj aperis tiu ĉi revuo por fine iri en la manojn de firmo Hachette. Kaj ĉesis aperi en [[1914]] - „Esperanto“, la organo de [[UEA]] estas ankaŭ svisa produktaĵo - se ne laŭ preseja vidpunkto - almenaŭ laŭ deveno. Fondita de Paul Berthelot, Hertor Hodler akiris ĝin en 1905 kaj faris ĝin la centra organo de la praktikuloj. Ĝi estas unika periodaĵo jam pro sia migrado: presita komence en [[Francujo]], poste en Svislando, poste en [[Ĉeĥoslovakujo]], en [[Germanujo]], en [[Belgujo]], kaj fine denove en Francujo, kio ravigas la proverbon. „Oni revenas ĉiam je sia unua amo.“ Presaĵoj svisaj. La fakto, ke S. estas lingve ano de la najbaraj landoj, ne kuraĝigis la eldonistojn. Kaj sekve ne estas multaj verkoj, kiuj aperis en la lando mem. Aperis lernolibroj de svisaj aŭtoroj kaj en S.: Hopf („Anfangsründe“), Jost („Lehrbuch“), Perlet („Lehrbuch“), Schmid („Briefe“), Privat („Manuel“). Inter svisaj verkistoj E-aj Privat estas la plej konata, („Tra l' silento“, „Karlo“, „Kursa Legolibro“, „Ginevra“, „Esprimo de sentoj“, „Historio de E“, „La Vivo de Z“ k a.). Se ne aperis multaj verkoj kaj rimarkindaj, tamen S. havas la honoron esti la centro por la praktika agado, el kiu fluis la ĉefa dokumento de la movado: la „Jarlibro de la E-Movado“, kiu evoluis de simpla libreto de 24 paĝoj al dika volumo kelkcentpaĝa. Unika estas ŝlosilo de E en la 4-a, kutime forgesata lingvo de S., latinida idiomo kun etruskaj restaĵoj, parolata en Grizono. Universala Esperanto-Asocio. S., por multaj ne-svisoj idealo de intergenta kunvivado harmonia, estas denature destinita doni hejmon al la centro de la E-Movado. Tion d-ro Z mem jam antaŭvidis kaj la faktoj pravigis lin. - Fondita laŭ ideoj de ne-svisoj, UEA montras tiom da tiaj trajtoj svisaj, ke oni ne povus ja paroli pri ĝi, ne pensante al la lando de la sidloko. Estas feliĉa kuniĝo de multaj faktoroj, kiuj igis la urbon Ĝenevo centro de la movado, kiel ĝi fariĝis centro de aliaj tre gravaj movadoj internaciaj kaj fine sidejo de interŝtataj organizaĵoj, [[Ligo de Nacioj]], Int. Labora Oficejo. (Pri UEA v. apartan artikolon). E-istoj en Svislando. La jam aluditaj ecoj de S kaj la centrigo de la movado, kaŭzis, ke en S. vivas daŭre aŭ por certa tempo, alilandaj E-istoj. Multaj samideanoj alilandaj studis en S. kaj iuj konatiĝis kun E dum studado tie ĉi. La centrigo de la movado alvenigis konatajn E-istojn, kiuj por certa tempo aŭ daŭre restas tie ĉi, inter ili Renaud Richez, Andreo Cseh, Petro Stojan, Robert Kreuz k. a. Kongresoj. En S. okazis ses UK-j: la 2-a en [[Ĝenevo]], 1906, la 9-a en [[Berno]], 1913, la lasta antaŭmilita kongreso, la 17-a en [[Ĝenevo]], 1925, 1938 la lasta kongreso antaŭ la dua mondmilito kaj 1947 la unua post la dua mondmilito en Berno, kaj finfine 1979 la lasta svisa UK en [[Lucerno]]. Prezidis la duan kongreson pastro [[Friedrich SCHNEEBERGER|Schneeberger]] kaj estas fiksita dum ĝi la kreo de la Konstanta Kongresa Komitato. Oni fondis sub la impulso de generalo Sébert la Sciencan Asocion E-istan, kiu konis poste tre belan, evoluon. La naŭan kongreson prezidis konata pioniro Jakob Schmid. Ĝi estis la fino de la bataloj pri reformoj, esprimita per deklaro de fido al la Lingva Komitato. Fine la 17-an kongreson en [[Ĝenevo]], prezidis d-ro [[Edmond Privat]]. Inter la serio de kongresoj la Ĝeneva estis la plej bela kaj plej harmonia. Dum ĝi estas inaŭgurita la Somera Universitato, ideo de Privat. Fremdaj E-istoj. S., turisma kaj restada teritorio altiris ankaŭ fremdajn E-istojn, ĉu por studi, ĉu por ripozi kaj restadi pli longe. Aro inter tiuj samideanoj okupas hodiaŭ gravajn postenojn en siaj landoj kaj ĝojige estas konstati, ke ĉiuj memoras kun plezuro la tempon pasigitan en S.: Devjatnin, Evstifeieff, d-ro Ostrowski el Yalta, f-ino Sarapova el Kostroma, s-ino Umanski el Odessa, fidela anino de La Stelo en Genève, d-ro Schacht (Ĉernauti), I. H. Krestanoff, Pirdop, infanoj de d-ro Zamenhof, d-ro Emiljan Loth, Pabjanice kaj multaj aliaj. Skismo. La jena priskribo ne estus kompleta, ne menciante ion pri la skismo kaŭzita en 1907 per la apero de Ido. En S. ĝi kalkulis aron da fervoraj, por ne diri fanatikaj defendantoj. Inter la kondukantoj ni citu pastron Schneeberger, parlamenta stenografo, eks-prezidinto de la [[Svisa Esperanto-Societo]], la komerciston Anton Waltisbühl en [[Zuriko]], fine la idistan pratotipon Albert Nötzli en [[Zuriko]]. Aliaj konataj personoj, malpli inter la E-istoj sed en publika vivo estis la fratoj Wenk en [[Bazelo]], el kiuj unu revenis al E per solena deklaro okaze de la naŭa kongreso en [[Berno]]. La diskutoj kaj disputoj kun la idistoj fariĝis plej akraj en [[Zuriko]] kaj ĉefe inter du personoj: Nötzli kaj Karl Jost. Rerigardante, oni povas diri, ke la forblovon de la idisma danĝero oni dankas en germana S. al la persista, obstina kaj preskaŭ fanatika laboro de Karl Jost. Hodiaŭ la idisma movado iam konsiderinda pro la nomo de kelkaj favorantoj kaj timinda pro la batalforto de aliaj, estas komplete disblovita. GEORG AGRICOLA. | ordigo=Esperanto-movado en Svislando }}{{EdE|S}} == 2000 ĝis 2010 == En 2003 [[Svisa Esperanto-Societo]] (SES) festis en granda soleno sian 100-jariĝon. Nuntempe la Svisa Esperanto-vivo koncentriĝas en la franca parto de Svislando en [[La Chaux-de-Fonds]] ĉefe [[CDELI]] sub la gvido de [[Claude_Gacond| Claude GACOND]] (fako de la urba biblioteko ekde 1967); sed ankaŭ en la urboj [[Laŭzano]] kaj [[Ĝenevo]]. Aliflanke en alamana Svislando en [[Wil]] kie aktivas la familioj Pochanke kaj en [[Zuriko]], kie viglas [[Esperanto-Societo Zuriko]] sub la gvido de [[Dietrich Michael Weidmann]]. Mejloŝtono en 2006 estas la apero de la [[Svisa Enciklopedio]] sub la redaktado de [[Andy Künzli]] ([http://www.planlingvoj.ch/]). Kiom da esperanto-parolantoj vivas en Svislando? La nombro de aktivaj esperantistoj en Svislando estas proksimume 150, dum la nombro de Esperanto-parolantoj estas tre malfacile taksebla. En la tradiciaj kursoj de la lokaj grupoj [[CDELI]] kaj KCE jare lernas la lingvon proksimume 30 novaj personoj, multe pli signifa estas nuntempe la nombro de perretaj lernantoj - por kalkuli ilian ciferon ne ekzistas rimedo, ĝi kun certeco estas pli granda ol la nombro de tradiciaj lernantoj. La nombro de novlernantoj jare do estas inter 60 kaj 200 personoj, taksante averaĝan vivodaŭron de persono post la eklernado je 50 jaroj tio donas kvanton el inter 3000 kaj 10000 personoj, kiuj havas konon de Esperanto en Svislando. Tio estas cifero kongruanta ankaŭ kun la spertoj de enketoj kaj reagoj de legantoj, se en la gazetaro aperas artikoloj pri Esperanto. (Ekverkis supran paĝon Ernst von May (1922 - 1-a de julio 2004) estis membro de la movado en Oberuzwil) Ekde [[2006]] [[Svisa Esperanto-Societo]] estas gvidata de du kun-prezidantoj: alemana viro Dietrich Michael Weidmann kaj romanda virino [[Mireille Grosjean]]. Ekde la jaro [[2008]] grava renkontiĝo okazadas ĉiun jaron en oktobro: [[SFERO]], Svisa Familia (aŭ Feria) Renkontiĝo Esperantista. Tiu evento grupigas ĉefe la familiojn, kie denaskuloj kreskas. == 2010 ĝis 2020 == Tra tiu periodo SES estas gvidata de la samaj du kunprezidantoj: unu viro alemana kaj unu virino romanda. Svisa Esperanto-Societo organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj de Svislando: 2010 [[Wil]]. 2011: [[Lugano]]. 2012: [[Vevey]]. 2013: [[Altenrhein]]. 2014: [[Yverdon-les-Bains]]. 2015: [[Neuchâtel]]. 2016: [[Hülfegg]] in [[Toggenburg]]. 2017: [[Fribourg]]. 2018: [[Ĝenevo]]. 2019: [[Bellinzona]]. 2020: [[Zuriko]]. Plu aktivas volontula skipo en la Urba Biblioteko de La Chaux-de-Fonds en CDELI. Tie okazadas regule EO-kursoj kun nomo [[StudSabatoj]]. Ne plu aktivas JES, la junulara esperantista svislanda. Diversaj lokaj kluboj agadas. La kasta-festoj en Ĝenevo estas gravaj kaj efikaj renkontiĝoj. == 2020 ... == En 2021 Didi Weidmann forlasas la postenon de kunprezidanto. Anstataŭas lin [[Raphael Das Gupta]] el [[Rapperswil]]. En 2023 forpasas [[Claude Gacond]], la arkivisto de CDELI. Samjare la grupo en CDELI ekscias pri la bezono transporti la posedaĵojn de CDELI al nova loko: Centre d'Archives et Patrimoine, kien iros ĉiuj arkivoj de la urbo La Chaux-de-Fonds kaj de la kantono Neuchatel. SES organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj en Svislando: 2021: La Chaux-de-Fonds . 2022 [[Koiro]], ĉefurbo de la kantono [[Grizono]]. 2023: [[Bulle]]. 2024: [[Bazelo]]. 2025: [[Locarno]]. 2026: [[Konstanz]], sur germana teritorio. 2027: La Chaux-de-Fonds. En la jaro 2027 okazos la Svisaj Esperanto-Tagoj en La Chaux-de-Fonds, ĉar tiu urbo estos dum la tuta jaro la Unua Kultura [[Ĉefurbo]] de [[Svislando]]. Inter la 6-a kaj la 9-a de majo kunvenos svisoj kaj ne svisoj por malkovri la urbon kaj la regionon. La Ĝenerala Kunveno de SES okazos dum tiu evento. Diversaj lokaj kluboj aktivas: en Zuriko, Berno, [[Laŭzano]], Ĝenevo. [[SFERO]] ne plu okazadas, ĉar la infanoj kreskis kaj fariĝas plenkreskaj. Regule aperadas [[SES informas]], la organo de SES. {{Projektoj}} [[Kategorio:Esperanto-movado en Svislando| ]] 2qom3ik5scalu94dqem1uwu1y8dfgb1 9367830 9367829 2026-05-06T18:41:49Z Sophie Graubert 75190 /* 2010 ĝis 2020 */ 9367830 wikitext text/x-wiki La '''Esperanto-movado en Svislando''' estas jam dokumentita ekde 1898. == Ĝis 1934 (laŭ la Enciklopedio de Esperanto == {{EDE| evento= Citaĵo el [[Enciklopedio de Esperanto - S|Enciklopedio de Esperanto]] 1934| teksto= '''[[Svislando]]'''. (Schweiz, Suisse, Svizzera), politike nomata Svisa Konfederacio, t. e. Schweizerische Eidgenossenschaft, Conféderation Suisse, Confederazione Svizzera. Ĝeneralaj informoj. Amplekso: 41,295 kv. km. Loĝantaro: 4 milionoj, el kiuj 3,6 milionoj da svisoj kaj 400,000 fremduloj. Parolataj lingvoj: [[Germana lingvo|germana]] 2,85, [[Franca lingvo|franca]] 0,84, [[Itala lingvo|itala]] 0,24, [[Romanĉa lingvo|romanĉa]] 0,043, aliaj 0.027 milionoj. Ŝtata organizo: federacia ŝtato de 23 interne memstaraj landoj ([[kantono]]j). Sendependeco rekonita en la Westfala paco [[1648]], daŭra neŭtraleco [[1815]], transformo en federacian ŝtaton en [[1848]]. Konstitucio de [[1874]] (kun multaj ŝanĝoj sinsekvaj) Reprezento: Federacia kunveno (Bundesversammlung, Assemblee fedérale) kun du ĉambroj: Nacia konsilantaro kaj Konsilantaro de la ŝtatoj. Supera aŭtoritato: Federacia konsilantaro, konsistanta el sep anoj. Tiuj sep konsilantoj plenumas la oficon de ministroj. Ĉiujare estas elektata el ili la prezidanto de la konfederacio. Popoliniciato: Nur por ŝanĝi la konstitucion kaj por nelimigitaj aŭ pli longdaŭraj ol 15 jaroj ŝtatkontraktoj. Nombro de iniciantoj: 50.000. Popola decido (referendumo): Laŭ iniciato de 30. civitanoj. La kvarlingveco (kio ne signifas, ke ĉiu sviso parolas tiujn lingvojn) kaj la geografia situacio meze de Eŭropo okcidenta igas S-n lando de trapasado de homoj kaj varoj. Bilde prezentita kiel turniĝanta plato de Eŭropo. La strukturo de la lando, altaj montoj, malvastaj valoj kreis homtipon tute apartan. Tio esprimiĝas jam en la ĉefa lingvo, la germana, parolata eĉ inter la kleraj homoj nur en la konata dialekto supergermana, la Schwytzerdütsch, kun nombro de interesaj malnovaj vortoj, ne plu uzataj en la altgermana. Tradiciema, liberecema, iafoje obstina, miksita kun sobre praktika sento, jen proksimume svisaj trajtoj. Influita multe de la franclingva (romanda) parto, tiu ĉi mozaiko kompletiĝas per kritikemo kaj forte esprimita individualismo. Tiu ĉi lasta kvalito manifestiĝas en ĵaluza defendo de rajtoj, ĉu de propra landeto (kantono) ĉu de individua rajto civitana. Tion mokemuloj nomas kelkfoje „kantona spirito“ (Kantönlisgeist). E en Svislando. Unua provo ekplanti E-n en la ŝtonan teron de S. estas parolado de A. P. Dubois, dir. de Komerca Lernejo en Le Locle, 1898 (frato de la fondinto de l' plej malnova E-grupo svisa, „La Stelo“ en Genève, H. Dubois. Laŭ la presitaj dokumentoj estis broŝuro germanlingva, eldonita de Th. Hopt (represo el svisgermana gazeto en Thun), kiun oni povus nomi la ekmarŝo de la movado. Jaro 1903. Tiam jam aperis multobligita periodaĵo „Svisa Espero“, kiu informas pri la Svisa E-Societo fondita en [[1902]]. [[SES]] estas laŭ aĝo la dua nacia societo E-ista post la franca, la unua, fondita en [[1898]]. Pioniroj. La speciala karaktero de la lando ne allasis fondon de granda movado. Skeptikaj en iu grado, la svisoj ne tre facile aliĝas al modernaj movadoj kaj estas fakte nur en la kelkaj gravaj urboj, kie ekfloris tio, kion nomi esperantista vivo ni kutimas. Gravan moralan subtenon ricevis la ideo int. lingvo kaj de E per la apogo de eminenta filozofo [[Ernest Naville]] (ĝenevano), membro de la „Institut de France“. Estis li, kiu en „Bibliothèque Universelle“ ([[1900]]) verkis artikolon tre favoran pri E, kiun poste prezentis generalo Sébert, al la Akademio de Sciencoj. Naville je pluraj okazoj montris sian favoron al E kaj precipe kuraĝigis pioniron de nia movado Edmon Privat gimnaziano fervorplena. Nomoj, kiuj distingiĝis en la movado, estas du nedisigeble ligitaj: [[Edmond Privat]] kaj [[Hector Hodler]]. En la unua tempo de E en S., ni vidas aperi nomojn de E. Failletaz (unua prez. de SES), de profesoro Hug (Fribourg), de [[Th. Renard]] ([[Genève]]), en kies domo loĝis D-ro Z, de S. Feierabend ([[Berno]]). Nomo preskaŭ forgesita estas tiu de [[jean BOREL|Jean Borel]] (Vaumarcus), kiu estas la fondinto la E-eldonejo en Berlino (Moller & Borel) nuna firmo Ellersiek. Jean Borel verkis la plej uzitan germanan gramatikon („Vollstandiges buch“). Aliaj pioniroj estas: [[René de Saussure]] (Genève), [[Jakob Schmid]] ([[Berno]]), Ed. Stettler ([[Berno]]), la fratoj Stroele, (el kiuj Georges Stroele estas la talenta recenzisto de „Esperanto“). En laboristaj rondoj kaj ĉefe en [[Zuriko]] la nomo de Karl Jost restas kiel pioniro kaj kiel plej energia kontraŭulo de Ido. Inter instruistoj en germanlingva parto de S. estas [[Heinrich Fridor]] (Zuriko). Periodaĵoj. De 1902 aperas „Svisa Espero“ kun kelkfoja interrompo. Plej ofte posedaĵo - kaj sekve riskaĵo - privata, ĝi konis „luksan tempon“, kiam René de Saussure eldonis ĝin. Sur kreta papero kun koloraj bildoj, arte aranĝita laŭ la gusto de la tiama tempo, tiu ĉi periodaĵo konkludigus falsan situacion. Estis la tempo de oferemo - granda. Oni kredis, ke sufiĉas ioma puŝo kaj la venko estas proksima. Inter tiuj, kiuj oferis multan monon por la gazeto, ni citu [[Karl Jost]], kiu dum jaroj eldonis ĝin kun multa monperdo. - Sed en S. aperis alia periodaĵo, kiu en sia speco estas pruvo por ekzistebleco kaj ĝia malo, de speciala revuo. Estis la „Scienca Revuo“, lerte redaktita kaj pagita de René de Saussure. Dum sep jaroj aperis tiu ĉi revuo por fine iri en la manojn de firmo Hachette. Kaj ĉesis aperi en [[1914]] - „Esperanto“, la organo de [[UEA]] estas ankaŭ svisa produktaĵo - se ne laŭ preseja vidpunkto - almenaŭ laŭ deveno. Fondita de Paul Berthelot, Hertor Hodler akiris ĝin en 1905 kaj faris ĝin la centra organo de la praktikuloj. Ĝi estas unika periodaĵo jam pro sia migrado: presita komence en [[Francujo]], poste en Svislando, poste en [[Ĉeĥoslovakujo]], en [[Germanujo]], en [[Belgujo]], kaj fine denove en Francujo, kio ravigas la proverbon. „Oni revenas ĉiam je sia unua amo.“ Presaĵoj svisaj. La fakto, ke S. estas lingve ano de la najbaraj landoj, ne kuraĝigis la eldonistojn. Kaj sekve ne estas multaj verkoj, kiuj aperis en la lando mem. Aperis lernolibroj de svisaj aŭtoroj kaj en S.: Hopf („Anfangsründe“), Jost („Lehrbuch“), Perlet („Lehrbuch“), Schmid („Briefe“), Privat („Manuel“). Inter svisaj verkistoj E-aj Privat estas la plej konata, („Tra l' silento“, „Karlo“, „Kursa Legolibro“, „Ginevra“, „Esprimo de sentoj“, „Historio de E“, „La Vivo de Z“ k a.). Se ne aperis multaj verkoj kaj rimarkindaj, tamen S. havas la honoron esti la centro por la praktika agado, el kiu fluis la ĉefa dokumento de la movado: la „Jarlibro de la E-Movado“, kiu evoluis de simpla libreto de 24 paĝoj al dika volumo kelkcentpaĝa. Unika estas ŝlosilo de E en la 4-a, kutime forgesata lingvo de S., latinida idiomo kun etruskaj restaĵoj, parolata en Grizono. Universala Esperanto-Asocio. S., por multaj ne-svisoj idealo de intergenta kunvivado harmonia, estas denature destinita doni hejmon al la centro de la E-Movado. Tion d-ro Z mem jam antaŭvidis kaj la faktoj pravigis lin. - Fondita laŭ ideoj de ne-svisoj, UEA montras tiom da tiaj trajtoj svisaj, ke oni ne povus ja paroli pri ĝi, ne pensante al la lando de la sidloko. Estas feliĉa kuniĝo de multaj faktoroj, kiuj igis la urbon Ĝenevo centro de la movado, kiel ĝi fariĝis centro de aliaj tre gravaj movadoj internaciaj kaj fine sidejo de interŝtataj organizaĵoj, [[Ligo de Nacioj]], Int. Labora Oficejo. (Pri UEA v. apartan artikolon). E-istoj en Svislando. La jam aluditaj ecoj de S kaj la centrigo de la movado, kaŭzis, ke en S. vivas daŭre aŭ por certa tempo, alilandaj E-istoj. Multaj samideanoj alilandaj studis en S. kaj iuj konatiĝis kun E dum studado tie ĉi. La centrigo de la movado alvenigis konatajn E-istojn, kiuj por certa tempo aŭ daŭre restas tie ĉi, inter ili Renaud Richez, Andreo Cseh, Petro Stojan, Robert Kreuz k. a. Kongresoj. En S. okazis ses UK-j: la 2-a en [[Ĝenevo]], 1906, la 9-a en [[Berno]], 1913, la lasta antaŭmilita kongreso, la 17-a en [[Ĝenevo]], 1925, 1938 la lasta kongreso antaŭ la dua mondmilito kaj 1947 la unua post la dua mondmilito en Berno, kaj finfine 1979 la lasta svisa UK en [[Lucerno]]. Prezidis la duan kongreson pastro [[Friedrich SCHNEEBERGER|Schneeberger]] kaj estas fiksita dum ĝi la kreo de la Konstanta Kongresa Komitato. Oni fondis sub la impulso de generalo Sébert la Sciencan Asocion E-istan, kiu konis poste tre belan, evoluon. La naŭan kongreson prezidis konata pioniro Jakob Schmid. Ĝi estis la fino de la bataloj pri reformoj, esprimita per deklaro de fido al la Lingva Komitato. Fine la 17-an kongreson en [[Ĝenevo]], prezidis d-ro [[Edmond Privat]]. Inter la serio de kongresoj la Ĝeneva estis la plej bela kaj plej harmonia. Dum ĝi estas inaŭgurita la Somera Universitato, ideo de Privat. Fremdaj E-istoj. S., turisma kaj restada teritorio altiris ankaŭ fremdajn E-istojn, ĉu por studi, ĉu por ripozi kaj restadi pli longe. Aro inter tiuj samideanoj okupas hodiaŭ gravajn postenojn en siaj landoj kaj ĝojige estas konstati, ke ĉiuj memoras kun plezuro la tempon pasigitan en S.: Devjatnin, Evstifeieff, d-ro Ostrowski el Yalta, f-ino Sarapova el Kostroma, s-ino Umanski el Odessa, fidela anino de La Stelo en Genève, d-ro Schacht (Ĉernauti), I. H. Krestanoff, Pirdop, infanoj de d-ro Zamenhof, d-ro Emiljan Loth, Pabjanice kaj multaj aliaj. Skismo. La jena priskribo ne estus kompleta, ne menciante ion pri la skismo kaŭzita en 1907 per la apero de Ido. En S. ĝi kalkulis aron da fervoraj, por ne diri fanatikaj defendantoj. Inter la kondukantoj ni citu pastron Schneeberger, parlamenta stenografo, eks-prezidinto de la [[Svisa Esperanto-Societo]], la komerciston Anton Waltisbühl en [[Zuriko]], fine la idistan pratotipon Albert Nötzli en [[Zuriko]]. Aliaj konataj personoj, malpli inter la E-istoj sed en publika vivo estis la fratoj Wenk en [[Bazelo]], el kiuj unu revenis al E per solena deklaro okaze de la naŭa kongreso en [[Berno]]. La diskutoj kaj disputoj kun la idistoj fariĝis plej akraj en [[Zuriko]] kaj ĉefe inter du personoj: Nötzli kaj Karl Jost. Rerigardante, oni povas diri, ke la forblovon de la idisma danĝero oni dankas en germana S. al la persista, obstina kaj preskaŭ fanatika laboro de Karl Jost. Hodiaŭ la idisma movado iam konsiderinda pro la nomo de kelkaj favorantoj kaj timinda pro la batalforto de aliaj, estas komplete disblovita. GEORG AGRICOLA. | ordigo=Esperanto-movado en Svislando }}{{EdE|S}} == 2000 ĝis 2010 == En 2003 [[Svisa Esperanto-Societo]] (SES) festis en granda soleno sian 100-jariĝon. Nuntempe la Svisa Esperanto-vivo koncentriĝas en la franca parto de Svislando en [[La Chaux-de-Fonds]] ĉefe [[CDELI]] sub la gvido de [[Claude_Gacond| Claude GACOND]] (fako de la urba biblioteko ekde 1967); sed ankaŭ en la urboj [[Laŭzano]] kaj [[Ĝenevo]]. Aliflanke en alamana Svislando en [[Wil]] kie aktivas la familioj Pochanke kaj en [[Zuriko]], kie viglas [[Esperanto-Societo Zuriko]] sub la gvido de [[Dietrich Michael Weidmann]]. Mejloŝtono en 2006 estas la apero de la [[Svisa Enciklopedio]] sub la redaktado de [[Andy Künzli]] ([http://www.planlingvoj.ch/]). Kiom da esperanto-parolantoj vivas en Svislando? La nombro de aktivaj esperantistoj en Svislando estas proksimume 150, dum la nombro de Esperanto-parolantoj estas tre malfacile taksebla. En la tradiciaj kursoj de la lokaj grupoj [[CDELI]] kaj KCE jare lernas la lingvon proksimume 30 novaj personoj, multe pli signifa estas nuntempe la nombro de perretaj lernantoj - por kalkuli ilian ciferon ne ekzistas rimedo, ĝi kun certeco estas pli granda ol la nombro de tradiciaj lernantoj. La nombro de novlernantoj jare do estas inter 60 kaj 200 personoj, taksante averaĝan vivodaŭron de persono post la eklernado je 50 jaroj tio donas kvanton el inter 3000 kaj 10000 personoj, kiuj havas konon de Esperanto en Svislando. Tio estas cifero kongruanta ankaŭ kun la spertoj de enketoj kaj reagoj de legantoj, se en la gazetaro aperas artikoloj pri Esperanto. (Ekverkis supran paĝon Ernst von May (1922 - 1-a de julio 2004) estis membro de la movado en Oberuzwil) Ekde [[2006]] [[Svisa Esperanto-Societo]] estas gvidata de du kun-prezidantoj: alemana viro Dietrich Michael Weidmann kaj romanda virino [[Mireille Grosjean]]. Ekde la jaro [[2008]] grava renkontiĝo okazadas ĉiun jaron en oktobro: [[SFERO]], Svisa Familia (aŭ Feria) Renkontiĝo Esperantista. Tiu evento grupigas ĉefe la familiojn, kie denaskuloj kreskas. == 2010 ĝis 2020 == Tra tiu periodo SES estas gvidata de la samaj du kunprezidantoj: unu viro alemana kaj unu virino romanda. Svisa Esperanto-Societo organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj de Svislando: 2010 [[Wil]]. 2011: [[Lugano]]. 2012: [[Vevey]]. 2013: [[Altenrhein]]. 2014: [[Yverdon-les-Bains]]. 2015: [[Neuchâtel]]. 2016: [[Hülfegg]] in [[Toggenburg]]. 2017: [[Fribourg]]. 2018: [[Ĝenevo]]. 2019: [[Bellinzona]]. 2020: [[Zuriko]]. Plu aktivas volontula skipo en la Urba Biblioteko de La Chaux-de-Fonds en [[CDELI]]. Tie okazadas regule EO-kursoj kun nomo [[StudSabatoj]]. Ne plu aktivas [[JES]], la junulara esperantista svislanda. Diversaj lokaj kluboj agadas. La kasta-festoj en Ĝenevo estas gravaj kaj efikaj renkontiĝoj. == 2020 ... == En 2021 Didi Weidmann forlasas la postenon de kunprezidanto. Anstataŭas lin [[Raphael Das Gupta]] el [[Rapperswil]]. En 2023 forpasas [[Claude Gacond]], la arkivisto de CDELI. Samjare la grupo en CDELI ekscias pri la bezono transporti la posedaĵojn de CDELI al nova loko: Centre d'Archives et Patrimoine, kien iros ĉiuj arkivoj de la urbo La Chaux-de-Fonds kaj de la kantono Neuchatel. SES organizis sian jarkunvenon en diversaj lokoj en Svislando: 2021: La Chaux-de-Fonds . 2022 [[Koiro]], ĉefurbo de la kantono [[Grizono]]. 2023: [[Bulle]]. 2024: [[Bazelo]]. 2025: [[Locarno]]. 2026: [[Konstanz]], sur germana teritorio. 2027: La Chaux-de-Fonds. En la jaro 2027 okazos la Svisaj Esperanto-Tagoj en La Chaux-de-Fonds, ĉar tiu urbo estos dum la tuta jaro la Unua Kultura [[Ĉefurbo]] de [[Svislando]]. Inter la 6-a kaj la 9-a de majo kunvenos svisoj kaj ne svisoj por malkovri la urbon kaj la regionon. La Ĝenerala Kunveno de SES okazos dum tiu evento. Diversaj lokaj kluboj aktivas: en Zuriko, Berno, [[Laŭzano]], Ĝenevo. [[SFERO]] ne plu okazadas, ĉar la infanoj kreskis kaj fariĝas plenkreskaj. Regule aperadas [[SES informas]], la organo de SES. {{Projektoj}} [[Kategorio:Esperanto-movado en Svislando| ]] 4ezcuqh8y4euwd70fg8ezs7a34rw4kp 0 29343 9367808 9367323 2026-05-06T18:01:28Z HaleBopp 52251 Kompletigo, konstruanta 9367808 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Tiranedoj |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Eastern Kingbird (34190350870).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = La [[eosta tirano]] (''Tyrannus tyrannus'') |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = '''Tyrannidae''' - '''tiranedoj''' |familio aŭtoritato = [[Vigors, NA]], 1825 |specioj de subdivizio = Genroj |subdivizio2 = 104 genroj, vidu tekston. |mapo de vivoteritorioj = Tyrannen.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#FF0000|Natura arealo de tiranedoj}} </div> |vikispecio = |komunejo = }} La '''tiranedoj'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (Tyrannidae) estas [[familio (biologio)|familio]] el la [[ordo (biologio)|ordo]] de [[paseroformaj birdoj]]. Laŭ la nuna sistematiko<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 21-an de mar. 2026.</ref>, ĝi estas la [[birdoj|birda]] familio kiu enhavas la plej grandan nombron da specioj, kun 441 [[specio]]j en 104 [[Genro (biologio)|genro]]j. La [[tipa genro]] de tiu familio estas ''[[Tyrannus]]'', esperantigita "tirano", sed [[komunlingve]] plej multaj tiranedoj estas nomataj "'''[[tiranoj]]'''"<ref name="OT"/>. La tiranedoj troviĝas nur sur la [[Amerika kontinento]]. Ili ege varias je grando, formo kaj koloro de [[plumaro]]. Pluraj specioj aspekte kaj ekologie similas al [[muŝkaptuledoj]], kvankam ne estas proksime parencaj al ili. Kiel ĉiuj aliaj anoj de la [[subordo]] [[Tyranni]], tiranedoj havas pli simplajn kaj mallongajn [[birdokanto|kantojn]] ol aliaj [[kantobirdoj]]<ref name="HBW9">del Hoyo, J. Elliott, A. & Christie, D. (editors). (2004) ''Handbook of the Birds of the World. Volume 9: Cotingas to Pipits and Wagtails''. Lynx Edicions. {{ISBN|84-87334-69-5}}</ref>. Antaŭe tiu ĉi familio estis eĉ pli granda ol nun; iujn speciojn oni movis de Tyrannidae al [[Tityridae]]. En [[1990]] oni proponis sistematikon, laŭ kiu la genroj ''[[Mionectes]]'', ''[[Leptopogon]]'', ''[[Pseudotriccus]]'', ''[[Poecilotriccus]]'', ''[[Taenotriccus]]'', ''[[Hemitriccus]]'', ''[[Todirostrum]]'' kaj ''[[Corythopis]]'' estas disigitaj en aparta familio Pipromorphidae<ref name=rheindt2008>{{cite journal | last1=Rheindt | first1=F.E. | last2=Norman | first2=J.A. | last3=Christidis | first3=L. | year=2008 | title=Phylogenetic relationships of tyrant-flycatchers (Aves: Tyrannidae), with an emphasis on the elaeniine assemblage | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=46 | issue=1 | pages=88–101 | doi=10.1016/j.ympev.2007.09.011 | pmid=18042406 | url=http://www.bio-nica.info/biblioteca/Rheindt2007Aves.pdf | access-date=2012-08-05 | archive-date=2014-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141210022843/http://www.bio-nica.info/biblioteca/Rheindt2007Aves.pdf | url-status=live }}</ref>. Tia ĉi familio, tamen, estus [[parafiletika]], ĉar la movindaj genroj ne estas tre parencaj unu al la alia<ref name=rheindt2008/>. ==Etimologio== La [[scienca nomo]] Tyrannidae deriviĝas de la genro ''[[Tyrannus]]'', kiu estas [[latina]] vorto pruntita de la [[antikva greka]] ''τύραννος'' kaj signifanta "[[Tirano (reganto)|tirano]]". La natursciencistoj kiuj nomis tiun genron (precipe [[Linnaeus]] en la 18-a jarcento), elektis ĉi tiun terminon pro la tre agresema kaj domina konduto de ĉi tiuj birdoj, kiuj estas konataj por furioze defendi sian teritorion, ataki birdojn multe pli grandajn ol ili mem kaj kuraĝe forpeli entrudiĝintojn<ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/easkin/cur/introduction Birds of the World], Eastern Kingbird.</ref>. ==Priskribo== La plimulto de specioj el la familio aspektas sufiĉe kutime kun [[plumaro]]j de brunaj, grizaj kaj blankaj kolornuancoj, ofte donantaj certan gradon de [[kamuflado]]. Ekzistas, tamen, tre drastaj esceptoj, kiel la brile ruĝa [[vermiljona muŝtirano]], blua-nigra-flava [[multkolora tiraneto]], certaj specioj el [[genro (biologio)|genroj]] ''[[Todirostrum]]'', ''[[Hemitriccus]]'' kaj ''[[Poecilotriccus]]'' ktp. Kelkaj specioj havas brile flavajn subajn partojn de plumaro, ekzemple la [[ornamita muŝtirano]] aŭ la [[sulfura tirano]]. Certaj specioj havas moviĝemajn [[Kresto (plumoj)|krestojn]]. Iuj specioj de la plej grandaj genroj de tiranedoj (ekz. ''[[Elaenia]]'', ''[[Myiarchus]]'' aŭ ''[[Empidonax]]'') aspektas sufiĉe similaj unu al la alia por esti malfacile distingeblaj laŭ aspekto en naturo; ili, tamen, bone distingeblas laŭ la [[birdokanto|voĉo]]. Laŭ konduto, tiranedoj ankaŭ varias, de [[platbekulo]]j, kiuj estas etaj, timidaj kaj preferas densajn arbarajn [[habitato]]jn, ĝis [[tirano|veraj tiranoj]] — relative grandaj, kuraĝaj, scivolemaj kaj kutimaj en malfermaj areoj en kaj apud homaj setlejoj. Plejparto de tiranedoj estas [[insektovora]]j kaj [[insekto]]j formas absolutan plejparton de iliaj dietoj, sed ili malofte specialiĝas je iu aparta speco de insektoj. Plej ofte ili estas oportunistaj ĉionvoruloj, ili kaptas kaj manĝas ĉion, kion ili povas kapti. Pli grandaj specioj, ekzemple la [[sulfura tirano]], okaze fortigas sian dieton per malgrandaj [[vertebrulo]]j (ekz. [[rano]]j) kaj ankaŭ per [[frukto]]j kaj aliaj plantaĵoj. Plej kutimaj [[Nordameriko|Nordamerikaj]] tiranedoj ĉasas per "embuska" maniero, en kiu la birdo sidas senmove surbranĉe kaj, vidinte predon, plonĝas al ĝi kaj kaptas ĝin, kaj poste revenas al la sama branĉo. [[Tropiko|Tropikaj]] specioj malofte ĉasas tiumaniere kaj pli ofte prenas insektojn de arbobranĉoj kaj arbotrunkoj. Tropikaj tiranedoj iam partoprenas en plurspeciaj [[birdaro]]j kun aliaj malgrandaj birdoj de la samaj lokoj. La plej malgrandaj birdoj de la familio estas du tre parencaj specioj: la [[kurtvosta nantirano]] kaj la [[nigraĉapa nantirano]] el la genro ''[[Myiornis]]'' (la unua estas averaĝe pli malgranda, sed je neglektebla kvanto), ili estas 6,5–7&nbsp;cm longaj kaj 4–5&nbsp;g peza. Laŭ longo, tiuj ĉi du specioj estas la plej malgrandaj [[paseroformaj birdoj]], kvankam laŭ pezo iuj malgrandaj [[silviedoj]] povas konkuri kun ili<ref name = "CRC">''CRC Handbook of Avian Body Masses, 2nd Edition'' by John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (2008), {{ISBN|978-1-4200-6444-5}}.</ref>. Pro sia malgrandeco kaj mallongaj vostoj anoj de genro ''Myiornis'' similas al malgrandaj lanugozaj pilkoj aŭ grandaj insektoj. La plej granda tiranedo estas la [[granda hoktirano]], kiu estas 29&nbsp;cm longa kaj averaĝe 99,2&nbsp;g peza. Kelkaj specioj, ekzemple la [[rubandvosta tirano]], [[tondilvosta tirano]] aŭ [[forkvosta tirano]] estas konsiderinde pli longaj, ĝis 41&nbsp;cm, sed tio ĉi estas nur pro iliaj longegaj vostoj. Relative al grando de korpo, la forkvosta tirano havas la plej longan voston el ĉiuj birdoj (almenaŭ laŭ la longo de veraj vostaj plumoj, ne aldonaj plumoj kiel ĉe kelkaj birdoj el familio ''[[Phasianidae]]'')<ref name = "BirdAlmanac">{{cite book | title = The Bird Almanac: A Guide to Essential Facts and Figures of the World's Birds | first = David Mitchell | last = Bird | year = 2004 | publisher = Firefly Books | location = Buffalo, NY, USA | page = 70 | url = https://books.google.com/books?id=HTX6BatQFDgC&pg=PA70 | isbn = 978-1-55297-925-9 | access-date = 2016-11-24 | archive-date = 2019-12-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191229101542/https://books.google.com/books?id=HTX6BatQFDgC&pg=PA70 | url-status = live }}</ref>. ==Distribuo kaj habitato== Preskaŭ ĉiu [[habitato]] de [[Amerikoj]] havas almenaŭ kelkajn speciojn de tiranedoj, sed la speciriĉeco grave varias inter diversaj tipoj de habitato. La plej grandan variecon de tiranedoj havas [[montano (ekologio)|montanaj]] {{J|ĉiamverda arbaro}} kaj malaltaĵaj tropikaj ĉiamverdaj arbaroj, dum {{J|ĉerivera arbaro}}, [[palmoj|palmaj]] arbaroj, [[sabloarbaro]]j, [[Tropikaj kaj subtropikaj sekaj foliarbaroj|tropikaj foliarbaroj]] kaj iliaj marĝenoj, sudaj [[modera klimato|moderklimataj]] arbaroj kaj iliaj marĝenoj, humidaj montanaj [[arbustaro]]j, kaj nordaj moderklimataj [[herbejo]]j havas la plej malaltajn kvantojn de distingaj specioj. Diferenco inter la plej granda kaj la plej malgranda speciriĉeco estas drasta: en tropikaj malaltaĵaj ĉiamverdaj arbaroj renkonteblas pli ol 90 specioj de tiranedoj, dum la ĉi-supre listitaj habitatoj havas na nur po malpli ol 10. Eble en tiuj ĉi habitatoj estas malpli da {{J|ekologia niĉo}} taŭgaj por tiranedoj. Multaj tiranedoj specialiĝas por vivo en tropikaj malaltaĵaj ĉiamverdaj arbaroj kaj montanaj ĉiamverdaj arbaroj. En tropikaj malaltaĵaj ĉiamverdaj arbaroj estas 49 [[endemia]]j specioj de tiranedoj, kaj en montanaj ĉiamverdaj arbaroj 46 endemiaj specioj. Oni povas supozi en ambaŭ habitatoj nivelo de specialiĝo de tiranedoj estas simila. Laŭ regiono, la plej grandan speciriĉecon de tiranedoj havas [[Atlantikaj arbaroj]], kaj [[El Chocó]] estas en la proksima dua loko. ==Statuso== Multaj specioj de tiranedoj ne estas minacataj kaj [[IUCN]] listas ilin [[malplej zorgiga]]j. Iuj, tamen, estas en danĝero kaj havas diversan leĝan protekton. Ekzemple, la [[senbarba tiraneto]] (''Camptostoma imberbe'') estas protektita laŭ [[Traktato de Migrantaj Birdoj de 1918]]<ref>[http://www.fws.gov/migratorybirds/RegulationsPolicies/mbta/MBTANDX.HTML "List of Migratory Bird Species Protected by the Migratory Bird Treaty Act as of December 2, 2013"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190607000000/https://web.archive.org/web/20190607221124/https://www.fws.gov/migratorybirds/RegulationsPolicies/mbta/mbtandx.html |date=2019-06-07 }} U.S. Fish and Wildlife Service</ref>. Tiu ĉi specio estas malofta en Usono, sed relative kutimas pli sude. Kelkaj specioj el Suda kaj Centra Ameriko estas en pli granda danĝero. Laŭ listo de [[2007]], [[BirdLife International]] (kaj do [[IUCN]]) deklaris la {{N|minasĝerajsa tiraneto}} kaj la {{N|sanktakatarina todotirano}} [[draste endanĝerita]]j. Ambaŭ tiuj ĉi specioj estas [[endemia]]j en [[Brazilo]]. Krome, 7 specioj estas deklaritaj [[endanĝerita]]j kaj 18 [[vundebla]]j<ref>BirdLife International (2007). Species factsheets. Accessed 12 December 2007 [http://www.birdlife.org/ available online] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240911172512/https://www.birdlife.org/ |date=2024-09-11 }}</ref>. ==Sistematiko== La familion unue priskribis [[Karolo Lineo]]. La nomon li prenis el verkoj far [[Mark Catesby]] de la [[1730-aj jaroj]], kie li priskribis la {{N|eosta tirano}} kaj nomis ĝin "[[tirano]]". Ĉar Lineo admiris verkojn de Catesby, li adaptis la nomon ''Tyrannidae'' por la tuta familio, kaj ĝis nun multaj ĝiaj genroj kaj specioj havas en siaj kutimaj nomoj vorton "tirano"<ref>{{cite web | url =https://tucson.com/lifestyles/home-and-garden/naturally-curious-tyrant-flycatchers-have-enjoyed-their-name-since-1700s/article_167d9b20-d667-5a98-a35d-f1e32c65fc0a.html|title=Naturally curious: Tyrant flycatchers have enjoyed their name since 1700s|work=[[Arizona Daily Star]]| date=| accessdate =11 July 2024}}</ref>. Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList"/>, la familio enhavas 441 [[specio]]jn en 104 [[genro (biologio)|genroj]]. Antaŭe al tiranedoj ankaŭ apartenis la genroj ''[[Tityra]]'', ''[[Pachyramphus]]'', ''[[Laniocera]]'' kaj ''[[Xenopsaris]]'', sed en [[2007]] [[South American Classification Committee|SACC]] movis ilin al ilia propra familio ''[[Tityridae]]''<ref>[http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop313.htm Adopt the Family Tityridae] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080508000000/https://web.archive.org/web/20080508083837/http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop313.html |date=2008-05-08 }} – South American Classification Committee (2007)</ref>. {| class="wikitable collapsible" |- ! Bildo !! Genro !! Specioj |- |[[File:Piprites pileata - Black-capped Piprites (Male) 01.JPG|eta|centre|175ra|''Piprites pileata'']] || '''''[[Piprites]]''''' <small>[[Cabanis, JL]], 1847</small> - '''[[piprito]]''' || * ''[[Piprites chloris]]'' - [[striflugila piprito]] * ''[[Piprites griseiceps]]'' - [[grizkapa piprito]] * ''[[Piprites pileata]]'' - [[nigraĉapa piprito]] |- |[[File:Neopipo cinnamomea - Cinnamon neopipo.jpg|centre|175ra]] || '''''[[Neopipo]]''''' <small>[[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1869</small> - '''[[manaktirano]]''' || * ''[[Neopipo cinnamomea]]'' - [[cinama manaktirano]] |- |[[File:Procura-se ( Calyptura cristata ) (12482704514).jpg|centre|175ra]] || '''''[[Calyptura]]''''' <small>[[Swainson, WJ]], 1832</small> - '''[[kalipturo]]''' || * [[Calyptura cristata]] - [[regoleca kalipturo]] |- |[[File:Platyrinchus coronatus - Golden-crowned spadebill.jpg|eta|centre|175ra|''Platyrinchus coronatus'']] || '''''[[Platyrinchus]]''''' <small>[[Desmarest, A-G]], 1805</small> - '''[[ŝpatbekulo]]''' || * ''[[Platyrinchus saturatus]]'' - [[cinamkresta ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus cancrominus]]'' - [[kurtvosta ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus mystaceus]]'' - [[blankagorĝa ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus coronatus]]'' - [[orkrona ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus flavigularis]]'' - [[flavgorĝa ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus platyrhynchos]]'' - [[blankakresta ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus leucoryphus]]'' - [[rufaflugila ŝpatbekulo]] |- |[[File:Tachuris rubrigastra - Many-coloured rush-tyrant.JPG|centre|175ra]] || '''''[[Tachuris]]''''' <small>[[de Lafresnaye, NFAA]], 1835</small> || * ''[[Tachuris rubrigastra]]'' - [[multkolora tiraneto]] |- |[[File:Corythopis delalandi -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|eta|centre|175ra|''Corythopis delalandi'']] || '''''[[Corythopis]]''''' <small>[[Sundevall, CJ]], 1836</small> - '''[[formiktirano]]''' || * ''[[Corythopis delalandi]]'' - [[suda formiktirano]] * ''[[Corythopis torquatus]]'' - [[norda formiktirano]] |- |[[File:Pseudotriccus ruficeps -NBII Image Gallery-a00198.jpg|eta|centre|175ra|''Pseudotriccus ruficeps'']] || '''''[[Pseudotriccus]]''''' <small>[[Taczanowski, W]]; [[Berlepsch, HHCL]], 1885</small> || * ''[[Pseudotriccus pelzelni]]'' - [[bronza tiraneto]] * ''[[Pseudotriccus simplex]]'' - [[brunfrunta tiraneto]] * ''[[Pseudotriccus ruficeps]]'' - [[rufkapa tiraneto]] |- |[[File:Leptopogon amaurocephalus -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|eta|centre|175ra|''Leptopogon amaurocephalus'']] || '''''[[Leptopogon]]''''' <small>[[Cabanis, JL]], 1844</small> || * ''[[Leptopogon amaurocephalus]]'' - [[brunĉapa muŝtirano]] * ''[[Leptopogon superciliaris]]'' - [[ardezĉapa muŝtirano]] * ''[[Leptopogon rufipectus]]'' - [[rufbrusta muŝtirano]] * ''[[Leptopogon taczanowskii]]'' - [[inkaa muŝtirano]] |- |[[File:Mionectes rufiventris.jpg|eta|centre|175ra|''Mionectes rufiventris'']] || '''''[[Mionectes]]''''' <small>[[Cabanis, JL]], 1844</small> || * ''[[Mionectes striaticollis]]'' - [[stribrusta muŝtirano]] * ''[[Mionectes olivaceus]]'' - [[olivstria muŝtirano]] * ''[[Mionectes oleagineus]]'' - [[okraventra muŝtirano]] * ''[[Mionectes macconnelli]]'' - [[rufoliva muŝtirano]] * ''[[Mionectes roraimae]]'' - [[tepuja muŝtirano]] * ''[[Mionectes rufiventris]]'' - [[grizkapa muŝtirano]] |- |[[File:Phylloscartes poecilotis (Atrapamoscas variegado) - Flickr - Alejandro Bayer (1).jpg|eta|centre|175ra|''Pogonotriccus poecilotis'']] || '''''[[Pogonotriccus]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> - '''[[hartirano]]''' || * ''[[Pogonotriccus difficilis]]'' - [[blankokula hartirano]] * ''[[Pogonotriccus eximius]]'' - [[suda hartirano]] * ''[[Pogonotriccus ophthalmicus]]'' - [[marmora hartirano]] * ''[[Pogonotriccus lanyoni]]'' - [[antjokia hartirano]] * ''[[Pogonotriccus paulista]]'' - [[sanpaŭla hartirano]] * ''[[Pogonotriccus poecilotis]]'' - [[bunta hartirano]] * ''[[Pogonotriccus venezuelanus]]'' - [[venezuela hartirano]] * ''[[Pogonotriccus orbitalis]]'' - [[okulvitra hartirano]] * ''[[Pogonotriccus chapmani]]'' - [[tepuja hartirano]] |- |[[File:Phylloscartes ventralis - Mottle-checked tyrannulet; Monteiro Lobato, São Paulo, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Phylloscartes ventralis'']][[File:Phylloscartes sylviolus.jpeg|eta|centre|175ra|''Phylloscartes sylviolus'']] || '''''[[Phylloscartes]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Phylloscartes oustaleti]]'' - [[orokula tiraneto]] * ''[[Phylloscartes flavovirens]]'' - [[panama tiraneto]] * ''[[Phylloscartes virescens]]'' - [[oliveca tiraneto]] * ''[[Phylloscartes ventralis]]'' - [[makulvanga tiraneto]] * ''[[Phylloscartes beckeri]]'' - [[bahia tiraneto]] * ''[[Phylloscartes kronei]]'' - [[restingaa tiraneto]] * ''[[Phylloscartes sylviolus]]'' - [[brunokula tiraneto]] * ''[[Phylloscartes ceciliae]]'' - [[alagoasa tiraneto]] * ''[[Phylloscartes roquettei]]'' - [[minasĝerajsa tiraneto]] * ''[[Phylloscartes superciliaris]]'' - [[rufbrova tiraneto]] * ''[[Phylloscartes nigrifrons]]'' - [[nigrafrunta tiraneto]] * ''[[Phylloscartes flaviventris]]'' - [[rufbrida tiraneto]] * ''[[Phylloscartes gualaquizae]]'' - [[ekvadora tiraneto]] * ''[[Phylloscartes parkeri]]'' - [[cinamomaska tiraneto]] |- |[[File:Rhynchocyclus fulvipectus - Fulvous-breasted Flatbill - 3.jpg|eta|centre|175ra|''Rhynchocyclus fulvipectus'']] || '''''[[Rhynchocyclus]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Rhynchocyclus brevirostris]]'' - [[okulringa platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus aequinoctialis]]'' - [[napa platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus olivaceus]]'' - [[oliveca platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus pacificus]]'' - [[pacifika platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus fulvipectus]]'' - [[rufbrusta platbekulo]] |- |[[File:Tolmomyias flaviventris - Yellow-breasted Flycatcher.JPG|eta|centre|175ra|''Tolmomyias flaviventris'']] || '''''[[Tolmomyias]]''''' <small>[[Hellmayr, CE]], 1927</small> || * ''[[Tolmomyias sulphurescens]]'' - [[flavoliva platbekulo]] * ''[[Tolmomyias traylori]]'' - [[oranĝokula platbekulo]] * ''[[Tolmomyias flavotectus]]'' - [[flavaflugila platbekulo]] * ''[[Tolmomyias assimilis]]'' - [[flavborderita platbekulo]] * ''[[Tolmomyias poliocephalus]]'' - [[grizkrona platbekulo]] * ''[[Tolmomyias viridiceps]]'' - [[olivkapa platbekulo]] * ''[[Tolmomyias flaviventris]]'' - [[flavbrusta platbekulo]] |- |[[File:Taeniotriccus andrei - Black-chested Tyrant (male), Parauapebas, Pará, Brazil.jpg|centre|175ra]] || '''''[[Taeniotriccus]]''''' <small>[[Berlepsch, HHCL]]; [[Hartert, EJO]], 1902</small> || * ''[[Taeniotriccus andrei]]'' - [[nigrabrusta todotirano]] |- |[[File:Cnipodectes subbrunneus - Brownish twistwing, Careiro, Amazonas, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Cnipodectes subbrunneus'']] || '''''[[Cnipodectes]]''''' <small>[[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1873</small> || * ''[[Cnipodectes superrufus]]'' - [[rufa todotirano]] * ''[[Cnipodectes subbrunneus]]'' - [[bruna todotirano]] |- |[[File:Todirostrum poliocephalum3.jpg|eta|centre|175ra|''Todirostrum poliocephalum'']] || '''''[[Todirostrum]]''''' <small>[[Lesson, RP]], 1831</small> || * ''[[Todirostrum maculatum]]'' - [[makula todotirano]] * ''[[Todirostrum poliocephalum]]'' - [[flavbrida todotirano]] * ''[[Todirostrum cinereum]]'' - [[ordinara todotirano]] * ''[[Todirostrum viridanum]]'' - [[marakaiba todotirano]] * ''[[Todirostrum nigriceps]]'' - [[nigrakapa todotirano]] * ''[[Todirostrum pictum]]'' - [[pentrita todotirano]] * ''[[Todirostrum chrysocrotaphum]]'' - [[flavbrova todotirano]] |- |[[File:Poecilotriccus ruficeps (Tiranuelo capirrufo) (14450043293).jpg|eta|centre|175ra|''Poecilotriccus ruficeps'']] || '''''[[Poecilotriccus]]''''' <small>[[Berlepsch, HHCL]], 1884</small> || * ''[[Poecilotriccus ruficeps]]'' - [[rufkrona todotirano]] * ''[[Poecilotriccus luluae]]'' - [[rufkapuĉa todotirano]] * ''[[Poecilotriccus albifacies]]'' - [[blankvanga todotirano]] * ''[[Poecilotriccus capitalis]]'' - [[nigrablanka todotirano]] * ''[[Poecilotriccus senex]]'' - [[okravanga todotirano]] * ''[[Poecilotriccus russatus]]'' - [[rusta todotirano]] * ''[[Poecilotriccus plumbeiceps]]'' - [[okragorĝa todotirano]] * ''[[Poecilotriccus fumifrons]]'' - [[grizfrunta todotirano]] * ''[[Poecilotriccus latirostris]]'' - [[rufbrida todotirano]] * ''[[Poecilotriccus sylvia]]'' - [[ardezkapa todotirano]] * ''[[Poecilotriccus calopterus]]'' - [[orflugila todotirano]] * ''[[Poecilotriccus pulchellus]]'' - [[nigradorsa todotirano]] |- |[[File:Hemitriccus striaticollis - Stripe-necked Tody Tyrant; Arari; Maranhão, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Hemitriccus striaticollis'']][[File:Hemitriccus griseipectus - White-bellied Tody-Tyrant.JPG|eta|centre|175ra|''Hemitriccus griseipectus'']][[File:Hemitriccus cohnhafti - Acre Tody-Tyrant; Rio Branco, Acre, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Hemitriccus cohnhafti'']] || '''''[[Hemitriccus]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Hemitriccus minor]]'' - [[eta todotirano]] * ''[[Hemitriccus spodiops]]'' - [[bolivia todotirano]] * ''[[Hemitriccus cohnhafti]]'' - [[akra todotirano]] * ''[[Hemitriccus flammulatus]]'' - [[flama todotirano]] * ''[[Hemitriccus diops]]'' - [[grizbrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus obsoletus]]'' - [[brunbrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus josephinae]]'' - [[ŝipbeka todotirano]] * ''[[Hemitriccus zosterops]]'' - [[blankokula todotirano]] * ''[[Hemitriccus griseipectus]]'' - [[blankventra todotirano]] * ''[[Hemitriccus orbitatus]]'' - [[okulringa todotirano]] * ''[[Hemitriccus iohannis]]'' - [[johana todotirano]] * ''[[Hemitriccus striaticollis]]'' - [[strikola todotirano]] * ''[[Hemitriccus nidipendulus]]'' - [[pendonesta todotirano]] * ''[[Hemitriccus margaritaceiventer]]'' - [[perloventra todotirano]] * ''[[Hemitriccus inornatus]]'' - [[pelzelna todotirano]] * ''[[Hemitriccus minimus]]'' - [[nana todotirano]] * ''[[Hemitriccus granadensis]]'' - [[nigragorĝa todotirano]] * ''[[Hemitriccus cinnamomeipectus]]'' - [[cinambrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus mirandae]]'' - [[okrabrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus kaempferi]]'' - [[sanktakatarina todotirano]] * ''[[Hemitriccus rufigularis]]'' - [[rufgorĝa todotirano]] * ''[[Hemitriccus furcatus]]'' - [[forkvosta todotirano]] |- |[[File:Myiornis auricularis - Enéas V. Gouvêa Junior - 441678853 (cropped).jpeg|eta|centre|175ra|''Myiornis auricularis'']] || '''''[[Myiornis]]''''' <small>[[Bertoni, AW]], 1901</small> || * ''[[Myiornis auricularis]]'' - [[orela nantirano]] * ''[[Myiornis albiventris]]'' - [[blankventra nantirano]] * ''[[Myiornis atricapillus]]'' - [[nigraĉapa nantirano]] * ''[[Myiornis ecaudatus]]'' - [[kurtvosta nantirano]] |- |[[File:Pale-eyed Pygmy-Tyrant.jpg|175ra]] || '''''[[Atalotriccus]]''''' <small>[[Ridgway, R]], 1905</small> || * ''[[Atalotriccus pilaris]]'' - [[palokula nantirano]] |- |[[File:Lophotriccus galeatus - Helmeted Pygmy Tyrant, Presidente Figueiredo, Amazonas, Brazil 02.jpg|eta|centre|175ra|''Lophotriccus galeatus'']] || '''''[[Lophotriccus]]''''' <small>[[Berlepsch, HHCL]], 1884</small> || * ''[[Lophotriccus pileatus]]'' - [[skvamkresta nantirano]] * ''[[Lophotriccus vitiosus]]'' - [[dustria nantirano]] * ''[[Lophotriccus eulophotes]]'' - [[longkresta nantirano]] * ''[[Lophotriccus galeatus]]'' - [[kaska nantirano]] |- |[[File:Southern Bentbill.jpg|eta|centre|175ra|''Oncostoma olivaceum'']] || '''''[[Oncostoma]]''''' <small>[[Sclater, PL]], 1862</small> - '''[[kurbabekulo]]''' || * ''[[Oncostoma cinereigulare]]'' - [[norda kurbabekulo]] * ''[[Oncostoma olivaceum]]'' - [[suda kurbabekulo]] |- |[[File:Gibão de couro.jpg|175ra]] || '''''[[Hirundinea]]''''' <small>[[d'Orbigny, ACVMD]]; [[de Lafresnaye, NFAA]], 1837</small> || * ''[[Hirundinea ferruginea]]'' - [[klifa muŝtirano]] |- |[[File:Cinnamon Flycatcher (Pyrrhomyias cinnamomeus).jpg|175ra]] || '''''[[Pyrrhomyias]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Pyrrhomyias cinnamomeus]]'' - [[cinama muŝtirano]] |- |[[File:Ornate Flycatcher - South Ecuador S4E0633.jpg|175ra]] || '''''[[Myiotriccus]]''''' <small>[[Ridgway, R]], 1905</small> || * ''[[Myiotriccus ornatusa]]'' - [[ornamita muŝtirano]] |- |[[File:PIOLHINHO (Phyllomyias fasciatus).jpg|175ra]] || ''[[Phyllomyias]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Altebenaĵa tiraneto]], ''Phyllomyias fasciatus'' * [[Jungaa tiraneto]], ''Phyllomyias weedeni'' * [[Tiraneto de Burmeister]], ''Phyllomyias burmeisteri'' * [[Blankbrusta tiraneto]], ''Phyllomyias zeledoni'' * [[Verdeca tiraneto]], ''Phyllomyias virescens'' * [[Tiraneto de Reiser]], ''Phyllomyias reiseri'' * [[Tiraneto de Urich]], ''Phyllomyias urichi'' * [[Tiraneto de Sclater]], ''Phyllomyias sclateri'' * [[Grizĉapa tiraneto]], ''Phyllomyias griseocapilla'' * [[Grizkapa tiraneto]], ''Phyllomyias griseiceps'' * [[Plumbkrona tiraneto]], ''Phyllomyias plumbeiceps'' * [[Nigraĉapa tiraneto]], ''Phyllomyias nigrocapillus'' * [[Cindrakapa tiraneto]], ''Phyllomyias cinereiceps'' * [[Oĥrapuga tiraneto]], ''Phyllomyias uropygialis'' |- |[[File:Tyrannulus elatus Tiranuelo coronado Yellow-crowned Tyrannulet (6515681957).jpg|175px]] || ''[[Tyrannulus]]'' {{small|Vieillot, 1816}} || * [[Flavkrona tiraneto]], ''[[Tyrannulus elatus]]'' |- |[[File:Myiopagis cotta 1.jpg|175px]] || ''[[Myiopagis]]'' {{small|Salvin & Godman, 1888}} || * [[Grizkapa elenio]], ''Myiopagis caniceps'' * [[Ĉokoa elenio]], ''Myiopagis parambae'' * [[Amazonia elenio]], ''Myiopagis cinerea'' * [[Jamajka elenio]], ''Myiopagis cotta'' * [[Flavkrona elenio]], ''Myiopagis flavivertex'' * [[Arbara elenio]], ''Myiopagis gaimardii'' * [[Monteta elenio]], ''Myiopagis olallai'' * [[Pacifika elenio]], ''Myiopagis subplacens'' * [[Verdeca elenio]], ''Myiopagis viridicata'' |- |[[File:Elaenia spectabilis-Large Elaenia.JPG|175px]] || ''[[Elaenia]]'' {{small|Sundevall, 1836}} || * [[Flavventra elenio]], ''Elaenia flavogaster'' * [[Karibia elenio]], ''Elaenia martinica'' * [[Granda elenio]], ''Elaenia spectabilis'' * [[Noronha-insulara elenio]], ''Elaenia ridleyana'' * [[Blankkresta elenio]], ''Elaenia albiceps'' * [[Ĉilia elenio]], ''Elaenia chilensis'' * [[Malgrandbeka elenio]], ''Elaenia parvirostris'' * [[Olivkolora elenio]], ''Elaenia mesoleuca'' * [[Ardeza elenio]], ''Elaenia strepera'' * [[Korna elenio]], ''Elaenia gigas'' * [[Bruneca elenio]], ''Elaenia pelzelni'' * [[Simplakresta elenio]], ''Elaenia cristata'' * [[Malgranda elenio]], ''Elaenia chiriquensis'' * [[Elenio de Coopmans]], ''Elaenia brachyptera'' * [[Rufkrona elenio]], ''Elaenia ruficeps'' * [[Monta elenio]], ''Elaenia frantzii'' * [[Altaĵa elenio]], ''Elaenia obscura'' * [[Malgrandkapa elenio]], ''Elaenia sordida'' * [[Giganta elenio]], ''Elaenia dayi'' * [[Anda elenio]], ''Elaenia pallatangae'' * [[Tepuja elenio]], ''Elaenia olivina'' * [[Grand-Antila elenio]], ''Elaenia fallax'' |- |[[File:Brown-capped Tyrannulet (Ornithion brunneicapillus) (8079747729).jpg|175px]] || ''[[Ornithion]]'' {{small|Hartlaub, 1853}} || * [[Brunĉapa tiraneto]], ''Ornithion brunneicapillus'' * [[Blankbrova tiraneto]], ''Ornithion inerme'' * [[Flavventra tiraneto]], ''Ornithion semiflavum'' |- |[[File:Camptostoma obsoletum obsoletum - Southern beardless tyrannulet.jpg|175px]] || ''[[Camptostoma]]'' {{small|P.L. Sclater, 1857}} || * [[Norda senbarba tiraneto]], ''Camptostoma imberbe'' * [[Suda senbarba tiraneto]], ''Camptostoma obsoletum'' |- |[[File:Suiriri suiriri - Suiriri flycatcher Argentina.jpg|175px]] || ''[[Suiriri]]'' {{small|d'Orbigny, 1840}} || * [[Sujririo]], ''[[Suiriri suiriri]]'' |- |[[File:Mecocerculus hellmayri - Buff-banded tyrannulet.jpg|175px]] || ''[[Mecocerculus]]'' {{small|P.L. Sclater, 1862}} || * [[Blankgorĝa tiraneto]], ''Mecocerculus leucophrys'' * [[Blankavosta tiraneto]], ''Mecocerculus poecilocercus'' * [[Sablobenda tiraneto]], ''Mecocerculus hellmayri'' * [[Rufflugila tiraneto]], ''Mecocerculus calopterus'' * [[Sulfurventra tiraneto]], ''Mecocerculus minor'' * [[Blankabenda tiraneto]], ''Mecocerculus stictopterus'' |- |[[File:Tufted Tit-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Anairetes]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Cindrabrusta parutirano]], ''Anairetes alpinus'' * [[Nigrakresta parutirano]], ''Anairetes nigrocristatus'' * [[Buntakresta parutirano]], ''Anairetes reguloides'' * [[Flavbeka parutirano]], ''Anairetes flavirostris'' * [[Fernandeza parutirano]], ''Anairetes fernandezianus'' * [[Tufa parutirano]], ''Anairetes parulus'' |- |[[File:Anairetes agilis.jpg|175px]] || ''[[Uromyias]]'' {{small|Hellmayr, 1927}} || * [[Lerta parutirano]], ''Uromyias agilis'' * [[Solidkolora parutirano]], ''Uromyias agraphia'' |- |[[File:Serpophaga subcristata -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|175px]] || ''[[Serpophaga]]'' {{small|Gould, 1839}} || * [[Torenta tiraneto]], ''Serpophaga cinerea'' * [[Rivera tiraneto]], ''Serpophaga hypoleuca'' * [[Nigreca tiraneto]], ''Serpophaga nigricans'' * [[Blankakresta tiraneto]], ''Serpophaga subcristata'' * [[Tiraneto de Straneck]], ''Serpophaga griseicapilla'' |- |[[File:Phaeomyias murina1.jpg|175px]] || ''[[Nesotriccus]]'' {{small|Townsend, CH, 1895}}|| * [[Suda muskolora tiraneto]], ''Nesotriccus murinus'' * [[Norda muskolora tiraneto]], ''Nesotriccus incomtus'' * [[Kokosa tiraneto]], ''Nesotriccus ridgwayi'' * [[Tumbesa tiraneto]], ''Nesotriccus tumbezanus'' * [[Maranjona tiraneto]], ''Nesotriccus maranonicus'' |- |[[File:Capsiempis flaveola -Costa Rica-8 (1).jpg|175px]] || ''[[Capsiempis]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Flava tiraneto]], ''Capsiempis flaveola'' |- |[[File:Polystictus superciliaris - Grey-backed Tachuri.JPG|175px]] || ''[[Polystictus]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Barba taĉurio]], ''Polystictus pectoralis'' * [[Grizdorsa taĉurio]], ''Polystictus superciliaris'' |- |[[File:Pseudocolopteryx dinelliana - Dinelli's doradito.jpg|175px]] || ''[[Pseudocolopteryx]]'' {{small|Lillo, 1905}} || * [[Kresta doradito]], ''Pseudocolopteryx sclateri'' * [[Subtropika doradito]], ''Pseudocolopteryx acutipennis'' * [[Doradito de Dinelli]], ''Pseudocolopteryx dinelliana'' * [[Pepanta doradito]], ''Pseudocolopteryx flaviventris'' * [[Tiktakanta doradito]], ''Pseudocolopteryx citreola'' |- |[[File:Rufous-sided Pygmy-tyrant Euscarthmus rufomarginatus.jpg|175px]] || ''[[Euscarthmus]]'' {{small|Wied-Neuwied, 1831}} || * [[Oĥrakrona arbusta tirano]], ''Euscarthmus meloryphus'' * [[Oĥravizaĝa arbusta tirano]], ''Euscarthmus fulviceps'' * [[Rufflanka arbusta tirano]], ''Euscarthmus rufomarginatus'' |- |[[File:Pseudelaenia leucospodia - Gray-and-white Tyrannulet (cropped).jpg|175px]]|| ''[[Pseudelaenia]]'' {{small|W. Lanyon, 1988}} || * [[Griza-blanka tiraneto]], ''Pseudelaenia leucospodia'' |- |[[File:Stigmatura budytoides - Greater wagtail tyrant.JPG|175px]] || ''[[Stigmatura]]'' {{small|Sclater & Salvin, 1866}} || * [[Malgranda motaciltirano]], ''Stigmatura napensis'' * [[Bahia motaciltirano]], ''Stigmatura bahiae'' * [[Granda motaciltirano]], ''Stigmatura budytoides'' |- |[[File:Golden-faced Tyrannulet - Colombia S4E9917.jpg|175px]] || ''[[Zimmerius]]'' {{small|Traylor, 1977}} || * [[Gvatemala tiraneto]], ''Zimmerius vilissimus'' * [[Viska tiraneto]], ''Zimmerius parvus'' * [[Okulvitra tiraneto]], ''Zimmerius improbus'' * [[Venezuela tiraneto]], ''Zimmerius petersi'' * [[Bolivia tiraneto]], ''Zimmerius bolivianus'' * [[Ruĝbeka tiraneto]], ''Zimmerius cinereicapilla'' * [[Miŝana tiraneto]], ''Zimmerius villarejoi'' * [[Tiraneto de Chico]], ''Zimmerius chicomendesi'' * [[Maldikpieda tiraneto]], ''Zimmerius gracilipes'' * [[Gujana tiraneto]], ''Zimmerius acer'' * [[Orvizaĝa tiraneto]], ''Zimmerius chrysops'' * [[Tiraneto de Coopmans]], ''Zimmerius minimus'' * [[Ĉokoa tiraneto]], ''Zimmerius albigularis'' * [[Flavecbrusta tiraneto]], ''Zimmerius flavidifrons'' * [[Perua tiraneto]], ''Zimmerius viridiflavus'' |- |[[File:Suiriri islerorum - Chapada Flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Guyramemua]]'' {{small|Lopes et al., 2017}} || *[[Ĉapada muŝkaptulo]], ''[[Guyramemua affine]]'' |- |[[File:Sublegatus modestus - Southern scrub flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Sublegatus]]'' {{small|Sclater & Salvin, 1868}} || * [[Norda arbusta muŝkaptulo]], ''Sublegatus arenarum'' * [[Suda arbusta muŝkaptulo]], ''Sublegatus modestus'' * [[Amazonia arbusta muŝkaptulo]], ''Sublegatus obscurior'' |- |[[File:Inezia subflava - Amazonian inezia, Anavilhanas National Park, Novo Airão, Amazonas, Brazil.jpg|175px]] || ''[[Inezia]]'' {{small|Cherrie, 1909}} || * [[Maldikbeka inezio]], ''Inezia tenuirostris'' * [[Griza inezio]], ''Inezia inornata'' * [[Amazonia inezio]], ''Inezia subflava'' * [[Pala inezio]], ''Inezia caudata'' |- |[[File:Myiophobus fasciatus 54670465.jpg|175px]] || ''[[Myiophobus]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Olivbrusta muŝkaptulo]], ''Myiophobus cryptoxanthus'' * [[Flaveca muŝkaptulo]], ''Myiophobus flavicans'' * [[Senornama muŝkaptulo]], ''Myiophobus inornatus'' * [[Oranĝkresta muŝkaptulo]], ''Myiophobus phoenicomitra'' * [[Roraima muŝkaptulo]], ''Myiophobus roraimae'' * [[Rusta muŝkaptulo]], ''Myiophobus fasciatus'' * [[Muskolora muŝkaptulo]], ''Myiophobus crypterythrus'' * [[Rufeca muŝkaptulo]], ''Myiophobus rufescens'' |- |[[File:Myiophobus pulcher (Atrapamoscas musguero) - Flickr - Alejandro Bayer.jpg|175px]] || ''[[Nephelomyias]]'' {{small|(Ohlson, Fjeldsa and Ericson, 2009)}} || * [[Oranĝbenda muŝkaptulo]], ''Nephelomyias lintoni'' * [[Oĥrecbrusta muŝkaptulo]], ''Nephelomyias ochraceiventris'' * [[Beleta muŝkaptulo]], ''Nephelomyias pulcher'' |- |[[File:Culicivora caudacuta Sharp-tailed Tyrant.JPG|175px]] || ''[[Culicivora]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Akravosta herbotirano]], ''[[Culicivora caudacuta]]'' |- |[[File:Gray-breasted Flycatcher - South Ecuador S4E9465.jpg|175px]] || ''[[Lathrotriccus]]'' {{small|Lanyon,W & Lanyon,S, 1986}} || *[[Muŝtirano de Euler]], ''Lathrotriccus euleri'' *[[Grizbrusta muŝtirano]], ''Lathrotriccus griseipectus'' |- |[[File:Aphanotriccus capitalis -near Rancho Naturalista, Cordillera de Talamanca, Costa Rica-8.jpg|175px]] || ''[[Aphanotriccus]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || *[[Oĥrabrusta muŝkaptulo]], ''Aphanotriccus capitalis'' *[[Nigrabeka muŝkaptulo]], ''Aphanotriccus audax'' |- |[[File:Cnemotriccus fuscatus - Fuscous Flycatcher; Bodoquena, Mato Grosso do Sul, Brazil.jpg|175px]] || ''[[Cnemotriccus]]'' {{small|Hellmayr, 1927}} || * [[Malhela muŝkaptulo]], ''[[Cnemotriccus fuscatus]]'' |- |[[File:Pileated Flycatcher - Mexico S4E9492 (16251012834).jpg|175px]] || ''[[Xenotriccus]]'' {{small|Dwight & Griscom, 1927}} || * [[Zonata muŝkaptulo]], ''Xenotriccus callizonus'' * [[Meksika muŝkaptulo]], ''Xenotriccus mexicanus'' |- |[[File:Sayornis phoebe -Owen Conservation Park, Madison, Wisconsin, USA-8.jpg|175px]] || ''[[Sayornis]]'' – [[feboj]] {{small|Bonaparte, 1854}} || * [[Orienta febo]], ''Sayornis phoebe'' * [[Nigra febo]], ''Sayornis nigricans'' * [[Ruĝeca febo]], ''Sayornis saya'' |- |[[File:Mitrephanes phaeocercus -Costa Rica-8a.jpg|175px]] || ''[[Mitrephanes]]'' {{small|Coues, 1882}} || * [[Norda tufmuŝkaptulo]], ''Mitrephanes phaeocercus'' * [[Olivkolora tufmuŝkaptulo]], ''Mitrephanes olivaceus'' |- |[[File:Tropical Pewee - Rio Tigre - Costa Rica.jpg|175px]] || ''[[Contopus]]'' {{small|Cabanis, 1855}} || * [[Olivflanka arbartirano]], ''Contopus cooperi'' * [[Granda arbartirano]], ''Contopus pertinax'' * [[Malhela arbartirano]], ''Contopus lugubris'' * [[Fuma arbartirano]], ''Contopus fumigatus'' * [[Oĥreca arbartirano]], ''Contopus ochraceus'' * [[Okcidenta arbartirano]], ''Contopus sordidulus'' * [[Orienta arbartirano]], ''Contopus virens'' * [[Norda tropika arbartirano]], ''Contopus bogotensis'' * [[Suda tropika arbartirano]], ''Contopus cinereus'' * [[Tumbesa arbartirano]], ''Contopus punensis'' * [[Blankgorĝa arbartirano]], ''Contopus albogularis'' * [[Nigreca arbartirano]], ''Contopus nigrescens'' * [[Kuba arbartirano]], ''Contopus caribaeus'' * [[Hispaniola arbartirano]], ''Contopus hispaniolensis'' * [[Jamajka arbartirano]], ''Contopus pallidus'' * [[Malgrand-Antila arbartirano]], ''Contopus latirostris'' |- |[[File:Black-capped Flycatcher - Central Highlands - Costa Rica MG 7063 (26603418092).jpg|175px]] || ''[[Empidonax]]'' — [[muŝtiranoj]] {{small|Cabanis, 1855}} || *[[Flavventra muŝtirano]], ''Empidonax flaviventris'' *[[Verdeca muŝtirano]], ''Empidonax virescens'' *[[Alna muŝtirano]], ''Empidonax alnorum'' *[[Salika muŝtirano]], ''Empidonax traillii'' *[[Blankgorĝa muŝtirano]], ''Empidonax albigularis'' *[[Malgranda muŝtirano]], ''Empidonax minimus'' *[[Abia muŝtirano]], ''Empidonax hammondii'' *[[Griza muŝtirano]], ''Empidonax wrightii'' *[[Arbusta muŝtirano]], ''Empidonax oberholseri'' *[[Pina muŝtirano]], ''Empidonax affinis'' *[[Marborda muŝtirano]], ''Empidonax difficilis'' *[[Flaveca muŝtirano]], ''Empidonax flavescens'' *[[Brunecbrusta muŝtirano]], ''Empidonax fulvifrons'' *[[Nigrakapa muŝtirano]], ''Empidonax atriceps'' |- |[[File:Pyrocephalus rubinus Titiribí pechirrojo Vermilion Flycatcher (male) (17321352426).jpg|175px]] || ''[[Pyrocephalus]]'' {{small|Gould, 1839}} || * [[Skarlata muŝtirano]] ''Pyrocephalus rubinus'' * [[Vermiljona muŝtirano]], ''Pyrocephalus obscurus'' * [[Nana muŝtirano]] ''Pyrocephalus nanus'' * ✝[[San-Cristóbal-insula muŝtirano]] ''Pyrocephalus dubius'' |- |[[File:Ochthornis littoralis - Drab Water-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Ochthornis]]'' {{small|P.L. Sclater, 1888}} || * [[Litorala akvotirano]], ''[[Ochthornis littoralis]]'' |- |[[File:Satrapa icterophrys -Argentina-8.jpg|175px]] || ''[[Satrapa]]'' {{small|Strickland, 1844}} || * [[Flavbrova muŝtirano]], ''[[Satrapa icterophrys]]'' |- |[[File:LittleGround-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Syrtidicola]]'' {{small|Chesser et al, 2020}} || * [[Malgranda tertirano]], ''[[Syrtidicola fluviatilis]]'' |- |[[File:Spot-billed Ground-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Muscisaxicola]]'' – [[tertiranoj]] {{small|Orbigny & Lafresnaye, 1837}} || *[[Makulbeka tertirano]], ''Muscisaxicola maculirostris'' *[[Blankbrusta tertirano]], ''Muscisaxicola albifrons'' *[[Oĥranuka tertirano]], ''Muscisaxicola flavinucha'' *[[Parama tertirano]], ''Muscisaxicola alpinus'' *[[Tertirano de Taczanowski]], ''Muscisaxicola griseus'' *[[Cindra tertirano]], ''Muscisaxicola cinereus'' *[[Rufnuka tertirano]], ''Muscisaxicola rufivertex'' *[[Malhelvizaĝa tertirano]], ''Muscisaxicola maclovianus'' *[[Blankbrova tertirano]], ''Muscisaxicola albilora'' *[[Cinamventra tertirano]], ''Muscisaxicola capistratus'' *[[Rufkapa tertirano]], ''Muscisaxicola juninensis'' *[[Nigrabrusta tertirano]], ''Muscisaxicola frontalis'' |- |[[File:Andean Negrito (Lessonia oreas) on the ground, side view.jpg|175px]] || ''[[Lessonia]]'' — [[negritoj]] {{small|Swainson, 1832}} || * [[Anda negrito]], ''Lessonia oreas'' * [[Rufa negrito]], ''Lessonia rufa'' |- |[[File:Hymenops perspicillatus Argentina.jpg|175px]] || ''[[Hymenops]]'' {{small|Lesson, 1828}} || * [[Okulvitra tirano]], ''[[Hymenops perspicillatus]]'' |- |[[File:Knipolegus cyanirostris -Reserva Guainumbi, Sao Luis do Paraitinga, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|175px]] || ''[[Knipolegus]]'' {{small|F. Boie, 1826 }} || * [[Blubeka nigra tirano]], ''Knipolegus cyanirostris'' * [[Nigra tirano de Jelski]], ''Knipolegus signatus'' * [[Plumba tirano]], ''Knipolegus cabanisi'' * [[Cindra tirano]], ''Knipolegus striaticeps'' * [[Blankflugila nigra tirano]], ''Knipolegus aterrimus'' * [[Nigra tirano de Hudson]], ''Knipolegus hudsoni'' * [[Rufvosta tirano]], ''Knipolegus poecilurus'' * [[Riverborda tirano]], ''Knipolegus orenocensis'' * [[Amazonia nigra tirano]], ''Knipolegus poecilocercus'' * [[Kresta nigra tirano]], ''Knipolegus lophotes'' * [[Velura nigra tirano]], ''Knipolegus nigerrimus'' * [[Kaatinga nigra tirano]], ''Knipolegus franciscanus'' |- |[[File:Red-rumped-Bush-tyrant.jpg|175px]] || ''[[Cnemarchus]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || * [[Ruĝpuga arbusta tirano]], ''Cnemarchus erythropygius'' * [[Monta arbusta tirano]], ''Cnemarchus rufipennis'' |- |[[File:White Monjita (Xolmis irupero)-8.jpg|175px]] || ''[[Xolmis]]'' {{small|F. Boie, 1826}} || * [[Blankpuga monĵito]], ''Xolmis velatus'' * [[Blanka monĵito]], ''Xolmis irupero'' |- |[[File:Fire-eyed Diucon RWD.jpg|175px]] || ''[[Pyrope]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1860}} || * [[Flamokululo]] (''[[Pyrope pyrope]]'') |- |[[File:Xolmis cinereus -Fazenda Campo de Ouro, Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|175px]] || ''[[Nengetus]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Griza monĵito]], ''[[Nengetus cinereus]]'' |- |[[File:Xolmis coronatus - Black-crowned Monjita; San Javier, Río Negro, Uruguay.jpg|175px]] || ''[[Neoxolmis]]'' {{small|Hellmayr, 1927}} || * [[Nigrakrona monĵito]], ''Neoxolmis coronatus'' * [[Rustdorsa monĵito]], ''Neoxolmis rubetra'' * [[Salinasa monĵito]], ''Neoxolmis salinarum'' * [[Rufventra monĵito]], ''Neoxolmis rufiventris'' |- |[[File:Myiotheretes striaticollis Atrapamoscas chiflaperro Streak-throated Bush-Tyrant (13975951386).jpg|175px]] || ''[[Myiotheretes]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Striatgorĝa arbustotirano]], ''Myiotheretes striaticollis'' * [[Rufventra arbustotirano]], ''Myiotheretes fuscorufus'' * [[Sankta-Marta arbustotirano]], ''Myiotheretes pernix'' * [[Fuma arbustotirano]], ''Myiotheretes fumigatus'' |- |[[File:Agriornis montanus - Black-billed shrike-tyrant.jpg|175px]] || ''[[Agriornis]]'' – [[lanitiranoj]] {{small|Gould, 1839}} || * [[Nigrabeka lanitirano]], ''Agriornis montanus'' * [[Malgranda lanitirano]], ''Agriornis murinus'' * [[Blankvosta lanitirano]], ''Agriornis albicauda'' * [[Grizventra lanitirano]], ''Agriornis micropterus'' * [[Granda lanitirano]], ''Agriornis lividus'' |- |[[File:Gubernetes yetapa -Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|175px]] || ''[[Gubernetes]]'' {{small|Such, 1825}} || * [[Jetapo]], ''[[Gubernetes yetapa]]'' |- |[[File:Muscipipra vetula 1.jpeg|175px]] || ''[[Muscipipra]]'' {{small|Lesson, 1831}} || * [[Tondilvosta griza tirano]] (''[[Muscipipra vetula]]'') |- |[[File:Black-backed Water-Tyrant - Brazil MG 8606 (16730865190).jpg|175px]] || ''[[Fluvicola]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Piga akvotirano]], ''Fluvicola pica'' * [[Nigradorsa akvotirano]], ''Fluvicola albiventer'' * [[Maska akvotirano]], ''Fluvicola nengeta'' |- |[[File:Arundinicola leucocephala -Piraju, Sao Paulo, Brazil -male-8.jpg|175px]] || ''[[Arundinicola]]'' {{small|d'Orbigny, 1840}} || * [[Blankkapa marĉa tirano]], ''[[Arundinicola leucocephala]]'' |- |[[File:Heteroxolmis dominicana -Rocha, Uruguay -male-8.jpg|175px]] || ''[[Heteroxolmis]]'' {{small|Lanyon, W, 1986}} || * [[Nigra-blanka monĵito]], ''[[Heteroxolmis dominicana]]'' |- |[[File:Alectrurus risora - Strange-tailed tyrant (male) 03.jpg|175px]] || ''[[Alectrurus]]'' {{small|Vieillot, 1816}} || * [[Trikolora tirano]], ''Alectrurus tricolor'' * [[Strangvosta tirano]], ''Alectrurus risora'' |- |[[File:Tumbes Tyrant - South Ecuador S4E9643 (16666065997).jpg|175px]] || ''[[Tumbezia]]'' {{small|Chapman, 1925}} || * [[Tumbesa tirano]], ''[[Tumbezia salvini]]'' |- |[[File:Yellow-bellied Chat-Tyrant - Colombia S4E2594 (16687224919).jpg|175px]] || ''[[Silvicultrix]]'' {{small|Lanyon, W, 1986}} || * [[Krona saksikoltirano]], ''Silvicultrix frontalis'' * [[Saksikoltirano de Kalinowski]], ''Silvicultrix spodionota'' * [[Orbrova saksikoltirano]] ''Silvicultrix pulchella'' * [[Flavventra saksikoltirano]] ''Silvicultrix diadema'' * [[Saksikoltirano de Jelski]] ''Silvicultrix jelskii'' |- |[[File:Ochthoeca fumicolor (Pitajo ahumado) (15321450129).jpg|175px]] || ''[[Ochthoeca]]'' {{small|Cabanis, 1847}} || * [[Ardezdorsa saksikoltirano]], ''Ochthoeca cinnamomeiventris'' * [[Nigreca saksikoltirano]], ''Ochthoeca nigrita'' * [[Grenatzona saksikoltirano]], ''Ochthoeca thoracica'' * [[Rufbrusta saksikoltirano]], ''Ochthoeca rufipectoralis'' * [[Brundorsa saksikoltirano]], ''Ochthoeca fumicolor'' * [[Rufbrova saksikoltirano]], ''Ochthoeca superciliosa'' * [[Saksikoltirano de D'Orbigny]], ''Ochthoeca oenanthoides'' * [[Blankbrova saksikoltirano]], ''Ochthoeca leucophrys'' * [[Pjura saksikoltirano]], ''Ochthoeca piurae'' |- |[[File:Viudita (Colorhamphus parvirostris)-4056-1500px-Ignacio-Azocar.jpg|175px]] || ''[[Colorhamphus]]'' {{small|Sundevall, 1872}} || * [[Patagonia tirano]], ''[[Colorhamphus parvirostris]]'' |- |[[File:Colonia colonus Atrapamoscas rabijunco Long-tailed Tyrant (11876830773).jpg|175px]] || ''[[Colonia (birdo)|Colonia]]'' || * [[Longvosta tirano]], ''[[Colonia colonus]]'' |- |[[File:Short-tailed Field-Tyrant - South Ecuador S4E8007 (16710944637).jpg|175px]] || ''[[Muscigralla]]'' {{small|Orbigny & Lafresnaye, 1837}} || * [[Mallongvosta kampa tirano]], ''[[Muscigralla brevicauda]]'' |- |[[File:Cattle Tyrant - Pantanal - Brazil H8O0107 (16298240983).jpg|175px]] || ''[[Machetornis]]'' {{small|G.R. Gray, 1841}} || * [[Bruta tirano]], ''[[Machetornis rixosa]]'' |- |[[File:Legatus leucophaius Atrapamoscas pirata Piratic Flycatcher (6230421252).jpg|175px]] || ''[[Legatus (bird)|Legatus]]'' {{small|P.L. Sclater, 1859}} || * [[Pirata muŝkaptulo]], ''[[Legatus leucophaius]]'' |- |[[File:Phelpsia inornata White-bearded Flycatcher (6515680991) (cropped).jpg|175px]] || ''[[Phelpsia]]'' {{small|W. Lanyon, 1984}} || * [[Blankbarba muŝkaptulo]], ''[[Phelpsia inornata]]'' |- |[[File:Rusty-margined flycatcher (25954179317).jpg|175px]] || ''[[Myiozetetes]]'' {{small|P.L. Sclater, 1859}} || *[[Rustflanka muŝkaptulo]], ''Myiozetetes cayanensis'' *[[Sociema muŝkaptulo]], ''Myiozetetes similis'' *[[Grizĉapa muŝkaptulo]], ''Myiozetetes granadensis'' *[[Malhelbrusta muŝkaptulo]], ''Myiozetetes luteiventris'' |- |[[File:Great Kiskadee on Branch.png|175px]] || ''[[Pitangus]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Granda kiskadio]], [[Pitango]] aŭ [[Sulfurpitango]], ''[[Pitangus sulphuratus]]'' |- |[[File:Lesser kiskadee (Pitangus lictor panamense).jpg|175px]] || ''[[Philohydor]]'' {{small|Lanyon, W, 1984}} || * [[Malgranda kiskadio]], ''[[Philohydor lictor]]'' |- |[[File:Conopias trivirgatus-Three-striped Flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Conopias]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Blankringa muŝkaptulo]], ''Conopias albovittatus'' * [[Tristria muŝkaptulo]], ''Conopias trivirgatus'' * [[Flavgorĝa muŝkaptulo]], ''Conopias parvus'' * [[Limonbrova muŝkaptulo]], ''Conopias cinchoneti'' |- |[[File:Myiodynastes chrysocephalus-2.jpg|175px]] || ''[[Myiodynastes]]'' {{small|Bonaparte, 1857}} || * [[Orventra tirano]], ''Myiodynastes hemichrysus'' * [[Orkrona tirano]], ''Myiodynastes chrysocephalus'' * [[Tirano de Baird]], ''Myiodynastes bairdii'' * [[Sulfurventra tirano]], ''Myiodynastes luteiventris'' * [[Striata tirano]], ''Myiodynastes maculatus'' |- |[[File:Megarynchus pitangua Bichofué picudo Boat-billed Flycatcher (16282096299).jpg|175px]] || ''[[Megarynchus]]'' {{small|Thunberg, 1824}} || * [[Megarinko]], ''Megarynchus pitangua'' |- |[[File:Tyrannopsis sulphurea - Sulphury Flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Tyrannopsis]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || * [[Sulfurkolora muŝtirano]], ''[[Tyrannopsis sulphurea]]'' |- |[[File:Empidonomus varius-2.jpg|175px]] || ''[[Empidonomus]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Varia muŝtirano]], ''[[Empidonomus varius]]'' |- |[[File:Griseotyrannus aurantioatrocristatus - Crowned slaty flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Griseotyrannus]]'' {{small|W.E. Lanyon, 1984}} || * [[Kronata ardeztirano]], ''[[Griseotyrannus aurantioatrocristatus]]'' |- |[[File:Tyrannus-verticalis-001.jpg|175px]] || ''[[Tyrannus]]'' {{small|Lacépède, 1799}} || * [[Neĝgorĝa reĝtirano]], ''Tyrannus niveigularis'' * [[Blankgorĝa reĝtirano]], ''Tyrannus albogularis'' * [[Tropika reĝtirano]], ''Tyrannus melancholicus'' * [[Meksika reĝtirano]], ''Tyrannus couchii'' * [[Norda reĝtirano]], ''Tyrannus vociferans'' * [[Dikbeka reĝtirano]], ''Tyrannus crassirostris'' * [[Maldikbeka reĝtirano]], ''Tyrannus verticalis'' * [[Tondilvosta reĝtirano]], ''Tyrannus forficatus'' * [[Forkvosta reĝtirano]], ''Tyrannus savana'' * [[Orienta reĝtirano]], ''Tyrannus tyrannus'' * [[Griza reĝtirano]], ''Tyrannus dominicensis'' * [[Kuba reĝtirano]], ''Tyrannus cubensis'' * [[Grandkapa reĝtirano]], ''Tyrannus caudifasciatus'' |- |[[File:Rufous Mourner - Panama H8O0032.jpg|175px]] || ''[[Rhytipterna]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Palventra plorulo]] (''Rhytipterna immunda'') * [[Grizeca plorulo]] (''Rhytipterna simplex'') * [[Rufa plorulo]] (''Rhytipterna holerythra'') |- |[[File:Sirystes albocinereus - White-rumped Sirystes; Rio Branco, Acre, Brazil.jpg|175px]] || ''[[Sirystes]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Siblanta siristo]], ''Sirystes sibilator'' * [[Uesta siristo]], ''Sirystes albogriseus'' * [[Blankpuga siristo]], ''Sirystes albocinereus'' * [[Siristo de Todd]], ''Sirystes subcanescens'' |- |[[File:Casiornis rufus -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|175px]] || ''[[Casiornis]]'' {{small|Des Murs , 1856}} || * [[Rufa kasiorno]], ''Casiornis rufus'' * [[Cindragorĝa kasiorno]], ''Casiornis fuscus'' |- |[[File:Myiarchus tyrannulus 1.jpg|175px]] || ''[[Myiarchus]]'' {{small|Cabanis, 1844}} || * [[Rufa tuftirano]], ''Myiarchus semirufus'' * [[Jukatana tuftirano]], ''Myiarchus yucatanensis'' * [[Malgaja tuftirano]], ''Myiarchus barbirostris'' * [[Malhelĉapa tuftirano]], ''Myiarchus tuberculifer'' * [[Tuftirano de Swainson]], ''Myiarchus swainsoni'' * [[Venezuela tuftirano]], ''Myiarchus venezuelensis'' * [[Panama tuftirano]], ''Myiarchus panamensis'' * [[Mallongkresta tuftirano]], ''Myiarchus ferox'' * [[Anda tuftirano]], ''Myiarchus cephalotes'' * [[Cindrakrona tuftirano]], ''Myiarchus phaeocephalus'' * [[Kolumbia tuftirano]], ''Myiarchus apicalis'' * [[Cindragorĝa tuftirano]], ''Myiarchus cinerascens'' * [[Tuftirano de Nutting]], ''Myiarchus nuttingi'' * [[Grandkresta tuftirano]], ''Myiarchus crinitus'' * [[Brunkresta tuftirano]], ''Myiarchus tyrannulus'' * [[Grenada tuftirano]], ''Myiarchus nugator'' * [[Galapaga tuftirano]], ''Myiarchus magnirostris'' * [[Rufvosta tuftirano]], ''Myiarchus validus'' * [[Tuftirano de La Sagra]], ''Myiarchus sagrae'' * [[Stultuma tuftirano]], ''Myiarchus stolidus'' * [[Malgrand-Antila tuftirano]], ''Myiarchus oberi'' * [[Puertorika tuftirano]], ''Myiarchus antillarum'' |- |[[File:Ramphotrigon megacephalum - Large-headed Flatbill.jpg|175px]] || ''[[Ramphotrigon]]'' {{small|G.R. Gray, 1855}} || * [[Grandkapa platbekulo]], ''Ramphotrigon megacephalum'' * [[Flameta platbekulo]], ''Ramphotrigon flammulatum'' * [[Malhelvosta platbekulo]], ''Ramphotrigon fuscicauda'' * [[Rufvosta platbekulo]], ''Ramphotrigon ruficauda'' |- |[[File:Attila torridus - Ochraceous Attila 2.jpg|175px]] || ''[[Attila (birdo)|Attila]]'' {{small|Lesson, 1831}} || * [[Rufvosta atilo]], ''Attila phoenicurus'' * [[Cinama atilo]], ''Attila cinnamomeus'' * [[Oĥreca atilo]], ''Attila torridus'' * [[Citronventra atilo]], ''Attila citriniventris'' * [[Blankokula atilo]], ''Attila bolivianus'' * [[Grizkapuĉa atilo]], ''Attila rufus'' * [[Helpuga atilo]], ''Attila spadiceus'' |- |} ==Referencoj== {{projektoj|commonscat=Tyrannidae}} {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Nearktisa faŭno]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 6aospll5sumq1pg9gif892ff5b8nnit 0 35474 9367915 9150689 2026-05-06T22:16:08Z ThomasPusch 1869 9367915 wikitext text/x-wiki {{Alinomigu|Ĉelabinsk}} [[Dosiero:Ploshchad revolutsii - Chelyabinsk.jpg|centre|eta|774px|Placo de Revolucio en Ĉelabinsko]] {{informkesto urbo |sen banderolo=jes | tipo = urbo&nbsp; | nomo = Ĉelabinsko | lando = {{Rusio}} | bildo = Chelyabinsk Circus.jpg | bildo-priskribo = Panoramo de Ĉelabinsko | bildo-larĝeco = | flago = Flag of Chelyabinsk.svg | blazono = CoA of Chelyabinsk (2000).svg | devizo = | patrono = Ioann Zlatoust | mapo = | grandeco de mapo = | priskribo de mapo = | mapo2 = | latitudo = 55.15 | longitudo = 61.4 | regiono-ISO = RU-CHE | Mapo en angulo = Ruslando eŭropa parto | situo de = Situo de Ĉelabinsko en la [[Ĉelabinska provinco]]<br> kaj en la eŭropa parto de [[Rusio]] | tipo1=reliefo | situo sur mapo2 = Ĉelabinsko | situo de2 = Situa mapo de Ĉelabinsko | zomo = 8 | ŝtato = | regiono = | mikroregiono = | provinco = [[Ĉelabinska provinco]] | departemento = | arondismento = | distriktaro = | kantono = | distrikto = | komunumo = | fondo = [[1736]] | urborajto = [[1787]] | registaro = | estro = Natalja Kotova | alto = 220 | areo = 486 | akva areo = | procentoj de akva areo = <!--sen %, ĉar tion aranĝas la ŝablono!--> | loĝantaro = 1156471 | loĝantaro-stato = 2013 | referenco por loĝantaro=[http://chelstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/chelstat/resources/96fb7c004e73dab7ae5dbfcc5af035be/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%BD%D0%B0+01.01.13+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.pdf Численность постоянного населения Челябинской области на 01.01.2013 года] ([[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]]) | denso = 2254 | HDI = | interkom = | ĝemel = | horzono = [[UTC+6]] | pk = | tel = +7 351 | aŭto = 74 | kodo = 75401 | laŭ = [[OKATO]] | kodo2 = | laŭ2 = | TTTejo = http://cheladmin.ru/ |estro ekde=20.11.19}} [[Dosiero:Chelyabinsk Alexander Nevsky Church (The Organ Hall) from the south.jpg|eta|255ra|Preĝejo en Ĉelabinsko]] '''Ĉelabinsko''' ({{lang-ru|Челябинск}}) estas [[urbo]] en [[Rusio]], ĉefurbo de [[Ĉelabinska provinco]]. Ĝi estis fondita en la jaro [[1736]] la [[13-a de septembro|13-an de septembro]] kiel fortikaĵo kaj havas statuson de urbo ekde [[1787]]. La urbo estas sur orienta deklivo de suda [[Uralo]], ĉe rivero [[Miass (rivero)|Miass]] ({{lang|ru|Миасс}}) (baseno de rivero [[Obj]]). Alto super la nivelo de maro estas ĉirkaŭ 200 m. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo {{paĝonomo}} vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Komapre, en [[2002]] la urbo havis 1077,2 mil loĝantojn kaj estis la oka plej granda urbo en Rusio. En [[1959]] la urbo havis nur 689 mil loĝantojn. Ĉelabinsko estas grava centro de maŝinkonstruado (produktado de agrikultura tekniko ktp.), metalurgio kaj transporto: ĝi havas [[Ĉeljabinsk-Glavnij (stacidomo)|fervojan stacion]] (malfermitan en [[1892]]), du busstaciojn kaj [[Flughaveno Balandino|flughavenon]]. Dum kelkaj lastaj jardekoj, [[Metroo de Ĉeljabinsk|metroo]] estas konstruata, sed ĝis nun ne pretas eĉ unu stacio. == Historio == La urbo estis fondita kiel fortikaĵo en la jaro [[1736]]. En [[1892]] la vivo tie draste ŝanĝiĝis, ĉar tra Ĉelabinsko ekiris trajnoj al [[Siberio]]. La urbo iĝis grava transportada nodo. La loĝantaro de la urbo pliiĝis trioble inter 1897 kaj 1917. Ĉelabinsko ricevis [[kromnomo]]n «[[Ĉikago]] de la [[Uralo]]».<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://chelindustry.ru/info.php?tt=19&ids=9&rr=5|titolo=Челябинск: Ворота в Сибирь и Зауральский Чикаго|eldoninto=Портал Челябинская область|alirdato=2022-05-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110418032050/http://www.chelindustry.ru/info.php?tt=19&rr=5&ids=9|arkivdato=2011-04-18}}</ref> Kresko de industrio estis ĉefe ligita kun la [[Dua mondmilito]], kiam kelkaj gravaj fabrikoj estis translokigitaj ĉi tien el eŭropaj regionoj. La [[15-an de februaro]] [[2013]] [[Meteoro de Ĉeljabinsk|eksplodis meteoro]] super la Ĉelabinska provinco, kiu kaŭzis damaĝojn en la urbo. == La loĝantaro == Laŭ Rosstat (la rusia ŝtata servo de statistiko) la loĝantaro de la urbo estas {{Unuo|1196680}} homoj en 2020. Je 1-a januaro 2019, la urbo estis rangita 7-a el 1115 urboj en Rusia Federacio laŭ kvanto de loĝantoj. La loĝantaro de Chelyabinsk laŭ la censo de la Rusia Imperio en 1897 estis nur 20 mil da homoj. De 1926 la populacio triobligis kaj sumiĝis al 59 mil. En la postmilitaj jaroj, kiam la multo de civitanoj estis evakuitaj al la Uralo kaj Siberio,kaj pli frue ekde la industriigado dum la 1930-aj jaroj kaj post la konstruado de la plej grandaj entreprenoj de metalurgio kaj mekanika inĝenierado, kaj kemia kaj aliaj industrioj, kiuj provizis la liveradon de militaj maŝinoj al la fronto de la bataloj dum la militaj jaroj, kaj krome liverado de agrikulturaj maŝinoj, la loĝantaro pliigis pli ol 10-obliĝis kaj konsistis de 1959 jam 689 mil da homoj. La rapida disvolviĝo de Chelyabinsk en la post-militaj jaroj kondukis al rapida kresko de la loĝantaro:je la 13-a de oktobro 1976, la miliona loĝanto de la urbo estis naskita. Por preskaŭ tri jarcentoj, la loĝantaro de Ĉeljabinsk kreskis pli ol 1080-oble. Kaj se la unuaj loĝantoj de la gvattura fortikaĵo estis Kozakoj de pluraj nacioj, de la 21-a jarcento la urbo estas loĝata de reprezentantoj de proksimume cent diversaj popoloj. Laŭ la tutlanda censo de 2010, la plej multnombraj estas: Rusoj — 936,5 mil (86,53%), Tataroj − 54,.4 mil (5,03%), Baŝkiroj — 33,7 mil (3.11%), Ukrainoj — 15,6 mil (1.44%), Germanoj — 7,1 mil (0.65%), Belorusoj — 4 mil (0,37%), Armenoj — 3.7 mil (0,34%), Mordvoj — 3,.1 mil (0.29%), Taĝikoj — 3 mil (0,27%), Kazaĥoj-2,9 mil (0,.26 %). == Industrio == En Ĉelabinsko nuntempe funkcias kelkaj industriaj entreprenoj, interalie: * [[Ĉelabinska metalurgia kombinumo]] * [[Ĉelabinska elektrometalurgia kombinumo]] * [[Ĉelabinska zinka fabriko]] * [[Ĉelabinska tubfabriko]] == Vidindaĵoj == * [[Kirovka]] estas piediranta strato, kiu havas plurajn skulptaĵojn pri la antaŭrevolucia vivo de la urbo kaj dediĉitaj al, ekzemple, ĉelabinskaj tankistoj aŭ viktimoj de la afgana milito. Kirovka estas plena je vendejetoj kaj butikoj, kaj somere en tiu strato ofte okazas malgrandaj festivaloj kaj ludas diversaj muzikistoj. * [[Placo de la Revolucio (Ĉeljabinsko)|Placo de la Revolucio]] ({{lang-ru|площадь Революции}}): la ĉefa placo de la urbo, kie okazas grandaj subĉielaj koncertoj kaj manifestacioj, kaj vintre oni kutime konstruas glacian urbeton kun montetoj kaj statuoj. * En placeto de Venko ({{lang-ru|сквер Победы}}) troviĝas [[eterna flamo]] kaj monumento al kuraĝaj filoj de Patrujo. * Parko de Puŝkin ({{lang-ru|парк Пушкина}}) estas konstruita stile de mezepoka kaj deknaŭjarcenta Rusio kaj fabeloj de Puŝkin kaj enhavas interalie malgrandan amuzparkon kaj infanludejon. * Parko de Gagarin ({{lang-ru|парк Гагарина}}) situas en la urba arbaro apud la plej granda universitato de la regiono, Sudurala ŝtata universitato. * En la Apudstacidoma placo ({{lang-ru|Привокзальная площадь}}) troviĝas la monumento "Fabelo pri Uralo" ({{lang-ru|Сказ об Урале}}), kaj la stacidomo mem estas antaŭnelonge renovigita kaj vidinda. == Movade == Nuntempe en Ĉelabinsko loĝas kelkaj membroj de [[REU]]. Jam de kelkaj jaroj okazas ĉiujara kurso por komencantoj baze de [[Ĉelabinska ŝtata universitato]]. == Edukejoj == * [[Sud-Urala ŝtata universitato]] * [[Ĉelabinska ŝtata universitato]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Listo de milionurboj]] * [[Ĉeljabinsk-Glavnij (stacidomo)]] * [[Metroo de Ĉeljabinsk]] * [[Tramtransporto en Ĉeljabinsk]] * [[Trolebusa transporto en Ĉeljabinsk]] [[Kategorio:Ĉelabinsko| ]] [[Kategorio:Milionurboj]] 7qcpxmu8wu978wqlo2hoq4lbhchgvu7 0 37411 9368152 9204482 2026-05-07T10:12:58Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368152 wikitext text/x-wiki {{papoj}} {{Informkesto papo | vico = 265-a | nomo= Benedikto la 16-a | dosiero= Giao hoang Bien Duc XVI, Benedictus XVI, Benedict XVI.jpg | naskonomo=Joseph Alois Ratzinger | komencis=[[19-a de aprilo]] [[2005]] | finis=[[28-a de februaro]] [[2013]] | antaŭulo=[[Johano Paŭlo la 2-a]] | sekvanto=[[Francisko (papo)|Francisko]] | dosiero de blazono = Coat of arms of Benedictus XVI.svg | grandeco de dosiero de blazono = 150px | dato de naskiĝo = {{naskiĝdato}} | loko de naskiĝo = [[Marktl am Inn]], [[Bavario]], {{DEU}} | kesteroj = {{informkestero sinsekvo | titolo = Ĉefepiskopo de Munkeno kaj Freising | dosiero = Wappen Erzbistum München und Freising seit 2013.svg | periodo = 1977–1982 | antaŭ = Julius Döpfner | post = Friedrich Wetter }} }} '''Benedikto la 16-a''' ([[latino|latine]] ''Benedictus'', "Benita" aŭ "Benito"), baptonomiĝis '''Joseph RATZINGER''' {{prononco|józef rácinge^''r''}}, naskiĝis {{naskiĝdato|1927|4|16}} en [[Marktl am Inn]] ([[Germanio]]), mortis {{mortodato|2022|12|31}} en [[Vatikano]]; kiel la 265-a [[papo]] li plenumis la plej altan oficon en la [[katolikismo|katolika]] [[eklezio]] ekde la [[19-a de aprilo|19-an de aprilo]] [[2005]] ĝis sia anticipe anoncita [[demisio]] kiu ekvalidis la [[28-a de februaro|28-an de februaro]] [[2013]] je la 20-a horo.<ref>[http://www.spiegel.de/panorama/papst-benedikt-xvi-tritt-zurueck-a-882603.html ''Sensation im Vatikan: Papst Benedikt XVI. tritt zurück''], en: Spiegel online de la 11-a de Februaro 2013 {{ref-de}}</ref> Antaŭe li multajn jarojn estis [[kardinalo]], dekano (estro) de la [[kardinala kolegaro]] kaj [[prefekto]] de la [[katolikismo|katolika]] [[Kongregacio por la Doktrino de la Fido]]. ==Vivo== Li naskiĝis kiel filo de patro Jozefo kaj patrino Maria. Li naskiĝis [[Sankta Sabato|sabate]] antaŭ [[Pasko]] kaj post lia naskiĝo estiĝis granda neĝfalo, tre rara en tiu sezono. Inter 1949 kaj 1951 li estis studento ĉe la [[Georgia kolegio (Munkeno)]]. Li estis unu el la plej gravaj kardinaloj kaj estis konsiderata kiel plej intima kunlaboranto de papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] kaj oni rigardis lin patro de la [[konservativismo|konservema]] parto de la [[katolika eklezio]]. Kiel [[prefekto]] de la [[kongregacio]] li forte kontraŭis reformojn, ekzemple koncerne pastrecon de virinoj, pastran edzecon aŭ [[kontraŭkoncipilo]]jn. [[Dosiero:Coat of arms of Benedictus XVI.svg|150px|maldekstre]] La unua jaro de papeco montris parte alian bildon de Benedikto la 16-a. Lia unua [[encikliko]] "[[Deus Caritas est]] / Pri la Kristana Amo", publikigita en januaro 2006, pritraktas la Dian kaj homan amon. Pli ol miliono da junuloj venis al la [[Monda Junulara Tago]] okazinta en [[Kolonjo]] en aŭgusto 2005. Ili denove montris, ke la katolika eklezio estas juna kaj vigla. Ankaŭ en Romo en liaj festoj, preĝoj kaj aŭdiencoj kolektiĝas pli da homoj ol iam ĉe iu papo. Li estis unu el la malmultaj kardinaloj kun klubo de entuziasmuloj kaj kun ŝatantaro-retejo (anglalingva).<ref group="noto">[http://www.ratzingerfanclub.com]</ref> La papo ne estis [[vegetaranismo|vegetarano]], sed li parolis pri la ekspluatado de ĉiuj animaloj, precipe brutoj. Intervjuita en 2002 pri rajtoj de bestoj, li diris "Tio estas tre grava demando. Ĉiuokaze, ni povas vidi ke ili estas donitaj al nia zorgado, ke ni ne rajtas simple fari ion ajn al ili. Ankaŭ bestoj estas de Dio. Certe, ia industria uzado, ekzemple kun [[ansero]]j nutritaj por produkti kiel eble plej grandan [[hepato]]n, aŭ kun [[kokino]]j tiom pakitaj kune ke ili iĝas karikaturoj de birdoj, ĉi tiu malnobiligado de vivantaj bestoj en varon ŝajnas al mi kontraŭ la rilato reciproka, kiu aperas en la [[Biblio]]." Li eĥis oficialan katolikan instruon, kiu diras klare ke "Bestoj estas de Dio. Li ĉirkaŭas ilin per Sia zorgado. Per sia nura ekzisto, ili benas Lin kaj donas gloron al Li. Tiel homoj ŝuldas bonkorecon al ili. Ni memoru la mildecon, kun kiu sanktuloj kiel [[Sankta Francisko el Asizo]] aŭ Sankta [[Filipo Neri]] traktis bestojn... Kontraŭas homon dignon suferigi aŭ mortigi bestojn sennecese." [http://www.goveg.com/feat/PopeBenedictXVI/ (PETA)] (anglalingva) En sia unua parolado li diris veante la nunan staton de homaro: "Tial la trezoroj de l' Tero ne plu estas je servo al konstruado de la ĝardeno de Dio, en kiu ĉiuj povus vivi, sed estas servutitaj far la potencoj [[Ekspluatado|ekspluatantaj]] kaj detruantaj." Kiel unua papo de plurcent jaroj Benedikto demisiis la {{daton|11|februaro|2013}} por liberigi la vojon al pli juna kaj sana papo. La {{daton|13|marto}} la [[konklavo]] elektis [[Francisko (papo)|Franciskon]] lia posteulo. Benedikto ne rajtis voĉdoni, ĉar li aĝis pli ol 80 jarojn. ==Nomumo de kardinaloj== Dum 5 [[Kardinala Kolegio|kardinalaj kolegioj]] la papo nomumis 90 [[kardinalo]]jn, interalie: [[Kurt Koch]], [[Reinhard Marx]], [[Julien Ries]] kaj [[Prosper Grech]]. ==Doktorigoj, sanktigoj kaj beatigoj== Dum [[pontifiko|pontifikado]] de la papo oni anoncis 2 novajn doktorojn, 44 sanktulojn, 289 beatulojn. '''[[Doktoro de la Eklezio|Doktoroj de la Eklezio]]''': [[Hildegard de Bingen]], [[Juan de Ávila]] '''[[Kanonizo]]''': [[Maria Bernarda Bütler]], [[Nuno Álvares Pereira]], [[Jeanne Jugan]], [[Patro Damiano]], [[Rafael Arnaiz Barón]], [[André Bessette]], [[Kamila Baptista el Varano]], [[Kateri Tekakvida]], [[Carmen Salles y Barangueras]], [[Anna Schäffer]] '''[[Beatigo]]''': [[Johano Paŭlo la 2-a]], [[Clemens August von Galen]], [[John Henry Newman]] == Esperanto == La papo Benedikto la 16-a daŭrigis la tradicion de sia antaŭulo [[Johano Paŭlo la 2-a#Johano Pa.C5.ADlo la 2-a kaj Esperanto|Johano Paŭlo la 2-a]] saluti [[Pasko|paske]] kaj [[Kristnasko|kristnaske]] ankaŭ en [[Esperanto]] (kun escepto de kristnasko 2005, kie li salutis nur en trideko da lingvoj<ref>[http://www.liberafolio.org/2013/la-nova-papo-ne-salutis-en-esperanto Libera Folio]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>); Johano Paŭlo la 2-a komencis tion en aprilo 1994, [[Francisko (papo)|Francisko]] ne faris dum pasko 2013. [[Dosiero:BentoXVI-30-10052007.jpg|250px|eta|maldekstre]] == Verkoj == '''Enciklikoj''' Benedikto la 16-a eldonis 3 [[encikliko]]jn: * 25-an de januaro 2006: ''[[Deus caritas est]]'' ([[Dio]] estas [[amo]]) * 30-an de novembro 2007: ''[[Spe salvi]]'' (En [[espero]] [[Savo (Biblio)|savitaj]]) * 29-an de junio 2009: ''[[Caritas in veritate]]'' (Amo en [[vero]]) '''Aliaj [[papaj dokumentoj]]''' * Deklaro ''[[Dominus Iesus]]'' * Gazeto "[[Communio]]" '''Publikaĵoj''' * ''Dia revolucio'' (2006) * [[Trilogio]]: ''[[Jesuo Kristo|Jesuo]] de [[Nazareto]]'' (unua volumo, 2007; dua volumo, 2011; tria volumo, 2012) * ''Lumeco de la mondo'' (2011, [[intervjuo]] de Peter Seewald) <!-- ==Apostolaj vojaĝoj== * [[Apostola vojaĝo de Benedikto la 16-a al Pollando]] Bonvolu vidigi, kiam ESTOS artikolo !! --> ==Pilgrimoj kaj eksterlandaj vizitoj== Benedikto la 16-a dum sia [[pontifiko]] 24 foje vojaĝis eksterlanden, en tio la plej multe (3 fojoj) al sia [[patrujo]] kaj al [[Hispanio]]. Ankaŭ famiĝis dum renkontiĝoj kun [[junularo]] en [[Monda Junulara Tago|Mondaj Junularaj Tagoj]]. En [[Italio]] apostole vojaĝis 33 foje. En la tagoj 25–28 de majo 2006 okazis [[pilgrimado]] de papo Benedikto la 16-a al [[Pollando]]. La papo vizitis [[Varsovio]]n kaj lokojn ligitajn kun [[Johano Paŭlo la 2-a]]: [[Krakovo]]n, [[Wadowice]], [[Oświęcim]], [[Kalwaria Zebrzydowska]] kaj [[Częstochowa]]. Tio estis lia naŭa restado en Pollando, sed unusola kiel la kapo de [[Katolika Eklezio]]. [[Slogano]] akompananta la vojaĝon estis vortoj: Estu firmaj en la [[fido]] (Trwajcie mocni w wierze). En [[Varsovio]] okazis [[meso (diservo)|meso]] kun partopreno de 300 000 kredantoj. Inter ili estis pli ol 2300 [[belorusoj]] kaj i.a. norvegoj, kanadanoj, [nov-zelandanoj, ukrainoj, rusoj kaj filipinanoj. Lian viziton al pilgrimejo [[Jasna Góra]] partoprenis 450 000 personoj. Lian meson kun [[prediko]] partoprenis ĉ. 900 000 kredantoj. En estinta germana-[[NSDAP|nazia]] [[koncentrejo]] [[Aŭŝvico|Auschwitz]]-Birkenau vizitis kelon, kie martire mortis [[Maksimiliano Kolbe]]. ==Publikaj ĉeestoj de emerita papo== * [[2013]]: [[Vatikanaj ĝardenoj]], malkovro de la monumento al [[Ĉefanĝelo Miĥaelo]], (5.07) * [[2014]]: [[Baziliko Sankta Petro]], unua [[Kardinala Kolegio]] de [[Papo Francisko]], (22.02); [[Placo Sankta Petro]], [[kanonizo]] de papoj [[Johano la 23-a]] kaj [[Johano Paŭlo la 2-a]], (27.04); renkontiĝo de papo Francisko kun [[avo]]j kaj [[maljunulo]]j, (28.09); [[beatigo]] de [[Paŭlo la 6-a]], (19.10); * [[2015]]: [[Baziliko Sankta Petro]], dua Kardinala Kolegio de Papo Francisko, (14.02); solena malfermo de [[Sankta Pordo]], komenco de la [[Jubileo (katolika)|Jubilea]] Jaro de [[Mizerikordo]], (8.12) * [[2016]]: [[Vatikana Palaco]], partopreno en la 65-a datreveno de sia [[ordinacio]], (28.06) ==Premioj kaj distingoj== Ĝis nun la papo ricevis 7 [[honora doktoreco|honorajn doktorecojn]], atribuitajn de: * 1984 – College of St. Thomas (nuntempe Universitato al [[Sankta Tomaso]] en [[Saint Paul (Minesoto)|Saint Paul]] ([[Minesoto]]) * 1985 – Katolika Universitato en [[Eichstätt]] kaj [[Ingolstadt]] * 1986 – [[Pontifika Katolika Universitato de Peruo]] ([[Lima]]) * 1988 – [[Katolika Universitato de Lublin "Johano Paŭlo la 2-a"|Katolika Universitato de Lublin]] ([[Pollando]]) * 1998 – [[Universitato de Navaro]] en [[Pamplono]] ([[Hispanio]]) * 1999 – [[Libera Universitato Maria SS. Assunta]] en [[Romo]] * 2000 – Papa Teologia [[Fakultato]] en [[Vroclavo]] * 2015 – [[Muzika Akademio en Krakovo]] * 2015 – Papa Universitato "Johano Paŭlo la 2-a" en [[Krakovo]] ==Mia spirita testamento== Postmorte anoncita, verkita la 29-an de aŭgusto 2006 (elektita fragmento): ''Jam de 60 jaroj mi sekvas la [[teologio|teologian]] vojon, precipe la [[biblio|biblistikan]], kaj mi vidis, kiel kun laŭvicaj [[generacio]]j falis [[tezo]]jn ŝajne nerefuteblaj, kiuj montriĝis nur [[hipotezo]]j: falis generacioj de [[liberalismo|liberaluloj]] (Harnack, Jülicher, ktp), generacioj de [[ekzistencialismo|ekzistencialistoj]] (Bultmann ktp), generacioj de [[marksismo|markistoj]]. Mi vidis kaj vidas, kiel el miksaĵo de hipotezoj emerĝas ĉiam denove [[racieco]] de la [[kredo]]. [[Jesuo Kristo]] vere estas Vojo, Vero kaj Vivo – kaj la [[Eklezio]], kun ĉiuj siaj malperfektecoj, vere estas Lia Korpo.'' ==Atakoj kontraŭ la papo== Jam kiel [[prefekto]] de la [[Kongregacio por la Doktrino de la Fido]] li multe faris por haltigi [[ĥaoso]]n enpenetrantan internon de la Eklezio. La [[kardinalo]] reĵetis teologiajn [[novigo]]jn kaj postulojn de ŝanĝoj rilate al homa [[seksemo]], [[divorco]]jn kaj sacerdotecon de [[virino]]j. Ankaŭ [[sinkretismo|sinkretismjan]] tendencojn, kiuj relativigis signifon de la katolika [[fido]]. Tial en [[amaskomunikilo]]j aperis voĉoj kvazaŭ ĝis nun "malferma, progresema kaj eĉ liberala [[teologo]]" ŝanĝiĝis en ekstreman [[konservativismo|konservatulon]]. Li kontraŭstaris al [[slogano]]j de kultura revolucio en Eŭropo pere de publikigo de kongregaciaj dokumentoj: ''Libertatis nuntius'' (Instrukcio pri kelkaj aspektoj de la [[teologio de liberigo]]), 1984 kaj ''Libertatis conscientia'' (Instrukcio pri [[kristanismo|kristanisma]] [[libereco]] kaj [[Savo (Biblio)|savo]]), 1986. Laŭ kritikistoj li trastrekis la teologion de liberigo por [[katolikismo|katolikoj]] de [[Latinameriko]] ferminte al ili [[Katolika Eklezio|eklezian]] vojon de eskapo el [[malriĉeco]] kaj [[totalismo|totalisma]] perforto. Aliaj kritikaj voĉoj disaŭdiĝis post publikigo de letero ''Homosexualitis problema'' 1986, ''Donum vitae'' (Instrukcio pri defendo de la [[vivo]]), 1987, ''Donum veritatis'' (Instrukcio pri [[vokiteco]] de teologo en la Eklezio), 1990, ''Communionis notio'' (Letero pri la Eklezio kiel [[homa komunumo]]), 1992, ''Annus Internationalis Familiae'' (Letero pri [[Komunio]] por [[divorco|eksgeedzigitoj]]), 1994, aŭ deklaro ''Dominus Jesus'' (2000). La lastan deklaron kontraŭuloj de la [[kardinalo]] traktis kiel paŝon fermantan la vojon al [[ekumenismo]]. Kiel la [[papo]] li jam de la komenco estis atakita kiel defendanto de la [[fido]] kaj de [[supernaturo|supernatura]] [[digno]] de la [[homo]]. Oni utiligis preskaŭ ĉiun pretekston por detrui lian [[reputacio]]n kaj [[aŭtoritato]]n. Septembre 2006 prezentita citaĵo de la [[papo]] pri [[islamo]], laŭ [[Manuelo la 2-a Palaeologa]], estis traktita kiel kontraŭa al la [[politika ĝusteco]]. Jaron poste la [[apostola letero]] [[motu proprio]] ''Summorum Pontificium'', permesanta en [[liturgio]] [[Trenta meso|Trentan meson]], iĝis laŭvica preteksto. ==Citaĵoj== Granda tento kaj perfido de la [[identeco]] de la Eklezio estas transformo de ĝi en ian [[utopio|utopian]] movadon, kies ununura celo estas ŝanĝo de la mondo al pli bona. Tio implicas rezignon de la kapablo al konado de la [[vero]], kio kondukas al minaco de [[relativismo]]. ==Interesaĵoj== [[Johano Paŭlo la 2-a]] unuflanke flugis al [[Sandinista Fronto de Nacia Liberigo|sandinisma]] [[Nikaragvo]], kie en komunista registaro estis katolikaj monaĥoj kaj regis [[marksismo|marksisma]] karikaturo de [[Evangelio]], kune kun [[Kristo]] surbrake kun [[AK-47|mitraleto kalaŝnikov]]. Samtempe duaflanke kardinalo Ratzinger prilaboris frakasigan dokumenton pri la [[teologio de liberigo]], en kiu precize montris ĝian ŝanĝon de la fundamentaj [[nocio]]j de [[kristanismo]]. Anstataŭ [[fido]], [[espero]] kaj [[amo]] estis enkondukitaj "fido al historio", "kredo al estonteco" kaj "emo favora al malriĉuloj". (laŭ Grzegorz Górny, ''Benedykt XVI - papież na rozdrożach Kościoła'' (Benedikto la 16-a - la papo sur disvojoj de la Eklezio), "Sieci", n-ro 2/2023). == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|q=Benedikto la 16-a|n=La_papo_Benedikto_la_16-a_rezignas_pri_sia_papeco}} * [[Vatikano]] * [[Listo de papoj]] * [[Dua Vatikana koncilio]] * [[Vatikana Fondaĵo Joseph Ratzinger – Benedikto la 16-a]] * [[Naskiĝdomo de Benedikto la 16-a (fondaĵo)]] * [[Georg Gänswein]], privata sekretario * [[8661 Ratzinger]] ==Bibliografio== * Bernhard Meuser, ''Benedikt XVI. – unser Papst: ein Portrait'' (Benedikto la 16-a. Nia Papo. Portreto) == Notoj == {{Notoj}} == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.vatican.va Oficiala retejo de la Sankta Seĝo (6-lingva)] * [http://www.ikue.org/papoj/benediktoxvi/benediktoxvi.html Retpaĝo de IKUE kun biografio kaj tradukitaj dokumentoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060519043737/http://www.ikue.org/papoj/benediktoxvi/benediktoxvi.html |date=2006-05-19 }} {{-}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Benedikto la 16-a}} [[Kategorio:Katolikismo]] [[Kategorio:Papoj]] [[Kategorio:Ĉefepiskopoj de Munkeno kaj Freising]] [[Kategorio:Grandaj Krucoj de la Federacia Meritkruco (Germanio)]] [[Kategorio:Bavaroj]] [[Kategorio:Komandoroj de la Honora Legio]] [[Kategorio:Ordeno de Sankta Gregorio la Granda]] [[Kategorio:Vatikananoj]] [[Kategorio:Germanaj kardinaloj]] [[Kategorio:Kontraŭkonsumistoj]] [[Kategorio:Katolikaj filozofoj]] [[Kategorio:Germanaj pianistoj]] [[Kategorio:Katolikaj verkistoj]] lb5lgzhw9aiy1i2tsor9ucrtoethyln 0 37729 9367957 9329834 2026-05-06T23:55:04Z ThomasPusch 1869 + retejo 9367957 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |nomo = Turku — Åbo |Blazono = [[Dosiero:Turku.vaakuna.svg|100ra|Blazono de Turku]] |Situo = [[Dosiero:Turku Karte.png|eta|140ra|Situo de Turku]] |fondojaro = 1229 (tradicia konjekto) |provinco = Origina Finnlando |areo = 245.7 <!--tero, sume 306.4 --> |loĝantaro = 178630 |finnlingvaj = 86,7% |svedlingvaj = 5,3% |www-adreso = http://www.turku.fi |retejo-nomo = www.turku.fi |kesteroj = {{Informkesto urbo|bildo= {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Turku postcard 2009.jpg | dosiero2 = Turku postcard 2013.png | dosiero3 = Turku postcard.jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | bildo-larĝeco = 300px|regiono-ISO=FI-19|zomo=9|subŝablono=jes |situo sur mapo=Turku|situo de=Situa mapo de Turku |situo sur mapo2=Centra Turku|situo de2=Situa mapo de Centra Turku |dua informkesto=jes}} }} '''Turku''' [turku], esperante ankaŭ '''Turkuo''', {{lang-sv|'''Åbo'''}} [o:bu], estas urbo en sudokcidenta [[Finnlando]], ĉefurbo de la provinco [[Origina Finnlando]] (finne Varsinais-Suomi; svede Egentliga Finland, ankaŭ tradukebla Vera aŭ Pra-Finnlando). Turku estas la plej malnova urbo en Finnlando. La ĉefepiskopsidejo de Finnlando estas ankaŭ en Turku. Male al, ekzemple la [[Universitato de Helsinko|universitato]] (ne sama ol la nuna [[Universitato de Turku]]) kaj multaj oficejoj, ĝi ne estis translokigita al Helsinko, la nova ĉefurbo post granda [[incendio de Turku]] jare 1827. Turku, same ol ekzemple Jyväskylä, estas unu de la duonurbestraj urboj de Finnlando: la urbestro havas grandan lokpolitikan forton, sed ekzistas ankaŭ urbregistaro, kiu havas severan prezidanton kaj bezonas fidon de la urbkonsilio. == Priskribo == Neniu fondodato estas konata, sed la urbo naskiĝis dum la 13-a jarcento, kiam komenciĝis konstruado de la katedralo kaj la kastelo. Turku/Åbo estas do la plej malnova urbo en Finnlando. Ĝi estis longe la komerca kaj administra centro de la lando. Post kiam [[Helsinki]] iĝis ĉefurbo en 1812, ĝis la 1840-jaroj Turku ankoraŭ restis la plej granda urbo. La ĉefepiskopo de la [[Evangelia-Luterana Eklezio de Finnlando|Finnlanda Eklezio]] (luterana) plu havas sian sidejon en Turku, kaj la katedralon oni konsideras la nacia sanktejo de la lando. Fine de 2011, Turku havis 178&nbsp;630 loĝantojn kaj estas la kvine plej granda urbo en Finnlando. Kune kun la najbaraj komunumoj, la loĝantaro de la urba regiono estas pli ol 300 000. La urbo estas oficiale dulingva, Finna kaj Sveda. Svedlingvuloj konsistigas ĉirkaŭ 5 % de la loĝantaro en la urbo mem, kaj la suda insularo de la provinco estas ĉefe svedlingva. [[Paattinen]] estas eksa komunumo kiu estis ligita al Turku en 1973. Dum sia historio, Turku estis grava kultura kaj scienca centro. La unua universitato en la urbo estis la ''Reĝa Akademio de Turku'', fondita en 1640. Ĝi estis translokita en 1828 al la nova ĉefurbo Helsinki, kaj ĝi plu funkcias kiel la [[Universitato de Helsinki]]. La nunaj universitatoj de la urbo estas la finnalingva [[Universitato de Turku]] (''Turun yliopisto'', fondita en 1920), la svedlingva ''[[Åbo Akademi]]'' (fondita en 1918) kaj la Universitato de Aplikaj Sciencoj (1992). La ĉefaj ekonomiaj branĉoj en Turku estas ŝipkonstrua, medicina kaj nutraĵprodukta industrioj, loĝistiko kaj eksterlanda komerco. * Koordinatoj: {{koordinatoj gm|60|27.1|N|22|16.2|E}} == Loĝantaro == {| class="wikitable" border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 style="border-collapse:collapse;" !Jaro||Entute||finnalingvaj||svedlingvaj||alilingvaj |- align="right" |1880|| 22.967 ||52,9 %||41,4 %||5,7 % |- align="right" |1900|| 31.658 ||70,1 %||27,4 %||2,5 % |- align="right" |1920||45.408||79,3 %||19,5 %||1,2 % |- align="right" |1930||55.171||78,5 %||20,6 %||0,8 % |- align="right" |1950||101.824||89,6 %||10,1 %||0,3 % |- align="right" |1960||123.285||92,0 %||7,7 %||0,3 % |- align="right" |1970||155.069||94,0 %||5,8 %||0,2 % |- align="right" |1980||163.680||94,6 %||5,2 %||0,2 % |- align="right" |1990||159.180||94,1 %||5,1 %||0,8 % |- align="right" |2000||172.561||90,7 %||5,2 %||4,1 % |- align="right" |2005||174.868||89,1 %||5,2 %||5,6 % |- align="right" |} == Historio == Sur la loko de Turku/Åbo certe ekzistis vilaĝo jam frue (la nomo Turku devenas de pravorto, kiu signifis ''komercejo''). La aĝon de la urbo oni ofte kalkulas ekde la jaro 1229, kiam letero de papo Gregorio la 9-a mencias episkopan sidejon, kiu estis tiam translokata al [[Koroinen]], ĉe la rivero kilometro supre de la nuna urbocentro de Turku. En Koroinen estas ruinoj de la tiama preĝejo-episkopejo, sed reala urbo tiam apenaŭ ekzistis, arkeologiajn restaĵojn el tiutempaj urbaj konstruaĵoj oni ne trovis. La plej antikvaj trovitaj restaĵoj de urba formo estas el komenco de la 14-a jarcento el proksimeco de la nuna katedralo. Samtempe la katedralo ekiĝis konstruata en la nunan lokon, do la pli reala naskiĝjaro de la urbo devus esti konsiderata proksimume 1300. Certa historia mencio pri ekzisto de urbo Turku estas el jaro 1309. Malkiel oni ofte asertas, Turku neniam estis membro de la [[mezepoka]] komerca ligo [[Hanso]], sed la hansa-ligaj komercistoj estis multnombraj vizitantoj kaj loĝantoj de Turku. En la 14-a jarcento plejparto el la burĝoj loĝantaj en Turku estis germanaj, kio estas indiko de la forta germana-hansa influo. == Vidu ankaŭ == *[[Brulo de Turku (1827)]]. == Institucioj == * [[Arta Muzeo de Turku]] * Astronomia [[Observatorio de Iso-Heikkilä]] * [[Universitata ĉefmalsanulejo de Turku]] * [[WAM Turku Urba Arta Muzeo]] == Partneraj urboj == * [[Dosiero:Flago-de-Rusio.svg|20ra]] '''[[Sankt-Peterburgo]]''', [[Rusio]], ekde [[1953]] * [[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|20ra]] '''[[Szeged]]''', [[Hungario]], ekde [[1971]] * [[Dosiero:Flago-de-Pollando.svg|20ra]] '''[[Gdańsk]]''', [[Pollando]], ekde [[1958]] * [[Dosiero:Flago-de-Italio.svg|20ra]] '''[[Florenco]]''', [[Italio]], ekde [[1992]] * [[Dosiero:Flago-de-Svedio.svg|20ra]] '''[[Gotenburgo]]''', [[Svedio]], ekde [[1946]] * [[Dosiero:Flago-de-Danio.svg|20ra]] '''[[Aarhus]]''', [[Danio]], ekde [[1946]] * [[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|20ra]] '''[[Rostock]]''', [[Germanio]], ekde [[1963]] * [[Dosiero:Flago-de-Norvegio.svg|20ra]] '''[[Bergen]]''', [[Norvegio]], ekde [[1946]] * [[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|20ra]] '''[[Kolonjo]]''', [[Germanio]], ekde [[1967]] * [[Dosiero:Flago-de-Bulgario.svg|20ra]] '''[[Varna]]''', [[Bulgario]], ekde [[1963]] * [[Dosiero:Flago-de-Slovakio.svg|20ra]] '''[[Bratislava]]''', [[Slovakio]], ekde [[1976]] * [[Dosiero:Flago-de-Rumanio.svg|20ra]] '''[[Constanța]]''', [[Rumanio]], ekde [[1963]] * [[Dosiero:Flago-de-Ĉinio.svg|20ra]] '''[[Tjanĝino]]''', [[Ĉinio]], ekde [[2000]] Ankaŭ: * [[Dosiero:Flago-de-Estonio.svg|20ra]] '''[[Tartu]]''', [[Estonio]] (traktato pri kunlaboro) * [[Dosiero:Flago-de-Estonio.svg|20ra]] '''[[Tallinn]]''', Estonio (traktato pri kunlaboro) * [[Dosiero:Flago-de-Estonio.svg|20ra]] '''[[Kuressaare]]''', Estonio (traktato pri kunlaboro) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}} kaj {{sv}}) <br/> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Turku| ]] [[Kategorio:Iamaj ĉefurboj]] [[Kategorio:Komunumoj de Origina Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Okcidenta Finnlando]] [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] [[Kategorio:Hansourboj]] ksazs18jqtr9qcpag6fnp1cf06wi3h8 0 41712 9367814 7944236 2026-05-06T18:17:54Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367814 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Azia nigra urso |koloro = pink |dosiero = Kragenbär.jpg |dosiero larĝo = 300px |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |regno2 = animalo |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Mamulo]]j ''Mammalia'' |ordo = [[Karnovoro]]j ''Carnivora'' |familio = [[Ursedoj]] ''Ursidae'' |genro = [[Urso (genro)|Urso]] ''Ursus'' |specio = '''''U. thibetanus''''' |statuso = VU |statuso sistemo = iucn2.3 |tendenco = unknown |dunomo = ''Ursus thibetanus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Georges Cuvier|G. Cuvier]], [[1823]]) |mapo de vivoteritorioj = Leefgebied aziatische zwarte beer.jpg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Vivareo de Azia nigra urso |sinonimo = ''Selenarctos thibetanus'' |vikispecio = Selenarctos thibetanus |komunejo = Selenarctos thibetanus }} La Azia nigra urso (''Ursus thibetanus'' aŭ ''Ursus tibetanus'') estas alinome la Tibeta nigra urso, la Himalaja nigra urso, aŭ la luna urso. == Priskribo == Ĝi estas mezgranda nigra [[urso]] kiu normale montras distingan blankan aŭ kremkoloran "V" markon sur la brusto. Ĝi estas proksima parenco de la [[Amerika nigra urso]]. Oni kredas ke ambaŭ havas komunan [[Eŭropo|eŭropan]] praulon. Ĝi kreskas al proksimume 130–190&nbsp;cm laŭlonge. Maskloj pezas 110–150&nbsp;kg kaj inoj pezas 65–90&nbsp;kg. Ĝi vivas proksimume 25 jarojn. == Vivloko kaj disvastiĝo == Tiu [[Palearktiso|palearktisa]] kaj [[Orientaliso|orientalisa]] specio loĝadas en arbaroj, kaj oni povas trovi ĝin en vasta areo trans [[Azio]]. Oni trovas ĝin i.a. en jenaj [[ekoregiono]]j : la [[alpa stepo de Karakorumo kaj okcidenta Tibeta Altebenaĵo]], la [[amura herbeja stepo]], la [[honŝuaj alpaj koniferaroj]], la [[kvazaŭĉiamverdaj arbaroj de la bramaputra valo]], la [[nordorient-barataj kaj birmaj pinaroj]], la [[orient-himalajaj subalpaj koniferaroj]] kaj la [[zagros-montara arbarstepo]]. Ĝi havas avantaĝon super sia konkuranto en iuj partoj de ĝia atingopovo, la pli granda kaj pli forta [[Bruna urso]] (''Ursus arctos''), ĉar la pli malgranda nigra urso povas grimpi por atingi nuksojn kaj fruktojn en arbojn. == Vivmaniero == La Azia nigra urso manĝas diversan dieton de fruktojn, berojn, gresojn, nuksojn, semojn, mielon, senvertebrulojn, fiŝojn, birdojn, ronĝulojn, kaj aliajn malgrandajn mamulojn. Viando estas nur malgranda parto de ĝia dieto. La urso povas esti ege agresema kontraŭ homoj, kaj estas multaj raportoj da ursaj atakoj kaj mortigoj. == Minacoj == La urso mem estas minacata de detruado de arbaroj, en kiuj ĝi vivas. Farmistoj ankaŭ mortigas la ursojn pro la minaco al siaj brutaroj, kaj multaj ankaŭ malŝatas la ursojn ĉar ili malŝelas ligno-arbojn, malaltigante iliajn valorojn. Alia problemo estas ke ĉasistoj mortigas ursojn por ricevi iliajn gal-vezikojn, kiuj estas uzataj en tradicia [[Ĉinio|ĉina]] medicino. Ĉinio kontraŭleĝigis la ĉasadon de la ursoj en la 1980j, kaj pro tio, nun estas farmoj por rikolti ursan galon. La ursojn estas konstante kaĝataj kaj bridataj dum tuboj ĉerpas galon de iliaj galvezikoj al ujoj. Subtenantoj de ĉi tiu praktiko diras ke, sen ĉi tiuj farmoj, la bezono por ursa galo instigus multe da neleĝa ĉasado kaj plu minacus la specion. Aliuloj asertas ke la farmoj estas kruelaj kaj malhumanaj, kaj ke artefarita ursa galo estas same efektiva kaj malpli multekosta. == Subspecioj == * ''Ursus thibetanus formosanus'' - en [[Tajvano]] * ''Ursus thibetanus gedrosianus'' - en [[Irano]] kaj [[Pakistano]] * ''Urus thibetanus japonica'' - en [[Japanio]] * ''Ursus thibetanus laniger'' - en [[Afganio]] kaj suda [[Ĉinio]] * ''Ursus thibetanus mupinensis'' - en sudŭesta Ĉinio * ''Ursus thibetanus thibetanus'' - en [[Himalajo]] kaj [[Hindio|Hindo]]-ĉinio * ''Ursus thibetanus ussuricu'' - en nordorienta Ĉinio kaj la [[Koreio|Koreia]] [[duoninsulo]] <gallery> Dosiero:Himalayanblackbear.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|La Azia Nigra Urso bildita ĉi-tie en la [[_Gangtok_]] (zoo, menaĝerio, bestoĝardeno). --> </gallery> {{-}} == Eksteraj ligiloj == * http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Ursus_thibetanus.html <!-- _ADW_ --> * http://www.animalsasia.org <!-- (Animaloj, Bestoj) Azio (Fundamento, Subkonstruaĵo) --> * http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/25/MNGFECEIVO1.DTL {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051223123028/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/25/MNGFECEIVO1.DTL |date=2005-12-23 }} <!-- _San_ _Francisco_ Kronika artikolo - _Freeing_ (Ĥinuja, Ĉinuja) Kaĝitaj Galaj Ursoj --> * http://www.greatbear.org/bears/asiaticbb.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050404122406/http://www.greatbear.org/bears/asiaticbb.html |date=2005-04-04 }} <!-- _Great_ _Bear_ _Org_ --> {{-}} <!--{{Commons|Ursus thibetanus}}--> {{Portalo|Zoologio}} {{Karnomanĝuloj|C.}} [[Kategorio:Ursedoj]] [[Kategorio:Orientalisa faŭno]] [[Kategorio:Palearktisa faŭno]] inehrbui7zfyokdbl1zfbasxj73s2s5 0 42182 9367845 9272301 2026-05-06T19:38:11Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367845 wikitext text/x-wiki {{Informkesto valuto |Valuto = |Ŝtato =Aŭstralio kaj ankaŭ en [[Norfolkinsulo]], [[Kiribato]], [[Nauro]], [[Tuvalo]] |Subdivido = |Mallongigo = |Kurza dato = |Kurzo = |Bildo ={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |Bildo-grandeco= |Bildo-priskribo= }} {|class="infobox" border="1" bgcolor="#ffffff" width="280" align="right" style="margin-left:3px" !bgcolor=#dddddd colspan=2|Aŭstralia dolaro |- |lando:||{{Aŭstralio}} |- |bgcolor=#dddddd|divido:||bgcolor=#dddddd|100 cendoj |- |kodo laŭ [[ISO 4217]]:||AUD |- |bgcolor=#dddddd|mallongigo:||bgcolor=#dddddd|$A, AU $ |- | valuta ||1 EUR = 1,9895 AUD<br />1 AUD = 0,5026 EUR |} La '''aŭstralia dolaro''' estas la monunuo de [[Aŭstralio]]. == Historio == Aŭstralio enkondukis en [[1910]] la aŭstralian pundon sterlingan kiel propran valuton, kiu estis komence ligita al la [[brita pundo]] kaj same estis dividita je 20 [[ŝilingo]]j kaj 240 [[penco]]j. En [[1966]] oni dekumigis la valuton. Unu pundo estis ŝanĝita al 2 dolaroj kaj la dolaro estis dividata je 100 [[cendo]]j (la loĝantaro diris longtempe "ŝilingo" por la 10-cenda monero.) Inter 1992 kaj 1996 oni ŝanĝis la paperajn banknotojn al [[polipropeno|polipropenaj]]. Aŭstralio estis tiel al unua lando – antaŭ [[Novzelando]] –, kiu enkondukis plastajn bankbiletojn. La aŭstralia dolaro validas kiel [[oficiala pagilo]] – apud la lokaj – en [[Kiribato]], [[Nauro]] kaj [[Tuvalo]]. == Etimologio == La [[vorto]] ''dolaro'' origine devenas de [[arĝento|arĝenta]] [[monero]], produktita en la [[Germanio|german]]-[[Bohemio|bohemia]] urbeto ''Sankt Joachimsthal'' (hodiaŭ [[Jáchymov]] en [[Ĉeĥio]]), komence nomata "Joachimsthaler" poste "T(h)aler" ([[talero]]). == Vidu ankaŭ == * la dispartigan artikolon [[Dolaro (monunuo)|Dolaro]], kiu listigas, en kiuj aliaj landoj la nacia valuto ankaŭ nomiĝas tiel, kaj * la artikolon pri la nacia valuto de [[Slovenio]], [[Tolaro]], kiu havas la saman etimologion kiel la vorto ''dolaro'' kaj uziĝis de la ŝtata sendependiĝo dum la jaro [[1991]] ĝis la enkonduko de la eŭropa valuto [[Eŭro]] dum januaro [[2007]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.rba.gov.au/CurrencyNotes/NotesInCirculation/index.html <!-- monbileto (dezajnoj, dizajnas, projektas, dizajnoj, desegnas, desegnadoj) --> * http://www.ramint.gov.au <!-- Reĝa Aŭstralia Mento --> * http://finance.yahoo.com/currency/convert?from=AUD&to=USD&amt=1&t=2y <!-- Aktuala _VALUE_ de la Aŭstrala dolaro (kiel (mezurita, kriteriita) per _US_ dolaroj) (fonto estas _Yahoo_) --> * http://www.ramint.gov.au/making_coins/default.cfm?DefaultPage=coin_designs.cfm * [http://forex.easy-forex.com.au superrigardo (taga kaj semajna) pri la valuta merkato pri la aŭstralia dolaro (paĝoj anglaj)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070307143958/http://forex.easy-forex.com.au/ |date=2007-03-07 }} * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Australien-B-En.htm Monbileto de Aŭstralio] ({{en}}) ({{de}}) {{Valutoj de Oceanio}} [[Kategorio:Monunuoj]] [[Kategorio:Ekonomio de Aŭstralio]] ouiqm3ia2wdjf65lced129se1dyazxt 0 46024 9367853 9348282 2026-05-06T20:14:51Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367853 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Varsovio, aŭtobuso de linio 107 al Esperanto, 2.jpg|eta|Buso veturanta al strato "Esperanto" en Varsovio]] '''Buso'''<ref>[https://vortaro.net/#buso_kds artikolo ''buso'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio</ref> aŭ '''aŭtobuso'''<ref>[https://vortaro.net/#aŭtobuso_kds artikolo ''aŭtobuso'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio</ref> estas granda [[veturilo]], kiu estas destinita por veturigi multajn pasaĝerojn – ekzemple de 10-on ĝis 200-on, depende de amplekso de la buso. Aŭtobuson movas la energio, rezervita aŭ produktata tradicie el [[fuelo]] (ofte [[dizeloleo]]), lastatempe pli kaj pli ankaŭ de [[gaso]] kaj de [[elektro]] diversmaniere produktita. La vorto "buso" estas mallongigo de la historia, 19-jarcenta vorto omnibuso,<ref>[https://vortaro.net/#omnibuso_kds artikolo ''omnibuso'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio</ref> kiun [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV) priskribas kiel "pasinteca, origine ĉevaljungita, publika enurba veturilo". La vorto devenas de la [[latina]] vorto "omnibus" - "por ĉiuj", el kiu oni simple arbitre fortranĉis la lastan silabon kaj transformis ĝin al vorto [[buso]], iam aldonis la vorto [[aŭto]] por signi ke la buso ne plu estis ĉevale tirita, sed [[motoro|motorigita]], kaj poste en la 20-a jarcento denove simpligis la vorton al simple "buso", ĉar ne plu estis ĉevaljungitaj busoj kaj la distingo ne plu necesis. == Historio == [[Dosiero:Erster Benzin-Omnibus der Welt.jpg|eta|Benz-Omnibus, 1896]] * La unuan [[Vaporbuso|aŭtobuson]] en la mondo elfaris Richard Trevithick en 1801; oni demonstris la "[[vaporbuso]]n" la 24-an de decembro 1801 en Camborne ([[Kornvalo]], [[Anglio]]). Tio estis [[Vapormaŝino|maŝino kun vapora motoro]], kiu povis veturigi 8 pasaĝerojn. * La unua [[Elektrobuso|elektra aŭtobuso]] aperis en [[Londono]] en la jaro 1886. Ĝi povis veturi kun mezrapido je 11.2 km/h. * La unua aŭtobuso kun [[eksplodmotoro]], laboranta per [[benzino]], estis konstruita en Germanio de fabriko “Benz” en 1894-1895. Ĝi enspacis 8 pasaĝerojn kaj kursis laŭ 15-kilometra traceo inter germanaj urboj [[Siegen]], [[Netphen]] kaj ''Deutz'' - intertempe centra urbodistrikto de [[Kolonjo]] oriente de la [[Rejno]]. * La unua urba aŭtobuso kun [[eksplodmotoro]] komencis funkcii la 12-an de aprilo 1903 en [[Londono]]. == Rekordoj == * La plej longa aŭtobusa kurso kunigas [[Gorno-Altajsk]] (Rusio) kaj [[Freiburg]] (Germanio) kaj etendiĝas je ĉirkaŭ 6500 km. La vojaĝo daŭras ĉirkaŭ 5 diurnoj. La dua je longo situas en [[Aŭstralio]], havas longon je 5455 km, kunigas [[Perto]]n kaj [[Brisbano]]n. Oni malfermis ĉi tiun kurson la 9-an de aprilo 1980. Vojaĝo laŭ ĝi daŭras 75 horoj 55 minutoj. Ĝin organizis la firmao “Across Australia Coachlines”. * La plej longaj balgobusoj “DAF Super City Train” estas longaj je 32.2 m. La kapa salono havas 110 sidajn kaj 140 starajn lokojn, la dua salono – 60 sidajn kaj 40 starajn. La aŭtobuso sen pasaĝeroj pezas 28 tunojn. * La plej grandaj el aŭtobusoj de tuta mondo (inkluzive la 2-etaĝaj) estis ellasitaj en 1981 de la firmao “Gottlob Auwärter GmbH”. La aerodroma 4-aksa aŭtobuso Neoplan N980 Galaxy-Lounge (Jumbo Jet Coach) havis dimensiojn 17х4,5х4,5 m, enspacis 342 pasaĝerojn, posedis propran teleskopan ŝtuparon kaj estis destinita por veturigi pasaĝerojn de konstruaĵo de [[flughavena terminalo]] al aviadilo [[Boeing 747]]. * En 2001 oni konstruis en Rusio la urban 15-metran 3-aksan aŭtobuson “Volĵanin-15M”, kiun oni startigis poste en serian fabrikadon kiel “Volĵanin-6270”. Ĝia longo estas 15.22 m, ĝi enspacis 160 pasaĝerojn. Tio ĉi estas la plej longa urba nebalga aŭtobuso en la mondo. == Klasifiko laŭ destino == * urbaj – aŭtobusoj, uzataj kiel urba [[publika transporto]]. Urba aŭtobuso faras oftajn haltojn, kie eniras kaj eliras multoj da pasaĝeroj. Tia aŭtobuso devas havi larĝajn pordojn, pasojn kaj placetojn, samkiel apogilojn por staraj pasaĝeroj. * interurbaj – veturigas homojn je grandaj distancoj. Tiaj aŭtobusoj havas klapseĝojn, ampleksan pakaĵujon, spacon por mana [[pakaĵo]]. ** dormaj – speco de interurbaj aŭtobusoj, kun dormaj lokoj. * suburbaj – diference de la interurbaj, ili ne veturas je granda distanco. Ili diferencas de la urbaj per tio, ke iliaj haltoj estas maloftaj; fojfoje interaj haltoj forestas plene. Kutime tiaj aŭtobusoj ne havas pakaĵujon, sed havas spacon por mana pakaĵo. * aerodromaj – por veturigi pasaĝerojn de flugstacio al la aviadilo. * [[Lernejo|lernejaj]] – por veturigi [[infanoj]]n. Tiaj aŭtobusoj ofte havas teknikajn ilojn por sendanĝera veturigo de infanoj: [[sekurzono]]jn, specialajn lumajn kaj sonajn signalojn (ekzemple, en lernejaj aŭtobusoj de [[Usono]]). Ili havas ankaŭ malpli altajn ŝtupojn, apogilojn, bretojn. * deĵoraj (ekspediciaj) – por veturigi laboristojn al lokoj de konstruaj, riparaj kaj aliaj laboroj. * [[Ajngrunda aŭtomobilo|ajngrundaj]] – por veturigi homojn en malfacilaj kondiĉoj. * ŝarĝaj (ŝarĝpasaĝeraj). * ekskursaj. * [[Poŝtaŭto|poŝtaj]] (aŭtobusoj pri komuniko) – por veturigi la poŝton. * ritaj – por veturigi mortinton kaj funebran procesion al loko de entombigo. * klubaj (oficaj). * minaj (subteraj). * aŭtobusoj pri specialaj taskoj. * [[Koka buso|kokbusoj]] - por bunta, modifita kaj ornamita buso kiu transportas varojn kaj homojn inter komunumoj en diversaj latin-amerikaj landoj, precipe Honduro, Gvatemalo, Salvadoro, Kostariko, Nikaragvo kaj Panamo. == Tipoj == * [[Elektrobuso]] (Elektra buso, Elektra aŭtobuso) estas sentraka publika elektra veturilo, dezajnita por transporti homojn sur vojoj laŭ fiksa itinero. == Bildaro == <gallery> Dosiero:Routemaster.JPG|<!-- thumb|maldekstra|180px|_À_ [[Londono]] _avant_ julio 2004. --> Dosiero:Londonbus.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|"[[_Routemaster_ _bus_|_Routemaster_]]" _dubbeldeks_ _bus_ _in_ Londono. --> Dosiero:Buses in Helsinki centre.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|Moderna [[Skanio _AB_|Skanio]] (busoj, aŭtobusoj) en [[Helsinko]]. --> {{Aldonaj bildoj}}Dosiero:Doppelgelenkbus 01 KMJ.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|_Doppelgelenkbus_ _von_ _Van_ _Hool_ (_Länge_: 24,80&_nbsp_;m) --> </gallery> {{-}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Alvokbuso]] * [[Busstacio]] * [[Busa stacidomo]] * [[Ikarus]], hungara buso * [[Londona etaĝa buso]] * [[Nokta buso]] * [[Omnibuso]] * [[Publika transporto]] * [[Rapida aŭtobusa transporto]] * [[Trolebuso]] * [[Vaporbuso]] * [[Busa kluzo]] * [[Duetaĝa buso]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|wikt=aŭtobuso|ReVo=auxtob1}} * http://www.public-transport.net <!-- (Busoj, Aŭtobusoj) en Eŭropo --> * http://www.barraclou.com/bus <!-- _Barraclou_._com_ - (Buso, Aŭtobuso) --> * http://www.irizar.com <!-- _Irizar_ - Scania --> * http://www.irisbus.com/it-it/ <!-- _Iveco_ - Irisbus --> * http://www.bredamenarinibus.it/en/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090904183536/http://www.bredamenarinibus.it/en/ |date=2009-09-04 }} <!-- _Breda Menarini_ - bus --> * http://www.man-mn.de/bus{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <!-- _MAN_ - bus --> * http://www.solarisbus.pl <!-- _SOLARIS_ - Pollando --> * http://www.olafs-fotoseite.de <!-- _Galleria_ _fotografica_ --> * http://www.mercedes-benz.de <!-- _benz_ - bus --> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Aŭtobusa transporto| ]] [[Kategorio:8-a oficiala aldono]] oflcnpq2yynolyspdtslbsxauqm0rhy 0 51123 9367748 9104998 2026-05-06T15:53:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367748 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} Siro '''Marc Aurel Stein''' (naskiĝis la [[26-a de novembro|26-an de novembro]] [[1862]] en [[Pest (urbo)]] kiel STEIN Aurél; mortis la [[26-a de oktobro|26-an de oktobro]] [[1943]] en [[Kabulo]]) estis [[Hungario|hungara]] juddevena geografia malkovristo kaj arkeologo, lingvisto, kiu ricevis la [[Britio|britan]] ŝtatanecon. Li studis en [[Vieno]], [[Leipzig]], [[Tübingen]] kaj doktoriĝis en [[1887]]. Ekde [[1884]] (?) li laboris en [[Oksfordo]] kaj en la Brita Muzeo. Li estis instruisto pri la [[sanskrita lingvo|sanskritaj]] lingvo kaj literaturo en la [[Universitato de Lahoro|Lahore-a Universitato]] en 1888. En [[1894]] aperis lia unua scienca laboro pri katalogo de la libraro de la kaŝmira ĉefhindreĝo. Inter 1888–96 li multe vojaĝis en [[Kaŝmiro]], esploris ties memoraĵojn kaj geografion. Stein partoprenis en tri sukcesaj kaj unu malsukcesa esplorvojaĝoj en Centra Azio. La unua ekspedicio okazis en [[1900]], en orienta [[Turkestano]], kie li traesploris la de [[Sven Hedin]] malkovritajn ruinojn. En dua esplorvojaĝo en 1908 li pludaŭrigis la esploron de la montaro Kuen Lun, plue li faris fosadojn en la dezerto Takla Makan kaj apud Tarim. Li reveturis en Eŭropon en 1909, kie li prelegis, verkis. En 191 li faris arĥeologiajn esplorojn en norda Hindio. La tria ekspedicio daŭris tri jarojn (1913-1916), kaj li veturis entute 18.000 km en Interna Azio, Tuta Turkestano, Montaro Kuen Lun. Plej grava malkovro de Stein okazis dum la tria ekspedicio kaj estis ĉe "[[Ŝtonkavernaro de Mogao|Ŝtonkaverno de mil Budhoj]]" proksime al [[Dunhuang]] ([[tunhuang|Tun Huang]]). Tiu estis la loko, kie li malkovris la Diamantan Sutraon, la plej malnovan presitan tekston de la mondo, aliajn 40.000 paperrulaĵojn. (Granda parto de tiuj estis forliverita kaj tiel ili restis por la homaro. La restintaj rulaĵoj kaj valoraj [[papero]]j estis venditaj far ĉinoj. La de Stein forliveritaj rulaĵoj estas ankaŭ hodiaŭ esploreblaj, dum la far ĉinoj forvenditaj dokumentoj malaperis.) Li postlasis kolektaĵon, kiun gardas la Brita Librararejo kaj kiu entenas ĉinajn, tibetajn kaj tangutajn manskribaĵojn, prakritajn lignajn tabuletojn, kaj dokumentojn en ĥotoneza, ujgura, sogdiana kaj orienturkaj lingvoj. Stein kolektis ilin dum siaj vojaĝoj tra meza Azio en la 1920-aj, 1930-aj jaroj. Stein trovis manskribojn en la antaŭe perdite-pensitaj toĥarianaj lingvoj kaj registris multajn arĥeologiajn lokojn, precipe en [[Irano]] kaj [[Baluĉistano]]. [[Dosiero:AurelSteinWithDog.jpg|eta|Foto de Aurel Stein, kun lia hundo kaj esplorteamo, en la Tarima Baseno.]] Lian libraron heredis la [[Hungara Scienca Akademio]]. Li iĝis honora [[membro]] de Hungara Scienca Akademio en [[1895]]. == Literaturo == * Jeannette Mirsky, Sir Aurel Stein: Archaeological Explorer, Chicago 1998 ISBN 0-226-53177-5 <!--[[Dosiero:AurelStein.jpg|Sinjoro Aurel Stein.]]--> {{-}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/index.html.en {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080416171453/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/index.html.en |date=2008-04-16 }} * http://ds.dial.pipex.com/town/avenue/xha71/Stein.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20011107203059/http://ds.dial.pipex.com/town/avenue/xha71/Stein.htm |date=2001-11-07 }} <!-- paĝo pri Marc Aurel STEIN --> * http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/language/en.html.en {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140412113609/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/language/en.html.en |date=2014-04-12 }} <!-- _Toyo_ _Bunko_ Malofta (Libroj, Libras) Arkivo --> * http://idp.bl.uk <!-- _Projet_ _international_ _de_ _Dunhuang_ --> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Esploristoj|STEIN, Marc Aurel]] [[Kategorio:Hungaraj orientalistoj|Stein]] [[Kategorio:Hungaraj akademianoj]] [[Kategorio:Hungaraj judoj]] oot6vdyj5kxf2j2r9ku2tk8fo7dd4m4 0 53420 9368005 9300847 2026-05-07T03:30:57Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368005 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Barnaŭlo | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-ru|Барнаул}} | kategorio = urbo <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Ob.Banaul.jpg | dosiero_priskribo = | dosiero_kompl = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Barnaul.svg | blazono = <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Барнаул | moto = | kromnomo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_flago = 1 | ŝtato_tipo = | ŝtato = | regiono = Altaja regiono | histregiono = | distrikto = | komunumo = | municipo = | ĉefurbo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | montaro = | ŝoseo = | limo = | parto = | alfluanto_maldekstre = | alfluanto_dekstre = | urbo = | memorindaĵo = | konstruaĵo = | rivero = [[Obo]] | rivero1 = [[Barnaulka]] <!-- *** Situo *** --> | situo = Barnaul | koordinatoj_ne_en_titolo = 1 | leviĝo = | lat_d = 53 | lat_m = 21 | lat_s = 24 | lat_NS = N | long_d = 83 | long_m = 47 | long_s = 14 | long_EW = E | koordinatoj_tipo = | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_lat_m = | plej_alta_lat_s = | plej_alta_lat_NS = | plej_alta_long_d = | plej_alta_long_m = | plej_alta_long_s = | plej_alta_long_EW = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_lat_m = | plej_malalta_lat_s = | plej_malalta_lat_NS = | plej_malalta_long_d = | plej_malalta_long_m = | plej_malalta_long_s = | plej_malalta_long_EW = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 321 | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 630877 | loĝantaro_dato = 2021 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio ktp. *** --> | establita = 1730-j | establita_tipo = Fondita | establita1 = 1771 | establita1_tipo = statuso de urbo | ĉefulo = Igorj Grigorjeviĉ Svincev | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+7]] | utc_offset = | horzono_DST = | poŝtkodo = 656xxx | areo_kodo = 01401 | areo_kodo_tipo = [[OKATO]] | kodo = +7 3852 | kodo tipo = Telefona kodo | kodo1 = | kodo1_tipo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situa mapo de Barnaulo | mapo_lokumilo = Barnaulo | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Altaja regiono | mapo1_lokumilo = Altaja regiono | mapo2 = | mapo2_fono = | mapo2_priskribo = Situo enkadre de Rusio | mapo2_lokumilo = Rusio | freemap_zoom = <!-- *** TTT-paĝoj *** --> | commons = Barnaul | statistiko = | retpaĝo = [http://barnaul.org barnaul.org] | portalo = <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center |frame-lat={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |frame-long={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |frame-width=260}} }} [[dosiero:Bajkonuro.png|eta|maldekstra|240ra|{{centre|esperanta nomo Barnaŭlo (supre dekstre) en mapo 19 de la [[poŝatlaso de la mondo]] el 1971 (tranĉaĵo)}}]] '''Barnaŭlo'''<ref>la nomo Barnaŭlo dokumentiĝas en la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]] el 1971, ekzemple laŭ la vastaj dupaĝaj mapoj 15 kaj 19</ref> ({{lang-ru|Барнаул}}, Barnaul) estas [[urbo]] en [[Rusio]], ĉefurbo de [[Altaja Regiono]]. La urbo estis fondita ĉirkaŭ jaro [[1730]]. Ĝi havas statuson de urbo ekde jaro [[1771]]. En [[1959]] la urbo havis 303 mil loĝantojn, en [[2002]] jam estis 600 mil loĝantoj. La urbo estas sur maldekstra bordo de rivero [[Obo]] (Обь), ĉe enenfluo en ĝin de rivero [[Barnaulka]] (Барнаулка). En la urbo estas fervoja stacio. Diferenco de la loka kaj moskva tempoj estas 3 horoj (en jaro 2005). Geografiaj koordinatoj de la urbo estas: latitudo 53°22' norde, longitudo 83°45' oriente. Kodo de [[OKATO]] de la urbo (en jaro [[2005]]) estas 01401. La interurba telefona kodo estas 3852, la enurbaj telefonnumeroj estas sesciferaj (en jaro 2005). == Esperanto en Barnaul == Ĉirkaŭ [[1920]], [[Vitold Konstantinoviĉ Tenisov]] kreis tie Esperanto-grupon kaj eldonis bultenon [[Fajrerĉeno]]. <gallery> Dosiero:Barnaul City Duma.jpg| Dosiero:Barnaul - Demidov Square.jpg| Dosiero:Altai State Academy of Culture and Arts.jpg| Dosiero:Barnaul Skyline 2007.jpg| </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Tramtransporto en Barnaul]] * [[Trolebusa transporto en Barnaul]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.barnaul.org {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071230162745/http://www.barnaul.org/ |date=2007-12-30 }} <!-- Barnaul._org_ - Oficiala urba situo --> * [https://barnaul-gid.ru/ Barnaul] * http://maps.google.com/maps?ll=53.350000,83.750000&spn=0.160036,0.448792&t=k&hl=en <!-- _Fotografuro_ (de (indikante proprieton, ian rilaton aŭ genitivon)) Barnaul (de, da (indikante originon, devenon, enhavon aŭ kvanton)) _satelito_ --> * http://www.wunderground.com/cgi-bin/findweather/getForecast?query=Barnaul%2c+Russia <!-- Vetero por Barnaul --> * http://www.rotary-barnaul.ru {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181013122231/http://rotary-barnaul.ru/ |date=2018-10-13 }} <!-- _Rotary_ _International_ en Barnaul (_Sole_ en la _Rusiana_) --> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Administra divido de Altaja regiono}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Barnaul| ]] [[Kategorio:Urboj de Altaja regiono]] 2y6kfo1ilrm7x6tehh826wprvwdd93h 0 61014 9368146 9294435 2026-05-07T10:06:41Z Francool50 183872 /* Historio */ maldesktra bildo 9368146 wikitext text/x-wiki [[File:Bachelor(ette) parties banner Women in fancy dress in Cardiff.jpg|775px]] {{Alidirekto|Modo|la lingvistika termino pri formo de verbo|Gramatika modo}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Ed Hardy Runway Models.jpg|eta|Spektakla prezentado en 2008 fare de Ed Hardy.]] '''Modo''' estas aktuala tendenco (daŭre ŝanĝiĝanta), preferata precipe de facilanimeco ol de praktikaj, logikaj aŭ intelektaj kialoj. Modo estas populara stilo aŭ praktiko, precipe en [[vestado]], [[piedvestado]], [[akcesoraĵo]]j, [[ŝminko]], [[korpa traborado]], aŭ [[meblaro]]. Modo estas karakteriza kaj ofte kutima tendenco en la stilo en kiu persono vestiĝas. Ĝi estas la dominaj stiloj en konduto kaj la plej novaj kreadoj de tekstilaj dezajnistoj.<ref>Fashion (2012, 29a de Marto). Wwd. (n.d.). Konsultita el [http://www.wwd.com/fashion-news modoretejo].</ref> "Modo" estas "Nedaŭra, kaprica kutimo, moro aŭ maniero, koncernanta precipe vestadon".<ref>[[PIV]] [https://vortaro.net/#modo_kd NPIV] Alirita la 3an de Oktobro 2021.</ref> Kvankam aspektoj de modo povas esti ĉu virinecaj aŭ viraj, kelkaj tendencoj estas androginaj aŭ indiferentaj.<ref>Undressing Cinema: Clothing and identity in the movies - Paĝo 196, Stella Bruzzi - 2012</ref><ref>Por studo pri la uzado de la terminoj "fashion" (modo), "dress" (vesto), "clothing" (robo), kaj "costume" (kostumo) fare de profesiuloj en variaj fakoj, vidu Valerie Cumming, ''Understanding Fashion History'', "Introduction", Costume & Fashion Press, 2004, ISBN 0-89676-253-X</ref> Ĉiuokaze la modo kiu vekas la atenton de [[amaskomunikilo]]j, komercan intereson kaj socian prestiĝon (vidu ekzemple [[manekeno]]jn) estis disvastigitaj tutmonde almenaŭ dum la dua duono de la [[20a jarcento]] kaj komenco de la 21a, ĉefe tiu porvirina. [[Modisto]] estas metiisto, kiu faras vestaĵojn laŭmende. Modisto laboras kun malpezaj vestaĵoj, kiel roboj, bluzoj, manteloj, ĉapeloj, ktp. La profesio estas plejparte de virinoj kaj por virinoj. Aktuale la profesio en multaj landoj preskaŭ malaperis. == Sferoj influitaj de modo == [[Dosiero:Fashion Plate 1909.jpg|eta|175px|maldekstre|Moda dezajno de 1909.]] Modo estas [[socio|socie]]-[[psiĥologio|psiĥologia]] fenomeno, kiu influas al diversaj homaj aktivaĵoj kaj pensadoj. Plej okulfrape modo aplikiĝas ĉe [[vesto]]j kaj aliaj eroj de homa aspekto, sed ĝi ankaŭ influas al: * [[muziko]], [[arto]], [[politiko]], [[filozofio]], [[distro]], * kaj eĉ al [[matematiko]], per elektado de [[programado|programadaj]] metodoj, instrusistemoj, ktp., * kaj ankaŭ al la sferoj de [[ekonomio]] kaj same al tiuj, kiuj okupiĝas pri ekonomiaj agoj surbaze de [[emocio]]j. Modo balancas ĉe la limo de [[estetiko]] kaj novenkondukado, influita per detaloj kaj elspezoj. == Historio == [[Dosiero:1913-Dictates-of-Fashion-Calvert-Life-cartoon.png|eta|Karikaturo de 1913 pri la diktatoj de modo el malnova gazeto "Life".]] Fruaj okcidentaj vojaĝantoj, ĉu al [[Irano|Persio]], [[Turkio]], [[Hindio]], aŭ [[Ĉinio]], ofte rimarkis pri la foresto de ŝanĝo en modo tie, kaj observantoj de tiuj aliaj kulturoj komentis la malkonvenan rapidecon de la okcidenta modo, kiun multaj sentis kiel tendenco al malstabileco kaj al manko de ordo en [[okcidenta kulturo]]. La sekretario de la japana [[ŝoguno]] fanfaronis (ne tute precize) al hispana vizitanto en [[1609]], ke japana vestaĵaro ne ŝanĝiĝis dum miloj da jaroj.<ref>Braudel, 312–13</ref> Tamen, ekzistas konsiderinda indico en [[Dinastio Ming|Minga]] [[Ĉinio]] de rapida ŝanĝo de modoj en ĉina vestaĵaro.<ref>Timothy Brook: "The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China" (University of California Press 1999); tiu havas tutan parton pri modo.</ref> Ŝanĝoj en kostumo ofte okazis en tempoj de ekonomiaj aŭ sociaj ŝanĝoj, kiel okazite en [[antikva Romo]] kaj la mezepoka [[Kaliflando]], sed post longa periodo sen gravaj ŝanĝoj tiuj ĉiuokaze okazas. En 8-a-jarcenta maŭra [[Hispanio]] la muzikisto Zirjab prezentis en [[Kordovo]]n<ref>Salim al-Hassani, Woodcok and Saoud (2004), 'Muslim Heritage in Our World', FSTC publisinhg, pp. 38–9</ref><ref>Terrasse, H. (1958) 'Islam d'Espagne' une rencontre de l'Orient et de l'Occident", Librairie Plon, Paris, pp.52–53.</ref> sofistikajn vestaĵo-stilojn surbaze de laŭsezonaj kaj ĉiutagaj modoj de lia indiĝena [[Bagdado]], modifitaj memstare per propra inspiro. Similaj ŝanĝoj en modo okazis en la [[11-a jarcento]] en la [[Proksima Oriento]] sekvanta la alvenon de la turkoj kiuj lanĉis vestantajn stilojn de [[Mezazio]] kaj de la [[Malproksima Oriento]].<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Medieval Islamic Civilization: A–K|aŭtoro=Josef W. Meri & Jere L. Bacharach|jaro=2006|eldoninto=Taylor & Francis|ISBN=0415966914|paĝo=162}}</ref> [[Dosiero:Gangs all here trailer.jpg|eta|180px|dekstra|[[Carmen Miranda]] lanĉis la modon de la [[platforma ŝuo|platformaj ŝuoj]].]] La komenco en Eŭropo de kontinua kaj ĉiam pli rapida ŝanĝo en vestado de stiloj povas esti ĝuste fidinde datita. [[Historiisto]]j, kiaj James Laver kaj [[Fernand Braudel]], datas la komencon de okcidenta modo en vestado al la mezo de la [[14-a jarcento]].<ref>Laver, James: ''The Concise History of Costume and Fashion'', Abrams, 1979, p. 62</ref><ref name="braudel">Fernand Braudel, ''Civilization and Capitalism, 15th–18th Centuries, Vol 1: The Structures of Everyday Life," p 317, William Collins & Sons, London 1981</ref> La plej spektakla frua ŝanĝo en modo estis subita drasta mallongigo kaj streĉiĝo de la maskla tro-vesto de suro-longo ĝis apenaŭ kovrado de la [[pugo]], foje akompanitaj kun farĉo en la brusto por igi ĝin aspekti pli granda. Tio kreis la karakterizan okcidentan skizon de tajlorita brustoĉemizo portita super gamaŝoj aŭ pantalono. La rapideco da ŝanĝo akceliĝis konsiderinde en la sekva jarcento, kaj virin- kaj vir-modo, precipe en la frizado kaj ornamado de la hararo, iĝis same kompleksa. Arthistoriistoj povas tial utiligi modon kun fido kaj precizeco por dati bildojn, ofte ene de kvin jaroj, precipe koncerne bildojn ekde la [[15-a jarcento]]. Komence, ŝanĝoj en modo kaŭzis fragmentiĝon trans la superajn klasojn de Eŭropo de kio antaŭe estis tre simila stilo de frizado kaj la posta evoluo de karakterizaj naciaj stiloj. Tiuj naciaj stiloj restis tre malsamaj ĝis kontraŭmovado en la 17-a ĝis [[18-a jarcento]]j trudis similajn stilojn denove, plejparte originante de [[Malnova Reĝimo (Francio)|malnovreĝima]] [[Francio]].<ref>Braudel, 317–24</ref> Kvankam la riĉuloj kutime gvidis modon, la kreskanta bonstato de frua moderna Eŭropo kondukis la [[burĝaro]]n kaj eĉ la [[kamparano]]jn sekvi tendencojn ĉe distanco, sed daŭre malagrable por la elitoj - faktoro kiun Fernand Braudel rigardas kiel unu el ĉefaj motoroj de varia modo.<ref>Braudel, 313–15</ref> [[Dosiero:ADurerNuremburgVenetianWomen.jpg|eta|maldekstre|La desegnaĵo de [[Albrecht Dürer]] komparas belforman ekstere burĝinon de [[Nurenbergo]] (maldekstre) al ŝia ekvivalento de [[Venecio]]. La altaj [[platforma ŝuo|platformaj ŝuoj]] de la venecia sinjorino igas ŝin aspekti pli alta.]] En la [[16-a jarcento]] naciaj diferencoj estis ĉe sia plej okulfrapa pinto. Dek 16-a-jarcentaj portretoj de germanaj aŭ italaj sinjoroj povas montri dek totale malsamajn ĉapelojn. [[Albrecht Dürer]] ilustris la diferencojn en sia fakta (aŭ sinteza) kontrasto de modoj el [[Nurenbergo]] kaj [[Venecio]] ĉe la fino de la 15-a jarcento (ilustraĵo, maldekstra). La "Hispana stilo" de la fino de la 16-a jarcento komencis la movon reen al sinkroneco inter superklasaj eŭropanoj, kaj post lukto en la mezo de la [[17-a jarcento]], francaj stiloj decide transprenis gvidadon, procezon kompletigitan en la [[18-a jarcento]].<ref>Braudel, 317–21</ref> Kvankam tekstilaj koloroj kaj padronoj ŝanĝiĝis de jaro al jaro,<ref>Thornton, Peter. ''Baroque and Rococo Silks.''</ref> kaj la tranĉo de la mantelo de sinjoro kaj la longo de lia veŝtaro, aŭ la padrono laŭ kiu la robo de sinjorino estis tranĉata, ŝanĝiĝis pli malrapide. Virmodoj estis plejparte derivitaj de armeaj modeloj, kaj ŝanĝoj en eŭropa maskla silueto estis galvanizitaj en scenejoj de eŭropa milito kie sinjoroj oficiroj havis ŝancojn fari notojn de eksterlandaj stiloj kiel ekzemple la "Steinkirk" [[kravato]]. Kvankam okazis distribuado de vestitaj [[pupo]]j de Francio ekde la 16-a jarcento kaj Abraham Bosse produktis kuprogravurojn de modo en la 1620-aj jaroj, la rapideco da ŝanĝo kolektita en la 1780-aj jaroj kun pliigita publikigo de francaj kuprogravuroj ilustrantaj la plej malfruajn parizajn stilojn. Antaŭ 1800, ĉiuj okcidenteŭropanoj vestiĝis egale (aŭ almenaŭ opiniis, ke ili vestiĝis egale); loka variaro iĝis unua signo de provinca kulturo kaj poste insigno de la konservativa kamparano.<ref>James Laver kaj Fernand Braudel, op cit</ref> [[Dosiero:Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg|eta|dekstra|[[Marie Antoinette]], edzino de [[Ludoviko la 16-a]], estro de modo.]] Kvankam [[tajloro]]j kaj robofaristoj estis sendube respondecaj por multaj inventoj, kaj la teksa industrio certe gvidis multajn tendencojn, la historio de moda dezajno estas normale komprenita ĝis nun de 1858 kiam la angle-naskita Charles Frederick Worth malfermis la unuan veran artmodan domon en [[Parizo]]. La [[Alta modo]] estis la nomo establita fare de registaro por la modaj entreprenoj kiuj kontentigis la normojn de [[industrio]]. Tiuj modentreprenoj devos adheri al normoj kiaj ekzemple konservado de almenaŭ dudek dungitoj okupitaj pri farado de la vestaĵoj, montrado de du kolektoj ĉiujare, kaj prezentado de ia nombro da padronoj al konsumantoj.<ref>Claire B. Shaeffer (2001). [http://books.google.com/books?id=e3Sd_mikSP4C&pg=PA7&dq=charles+frederick+worth+haute+couture&hl=en&ei=mxbnS83pFJGB_QaU56WdCA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CFkQ6AEwBw#v=onepage&q=charles%20frederick%20worth%20haute%20couture&f=false Couture sewing techniques] "Originating in mid- 19th-century Paris with the designs of an Englishman named Charles Frederick Worth, haute couture represents an archaic tradition of creating garments by hand with painstaking care and precision". Taunton Press, 2001</ref> Ekde tiam, la profesia dezajnisto fariĝis ĉiam pli domina figuro, malgraŭ la origino de multaj modoj en strata modo. Por virinoj, la adoleskecaj stiloj de la [[1920-aj jaroj]] markis la plej signifan ŝanĝon en okcidenta virinmodo en pluraj jarcentoj, kun drasta mallongigo de jupo-longoj kaj de vestaĵoj. Kun foja reanimado de longaj jupoj, varioj de la pli mallonga longo restis dominaj iam-ajna poste. Kvankam ekzistis multaj varioj, la "adoleskantina uniformo", konsistis el altkalkanumaj ŝuoj, kiuj ofte estis plibeligitaj per [[buko]]j aŭ [[gemo]]j, signifaj kvantoj de juvelaĵoj, aparte pecoj ornamitaj per gemoj kaj [[perlo]]j, kaj pli mallongaj [[robo]]j, kies supra parto povis esti aŭ loza aŭ formo-deca. Adoleskantinoj ankaŭ ofte eluzis vitrokloŝojn, malgrandajn [[ĉapelo]]jn ofte havante mallarĝajn, malsupreniĝ-orientitajn randojn, por enkadrigi siajn mallongajn hararanĝojn. Adoleskantinoj estis viditaj kiel aparte sorĉaj figuroj, kaj ilia modo estis tiutempe kontestata de multaj. La kvar gravaj [[Moda ĉefurbo|aktualmodaj ĉefurboj]] estas agnoskite [[Parizo]], [[Milano]], [[Novjorko]], kaj [[Londono]], kiuj estas ĉiuj ĉefsidejoj al la plej grandaj modfirmaoj kaj estas famaj pro sia plej grava influo en tutmonda modo. Modsemajnoj estas tenitaj en tiuj grandurboj, kie dezajnistoj elmontras siajn novajn vestajn kolektojn al spektantaroj. Heredo de gravaj dezajnistoj kiel ekzemple [[Coco Chanel]] kaj [[Yves Saint-Laurent]] konservis [[Parizo]]n kiel la centro la plej multe observita de la cetero de la mondo, kvankam artmodo nun estas subvenciita per la vendado de pretkudritaj kolektoj, [[parfumo]]j kaj aliaj varoj uzantaj la saman markigon. [[Dosiero:Gisele Bündchen at the Fashion Rio Inverno 2006.jpg|eta|maldekstre|190px|[[Gisele Bündchen]] parade en 2006.]] Modernaj okcidentanoj havas larĝan nombron da elektoj haveblaj en la selektado de siaj vestaĵoj. Kion persono elektas por vestuzi povas reflekti sian personecon aŭ interesojn. Kiam homoj kiuj havas altan [[Socia statuso|kulturan statuson]] komencas vestoporti novajn aŭ malsamajn vestaĵojn, aŭ uzi plej varian varon aŭ kutimon, modotendenco povas komenci.<ref>En kelkaj landoj uzado de specifa raso de [[porko]] nomita "vjetnama porko" kiel maskoto populariĝis kiam oni disvastigis la novaĵon, ke [[George Clooney]] kaj [[Paris Hilton]] akiris tiajn porkojn kiel maskoto. Tio rezultis en negativaj konsekvencoj kiam tiuj porkoj kreskiĝis kaj la posedantoj "pro modo" ekabandonis ilin en naturo. [https://www.buenoyvegano.com/2018/06/03/cerdos-vietnamitas-tirania-moda/ Cerdos vietnamitas: la tiranía de una moda] Alirita la 3an de Oktobro 2021.</ref> Homoj kiuj ŝatas aŭ respektas tiujn homojn iĝas influitaj per ties propra stilo kaj komencas porti similstilajn vestaĵojn. Modoj povas varii konsiderinde ene de [[socio]] laŭ [[aĝo]], [[socia klaso]], [[generacio]], laborokupo, kaj [[geografio]] kaj ankaŭ povas varii dum tempo. Se pli maljuna persono vestiĝas laŭ la modo kiun junularoj utiligas, li aŭ ŝi povas aspekti ridindaj en la okuloj de kaj junaj kaj pli maljunaj homoj. La esprimoj ''modista'' kaj ''modviktimo'' rilatas al iu kiu sklavece sekvas aktualajn modojn. Oni povas rigardi la sistemon de elmontrado de diversaj modoj kiel modlingvo asimilantaj diversajn moddeklarojn uzantajn gramatikon de modo. (Komparu iujn el la verkoj de [[Roland Barthes]].) En la lastaj jaroj, azia modo fariĝis ĉiam pli signifa en lokaj kaj tutmondaj merkatoj. Landoj kiaj ekzemple [[Ĉinio]], [[Japanio]], [[Barato]], kaj [[Pakistano]] tradicie havis grandajn teksajn industriojn, sur kiuj ofte estis tiritaj fare de okcidentaj dezajnistoj, sed nun azianoj vestantaj stilojn ankaŭ akiras influon bazitan sur siaj propraj ideoj.<ref>Lemire, B., & Riello, G (2008). EAST & WEST: TEXTILES AND FASHION IN EARLY MODERN EUROPE. Journal of Social History, 41(4), 887-916.</ref> ==La efiko de la amaskomunikiloj== [[Dosiero:Cosmopolitan-FC-November-1917.jpg|eta|dekstre|250px|Gazeto ''[[Cosmopolitan (gazeto)|Cosmopolitan]]'', influa sur modo ankoraŭ hodiaŭ post pli ol unu jarcento de vivo.]]La socio de amaskonsumado elkudis gravan rolon en la epoko en kiu la modo eketendiĝis kiel la neceso marki distingon inter ĉiuj individuoj, pro kio parolis [[Pierre Bourdieu]] kaj [[Jean Baudrillard]].<ref>Fernández, G. (2016). Comportamientos de la moda y la imagen en tiempos contemporáneos. Universidad Nacional Autónoma de México. 2a de novembro, 2016. [http://132.248.9.195/ptd2016/mayo/513015724/Index.html] {{Wayback|url=http://132.248.9.195/ptd2016/mayo/513015724/Index.html|date=20161104022445}}</ref> La modo formas parton de onia kunteksto kiel personoj, influas en diversaj aspektoj de oniaj vivoj, el tio kion oni manĝas kaj tio kion oni trinkas ĝis la lokoj kiujn oni devas viziti aŭ eĉ ofte aliri. Aktuale, la simpla fakto vesti iel kunportas faktorojn tiom diversajn kiel la [[memestimo]], la sekureco, la estetika sperto, la praktikoj de konsumo kaj imitado kaj la deziro esti inkludita.<ref>Duarte, A. (2015). Vistiendo la ciudad: Hacia una perspectiva estética de la moda y la vida urbana. Universidad Nacional Autonoma de México. Noviembre 05, 2016. http://132.248.9.195/ptd2016/mayo/513015724/Index.html</ref> Neniam oni forgesu, ke ĉiuj modoj estas danĝeraj, se ili iĝas ekstremaj, kaj trompemaj ĉar ili celas la amaskonsumadon super la dekomencaj voloj de la konsumantoj. La [[amaskomunikilo]]j estas kaj estis ĉiam grava ilo en la kampo de la informado kaj la disvastigo de la modo,<ref>Acquart,M. (2016). ''La problemática social y medioambiental de la industria global de la confección y la moda ética como mecanismo de gestión hacia la sustentabilidad''. Universidad Nacional Autónoma de México. 8a de Novembro, 2016. [http://132.248.9.195/ptd2016/marzo/302069075/Index.html]</ref> ĉar ili povas atingi ajnan parton de la mondo tuje pro la procezo de [[tutmondiĝo]]. Ili estas kreantoj de nova kulturo kaj tutmonda reorganizado de la merkato, generante milionulajn enspezojn je tutmonda nivelo kaj tian influon en la nuntempa socio ke malmultaj rimedoj povas egali la enorman povon kiun la amaskomunikiloj sukcesis atingi. La modo estas forte ligata al tiuj komunikiloj kaj estas kontrolata de ili, ĉar ili kontribuas al la procezoj de sociigo. Oni vivas en la epoko de la komunikado: la komunikiloj faras la konsumantojn komplicaj de ajnatipa informado kaj estas respondecaj por la instruo modeli la perceptojn kiun oni havas de la realo. Tiuj komunikiloj bombardas la tutan loĝantaron, kvankam ties celo estas ĉefe adoleskuloj kaj junaj plenkreskuloj, per serioj, televida reklamado, programoj, ''reality shows,'' sociaj retoj kiel [[Instagram]] kaj [[Facebook]], revuoj kaj muziko, inter aliaj. Ĉio tio kondukas al nova multkultura konsumismo. La efiko de la sociaj retoj kaj de la novaj teknologioj inter junuloj, baze sur la sociologiaj konceptoj de grupo kaj de unuarangaj rilatoj, generas inter junuloj neceson de identeco.<ref>[https://repository.cardiffmet.ac.uk/bitstream/handle/10369/262/rCSADGL3.pdf.pdf;jsessionid=58916BAB115CF0E5A998E1BE704A71D0?sequence=1#page=6 Juventud y télefonos móviles: es algo más que una moda.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210721115131/https://repository.cardiffmet.ac.uk/bitstream/handle/10369/262/rCSADGL3.pdf.pdf;jsessionid=58916BAB115CF0E5A998E1BE704A71D0?sequence=1#page=6 |date=2021-07-21 }} Lorente, S. 2002. Alirita la 3an de Oktobro 2021.</ref> == La influo de la markoj == [[Dosiero:Jyväskylä - Kauppakatu 37.jpg|eta|250px|maldekstre|H & M butiko en [[Jyväskylä]], [[Finnlando]]. Sveda marko [[Hennes & Mauritz|H&M]] atingas fortan sukceson en modo je internacia nivelo,]] La modo kaj la vestomaniero montras kompleksan rilaton kun la identeco: la vestaĵaro kiun oni elektas povas esti maniero esprimi kiu kaj kia oni estas, havigi detalojn pri onia sekso kaj socia ĝenra rolo, socia klaso, pozicio aŭ posteno, por ekzemplo.<ref name=":2">Entwistle, Joanne, [http://s3.amazonaws.com/academia.edu.documents/44680792/6553449-joanne-entwistle-el-cuerpo-y-la-moda.pdf?AWSAccessKeyId=AKIAJ56TQJRTWSMTNPEA&Expires=1478139034&Signature=8%2F4XhRzFibQtF1Q3XElerYpaDFw%3D&response-content-disposition=inline%3B%20filename%3DEl_cuerpo_y_la_moda_Una_vision_sociologi.pdf ''El cuerpo y la moda. Una visión sociológica''] Alirita la 2an de Novembro 2016, Polito Press.</ref> La nova generacio de konsumantoj ne ricevas pasive la rakontojn de la [[marko]]j rakontitajn de la entreprenoj, sed tiu mem estas kunkreanto de la direktoj de la modo. Por la vendistoj kaj reklamistoj, tio signifas, ke la malnova strategio distrumpeti la fantaston kaj mirindecon de marko aŭ ties uzado jam ne plu funkcias. Nuntempe plej esenca estas la taktiko aŭskulti (aŭ ŝajnigi aŭskulti) la junajn konsumantojn por kompreni kiel ili kongruigas la markojn en siaj vivostiloj kaj klopodi manipuli ilin. En siaj sondesploroj ''Talk Track'' realigitaj al pli ol 2000 adoleskuloj en Usono de inter 13 kaj 17 jaroj, la grupo Keller Fay trovis, ke tiuj junuloj faras averaĝe 145 konversaciojn semajne pri markoj kaj ĉefe kompreneble pri tiuj kiuj plej plaĉas al ili. Ankaŭ kompreneble, ĉiu lando kaj mondoregiono havas siajn lokajn preferatajn markojn. "Topshop" dominas la industrion en Granda Britio, [[Zara]] estas hegemonia en Hispanio kaj G-Star en Nederlando; sed, ĝenerale, estas [[H&M]] kiu atingas plej fortan sukceson je internacia nivelo en la merkato de junuloj de la [[Y-Generacio]].<ref>VAN DEN BERGH, JOERI, [https://books.google.com.mx/books?id=cdzhBAAAQBAJ&pg=PA47&dq=moda+y+marcas&hl=es-419&sa=X&ved=0ahUKEwjrqKPBwIvQAhXLilQKHZUDA20Q6AEIWDAI#v=onepage&q=moda%20y%20marcas&f=false La Generacion Y. Quiere más que marcas cool] 2014, PATRIA. Alirita la 2an de Novembro 2016.</ref> === Koloro kiel grava parto de la modo === Oni scias, ke estas forta kongrueco inter [[emocio]]j, konsumo de modo kaj [[koloro]], estu ajnaj la kulturaj radikoj aŭ la diversaj tipoj de loĝantaroj analizitaj; tio estas, la koloro montras korespondon kun signifoj kaj estas asocia al emocioj. Krome, el la analizo de la sondenketoj realigitaj en ununura regiono, oni povas konkludi, ke estas forta tendenco al sekvo al la preferoj de koloro kaj en la decidfarado eniri en butikojn kaj en la decidfarado de la aĉeto mem; tio venas al rezultoj kaj konkludaj kaj definitivaj plejparte, kio ebligas kompreni, ke la konsumo estas influita de la koloro kaj ke oni povas influi super la konsumanto ĝis tia punkto ke tiu rezignu pri la konsumo de varo se tiu ne trovas sian favoritan nuancon. La ligo de la koloro kun la konsumo de modo ne estas logike konsistanta kaj generas konfliktojn rilate al la signifoj de specifa koloro, sed oni konkludas, ke el la efikoj de la koloro en la emocioj de la individuoj, la vero devas sekvi la tendencojn kaj kolorajn gamojn el la perspektivo de la [[dezajno]] por povi kovri plej eble plej grandan kvanton de individuaj decidoj kaj elektoj.<ref>[http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1692-25222016000100005&lang=pt Chromatic Emotions: Analysis of color perception based on emotions and its relationship with consumption of fashion] Peláez Becerra, Sonia M., kaj aliaj, 1a de Oktobro 2010, Scielo</ref> La plej rimarkinda fakto pri la modaj decidoj pri koloroj estas ke ĉiujare okazas du modoŝanĝoj en la favoritaj koloroj por la venonta sezono. Estas logiko, ke oni elektas malvarmigajn, helajn kaj brilajn kolorojn por printempo kaj somero (ekzemple rozaj, verdaj, ruĝaj, flavaj ktp.), kaj varmigajn, malhelajn kaj ebenajn kolorojn por aŭtuno kaj vintro (ekzemple brunaj, grizaj, nigraj ktp.). Tamen tute ne estas logika, ke tiu koloro (aŭ nuanckoloro) estas tute taŭga por iu jaro, sed tute ne por la venonta. Tamen la teksa kaj venda industrio bezonas produkti kaj vendi ĉiujare, do ili konstante devas ŝanĝi la preferojn de la publiko, kiu devos aĉeti novajn vestojn, eĉ se la ĵus aĉetitaj varoj apenaŭ estis uzitaj, eĉ ne eluzitaj. Tio estas profito por la [[industrio]] kaj la loĝantaroj kaj sektoroj kiuj dependas el tio, sed malprofita por la konsumantaro kaj la [[medio]] kiu devas suferi la negativajn konsekvencojn de la troa produktado kaj forĵetado. === Serĉado de identeco === [[Dosiero:Escada Sport MBFWB Spring 2013.jpg|eta|200px|<center>Prezentaĵo de la moda marko ''Escada Sport'' en la Moda Semajno [[Berlino]] Printempo / Somero 2013.]] La modo kaj la markoj ne nur enhavas la deziron imiti aliulojn aŭ eĉ difinitan komunumon, sed ankaŭ por esprimi individuecon; tio estas, kvankam la vestaro indikas la propran aliron al preciza komunumo kaj esprimas kunhavatajn valorojn, ideojn kaj vivostilojn, ĝenerale oni ne volas esti «klonoj» vestitaj laŭ identaj manieroj al la membroj de tiu komunumo. La vestaro kiun oni elektas reprezentas kompromiton inter la postuloj de la socia mondo, la medio al kiu oni apartenas kaj la individuaj deziroj. Por ke modo estu sukcesa, ĝi devas kapti la «animstaton» aŭ la «plaĉoj» kiuj estas aperantaj. La modo, kiel diskurso kaj kiel praktiko, direktas sin al la korpo, farante ĝin socia kaj identigebla kaj klarigas kiel tiu konstruo de la korpo tra la vestaĵaro estas de konsiderinda gravo por la disvolvigo de la nuntempa socio.<ref name=":2" /> Laŭlonge de la historio, la diversaj kulturoj, urboj kaj sociaj grupoj estis uzante vestaĵaron apartenanta al la modo kiel subteno por fari publikan montron de la simbola partikulara mondo, tio estas, la ideologioj, kredoj, emocia kulturo, tradicioj, ktp.; same kiel komunika elemento por informi pri la grupo kiu kreis ĝin. «Ankaŭ la individuoj, konsideritaj en terminoj de persona identeco, perceptas, ke “la vesto parolas” kaj plenumas sociigan funkcion pri tio kion oni vestas kontribuas al la procezo de la kreado de onia figuro, komprenita en terminoj, ne de tio kio reale oni estas, sed de kiel la aliuloj perceptas onin.»<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eprints.ucm.es/41612/1/T38532.pdf |titolo=La moda como soporte de comunicación social |alirdato=2021-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20201124150540/http://eprints.ucm.es/41612/1/T38532.pdf |arkivdato=2020-11-24 }}</ref> Tiel, la modo iĝis kultura esprimo de gustoj, vivostiloj aŭ persona identeco, alivorte, metakulturo kapabla etendiĝi per la helpo de la sociaj amaskomunikiloj, kiuj pere de la reklamado kaj ''marketing'', segmentigas la merkaton kaj direktas sin al la homamasojn laŭ ŝajnigite personigita maniero; ekspluatante la rolon de akiro kaj konstruado de la personeco esprimita pere de konsumvaroj kiuj iĝas etendo de tio kio oni estas, pro la signifo kion oni havigas en la amaskomunikiloj, ĉu heredita, ĉu tradicia aŭ ĵus aperinta. «La modo utilus kiel efika kontraŭpesilo por stimuli la personan enton kaj per tio nian kondiĉon de personoj».<ref>Glover, 2017.</ref> === Novaj defioj de la modo === Aktuale, la industrio de la modo ricevas fortajn kritikojn el diversaj vidpunktoj kaj partikulare pro ties produkta procezo kaj pro ties konsumo en la nuntempa konsumsocio. [[Dosiero:Bangladeshi women sewing clothes.jpg|eta|maldekstre|Junulinoj kaj virinoj estas la plej oftaj laboristoj de la tekstila industrio, tre ofte destinita al riĉaj landoj; tiuj el [[Bangladeŝo]].]] * Kelkaj markoj tre konataj internacie en la etoso de modo estis ofte denuncitaj ĉar ili ne havigas taŭgajn laborkondiĉojn al siaj [[laboristo]]j. Tio estas eĉ pli partikulare kondamnebla kiam temas pri virinoj kaj infanoj kaj precize en landoj de la [[Tria mondo]], kiuj produktas varojn por la luksa vivmaniero de la vendistoj kaj konsumantoj de la unua mondo. * Multaj produktaj procezoj procesos okazigas damaĝojn al la [[medio]] kaj interesiĝas nur pri la tre variebla peto fare de la konsumantoj manipulitajn de la [[reklamado]] kaj de la komplicaj [[amaskomunikilo]]j. En tiu afero estas granda tasko realigenda; oni devas konsideri, ke la novaj generacioj estas pli kaj plu pli fluktuaj en siaj plaĉoj kaj modoj. La sociaj retoj havigas tro multan informadon al ĉiuj anguloj de la mondo, kio okazas, ke ankaŭ novaj tendencoj estas disvastigitaj, amasigitaj kaj kondukitaj al eksmodo pli kaj pli rapide. * Aktuale kelkaj sektoroj de la tekstila industrio kaj malmultaj amantoj de la modo elstarigis la estetikan kaj etikan valoron de la jam uzitaj vestaĵoj kaj eĉ preferis modifi siajn proprajn vestojn aŭ tiujn de aliuloj kongrue kun la enmodaj stiloj, kontribue al reciklado de la vestoj. Aliflanke, tio malfermis novan sektoron de la vestokomerco kaj eĉ modojn kiuj estus estintaj konsiderataj kiel bizaraj ekstravagancaj aŭ eĉ sensencaj, kiel tiu de [[ĵinzo|ĵinzaj]] pantalonoj disrompitaj kaj artefarite eluzitaj kun eĉ iom absurda industria produktado de rompitaj kaj eluzitaj vestaĵoj, foje eĉ pli multekostaj ol tiuj similaj vestoj nedifektitaj. [[Dosiero:1954 Lane Bryant catalog.jpg|eta|200px|dekstre|Paĝo el la katalogo de Lane Bryant printempo/somero de 1954 kie jam aperas grandaj modelgrandoj.]] * Laŭlonge de la historio de la modo estis disvastigita plej ofte distordita bildo de la beleco, de la korpo kaj partikulare de [[virino]]j, foje ankaŭ de viroj. En la lasta kvarono de la 20-a jarcento hegemoniis en modo modeloj kaj vestaĵoj plej enkadrigitaj en tre maldikaj grandoj kio rezultis en troa restrikto en la produktado de la plej "prestiĝaj" varoj kaj kondamno de pli dikaj virinoj al niveloj "ekster la modo". Aparte, pli grava rezulto venis al gravaj [[malsano]]j kaj en modeloj kaj en ties sekvantoj, tro ofte ĉe junulinoj kaj adoleskulinoj suferantaj pro mensaj kaj nutrokutimaj malsanoj. Reage kontraŭaj kampanjoj emfazis pli etikan ideon, ke tute ne estas ununura formo de perfekta korpo aŭ grando, kaj ankaŭ ne preferinda raso, haŭtkoloro aŭ pezo. Tiu tendenco, jam hegemonia ĉefe komence de la 21-a jarcento malfermis la vojon al modeloj pli dikaj kaj grandaj, de aliaj rasoj krom tiu nomita de "kaŭkazaj blankuloj", permesis la aliron de konsumantoj ne enkadritaj en la iamaj normigaj grandoj al konsumo de varoj kaj trankviligis la iom nervozigan etoson de la modo. ==Socio, politiko kaj modo== Laŭlonge de la historio, la modo kaj ties ŝanĝoj estis forte influitaj kaj foje eĉ rekte okazigitaj de specifaj sociaj aŭ politikaj faktoroj. Ekde prahistoriaj tempoj, plej verŝajne la kontaktoj inter popoloj kun diversaj kutimoj devis okazigi foje ŝanĝojn en kutimoj, same kiel okazis pri la alpreno de artefaktoj. [[Migrado]]j kaj [[komerco]] nepre rezultis en la fakto, ke arkeologoj ofte trovis varojn el fora deveno en precizaj kuŝejoj. Ekzistas dokumentoj kiuj pruvas, ke [[Romio|romianoj]] alprenis multajn kutimojn el konkeritaj aŭ kontaktitaj popoloj, ekzemple grekajn instruistojn, orientajn religiojn, ktp. En mezepoka [[Al Andalus]] estas dokumentita, ke gravaj nordaj kristanoj foje uzis islamajn vestomanierojn, same kiel aliajn aferojn; logike pro la alta kultura prestiĝo de la islama civilizo.<ref>María Martínez, [http://www.epccm.es/index.php?journal=epccm&page=article&op=viewFile&path&#91;&#93;=110&path&#91;&#93;=41 INFLUENCIAS ISLÁMICAS EN LA INDUMENTARIA MEDIEVAL ESPAÑOLA] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180430014515/http://www.epccm.es/index.php?journal=epccm&page=article&op=viewFile&path&#91;&#93;=110&path&#91;&#93;=41 |date=2018-04-30 }} Alirita la 3an de Oktobro 2021.</ref> [[Dosiero:Kichwa Ecua 06.jpg|eta|maldekstre|Keĉua virino portas hispanan ĉapelon laŭ modo de jarcentoj.]] La [[epoko de malkovroj]] akcelis la alprenon de kontaktitaj popoloj kaj inverse: ekde la epoko de la [[Konkero de Ameriko]] fare de eŭropanoj diversaj popoloj inter [[indianoj]] de la tuta kontinento ekuzis la modon uzi [[ĉapelo]]jn imitante la eŭropanojn, por akiri ilian prestiĝon. Tiu modokutimo ankoraŭ ekzistas en grandaj areoj de [[Andoj]]. Komence de la 17a jarcento la [[Morisko|moriska]] loĝantaro en Hispanio, posteuloj de islamanoj grandparte konvertitaj al kristanismo, pli ol unu jarcenton post la konkero ankoraŭ uzis la islamajn vestomanierojn, ĉefe virinoj, kio estis unu el la ekskuzo por forpeli ilin el la lando.<ref>Bartolomé Miranda Díaz, ''Reprobación y persecución de las costumbres moriscas: el caso de Magacela (Badajoz)'', Magacela, Ayuntamiento de Magacela, 2005. pp. 53-55.</ref> Fine de la 18-a jarcento la [[Franca revolucio]] interalie rezultis en abandono de kelkaj el la vesto- kaj kutim-manieroj de la aristokrataro, venkita en la revolucio. Tiukadre, en Hispanio, jam en 1766 okazis la [[Tumulto de Eskilaĉo]] kiam ministro klopodis reguli la vestomanieron de la madridanoj, kaj specife mallongigi la mantelojn kiujn laŭmode uzis ili.<ref>Novísima recopilación, Ley XIII, en [https://books.google.es/books?id=r3mFNZ5dbfwC&pg=PA378&dq=%22No+habiendo+bastado+para+desterrar+de+la+Corte%22&hl=es&ei=nsvjTamgPMbwsgat3fiABg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q=%22No%20habiendo%20bastado%20para%20desterrar%20de%20la%20Corte%22&f=false Los Códigos españoles concordados y anotados], vol. 7, p. 378.</ref> Laŭlonge de la 19-a jarcento, unu el la multaj rezultoj de [[koloniismo]] estis la adopto, tre ofte deviga aŭ perforta, de la vestomaniero de okcidentanoj fare de indiĝenaj popoloj. En multaj areoj, kristanaj misiistoj devigis uzi vestojn al popoloj kiuj ĝis tiam kutimis vivi nude aŭ preskaŭ nude; tio oftiĝis partikulare ĉe virinoj. Kaj ĝenerale kiel unu el la plej fruaj elementoj de [[tutmondiĝo]], la eŭropa vestomaniero disvastiĝis tra la tuta mondo: Japanio, Sudameriko, Egipto, ktp. En [[Turkio]] la adopto de okcidenta vestomaniero estis ligita al la turka reformo promociita de [[Kemal Ataturk]] (1925). En 1936 en Hispanio, je la eksplodo de la [[Hispana Enlanda Milito|enlanda milito]], la maldekstra flanko en sia teritorio iel trudis la vestomanieron de [[laboristo]]j, kontraste kun la burĝa vestomaniero de vesto, kravato plus ĉapelo. Tiu distingo foje estis uzata por identigi supozitajn klassociajn malamikojn. Post la fino de la milito, je la venko fare de dekstruloj, la industrio de [[ĉapelo]]j uzis la sloganon "La ruĝuloj ne uzis ĉapelon", por reverti la situacion kaj profiti la diktaturon persekutadon fare de la faŝisma reĝimo kiel trudo al modo de ĉapeloj por eviti denove identigon kiel supozita politika malamiko.<ref>Juan Carlos Barajas Martínez, [http://sociologiadivertida.blogspot.com/2018/01/los-rojos-no-usaban-sombrero.html Los Rojos No Usaban Sombrero] en Sociología Divertida, kun tiama reklama bildo, alirita la 3an de Oktobro 2021.</ref> [[Dosiero:Mao_Zedong,_1935.jpg|eta|desktre|[[Mao Zedong]] en [[1935]] kun la fama "Mao uniformo".]] Ankaŭ aliaj proletaraj revolucioj rezultis en simpligo de la modo. En [[Ĉinio]] kaj ĉefe en la kadro de la [[Kultura Revolucio]], sed fakte el la epoko de [[Sun Jatsen]], la nomita "Mao uniformo" populariĝis kaj eĉ trudiĝis kiel nura vestomaniero en Ĉinio, do plej forta apliko de la modo.<ref>Montefiore, Clarissa Sebag (2a de Novembro 2015). [https://www.bbc.com/culture/article/20151007-from-red-guards-to-bond-villains-why-the-mao-suit-endures «From Red Guards to Bond villains: Why the Mao suit endures».] bbc.com (en angla). Konsultita la 3an de Oktobro 2021.</ref> Kaj tio transiris ankaŭ al aliaj mondopartoj. Alia revolucia modo estis tiu de la palestina kapotuko popularigita de [[Jaser Arafat]] en la lasta kvarono de la 20-a jarcento. Pli amplekse, sociaj ŝanĝoj, foje ligitaj al la [[Hipio|hipia movado]] kaj al la [[Majo de 1968 (Francio)|studentaj movadoj]] ĉefe post [[Majo de 1968 (Francio)|Majo de 1968]], rezultis en pli komforta vestomodo, ekzemple per [[ĵinzo]]j, T-ĉemizoj kaj senkravate. == Modaj ĉefurboj == {{Ĉefartikolo|Moda ĉefurbo}} [[Moda ĉefurbo]] estas urbo kiu havas gravan influon sur tendencoj de internacia modo, kaj en kiu la dezajno, produktado kaj vendado de modaj produktoj - plus okazaĵoj kiel modaj semajnoj, premioj kaj komercaj foiroj - ekonomie aparte signifas. La tutmondaj urboj konsideritaj la "kvar grandaj" modaj ĉefurboj de la 20-a jarcento estis [[Parizo]], [[Milano]], [[Londono]] kaj [[Novjorko]]; tamen la moda scenejo iĝis pli multpolusa en la 21-a jarcento kun aliaj gravaj centroj kiaj [[Berlino]], [[Barcelono]], [[Tokio]], [[Sao-Paŭlo]] kaj [[Los-Anĝeleso]]. Modaj ĉefurboj kutime havas larĝan miksaĵon de [[komerco]], [[financo]], [[distro]], kulturaj kaj libertempaj aktivecoj kaj estas internacie rekonataj pro la ĝuado de forta kaj specialan identecon. Oni notu ankaŭ, ke la statuso de moda ĉefurbo fariĝis pli kaj pli ligata al la enlanda kaj internacia "profilo", renomo, de la koncerna urbo. Modaj ĉefurboj estas ankaŭ aparte forta parto de pli larĝa dezajna scenejo, kun dezajnaj lernejoj, primodaj revuoj kaj surloka forta merkato de konsumantoj. == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="150" perrow="4"> Dosiero:Figurine mode homme.png|Ekzemplo de vira modelo. Dosiero:ModelsCatwalk.jpg|[[Manekeno (homo)|Modeloj]], dum parado pri modo. Dosiero:Michon schur.jpg|Modeloj dum parado por modo de aŭtuno 2007 de Michon Schur. Dosiero:Haute couture Fall winter, Paris July 2006.jpg|Modelo de nomita "alta vestaĵaro". Dosiero:Catwalk by David Shankbone.jpg|[[Modparado]] en Novjorko. Dosiero:Gotsiy3edit2.jpg|eta|upright|Printempo 2007, Novjorko. Dosiero:Slava Zaitsev fashion show-2.jpg|Viraj modeloj en Moskvo 2007. Dosiero:Men's fashions, 1948.jpg|eta|Vira modo 1948 en Los Angeles. Dosiero:Défilé de mode au Nigeria, 2009.jpg|Modparado en [[Niĝerio]]. Dosiero:Astrid Andersen 01.jpg|Viraj modeloj en [[modparado]]. Dosiero:NaomiCampbell.jpg|[[Naomi Campbell]], unu el plej famaj supermodeloj. Dosiero:Tyson Beckford by Arnaldo Anaya Lucca.jpg|Tyson Beckford pozanta por [[Ralph Lauren]]. </gallery> ==Gravuloj== * [[Giorgio Armani]] * [[Coco Chanel]] * [[Christian Dior]] * [[Givenchy]] * [[Ralph Lauren]] * [[Mary Quant]] * [[Gianni Versace]] ==Referencoj== {{Referencoj|2}} ==Literaturo== * Braudel, Fernand ''Civilization and Capitalism, 15th–18th Centuries'', Vol 1: The Structures of Everyday Life," William Collins & Sons, London 1981 ISBN 0-520-08114-5 * Breward, Christopher, The culture of fashion: a new history of fashionable dress, Manchester: Manchester University Press, 2003, ISBN 978-0-7190-4125-9 * Cumming, Valerie: Understanding Fashion History, Costume & Fashion Press, 2004, ISBN 0-89676-253-X * Hollander, Anne, Seeing through clothes, Berkeley: University of California Press, 1993, ISBN 978-0-520-08231-1 * Hollander, Anne, Sex and suits: the evolution of modern dress, New York: Knopf, 1994, ISBN 978-0-679-43096-4 * Hollander, Anne, Feeding the eye: essays, New York: Farrar, Straus, and Giroŭ, 1999, ISBN 978-0-374-28201-1 * Hollander, Anne, Fabric of vision: dress and drapery in painting, London: National Gallery, 2002, ISBN 978-0-300-09419-0 * Kawamura, Yuniya, Fashion-ology: an introduction to Fashion Studies, Oxford and New York: Berg, 2005, ISBN 1-85973-814-1 * Lipovetsky, Gilles (tradukita de Catherine Porter), The empire of fashion: dressing modern democracy, Woodstock: Princeton University Press, 2002, ISBN 978-0-691-10262-7 * McDermott, Kathleen, Style for all: why fashion, invented by kings, now belongs to all of us (An illustrated history), 2010, ISBN 978-0-557-51917-0 — Multaj man-faritaj kolorilustraĵoj, etenda notita bibliografio kaj legogvidilo * Perrot, Philippe (tradukita de Richard Bienvenu), Fashioning the bourgeoisie: a history of clothing in the nineteenth century, Princeton NJ: Princeton University Press, 1994, ISBN 978-0-691-00081-7 * Steele, Valerie, Paris fashion: a cultural history, (2a eld., rev. kaj ĝisdatigita), Oxford: Berg, 1998, ISBN 978-1-85973-973-0 * Steele, Valerie, Fifty years of fashion: new look to now, New Haven: Yale University Press, 2000, ISBN 978-0-300-08738-3 * Steele, Valerie, Encyclopedia of clothing and fashion, Detroit: Thomson Gale, 2005 ;Libroj * Fakvortaro de Rebmann, Gerhard, Gerhard Rebmann, teksaĵo kaj modo, angle-germane-france-itale, ''Langenscheidt Praxiswörterbuch, Textil und Mode, Englisch-Deutsch-Französisch-Italienisch.'' 3-a eldono; ''Langenscheidt Praxiswörterbuch Textil und Mode''; Langenscheidt Fakeldonejo; Aŭgusto 2010; 271 paĝoj kun bildoj; ISBN 3861173123 EAN: 9783861173120 * Rebmann, Gerhard fakvortaro pri vestaĵo - germane, angle, france, itale, hispane, ''Bekleidungs-Wörterbuch : deutsch, englisch, französisch, italienisch, spanisch = Dictionary of garment terminology : English, German, French, Italian, Spanish = Dictionnaire de l’habillement : français, allemand, anglais, italien, espagnol = Dizionario della terminologia nell’abbigliamento : italiano, tedesco, inglese, francese, spagnolo = Diccionario de la confección : español, alemán, inglés, francés, italiano /'' Rebmann, Hertel 3-a eldono, Berlino : Eldonejo: Schiele & Schön, jaro 2000; 1079 paĝoj ISBN 3-7949-0654-3 == Vidu ankaŭ == * [[Alta modo]] * [[Manekeno (homo)|Modelo]] * [[Modparado]] * [[Tekstila industrio]] * [[Vestfasono]] * [[Vesto]] * [[Pudoro]] * [[La Sapeo]] * [[Esperanto-kulturo#Modo kaj Esperanto|Modo kaj Esperanto]] ==Eksteraj ligiloj== [https://escuelamoda.es/disenadores-de-moda-mas-famosos/ Listo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210711234032/https://escuelamoda.es/disenadores-de-moda-mas-famosos/ |date=2021-07-11 }} de la plej bonkvalitaj dezajnistoj de modo de la historio. En hispana. * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Moda|revizio=138574820}} {{Havenda artikolo|Modo}} {{Projektoj|q=Modo|ReVo=mod}} {{Leginda|jaro=2021 |monato=11 |tago=19}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Modo| ]] [[Kategorio:Ekonomio]] [[Kategorio:Teksaĵindustrio]] [[Kategorio:Sociologio]] 9vipc6m8ne8cdep84uu9yyt0snvlilb 0 64544 9367732 9177728 2026-05-06T15:30:37Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367732 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} [[Dosiero:Sandino.jpg|dekstra|250px]] '''Augusto César SANDINO''' ([[18-a de majo]] [[1895]] – [[21-a de februaro]] [[1934]]) estis la ĉefo de nacia movado en [[Nikaragvo]] kontraŭ la interveno de [[Usono]] inter la jaroj [[1927]] ĝis [[1933]]. Inter nikaragvanoj li estas konata kiel la "Generalo de la liberaj homoj" ([[hispane]]: "General de hombres libres"). La revolucia nikaragva movado "[[Sandinista Fronto de Nacia Liberigo|Sandinista Fronto de Nacia Liberiĝo]]" (FSLN) kaj ĝia ideologio [[sandinismo]] estas nomataj honore kaj memore al li. == Biografio == Li naskiĝis, kun la origina nomo ''Augusto Nicolás Calderón Sandino'', en la vilaĝo [[Niquinohomo]] ([[Masajo (departemento)|departemento Masaya]]), kiel filo [[nelegitima]] de kultivisto de kafo kaj unu el liaj salajrulinoj. En [[julio]] de [[1912]], 17-jara, li ĉeestas la sangan intervenon de la usonaj trupoj en Nikaragvo, por favori prezidenton [[Adolfo Díaz]]. En [[1921]] li vundas la filon de konservativa gvidanto, kaj devas forlasi la landon. Li laboras en [[Honduraso]], [[Gvatemalo]] kaj [[Meksiko]]. En tiu ĉi lando li prenas kontakton kun diversaj grupoj revoluciaj, kaj fariĝas arda batalanto kontraŭ la [[imperiismo]] kaj la usona okupado de lia lando.´ Sandino revenas al Nikaragvo je la [[10-a de junio]] de [[1926]]. Li partoprenas la civilan militon inter [[konservativismo|konservativaj]] kaj [[liberalismo|liberaluloj]], kaj prenas partion favore al tiuj ĉi lastaj. En 1927 lia lukto prenas kontraŭimperiisman profilon, kaj kun grupo da sekvantoj, li komencas la batalon en la montaroj de la nordo de Nikaragvo. kontraŭ la usonaj trupoj. Kiam tiuj ĉi lastaj forlasis Nikaragvon, li komencis interkonsenti por reveni al paca kunvivado. Tamen, la [[21-a de februaro|21-an de februaro]] de [[1934]], li estas embuskita kaj perfide murdita fare de trupoj de la ĵus kreita [[Nacia Gvardio (Nikaragvo)|Nacia Gvardio]], trejnita de Usono, kiu estis sub la komando de la generalo [[Anastasio Somoza García]]. Somoza baldaŭ fariĝos la ĉefa gvidanto de la lando, kaj kreos dinastion de prezidentoj. Lian filon, [[Anastasio Somoza Debayle]], estis elpelita el la lando en [[1979]] per la revolucia movado kiu nomiĝas "[[Sandinista Fronto de Nacia Liberigo|Sandinista Fronto de Nacia Liberiĝo]]". == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.sandino.org/sandino.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040604150645/http://www.sandino.org/sandino.htm |date=2004-06-04 }} <!-- _Augusto_ C. _Sandino_, 1895-1934 --> * [http://www.fsln-nicaragua.com/ Retejo de la Frente Sandinista de Liberación Nacional.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20010331031621/http://www.fsln-nicaragua.com/ |date=2001-03-31 }} * [http://www.sandinovive.org/ ¡Sandino vive!] * [http://www.facs.org.ni/ Fondaĵo Augusto César Sandino.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051125044224/http://www.facs.org.ni/ |date=2005-11-25 }} [[Dosiero:Augusto Sandino (centre).jpg|eta|maldekstra|180px|<!-- _Sandino_ (centro) en vojo al [[Meksiko]]. -->]] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sandino, Augusto Cesar}} [[Kategorio:Historio de Nikaragvo]] [[Kategorio:Framasonoj]] [[Kategorio:Murditoj]] [[Kategorio:Gerilanoj]] [[Kategorio:Revoluciuloj]] [[Kategorio:Kontraŭimperiismo]] c014h3vjwypdwmhbcosv6xy2q8s64q6 0 65565 9367889 9141831 2026-05-06T20:59:08Z ThomasPusch 1869 9367889 wikitext text/x-wiki {{PorA|la alia urbo kun simila nomo|Peĉori}} {{informkesto urbo | nomo = Peĉoro | propra nomo = {{Lang-ru|Печора}}<br> {{Lang-kv|Печӧра}} | plia nomo = Peĉora | lando = {{flago|RUS}} [[Rusio]] | tipo = Urbo | bildo = | bildo-priskribo = | bildo-larĝeco = | flago = | flago-priskribo = | flago-larĝeco = | blazono = | blazono-priskribo = | blazono-larĝeco = | devizo = | patrono = | mapo = | grandeco de mapo = | priskribo de mapo = | latitudo = 65/09/0 | longitudo = 57/13/0 | regiono-ISO = RU-KO | situo sur mapo = | situo sur mapo2 = Rusio | situo de = <!--nur uzenda, se "nomo" enhavas tekston en du alfabetoj.--> | ŝtato = | regiono = [[File:Flag of Komi.svg|22px]] [[Komiio]] | mikroregiono = | provinco = | departemento = | arondismento = | distriktaro = | kantono = | distrikto = | komunumo = | komunumaro = | fondo = | urborajto = | registaro = | estro = | alto = | referenco por alto = | areo = 28.9 | referenco por areo = | tera areo = | akva areo = | procentoj de tera areo = <!--sen %, ĉar tion aranĝas la ŝablono!--> | procentoj de akva areo = <!--sen %, ĉar tion aranĝas la ŝablono!--> | loĝantaro = 34 001 | referenco por loĝantaro = https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx | jaro = [[2024]] ([[Rosstat]]) | denso = 1000.03 | HDI = | ĝemelurboj = | horzono = | INSEE = | SIMC = | poŝtkodo = | telefonkodo = +7 82142 | aŭtokodo = | kodo = | laŭ = | kodo2 = | laŭ2 = | retejo = }} '''Peĉoro''' ({{Lang-ru|Печора}}) estas urbo en [[Rusio]]. Ĝi situas sur dekstra bordo de la [[Peĉora (rivero)|samnoma]] rivero. En la urbo estas fervoja stacio (oficiale malfermita en 1950), rivera haveno kaj flughaveno. La urbo estis fondita en jaro 1940 kiel loĝejo ĉe fervoja stacio kaj rivera haveno, kvankam oficial jaro de fondo estas 1949. En 1959 la urbo havis proksimume 30&nbsp;600 loĝantojn. {{Urboj de Komiio}} [[Kategorio:Urboj de Komiio]] jdirhj3na5ssib22exccg76qae9w99a 9367922 9367889 2026-05-06T22:18:43Z ThomasPusch 1869 9367922 wikitext text/x-wiki {{PorA|la alia urbo kun simila nomo|Peĉori}} {{informkesto urbo | nomo = Peĉoro | propra nomo = {{Lang-ru|Печора}}<br> {{Lang-kv|Печӧра}} | plia nomo = Peĉora | lando = {{flago|RUS}} [[Rusio]] | tipo = Urbo | bildo = | bildo-priskribo = | bildo-larĝeco = | flago = | flago-priskribo = | flago-larĝeco = | blazono = | blazono-priskribo = | blazono-larĝeco = | devizo = | patrono = | mapo = | grandeco de mapo = | priskribo de mapo = | latitudo = 65/09/0 | longitudo = 57/13/0 | regiono-ISO = RU-KO | situo sur mapo = | situo sur mapo2 = Rusio | situo de = <!--nur uzenda, se "nomo" enhavas tekston en du alfabetoj.--> | ŝtato = | regiono = [[File:Flag of Komi.svg|22px]] [[Komiio]] | mikroregiono = | provinco = | departemento = | arondismento = | distriktaro = | kantono = | distrikto = | komunumo = | komunumaro = | fondo = | urborajto = | registaro = | estro = | alto = | referenco por alto = | areo = 28.9 | referenco por areo = | tera areo = | akva areo = | procentoj de tera areo = <!--sen %, ĉar tion aranĝas la ŝablono!--> | procentoj de akva areo = <!--sen %, ĉar tion aranĝas la ŝablono!--> | loĝantaro = 34 001 | referenco por loĝantaro = https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx | jaro = [[2024]] ([[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]]) | denso = 1000.03 | HDI = | ĝemelurboj = | horzono = | INSEE = | SIMC = | poŝtkodo = | telefonkodo = +7 82142 | aŭtokodo = | kodo = | laŭ = | kodo2 = | laŭ2 = | retejo = }} '''Peĉoro''' ({{Lang-ru|Печора}}) estas urbo en [[Rusio]]. Ĝi situas sur dekstra bordo de la [[Peĉora (rivero)|samnoma]] rivero. En la urbo estas fervoja stacio (oficiale malfermita en 1950), rivera haveno kaj flughaveno. La urbo estis fondita en jaro 1940 kiel loĝejo ĉe fervoja stacio kaj rivera haveno, kvankam oficial jaro de fondo estas 1949. En 1959 la urbo havis proksimume 30&nbsp;600 loĝantojn. {{Urboj de Komiio}} [[Kategorio:Urboj de Komiio]] sb4atgm5879vrb9hvmqmsbnkimyymxc 0 69754 9367879 9013438 2026-05-06T20:51:25Z ThomasPusch 1869 9367879 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--ĉikaze koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo ={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=IT |situo sur mapo=Centra Romo |zomo=13 }} '''Istituto Nazionale di Statistica''' (ISTAT) estas la instituto nacia de [[statistiko]] de [[Italio]]. Fondita en la jaro [[1926]], la instituto havigas, kolektas, prilaboras kaj prezentas informojn pri la loĝantaro de Italio. La nacia [[popolnombrado]] estas la [[primara]] agado de la instituto. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.istat.it/ TTT de Istat * http://demo.istat.it {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110709154623/http://demo.istat.it/ |date=2011-07-09 }} Statistikoj ĉe Istat {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Italio}} [[Kategorio:Italio]] [[Kategorio:Naciaj statistikaj servoj|Italio]] q9o2laquu7uuin9pwd2bas31mx3gdni 0 75501 9367685 8779612 2026-05-06T14:49:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367685 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | nomo = Audrey Tautou | dosiero = AudreyTaut Devan 1267588 400.jpg | priskribo = franca aktorino | grandeco de dosiero = 220 | dato de naskiĝo = [[9-a de aŭgusto]] [[1976]] | loko de naskiĝo = [[Beaumont (Puy-de-Dôme)|Beaumont]] ([[Puy-de-Dôme]]), [[Francio]] | dato de morto = | loko de morto = | }} '''Audrey Justine TAUTOU''' ['odʀe totu'] (naskiĝis {{naskiĝtago kaj aĝo|1976|8|9}} en [[Beaumont (Puy-de-Dôme)|Beaumont]], [[Puy-de-Dôme]]) estas [[Francio|franca]] [[aktorino]]. Post kelkaj roloj en televidaj filmoj kaj kurtfilmoj, ŝi unue grave rolis por kino kiam ŝi estis 22-jaraĝa por la filmo de [[Tonie Marshall]] [[Vénus beauté (institut) (filmo)|Vénus beauté (institut)]]. Ŝia interpreto donis al ŝi renomon, ŝi gajnis la [[César]] por la plej granda virina espero de 1998. Tri jarojn poste, ŝi pli famiĝis per la rolo de Amélie, la ĉefrolo de la filmo de [[Jean-Pierre Jeunet]] [[Le fabuleux destin d'Amélie Poulain]]. La internacia sukceso de la filmo, la naiva freŝeco de Amélie, la impeteco kaj ŝia rompebla beleco famigis ŝin internacie. == Anekdotoj == * Audrey Tautou kolektas la fotojn de la ĵurnalistoj kiuj intervjuis ŝin. * Ŝi feriis en [[Meksiko]] kiam ŝi legis la libron [[Da Vinci Code (libro)|Da Vinci Code]]. * Ŝiaj preferataj aŭtoroj estas [[Victor Hugo]], [[Oscar Wilde]] kaj [[Paul Auster]]. * Ŝiaj preferataj poetoj estas [[Charles Baudelaire]] kaj [[Tristan Tzara]]. * Ŝiaj preferataj komponistoj estas [[Maurice Ravel]], [[Mozart]] kaj [[Frédéric Chopin]]. * Ŝi estis [[Skoltismo|skolto]]. == Filmografio == * [[1996]]: ''[[Cœur de cible]]'' (TV) de [[Laurent Heynemann]] * [[1997]]: ''[[La vérité est un vilain défaut]]'' (TV) de [[Jean-Paul Salomé]] - ''La akceptistino'' * [[1997]]: ''[[Les Cordier, juge et flic]]'' (Televidserio) de [[Paul Planchon]] - epizodo ''Le crime d'à côté'' - ''Léa'' * [[1998]]: ''[[Casting : Archi-dégueulasse]]'' (kurtfilmo) - ''1-a komedistino'' * [[1998]]: ''[[La vieille barrière]]'' (kurtfilmo) - ''La junulino de la kvartalo'' * [[1998]]: ''[[Julie Lescaut]]'' (Televidserio) - epizodo ''Bal masqué'' de [[Gilles Béhat]] - ''Tracy'' * [[1998]]: ''[[Chaos technique]]'' (TV) - ''Lisa'' * [[1998]]: ''[[Bébés boum]]'' (TV) de [[Marc Angelo]] - ''Elsa'' * [[1998]]: ''[[Vénus beauté (institut) (filmo)|Vénus beauté (institut)]]'' de [[Tonie Marshall]] - ''Marie'' * [[1999]]: ''[[Triste à mourir]]'' (kurtfilmo) - ''Caro'' * [[1999]]: ''[[Le Boiteux : Baby blues]]'' (Televidserio) - ''Blandine Piancet'' * [[1999]]: ''[[Épouse-moi]]'' de [[Harriet Marin]] * [[1999]]: ''[[Voyous, voyelles]]'' de [[Serge Meynard]] * [[1999]]: ''[[Le Libertin]]'' de [[Gabriel Aghion]] * [[2000]]: ''[[Le Battement d'ailes du papillon]]'' de [[Laurent Firode]] * [[2000]]: ''[[Le fabuleux destin d'Amélie Poulain]]'' de [[Jean-Pierre Jeunet]] - ''Amélie Poulain'' * [[2001]]: ''[[Dieu est grand, je suis toute petite (filmo)|Dieu est grand, je suis toute petite]]'' de [[Pascale Bailly]] - ''Michèle'' * [[2001]]: ''[[À la folie... pas du tout]]'' de [[Laetitia Colombani]] * [[2001]]: ''[[L'Auberge espagnole]]'' de [[Cédric Klapisch]] * [[2001]]: ''[[Les Marins perdus]]'' de [[Claire Devers]] * [[2002]]: ''[[Dirty Pretty Things (filmo)|Dirty Pretty Things]]'' de [[Stephen Frears]] * [[2002]]: ''[[Happy End]]'', de [[Amos Kollek]] * [[2003]]: ''[[Pas sur la bouche]]'' de [[Alain Resnais]] * [[2004]]: ''[[Un long dimanche de fiançailles (filmo)|Un long dimanche de fiançailles]]'' de [[Jean-Pierre Jeunet]] - ''Mathilde'' * [[2005]]: ''[[Les Poupées russes]]'' de [[Cédric Klapisch]] * [[2006]]: ''[[The Da Vinci Code (filmo)|The Da Vinci Code]]'' de [[Ron Howard]] - ''Sophie Neveu'' * [[2006]]: ''[[Hors de prix]]'' de [[Pierre Salvadori]] - ''Irène'' * [[2007]]: ''[[Ensemble, c'est tout]]'' de [[Claude Berri]] * [[2009]]: ''[[Coco avant Chanel]]'' de [[Anne Fontaine]]: ''Coco Chanel'' * [[2010]]: ''[[Soins complets]]'' de [[Pierre Salvadori]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{IMDb nomo|0851582}} * http://fandeaudreytautou.free.fr <!-- Franca Fervorula situo --> * http://www.audreytautou.cjb.net {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140720053859/http://www.audreytautou.cjb.net/ |date=2014-07-20 }} <!-- Fervorula Klubo _Audrey_ _Tautou_ --> * http://audrey-tautou.fr.st {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060618093357/http://audrey-tautou.fr.st/ |date=2006-06-18 }} <!-- _Site_ _completo_ _sobre_ _Audrey_ _Tautou_ y _su_ _carrera_ --> {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tautou, Audrey}} [[Kategorio:Francaj aktoroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Francio]] at6rf2lk0jgi6ldilw1ra5nk106ub5h 0 99958 9368046 8879681 2026-05-07T06:38:57Z Crosstor 3176 /* Gravaj personoj */ 9368046 wikitext text/x-wiki {{Informkesto setlejo de Rumanio | Nomo = Balinț | Speco = Komunuma sidejo | Distrikto = Timiș | Komunumo = | AliajNomoj = Bálinc ({{hu}}), Balintz ({{de}}) | IamaHungaraDepartemento = Krassó-Szörény | latitudo-gradoj = 45 | latitudo-minutoj = 48 | latitudo-sekundoj = 45 | longitudo-gradoj = 21 | longitudo-minutoj = 51 | longitudo-sekundoj = 13 | Alto = 117 | Poŝtkodo = 307005 | Loĝantaro = 614 (en 2002) | LoĝantaroKom = 1.601 (en 2009) | Siruta = 155555 }} '''Balinț''' {{prononco|balinc}} (hungare: '''Bálinc''', germane: '''Balintz''') estas komunumo en Rumanio nordokcidente de [[Lugoj]]. Administre apartenas al ĝi [[Bodo]], [[Fădimac]] kaj [[Târgoviște (Balinț)|Târgoviște]]. == Loĝantaro == En [[1910]] ĝi havis 1 354 loĝantojn (rumanoj, hungaroj, germanoj), en [[1992]] 609 (rumanoj, 10 % da hungaroj). == Historio == Ĝia unua mencio estas el [[1488]]. Ĝis [[1919]] ĝi apartenis al [[Hungario]] (''[[Krassó-Szörény (historia departemento)|Krassó-Szörény]]''). == Fonto == * [[Magyar nagylexikon]], 1–18, 1993–2004, Budapest. == Gravaj personoj == * [[Lídia Fülöp]], (n. [[22-a de majo]] [[1925]]): verkistino, poetino. * [[András Szilágyi]] (1904–1984): verkisto. * [[László Gerő (kartografo)]]. == Kuriozaĵo == Balinț havas [[SIRUTA]]-kodon kun kvin egalaj ciferoj: 155555. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/ Popolnombrado 2002] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080614234332/http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/ |date=2008-06-14 }} <gallery> Dosiero: Balint_jud_Timis.png|Situo en la distrikto </gallery> {{Komunumoj de distrikto Timiș}} {{DEFAŬLTORDIGO:Balint}} [[Kategorio:Komunumoj de distrikto Timiș]] [[Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Timiș]] [[Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio]] [[Kategorio:Distrikto Timiș]] 126675l1rc947hydk24tdimnjws9dfb 0 101076 9367832 9340859 2026-05-06T18:45:35Z ThomasPusch 1869 vidu la diskutpaĝan noton. 9367832 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = DEU Würzburg COA.svg |latitudo = 49/47/40/N |longitudo = 9/55/46/E |zomo = 10 |situo-bildo = Bavaria WÜ (town).svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Frankonio]] |distrikto = [[eksterdistrikta urbo]] |alto = 177 |areo = 87,63 |poŝtkodo = 97070–97084 |poŝtkodo_malnova = 8700 |tel_antaŭkodo = 0931 |aŭtokodo = WÜ |oficiala_kodo = 09663000 |NUTS = DE263 |LOCODE = DE WUE |adreso-komunumestraro = Rückermainstraße 2<br />97070 Würzburg |retpaĝaro = [https://www.wuerzburg.de/ www.wuerzburg.de] |komunumestro = Christian Schuchardt |komunumestro-partio = CDU |komunumestro-titolo = Oberbürgermeister }} La [[eksterdistrikta urbo]] '''Würzburg''' {{prononco|v''i''rcburg}}, [[esperante]] dubinde nomebla '''Vircburgo''' aŭ foje '''Vurcburgo''',<ref>Vidu la diskutpaĝan noton de majo 2026.</ref> historie [[latine]] ''Herbipolis'', laŭ tio ankaŭ eblas ''Herbipolo'', situas en la distriktaro [[Malsupra Frankonio]] ''(Unterfranken)'' de la [[Germanio|germana]] federacia lando [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la urbo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09663000}}}} loĝantojn. == Kulturo kaj vidindaĵoj == === Teatroj === * Teatro ''Mainfranken'' (tri teatraj kategorioj) * kabaredo kaj teatro ''Bockshorn!'' en konstruaĵo ''Kulturspeicher'' * eksperimenta kaj tradicia teatro ''ensemble'' * teatro ''am Neunerplatz'' * bulvarda teatro ''Chambinzky '' * infana kaj junulara teatro ''Spielberg'' * metieja scenejo ''Werkstattbühne'' * figura kaj maska teatro ''Hobbit'' * tradicia infana teatro ''Würzburger Kasperhaus'' * danc-teatro ''blackboX'' * moderna danc-teatro ''tanzSpeicher'' * teatro ''Augenblick'' * kela teatro ''Kunstkeller'' === Muzeoj kaj galerioj === * ĉekatedrala muzeo - modernaj artaĵoj (de ''Joseph Beuys, Otto Dix, Käthe Kollwitz'') kaj malnovaj artaj majstroj (inter alie ''Tilman Riemenschneider'') * katedrala trezorejo * [[princepiskopo|princepiskopa]] muzeo ''Fürstenbaumuseum'' * historia salono de la fiŝkaptista [[gildo]] * preĝejo " Spitäle" de la eksa kortuma hospitalo, kiu dum 1789 malfrugotike trakonstruiĝis kaj nun gastigas galerion de moderna arto * muzeo en la konstruaĵo ''Kulturspeicher'', en eksa gren-stokejo de la malnova Majna haveno, gastigas la kolekton de la eksa urba Galerio kun artaĵoj el la 19a kaj 20a jarcentoj, plus la kolekton ''Peter C. Ruppert'' de "konkreta arto" * arta ŝipo „Arte Noah“ – ŝanĝaj ekspozicioj de moderna arto * majnfrankona muzeo en la fortikaĵo Marienberg - kolekto de frankonaj artaĵoj, inter ili la plej granda skulptura kolekto de Tilman Riemenschneider, pratempaj kaj vinkulturaj eksponaĵoj * universitata muzeo Martin-von-Wagner kun antikvaĵa, pentraĵa kaj grafikaĵa kolektoj * universitata mineralogia muzeo * Rentgeno-memorejo, kie montriĝas la laboratorio, kie la sciencisto ''Wilhelm Conrad Röntgen'' malkovris la rentgenajn radiojn * muzeo Siebold – japanologia kolekto kaj memorejo pri la japanologo ''Philipp Franz von Siebold'' * ŝtata galerio Würzburg === Konstruaĵoj === * fortikaĵo ''Marienberg'' (aŭ ''Marienfeste''), la urba simbolo, kun la majnfrankona muzeo * [[rezidejo de Würzburg|kastelo ''Rezidejo'']] (monda kultura heredaĵo de UNESKO), konstruita inter 1720 kaj 1744 laŭ planoj de [[Balthasar Neumann]] * kastela ĝardeno * urbodomo kun fontano ''Vierröhrenbrunnen'' * "Falkona domo" ĉe la merkata placo, eksa gastejo kun dekoraĵoj el la jaro 1751, nuntempe turisma informejo kaj urba biblioteko * bienoj ''Conti'' kaj ''Rückermain'' * multaj pliaj bienoj kaj patriciaj domoj, la malalta merkata placo kaj strato ''Gressengasse'' * malnova kaj nova universitatoj * malnova krano ĉe la kranokajo borde de la Majno, konstruita dum 1771-1772 de la filo de artikekto [[Balthasar Neumann]]. * turo ''Bismarck'' * civitana hospitalo "Sankta Spirito" * kasteleto ''Huttenschlösschen'' <gallery mode="packed" heights="120"> Dosiero:Marienberg_wuerzburg.jpg|fortikaĵo ''Marienberg'' Dosiero:St kilian marienberg wuerzb.jpg|St. Kilian auf der Alten Mainbrücke und Feste Marienberg Dosiero:Würzburg, Festung Marienberg, Fürstengarten-004.jpg|princa ĝardeno de fortikaĵo ''Marienberg'' Dosiero:Wuerzburger_Residenz_vom_Hofgarten.jpg|[[rezidejo de Würzburg|kastelo ''Rezidejo'']] Dosiero:Wuerzburg_alter_kranen.jpg|la malnova [[gruo (maŝino)|gruo]] Dosiero:Alter Kranen at Night, Würzburg, Germany.jpg|la malnova gruo nokte Dosiero:Wuerzburg grafeneckart.jpg|malnova urbodomo ''Grafeneckart'' Dosiero:wuerzburg_new_university_2005.jpg|nova universitato </gallery> ==== Kirkoj ==== <gallery mode="packed" heights="150"> Dosiero:Wuerzburg Cathedral N Transept Schoenborn Chapel f nw.jpg|ĉapelo ''Schönborn'' ĉe la katedralo Dosiero:Wuerzburg Cathedral Schoenborn Chapel f w.jpg|ĉapelo ''Schönborn'' ĉe la katedralo Dosiero:Friedrich-Maximilians-Unive.jpg|nova universitata preĝejo Dosiero:Würzburg Stift Haug Chor.JPG|preĝejo ''Stift Haug'' </gallery> ==== Pontoj super rivero Majno ==== * malnova Majna ponto kun figuroj de sanktuloj (de ĉirkaŭ la jaro 1730) * ponto de la germana unueco * paca ponto * ponto ''Konrad-Adenauer'' * ludovika ponto, kiun la civitanoj pro kvar grandaj ŝtonaj gardaj leonoj nomas "leona ponto" * Laŭrenca ponto * piedira ponto ''Sebastian-Kneipp'' <gallery mode="packed" heights="150"> Dosiero:Würzburg alte Mainbrücke.jpg|malnova Majna ponto Dosiero:AlteMainbruecke.jpg|malnova Majna ponto vespere, rigardo orienten al la katedrala strato Dosiero:St kilian marienberg wuerzb.jpg|preĝejo [[sankta Kiliano]] kaj la malnova majna ponto Dosiero:Würzburg Löwenbrücke.jpg|ludovika, aŭ neoficiale leona, ponto </gallery> === Kromaj vidindaĵoj === * universitata botanika ĝardeno * panorama turo ''Frankenwarte'' * urba [[observatorio]] === Servoj === * [[Universitato de Würzburg]] == Famuloj == * [[Eduard Rosenthal]], juristo, jurhistoriisto kaj politikisto * [[Henrik Fassola]], ferartisto kaj forĝisto [[Dosiero:Esperantokongress in Würzburg 1963.jpg|eta|maldekstra|200ra|<center>Kongresejo dum la 41-a [[Germana Esperanto-Kongreso]] en 1963]] == Vino == Würzburg estas la centro de la frankonia vino, kiu stokiĝas en boteloj de speciala formo; en la urba tereno situas la vitejo ''Würzburger Stein'' kaj la tri grandaj, tradiciaj vinbienoj kun po salonaj vintrinkejoj: la princaj vinbienaro, la bienoj ''Juliusspital'' (posedata de la katolika eklezio) kaj ''Bürgerspital''. == Esperanto en Würzburg == Estante [[universitata urbo]], Würzburg jam frue dum la 20-a jarcento havis Esperanto-grupon. El inter la movadaj eventoj en la urbo ekzemple menciiĝu, ke de la 10-a ĝis 13-a de majo 1963 en la urbo okazis la 41-a [[Germana Esperanto-Kongreso]]. Inter la [[27-a de decembro]] [[1967]] kaj la [[3-a de januaro]] [[1968]] la 11-a [[Internacia Seminario]] de [[Germana Esperanto-Junularo]] okazis en Würzburg kaj pritraktis la temon "Religioj kaj filozofio en la 20-a jarcento". Proksime de Würzburg, en ''kastelo [[Schwanberg]]'' ĉe [[Kitzingen]], okazis ankaŭ la [[23-a Internacia Seminario]] de decembro [[1979]] ĝis januaro [[1980]] ("[[Eŭropo]] kaj la [[Tria Mondo]]") kaj en Würzburg plue gastis la 51-a Internacia Seminario de decembro [[2007]] ĝis januaro [[2008]]. == Trafiko == En la urbo konektiĝas la [[germana aŭtovojo A3]] (de nordokcidento al sudoriento) kaj [[germana aŭtovojo A7]] (de nordo al sudo). Krome la [[germana aŭtovojo A81]] gvidas al [[Heilbronn]] kaj [[Stuttgart]] sudokcidente. Sed ankaŭ per trajnoj la urbo per facile atingeblas. Norden la urbo konektiĝas per la [[rapidtrajna fervoja linio Hanovro-Würzburg]], okcidenten per plia rapidtrajna linio al [[Frankfurto ĉe Majno]], kaj sudorienten per kroma linio al [[Nurenbergo]] kaj [[Munkeno]]. Al aliaj direktoj gvidas lokaj trajnoj. Aŭtomobile ĝi bone atingeblas per la [[germana aŭtovojo A7]] (de nordo al sudo) kaj per la [[germana aŭtovojo A66]] (al [[Frankfurto ĉe Majno]]). == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Komuna Sinodo de la Episkopujoj en la Federacia Respubliko Germanio]] * [[Tramtransporto en Würzburg]] {{Urboj en Germanio}} {{Administra divido de Bavario}} [[Kategorio:Würzburg| ]] [[Kategorio:Eksterdistriktaj urboj de Bavario]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] [[Kategorio:Urboj ĉe rivero Majno]] [[Kategorio:Malsupra Frankonio]] 256savjcqb7pkwttrkjsipmvx4ke4wd 0 121603 9368125 8556029 2026-05-07T09:38:40Z ~2026-27472-51 256464 9368125 wikitext text/x-wiki Fyksian (en la Fyksian: Vaijskäskhä) estas projekto de arta lingvo (kunlingvo) komencita de James Wong, kreinto de Fyksland, en 1996. Ĝi estas kunlingvo inspirita de alternativa historio de la mondo, en kiu ekzistas la fikcia insula nacio Fyksland. Pro la historio kaj geografio de Fyksland, Fiksia estas lingvo plejparte influita (rilate al vortprovizo) de la ĝermana kaj la kelta, kvankam ĝi ne estas rekte rilata al iu ajn alia lingvo etimologie. Kiel izolita lingvo, la Fyksian gramatiko enhavas elementojn similajn al tiuj trovitaj en la finna (ekz. kompleksa kazosistemo), la ĉina (ekz. pronoma distingo), ktp. Fyksian ne celas esti helplingvo. Ĝiaj ĉefaj uzoj estas artaj, ĉar ĝi estas desegnita por la simulado de realisma sed fikcia lingvo kaj mikronacio. Planoj estas uzataj por uzi Fyksland kiel bazon por estontaj fikciaj verkoj. == Eksteraj ligiloj == http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928135221/http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html |date=2007-09-28 }} {{Ĝermeto}} [[Kategorio:Artaj lingvoj]] 66kc571fhkumdvbvww3zlhyki9gf2ep 9368126 9368125 2026-05-07T09:41:20Z ~2026-27472-51 256464 9368126 wikitext text/x-wiki '''Fyksian''' (en la Fyksian: Vaijskäskhä) estas projekto de [[arta lingvo]] (kunlingvo) komencita de James Wong, kreinto de Fyksland, en 1996. Ĝi estas kunlingvo inspirita de alternativa historio de la mondo, en kiu ekzistas la fikcia insula nacio Fyksland. Pro la historio kaj geografio de Fyksland, Fiksia estas lingvo plejparte influita (rilate al vortprovizo) de la [[Ĝermana lingvaro|ĝermana]] kaj la [[Kelta lingvaro|kelta]], kvankam ĝi ne estas rekte rilata al iu ajn alia lingvo [[Etimologio|etimologie]]. Kiel izolita lingvo, la Fyksian gramatiko enhavas elementojn similajn al tiuj trovitaj en la [[Finna lingvo|finna]] (ekz. kompleksa kazosistemo), la [[Ĉina lingvaro|ĉina]] (ekz. pronoma distingo), ktp. Fyksian ne celas esti helplingvo. Ĝiaj ĉefaj uzoj estas artaj, ĉar ĝi estas desegnita por la simulado de realisma sed fikcia lingvo kaj mikronacio. Planoj estas uzataj por uzi Fyksland kiel bazon por estontaj fikciaj verkoj. == Eksteraj ligiloj == http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928135221/http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html |date=2007-09-28 }} {{Ĝermeto}} [[Kategorio:Artaj lingvoj]] r1tp99xvz0o81s3yt0b3vhgkiktgkb3 9368134 9368126 2026-05-07T09:54:56Z ~2026-27472-51 256464 9368134 wikitext text/x-wiki '''Fyksian''' (en la Fyksian: Vaijskäskhä) estas projekto de [[arta lingvo]] (kunlingvo) komencita de James Wong, kreinto de Fyksland, en 1996. Ĝi estas kunlingvo inspirita de alternativa historio de la mondo, en kiu ekzistas la fikcia insula nacio Fyksland. Pro la historio kaj geografio de Fyksland, Fiksia estas lingvo plejparte influita (rilate al vortprovizo) de la [[Ĝermana lingvaro|ĝermana]] kaj la [[Kelta lingvaro|kelta]], kvankam ĝi ne estas rekte rilata al iu ajn alia lingvo [[Etimologio|etimologie]]. Kiel izolita lingvo, la Fyksian gramatiko enhavas elementojn similajn al tiuj trovitaj en la [[Finna lingvo|finna]] (ekz. kompleksa kazosistemo), la [[Ĉina lingvaro|ĉina]] (ekz. pronoma distingo), ktp. Fyksian ne celas esti helplingvo. Ĝiaj ĉefaj uzoj estas artaj, ĉar ĝi estas desegnita por la simulado de realisma sed fikcia lingvo kaj mikronacio. Planoj estas uzataj por uzi Fyksland kiel bazon por estontaj fikciaj verkoj. == Alfabeto == La Fyksian alfabeto konsistas el 24 literoj, el kiuj 18 estas komunaj en la latina alfabeto. Aa, Ää, Åå, Dd, Ee, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Øø, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Ææ, Þþ Åå, Ää, Öö, Øø estis origine unu el la lastaj ses literoj inter Ææ kaj Þø, sed estis reordigitaj la 11-an de aprilo 2026 fare de Vikipedia redaktisto nomita "Jeffrey Diaz", en la Toki Pona Vikipedio, kun Åå, Ää, Öö kaj Øø nun kiel la 2-a, 3-a, 15-a kaj 16-a litero respektive. == Eksteraj ligiloj == http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928135221/http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html |date=2007-09-28 }} {{Ĝermeto}} [[Kategorio:Artaj lingvoj]] dkt69sjpbely06l9onafw70kk4mbhiz 9368144 9368134 2026-05-07T10:04:03Z ~2026-27472-51 256464 9368144 wikitext text/x-wiki '''Fyksian''' (en la Fyksian: Vaijskäskhä) estas projekto de [[arta lingvo]] (kunlingvo) komencita de James Wong, kreinto de Fyksland, en 1996. Ĝi estas kunlingvo inspirita de alternativa historio de la mondo, en kiu ekzistas la fikcia insula nacio Fyksland. Pro la historio kaj geografio de Fyksland, Fiksia estas lingvo plejparte influita (rilate al vortprovizo) de la [[Ĝermana lingvaro|ĝermana]] kaj la [[Kelta lingvaro|kelta]], kvankam ĝi ne estas rekte rilata al iu ajn alia lingvo [[Etimologio|etimologie]]. Kiel izolita lingvo, la Fyksian gramatiko enhavas elementojn similajn al tiuj trovitaj en la [[Finna lingvo|finna]] (ekz. kompleksa kazosistemo), la [[Ĉina lingvaro|ĉina]] (ekz. pronoma distingo), ktp. Fyksian ne celas esti helplingvo. Ĝiaj ĉefaj uzoj estas artaj, ĉar ĝi estas desegnita por la simulado de realisma sed fikcia lingvo kaj mikronacio. Planoj estas uzataj por uzi Fyksland kiel bazon por estontaj fikciaj verkoj. == Alfabeto == La Fyksian [[alfabeto]] konsistas el 24 literoj, el kiuj 18 estas komunaj en la [[latina alfabeto]]. Aa, Ää, Åå, Dd, Ee, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Øø, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Ææ, Þþ Åå, Ää, Öö kaj Øø estis origine unu el la lastaj ses literoj inter Ææ kaj Þþ, sed estis reordigitaj la 11-an de aprilo 2026 fare de Vikipedia redaktisto nomita '''Jeffrey Diaz''' en la Toki Pona Vikipedio, kun Åå, Ää, Öö kaj Øø nun kiel la 2-a, 3-a, 15-a kaj 16-a litero respektive. == Eksteraj ligiloj == http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928135221/http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html |date=2007-09-28 }} {{Ĝermeto}} [[Kategorio:Artaj lingvoj]] l217sjfhb0qb7umy662g2eejossg9yp 9368153 9368144 2026-05-07T10:13:01Z ~2026-27472-51 256464 9368153 wikitext text/x-wiki '''Fyksian''' (en la Fyksian: Vaijskäskhä) estas projekto de [[arta lingvo]] (kunlingvo) komencita de James Wong, kreinto de Fyksland, en 1996. Ĝi estas kunlingvo inspirita de alternativa historio de la mondo, en kiu ekzistas la fikcia insula nacio Fyksland. Pro la historio kaj geografio de Fyksland, Fiksia estas lingvo plejparte influita (rilate al vortprovizo) de la [[Ĝermana lingvaro|ĝermana]] kaj la [[Kelta lingvaro|kelta]], kvankam ĝi ne estas rekte rilata al iu ajn alia lingvo [[Etimologio|etimologie]]. Kiel izolita lingvo, la Fyksian gramatiko enhavas elementojn similajn al tiuj trovitaj en la [[Finna lingvo|finna]] (ekz. kompleksa kazosistemo), la [[Ĉina lingvaro|ĉina]] (ekz. pronoma distingo), ktp. Fyksian ne celas esti helplingvo. Ĝiaj ĉefaj uzoj estas artaj, ĉar ĝi estas desegnita por la simulado de realisma sed fikcia lingvo kaj mikronacio. Planoj estas uzataj por uzi Fyksland kiel bazon por estontaj fikciaj verkoj. == Alfabeto == La Fyksian [[alfabeto]] konsistas el 24 literoj, el kiuj 18 estas komunaj en la [[latina alfabeto]]. Aa, Ää, Åå, Dd, Ee, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Øø, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Ææ, Þþ Åå, Ää, Öö kaj Øø estis origine unu el la lastaj ses literoj inter Ææ kaj Þþ, sed estis reordigitaj la 11-an de aprilo 2026 fare de Vikipedia redaktisto nomita '''Jeffrey Diaz''' en la Toki Pona Vikipedio, kun Åå, Ää, Öö kaj Øø nun kiel la 2-a, 3-a, 15-a kaj 16-a litero respektive. == Gramatiko == '''<big>Verba Sistemo</big>''' - '''Voĉoj''': Aktiva, Pasiva, kaj Meza (indikas refleksivajn/reciprokajn sencojn). - '''Modoj''': Indika, Demanda (aldonu sufikson, -ka), kaj Subjunktiva (aldonu sufikson, -ki). - '''Tempoj''': Estas 11 tempoj por ĉiu modo, inkluzive de simplaj kaj kunmetitaj formoj uzante helpverbojn kiel hävøton. - '''Verbospecoj''': Verboj estas kategoriigitaj kiel Fortaj, Malfortaj, aŭ Neŭtraj (neŭtraj verboj ŝanĝas signifon laŭ konjugacia stilo). - '''Kondiĉaj''': Esprimitaj per konjugitaj modalaj verboj. '''<big>Adjektivoj kaj Adverboj</big>''' Adjektivoj kaj adverboj estas formitaj el substantivaj aŭ verbaj radikoj uzante specifajn sufiksojn: '''-skä''': Formas adjektivon el substantivo (ekz., vrim "vigleco" → vrimskä "vigla"). '''-ur''': Kompara sufikso ("pli"). '''-aþ''': Superlativa sufikso ("plej"). -ling: Formas adverbon el adjektivo (ekz., vrimskäling "vigle"). '''-vå / -lug''': Sufiksoj por "-plena" kaj "-malpli". '''ö-''': Prefikso uzata por neo (ekz., övrimskä "malvigla"). == Eksteraj ligiloj == http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928135221/http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html |date=2007-09-28 }} {{Ĝermeto}} [[Kategorio:Artaj lingvoj]] 4tz8rj3el4d1az6ny5rwoh83m6db2n3 9368159 9368153 2026-05-07T10:31:11Z ~2026-27472-51 256464 9368159 wikitext text/x-wiki '''Fyksian''' (en la Fyksian: Vaijskäskhä) estas projekto de [[arta lingvo]] (kunlingvo) komencita de James Wong, kreinto de Fyksland, en 1996. Ĝi estas kunlingvo inspirita de alternativa historio de la mondo, en kiu ekzistas la fikcia insula nacio Fyksland. Pro la historio kaj geografio de Fyksland, Fiksia estas lingvo plejparte influita (rilate al vortprovizo) de la [[Ĝermana lingvaro|ĝermana]] kaj la [[Kelta lingvaro|kelta]], kvankam ĝi ne estas rekte rilata al iu ajn alia lingvo [[Etimologio|etimologie]]. Kiel izolita lingvo, la Fyksian gramatiko enhavas elementojn similajn al tiuj trovitaj en la [[Finna lingvo|finna]] (ekz. kompleksa kazosistemo), la [[Ĉina lingvaro|ĉina]] (ekz. pronoma distingo), ktp. Fyksian ne celas esti helplingvo. Ĝiaj ĉefaj uzoj estas artaj, ĉar ĝi estas desegnita por la simulado de realisma sed fikcia lingvo kaj mikronacio. Planoj estas uzataj por uzi Fyksland kiel bazon por estontaj fikciaj verkoj. == Alfabeto == La Fyksian [[alfabeto]] konsistas el 24 literoj, el kiuj 18 estas komunaj en la [[latina alfabeto]]. Aa, Ää, Åå, Dd, Ee, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Øø, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Ææ, Þþ Åå, Ää, Öö kaj Øø estis origine unu el la lastaj ses literoj inter Ææ kaj Þþ, sed estis reordigitaj la 11-an de aprilo 2026 fare de Vikipedia redaktisto nomita '''Jeffrey Diaz''' en la Toki Pona Vikipedio, kun Åå, Ää, Öö kaj Øø nun kiel la 2-a, 3-a, 15-a kaj 16-a litero respektive. == Gramatiko == '''<big>Verba Sistemo</big>''' - '''Voĉoj''': Aktiva, Pasiva, kaj Meza (indikas refleksivajn/reciprokajn sencojn). - '''Modoj''': Indika, Demanda (aldonu sufikson, -ka), kaj Subjunktiva (aldonu sufikson, -ki). - '''Tempoj''': Estas 11 tempoj por ĉiu modo, inkluzive de simplaj kaj kunmetitaj formoj uzante helpverbojn kiel hävøton. - '''Verbospecoj''': Verboj estas kategoriigitaj kiel Fortaj, Malfortaj, aŭ Neŭtraj (neŭtraj verboj ŝanĝas signifon laŭ konjugacia stilo). - '''Kondiĉaj''': Esprimitaj per konjugitaj modalaj verboj. '''<big>Adjektivoj kaj Adverboj</big>''' Adjektivoj kaj adverboj estas formitaj el substantivaj aŭ verbaj radikoj uzante specifajn sufiksojn: '''-skä''': Formas adjektivon el substantivo (ekz., vrim "vigleco" → vrimskä "vigla"). '''-ur''': Kompara sufikso ("pli"). '''-aþ''': Superlativa sufikso ("plej"). -ling: Formas adverbon el adjektivo (ekz., vrimskäling "vigle"). '''-vå / -lug''': Sufiksoj por "-plena" kaj "-malpli". '''ö-''': Prefikso uzata por neo (ekz., övrimskä "malvigla"). == Leksikono == alæn: ĉiu avesen: rimarkas däp: malĝoja däpö: malĝojigi däpögølskä: malĝojiga däpling: malĝoje däþeid: malĝojo dui: tiu ĉi eetaal: manĝi eettä: manĝas (li) eettäka-hij?: ĉu li manĝas? eettig: manĝos eettigin: estos manĝata eettin: estas manĝata eettutin: estis manĝita eettutinki: estus manĝita eetnä: mi manĝas (vira) eetne: mi manĝas (ina) eettäka: ĉu manĝas? eettigki: manĝus eetten: ili manĝas (vira) eetteen: ili manĝas (ina) eetter: manĝadas eetterin: estas manĝadata eetterinka-hij?: ĉu li estas manĝadata? eetterka: ĉu manĝadas? eeton: manĝis / manĝita eetonin: estis manĝata eettonki: manĝus eettut: estas manĝinta eina: iu (artikolo) gaarvenklije: registaro gåti: informo goed: bona goedstea: plej bona (arkaika) goedur: pli bona / plej bona hävøton: havi hävøtonki: havus hävøtut: havas / havis hävøtutka: ĉu havas / havis? hävøtig: havos hävøtigin: estos havata hävønon: estis hij: li hijsä: ili (vira) höpeel: preterpasi hørvigtä: duklandoj huignä: pensi huignon: pensis huignut: estas pensinta huigør: pensante Hutieku: Aprilo hvildønil: rezolucio hvildenak: rezolucio (alternativa) i: kaj / en ik: mi Kaans: Olimpikoj kaantoria: portalo kohnäkijke: monarkio / reĝlando kopiveuræktä: kopirajto kvøna: virino liskhiede: historio mit: kun nætugåm: reto / retaro og: aŭ op: supre övrimö: malvigligi övrimögølskä: malvigliga övrimögølskäaþ: plej malvigliga övrimögølskäling: malviglige övrimögølskälingaþ: plej malviglige övrimögølskälingur: pli malviglige övrimögølskäur: pli malvigliga þi: ke / tiu ra: de ræktäinøn: rajtoj røkæpænin: rezervita side: retejo sigtaal: vidi / rigardi sigtäel: vidi / rigardi sij: ŝi sijsä: ili (ina) søg: serĉo søgall: serĉi søgoa!: serĉu! t'hävøtig: havos (meza voĉo) t'hävøton: havis (meza voĉo) t'hävøtut: havas (meza voĉo) t'västät: lavi sin t'västätig: lavos sin t'västäton: lavis sin t'västätør: lavanta sin t'västätut: estas lavinta sin um: al utijmä: tempo Vaijskä: Fykslando Vaijskäskhä: Fyksiana västäel: lavi västäon: lavita västør: lavante verde: mondo vesegisien: vizitantoj vigtigæn: grava Vølkomosinki: bonvenon vonnä: espero vør: ni vrim: vigleco vrimlug: senvigleca vrimlugling: senviglece vrimö: vigligi vrimögølskä: vigliga vrimögølskäaþ: plej vigliga vrimögølskäling: viglige vrimögølskälingaþ: plej viglige vrimögølskälingur: pli viglige vrimögølskäur: pli vigliga vrimskä: vigla vrimskäaþ: plej vigla vrimskäling: vigle vrimskälingaþ: plej vigle vrimskälingur: pli vigle vrimskäur: pli vigla vrimvå: plena de vigleco vrimvåling: viglece Webe: Teksaĵo (frua termino) == Eksteraj ligiloj == http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928135221/http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html |date=2007-09-28 }} {{Ĝermeto}} [[Kategorio:Artaj lingvoj]] 6h1m74e1i3dt9xqnhf82v3ugtu93iny 9368173 9368159 2026-05-07T10:40:48Z BigBoyNewbie67 (The New Account of BigBoyNewbie69) 256425 9368173 wikitext text/x-wiki '''Fyksian''' (en la Fyksian: Vaijskäskhä) estas projekto de [[arta lingvo]] (kunlingvo) komencita de James Wong, kreinto de Fyksland, en 1996. Ĝi estas kunlingvo inspirita de alternativa historio de la mondo, en kiu ekzistas la fikcia insula nacio Fyksland. Pro la historio kaj geografio de Fyksland, Fiksia estas lingvo plejparte influita (rilate al vortprovizo) de la [[Ĝermana lingvaro|ĝermana]] kaj la [[Kelta lingvaro|kelta]], kvankam ĝi ne estas rekte rilata al iu ajn alia lingvo [[Etimologio|etimologie]]. Kiel izolita lingvo, la Fyksian gramatiko enhavas elementojn similajn al tiuj trovitaj en la [[Finna lingvo|finna]] (ekz. kompleksa kazosistemo), la [[Ĉina lingvaro|ĉina]] (ekz. pronoma distingo), ktp. Fyksian ne celas esti helplingvo. Ĝiaj ĉefaj uzoj estas artaj, ĉar ĝi estas desegnita por la simulado de realisma sed fikcia lingvo kaj mikronacio. Planoj estas uzataj por uzi Fyksland kiel bazon por estontaj fikciaj verkoj. == Alfabeto == La Fyksian [[alfabeto]] konsistas el 24 literoj, el kiuj 18 estas komunaj en la [[latina alfabeto]]. Aa, Ää, Åå, Dd, Ee, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Øø, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Ææ, Þþ Åå, Ää, Öö kaj Øø estis origine unu el la lastaj ses literoj inter Ææ kaj Þþ, sed estis reordigitaj la 11-an de aprilo 2026 fare de Vikipedia redaktisto nomita '''Jeffrey Diaz''' en la Toki Pona Vikipedio, kun Åå, Ää, Öö kaj Øø nun kiel la 2-a, 3-a, 15-a kaj 16-a litero respektive. == Gramatiko == '''<big>Verba Sistemo</big>''' - '''Voĉoj''': Aktiva, Pasiva, kaj Meza (indikas refleksivajn/reciprokajn sencojn). - '''Modoj''': Indika, Demanda (aldonu sufikson, -ka), kaj Subjunktiva (aldonu sufikson, -ki). - '''Tempoj''': Estas 11 tempoj por ĉiu modo, inkluzive de simplaj kaj kunmetitaj formoj uzante helpverbojn kiel hävøton. - '''Verbospecoj''': Verboj estas kategoriigitaj kiel Fortaj, Malfortaj, aŭ Neŭtraj (neŭtraj verboj ŝanĝas signifon laŭ konjugacia stilo). - '''Kondiĉaj''': Esprimitaj per konjugitaj modalaj verboj. '''<big>Adjektivoj kaj Adverboj</big>''' Adjektivoj kaj adverboj estas formitaj el substantivaj aŭ verbaj radikoj uzante specifajn sufiksojn: '''-skä''': Formas adjektivon el substantivo (ekz., vrim "vigleco" → vrimskä "vigla"). '''-ur''': Kompara sufikso ("pli"). '''-aþ''': Superlativa sufikso ("plej"). -ling: Formas adverbon el adjektivo (ekz., vrimskäling "vigle"). '''-vå / -lug''': Sufiksoj por "-plena" kaj "-malpli". '''ö-''': Prefikso uzata por neo (ekz., övrimskä "malvigla"). == Leksikono == {| class="wikitable" ! Fyksian !! Esperanto |- | alæn || ĉiu / ĉiuj |- | avesen || rimarkas |- | däp || malĝoja |- | däpö || malĝojigi |- | däpögølskä || malĝojiga |- | däpling || malĝoje |- | däþeid || malĝojo |- | dui || tiu ĉi |- | eetaal || manĝi |- | eettä || manĝas (li) |- | eettäka-hij? || ĉu li manĝas? |- | eettig || manĝos |- | eettigin || estos manĝata |- | eettin || estas manĝata |- | eettutin || estis manĝita |- | eettutinki || estus manĝita |- | eetnä || mi manĝas (vira) |- | eetne || mi manĝas (ina) |- | eettäka || ĉu (li) manĝas? |- | eettigki || manĝus (estontece) |- | eetten || ili manĝas (vira) |- | eetteen || ili manĝas (ina) |- | eetter || estas manĝanta |- | eetterin || estas manĝata (daŭre) |- | eetterinka-hij? || ĉu li estas manĝata? |- | eetterka || ĉu (li) estas manĝanta? |- | eeton || manĝis / manĝita |- | eetonin || estis manĝata |- | eettonki || manĝus |- | eettut || estis manĝinta |- | eina || (iu) / unu |- | gaarvenklije || registaro |- | gåti || informo |- | goed || bona |- | goedstea || plej bona (arkaika) |- | goedur || pli bona / plej bona |- | hävøton || havi |- | hävøtonki || havus |- | hävøtut || havis / estas havinta |- | hävøtutka || ĉu havis / ĉu estas havinta? |- | hävøtig || havos |- | hävøtigin || estos havita |- | hävønon || estis |- | hij || li |- | hijsä || ili (vira) |- | höpeel || preterpasi / salti |- | hørvigtä || duklandoj |- | huignä || pensi |- | huignon || pensis |- | huignut || estis pensinta |- | huigør || pensante |- | Hutieku || Aprilo |- | hvildønil || rezolucio |- | hvildenak || rezolucio (alternativa) |- | i || kaj / en |- | ik || mi |- | Kaans || Olimpikoj |- | kaantoria || portalo |- | kohnäkijke || monarkio / reĝlando |- | kopiveuræktä || kopirajto |- | kvøna || virino |- | liskhiede || historio |- | mit || kun |- | nætugåm || reto |- | og || aŭ |- | op || supre |- | övrimö || malvigligi |- | övrimögølskä || malvigligiga |- | övrimögølskäaþ || plej malvigligiga |- | övrimögølskäling || malvigligige |- | övrimögølskälingaþ || plej malvigligige |- | övrimögølskälingur || pli malvigligige |- | övrimögølskäur || pli malvigligiga |- | övrimskä || malvigra |- | övrimskäaþ || plej malvigra |- | övrimskäling || malvigre |- | övrimskälingaþ || plej malvigre |- | övrimskälingur || pli malvigre |- | övrimskäur || pli malvigra |- | þi || tiu / ke |- | ra || de |- | ræktäinøn || rajtoj |- | røkæpænin || rezervita |- | side || retejo |- | sigtaal || rigardi (alternativa) |- | sigtäel || rigardi |- | sij || ŝi |- | sijsä || ili (ina) |- | søg || serĉo |- | søgall || serĉi |- | søgoa! || serĉu! |- | t'hävøtig || havos (meza voĉo) |- | t'hävøton || havis (meza voĉo) |- | t'hävøtut || estas havinta (meza voĉo) |- | t'västät || lavi sin |- | t'västätig || lavos sin |- | t'västäton || lavis sin |- | t'västätør || lavanta sin |- | t'västätut || estas lavinta sin |- | um || al |- | utijmä || tempo |- | Vaijskä || Fykslando |- | Vaijskäskhä || Fyksiana |- | västäel || lavi |- | västäon || lavita |- | västør || lavanta |- | verde || mondo |- | vesegisien || vizitantoj |- | vigtigæn || grava |- | Vølkomosinki || Bonvenon |- | vonnä || espero |- | vør || ni |- | vrim || vigreco |- | vrimlug || senvigra |- | vrimlugling || senvigre |- | vrimö || vigligi |- | vrimögølskä || vigligiga |- | vrimögølskäaþ || plej vigligiga |- | vrimögølskäling || vigligige |- | vrimögølskälingaþ || plej vigligige |- | vrimögølskälingur || pli vigligige |- | vrimögølskäur || pli vigligiga |- | vrimskä || vigra |- | vrimskäaþ || plej vigra |- | vrimskäling || vigre |- | vrimskälingaþ || plej vigre |- | vrimskälingur || pli vigre |- | vrimskäur || pli vigra |- | vrimvå || vigra-plena |- | vrimvåling || vigra-plene |- | Webe || Reto (frua termino) |} == Eksteraj ligiloj == http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928135221/http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html |date=2007-09-28 }} {{Ĝermeto}} [[Kategorio:Artaj lingvoj]] csw234smyhl4b3eqy7ybd02ns5f05g8 9368189 9368173 2026-05-07T11:12:06Z BigBoyNewbie67 (The New Account of BigBoyNewbie69) 256425 /* Leksikono */ 9368189 wikitext text/x-wiki '''Fyksian''' (en la Fyksian: Vaijskäskhä) estas projekto de [[arta lingvo]] (kunlingvo) komencita de James Wong, kreinto de Fyksland, en 1996. Ĝi estas kunlingvo inspirita de alternativa historio de la mondo, en kiu ekzistas la fikcia insula nacio Fyksland. Pro la historio kaj geografio de Fyksland, Fiksia estas lingvo plejparte influita (rilate al vortprovizo) de la [[Ĝermana lingvaro|ĝermana]] kaj la [[Kelta lingvaro|kelta]], kvankam ĝi ne estas rekte rilata al iu ajn alia lingvo [[Etimologio|etimologie]]. Kiel izolita lingvo, la Fyksian gramatiko enhavas elementojn similajn al tiuj trovitaj en la [[Finna lingvo|finna]] (ekz. kompleksa kazosistemo), la [[Ĉina lingvaro|ĉina]] (ekz. pronoma distingo), ktp. Fyksian ne celas esti helplingvo. Ĝiaj ĉefaj uzoj estas artaj, ĉar ĝi estas desegnita por la simulado de realisma sed fikcia lingvo kaj mikronacio. Planoj estas uzataj por uzi Fyksland kiel bazon por estontaj fikciaj verkoj. == Alfabeto == La Fyksian [[alfabeto]] konsistas el 24 literoj, el kiuj 18 estas komunaj en la [[latina alfabeto]]. Aa, Ää, Åå, Dd, Ee, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Øø, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Ææ, Þþ Åå, Ää, Öö kaj Øø estis origine unu el la lastaj ses literoj inter Ææ kaj Þþ, sed estis reordigitaj la 11-an de aprilo 2026 fare de Vikipedia redaktisto nomita '''Jeffrey Diaz''' en la Toki Pona Vikipedio, kun Åå, Ää, Öö kaj Øø nun kiel la 2-a, 3-a, 15-a kaj 16-a litero respektive. == Gramatiko == '''<big>Verba Sistemo</big>''' - '''Voĉoj''': Aktiva, Pasiva, kaj Meza (indikas refleksivajn/reciprokajn sencojn). - '''Modoj''': Indika, Demanda (aldonu sufikson, -ka), kaj Subjunktiva (aldonu sufikson, -ki). - '''Tempoj''': Estas 11 tempoj por ĉiu modo, inkluzive de simplaj kaj kunmetitaj formoj uzante helpverbojn kiel hävøton. - '''Verbospecoj''': Verboj estas kategoriigitaj kiel Fortaj, Malfortaj, aŭ Neŭtraj (neŭtraj verboj ŝanĝas signifon laŭ konjugacia stilo). - '''Kondiĉaj''': Esprimitaj per konjugitaj modalaj verboj. '''<big>Adjektivoj kaj Adverboj</big>''' Adjektivoj kaj adverboj estas formitaj el substantivaj aŭ verbaj radikoj uzante specifajn sufiksojn: '''-skä''': Formas adjektivon el substantivo (ekz., vrim "vigleco" → vrimskä "vigla"). '''-ur''': Kompara sufikso ("pli"). '''-aþ''': Superlativa sufikso ("plej"). -ling: Formas adverbon el adjektivo (ekz., vrimskäling "vigle"). '''-vå / -lug''': Sufiksoj por "-plena" kaj "-malpli". '''ö-''': Prefikso uzata por neo (ekz., övrimskä "malvigla"). == Leksikono == Ĉi tiu listo enhavas ĉiujn vortojn en la Fyksian lingvo, kiuj nuntempe estas trovitaj ĝis majo 2026. {| class="wikitable" ! Fyksian !! Esperanto |- | alæn || ĉiu / ĉiuj |- | avesen || rimarkas |- | däp || malĝoja |- | däpö || malĝojigi |- | däpögølskä || malĝojiga |- | däpling || malĝoje |- | däþeid || malĝojo |- | dui || tiu ĉi |- | eetaal || manĝi |- | eettä || manĝas (li) |- | eettäka-hij? || ĉu li manĝas? |- | eettig || manĝos |- | eettigin || estos manĝata |- | eettin || estas manĝata |- | eettutin || estis manĝita |- | eettutinki || estus manĝita |- | eetnä || mi manĝas (vira) |- | eetne || mi manĝas (ina) |- | eettäka || ĉu (li) manĝas? |- | eettigki || manĝus (estontece) |- | eetten || ili manĝas (vira) |- | eetteen || ili manĝas (ina) |- | eetter || estas manĝanta |- | eetterin || estas manĝata (daŭre) |- | eetterinka-hij? || ĉu li estas manĝata? |- | eetterka || ĉu (li) estas manĝanta? |- | eeton || manĝis / manĝita |- | eetonin || estis manĝata |- | eettonki || manĝus |- | eettut || estis manĝinta |- | eina || (iu) / unu |- | gaarvenklije || registaro |- | gåti || informo |- | goed || bona |- | goedstea || plej bona (arkaika) |- | goedur || pli bona / plej bona |- | hävøton || havi |- | hävøtonki || havus |- | hävøtut || havis / estas havinta |- | hävøtutka || ĉu havis / ĉu estas havinta? |- | hävøtig || havos |- | hävøtigin || estos havita |- | hävønon || estis |- | hij || li |- | hijsä || ili (vira) |- | höpeel || preterpasi / salti |- | hørvigtä || duklandoj |- | huignä || pensi |- | huignon || pensis |- | huignut || estis pensinta |- | huigør || pensante |- | Hutieku || Aprilo |- | hvildønil || rezolucio |- | hvildenak || rezolucio (alternativa) |- | i || kaj / en |- | ik || mi |- | Kaans || Olimpikoj |- | kaantoria || portalo |- | kohnäkijke || monarkio / reĝlando |- | kopiveuræktä || kopirajto |- | kvøna || virino |- | liskhiede || historio |- | mit || kun |- | nætugåm || reto |- | og || aŭ |- | op || supre |- | övrimö || malvigligi |- | övrimögølskä || malvigligiga |- | övrimögølskäaþ || plej malvigligiga |- | övrimögølskäling || malvigligige |- | övrimögølskälingaþ || plej malvigligige |- | övrimögølskälingur || pli malvigligige |- | övrimögølskäur || pli malvigligiga |- | övrimskä || malvigra |- | övrimskäaþ || plej malvigra |- | övrimskäling || malvigre |- | övrimskälingaþ || plej malvigre |- | övrimskälingur || pli malvigre |- | övrimskäur || pli malvigra |- | þi || tiu / ke |- | ra || de |- | ræktäinøn || rajtoj |- | røkæpænin || rezervita |- | side || retejo |- | sigtaal || rigardi (alternativa) |- | sigtäel || rigardi |- | sij || ŝi |- | sijsä || ili (ina) |- | søg || serĉo |- | søgall || serĉi |- | søgoa! || serĉu! |- | t'hävøtig || havos (meza voĉo) |- | t'hävøton || havis (meza voĉo) |- | t'hävøtut || estas havinta (meza voĉo) |- | t'västät || lavi sin |- | t'västätig || lavos sin |- | t'västäton || lavis sin |- | t'västätør || lavanta sin |- | t'västätut || estas lavinta sin |- | um || al |- | utijmä || tempo |- | Vaijskä || Fykslando |- | Vaijskäskhä || Fyksiana |- | västäel || lavi |- | västäon || lavita |- | västør || lavanta |- | verde || mondo |- | vesegisien || vizitantoj |- | vigtigæn || grava |- | Vølkomosinki || Bonvenon |- | vonnä || espero |- | vør || ni |- | vrim || vigreco |- | vrimlug || senvigra |- | vrimlugling || senvigre |- | vrimö || vigligi |- | vrimögølskä || vigligiga |- | vrimögølskäaþ || plej vigligiga |- | vrimögølskäling || vigligige |- | vrimögølskälingaþ || plej vigligige |- | vrimögølskälingur || pli vigligige |- | vrimögølskäur || pli vigligiga |- | vrimskä || vigra |- | vrimskäaþ || plej vigra |- | vrimskäling || vigre |- | vrimskälingaþ || plej vigre |- | vrimskälingur || pli vigre |- | vrimskäur || pli vigra |- | vrimvå || vigra-plena |- | vrimvåling || vigra-plene |- | Webe || Reto (frua termino) |} == Eksteraj ligiloj == http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928135221/http://pedia.newsfilter.co.uk/wikipedia/f/fy/fyksian.html |date=2007-09-28 }} {{Ĝermeto}} [[Kategorio:Artaj lingvoj]] l6tx9ox15h1fmke99778ejn25bybx39 0 128142 9368116 9319272 2026-05-07T09:14:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368116 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo |Lingvo = Belorusa lingvo |Propra_nomo = беларуская мова<br />biełaruskaja mova |Landoj = [[Belorusio]], [[Latvio]], [[Litovio]], [[Pollando]], [[Rusio]], [[Ukrainio]] |Denaske = |Fremdlingve = |Parolantoj = 7 milionoj |Klasifiko = [[Hindeŭropa lingvaro|Hindeŭropa]]<br /> &nbsp;[[Slava lingvaro|Slava]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Orienta slava lingvaro|Orienta slava]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Belorusa''' |Oficiala lingvo = Belorusio, <br /> Pollando (kiel helplingvo en komunumoj Czyże, Orla, Narewka kaj Hajnówka) |Reguligita de = |Skribo = |Koloro = Hindeŭropa |ISO1 = be |ISO2B = bel |ISO2T = |SIL = BEL |vikipedio = be |Mapo=[[Dosiero:Map of Belarusian Language.png|frameless|center]] }} {| class="prettytable" width="300" style="float:right;clear:right; margin-left:1em; margin-bottom:1em;" |colspan="2"|La [[Patro Nia]] (Ойча наш) (taraŝkevica): <br /> <blockquote><em> Ойча наш, які ёсьць на небе! <br /> Сьвяціся Імя Тваё.<br /> Прыйдзі Валадарства Тваё.<br /> Будзь воля Твая як на небе, так і на зямлі.<br /> Хлеб наш штодзённы дай нам сёньня.<br /> І адпусьці нам грахі нашы, як і мы адпускаем вінаватым нашым.<br /> І ня ўводзь нас у спакусу, але збаў нас ад злога.<br /> Амэн.</em></blockquote> |- |} La '''belorusa lingvo''' (neoficiale foje la '''belarusa lingvo''', malofte '''la belarutena lingvo'''); beloruse: ''беларуская мова'', ''biełaruskaja mova'') estas [[slava lingvo]] kaj la oficiala lingvo de [[Belorusio]]. Ĝi kun la [[rusa lingvo|rusa]] kaj [[ukraina lingvo|ukraina]] lingvoj apartenas al [[Orienta slava lingvaro]]. Laŭ informoj de censo farita en 1999 entute el 8.159 milionoj da belorusoj vivantaj en Belorusio nomis la belorusan lingvon kiel gepatra 85,6% (ĉirkaŭ 7 milionoj da homoj), kaj 41,3% nomis ĝin kiel lingvo uzata hejme. Aldone la belorusa estas gepatra por 67,1% el 395,7 mil popoloj vivantaj en Belorusio, 57,6% el ili hejme parolas beloruse. Pro densaj kaj multjaraj kontaktoj kun la rusa lingvo en Belorusio kreiĝis lingva fenomeno nomata ''трасянка'' (trasjanka): mikso de la belorusa lingvo kun rusa leksiko, kaj foje kun [[sintakso]]. Tiu miksita formo estas simila al [[piĝino]] kaj [[kreola lingvo]]. == Nomoj == === Nomoj uzataj en Esperanto === * ''Belorusa — la oficiala nomo uzata Esperante en vortaroj kaj laŭ la normoj de la Akademio, kiu devenas el la rusa.'' * ''Belarusa — la formo uzata uzata ekde 1991 neoficiale, sed sufiĉe vaste en diversaj Esperantaj revuoj kaj plejpatre uzata de lokaj Esperantaj komunumoj.''<ref>https://uea.org/landoj/belorusio</ref><ref>https://sezonoj.ru/2013/04/222minsk/</ref> * Belarutena ''— alternativa nomo uzata lastatempe de iuj Esperantaj aktivuloj en Belorusio.''<ref>https://www.instagram.com/belejo.esperanto/</ref> <ref>https://www.youtube.com/watch?v=GRTFlPijJus&list=PLRZp5DxDvtIFrcbd7y37PAFnezUm_oPQ-</ref> === ''Historiaj nomoj'' === * ''Rutena'' — historia nomo de la lingvo, kiun nun oni ofte nomas malnovbelorusa aŭ malnovukraina, ĉi tiu lingvo estis la oficiala dokumenta lingvo de Granda Litva Princlando kaj Respubliko de Ambaŭ Nacioj ĝis 1699. * ''Blankrusa'' aŭ ''blankrutena'' (kaj ĝiaj ekvivalentoj en aliaj lingvoj) – laŭvorte, vort-post-vorta traduko de la partoj de la kunmetita vorto Belarusa. La termino "Blanka Rutena" rilate al lingvo aperis en anglalingvaj, franclingcaj kaj germanligvaj tekstoj dum 1920-aj.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Belarusian_language#cite_note-22</ref> === ''Alternativaj nomoj'' === * ''Grandlitva'' (вялікалітоўская мова) — proponita kaj uzata de Jan Stankievič ekde la 1960-aj jaroj, referencante la lingvon de dokumentado en la Granda Litva Princlando, celante foriri de la "malkreskanta tradicio havi la nomon rilatan al la moskva tradicio nomi la belorusajn terojn" kaj por indiki apartenon al la "granda tradicio de belorusa ŝtateco".<ref>https://knihi.com/Jan_Stankievic/Bielaruska-rasijski_Vialikalitouska-rasijski_slounik.html</ref> * ''Kriva'' aŭ ''kriviĉa'' (крывіцкая/крывічанская/крыўская (мова), pole: (język krewicki) – derivita de la nomo de la slava tribo [[kriviĉoj]], unu el la ĉefaj triboj kiuj formis la modernan belorusan etnon. Kreita kaj uzata en la 19-a jarcento de belorusaj pollingvaj verkistoj Jaroszewicz, Narbut, Rogalski, Jan Czeczot. Promociita de Vatslaŭ Lastoŭski <ref>https://be.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%83%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_(%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96)_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA_(1924)</ref> * ''Simpla Nigra Rutena'' (ruse: простой чернорусский) - uzita komence de la 19-a jarcento fare de la rusa esploristo Baranovski kaj atribuita al nuntempa popollingvo de Belorusio.<ref>Acc. to: Улащик Н. Введение в белорусско-литовское летописание. – Moscow, 1980.</ref> === ''Popolaj nomoj'' === * Simpla lingvo – (простая мова) aŭ loka (тутэйшая мова) – uzata ĉefe en tempoj antaŭ la apero de la moderna standarda belorusa lingvo, kaj nacio ĝenerale. Supozeble, la termino ankoraŭ troveblas ĝis la fino de la 1930-aj jaroj, ekz. en okcidenta Belorusio. Ĝi estas vaste uzata ĝis hodiaŭ en Podlaĥio rilate al la miksitaj pol-belorusaj dialektoj tie parolataj.<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA#CITEREF%D0%9C%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80_%D0%9C.2002</ref> [[File:WIKITONGUES- Uladzislau speaking Belarusian.webm|thumb|right|250px|Belorusa lingvo]] == Alfabetoj == En la belorusa lingvo nun estas uzataj la [[cirila alfabeto]] kaj la [[latina alfabeto]]. Kvankam en la 21-a jarcento en la belorusa lingvo estas uzata la [[cirila alfabeto]], ĝi havas ankaŭ latinan alfabeton ([[Łacinka]]), kiu estis uzata en la 19-a kaj komence de la 20-a jarcentoj<ref>https://be.wikisource.org/wiki/%D0%9C%D1%83%D0%B6%D1%8B%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%B4%D0%B0</ref>. Nuntempe ekzistas 2 ortografiaj standardoj "la akademia ortogradio"(narkamaŭka) kaj la klasika ortografio ([[Belorusa klasika ortografio|''Taraŝkevica'']]). La dua estas uzata ĉefe de belorusparolantoj loĝantaj eksterlande kaj de opociciaj amaskomunikiloj. Ĝi uzas preskaŭ la saman cirilan alfabeton, sed rifuzas kelkajn lingvajn reformojn, realigitajn en 1933 de sovetia registaro<ref name=":1">(eo) Filip Noubel, [https://eo.globalvoices.org/2020/09/9389/ Lukaŝenka aŭ Lukaŝenko? Kial anglalingvaj amaskomunikiloj malsame skribas la familinomon de la belorusa ŝtatestro?], Global Voices en Esperanto, la 7-an de septembro 2020.</ref>. Antaŭe [[tataroj]] vivantaj en Belorusio skribis beloruse per la [[araba alfabeto]]. En la tabelo ordigo estas laŭ la cirila alfabeto {| border=0 cellpadding=4 |- || Belorusa cirila alfabeto || Belorusa latina alfabeto || Esperanta prononco || || Belorusa cirila alfabeto || Belorusa latina alfabeto || Esperanta prononco |- || А а || A a || a || || П п || P p || p |- || Б б || B b || b || || Р р || R r || r |- || В в || V v || v || || С с || S s || s |- || Г г || H h || h || || Т т || T t || t |- || Д д || D d || d || || У у || U u || u |- || Е е || Je je || je || || Ў ў || Ŭ ŭ || ŭ |- || Ё ё || Jo jo || jo || || Ф ф || F f || f |- || Ж ж || Ž ž || ĵ || || Х х || Ch ch || ĥ |- || З з || Z z || z || || Ц ц || C c || c |- || І і || I i || i || || Ч ч || Č č || ĉ |- || Й й || J j || j || || Ш ш || Š š || ŝ |- || К к || K k || k || || Ы ы || Y y || i |- || Л л || L l || l || || ь || || |- || М м || M m || m || || Э э || E e || e |- || Н н || N n || n || || Ю ю || Ju ju || ju |- || О о || O o || o || || Я я || Ja ja || ja |} Notoj. * La belorusa cirila skribo ankaŭ uzas [[apostrofo]]n ' aŭ ’, sed oni ne alkalkulas ĝin al la aboco kaj malagnoskas dum laŭalfabetigo. * Foje oni uzas la literon ''ґ'' por la sono [g] (plejparte en pruntitaj vortoj). Antaŭe en la cirila skribo tiu sono estis reprezentata ankaŭ kiel ''кг''. En la belorusa alfabeto ĝi sekvas post la litero [[Г]]. * Ekzistas [[duliteraĵo]]j : дж / dž = [ĝ], дз / dz = [dz] (voĉa ekvivalento de ''c'' = ts), ĉiu el ili estas unu [[fonemo]], kvankam skribata per du literoj. * La latinskribaj supersignoj (se neeblas aŭ malfacilas uzi la ĝustajn simbolojn) anstataŭeblas per surogatoj. Ne ekzistas standarto por tio, jen estas unu el la sistemoj uzataj: ć = c', č = cz, l = l', ł = l, ń = n', ś = s', š = sz, ŭ = u / w, ź = z', ž = rz. Kelkaj belorusaj literoj havas molan kaj malmolan variantojn. En la cirila skribo por moligaj vokaloj ekzistas apartaj literoj: ''я, ё, ю, і, е'' (koresponde la malmoligaj: ''а, о, у, ы, э''). La konsonantoj estas molaj ([[palatala]]j), kiam ili aperas antaŭ moliga vokalo aŭ speciala litero "mola signo": ''ь''. Kiam konsonanto antaŭ moliga vokalo estas prononcata malmole, ili estas apartigataj per apostrofo. Ekzemploj: : ''пяць'' (kvin), ''пятніца'' (vendredo), ''п'яніца'' (drinkemulo) : ''ялавічына'' (bovaĵo), ''лёс'' (sorto), ''лось'' (alko) En la latina skribo la malmoligaj vokaloj estas: ''a, o, u, e''. La moligaj vokaloj estas signataj per ''j'' plus koresponda mola se la vokalo aperas komence de vorto aŭ post alia vokalo, kaj estas signataj per ''i'' plus koresponda moliga vokalo, se la vokalo aperas post konsonanto. Moleblaj konsonantoj antaŭ alia konsonanto aŭ finvorte havas apartan literon (malmola/mola): c/ć, ł/l, n/ń, s/ś, z/ź. La apostrofo kaj "malmola signo" ne uziĝas en la latinskribo. La samaj ekzemploj latinskribe: : ''piać'', ''piatnica'', ''pjanica'' : ''jałavičyna'', ''los'', ''łoś'' == Ortografio == En [[1933]] estis akceptita lingva reformo, kiu forte ŝanĝis la ortografion de la belorusa lingvo havante ideologiajn celojn, unuavice pliproksimigi la lingvon al la rusa<ref>''Запрудскі С.'' Беларуская мова ў яе кантактах з расійскай: у цісках аднімальнага білінгвізму // ''Lětopis''. — 2003. — Т. 50. — № 1. — С. 81.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20131217215848/http://mab.org.by/materyjaly/publikacyi/dva-standarty-bielaruskaj-litaraturnaj-movy</ref>. Ĉi tiu standardo estas oficiale uzata ĝis nun, neoficiale ĝi nomiĝas ''наркамаўка'' (narkamaŭka), ĉi tiu nomo devenas de la vorto "narkamat"(popolkomisio) signe al tio ke la reformo estis anaŭigita de la ŝtato. Oficiale ĝi simple nomiĝas akademia ''ortografio'' . La antaŭreforma varianto neoficiale nomiĝas ''тарашкевіца'' (taraŝkevica) nome al Branislaŭ Taraŝkeviĉ, la kreanto de la unua plena belorusa gramatiko por lernejoj, kiu estis represita de sovetia registaro en 1938<ref>http://www.executedtoday.com/2012/11/29/1938-branislaw-tarashkyevich-belarus-linguist/</ref>. Ĝi estis daŭre uzata ekster Soveta Belorusio kaj nun estas uzata en interreto kaj de sendependaj periodaĵoj. Oficiala nomo estas "klasika aŭ tradicia ortografio". Ekzistas kzistas du vikipedioj en ambaŭ ortografioj: la akademia [http://be.wikipedia.org be.wikipedia.org] kaj la klasika [http://be-x-old.wikipedia.org be-x-old.wikipedia.org] (estis kreita speciala [[ISO 639|ISO-kodo]] "be-x-old"). == Lingvopolitiko == En Minsko, [[Nikita Ĥruŝĉov]], soveta gvidanto inter 1953 kaj 1964, rimarkigis ke belorusoj estus la unuaj "konstrui komunismon", ĉar ili preskaŭ forlasis sian gepatran lingvon, la [[Belorusa lingvo|belorusan]], favore al la rusa. En la 1960-aj jaroj, ĉiuj ŝtat-sponsoritaj programoj por la evoluo de naciaj lingvoj kaj kulturoj en Sovetunio estis forigitaj. Nuntempe estas renovigita intereso pri studado, repensado kaj remalkovro de la kulturo de sovetia Belorusio inter la 1920-aj kaj 1930-aj jaroj, antaŭ la purigado de [[Josif Stalin]]. Dum la unuaj 15 jaroj de la sovetia belorusa registaro, moskvaj oficialuloj klare komprenis, ke ili laŭvorte parolis malsamajn lingvojn kun la cela publiko de sia politika projekto. Tiam ili decidis antaŭenigi la belorusan lingvon, provoki varmajn debatojn pri [[nacia identeco]] en gazetoj kaj anonci ne unu, sed kvar oficialajn lingvojn (belorusa, [[Jido (lingvo)|jida]], [[Pola lingvo|pola]] kaj [[Rusa lingvo|rusa]]). Por tiu tempo, tio estis socie progresema paŝo, ebligante pacan kunvivadon<ref name=":0">(plurlingve) [https://ru.globalvoices.org/2019/08/15/84789/ Tri naivaj demandoj pri Belorusio], [[Tutmondaj Voĉoj|Global Voices]], la 15-an de aŭgusto 2019</ref>. La statutoj de la [[Grandprinclando Litovio|Litva]] [[Grandprinclando Litovio|Grandprinclando]] estis verkitaj en la belorusa lingvo, kaj formis la unuan kompletan kodon de leĝoj verkitaj en Eŭropo ekde la romia juro. === En la 21-a jarcento === Nuntempe la [[Rusa lingvo|rusa]], same kiel la belorusa, havas [[Belorusio|oficialan statuson]] en la Respubliko Belorusio, kie la loĝantaro plejparte estas dulingva. En la belorusa okazas ŝtataj solenaĵoj, ĝin parolas ŝtatoficistoj, beloruse estas skribitaj vojsignoj ktp. Tamen en la ĉiutaga vivo la plejparto de loĝantoj de grandaj urboj plu parolas ruse, kaj en la lastaj jaroj la nombro de belorusparolantoj malkreskis, parte pro malkresko de la rolo de la belorusa lingvo en edukado.<ref name=":1" /> == Bibliografio == (belorusa) Inna Kalita, ''[http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html Современная Беларусь]'' (''Moderna Belorusio: lingvoj kaj nacia identeco),'' Ústí nad Labem, 2010. == Vidu ankaŭ == * [[Belorusio]] * [[Belorusoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://esperanto.pisem.net/vortaroj.html Esperanta-belarusa kaj belarusa-esperanta vortaroj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060916113252/http://www.esperanto.pisem.net/vortaroj.html |date=2006-09-16 }} * [https://web.archive.org/web/20091023130303/http://geocities.com/DiPeLa/Paulukavec/vortaro/index.html Esperanta-belorusa vortaro fare de Zmicier Lapcionak] * [http://pravapis.org/ Prilingvaj artikoloj, diskutoj, programoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070811124518/http://www.pravapis.org/ |date=2007-08-11 }} {{en}} {{be}} * [http://www.belarusguide.com/culture1/texts/Statut.html Statutoj de la Granda Litva Princlando] {{en}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Vikipedio|code=be|lingvo=belorusa}} {{Vikipedio|code=be-x-old|lingvo=taraŝkevica belorusa}} {{Slava lingvaro}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Belorusa lingvo| ]] [[Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto]] [[Kategorio:Lingvoj de Belorusio]] [[Kategorio:Lingvoj de Estonio]] [[Kategorio:Lingvoj de Latvio]] [[Kategorio:Lingvoj de Litovio]] [[Kategorio:Lingvoj de Pollando]] i1bekobiyjgdnhwa83n8t478jylj95s 0 130410 9367642 8979406 2026-05-06T12:29:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367642 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |regiono-ISO = GR-69 |mapo = Karta Athos.PNG |mapo priskribo = Mapo de la monto Athos |mapo1 lokumilo = iso |mapo2 lokumilo = Grekio |kodo = GR-69 |kodo tipo = [[Landokodoj|ISO 3166]] |kodo1 = .gr |kodo1 tipo = [[Domajno de plej alta nivelo|Interreta domajno]] |ĉefurbo = Karyes |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |mapligilo = jes |zomo = 9 <!-- *** UNESKO *** --> | unesko_nomo = | unesko_tipo = miksa | unesko_jaro = 1988 | unesko_numero = 454 | unesko_regiono = 4 | unesko_kriterio = (i) (ii) (iv) (v) (vi) (vii) | kategorio_iucn = | unesko_areo = 33042.3 | unesko_areo_unuo = ha | notoj = }} La '''sankta monto Athos''' aŭ '''Atos''' ({{lang-el|Άγιον Όρος|t=''Hágion Óros''}}, la Sankta Monto) estas [[ortodoksismo|ortodoksa]] [[monaĥo|monaĥa]] [[respubliko]] kun aŭtonoma statuso sub [[grekio|greka]] [[suvereno]]. Ĝi troviĝas sur la orienta parto de la duoninsulo [[Ĥalkidiko]] en la administra regiono [[Centra Makedonio|Centra]] [[Makedonio (Grekio)|Makedonio]]. La teritorio estas 336&nbsp;km² granda kaj havas ĉirkaŭ {{formatnum:2000}} (monaĥajn) loĝantojn; aldone estas laŭsezone ŝanĝiĝanta nombro de civilaj laborantoj. La monto, {{unuo|2033}} metrojn alta, estas la plej alta pinto de la [[Egea Maro]]. == Historio == [[Dosiero:Athos peninsula.jpg|maldekstre|eta|300ra|{{centre|La duoninsulo vidata de la pinto de la monto Athos ({{Koordinatoj gms|40|9|28|N|24|19|36|E|montru=entekste}}), rigardante nordokcidenten}}]] [[Kserkso la 1-a (Persio)|Kserkso la 1-a]] fosigis [[kanalo]]n (longan {{unuo|2.4|km}}) en la norda parto de la [[duoninsulo]] por tratranĉi ĝin ([[5-a jarcento a.K.]]). Oni povas ties restaĵojn ankoraŭ nuntempe vidi. La [[monaĥo]]j vivis jam en la [[9-a jarcento]] sur la monto, la organizita monaĥa vivo komenciĝis en [[963]], kiam fondiĝis la unua [[monaĥejo]] la Granda Lavra. Oni malpermesis al [[virino]]j la eniron en la teritorion en [[1045]]. La konstruadon de novaj monaĥejoj apogis [[Rusio]] kaj aliaj slavaj landoj, kaj tiel estiĝis preskaŭ panortodoksa duoninsulo. Je ĉ. [[1400]] la monaĥejoj nombris 40, restas nuntempe nur 20 el ili. La lasta monaĥejo estis konstruita en [[1542]] (Stavronikita-monaĥejo). Dum la [[15-a jarcento]], kelkaj monaĥejoj ŝanĝis la rigorajn priskribojn al aliaj kun privata posedaĵoj kaj memelektitaj gvidantoj. Kiam la [[turkoj]] okupis en [[1430]] [[Tesaloniko]]n, la monaĥoj cedis al la turkoj, kio kaŭzis malgraviĝon, malriĉiĝon de la monaĥejoj, sed ebligis samtempe pli memstaran regadon. Spite al la eventoj, fondiĝis en la [[16-a jarcento]] la unuaj skiteoj (asketaj komunumoj), kiuj grupiĝis ĉirkaŭ komuna preĝejo, kun la monaĥejoj. La [[patriarko]] [[Gabrielo la 4-a]] enkondukis en [[1783]] sukcesajn reformojn, per nova buleo. La komunumo de Athos suferis multe dum la greka sendependeca milito ([[1821]]–[[1829]]), kiam forbrulis tutaj libraroj. La rusa imperio helpis la kreskon de la rusaj monaĥejoj kaj ties posedaĵoj. La nuna konstitucio de la komunumo venas el [[1924]] kaj ĝin garantias la greka konstitucio de [[1975]]. La grekan registaron reprezentas t.n. ''dioikitis'', la veran administradon organizas la Sankta Konsilio, kiu konsistas el po unu reprezentanto de la 20 monaĥejoj. La afergvidanto estas la Epistasia, kiu konsistas el 4 reprezentantoj, ŝanĝiĝantaj ĉiujare. El la 20 monaĥejoj, 11 estas konservativaj (strikta [[fasto]], [[disciplino]]), 9 pli liberaj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.athos.gr/ oficialaj paĝoj de la monaĥa respubliko] * [http://www.latkovic.de/Athos.html – bildoj de la monto Athos (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080605032655/http://www.latkovic.de/Athos.html |date=2008-06-05 }} * [http://www.swr.de/kaffee-oder-tee/reise/2001/05/30/ la monaĥa respubliko Athos – televida elsendaĵo „Kaffee oder Tee“ (swr) de majo 2001 (germane)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060202013421/http://www.swr.de/kaffee-oder-tee/reise/2001/05/30/ |date=2006-02-02 }} * [http://athos.edo.gr/ Athos – la sankta monto (angle)]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://athos.macatao.net/ la sankta monto Athos (germane)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070205091429/http://athos.macatao.net/ |date=2007-02-05 }} * [http://www.timediver.de/Athos_Aghion_Oros.html la monto Athos – historio kaj mitologio (germane)] * [http://www.inathos.gr/ Athos – la sankta monto (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180806195717/http://inathos.gr/ |date=2018-08-06 }} * [http://www.stagira.gr/de/12.htm monaĥeja vivo kaj pentraj lernejoj en Athos (germane)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060612223051/http://www.stagira.gr/de/12.htm |date=2006-06-12 }} * [http://home.cogeco.ca/~miroslav/Hilandar/ fajro dum marto 2004 (germane)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051119084949/http://home.cogeco.ca/~miroslav/Hilandar/ |date=2005-11-19 }} * [http://dmoz.org/World/Deutsch/Regional/Europa/Griechenland/Zentralmazedonien/Chalkidiki/Athos/M%c3%b6nchsrepublik/ DMOZ:monaĥa respubliko (germane)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060613071723/http://dmoz.org/World/Deutsch/Regional/Europa/Griechenland/Zentralmazedonien/Chalkidiki/Athos/M%c3%b6nchsrepublik/ |date=2006-06-13 }} * [http://www.bergathos.de vojaĝoraportoj kaj bildoj de la monto Athos (germane)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060822110446/http://www.bergathos.de/ |date=2006-08-22 }} * [http://www.agion-oros.de bildoj, informoj, vojaĝoraportoj (germane)] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Athos| ]] [[Kategorio:Montoj en Grekio]] [[Kategorio:Ortodoksismo]] [[Kategorio:Montoj kun alteco inter 2000 kaj 2999 m]] [[Kategorio:Duoninsuloj en Eŭropo]] bffxyib0pg5zw76vv1bpgaylr0m48rj 0 134776 9367671 9314203 2026-05-06T14:07:16Z Sj1mor 12103 9367671 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Flower-Power Bus.jpg|eta|300px|Belga veturilo kun tipaj hipiaj desegnoj kaj sloganoj. Foje oni indikas la hipian movadon kiel stelo de kontraŭkulturo, sed fakte tiu koncepto de tiam ege plilarĝiĝis.]] La '''kontraŭkulturo''' (foje ankaŭ ''franĝa kulturo'') estis dekomence kaj iel [[sinonimo]] de la [[hipio|hipia]] movado. Ĝi tamen enhavas ankaŭ la ĉemarĝenajn kulturajn movadojn. Kutime la kontraŭkulturo venas de protestemaj junuloj, sed ne nur. En [[Usono]] la studentoj manifestaciis kontraŭ la ŝtata edukada politiko. En [[Francio]] la kontraŭkulturo naskiĝis post la eventoj de [[majo 1968]], kiam la studentoj de [[Parizo]] kaj [[Rennes]] postulis multajn ŝanĝojn. Inspirite de maldekstraj ideoj (de [[Marks]], [[Engels]], [[Mao]], [[Che Guevara]] ktp) tiu movado koncernis pli la [[politiko]]n ol la kulturon. La plej granda ŝanĝiĝo komenciĝis en [[1969]] aŭ en la fino de la [[1960-aj jaroj]]. La [[Woodstock-festivalo|rok-festivalo de Woodstock]] markis la komencon de la movado. Tie oni vidis nature diferencojn inter la malnova muziko (de antaŭ la [[dua monda milito]]) kaj la nova, kiu estis kontraŭ la ''punkolumo'' trudita de maljuna kaj milita elito. Tio estis unu el la punktoj postulitaj de la junularo kontraŭ la [[generalo]] [[De Gaulle]]. {{Ĉefartikolo|Kontraŭkulturo de la 1960-aj jaroj}} == Kie estas la diferencoj? == La unua ŝanĝo en muziko ekvenis de la [[ĵazo]]; la nigra popolo kantis por denunci la [[rasismo]]n kaj la [[apartismo]]n. La kulturo amplekse enhavas la [[skulptarto]]n, la [[muziko]]n, la [[vesto]]n, la [[literaturo]]n ktp; pro la ekonomia komforto la junularo povis kanti aŭ produkti verkojn, kiujn ili deziris. En la komenco de [[1970]], oni vidis eksplodon de la protestemaj artoj. En Usono, la junuloj ne plu volis esti mortigita por nenio, la tuta popolo deziris ne perfortajn ideojn kaj agojn. Ideoj kiel ''[[Flowerpower]]'' aŭ ''la paco kaj amo'', karakterizaj al la hipia movado plifuroris. La disvolvo de tiuj ideoj en la diversaj artoj faris specifan kulturon. La surtroniĝo de la kontraŭkulturo en kaj post la [[1960-aj jaroj]] laŭ ia maniero anstataŭis la oficialajn kulturon kaj bildon de la antaŭa epoko. La ŝanĝo de la vestoj, la eksplodo de muzik-repertuaro kun la helpo de famaj kaj eklektikaj grupoj aŭ kantistoj kiel [[Jimi Hendrix]], [[The Beatles]], [[Joan Baez]], [[Louis Armstrong]], [[Elvis Presley]], [[Bob Dylan]], [[John Lennon]] ktp faris kulturon kontraŭan al tiu ĝis tiam akceptitan de la burĝaro kaj de la establitaj povoj kaj supraj tavoloj. [[Dosiero:Sioux-edinburgh80.jpg|eta|dekstra|200px|[[Siouxsie Sioux]]]] La propraĵo de la kontraŭkulturo (aŭ nomita hodiaŭ ''underground'') estas resti ĉe la marĝeno de la "oficiala kulturo". Hodiaŭ oni havas kontraŭkulturon ekzemple per la [[Goto (movado)|Gotmovado]], la modo por la [[Barato|barata]] aŭ baratdevena kulturo, vegetaranismo, pli ekologia vivmaniero, biciklado anstataŭ uzado de poluantaj aŭtoj, la deziro de la simplaj kaj alternativaj aferoj... == Sekso kaj drogo == La kontraŭkulturo ĉefe en la 1960-aj jaroj, signifis ian liberecon por la plenumado kaj ĝuado de [[sekso]]; ĝeneralan liberecon aŭ liberiĝon de kristandevena (kaj alireligia) puritanismo, kiu trudis dum jaroj kaj jaroj ununuran manieron rigardi sekson, la reproduktadon kaj la kondamnon de la plezuroj. Temis pri epoko de liberigo de la plezuroj, kiu ne kondamnis la samseksemecon, ĉar ĝi estas parto de la homo. Hodiaŭ, kun tiuj ŝanĝoj oni vidas en pluraj landoj ([[Francio]], [[Belgio]], [[Kanado]]...) [[leĝo]]jn por leĝigi la samseks-rilatojn. Nature, la sekso ne devenis simple de viro kun viro aŭ virino kun virino, do por la rilatoj malsamsekso modifiĝis. La ŝanĝo efektiviĝis kun la veno kaj la ĉeesto de la plezuro en la seksaj rilatoj. La postuloj de la virinoj en la mondo permesis pere de la [[kontraŭkoncipo]] la eblecon redukti la submeton de la virinoj fare de iliaj edzoj. Hodiaŭ tia spirito koincidas kun pli larĝa sinteno por akcepti socie ĉiajn elektojn rilate al la sekso kaj elekto inter tre diversaj sintenoj de sekso kaj seksotipoj. Temis pri epoko de libereco, ekzemple pro la movado kun la [[Rastafaria movado|rastafarioj]], kiuj fanfarone uzas kaj konsumas [[kanabo]]n, kaj tiele kontraŭkulturo povas ankaŭ esti sinonimo de drog-uzo aŭ almenaŭ de libereco por drog-uado. Malrajtigita fare de la religiaj kaj politikaj aŭtoritatoj kaj la sociaj elitoj (ege ofte hipokrite), la [[drogo]]j permesas al cerbo elŝteligi aŭ malstreĉigi. Ĝia uzo estas hodiaŭ ankoraŭ malpermesita krom en kelkaj okazoj medicine indikitaj. Eviti la malpermeson estas regulo en alternativa kulturo. == Esperanto kaj kontraŭkulturo == Rubèn Fernández Asensio faris esplorojn pri la esperanto-arkivoj kaj kritikas ke esperanto-parolantoj ne sufiĉe konscias pri la kontraŭkultura valoro de la lingvo Esperanto kaj de ĝia movado, ĉar ĝi estas pli radikala kaj defia ol esperantistoj mem komprenas. Kontakto kun Esperanto korodas la gaĝan (eksterulan) kulturon, ĉar ĝi proponas radikale malsaman mondperspektivon<ref>(eo) ”''[https://www.liberafolio.org/?s=Nia+movado+krizas La movado krizas kaj niaj arĥivejoj same]''”, [[Libera Folio]], 2024-05-14 </ref>. == Pensuloj == * [[Allen Ginsberg]] * [[Jack Kerouac]] * [[Ken Kesey]] * [[Timothy Leary]] == Vidu ankaŭ == * [[Alternativa kulturo]] * [[Alternativa mondo de A al Z]] * [[Esperanto-kulturo|Esperanto-kulturo]] * [[Bohemiismo]] * [[Gotmuziko]] * [[Rokmuziko]] * [[Haŝiŝo]] * [[Hipioj]] * [[D-Side]] * [[Kultura Revolucio]] * [[Libera kultura movado]] * [[Subgrundaj medioj]] * [[Human Be-In]] {{Projektoj|ReVo=kultur.kontraux0o}} == Referencoj == [[Kategorio:Kontraŭkulturo|Kontraŭkulturo]] [[Kategorio:Arto]] [[Kategorio:Socio]] [[Kategorio:Kulturo]] <references /> {{Bibliotekoj}} spr2hrw202mm498knadyn0fjh3tdu6l 0 135451 9368109 8254863 2026-05-07T08:57:19Z Sj1mor 12103 Bibliografio 9368109 wikitext text/x-wiki {{Polurinda}} {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Froberger-autograph-partitaquarta.jpg|dekstra|eta|230px|Fragmento el [[faksimilo]] el suito de Froberger]] '''Johann Jacob FROBERGER''' (* {{dato|18|majo|1616}} – baptita {{dato|19|majo|1616}} en [[Stutgarto]]; † [[6-a de majo|6-a]] aŭ {{dato|7|majo|1667}} en kastelo Héricourt ĉe Mömpelgard, Francio) estis komponisto kaj orgenisto [[baroka muziko|frubaroka]]. == Biografio == Sia junaĝo dum la [[Tridekjara Milito]] kaj la perdo de la gepatroj sekve de pestepidemio verŝajne havis stampan efikon ĉe la juna muzikisto, kiu konvertiĝis al [[katolikismo]]. Kiel 21-jarulo Froberger ricevis unuan dungitecon kiel orgenisto je la Viena kortumo Dum novembro de [[1637]] li entreprenis tri-kaj-duon-jaran studadvojaĝon al [[Girolamo Frescobaldi]]. En [[Romo]] li amikiĝis kun siaj kunstudantoj [[Athanasius Kircher]] kaj [[Michelangelo Rossi]]. Ekde aprilo [[1641]] ĝis oktobro [[1643]] li komencis sian servon je la Viena kortumo. Ekde [[1645]] ĝis [[1653]] li entreprenis duan vojaĝon al [[Italujo]], vizitante tie [[Giacomo Carissimi]] kaj Athanasius Kircher. Tiu lasta transcedis al li memkonstruitan „komponmaŝinon“. Dum la vojaĝo hejmen tra [[Florenco]], [[Mantuo]] kaj [[Regensburgo]] verŝajne okazis konkurso kun la samaĝa Dresdena kortuma [[orgenisto]] [[Matthias Weckmann]] en [[Dresdeno]]. Kvankam Froberger kiel venkinto gajnis oran ĉenon, li plej alte respektis sian kontraŭulon, kaj ekestis intensa amikeco. En gazetara komunikilo de la [[26-a de septembro]] [[1652]] pri koncerto de Froberger oni finomis lin „germana dikulo“ kaj „mezvalora persono“. Dum tiu tempo Froberger interrilatis kun [[Louis Couperin]] kaj [[Denis Gaultier]]. Post sia ekenoficigo en [[1657]] la nova imperiestro [[Leopoldo la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Leopoldo la 1-a]] reduktis la personaron de sia kortuma orkestro, kaj oni forstrekis la postenon de Froberger. Pri ties lastaj vivojaroj malmulte estas konata. Li estis instruisto en la ĉirkaŭaĵo de la muzikema dukino de [[Württemberg-Mömpelgard]]. Ekde [[1662]] li loĝis en ŝia vidvinejo [[kastelo Héricourt]] en la vurtemberga enklavo [[Graflando Montbéliard]]. Froberger mortis en la refektorio de Kastelo Héricourt sekve de [[apopleksio]]. == Verkoj == Froberger preskaŭ nure kreis porinstrumentajn komponaĵojn, li pluevoluigis la [[suito]]formon kaj establis la kern[[movimento (muziko)|movimento]]jn ([[alemando]] - [[korento]] - [[sarabando]] - [[ĝigo]]), preferante tamen aliajn movimentajn sinsekvojn. Li estis teknike spertega orgenisto kaj [[klavicenisto]] montrante tion ankaŭ en siaj verkoj. Por ĉi tiuj [[Muzika instrumento|instrumentoj]] li komponis 25 [[tokato]]jn, 18 [[kapriĉo]]jn, 14 [[riĉerkaro]]jn, 8 [[fantazio]]jn, 6 [[kanzono]]jn, 30 [[suito]]jn und 4 suitomovimentojn. En siaj komponaĵoj evidentiĝas la influo, kion havis siaj studadrestadoj en [[Italio]] ĉe la komponisto Girolamo Frescobaldi. == Bibliografiografio == * Howard Schott. "Johann Jakob Froberger", ''Grove Dictionary of Music and Musicians|Grove Music Online'', ed. L. Macy, grovemusic.com (subscription access). * Avo Sõmer. "''The Keyboard Music of Johann Jakob Froberger''". University of Michigan, 1963, dissertation. * Willi Apel. ''The History of Keyboard Music to 1700''. Translated by Hans Tischler. Indiana University Press, 1972. {{ISBN|0-253-21141-7}}. Originally published as ''Geschichte der Orgel- und Klaviermusik bis 1700'' by Bärenreiter-Verlag, Kassel. == Eksteraj ligiloj == * [http://icking-music-archive.org/ByComposer/Froberger.html Liberaj notoj] en la Icking-arĥivo {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Froberger, Johann Jacob}} [[Kategorio:Germanaj barokaj komponistoj]] [[Kategorio:Germanaj klasikaj komponistoj]] [[Kategorio:Germanaj klasikaj orgenistoj]] [[Kategorio:Germanaj klavicenistoj]] [[Kategorio:Komponistoj de la 17-a jarcento]] {{Tradukitaĵo|de|Johann Jakob Froberger|revizio=25145506|enmetrevizio=872654}} gc8tcedtna537modkbs16rztporsp4d 0 138571 9367810 9347597 2026-05-06T18:13:12Z ThomasPusch 1869 9367810 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Essen - Universität.jpg|eta|200ra|{{centre|kampuso Essen de la nuna [[universitato Duisburg-Essen|universitato]]}}]] [[Dosiero:Campus Essen bunte Türme-1920-1080-c-Arne-Rensing.jpg|maldekstra|eta|240ra|{{centre|kampuso Essen de la nuna [[universitato Duisburg-Essen|universitato]]}}]] [[Dosiero:Campus Essen-1920-1080-c-Arne-Rensing.jpg|maldekstra|eta|240ra|{{centre|manĝejo de la kampuso Essen}}]] [[Dosiero:Campus Essen Schützenbahn-1920-1080-c-Arne-Rensing.jpg|maldekstra|eta|240ra|{{centre|kampuso Essen-Schützenbahn de la nuna [[universitato Duisburg-Essen|universitato]]}}]] [[Dosiero:Uni Essen.jpg|dekstra|eta|200ra|{{centre|la betonaj konstruaĵoj de la kampuso Essen panorame}}]] La '''universitato de Essen''' ({{l-de|Universität Essen}} aŭ malpli longe '''Uni Essen'''), kiu formale havis plenan nacilingvan nomon ''Universität-Gesamthochschule Essen'' (do laŭvorte "universitato-ĝenerala altlernejo de Essen"), estis la [[universitato]] ekzistanta inter la jaroj 1972 kaj [[2002]] en la germania urbo [[Essen]], de iuj lokaj esperantistoj ankaŭ nomata per esperantigita nomo "Asindo". De 2003 ĝi formas parton de la [[universitato Duisburg-Essen]]. == Historio == La universitato estis fondata fare de la lando [[Nordrejn-Vestfalio]] en la jaro [[1972]]. Oni kreis ĝin konscie kiel agado direkte al strukturŝanĝo en la [[Ruhr-regiono]] ekde la minindustrio al [[servosektoro]] kaj avancata tekniko. La universitaton de Essen oni konstruis kiel domkvadrato ĉirkaŭ verda kampo ĉe la norda rando de la urbocentro sur antaŭe malkonstruita parto de la tradicia laborista kvartalo Segeroth, la hodiaŭa Asindo-nordkvartalo. Per lokado proksime de la urbocentro kaj en laborista kvartalo kaj per distribuo de la studentaj loĝohejmoj en la tuta urboteritorio oni intencis integradon de la akademianoj en la urban loĝantaron Plu uzataj estis la konstruaĵoj de la iama pedagogia altlernejo en la urboparto ''Rüttenscheid''. Hodiaŭ la ŝtata ekzamenoficejo por la instrustudado havas tie sian rezidejon. Prelegoj nur okazas malmultaj. Same integata estis la urba klinikaro en la urboparto Holsterhausen. La [[1909]] konstruitaj urbaj malsanulejoj en [[1963]] estis levata al dua medicina fakultato de la ''Westfälische Wilhelms-Universität Münster'', do la [[universitato de Monastero]]. En [[1967]] la klinikaro estiĝis parto de la novfondata [[Ruhr-universitato]] [[Bochum]]. En [[1972]] finfine ĝi eniris la universitaton de Essen. Per tio Essen kiel ununura novfondita universitato en [[Nordrejn-Vestfalio]] havis universitatan klinikaron. Multaj el la originaj reformkonceptoj de la fonda fazo pro diversaj kialoj ne sukcesis aŭ ne estis realigataj en la [[altlernejo]]. La altlernejo evoluis dum la paso de la jardekoj al normala [[universitato]]. La plej sukcesa el la reformideoj estis la malfermiĝo de la universitato al abiturientoj de la dua klerovojo, el kiuj multmiloj nur en Asindo akiris universitatajn finajn ekzamenojn kun sama sukceo kiel „normalaj“ studentoj. Je la [[31-a de decembro]] [[2002]] la Universitato-Ĝeneralaltlernejo Asindo estis malfondita fare de la landa registaro favore al la novfondado de la [[Universitato Duisburg-Asindo]] je la [[1-a de januaro]] [[2003]]. {{unua}} [[Kategorio:Historiaj universitatoj kaj altlernejoj]] [[Kategorio:Essen]] nevu6v0ybsazrvfzvanfsolr7inqfwk 9367811 9367810 2026-05-06T18:14:06Z ThomasPusch 1869 9367811 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Essen - Universität.jpg|eta|200ra|{{centre|kampuso Essen de la nuna [[universitato Duisburg-Essen|universitato]]}}]] [[Dosiero:Campus Essen bunte Türme-1920-1080-c-Arne-Rensing.jpg|maldekstra|eta|240ra|{{centre|kampuso Essen de la nuna [[universitato Duisburg-Essen|universitato]]}}]] [[Dosiero:Campus Essen-1920-1080-c-Arne-Rensing.jpg|maldekstra|eta|240ra|{{centre|manĝejo de la kampuso Essen}}]] [[Dosiero:Campus Essen Schützenbahn-1920-1080-c-Arne-Rensing.jpg|maldekstra|eta|240ra|{{centre|kampuso Essen-Schützenbahn de la nuna [[universitato Duisburg-Essen|universitato]]}}]] [[Dosiero:Uni Essen.jpg|dekstra|eta|200ra|{{centre|la betonaj konstruaĵoj de la kampuso Essen panorame}}]] La '''universitato de Essen''' ({{l-de|Universität Essen}} aŭ malpli longe '''Uni Essen'''), kiu formale havis plenan nacilingvan nomon ''Universität-Gesamthochschule Essen'' (do laŭvorte "universitato-ĝenerala altlernejo de Essen"), estis la [[universitato]] ekzistanta inter la jaroj 1972 kaj [[2002]] en la germania urbo [[Essen]], de iuj lokaj esperantistoj ankaŭ nomata per esperantigita nomo "Asindo". De 2003 ĝi formas parton de la [[universitato Duisburg-Essen]]. == Historio == La universitato estis fondata fare de la lando [[Nordrejn-Vestfalio]] en la jaro [[1972]]. Oni kreis ĝin konscie kiel agado direkte al strukturŝanĝo en la [[Ruhr-regiono]] ekde la minindustrio al [[servosektoro]] kaj avancata tekniko. La universitaton de Essen oni konstruis kiel domkvadrato ĉirkaŭ verda kampo ĉe la norda rando de la urbocentro sur antaŭe malkonstruita parto de la tradicia laborista kvartalo Segeroth, la hodiaŭa Asindo-nordkvartalo. Per lokado proksime de la urbocentro kaj en laborista kvartalo kaj per distribuo de la studentaj loĝohejmoj en la tuta urboteritorio oni intencis integradon de la akademianoj en la urban loĝantaron Plu uzataj estis la konstruaĵoj de la iama pedagogia altlernejo en la urboparto ''Rüttenscheid''. Hodiaŭ la ŝtata ekzamenoficejo por la instrustudado havas tie sian rezidejon. Prelegoj nur okazas malmultaj. Same integata estis la urba klinikaro en la urboparto Holsterhausen. La [[1909]] konstruitaj urbaj malsanulejoj en [[1963]] estis levata al dua medicina fakultato de la ''Westfälische Wilhelms-Universität Münster'', do la [[universitato de Monastero]]. En [[1967]] la klinikaro estiĝis parto de la novfondata [[Ruhr-universitato]] [[Bochum]]. En [[1972]] finfine ĝi eniris la universitaton de Essen. Per tio Essen kiel ununura novfondita universitato en [[Nordrejn-Vestfalio]] havis universitatan klinikaron. Multaj el la originaj reformkonceptoj de la fonda fazo pro diversaj kialoj ne sukcesis aŭ ne estis realigataj en la [[altlernejo]]. La altlernejo evoluis dum la paso de la jardekoj al normala [[universitato]]. La plej sukcesa el la reformideoj estis la malfermiĝo de la universitato al abiturientoj de la dua klerovojo, el kiuj multmiloj nur en Asindo akiris universitatajn finajn ekzamenojn kun sama sukceo kiel „normalaj“ studentoj. Je la [[31-a de decembro]] [[2002]] la Universitato-Ĝeneralaltlernejo Essen estis malfondita fare de la landa registaro favore al la novfondado de la [[Universitato Duisburg-Essen]] je la [[1-a de januaro]] [[2003]]. {{unua}} [[Kategorio:Historiaj universitatoj kaj altlernejoj]] [[Kategorio:Essen]] t9b7ju028mb1mh2yolv00swawh13d00 0 148546 9367958 7642934 2026-05-06T23:55:31Z ThomasPusch 1869 9367958 wikitext text/x-wiki {{Informkesto partio |emblemo = Christian Democrats (Finland) logo 2022.svg |esperanta nomo = Finnlandaj Kristandemokratoj |propra nomo = {{fi}} Suomen Kristillisdemokraatit<br />{{sv}} Kristdemokraterna i Finland |koloro = |estro = Sari Essayah |lando = Finnlando |fondiĝo = |dissolvo = |sidejo = Karjalankatu 2 C, 7 krs.<br />FI-00520 [[Helsinko]] |ideologio = [[Kristana demokratio]] |internacia aliĝo = [[Eŭropa Popola Partio|EPP]] |ĵurnalo = [http://www.kd.fi/KD/weblehti/fi/ KD] |junulara organizaĵo = KD Nuoret |retejo = [http://www.kristillisdemokraatit.fi/ www.kristillisdemokraatit.fi] }} '''Finnlandaj Kristandemokratoj''', {{lang-fi|Suomen Kristillisdemokraatit}}, {{lang-sv|Kristdemokraterna i Finland}}, (eksa nomo Finnlanda Kristana Ligo), estas politika partio en Finnlando. La partio estas fondita en [[1958]] kaj ĝi estas reprezentata en [[Finnlanda parlamento]] ekde [[1970]]. La partio kutime sukcesis fari elektoaliancojn kun aliaj centraj kaj dekstraj partioj kaj ricevis ofte pli da seĝoj ol same grandaj partioj kutime. Finnlandaj Kristandemokratoj estas pli kristana ol kristandemokrataj partioj en multaj aliaj Eŭropaj landoj. == Sukceso de Kristandemokratoj en Finnlandaj parlamentaj elektoj == {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |- style="background:#efefef;" ! align="center" | Jaro ! align="center" | Seĝoj ! align="center" | Voĉoj ! align="center" | % |- | align="center" | [[1958]] | align="center" | 0 | align="center" | 3 358 | align="center" | 0,17% |- | align="center" | [[1966]] | align="center" | 0 | align="center" | 10 646 | align="center" | 0,45% |- | align="center" | [[1970]] | align="center" | 1 | align="center" | 28 228 | align="center" | 1,40% |- | align="center" | [[1972]] | align="center" | 4 | align="center" | 65 228 | align="center" | 2,53% |- | align="center" | [[1975]] | align="center" | 9 | align="center" | 90 599 | align="center" | 3,29% |- | align="center" | [[1979]] | align="center" | 9 | align="center" | 138 244 | align="center" | 4,77% |- | align="center" | [[1983]] | align="center" | 3 | align="center" | 90 410 | align="center" | 3,03% |- | align="center" | [[1987]] | align="center" | 5 | align="center" | 74 209 | align="center" | 2,58% |- | align="center" | [[1991]] | align="center" | 8 | align="center" | 83 151 | align="center" | 3,05% |- | align="center" | [[1995]] | align="center" | 7 | align="center" | 82 311 | align="center" | 2,96% |- | align="center" | [[1999]] | align="center" | 10 | align="center" | 111 835 | align="center" | 4,17% |- | align="center" | [[2003]] | align="center" | 7 | align="center" | 148 987 | align="center" | 5,34% |- | align="center" | [[2007]] | align="center" | 7 | align="center" | 134 790 | align="center" | 4,86% |- | align="center" | [[2011]] | align="center" | 6 | align="center" | 118 453 | align="center" | 4,03% |- |} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}} kaj {{sv}}) <br/> {{Membropartioj de la Eŭropa Popola Partio}} [[Kategorio:Politikaj partioj de Finnlando]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1958]] jrrptvw8ujjbmmqwjxfe9ifr10lryct 9367963 9367958 2026-05-07T00:00:06Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9367963 wikitext text/x-wiki {{Informkesto partio |emblemo = Christian Democrats (Finland) logo 2022.svg |esperanta nomo = Finnlandaj Kristandemokratoj |propra nomo = {{fi}} Suomen Kristillisdemokraatit<br />{{sv}} Kristdemokraterna i Finland |koloro = |estro = Sari Essayah |lando = Finnlando |fondiĝo = |dissolvo = |sidejo = Karjalankatu 2 C, 7 krs.<br />FI-00520 [[Helsinko]] |ideologio = [[Kristana demokratio]] |internacia aliĝo = [[Eŭropa Popola Partio|EPP]] |ĵurnalo = [http://www.kd.fi/KD/weblehti/fi/ KD] |junulara organizaĵo = KD Nuoret |retejo = [http://www.kristillisdemokraatit.fi/ www.kristillisdemokraatit.fi] }} '''Finnlandaj Kristandemokratoj''', {{lang-fi|Suomen Kristillisdemokraatit}}, {{lang-sv|Kristdemokraterna i Finland}}, (eksa nomo Finnlanda Kristana Ligo), estas politika partio en Finnlando. La partio estas fondita en [[1958]] kaj ĝi estas reprezentata en [[Finnlanda parlamento]] ekde [[1970]]. La partio kutime sukcesis fari elektoaliancojn kun aliaj centraj kaj dekstraj partioj kaj ricevis ofte pli da seĝoj ol same grandaj partioj kutime. Finnlandaj Kristandemokratoj estas pli kristana ol kristandemokrataj partioj en multaj aliaj Eŭropaj landoj. == Sukceso de Kristandemokratoj en Finnlandaj parlamentaj elektoj == {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |- style="background:#efefef;" ! align="center" | Jaro ! align="center" | Seĝoj ! align="center" | Voĉoj ! align="center" | % |- | align="center" | [[1958]] | align="center" | 0 | align="center" | 3 358 | align="center" | 0,17% |- | align="center" | [[1966]] | align="center" | 0 | align="center" | 10 646 | align="center" | 0,45% |- | align="center" | [[1970]] | align="center" | 1 | align="center" | 28 228 | align="center" | 1,40% |- | align="center" | [[1972]] | align="center" | 4 | align="center" | 65 228 | align="center" | 2,53% |- | align="center" | [[1975]] | align="center" | 9 | align="center" | 90 599 | align="center" | 3,29% |- | align="center" | [[1979]] | align="center" | 9 | align="center" | 138 244 | align="center" | 4,77% |- | align="center" | [[1983]] | align="center" | 3 | align="center" | 90 410 | align="center" | 3,03% |- | align="center" | [[1987]] | align="center" | 5 | align="center" | 74 209 | align="center" | 2,58% |- | align="center" | [[1991]] | align="center" | 8 | align="center" | 83 151 | align="center" | 3,05% |- | align="center" | [[1995]] | align="center" | 7 | align="center" | 82 311 | align="center" | 2,96% |- | align="center" | [[1999]] | align="center" | 10 | align="center" | 111 835 | align="center" | 4,17% |- | align="center" | [[2003]] | align="center" | 7 | align="center" | 148 987 | align="center" | 5,34% |- | align="center" | [[2007]] | align="center" | 7 | align="center" | 134 790 | align="center" | 4,86% |- | align="center" | [[2011]] | align="center" | 6 | align="center" | 118 453 | align="center" | 4,03% |- |} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) <br/> {{Membropartioj de la Eŭropa Popola Partio}} [[Kategorio:Politikaj partioj de Finnlando]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1958]] rfwntt84anz1n2l5bwkb48u8qpqnkxl 0 157766 9368110 6575707 2026-05-07T09:00:38Z Sj1mor 12103 9368110 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''[[Hieronymus|Girolamo]] FRESCOBALDI''' (naskiĝis la [[9-a de septembro|9-an de septembro]] [[1583]] en [[Ferrara]]; mortis la [[1-a de marto|1-an de marto]] [[1643]] en [[Romo]]) estis grava [[Italio|Itala]] [[komponisto]] kaj [[orgenisto]] de la [[baroko]]. ==Vivo== La fama Itala muzikisto kreskis en Feraro kaj ricevis muzikan instruon de la orgenisto kaj fama [[madrigalo|madrigalisto]] [[Luzzasco Luzasschi]]. Alia frua influo venis de [[Carlo Gesualdo|Carlo Gesualdo di Venosa]], kiu ankaŭ samtempe rezidis en tiu ĉi urbo. Frescobaldi mirigis siajn samcivitanojn jam 17-jaraĝe pro sia bonega orgenludado. Lia mentoro [[kardinalo]] Enzo Bentivoglio helpis lin ricevi bonan laborlokon kiel orgenisto en la preĝejo de Sankta Maria de Trastevere en [[Romo]] en la printempo de [[1607]]. Kun ties sekvantaro li vojaĝis al [[Antverpeno]]. Post sia reveno al Romo en [[1608]] li ricevis dank‘ al la propeto de Bentivoglio dungadon kiel orgenisto de la [[Baziliko de Sankta Petro de Romo|baziliko de Sankta Petro]]. En [[1615]] dum unu jaro li estis orgenisto en [[Mantovo]] kaj ekde [[1628]] ĝis [[1633]] en [[Florenco]], kie li estis orgenisto ĉe la kortego de la [[Medici]]. En la baziliko de Sankta Petro en Romo li estus triumfanto, onidire al ĉiu el siaj koncertoj estus alvenintaj miloj de aŭskultantoj. Li tenis tiun postenon ĝis la fino de sia vivo. Li skribis multnombrajn verkojn por orgeno kaj klaviceno inkluzive tokatojn, [[kapriĉo]]jn, [[fantazio]]jn, kanzonojn, riĉerkarojn (ĝenra nomo por ĉiu speco de kontrapunktaĵoj), [[danco]]jn kaj variaciojn. Inter siaj verkoj plej konataj troviĝas la ''Fiori musicali'' ([[1635]]), kolekto de verkoj por orgeno ludendaj dum mesoj. Krome inter [[1615]] ĝis [[1637]] li publikis du librojn de tokatoj, inter kiuj troviĝas la ''Cento Partite'' [cent partitoj], unu el siaj plej virtuozaj kaj eksperimentaj. Lia kantvoĉa muziko inkluzivas [[meso]]jn, [[moteto]]jn kaj [[madrigalo]]jn. Sufiĉe konata estas lia verko "unua volumo de kanzonoj por ludi per iu ajn instrumento", publikata en [[1628]]. En liaj [[tokato]]j, [[kanzono]]j, [[riĉercaro]]j kaj [[variacio]]j ekestis praformoj de la [[suito]], kiun lia disĉiplo [[Johann Jacob Froberger]] poste reformis. Multaj Germanaj orgenistoj pilgrimis al Romo, por lerni ĉe li. La komponaĵoj de Frescobaldi estis pleje admirataj pro sia afektarto. Frescobaldi estis unu el la inventantoj de moderna koncepto de tempo kaj sia muziko havis grandan influon al postaj komponistoj kiel Johann Jacob Froberger kaj [[Johann Sebastian Bach]]. == Verkaro == * Kantvoĉa verko ** 1608 Madrigaloj ** 1627 Motetoj ** 1630 2 libroj de arioj * Verkoj por diversaj instrumentoj ** 1628 Kanzonoj kiuj anoncas la triosonatojn * Klaviceno aŭ orgeno ** 1608 Fantazioj ** 1615 Riĉerkaroj kaj kanzonoj ** 1615 Tokatoj kaj partitoj ** 1624 Kapriĉoj ** 1624 : Riĉerkaroj, kanzonoj, kapriĉoj (1615 kaj 1624) ** 1627 Tokatoj kaj partitoj ** 1635 ''Fiori Musicali'' liturgie uzeblaj ** 1637 : Tokatoj kaj partitoj (1615 et 1627) ** 1645 (Postmortaj) kanzonoj == Literaturo == * Frederick Hammond: ''Girolamo Frescobaldi.'' Cambridge MA: Harvard University Press [[1983]]. ISBN 0-674-35438-9 {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Frescobaldi, Girolamo}} [[Kategorio:Italaj klavicenistoj]] [[Kategorio:Italaj klasikaj komponistoj]] [[Kategorio:Italaj barokaj komponistoj]] [[Kategorio:Italaj klasikaj orgenistoj]] d42u5q2zk689jb8ao28h3rzg7u2f9yl 0 161524 9368000 8914337 2026-05-07T02:24:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368000 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | bildo = <!-- kutime prenatas el vikidatumoj, ankaŭ eblas individue meti iun taŭgan foton ĉi-tien --> | flago-larĝeco = 120ra <!-- ekz. 80ra, nur se la flagobildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | blazono-larĝeco = 100ra <!-- ekz. 80ra, nur se la blazonbildo el vikidatumoj senespere malbonkvalitas --> | devizo=Urbo de la Rozoj [[Dosiero:Extracted pink rose.png|30px]] | lando= {{Brazilo}} | mapo= {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} | titolo de administra unuo1 = [[Regionoj de Brazilo|Regiono]] | administra unuo1= {{priskribo samlinia|#FF0000|grandeco=66%}} [[Sudorienta regiono de Brazilo|Sudorienta regiono]] | titolo de administra unuo2 = [[Subŝtatoj de Brazilo|Subŝtato]] | administra unuo2 = {{Minas-Ĝerajso}} | titolo de administra unuo3 = [[Mezoregiono]] | administra unuo3 = [[Campo das Vertentes]] | titolo de administra unuo4 = [[Mikroregiono]] | administra unuo4 = [[Barbacena (mikroregiono)|Barbacena]] | fondo= 9-a de marto [[1840]] <!-- {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} ankoraŭ ne en vikidatumoj --> | alto= {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} | areo= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² | horzono= [[UTC-03:00]] | poŝtkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | telefonkodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P473}} | regiono-ISO = BR <!-- BR-MG duobligus la antaŭan SVG-mapon --> | tipo1 = reliefo | zomo = 9 }} '''Barbacena''' (oficiale {{lang-pt|Município de {{PAĜONOMO}}}}) estas municipo en la [[Subŝtatoj de Brazilo|subŝtato]] [[Minas-Ĝerajso]] de [[Brazilo]]. Ĝi situas en la [[sudorienta regiono de Brazilo]], en la [[mezoregiono]] ''[[Campo das Vertentes]]'' kaj estas la administra centro de la samnoma [[mikroregiono]] ''[[Barbacena (mikroregiono)|Barbacena]]''. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en {{#invoke:Wikidata|claim|P1831|qualifier=P585}} estis {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P1831}}}}. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Historio == La [[Hospitalo Colônia de Barbacena]] troviĝis en la urbo. Ĝi estas [[psikiatria hospitalo]] fondita je 1903 kaj fermita je 1980. Tiu "hospitalo" estas komparita kun la [[naziaj koncentrejoj]]. Oni mortigis pli ol 60 000 homojn tie. Pli ol 70% ne eĉ ricevis diagnozon de [[psika malsano]]. <ref>https://www.geledes.org.br/holocausto-brasileiro-50-anos-sem-punicao-hospital-colonia-barbacena-mg/#axzz3SrPEAfT5</ref> == Esperanto en Barbacena == En ''Barbacena'' okazis renkontiĝo nomita 2-a ''Esperanto-Konvencio'' - la jaro de tiu evento ĉi-tie ne notiĝis. Tute historie, post la dua mondmilito fraŭlino ''Yolanda de Araújo Costa'' ekde 1946 aperigis diversajn priesperantajn verkojn per la gazeto “Cidade de Barbacena”. Pri ceteraj informeroj rilate al la historio de la loka movado vidu la eksteran ligilon sube. <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de Minas-Ĝerajso]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{pt}}) * [http://www.guiabarbacena.com.br/ Gvidilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070902212336/http://www.guiabarbacena.com.br/ |date=2007-09-02 }} ({{pt}}) * [http://www.barbacenaonline.com.br/ Neoficiala] ({{pt}}) * [https://historio.esperanto.org.br/doku.php?id=barbacena_eo pri la historio de Esperanto en la urbo]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ({{eo}}) [[Dosiero:Santuário de Nossa Senhora da Piedade em Barbacena - MG - panoramio (1).jpg|eta|maldekstra|260ra|{{centre|la precipa katolika kirko dumnokte}}]] [[Dosiero:Festival Alambique do Som - Barbacena (MG).jpg|eta|maldekstra|260ra|{{centre|muzeo ''Loucura'' }}]] {{projektoj}} {{Ĝermo|Brazilo}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Minas-Ĝerajso]] bbm365bbidm9wufrpx91rgq4ttwlqnp 0 161665 9367795 8399379 2026-05-06T17:35:19Z Sj1mor 12103 9367795 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Pedro Américo de FIGUEIREDO e MELO''' ({{dato|29|aprilo|1843}} en [[Areia]], [[Paraibo]], [[Brazilo]] – {{dato|7|oktobro|1905}} en [[Firenze]], [[Italio]]) estis grava [[Brazilo|brazila]] [[pentristo]] de la [[19-a jarcento]]. Li estis simbolo, en Brazilo, de konservativemo en pentrado kaj arto. En [[20-a jarcento]] li severe ricevis kritikojn. [[Monteiro Lobato]] diris ke li estis la "plej granda brazila pentristo, sed la malplej brazila el pentristoj". Lia bildo "Independência ou Morte" (Sendependo aŭ Morto), estas rigardita samtempe kiel nacia simbolo kaj marko de kontraŭprogresismo en arto. [[Dosiero:Independência ou Morte (1888).jpg|eta|250px|''Independência ou Morte'' Pedro Américo de Figueiredo.]] {{Projektoj}} {{ĝermo|brazilano}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Pedro Américo}} [[Kategorio:Brazilaj pentristoj]] 2ove0yb234t6fbmkjhx37gpalkfi4gp 0 161678 9368074 8948040 2026-05-07T07:24:11Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368074 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Beauvais (stacidomo)}} {{Informkesto urbo |lando=Francio |statuso=Urbo |nomo=Beauvais |bildo=Beauvais hôtel-de-ville et Jeanne Hachette 1.jpg |bildo-priskribo=La urbodomo de Beauvais |flago= |blazono= |devizo=« ''Palus ut hic fixus, constans et firma manebo'' »<br /><small>("Samkiel tiu enfiksita fosto, konstante kaj firme restos") |situo sur mapo2=Francio |regiono-ISO=FR-60 |regiono= {{Pikardio}} |departemento= {{Oise}} <small>([[prefektejo]]) |arondismento=Beauvais <small>([[ĉefurbo]]) |kantono=Ĉefurbo de 3 kantonoj }} '''Beauvais''' {{prononco|bove}} estas mezgranda [[franca komunumo]] lokita en la [[Francaj departementoj|departemento]] [[Oise]] kaj en la [[Francaj regionoj|regiono]] [[Pikardio]]. Kun proksimume 54.000 loĝantoj, ĝi estas la [[prefektejo]] kaj la plej granda urbo de la departemento. La loĝantojn de Beauvais oni kutime nomigas la {{lang|fr|''Beauvaisiens''}} {{prononco|bovezje^''n''}}. == Geografio == Beauvais situas ĉe la maldekstra bordo de la rivero [[Thérain]], kaj kuŝas je la piedo de arbaraj montetoj. La malnovaj ĉirkaŭmuroj ne plu ekzistas, kaj la urbo estas nun ĉirkaŭata de vastaj bulvardoj, preter kiuj etendiĝas branĉriveroj de la Thérain. [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|maldekstra|300px|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj]] {{-|maldekstre}} == Historio == [[Dosiero:Beauvais Cathedral SE exterior.jpg|eta|maldekstra|175px|Katedralo de Beauvais]] Unue konita kiel ''Caesaromagus'' ("la vendoplaco de Cezaro"), Beauvais akiris sian nuntempan nomon pro la potenca [[Gaŭloj|gaŭla tribo]] de la [[Belovakoj]]. La urbo fariĝis ĉefurbo de graflando je la [[9-a jarcento]], kaj estis cedita al la loka episkopo kaj pliposte al la [[Listo de francaj reĝoj|franca reĝo]]. Je la komenco de la [[Dua mondmilito]], en junio [[1940]], la plej granda parto de la urbo estis detruita far [[Germanio|germana]] bombardo daŭrinta plurajn tagojn. == Lokaj famuloj == * [[Martin Chambiges]], arkitekto de la [[13-a jarcento]] kaj desegnisto de la katedralo. * [[Pierre Cauchon]] ([[1371]]-[[1442]]), episkopo de Beauvais, akuzanto de [[Johana de Arko]]. * [[Nicolas Choart de Buzanval]], humanisto * [[Catherine Bellier]], baronino de Beauvais kaj unua amo de [[Ludoviko la 14-a]] * [[Jean Racine]], ([[1639]]-[[1699]]), verkisto, studadis en Beauvais * [[Félix Faure]], ([[1841]]-[[1899]]), [[Prezidento de la Respubliko (Francio)|prezidento de la Respubliko]], studadis en Beauvais. * [[Hubert de Givenchy]], ([[1927]]-), modisto ; * [[Guy Grosso]], ([[1933]]-[[2001]]), aktoro. == Ĝemelurboj == * {{ĝemeleco|Tczew|Pollando}}, eblas ankaŭ kontaktoj en [[Esperanto]] == Esperanto == Survoje al normanda kongreso la Esperanto-grupo de la 17-a arondismento havis problemojn kun la motoro de la aŭtomobilo 1912. Ili rigardis la urbon kaj estis akceptata de la s-ro [[Léon Demarcy]], prezidanto de la loka grupo. '''Léon DEMARCY''' (legu: dimarsi), franco, [[juristo]]. Naskiĝis la [[1-an de aprilo]] [[1860]] en [[Breteuil]] (apud [[Amiens]]), mortis la [[25-an de februaro]] [[1928]]. Propagandis fondante grupojn en [[Francio|Norda Francujo]] kaj skribante artikolojn. Verkis kun Dumenil '''L' Esperanto sans maitre''', [[1917]].[http://esperanto-berlin.blog.de/2012/04/21/paris-13553962/ Fonto] == Vidindaĵoj == * '''Katedralo Saint-Pierre''' * Preĝejo Saint-Etienne * Nacia galerio de la tapeto de Beauvais == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Oise]] * [[Listo de urboj de Francio]] * [[Beauvais (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.beauvais.fr/ Oficiala TTT-ejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171112185636/https://www.beauvais.fr/ |date=2017-11-12 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Beauvais| ]] aqjxupo757ubrn83ow3wq86sw47y7im 0 166048 9367777 7753003 2026-05-06T17:21:24Z Sj1mor 12103 9367777 wikitext text/x-wiki {{ Informkesto soldato | koloro = DarkKhaki | nomo = José Francisco de San Martín | kaŝnomo = | dosiero =José de San Martín (retrato, c.1828).jpg | grandeco de dosiero = 265px | priskribo = Museo Histórico Nacional | dato de naskiĝo = [[25-an de februaro]] [[1778]] | loko de naskiĝo = [[Yapeyú]]<br />[[Vicreĝlando Río de la Plata]] | dato de morto = [[17-an de aŭgusto]] [[1850]] | loko de morto = [[Boulogne-sur-Mer]]<br />[[Dua Respubliko de Francio]] | civilo = [[1814]] - [[1816]]: Guberniestro de Cuya<br />[[1821]] - [[1822]]: Perua protektoro | rango = [[Generalo]] | tempo de deĵoro = [[1789]] - [[1820]] | deĵoris = [[1789]] - [[1811]]: [[Hispana armeo]]<br />[[1817]]: [[Anda armeo]] | speco = | taĉmento = | komandis = [[1814]]: [[Norda armeo]]<br />[[1817]] - [[1820]]: [[Ĉilia armeo]] | militoj = | bataloj = Batalo apud Bailen<br />Batalo apud San Lorenzo<br />Batalo apud Maipú<br />Batalo apud Chacabuco | medaloj = |kesteroj= {{Informkesto homo |subŝablono=jes }} }} '''José Francisco de San Martín''' ([[25-a de februaro]] [[1778]] - [[17-a de aŭgusto]] [[1850]]) estis [[Argentino|argentina]] militisto, kies kampanjo estis decida por la [[sendependeco]] de [[Argentino]], [[Ĉilio]] kaj [[Peruo]]. Komune kun [[Simón Bolívar]], li estas konsiderita la plej grava liberiginto de [[Sudameriko]] dum la hispana koloniado. En [[Argentino]] li havas la titolon ''"Padre de la Patria"'' (esperantlingve: ''"[[Patro de la Patrio]]"'') kaj estas konsiderata nacia heroo. En [[Peruo]] li estas rekonita kiel ''Liberiginto'' de tiu lando kaj la armeo de [[Ĉilio]] rekonas lin per la grado de Ĝenerala Kapitano. == Lia familio == José Francisco de San Martín naskiĝis en [[Yapeyú]], en la aktuala [[Corrientes|Provinco "Corrientes"]], la [[25-a de februaro]] de [[1778]]. Lia patro, Juan de San Martín y Gómez, naskiĝis en la vilaĝo ''Cervatos de la Cueza'', en la provinco Palencia, [[Hispanio]], kaj estis leŭtenanta guberniestro de tiu distrikto. Lia patrino, Gregoria Matorras del Ser, estis nevino de la konkeranto de la [[Granda Ĉako|Ĉaka-Regiono]]. {{projektoj}} {{ĝermo|biografio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|San Martin, Jose}} [[Kategorio:Argentinanoj]] [[Kategorio:Historio de Argentino]] [[Kategorio:Historio de Ĉilio]] [[Kategorio:Historio de Peruo]] t9ewp9qskto33a07sr2qu76jnyigtnq 0 168716 9368207 9118504 2026-05-07T11:25:40Z Tirolischleioans 254019 /* Gefiloj */ 9368207 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Balingen COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Balingen in BL.svg |federacia_lando = [[Baden-Virtembergo]] |distriktaro = [[Distriktaro Tübingen]] |distrikto = [[Distrikto Zollernalb]] |alto = 517 |areo = 90,34 |poŝtkodo = 72301–72336 |poŝtkodo_malnova = 7460 |tel_antaŭkodo = 07433 |aŭtokodo = BL |oficiala_kodo = 08417002 |subdivido = Urbocentro (''Kernstadt'') kaj 12 urbopartoj (''Stadtteile'') |adreso-komunumestraro = Färberstraße 2<br />72336 Balingen |retpaĝaro = [http://www.balingen.de/ www.balingen.de] |komunumestro = Dr. Edmund Merkel |komunumestro-titolo = Oberbürgermeister |komunumestro-partio = CDU }} '''Balingen''' estas urbo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Zollernalb]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Baden-Virtembergo]] kaj estas ties administra sidejo. kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[distriktaro Tübingen|Tübingen]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Baden-Virtembergo]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|08417002}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Gefiloj == * [[Heinrich Lang]], teologo * [[Nicodemus Frischlin]], filologo kaj verkisto [[Dosiero:Balingen Townhall.jpg|eta|maldekstra|280px|<center>la renovigita urbodomo]] [[Dosiero:Balingen Zollernschloss.jpg|eta|maldekstra|280px|<center>la urba kastelo de la dinastio ''[[Hohenzollern]]'']] [[Dosiero:HZL beige blau.jpg|eta|maldekstra|280px|<center>elektra trajno, kiu konektas la urbon kun [[Aulendorf]] kaj [[Schömberg (apud Balingen)|Schömberg]]]] {{-l}} == Partnera urbo == * [[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|20px]] [[Royan]] ([[Francio]]) borde de la [[Atlantika Oceano]] <gallery widths=220> Dosiero:Royan partnera urbo Balingen 972 km.jpg|{{centre|"972 km ĝis Balingen"}} Dosiero:Royan vojmontrilo Balingen kaj Palais de Congrès.jpg|{{centre|Antaŭ la kongresejo de Royan}} Dosiero:Royan indikilo Esplanade de Balingen.jpg|{{centre|indikilo "Esplanade de Balingen"}} </gallery> == Eksteraj rilatoj == * {{oficiala retejo}} ({{de}}) {{Projektoj}} {{Distrikto Zollernalb}} {{Ĝermo|Germanio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Zollernalb]] [[Kategorio:Urboj de Baden-Virtembergo]] 6m2aszikwc06tmo7crzyx19u38g4vd3 0 176850 9368108 8224076 2026-05-07T08:53:58Z Sj1mor 12103 9368108 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = Wappen Himmelkron.png |zomo = 10 |situo-bildo = dosiero:Himmelkron in KU.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Supra Frankonio]] |distrikto = [[Distrikto Kulmbach]] |alto = 335 - 474 |areo = 23,05 |poŝtkodo = 95502 |tel_antaŭkodo = 09227 (Himmelkron), 09273 (Lanzendorf kaj Gössenreuth) |aŭtokodo = KU |oficiala_kodo = 09477121 |subdivido = 3 komunumopartoj (''Ortsteile'') |adreso-komunumestraro = Klosterberg 9 |retpaĝaro = [https://www.himmelkron.de/ www.himmelkron.de] |komunumestro = Gerhard Schneider |komunumestro-partio = CSU }} '''Himmelkron''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kulmbach]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Supra Frankonio]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09477121}}}} loĝantojn. [[Dosiero:Himmelkron.jpg|eta|maldekstraloka kirko]] [[Dosiero:Himmelkron Gefallenendenkmal.jpg|eta|Memorilo]] {{Projektoj}} {{Distrikto Kulmbach}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kulmbach]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] dg5vu522gxvjfergd92134k4go8hbol 0 178532 9368182 8316957 2026-05-07T10:48:48Z Tirolischleioans 254019 /* Homoj rilataj al Lauffen */ 9368182 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Wappen Lauffen am Neckar.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Lauffen am Neckar in HN.png |federacia_lando = [[Baden-Virtembergo]] |distriktaro = [[Distriktaro Stutgarto]] |distrikto = [[Distrikto Heilbronn]] |alto = 175 |areo = 22,63 |poŝtkodo = 74348 |poŝtkodo_malnova = 7128 |tel_antaŭkodo = 07133 |aŭtokodo = HN |oficiala_kodo = 08125056 |adreso-komunumestraro = Rathausstraße 10 |retpaĝaro = [https://www.lauffen.de/ www.lauffen.de] |komunumestro = Klaus-Peter Waldenberger }} '''Lauffen am Neckar''' estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Heilbronn]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[distriktaro Stutgarto|Stutgarto]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Baden-Virtembergo]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|08125056}}}} loĝantojn. == Homoj rilataj al Lauffen == * [[Heinrich Friedrich Hölderlin]], administranto kaj patro de la poeto Hölderlin * [[Philipp Heilbronner]], teologo [[Dosiero:Rathaus Lauffen 2010.jpg|eta|maldekstra|urbodomo]] [[Dosiero:Zabergaeu 2011 026.jpg|eta|maldekstra|parto de historia monaĥejo]] [[Dosiero:Regiswindiskirche Lauffen Mai 2011.jpg|eta|maldekstra|kirko Sankta ''Regisvindo'']] [[Dosiero:Lenk Hölderlin im Kreisverkehr.jpg|eta|maldekstra|moderna monumento pri la poeto [[Hölderlin]], kiu naskiĝis en Lauffen]] [[Dosiero:Lauffen Panorama 1.jpg|eta|maldekstra|800px|panoramo]] {{Projektoj}} {{Distrikto Heilbronn}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Heilbronn]] [[Kategorio:Urboj de Baden-Virtembergo]] nmrz0jn4o8wau4vpr4mgwrtg7dqnazv 0 199553 9368088 7712298 2026-05-07T08:17:14Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368088 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=SO-HI|situo sur mapo2=Somalio|zomo=12}} [[Dosiero:LocationSomalia.png|eta|Mapo de Somalio]] '''Beledweyne''' (ankaŭ ''Beled Weyne'', ''Belet Weyne'', ''Belet Uen'' oder ''Belet Huen'') estas urbo en centra [[Somalio]] kun ĉirkaŭ 57.000 loĝantoj<ref>[http://www.bevölkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gpro&lng=de&dat=32&geo=-198&srt=npan&col=aohdq&pt=c&va=&geo=341050519 bevölkerungsstatistik.de]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[2007]])</ref> kaj ĉefurbo de la regiono [[Hiiraan]]. La urbo situas ĉe la limo de [[Etiopio]] en la valo de la [[rivero]] [[Shebeli]], kiu disigas la urbon je orienta kaj okcidenta parto. == Galerio == <gallery> dosiero:Beledweyne Somalia food aid.jpg|Disdonado de usona nutraĵoj en Beledweyne, [[2005]] </gallery> == Naskiĝintoj en la urbo == *[[Aden Abdullah Osman Daar]], unua [[prezidento]] de Somalio *[[Mohammed Farah Aidid]], militestro dum la interna somala [[interna milito|milito]] == Fontoj == {{referencoj}} <!--{{Koordinate Artikel|4_44_N_45_12_E_type:city_region:SO|4° 44' N, 45° 12' O}}--> [[Kategorio:Urboj de Somalio]] ee07o6grxcx6k8eqmroo84q7uyhg881 0 216307 9367818 8266130 2026-05-06T18:27:38Z Sj1mor 12103 9367818 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:La Rendición de Granada - Pradilla.jpg|eta|dekstra|300px|''Kapitulaco de la [[Regno de Granada]]'' al la Katolikaj Gereĝoj, de [[Francisco Pradilla]].]] '''Katolikaj Gereĝoj''' estis nomitaj [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] kaj [[Izabela la 1-a (Kastilio)|Izabela la 1-a]], reĝoj de la antikvaj regnoj respektive de [[Kronlando de Aragono|Aragono]] kaj [[Kastilio]] en [[Hispanio]] kaj pro tio la du unuaj de la moderna [[Hispanio]]. Ili estis geedzoj kaj pro tio heredigis al filino kaj poste al nepo, la posta [[Karlo la 1-a (Hispanio)|Karolo la 1-a]], la tutan Hispanion. La Papo [[Aleksandro la 6-a]] donis al [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] de Aragono la titolon ''Rey Católico'' (Katolika Reĝo), kiel kompenso ĉar jam antaŭe estis doninta la titolon de ''Plej Kristana reĝo'' al [[Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a]] de Francio, regno kiu tiam disputis kun Aragono la regadon de Italio; poste, la historio kaj la kutimo, popularigis la nomon de Katolikaj Gereĝoj kune al ambaŭ geedzoj, Fernando kaj lia edzino, [[Izabela la 1-a (Kastilio)|Izabela la 1-a]] de Kastilio. Ili geedziĝis en la Palaco de la familio Vivero de [[Valladolid]] la {{daton|19|oktobro|1469}}, kaj poste ekloĝis en la Kastelo de [[Fuensaldaña]] (Valladolid). La regado de la Katolikaj Gereĝoj koincidis kun la transiro de la mezepoka mondo al la moderna en Hispanio. Per tiu geedziĝo oni atingis uniigon, en la dinastio de la familio [[Trastamara]], de la regnoj de [[Kastilio]] kaj [[Aragono]]. La gereĝoj danke al helpo de urboj kaj eta nobelaro starigis fortan monarkion kontraŭ la povo de eklezianoj kaj nobeloj. Per la konkero de la regnoj de [[Regno de Granado|Granada]], [[Navarra]], [[Kanarioj]], [[Melilo]] kaj aliaj afrikaj urboj atingis teritorian union sub unusola krono de la tuta teritorio — escepte [[Ceŭto]] kaj [[Olivenza]] — kio nuntempe konsistigas [[Hispanio]]n. Krome ili ekis la etnan purigadon kiu dum postaj jarcentoj homogenigos la landon sen spuroj ĉu etnaj ĉu kulturaj de [[islamano]]j aŭ [[judo]]j. La gereĝoj organizis komunan eksteran politikon kiu estis markita de la diplomatia eco de Fernando la Katoliko, kiu donos al la hispana regno la unuarangan lokon por postaj epokoj. Malkovro de [[Ameriko]] en [[1492]], je la flanko ĉefe de [[Izabela la 1-a (Kastilio)|Izabela la 1-a]] ŝanĝos la mondan historion. Tiu cirkonstanco malfermis enormajn eblojn al ekonomio, scienco kaj kulturo kaj akcentis la atlantikan disvastiĝon de Hispanio kio pluokazos en postaj jarcentoj. == Vidu ankaŭ == * [[Forpelo de la judoj el Hispanio]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Historio de Hispanio]] [[Kategorio:Hispanaj reĝoj]] eixrtxrul2e6odzb6isv9bp6lkgsmaw 9367819 9367818 2026-05-06T18:28:22Z Sj1mor 12103 9367819 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:La Rendición de Granada - Pradilla.jpg|eta|dekstra|300px|''Kapitulaco de la [[Regno de Granado|Regno de Granada]]'' al la Katolikaj Gereĝoj, de [[Francisco Pradilla]].]] '''Katolikaj Gereĝoj''' estis nomitaj [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] kaj [[Izabela la 1-a (Kastilio)|Izabela la 1-a]], reĝoj de la antikvaj regnoj respektive de [[Kronlando de Aragono|Aragono]] kaj [[Kastilio]] en [[Hispanio]] kaj pro tio la du unuaj de la moderna [[Hispanio]]. Ili estis geedzoj kaj pro tio heredigis al filino kaj poste al nepo, la posta [[Karlo la 1-a (Hispanio)|Karolo la 1-a]], la tutan Hispanion. La Papo [[Aleksandro la 6-a]] donis al [[Fernando la 2-a (Aragono)|Fernando la 2-a]] de Aragono la titolon ''Rey Católico'' (Katolika Reĝo), kiel kompenso ĉar jam antaŭe estis doninta la titolon de ''Plej Kristana reĝo'' al [[Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a]] de Francio, regno kiu tiam disputis kun Aragono la regadon de Italio; poste, la historio kaj la kutimo, popularigis la nomon de Katolikaj Gereĝoj kune al ambaŭ geedzoj, Fernando kaj lia edzino, [[Izabela la 1-a (Kastilio)|Izabela la 1-a]] de Kastilio. Ili geedziĝis en la Palaco de la familio Vivero de [[Valladolid]] la {{daton|19|oktobro|1469}}, kaj poste ekloĝis en la Kastelo de [[Fuensaldaña]] (Valladolid). La regado de la Katolikaj Gereĝoj koincidis kun la transiro de la mezepoka mondo al la moderna en Hispanio. Per tiu geedziĝo oni atingis uniigon, en la dinastio de la familio [[Trastamara]], de la regnoj de [[Kastilio]] kaj [[Aragono]]. La gereĝoj danke al helpo de urboj kaj eta nobelaro starigis fortan monarkion kontraŭ la povo de eklezianoj kaj nobeloj. Per la konkero de la regnoj de [[Regno de Granado|Granada]], [[Navarra]], [[Kanarioj]], [[Melilo]] kaj aliaj afrikaj urboj atingis teritorian union sub unusola krono de la tuta teritorio — escepte [[Ceŭto]] kaj [[Olivenza]] — kio nuntempe konsistigas [[Hispanio]]n. Krome ili ekis la etnan purigadon kiu dum postaj jarcentoj homogenigos la landon sen spuroj ĉu etnaj ĉu kulturaj de [[islamano]]j aŭ [[judo]]j. La gereĝoj organizis komunan eksteran politikon kiu estis markita de la diplomatia eco de Fernando la Katoliko, kiu donos al la hispana regno la unuarangan lokon por postaj epokoj. Malkovro de [[Ameriko]] en [[1492]], je la flanko ĉefe de [[Izabela la 1-a (Kastilio)|Izabela la 1-a]] ŝanĝos la mondan historion. Tiu cirkonstanco malfermis enormajn eblojn al ekonomio, scienco kaj kulturo kaj akcentis la atlantikan disvastiĝon de Hispanio kio pluokazos en postaj jarcentoj. == Vidu ankaŭ == * [[Forpelo de la judoj el Hispanio]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Historio de Hispanio]] [[Kategorio:Hispanaj reĝoj]] ji0pflutliqsba9wgn2kl7ntr9guj4l 0 224677 9368194 8966023 2026-05-07T11:18:07Z DidCORN 34571 Bildo; ne plu ĝermo 9368194 wikitext text/x-wiki [[Dosiero :Combustion_reaction_of_methane.jpg|eta|Ekvilibra reakcia ekvacio ilustranta la stekiometrion de la [[metano|metana]] bruladreakcio.]] '''Stekiometrio''' – subfako de [[kemio]] kiu esploras kvantajn proporciojn de ŝanĝoj de [[kemia kombinaĵo|kemiaj kombinaĵoj]] dum [[kemia reakcio|kemiaj reakcioj]]. Alinome '''stekiometrio''' povas difini en kia proporcio reakcias kun kemiaj kombinaĵoj kaj kiom estos produktoj post reakcio. Ĉi tiu proporcio estas kalkulata uzante de [[kemia ekvacio|reakcia ekvacio]]. ==Vidu ankaŭ== {{Portalo|Kemio}} *[[molo]] *[[kemia reakcio]] *[[kemia ekvacio]] *[[koncentriteco]] *[[stekiometria koeficiento]] [[Kategorio:Stekiometrio]] j5t3orjqw5tup9f06r4uikopsqt3eoe 4 227735 9367765 9367536 2026-05-06T16:36:17Z Arbarulo 135469 /* Artefaritaj planedoj */ 9367765 wikitext text/x-wiki __LIGILOALNOVASEKCIO__ '''Vikipedio:Alinomendaj artikoloj''' estas ejo por peti la alinomigon de artikolo, ŝablono, aŭ projekt-paĝo en Vikipedio. Bonvolu legi nian [[VP:TA|artikolon pri titol-politiko]] kaj nian [[Helpo:Alinomigi paĝon|gvidlinion por alinomi]] antaŭ ol movi paĝon aŭ peti paĝ-movadon. Ĉi tiu paĝo celas organizi la laŭeble sisteman alinomigon de artikoloj. '''Arkivo''' de proponoj ne plu aktualaj troviĝas ĉi tie: [[Vikipedio:Alinomendaj_artikoloj/Arkivo]]. Por tio ekzistas ŝablono kiel markiloj pri tia propono kaj respektivaj kategorioj. *{{Ŝ|Alinomu}}, [[:Kategorio:Alinomendaj paĝoj]], [[:Kategorio:Alinomitaj paĝoj]] Jene sekvu listigoj pri la proponitaj paĝoj. {{/Enkonduko}} == Ne plu aktivaj == Ne plu aktivajn proponojn movu al [[/Arkivo]], vidu la keston "Malnovaj diskutoj" ĉi-supre. Dankon! == Aktivaj (de 2022) == === [[Kamrimeno]] -→ [[Sinkrona rimeno]] 2022 02 19 === La alternatva propono ŝajnas pli klara. Mi kopiis ĉi-suben la iam okazintan diskuton el la diskuto-paĝo.-[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 10:39, 19 feb. 2022 (UTC) Mi kontraŭas (alinomi al dentrimeno") ĉar dentrimeno estas ĝenerala rimeno sen specifa funkcio, do meritas apartan artikolon. Ĉi tie estas celata la rimeno kiu sinkronigas la [[kamŝafto]] kun la [[krankŝafto]]. (angle: i.a. cambelt aŭ timing belt). --[[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 12:10, 7 feb. 2022 (UTC) :Ŝajnas prave. DidCORN devus argumenti. Male, oni devus forigi la proponon, ĉu ne?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:15, 7 feb. 2022 (UTC) ::Jes sed ĉiu rajtas esprimi sian opinion. [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 23:15, 7 feb. 2022 (UTC) :::Mia argumento estas, ke tia rimeno havas [[dento]]jn kaj neniun [[kamo]]n, do la titolo estas erarema. Se oni volas distingi tiun rimenon rilate al a ĝenerala ''dentrimeno'', kial anstataŭe nomi ĝin '''[[sinkrona rimeno]]''', pli klara titolo, kiun oni trovas en la franca Vikipedio?--[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 21:00, 8 feb. 2022 (UTC) ::::Kamrimemo fakte estas mallongigo por kamŝaftpropulsadentrimeno. [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 11:33, 11 feb. 2022 (UTC) :::::Ne, karaulo, tia rimeno ne propulsas, SED nur helpas sinkroni la sparkilojn de ĉiu piŝto en la motoro. [[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 13:22, 1 feb. 2024 (UTC) ::::::Do kamŝaftsinkronigadentrimeno (angle:timing belt (also called a cambelt) [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 14:23, 8 feb. 2024 (UTC) === [[Skalmodelo]] -→ [[Maketo]]; [[Maketo (arkitekturo)]] -→ [[Maketo]] 2022 05 01 === [[Skalmodelo]] volas esti alinomita al [[maketo]]. Maketo estas en PIV. La alinomadon povas fari nur administranto. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 13:06, 1 maj. 2022 (UTC) :Krome ekzistas ĉi tie paĝo [[Maketo (arkitekturo)]], kiu devus esti kunigita kun maketo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 13:37, 1 maj. 2022 (UTC) :{{komento}} Mi tute ne konsentas kunigi la du artikolojn [[Maketo]] kaj [[Maketo (arkitekturo)]], la du artikoloj ne temas pri la samaj aferoj. En aliaj lingvoj estas ankaŭ du malsamaj artikoloj, al kiuj normale rilatas ĉiu el la du.--[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 20:27, 1 maj. 2022 (UTC) :{{komento}} [[Skalmodelo]] al [[Maketo]] jes; [[Maketo (arkitekturo)]] al [[Maketo]] tute ne: la du artikoloj ne temas pri la samaj aferoj. En aliaj lingvoj estas ankaŭ du malsamaj artikoloj. Povas temi pri ŝipo, aparato, teatra scenejo, ktp.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:26, 17 maj. 2022 (UTC) == Aktivaj (de 2023) == {{MLL|VP:AA#Aktivaj (de 2023)}} === "Vikipedio:Aŭtomata kontrolanto" → "Vikipedio:Mempatrolantoj" + "Vikipedio:Kontrolantoj" → "Vikipedio:IP-kontrolantoj" 2023 02 14 === "[[Vikipedio:Aŭtomata kontrolanto]]" → "[[Vikipedio:Mempatrolantoj]]" kaj "[[Vikipedio:Kontrolantoj]]" → "[[Vikipedio:IP-kontrolantoj]]". Vorto "kontrolanto" estas malklara. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 05:35, 14 feb. 2023 (UTC) === [[Kabineto]] → [[Kabineto (registaro)]] 2023 05 16 === Ĉar la aliaj artikoloj ligitaj ĉi tien temas pri registara institucio, ne pri apartigilo. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:45, 16 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} Mi estas tre konfuzita. La paĝo ne aspektas kiel ordinara artikolo. Ne estas vera apartigilo, ĉar la punktoj (1), (2), (3), (4) nenion apartigas (kie estas la bluaj ligiloj?). La paĝo pli similas al paĝo de vortaro, kaj eble ne estas taŭga por VP. Mi opinias, ke indas forigi la supran parton kaj krei apartajn artikolojn pri la 4 signifoj. — <span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''Nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 15:51, 16 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} Jes, nun tiu ĉi artikolo aspektas kiel vortara, do korektenda. Mi proponas krei apartigilon surbaze de ĝi kaj la nuna artikolon dediĉi sole al la registara institucio, ĉar ĝuste tion celas ĉiuj alilingvaj versioj. Kompreneble por tio necesos ĝin alinomi laŭe. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:32, 17 maj. 2023 (UTC) :{{por}} alinomigo kaj alifarado al enciklopedia artikolo. Artikoloj kies enhavo estas kopiita el PIV aux ReVo estas senvaloraj, eble ecx tujforigendaj. [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2021#Substanco]] [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 05:40, 17 maj. 2023 (UTC) :{{por}} '''[[Kabineto (registaro)]]'''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:18, 19 maj. 2023 (UTC) :{{por}} [[Kabineto (registaro)]] [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:21, 20 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} multaj intervikioj, tamen neutila paĝo. Vikipedio ne estas vortaro. Sama afero som [[registaro]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:31, 22 maj. 2023 (UTC) :{{por}} Redifino de la origina teksto al apartigilo kaj por kreo de aparta teksto pri kabineto en senco de ministraro. Tamen mi pensas ke ĉi tie aŭdiĝas multe tro akraj kaj tro radikalaj sonoj. La teksto neniel estas "senvalora enhavo nur kopiita el PIV" - komparu la tekston en PIV kaj la tekston en Vikipedio kaj vi vidas ke jam nun la vikipedia artikolo havas multe pli da informoj. Intence la teksto citas la modelon de PIV listigi la diversajn signifojn, ĉar vikipedio kompreniĝas kiel ampleksigo de antaŭaj sciobankoj, kiel PIV, ReVo aŭ - pri certaj temoj, ne ĉi tie, [[EdE]]. Tiel estas tute sence komenci de baza difino, kaj de tiu kerno pluampleksigi la temon. Kaj pri la demando: kie estas la bluaj ligiloj? Bluaj ligiloj estas, tion scias ĉiu ĉi-tie, kiam oni faris artikolon. Mi nun faris novan artikolon [[kabineto (ĉambro)]] pri la laŭ PIV unua signifo. Ke pri la dua signifo necesus aparta artikolo, mi dubas, ĉar tiu signifo ŝajnas al mi jam esti eksmoda ekde la 19-a jarcento. Pri la tria signifo ekzistas diverslingvaj tekstoj en [[d:Q640506]], kaj pri la kvara signifo, kiun iu en vikipedio alinventis (en PIV estis nur tri diferencigoj), mi eĉ ne scias ĉu estas iu alilingva modelo. Do pri "kabineto (registaro)" eblas gaje ekverki artikolon laŭ [[d:Q640506]], kaj pri la kvara signifo eble ankaŭ, se oni trovas bonajn alilingvajn vikipediajn aŭ ekstervikipediajn tekstojn, kiuj donas ideojn pri vortumoj, grafikaĵoj, eksteraj ligiloj kaj referencoj. Ni devos ankoraŭ decidi, kiu teksto fine havos la bazan titolonomon "kabineto", ĉar domaĝus se ĝi estus nur plugvidilo al iuj subpaĝoj. Supozeble plej sencas, ke la teksto [[Kabineto (registaro)]], kiam ĝi estos kreita kaj estas stabila, ricevos la titolonomon "kabineto" ... sed unue ĝi devas esti kreata! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:37, 11 dec. 2023 (UTC) :{{komento}} Mi plene subtenas la celon sisteme ordigi la artikolojn pri "Kabineto". :La nuna paĝo [[Kabineto (apartigilo)]] (redirektata de [[Kabineto]]) enhavas tro da informoj por simpla apartigilo; ĝi devus esti kiel: ::''Kabineto havas plurajn signifojn: ::''[[Kabineto (ĉambro)]] — malgranda, privata ĉambro, ofte por studado, laboro, aŭ konservado de valoraj objektoj. ::''[[Kabineto (registaro)]] — la ĉefa plenuma konsilio de registaro, kutime konsistanta el ministroj aŭ sekretarioj. ::''[[Kabinetpentraĵo]] — malgranda pentraĵo destinita por privata kontemplado, ofte kun detala temo kaj fajnaj artaj kvalitoj. ::''[[Kuriozaĵkabineto]] — kolekto de raraj, ekzotikaj, aŭ nekutimaj objektoj, tipa de la renesanca kaj baroka epokoj. :Pro la unua defino de la signifo "ĉambro" en PIV, mi proponas, ke la artikolo [[Kabineto (ĉambro)]] estu alinomata al simple [[Kabineto]]. En ĉi tiu nova ĉefartikolo, estus esence aldoni klaran ligilon al la simpligita apartigilo (ekz. "Por aliaj signifoj, vidu [[Kabineto (apartigilo)]]").--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 11:43, 13 jun. 2025 (UTC) === [[Bangka-Belitungo]] → [[Bangkao kaj Belitungo]] 2023 08 01 === La provinco konsistas el du principaj insuloj, kiel Trinidado kaj Tobago. La indonezia nomo ja neniam mencias "kaj" kiam iu areo konsistas el du principaj subareoj; ekzemple: Kuantan Singingi (reĝenco kiu havas du grandaj riverojn fluas trae: rivero Kuantan kaj rivero Singingi), kaj Parigi Moutong (reĝenco kiu konsistas el la grandaj distriktoj de Parigi kaj Moutong). Mi elektas Bangkao ĉar la nomo Bangko estas nomo de distrikto en la provinco de Jambi (Ĝambio). --[[Uzanto:Aryabferduzi|Aryabferduzi]] ([[Uzanto-Diskuto:Aryabferduzi|diskuto]]) 14:34, 1 aŭg. 2023 (UTC) :{{kom}} Eble jes. Mi ne certas pri la esperantigo de «Bangka». Ĉu ekzistas fontoj, ekzemple, en indoneziaj retejoj de esperantistoj?—<span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 23:47, 5 aŭg. 2023 (UTC) :{{kom}} Esperantigoj dependas de konvencio. Provincoj de Indonezio certe meritas esperantigon, sed se oni ne efektive faris tion en aliaj fontoj, Vikipedio prefere ne estu la provejo. (Kaj ĉiuokaze la esperantigo estu ''Bankao'' aŭ simile; laŭ mia kompreno, la indonezia literumo "ngk" indikas nur du konsonantojn.) [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:25, 16 aŭg. 2023 (UTC) ::{{ping|Aryabferduzi}} Ĉu vi scias, kiu estas la esperantigo de la nomo de la insuloj uzata far Indoneziaj esperanto-parolantoj? —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 22:12, 15 nov. 2023 (UTC) :::Ĝi indas esti diskutinda temo inter indonezianoj, eble en la nacia Esperanta kongreso. [[Uzanto:Aryabferduzi|Aryabferduzi]] ([[Uzanto-Diskuto:Aryabferduzi|diskuto]]) 10:05, 4 jan. 2024 (UTC) :{{komento}} En kazo de dubo prefere eĉ uzi tute indonezilingvan nomon en Esperanto, ol gaje inventi pli kaj pli esperantecajn nomojn: kun referencoj eblas ĉio, sed sen nur eblas, se ne leviĝas iu dubo. Kaj duboj jam legeblas ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:36, 29 nov. 2023 (UTC) ::Do laŭ la rezonado devos esti titolo ''Bangka Belitung'', pure indonezie, tute ne esperantlingve. Kompromise eblas konsoli, ke eblas fari el la titoloj Bangka-Belitungo kaj Bangkao kaj Belitungo alidirektilojn al la titolo ''Bangka Belitung''. Sed kontrolu: neniel pri ĉiuj provincoj en la mondo en Esperanto jam establiĝis esperantigitaj provinconomoj, kvankam por esperantlingva redaktado kompreneble pli facilas se ili estas. Cetere nur pri la insuloj Bankga ĝis nun ekzistas insula artikolo, pri la insulo [[Belitung]] ne.... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:08, 8 nov. 2024 (UTC) === :Kategorio:Sovetiaj militistoj de la dua mondmilito → [[:Kategorio:Sovetiaj militistoj de la Dua Mondmilito]] 2023 10 25 === En eo-vikio estas multaj kategorioj kiuj anstataŭ '''D'''ua '''M'''ondmilito havas en sia titolo eraraj '''d'''ua '''m'''ondmilito aŭ Dua '''m'''ondmilito. Mi pretas ripri la kategoriojn kaj rilatajn al ili artikolojn. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 14:14, 25 okt. 2023 (UTC) :mi malsamopinias, uskegoj ne utilas :Dua mondmilito tamen ja malbonegas, kompare al Duamondmilito aŭ Dua Mondmilito [[Specialaĵo:Kontribuoj/2A0D:E487:46F:E701:5C6E:4112:615A:6E8C|2A0D:E487:46F:E701:5C6E:4112:615A:6E8C]] 15:16, 25 okt. 2023 (UTC) :: > ''uskego''<br>mi ne konas la vorton. Kaj miaj vortaroj ne konas. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 16:58, 25 okt. 2023 (UTC) ::: trovis... [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 17:00, 25 okt. 2023 (UTC) : Do, ĉar ne aperis kontraŭoj mi fermas la diskuton kaj plu aktive alinomigas kategoriojn rilatajn al Dua kaj Unua Mondmilitoj. Nun mi aktivas en kategorioj de la Dua Mundmilito. Somtempe mi preparas alinomigon en temoj ligitaj kun la Unua Mondmilito. Plue, se aperos demando, bv sinturni al mia PD (persona diskutejo). [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 06:17, 10 nov. 2023 (UTC) ::{{kom}} Kial Dua Mondmilito estas pli bona ol Dua mondmilito? Laŭ mi Dua mondmilito estas ĝuste. --[[Uzanto:LiMr|LiMr]] ([[Uzanto-Diskuto:LiMr|diskuto]]) 08:28, 15 nov. 2023 (UTC) === [[Kredita Unio]] → [[Kredita unio]] → [[Kooperativa banko]] 2023 11 02 === [[Kredita Unio]] → [[Kredita unio]]: Ĉar nun ekzistanta titolo rompas [[VP:TA]]: ĝi ne estas propra nomo kaj ne estas akronimo. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 11:33, 2 nov. 2023 (UTC) {{komento}} Karaj, temas pri tre grava tipo de (plejparte neprofitcelaj, kolektive posedataj de la membroj) financaj institucioj (kaj pli demokratieca kompare kun komercaj/akciaj bankoj), por kiu mi dum pluraj jardekoj aŭdis (kaj mem uzas) la nomon '''[[kooperativa banko]]'''. La vorto "unio" puŝas la nomon tro for de ĝia vera natura senco, kaj en multaj lingvoj aperas la vorto "kooperativa". Cetere, ne estas malfacile lingve korekti tiun ĉi tekston, kiam ĝi havos akcepteblan nomon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:52, 2 nov. 2023 (UTC) : {{Komento}} mi rekomendas esplori titolojn de samtemaj artikoloj en diversaj vikioj: [https://www.wikidata.org/wiki/Q745877] [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:17, 3 : {{komento}} Multaj lingvoj enhavas en la titolo indikon, ke temas pri kooperativa institucio aŭ financa (plejparte kredita) kooperativo: rusa, belorusa, hispana, indonezia, itala, kataluna, portugala, rumana. : Aliflanke, la karakterizo "kredita" por tiuj institucioj (kvankam tradicia en multaj lingvoj) estas tro malvasta: ekzemple, en Usono, tiaj institucioj havas la saman gamon da servoj kiel ordinaraj profitcelaj bankoj; la sola diferenco estas, ke ili ne estas profitcelaj, kaj formale funkcias kiel kooperativoj (t.e. ili estas kolektiva posedaĵo de siaj membroj) kaj estas neprofitcelaj, t.e. la profito de kooperativaj bankoj re-investiĝas aŭ distribuiĝas inter la membroj, sed ne iras kiel dividendo al akciuloj. Do, "kredita kooperativo" estus tro limiga (kaj tial misgvida) termino, sed '''Kooperativa banko''' ŝajnas al mi adekvata: eĉ se evidentiĝos, ke en iuj landoj tiaj institucioj rajtas okupiĝi nur pri kreditaj servoj, tio estus en ordo, ĉar ja ekzistas ankaŭ profitcelaj bankoj, kiuj okupiĝas (aŭ okupiĝis) nur (aŭ precipe) pri kreditoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:56, 3 nov. 2023 (UTC) :{{kontraŭ|kontraŭ}} ''kooperativa banko'': Mi vidas la vorton "kredito" en pli-malpli ĉiuj el la diverslingvaj nomoj, foje en formo "kredita unio" (supozeble pro modelo de la angla lingvo), kaj ofte ankaŭ en formo "kredita kooperativo". Interesas ke ĉiuj artikoloj tiom substrekas ke la iniciato fontis en Germanlingvio (ankaŭ ol ŝtato Germanio formale estis), sed ke ĝuste germana artikolo pri la temo mankas. Tamen, vikidatumoj kaj ĉiuj tiaj bankoj en nuna Germanio konsentas ke tiulingve la nomo estas ''Kreditgenossenschaft'', do ankaŭ "kredita kooperativo". Tial, malgraŭ ke la formo "kredita kooperativo" laŭ Filozofo "estus tro limiga", ĝi ŝajnas al mi esti la sole pravigebla alternativo al la ankoraŭ pli strangaj vortoj "kredita unio" aŭ "kredita unuiĝo" - kvankam, se pli da lingvoj kiuj vere havas tiajn bankojn (en Esperantujo, klare, eĉ ne estas unu) oficiale uzus nomon ''kooperativa banko'' kaj oni povus konvinki pliajn vikipediajn lingvoversiojn adapti la titolon, tiam ĝi estus bela nomo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 03:51, 29 nov. 2023 (UTC) ::{{komento}} Mi voĉdonus {{por|por "kredita kooperativo"}}, se tio estus la temo de voĉdono. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:40, 3 dec. 2023 (UTC) :::Kvankam mi jam voĉdonis la 29-an de novembro, nur sen grafike klara verda pilko: mi substrekas ke mi estas {{por}} ŝanĝo al "kredita kooperativo", kiu estas pli koresponda al pluraj alilingvaj titoloj kaj laŭ mi bona kompromiso inter la angleca [[Kredita unio]] kaj bela, sed eble meminventita vorto [[Kooperativa banko]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:05, 7 dec. 2023 (UTC) ::::Kaj do? Ĉu signifas ke kiam mankas konsento nenio ŝanĝiĝas kaj restas la titolo "kredita unio", kiun ĉiu kiu kundiskutis malplej ŝatas? [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 19:20, 19 dec. 2023 (UTC) == Aktivaj (de 2024) == {{MLL|VP:AA#Aktivaj (de 2024)}} == [[Homa spirado]] => [[Spirado]] 2024 09 20 == El pli ol cent lingvoj nur la itala nomiĝas homa. Tio malhelpas la ampleksigon de havenda artikolo, kion fakte mi jam entreprenis.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:54, 20 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} [[Homa spirado]] restus kiel alidirektilo kaj estas ĉapitro de la havenda artikolo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:16, 20 sep. 2024 (UTC) ::Saluton, Kani. Eble vi memoras la diskutegon inter mi kaj DidCORN pri tiu temo antaŭ du jaroj. Informoj similaj al tiuj, kiujn vi nun metas en la artikolon [[Homa spirado]], jam troviĝas en nia artikolo [[Spiro]], kiu devus esti alinomita al [[Spirado]], sed ankoraŭ neniu administranto faris tion - tial la diskuto ankoraŭ troviĝas ĉi tie kiel aktiva propono. ::Mi proponis kaj faris la ŝanĝon al "[[Homa spirado]]" ĉar la artikolo en sia tiama stato temis preskaŭ nur pri homoj, kaj necesis distingi ĝin de [[Spiro]], kiu temas ankaŭ pri aliaj organismoj. Sed estas granda malkohero inter diverslingvaj vikipedioj kaj ene de ĉiu unuopa vikipedio. Kion vi volas fari al [[Spiro]]? Mi ne volus reiri al la situacio antaŭ mia interveno, nek imiti la situacion de la hispana vikipedio, kun du samtemaj artikoloj, sed verŝajne povus akcepti aliajn solvojn. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:57, 26 sep. 2024 (UTC) :::Mi nun faris rigardon al la koncernaj artikoloj en la angla, hispana, franca, kaj germana. Kvankam neniu uzas la titolon "Homa spirado", la franca kaj germana uzas "Pulma ventolo", kiu certe estas pli specifa koncepto ol spirado ĝenerale. Krome, en ĉiuj kvar vikipedioj mi trovas malkontentajn voĉojn sur diskutaj paĝoj, kiuj plendas simile kiel mi, ke la artikoltemoj en tiuj vikipedioj estas fuŝaj. En la angla [https://en.wikipedia.org/wiki/Talk:Breathing#All_vertebrates?], germana [https://de.wikipedia.org/wiki/Diskussion:Lungenventilation#Säuger_und_andere_Tiere], kaj franca [https://fr.wikipedia.org/wiki/Discussion:Respiration#Respirons_!] oni plendas, ke pli taŭga titolo estus "Homa spirado" aŭ simile, kaj en la hispana [https://es.wikipedia.org/wiki/Discusi%C3%B3n:Respiraci%C3%B3n_(fisiolog%C3%ADa)] oni plendas, ke la artikoloj ligitaj al nia [[Homa spirado]] kaj [[Spiro]] havas la saman temon. :::Al mi ŝajnas klare, ke ni devos kunigi vian kontribuon kun la nuna enhavo de [[Spiro]] (ne de [[Homa spirado]]). La sola demando estas, en kiu artikolo kaj sub kiu titolo ni kunigu ilin. Mi bedaŭras la malŝparon de tempo. Mi kredas ke la kulpo de la situacio estas intervikia kaj metavikia, ne nia. Vere la havenda artikolo devus esti [[Spiro]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:50, 27 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} [[Homa spirado]], poste [[Spirado]], estas unu el la mil havendaj artikoloj, ekzistanta en pli ol 100 lingvoj kun enhavo de pli ol 30 000 bitokoj kaj tial en la plej alta kategorio el tri eblaj. [[Spiro]] estas ekzistanta en iom pli ol 50 lingvoj kun enhavo de pli ol 15 000 bitokoj, tio estas la duono de la alia. La diferenco inter spiro kaj spirado estas semantike nula. La realo de du similaj artikoloj en la tuta vikia sistemo evidente ne estas nia kulpo, sed ankaŭ ne ni devas tordi la situacion. Vi plu povas labori por la artikolo [[Spiro]] kaj ni povas reteni [[Spirado]]n en la alta kategorio de la havendaj artikoloj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:11, 11 okt. 2024 (UTC) ::Mi ne klare komprenas kion vi kontraŭas kiam vi diras "ne ni devas tordi la situacion." Fakte la aliaj vikioj estas tre malsamaj unu de la alia - ili ne prezentas unu saman situacion. Ĝis nun mi provis fari nur la minimuman ŝanĝon al la reala situacio de nia vikio bezonatan por ke la du artikoloj havu malsamajn temojn. Ne mi kreis [[Spiro]]. Kaj tiutempe, se gravas al vi, la rezulto estas pligrandigo de la oficiale havenda artikolo. ::Ĉu vi akceptus ekzemple kunigi la du artikolojn? Aŭ proponi ĉe Metavikio ke oni redonu la statuson "havenda" al [[Spiro]]? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:11, 13 okt. 2024 (UTC) :Ĉi tiu diskuto restas longe sen kontribuoj. Se ne estos interkonsento pri alia solvo, mi rekonformigos la enhavon al la titolo transmovante la novan materialon al "Spiro". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:59, 31 okt. 2024 (UTC) ::Ve, vere la "diferenco inter spiro kaj spirado estas semantike nula", do spirado kaj spiro estas faktaj sinonimoj (la naturo de spiro estas ke ĝi okazas plurfoje, alikaze la organismo jam mortis), tial havi unu artikolon "spiro" kaj alian "spiro" estas iom stranga, sed havi artikolon "'''homa''' spirado", kiu temas pri "animala spirado ĉe senvertebruloj kaj ĉe vertebruloj" estas simile strange. Klaras ke ni ne povas premi ĉiujn lingvoversiojn kunfandi la du artikolojn kiuj duoble ekzistas en 50 lingvoj, kaj fari kiel la germanoj kiuj en unu el la du tute evitas la vorton spiro/spirado en la titolo kaj nomas ĝin "pulma ventilado" ankaŭ estas iom trompa, ĉar fakte "pulma ventilado" '''estas''' spirado. Kaj fari kiel faris la angloj kaj iuj aliaj lingvanoj kiuj baze diferencigas inter "spirado" kaj "spirado (fiziologio)" same strangas, ĉar ambaŭ tekstoj en ĉiuj lingvoj temas pri fiziologio. Mi nur vidas la eliron, fari kiel nun klarigas la unuaj frazoj de [[homa spirado]] (de multaj animaloj), [[spiro]] kaj [[Spiro (apartigilo)]], nome akcenti ke la unua procezo nepre bezonas pulmon kaj la dua, pli vasta koncepto ankaŭ priskribas interŝanĝon de oksigeno sen pulmo. Rezulto estus nomi la unuan tekston "pulma spirado" kaj la duan, pli vastan simple "spirado", laŭplaĉe ankaŭ sen "-ad-". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:19, 31 okt. 2024 (UTC) :::Mi povas akcepti ke "Homa spirado" fariĝu "Pulma spirado". Ankoraŭ tio necesigus ke la plejparto de la nova materialo moviĝu en la artikolon "Spiro". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:58, 1 nov. 2024 (UTC) :{{Ne farite}} laŭ la propono, sed mi ŝanĝis [[Homa spirado]] al [[Pulma spirado]] laŭ la ideo de ThomasPusch. Mi mem enplektis la novan materialon en la artikolon [[Spiro]], krom parto kiu rilatas al nehomaj pulmohavantoj kaj restas en [[Pulma spirado]]. :Mi ne povas fari la ŝanĝon de [[Spiro]] al [[Spirado]] ĉar mi ne estas administranto. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:02, 17 nov. 2024 (UTC) :{{Farite}} La paĝo estis kreita en 2016 kiel [[Spirado]]. Poste okazis pluraj alinomigoj kaj renomigoj. Estis diversaj opinioj pri kiu materialo estu en diversaj similtemaj artikoloj, kaj mi protektis tiun kiel unu el la Mil havendaj artikoloj kun la dekomenca titolo, simila al la plimulto de la aliaj lingvoj kaj kun materialo ankaŭ simila al multaj el tiuj lingvoj. Fakte mi eraris montrante ĉi tie ŝajnan kazon de alinomado, kvankam vere temis nur pri restarigo de la origina nomo. Ĉi tie okazis opinidebatoj, sed neniu klara tendenco kolektiva.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:14, 20 nov. 2024 (UTC) ::{{re|Kani}}, vi asertas ke via ŝanĝo estas restarigo de origina nomo (de 2016). Eble vi ne rimarkis ke la titolo "Spirado" origine apartenis al la artikolo kiu nun nomiĝas "[[Spiro]]", ekde ĝia kreo en 2004. Alaudo ŝanĝis "Spirado" al "Spiro" kaj kreis la duan artikolon "Spirado" ŝajne sen iu ajn konsulto aŭ interkonsiliĝo kun aliaj vikipedianoj. Do se temus pri restarigo de la originala situacio, la solvo estus kunigi la du artikolojn. Fakte mi jam proponis tion kiel eblan solvon. Ĉu vi konsentus al kunigo de la artikoloj? Se jes, ne necesos paroli pri aliaj aferoj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:12, 20 nov. 2024 (UTC) ::{{re|Arbarulo}} Kunigi ambaŭ artikolojn estus lasi sen esperantlingva versio [[Spiro]], kiu povus esti alinomita al [[Spiro (fiziologio)]] same kiel estas en angla, hispana kaj aliaj lingvoj. Pri ĝia enhavo mi ne zorgos. Pro la restigado de [[Spirado]] tia kia ĝi estas mi opinias ĝin utila, estante unu el la Mil havendaj artikoloj, kun aparta rangigo en kiu Esperanto estas en tre alta konsidero.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:02, 22 nov. 2024 (UTC) :::Mi jam rimarkigis ke la vikipedioj kiujn vi citas estas fuŝaj, kaj eĉ ne sammaniere fuŝaj. Bonvolu ne trudi iliajn fuŝojn ankaŭ al ni. Se vi ne povas klarigi kiel malsamas spirado kaj spiroj, aŭ kia spirado ne estas fiziologia - eĉ entute "ne zorgos" pri la afero - kaj tamen insistas ke la artikolo ekzistu, vi ne plu verkas enciklopedion, sed celas ion alian - prefere mi ne provu diveni kion. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:22, 22 nov. 2024 (UTC) Ĉi tio estas malrespekto al Vikipedio, kian mi ĝis nun ne vidis en Alinomendaj Artikoloj. '''Kani malrespektas la bazan principon, ke ĉiu artikolo havu apartan temon.''' Tio estas principo de iu ajn enciklopedio. En Vikipedio, nia gvidpolitiko [[Helpo:Kiel verki bonan artikolon]] tre klare diras, "Vi ja ne kreu artikolojn kiuj jam ekzistas (eble sub alia nomo)". Ankaŭ la unua kialo por [[Helpo:Kunigi paĝojn|kunigi paĝojn]] estas tio, ke "estas du aŭ pli da paĝoj pri ĝuste la sama temo." Se ankoraŭ neniu skribis politikon, kiu diras rekte, "ne ŝanĝu la temon de ekzistanta artikolo tiel, ke ĝi fariĝas sama kun alia," mi supozas ke neniu imagis, ke bonintenca vikipediisto provos fari tion. '''Kani malrespektas la politikon de interkonsento.''' Ni supozu momente ke neniu baza principo estas tuŝita. Tiam oni devas fari decidojn per [[Vikipedio:Interkonsento|interkonsento]]. Kiam en 2022 mi trovis la problemon de du artikoloj praktike samtitolaj (tiam ankoraŭ ne vere samtemaj), mi afiŝis proponon ĉi tie, faris interkonsenton kun DidCORN, kaj sufiĉe laboris por plenumi ĝin. Tiam nek Kani nek iu ajn alia argumentis kontraŭe aŭ entute interesiĝis pri la afero. Nun, du jarojn poste, Kani unue malrespektas tiun rezulton per radikala ŝanĝo; nur poste faras proponon por la ŝanĝo; kiam konsento al la propono ne tuj aperas, bojkotas la diskuton; kiam do mi parte (eĉ ne tute) malfaras lian unuopulan trudon, ree trudas ĝin; kaj post tio aŭdacas akuzi sur mia diskutpaĝo, ke mi estas malĝentila kaj malkunlaborema. '''Kani misuzas siajn administrajn privilegiojn por trudi sian preferon.''' En granda perspektivo tio estas la plej danĝera aspekto de ĉi tiu disputo. Kani mem anoncis, ke li protektis [[Spirado]]. Sed "Paĝoj estadas ŝlosataj nur dum certaj specialaj cirkonstancoj" ([[Vikipedio:Administrantoj]]). Tiuj cirkonstancoj ne estas tute precizigitaj, sed mi certas ke "mi protektis tiun kiel unu el la Mil havendaj artikoloj" ne estas taŭga pravigo. Aliflanke ĉesigi redaktomiliton jes estas bona kialo kaj alia administranto verŝajne rajtus apliki ĝin al ĉi tiu okazo, - sed estas malnormale kaj misuzo de privilegioj, ke administranto mem komencas redaktomiliton kaj tuj ŝlosas la paĝon en la stato preferata de li. Mi volas emfazi ke antaŭe ĉi tia konduto ''ne'' estis tipa de Kani. Tial mi ĝis nun provadis trovi ian interkonsenton, kaj ankoraŭ nun esperas ke li poste komprenos la situacion pli bone. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:22, 22 nov. 2024 (UTC) :Mi restarigis pulman spiradon kiel la temon de [[Spirado]], post transdono de la statuso "havenda artikolo" ĉe Metavikio al [[Spiro]], pro kio ne plu ekzistas eĉ malprava motivo por la samtemigo. Pro la senkonsentaj alinomigoj, nun neadministrantoj ne povas fari la interkonsentitajn alinomigojn. {{re|ThomasPusch}} aŭ alia administranto, kiam vi havos liberan momenton, mi petas ke vi faru la interkonsentitajn ŝanĝojn [[Spirado]] > [[Pulma spirado]] kaj [[Spiro]] > [[Spirado]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:02, 9 okt. 2025 (UTC) == [[Ig-Nobel-premio]] => ? 2024 09 26 == La artikolo estas malbona kaj parta traduko de anglalingva artikolo. Kvalito de la artikolo estas aparta temo.<br> Mi opinias, ke la nomo de temo estas tre stranga anglaĵo, kiun elpensis ne esperantisto kaj la kreinto ne scias regulojn de Esperanto. -Ig estas sufikso, kiu havas tre certan sencon. Nun la nomo de artikolo havas jenan sencon: igi Nobelpremio, Nobelpremiigi. <br> Sed senco de artikola temo estas ŝerca analogo de Nobelpremio. Atentu, la temo ne estas malNobelpremio, ŝar la premio neniun maligas. Temo de la artikolo estas mokaindaj atingoj de scienculoj kaj ne nur scienculoj. La premio havas trajtojn de scienca premio, sed ĝi ne estas scienca. Nun la nomo de la artikolo ne kongruas al temo de la artikolo.<br> Mi ne scias al kia nomo necesas alinomigi, sed lasi nunan nomon estas moki Esperanton, ties regulojn kaj lingvouzadon. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:24, 26 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} La titolo estas anglaĵo ĉar la nomo de la temo estas angla vortludo, do ne rekte tradukebla. La nuna versio havas la avantaĝon ke ĝi videbligas la aludon al la [[Nobel-premio]]j. Ebla alternativo estas konservi eĉ pli laŭvorte la anglan nomon: [[Premio Ig Nobel]] aŭ [[Ig Nobel Prize]]. Mi pensas ke la risko, ke iu interpretus ĝin kiel "Nobelpremiigo," ne estas pli granda ol la risko, ke iu interpretus Nobel-premion mem kiel premion por nobeloj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:51, 26 sep. 2024 (UTC) : Al mi tre plaĉas varianto elektita en ukraina vikio: [https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%8F Ігнобелівська премія]. <small>Certe ruslingva vercio multe pli plaĉas [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F Шнобелевская премия], sed tio estas vortludo (bonega, sed rekte ne tradukebla).</small><br>Mi opinias ke en esperanto bone taŭgas '''Ignobel-premio''': :# ni bone prezentas la anglalingvan nomon :# ĝi estas memstara vorto kaj ĝin ne eblas erare miksi kun aliaj vortoj :# ĝi ne aspektas kiel mallongigo kaj neniu prononcos la nomon "Igo-Nobel-premio" :# la vorton eblas kombini kun prepozicioj, konjukcioj, akuzativo, pluralo ktp. : [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 08:03, 27 sep. 2024 (UTC) ::{{kontraŭ}} [[Ignobel-premio]] La propono estas malavantaĝa je punkto 1, ĉar ĝi unuvortigas nomon kiun la angla prezentas kiel du vortojn. Ĝi gajnas nenion je 2, ĉar kunmetaĵoj kutime ne havas strekon en Esperanto, do se iu povus interpreti "Ig-Nobel" kiel Esperantan kunmetaĵon (kion mi trovas malverŝajna), tiu povus same misinterpreti "Ignobel". Eble ĝi gajnas iomete je 3, sed mi trovas misinterpreton de "Ig-Nobel" kiel mallongigon tre malverŝajna. Ĝi gajnas nenion je 4. Pli ĝenerale, mi malkonsentas kun la ideo, ke simileco inter alilingva nomo kaj Esperanta radiko estas bona kialo por aliformigi la nomon en Vikipedio. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:04, 27 sep. 2024 (UTC) :{{komento}} Mi proponas por la premio kaj la artikolo la nomon '''[[Malnobela premio]]'''. Ĝi klare kaj precize esprimas la spiriton de la vortludo kaj estas neriproĉebla esperantigo. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:04, 7 okt. 2024 (UTC) ::{{komento}} Mi povas akcepti [[Malnobela premio]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:20, 7 okt. 2024 (UTC) :: {{Kontraŭ}} mi kontraŭas ĉar en Eo prefikso "mal-" havas strikte certan sencon kaj la premio tutcerte ne estas mala rilate al Nobelpremio. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:53, 8 okt. 2024 (UTC) ::: {{komento}} Kara - la vorto "mal/nobel/a" estas regula Esperanta vorto, derivaĵo de la radiko "nobel-" ([https://vortaro.net/py/serchi.py?simpla=1&s=Nobelo&kap=1&der=1 Radiko '''nobel/''' en PIV]). La implico, ke temas pri Alfred Nobel aperas en ĝi nur kiel kalembureca ŝerca aludo, esence same kiel en la angla esprimo ''ignobel prize'' (en kiu forte kaj klare aŭdiĝas la adjektivo ''ignoble'', t.e. mal-''noble'' = malnobela, kaj, fone, vole-nevole aŭdiĝas ankaŭ ''Nobel Prize'' = Nobel-premio). Temas do pri maksimume fidela traduko de la origina angla esprimo kune kun ĝiaj konotacioj kaj ŝerca aludo. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 10:44, 8 okt. 2024 (UTC) : {{Kontraŭ}} Ĉar mi vidas, ke Ig-Nobel-premio ne estas same kiel Igi Nobel-premio, bazo de la debato; resume "Ig" en la propra nomo Ig-Nobel ne samas al sufikso "ig-" en nepropranoma vorto. Ankaŭ Nobel ne estas konfuzebla kun "nobel-". Eble "Ig-Nobel premio" povus esti solvo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:30, 11 okt. 2024 (UTC) ::{{komento}} Kara [[Uzanto:Kani|Kani]] - bedaŭrinde, la formo "Ig-Nobel premio", stranga sinsekvo de neesperantigita propra nomo ''Nobel'' kun prefikse alkroĉita Esperanta sufikso -ig- (kio formas nekompreneblan "vorton" "Ig-Nobel" aperanta en nekomprenebla gramatika funkcio -- bonvolu noti, ke ankaŭ "Nobel premio" en Esperanto estas malebla en la senco de senprobleme Esperantaj formoj kiel "Nobel-premio", "premio Nobel", "premio de Nobel" aŭ simile), kiun sekvas tute regula sed neniel rilata Esperanta substantivo "premio", estas neniel interpretebla en Esperant-lingva kunteksto... Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:32, 11 okt. 2024 (UTC) :{{komento}} Estas klare, ke necesas trovi vortludon en Esperanto kompareble amuzan kaj trafan, sed ne nepre bazitan sur la samaj metaforoj kiel la anglalingva aŭ ruslingva formoj. Tiu, kiu ne ŝatas la formon '''[[Malnobela premio]]''', serĉu ion alian. Ĉu eble '''[[Bobel-premio]]''', kiu sufiĉe proksime similas al "Nobel-premio" kaj baziĝas sur metaforo, kiu estas eĉ pli elvoka ol la sufiĉe arbitraj anglalingva kaj ruslingva kalemburecaj aludoj, ja kiel "premio" pro stultaĵo rilatas al nobeleco aŭ nobleco aŭ al slanga nomo de nazo, dum nomi stultan malgravaĵon bobelo aŭ stultulon bobel-kapulo estas tute nature! Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:48, 11 okt. 2024 (UTC) :: {{Por}} Bobel-premio - por mi la nomo bone transdonas esencon de la premio. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:20, 14 okt. 2024 (UTC) :{{por}} '''[[Bobel-premio]]'''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:07, 13 okt. 2024 (UTC) :Ankaŭ mi akceptas [[Bobel-premio]]. Kvankam mi ne vidas tian tutmondan gravon en la afero, ke ĝi indus je Esperantigo, tamen se ni devas Esperantigi, tiu Esperantigo estas bonega. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:00, 14 okt. 2024 (UTC) ::Mi ne certas ke "estas klare, ke '''necesas''' trovi vortludon en Esperanto kompareble amuzan kaj trafan". Mi mem, kaj certe pli-malpli ĉiuj aliaj esperanto-parolantoj, dekomence tute ne komprenis kiun sencon havus la vorto "bobel-premio", ankaŭ se oni bone konas ambaŭ bazajn vortojn. Estas aliel, se en ĉiuj esperantaj gazetoj kaj blogoj estas amase multaj Esperantaj artikoloj pri "bobel-premioj" sub tiu nomo, eblus citi almenaŭ 5 de tiaj eksteraj esperantlingvaj referencoj, kaj pli-malpli ĉiu ke kapablas legi la lingvon jam legis la vorton ekster vikipedio. Sed dum tio ne estas, laŭ mi la titolo "malnobela premio" aŭ prefere malnobla premio" estas pli akceptebla kaj klara - "malnobela premio" tute akcepteblas, se PIV jam oficialigis duan signifon de [https://vortaro.net/#Nobelo_kd "Nobelo"=Nobel], kvankam multaj homoj daŭre pli tradukis la adjektivon "nobela" al "grafa, princa", kaj ne kiel "iel rilata al s-ro Nobel". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 13:28, 25 okt. 2024 (UTC) :::Ankaŭ mi estas {{kontraŭ|kontraŭ}} ne tuj komprenebla [[Bobel-premio]] kaj {{kontraŭ|kontraŭ}} la origina titolo [[Ig-Nobel-premio]]="fara?? Nobel-premio" de antaŭ 20 jaroj fare de anonimulo. konsidereblus simple lasi la tuton en usona angla kaj prezenti ĝin en tri ne-ligitaj vorto kaj nepre klinitaj literoj {{lang-en|"Ig Nobel Prize"}} [{{IFA|ˈɪɡ nə͡ʊbˈɛl pɹˈa͡ɪz}}], tiel ke tute klaras ke temas pri fremdlingva koncepto kaj kampanjo. Sed mi tamen timas ke poste revenas iuj entuziasmaj esperantistoj kiuj tamen inventas iun ajn "esperantigon" por la premio. Krome la tradukoj de {{lang-en|Ig Nobel Prize}} al {{lang-fr|Prix Nobel Ig}} kaj es {{lang-es|Premio Ig Nobel}} aspektas al mi baze sensencaj en ĉiuj tri lingvoj kaj nek aspektas angla nek franca nek hispana vorto (pri aliaj lingvoj kompreneble estus same). Sume mi pensas ke la propono {{por|por}} [[mal-Nobela premio]] kun iom malbela sed necesa majusko meze de la adjektivo estas la malplej malbona solvo. Ja PIV 2020 konfirmas ke [https://vortaro.net/#Nobelo_kd Nobelo] majuskle havas duan signifon aludi al s-ro Nobel, do signifas ne nur "grafa, princa", sed ankaŭ "iel rilata al s-ro Nobel". Sed aparte al tiu diskuto pri la titolo mi eksplicite atentigas al la katastrofa ĝenerala stato de la artikolo, el lingva vidpunkto sed ankaŭ el ĝenerale teknika (Vladimir aludis tion per la frazo "Kvalito de la artikolo estas aparta temo"). Tio ne estas granda problemo kaj eblas ripari la mankojn, sed nepre necesas fari tion (tiom "aparta" de la titolo tiu kritiko ne estas: malmatura titolo de 2004 staras kun malmatura teksto)! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:58, 31 okt. 2024 (UTC) ::::'''Atentigo:''' Iel la temo ekde 2024 restis ne plene finita. Se mi bone komprenas en la propono "Bobel-premio" nun estas 3 voĉoj por kaj 2 klaraj voĉoj kontraŭ. En la propono "mal-Nobela premio" estis 4 voĉoj por kaj 1 klara voĉo kontraŭ. Kaj la origina formo "Ig-Nobel-premio" havis 1 voĉo por kaj 4 klarajn voĉojn kontraŭ. Klaras ke la voĉdono iĝis malfacile superrigardebla. Sed tamen necesas fini tiom malnovecan disputon, kaj poste movi ĝin al la arkivo, ĉar ĉi tie amasiĝas tiom da ne vere finitaj disputoj, ke la paĝo estas tro peza. Laŭ mia kompreno por la formo "mal-Nobela premio"/"malnobela premio" je rezulto 4:1 estas plej da konsento. Ĉu iu tute malkonsentus pri tiu kalkulo? Se ne mi post du pliaj tagoj, do je 18 feb. 2026, movus la paĝon al formo "mal-Nobela premio". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 03:04, 16 feb. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Italaj epokfilmoj]] => [[:Kategorio:Italaj epikfilmoj]] == La aliaj lingvoj listigas epikajn filmojn, kaj ne epokajn, eble kun la senco historiaj filmoj, sed jam ekzistas [[:Kategorio:Italaj historiaj filmoj]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:01, 11 okt. 2024 (UTC) :{{por}} la propono, kaj simile por ŝanĝi la nunajn [[:Kategorio:Epokfilmoj]], [[:Kategorio:Epokfilmoj laŭ landoj]], [[:Kategorio:Sovetiaj epokfilmoj]], [[:Kategorio:Usonaj epokfilmoj]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:11, 13 okt. 2024 (UTC) :{{komento}} Se mi ĝuste komprenas, temas pri du iom interrilataj, sed principe malsamaj nocioj: (1) '''historiaj filmoj'''; (2) '''kinoepopeoj'''. Kiam aperos klareco, pri kiu el la du nocioj temas, oni miaopinie apliku ĝuste tiajn terminojn. Bonvolu noti, ke la vorto "'''[[epopeo]]'''" estas oficiala (1a Oficiala Aldono), sed "epiko" ne estas oficiala kaj verŝajne neniam estos, ĉar ĝi (miakomprene) estas pli-malpli plena sinonimo de "epopeo", kaj la Akademio kutime evitas senbezone oficialigi sinonimojn de jam oficialaj vortoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:23, 13 okt. 2024 (UTC) ::Mi subtenus ankaŭ (eĉ prefere) [[:Kategorio:Epopeaj filmoj]] aŭ simile. ::La koncernaj kategorioj ŝajne estas ligitaj al alilingvaj kategorioj, kiuj temas pri epikaj/epopeaj filmoj. Kaj mi vidis almenaŭ unu filmon de ''Star Wars'', mi kredas, kiu apartenus nur al tre vasta difino de "epoka"! Tial mi subtenas la ŝanĝon. Tamen estus plej bone, se iu kontrolus ĉu estas iu filmo en la kategorioj, kiu efektive estas pli "epoka" ol "epika", kaj se jes, transmetus ĝin en kategorion pri historiaj filmoj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:00, 14 okt. 2024 (UTC) ::: "Kategorio:E...filmoj laŭ landoj" estas en kategorio "Kategorio:E...filmoj" kaj tiu estas en supera kategorio [[:Kategorio:Eposoj]]. Tial "Kategorio:Eposaj filmoj" kun variaĵoj laŭ landoj laŭ mi eĉ pli bonas ol "Kategorio:Epopeaj filmoj" kun variaĵoj laŭ landoj. Do {{por|por}} "Kategorio:'''Eposaj filmoj'''" kun variaĵoj laŭ landoj. Konsentite ke la vorto "epiko" ''"ne estas oficiala kaj verŝajne neniam estos"'', sed [https://vortaro.net/#eposo_kd eposo] ^{[[Zamenhof|Z]]} kaj [https://vortaro.net/#epopeo_kd epopeo] ambaŭ estas oficialaj vortoj, kun enhava nuanco, kaj mi ŝatas la vorton [[eposo]] ĉi tie '''pli''' ol la enhave '''malvastan''' nomon "epopeo" kiu nepre bezonas prikanti "heroojn, kiuj reprezentas tutan popolon aŭ tutan epokon el patruja, religia, mora vidpunkto".^{[https://vortaro.net/#epopeo_kd PIV]} Ĉu la usona komerca filmaro ''[[Star Wars]]'' ^© estis produktita el ''"patruja, religia, mora vidpunkto"'' ? ? Mi forte pridubas tion! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:12, 31 okt. 2024 (UTC) ::::Fakte, laŭ mia nebula memoro de ''Star Wars'', la heroo Luke Skywalker jes reprezentas patrujan, religian, moran vidpunkton. Eĉ se ne, la kerna malsamo inter "epopeo" kaj "eposo" estas, ke "epopeo" havas certan specon de enhavo ("rakontanta la aventurojn de herooj"), dum "eposo" estas nur forma kategorio ("La rakonta poezio, sen speciale heroa signifo"). Kaj la heroa enhavo estas la aludenda eco de la filmoj, pri kiuj temas. Certe ''Star Wars'' havas neniun apartan similecon kun neheroa rakonta poemo. Do laŭ mi "epos-" estas malpli taŭga radiko ol "epope-", kvankam pli taŭga ol "epok-". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:39, 1 nov. 2024 (UTC) :::::Mi el mia rigardado de la filma serio ankaŭ ne havas la impreson, ke "la usona komerca filmaro Star Wars © estis produktita el "patruja, religia, mora vidpunkto". Kaj ŝajnas al mi ke "epos-" simple estas pli vasta difino ol "epope-", despli ke la kategorio jam nun estas en kategorio "eposoj" (kvankam konsentite ke kategoriojn oni povas relative facile adapti). Do mia voĉodono estas por eposaj filmoj, kaj ĉiukaze kontraŭ epok/epikaj filmoj, sed pri tio, ŝajnas al mi, ĉiuj konsentas. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:12, 24 nov. 2024 (UTC) ::::::Pardonu, mi devis diri ke la difinoj de "epope-" kaj "epos-" en mia komento venis de PIV. Ĉu vi havas iajn pruvojn kontraŭ ili? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 05:20, 11 jan. 2025 (UTC) == [[Afrikanso]] -> [[Afrikansa lingvo]] 2024 10 20 == Oni ŝanĝis la titolon al "Afrikanso" antaŭ kelkaj jaroj pro [https://www.vortaro.net/#afrikanso_kd ĝia artikolo en PIV,] sed 1) la formo "la afrikansa" estas multe pli ofta nomo por la lingvo ol "afrikanso", ankaŭ inter la plej grandaj kaj respektataj revuoj de Esperanto; 2) la sekva versio de PIV tre verŝajne ŝanĝos ĝian rekomendon al "afrikansa" por la lingvo kaj "afrikanso" por homo de la rilata etna grupo. Vidu pli da detaloj ĉe [[Diskuto:Afrikanso#Titolo]]. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 21:33, 20 okt. 2024 (UTC) :Mi supozas ke ĉiuj aktivaj uzantoj bonvenigos la adapton de la ĝisnuna indiko de PIV 1970 ĝis 2020 de "afrikanso = lingvo de la nederlanddevenaj sudafrikanoj" al "la afrikansa", kiu respegulos la lingvouzon jam de jaroj. "La afrikansa" ŝajnas tiom normala etna lingvo kiel miloj da aliaj lingvoj, ke homoj simple ne venus al la ideo kompreni ke "Afrikanso"^{<small>©</small>} estus substantiva "markonomo" kiel Esperanto^{<small>©</small>}, Volapuko^{<small>©</small>}, Interlingvao^{<small>©</small>} aŭ Sanskrito^{<small>©</small>}. Kaj eĉ se, homoj scias ke kvankam la lingvo de Romio origine nomiĝas Latino^{<small>©</small>}, tamen eblas adjektivigi baze ĉiun substantivon, do se diri latina poezio, gramatiko, civilizacio, tiam ankaŭ eblas diri 'la latina lingvo', kaj en koncizigo forlasante la vorton lingvo oni alvenas al adjektiva formo "la latina", kiu estas la praktike uzata formo por la lingvo. Paralele, oni supozas ke tia adjektivigo eblas ankaŭ ĉe Sanskrita ("Kamasutro estas sanskrita libro"^{<small>PIV</small>}, do libro en la sanskrita), kaj same ankaŭ devus ebli aludi al "afrikansa poezio, gramatiko, literaturo" kaj analogie devus ebli ankaŭ paroli pri "la afrikansa lingvo", do koncize pri "la afrikansa". Lingvo devos esti sufiĉe ekzotika, ke oni sentos strangan senton diri, "mi flue parolas la [[volapuka]]n kaj la idan", sed pri pli modaj artefaritaj lingvoj eĉ tio eblas, "mi pli bone parolas la [[klingona]]n ol la [[navia]]n". Tial homoj simple ne atentos pri la ĝisnuna averto de PIV, ke formo afrikansa ne ekzistas, ĉar "Afrikanso" estas komerca persona nomo kaj la o estas ne disigebla parto de la nomo, kiel ekzemple en [[Macudo]] (japane 松戸市) la o estas japana kaj ne esperanta o - kie la "o" de "Afrikanso" tiam estas en la nacilingva formo ''Afrikaans''? Do ĉiu bonvenigo la novan permeson nomi la sudafrikan lingvon "la afrikansa" samkiel la antikvan romian lingvon "la latina". :'''Sed tamen''', por ŝanĝi iun vorton en vikipedia titolo, pri kiu miloj da esperanto-vortaroj avertas ke ĝi estas erara kaj ne eblas uzi ĝin, oni bezonas iun pri fortan pruvan eksteran referencon ol nur iun personan nomon en vikipedia diskutpaĝo "mi esperas ke en ĉiuj estontaj vortaroj estos tiu nova vorto", aŭ "mia amiko parolis kun la kara edzino de Bertilo, kaj ŝi diras ke li diras ke nepre en la nova PIV estos la formo 'la afrikansa'". Ni bezonos iun citeblan fonton, aŭ en retejo ekster Vikipedio, aŭ en presita bulteno, kun numeroj de la eldono kaj de la paĝo. Eĉ se oni eble produktas artikoleton aparte por esti citebla pruvo (ekzemple "La Ondo de Esperanto mallonge intervujis Sp. van der Meulen kaj M. Cramer pri la progresoj de la redaktoj por nova eldono de PIV kaj pri iuj ŝanĝoj, pri kiuj estas aparte unuanimaj proponoj en la teamo"), devos esti io kion oni devos povi citi en referenco. Ĉu iu havas krean ideon, kiel oni povos produkti tian citeblan referencon? Eĉ Wolfram Diestel en Reta Vortaro ne povas simple malfermi artikoleton "la afrikansa" kaj noti kiel referencon "tiun formom mia fratino opinias ekstreme mojosa". Se ne alporteblas iu ajn citebla referenco, tiam ni fakte devos atendi, ĝis la nova PIV estos aĉetebla, kaj ankaŭ estas rete daŭre konsultebla. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:03, 21 okt. 2024 (UTC) ::Ankaŭ mi bonvenigus ŝanĝon kun almenaŭ unu ekstera referenco. Mi ne havus altan postulon pri tia referenco, ankaŭ se Spencer skribas pli-malpli tion kion li skribis en la paĝa diskutpaĝo, sed vidigas tion en ekstera retejo, kaj tiun noton oni povas reference enplekti ĉi-tie, tio sufiĉus al mi. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 13:10, 25 okt. 2024 (UTC) :::Estas [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2l.html#afrika1.0o nova artikolo pri "afrikanso" kaj "afrikansa"] en Reta Vortaro. Tiu estus laŭ mi la plej uzinda ekstera referenco. Alia eblo estus citi la personan retejon de Bertilo Wennergren, en kiu li rekomendas "la afrikansa" por la lingvo kaj "afrikansoj" por la popolo en [https://bertilow.com/lanlin/notoj.html#lingvoj siaj notoj pri lingvonomoj] kaj en [https://bertilow.com/piv/index.html#lande siaj kritikaj notoj pri PIV 2002 kaj 2005.] [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 14:04, 28 okt. 2024 (UTC) :: {{por}} ''' Afrikansa lingvo''', same kiel "la sveda". Ĉi vi emas eklerni Svedon? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:41, 25 okt. 2024 (UTC) :::Tamen, Taylor, tiom simple ne estas. Tute eblas lerni Esperanton, Latinon, Volapukon, Sanskriton kaj laŭ la nuna stato de la vortaroj ankaŭ Afrikanson. Tio aparte eblas, ĉar svedo klare estas individua homo el certa kulturo, kaj ''"esperanto, latino, volapuko, sanskrito kaj afrikanso"'' laŭ la nuna stato de la vortaroj '''ne''' estas individua homo. Do ne temas nur pri tio, per levo de tri aŭ kvin manoj ĉi tie ŝanĝi la esperantajn vortarojn, sed temas pri tio efektive ŝanĝi la vortarojn kaj, se tio ankoraŭ daŭros, almenaŭ klare kaj konvinke dokumenti argumentojn kial la esperantlingva Vikipedio malatentas la esperantlingvajn vortarojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:29, 31 okt. 2024 (UTC) ::::{{re|ThomasPusch}} Mi tute konsentas kun vi, ke "ĝi estos tre verŝajne en la sekva PIV" estas aĉa argumento por titolŝanĝo. Mi menciis tion nur por kontraŭi la argumenton, ke "Afrikanso" estus pli uzinda nur pro tio, ke ĝi estas en PIV; kaj tio estis menciinda, ĉar tio estas la argumento iam uzita por ŝanĝi la artikoltitolon al "Afrikanso". Mia ĉefa kialo por rekomendi titolŝanĝon estas, ke "la afrikansa" estas klare multe pli uzata en fidindaj fontoj ol "afrikanso". Kiel mi diris ĉe [[Diskuto:Afrikanso#Titolo]], en Tekstaro facile troveblas multaj citindaj artikoloj de diversaj aŭtoroj, redaktoroj kaj revuoj, kiuj povas subteni rekomendon de "la afrikansa". Multaj citaĵoj de tiaj artikoloj aperas nun kiel fontoj en [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2l.html#afrika1.0o la nova sekcio pri "afrikansa" en Reta Vortaro,] kiu espereble estas kontentiga fonto por vi. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 13:55, 28 okt. 2024 (UTC) :::::Mi tute ne opinias, ke ''"ĝi estos tre verŝajne en la sekva PIV"'' estas '''aĉa''' argumento por titolŝanĝo: kun konvinka(j) referenco(j) estas '''bona''' argumento. Nur sen estas problemo. La noton en ReVo oni povas citi, bone, la du fontojn de Bertil ankaŭ kaj eblas amasigi konvenajn teksterojn el la Tekstaro, kvankam daŭre je la alia flanko pezas kvar eldonoj de PIV (1970, 2002, 2005 kaj 2020). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:23, 28 okt. 2024 (UTC) ::::::Kial la diskuto silentiĝis? Mi estus por alinomigo jam antaŭ publikigo de la eldono de "PIV post 2020", '''SE''' estas rete alirebla skriba aprobo de la PIV-redakcio aŭ de la retejo de AdE, aŭ almenaŭ alvoko de la ĉefkunveno de la landa asocio de UEA en Sudafriko pri propono de estonta nomigo "afrikansa lingvo", ne nur "Afrikanso" en la vortprovizo de Esperanto. Sed ĉar mi tian oficialan dokumenton ankoraŭ ne vidis, la nun plej lastmomenta referenco estas el PIV 2020, kaj ĉiuj scias kion tio signifas. Tial mi estas {{kontraŭ}} alinomigo, kaj alvokas atendi ĝis kiam estos konvinka referenco por alinomigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 15:57, 24 nov. 2024 (UTC) :{{Por}} "'''Afrikansa lingvo'''". {{Uzanto:Robin van der Vliet/Subskribo}} 22:32, 26 nov. 2024 (UTC) ::Bone, tiam alportu kaj metu en la paĝon konvinkajn, kontroleblajn esperantlingvajn eksterajn referencojn, kiuj defendas uzon de la adjektiva formo "afrikansa lingvo". Referenco kiu notas "Robin, Aidas, Spenĉjo, Taylor kaj Topu ŝatas la adjektivan formon "afrikansa lingvo", egale ke PIV de 1970 ĝis 2020 nomas la lingvon nur substantive Afrikanso." estas malserioza kaj ne konvinka ekstera referenco. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:20, 27 maj. 2025 (UTC) :::{{re|Aidas}} Mi supozas, ke povus sufiĉi [https://bertilow.com/piv/index.html ĉi tiu paĝo] en la retejo de Bertilo Wennergren, ĉu ne? Ĝi diras ke 'nomi ilian lingvon “la afrikansa (lingvo)” (...) ŝajnas preferinda, kaj pli kongruas kun la praktika uzado.' Aliokaze, facile eblas per Tekstaro serĉi diversajn referencojn de publikaĵoj, kiuj uzas "afrikansa" ĉi tiel. Tio pruvus minimume, ke tia uzado estas akceptebla al pluraj redaktoroj. Ekzemple [https://www.monato.be/2016/011620.php ĉi tiu artikolo] el Monato, [https://tekstaro.com/t?nomo=revuo-esperanto-2008-2012&uzistreketojn=0&tipo=&sekcio=revuo-esperanto-2008-10&antauasekcio=1&postasekcio=1&id=dl1799&ignorifremdajhojn=1&uskle=1&serchesprimo=afrikans#dl1799 ĉi tiu] el Revuo Esperanto, kaj [https://esperanto-ondo.ru/Ondo/99-lode.htm#99-26 ĉi tiu] el La Ondo de Esperanto. Sed eble tio estas tro kiel originala esploro? ([[VP:OR]]) Mi ne certas. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 13:46, 30 maj. 2025 (UTC) ::::Fakte estas ankaŭ la [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#afrika1.0a artikolo pri afrikanso] en Reta Vortaro, kiu ŝajnas tre uzinda. Mi forgesis pri ĝi. Kaj ke mi fakte jam ligis al ĝi antaŭe en ĉi tiu fadeno. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 14:01, 30 maj. 2025 (UTC) :::::{{re|Aidas}} Mi ĵus metis en la paĝon kontroleblajn esperantlingvajn eksterajn referencojn, kiuj estas espereble sufiĉe konvinkaj por vi. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 00:15, 31 maj. 2025 (UTC) ::::::Mi pardonpetas ke mi plurajn tagojn ne estis en vikipedio kaj nur nun vidas la noton de antaŭ 12 tagoj. Efektive estos bone noti ĉiun vortaran, literaturan kaj gazetaran referencon pri uzo de noveca, alternativa uzo de "afrikansa lingvo" en la tekston - ankaŭ bonvole viajn citaĵojn el ''Monato'' ktp. Ni ne forgesu, ke necesas superpezi 4 pezajn volumojn de PIV. La noto de Bertilo, ke "Multaj tamen preferas doni al “afrikans/o” la signifon de “ano de la nederlanddevena gento de Sud-Afriko”, kaj nomi ilian lingvon “la afrikansa”. Tio ŝajnas preferinda, kaj pli kongruas kun la praktika uzado" ankaŭ taŭgas kiel unu el pluraj referencoj, sed tio tamen estas tute subjektiva opinio de Bertilo el 2006. Bona argumento estus se li uzus sian influon en la PIV-teamo kaj laborus en la direkton oficialigi la opinion en PIV. 2006 estis longe antaŭ 2020. Do, nepre enigu la referencojn de Monato 2016, revuo Esperanto 2008 kaj La Ondo 2003 en la tekston: citi referencojn ne estas "tro da originala esploro", male. Mi tute bonvolas subteni iom avangardan aplikon de la lingvo, se kunskrapiĝis ĉiuj haveblaj referencoj, kaj se la teksto ne donas misan impreson ke jam temas pri oficiala ŝanĝo de la lingvo, sed nur ke temas pri tendenco en la gazetaro kaj neformala lingvouzo spiti la (ankoraŭ) oficialan lingvan difinon. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:33, 13 jun. 2025 (UTC) :{{re|ThomasPusch|Aidas}} Antaŭ kelkaj monatoj publikiĝis publika testa versio de la sekva eldono de PIV ĉe [https://testo.vortaro.net/ testo.vortaro.net]. Do nun iu ajn povas kontroli en la koncerna artikolo [https://testo.vortaro.net/#afrikanso_kd ĉi tie], ke "afrikanso" estas korektita al genta signifo, kaj la lingva signifo de tiu vorto ne plu estas agnoskata en la nuna malneto de PIV, sed movita al "afrikansa". La testa versio ankoraŭ ne estas oficialigita, sed laŭ mi tamen menciinda en ĉi tiu diskuto. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 19:34, 25 mar. 2026 (UTC) :::{{re|Spenĉjo}} Tre tre bone. Se Aidas skribis "ke necesas superpezi 4 pezajn volumojn de PIV", tiam la '''5-a''' volumo de PIV estas la plej bona argumento. KUN TIUJ plej plej novaj difinoj de la kapvortoj [https://testo.vortaro.net/#afrikanso_kd «afrikanso»] kaj [https://testo.vortaro.net/#afrikansa_kd «afrikansa»], mi facile estas {{Por|POR}} ŝanĝo al "'''afrikansa lingvo'''". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:58, 25 mar. 2026 (UTC) [[Afrikanso]] pli verŝajne estas lingvo ol homo, laŭ mi, sed la titolo de la artikolo prefere estu [[afrikansa lingvo]], ĉar tiel oni plej ofte nomas ĝin, kaj tiel certe estas ĝuste. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 08:26, 28 mar. 2026 (UTC) :Jes, sed ĉi tie ne temis pri verŝajneco aŭ kiel probable multaj homoj eble komprenos la sencon de vorto "afrikanso", sed temis pri neceso fundamentigi de iuj deziratan ŝanĝon de baza signifo de vorto en la Esperanto-vortaro kaj precipe en PIV per konvinka ekstervikipedia referenco. Tial la nova referenco estas konvinka paŝo en tiun direkton. Kun ĝi, ankaŭ mi estas {{por|por}} la alinomigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:55, 28 mar. 2026 (UTC) == Taroko (kartoj) -> Tarokoj 2025 01 13 == La artikolo, kiu antaŭe troviĝis ĉe [[Tarokoj]], nun troviĝas ĉe [[Tarokludoj]] (kio pli taŭgas por sia enhavo). Tial indas alinomi la artikolon [[Taroko (kartoj)]] por ke ĝi havu la plej ĝeneralan titolon. --[[Uzanto:Kwekubo|Kwekubo]] ([[Uzanto-Diskuto:Kwekubo|diskuto]]) 12:02, 13 jan. 2025 (UTC) :La propono aspektas saĝa: konkretigaj aldonaĵoj inter krampoj pravigeblas nur kiam ili urĝe necesas. Mi ne vidos obstaklon kontraŭ la simpligo, do {{por|por}}. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:19, 3 feb. 2025 (UTC) ::Kial ne, {{por}} [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:17, 3 feb. 2025 (UTC) ::{{por}} Kiel argumentite, interkrampa specifigo estas superflua. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:41, 16 feb. 2025 (UTC) {{farite}} per kvar poraj voĉoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:26, 28 feb. 2025 (UTC) :La propono eksplicite signifis ŝanĝon de Taroko (kartoj) en singulara formo al Tarokoj en plurala formo. Mi esperas ke ĉiuj atentis pri tio. Mi nun akcidente dum la alinomigo unue simple forstrekis la aldonon inter krampoj kaj poste aldonis la pluralon, do movis Taroko (kartoj) > Taroko > Tarokoj. Tio estas tute bona tiel, ĉar sencas ke '''ne''' Taroko estas ruĝa ligilo kaj Taroko'''j''' estas artikolo. Fino de movado. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:40, 28 feb. 2025 (UTC) == "Sulaveso" 2025 02 03 == Mi havas ankoraŭ alian temon, kiu estas pli sciigo ol invito al diskuto pri erara formo "[[Sulaveso]]", sed tamen eblas decidi kiun formon uzi anstataŭe: En la esperanta vikipedio en paĝaj titoloj, tekstoj, kategorioj kaj en vikidatumoj ekde 2010 la unuavice tute esperanto-aspekta insula pseŭdonomo "Sulaveso" estas en grandaj kvantoj uzita. Tamen, en eksteraj fontoj dokumentiĝas nur la nomoj * ''Celebeso'' - [http://vortaro.net/#Celebeso ''Celebeso'' en PIV 2020 ĉe vortaro.net], ankaŭ jam en PIV 1970, p. 137 - en la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]], Pago 1971, mapo 40, dokumentiĝas eĉ la variaĵo'' Celebo'', sed tiu formo post 1971 ne estis uzata kaj * alternative dua esperantlingva nomo '''Sulaŭesio''' - [http://vortaro.net/#Sulaŭesio ''Sulaŭesio'' en PIV 2020 ĉe vortaro.net], en PIV 1970 ankoraŭ ne, sed jam en PIV 2002, p. 1097, kaj en PIV 2005 same. Do temas pri la pli nova vorto. En tiu vortpropono la litero "aŭ" estas en ordo, ĉar ne temas pri izolita "ŭ". Mi en Esperanto trovis neniun referencon, ke eĉ plia nova nomo, "Sulaveso", estus pravigebla, tia formo do estas '''eraro'''. Ni bedaŭrinde en 15 jaroj ne rimarkis nian eraron, sed eraro kiun oni 15 jarojn faras, per tio ne fariĝas ĝusta. Do necesas senspure forigi la malĝustan tajperaron "Sulaveso" - ĉar la tasko de vikipediaj fuŝoj ne estas "ĝustigi la vortarojn". Mi principe reflekse revenus al la unua esperanta vorto. Sed internacie estas klare, ke ĝuste en la 1970-aj jaroj la antaŭa kolonia vorto "Celebes" (portugala, poste nederlanda) anstataŭiĝis per la loka vorto "Sulawesi" (kiu ankaŭ antaŭe ĉiam estis, sed ne estis oficiala). Tion tre bone montras [https://books.google.com/ngrams/graph?content=Sulawesi%2CCelebes&year_start=1800&year_end=2020&corpus=15&smoothing=3&share=&direct_url=t1%3B%2CSulawesi%3B%2Cc0%3B.t1%3B%2CCelebes%3B%2Cc0 grafikigo pri la angla lingvouzo de ambaŭ vortoj, kiu ĝuste ŝanĝiĝis inter 1972 kaj 1976. Ĉar ni havas du formojn je elekto en PIV, ni povas decidi pri "Celebeso" aŭ pli moderna "Sulaŭesio": sed la eraro "Sulaveso" ne estas elekto! Mi tendencus ne konservative voli subteni la kolonian vorton "Celebeso", kaj tio signifas ke nur restas la alternativo ''Sulaŭesio''. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:00, 3 feb. 2025 (UTC) : Ne temas pri eraro aux "Vikipedia vortokreaĵo", sed pri esperantigo. En la tekstaro estas tri trafoj por "[[Sulaveso]]" sed NUL por "Celebeso". {{kontraŭ}} koloniisma "Celebeso", {{por}} "[[Sulaveso]]" aux "[[Sulawesi]]". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:52, 3 feb. 2025 (UTC) :: La tekstaro ne estas vortaro, nur reflektas la efektivan lingvouzon, inkluzive de eblaj inventaĵoj. Ke en la tekstaro estas nul trafoj por Celebeso, jam signifas ke ni bone ŝanĝis nian liongvouzon konforme al la indonezia kaj sekve ankaŭ angla vortuzo. Sed se la esperanta vikipedio dum 15 jaroj reklamis tute senreferencan, libere vikipedie inventitan vorton, tiam tute ne mirigas ke iuj esperantistoj influiĝas de tio kaj erare kredas ke ĉio kio estas en la esperanta vikipedio estas ĝusta (ankaŭ mi alkutimiĝis al la pseŭdovorto "Sulaveso" kaj neniam pensis pri tio serĉi fonton). Laŭ la nuna stato, ŝajnas ke ambaŭ viaj favorataj formoj, "[[Sulaveso]]" kaj "[[Sulawesi]]", ne estas esperantlingvaj. Sulawesi estas klare ''bahasa indonesia'', kaj "Sulaveso" estas eble Ido aŭ Occidental, sed ne estas eĉ unusola fidinda referenco ke ĝi estus pli ĝusta formo ol la esperanta formo "Sulaŭesio" de PIV 2002/2005/2020 ... rete ĝis 2025, kaj ke ĝi oficiale anstataŭigus la formon "Sulaŭesio" en Esperanto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:05, 3 feb. 2025 (UTC) :::Mi rigardis en la tekstaro: ĉiuj 3 trafoj estas el "Le Monde diplomatique en Esperanto 2008-2010", kaj ĉi tie jam ekde marto 2007 estas la vikipedia teksto "Sulaveso" en kiu Verdulo enkondukis la novan nomon. Kiu en 2007 ankoraŭ havis nul trafojn en la tekstaro. Kiel nederlandano li sendube tre sekvis la evoluon post la nederlanda kolonia epoko de Indonezio, kaj certe tre atentis pri la politike ĝusta adapto de la antaŭa vorto Celebes al nova vorto Sulawesi en la nederlanda. Ke li ne kontrolis la vorton en vortaro estas domaĝe - sed mi eĉ ne scias ĉu li povus rigardi en kompetenta vortaro en 2007 - se mi estintus en lia loko, mi havintus mian malnovan PIV de 1970, havintus mian vortaron NL-EO-NL de Middelkoop kiu entute ne mencias iun insulon "Celebes" - kaj vortaro.com tiam ankortaŭ ne estis "en la reto"... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:20, 3 feb. 2025 (UTC) :::: Eble estas problemo por mondolingvo kiam duono de oficialaj vortaristoj estas germanuloj kaj la alia duono estas rusuloj. "[[Sulaveso]]" certe ne estas Ido, sed la plej natura esperantigo de "Sulawesi". Cetere, kelkaj forte trouzas aliajn planligvojn (kiel Ido, Novial, kaj malofte eĉ Occidental) por atentigi ion kion ili ne ŝatas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:21, 3 feb. 2025 (UTC) ::::: Ne estu paranoja. La ĉefaj oficialaj vortaristoj de PIV 1970 estis [[Kunlaborintoj de PIV#Tabelo pri la lingvo-distribuo|denaskaj parolintoj de la franca (16) kaj angla (10)]], kaj en la teamo de 2021 estas [https://vortaro.net/blogo/?p=454 bunta miksaĵo ĉirkaŭ Bertil Wennergren], sed se estas iu grupo da nacilingvanoj kies teamanoj havas pli grandan procentaĵon ol en la monda loĝantaro, tiam estas la svedoj kaj nederlandanoj-flandroj. Nenio pri "duono germanuloj duono rusuloj"... Sed ĉiukaze ili juĝas aŭ provas juĝi laŭ esperantaj kriterioj, ne defendas interesojn de siaj naciaj gepatraj lingvoj, kaj ankaŭ ne ŝanĝadas la leksikon de Esperanto de jaro al jaro laŭ propra gusto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:39, 3 feb. 2025 (UTC) :::::: LMS Bertilo jam vivis en Germanlando dum jardekoj, do probable alkutimiĝis al la sistemo kaj ĉesis esti svedo. Sed alinomu al "Sulaŭesio" pro neraciaj argumentoj, eble poste iu alvenos kaj postulos ke la sola ĝusta formo estu " '''Sulaŭesujo''' " pro same neraciaj kaj kontraŭ-idaj argumentoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:53, 3 feb. 2025 (UTC) :::::: Cetere, se vi ekhavas la impreson ke mi "simple ne malŝatas la plej naturan esperantigon Sulaveso", tiam vi malpravas. Mi kutimiĝis al la vikipedia vorto "Sulaveso", kaj neniam pridemandis ĝin, ĝis hodiaŭ mi unuafoje legis la tekston kaj vidis ke tie estis unua vorto Sulaveso sen referenco, tiam dua vorto Celebeso kun referenco PIV kaj tria vorto Sulaŭesio kun referenco PIV. Mi miris ĉar tri vortoj por indonezia insulo pri kies E-movadon mi ankoraŭ nenion aŭdis estas iom multe, kaj pensis ke mi plej ofte aŭdis kaj legis la unuan formon, kaj simple iu por la "plej natura esperantigo" forgesis meti la vortaran referencon. Tiam mi serĉis kaj ne trovis iun ajn vortaran referencon. En tiu situacio nur restis al mi konstati, ke ŝajne mi kaj ni ĉiuj alkutimiĝis al libera inventaĵo. Mi ne volas kondamni min ke mi ne kontrolis en la "beta-versio de reta PIV" kiu jam estis enrete ekde aprilo 2012, kaj ne volas kondamni iun alian, sed mi vere ne trovas konvinkajn eksterajn argumentojn por la vorto "Sulaveso", krom la tute nefakan argumenton ke ni ĉiuj jam alkutimiĝis al la nova vorto kaj ĝi aspektas kvazaŭ ĝi povus esti Esperanto-vorto (tial mi uzis komparon kun Ido, ne kun Volapuko aŭ la finna aŭ litova, ĉar la vortoj de tiuj lingvoj ne frape similas al Esperanto-vortoj, tiuj de Ido jes). Sed malŝpari tiom da vortoj tute ne utilas: Iu konvinku nin ĉiujn kun konvinkaj referencoj, ke Sulaveso estas la nova oficiala Esperanto-vorto por la insulo, kiu anstaŭas la malnovan-novan vorton "Sulaŭesio" oficiala ekde 2002/2005, kaj tiam tute ne necesas ŝanĝi unu vikipedian kategorion. Mi ne trovas argumenton, nur tiun ke mi kaj Taylor ŝatas la vorton "Sulaveso", kaj ke por mi tiu persona ŝato ne estas argumento. 23:01, 3 feb. 2025 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) Mi alkutimiĝis al la (ŝajne misa) formo "Sulaveso", ankoraŭ neniam vidis en Vikipedio la PIV-an formon "Sulaŭesio", kio sekve ŝajnas al mi stranga, kiel ĉio kion mi ne konas. Sed mi rigardis, nun (!), en vortaro.net, kaj Thomas pravas. Ke oni alkutimiĝis al origine fantazia inventaĵo, ne igas ĝin ĝusta. Do kontraŭ Sulaveso pro manka referenco, kaj kontraŭ Celebeso pro la kolonia konotacio en 2025. Restas nur la nekutima PIV-a vorto kun la "aŭ" en la mezo ... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:12, 3 feb. 2025 (UTC) {{komento}} "'''[[Sulaveso]]'''" estas natura maniero esperantigi fremdan vorton "Sulawesi" [sulaŭési]. Komparu tion kun, ekzemple, la nekontestata esperantigo "Okinavo" (ankaŭ [https://vortaro.net/py/serchi.py?simpla=1&apa=1&s=Okinavo&kap=1&der=1 laŭ PIV]) de la fremda propra nomo "Okinawa" [okináŭa]. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:48, 4 feb. 2025 (UTC) :Tial {{por}} '''[[Sulaveso]]'''. -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:48, 4 feb. 2025 (UTC) :: Kiel mi diris, al mi tute simpatias la vorto "Sulaveso", nur mi dubas ĉu estas esperanta vorto - estas multaj vortoj en multaj lingvoj kaj ankaŭ tute belaj inventitaj vortoj, kiuj havas o-finaĵon, malhavas fremdajn literojn (wqxyöḁ), kaj tamen ne dokumentiĝis esperantaj vortoj. Kaj laŭ la "[[15-a regulo]]" de LLZ ni rajtas alinventi vortojn se ekestas koncepto pri kiu bezonatas sed ''mankas'' esperanta vorto, nur tiam. Pri la insulo jam estas malnova, koloniisma esperanta vorto "Celebeso", kaj ankaŭ nova, neimperiisma vorto, "Sulaŭesio", elektita probable en la 1970-aj jaroj, ĉiukaze inter 1970 kaj 2002, al kiu probable neniu vere alkutimiĝis, ankaŭ mi ne, sed kiu nun estas la dokumentita nova vorto por la insulo. Do ne ''mankas'' esperanta vorto, eĉ estas du je dispono. Per kiu rajto ni, manpleno da redaktantoj de komuna retejo, havas la licencon simple korekti la lingvouzon de PIV kaj ŝanĝi vorton en ĝi? Kaj se ni rajtas, ĉu iu granda ''Facebook''-grupo pri Esperanto ankaŭ havas tiun rajton? Aŭ ĉu ni rajtas per simpla guglo-serĉo decidi pri ŝanĝo de nia vortaro, aŭ per serĉo en la retejo ''tekstaro.com'' aŭ en ''google-books''? Mi ne kritikas uzon de tiuj enketiloj, kiujn ankaŭ mi uzas, sed ĉi tie temas pri la rajto simple de eta grupo da certe bonintencaj kaj diligentaj movadanoj superi la norman vortaron de Esperanto. Estus multe pli simple se estus neŭtralaj eksteraj referencoj pri propono de nova "plej natura esperantigo" aldone al la tradicia vorto kaj de nova, nekolonia vorto, ambaŭ dokumentitaj en la 20-a jarcento, la nova formo plej laste en 2002. Mi dubas ĉu '''mi''' havas la rajton en tiu situacio inventi kaj oficialigi "vorton pli belan ol tiu kiu estas skribita en PIV", kaj mi dubas ankaŭ ĉu ni ĉiuj havas la legitimon. Sed ŝajnas ke neŭtralajn eksterajn referencojn pri defendo de la bela nova vorto "Sulaveso", kiu laŭ mia nuna kompreno arbitre inventiĝis en marto 2007 kiam ni komencis vikipedian teksteton pri la insulo, ankoraŭ neniu trovis. Nur la 3 uzoj en "Le monde diplo..." el 2008-2010, post kiam nia teksteto kun la nova nomo jam estis. Aŭ ĉu iu havas legitimigan fonton? Fonton, kiu almenaŭ asertas ke estas oficiala vorto de la fina 20-a jarcento "kiu hazarde kaptiĝis en PIV 2002" kaj estas plia oficiala vorto "Sulaveso" kiu konkurencas kun la PIV-a vorto? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:32, 4 feb. 2025 (UTC) {{komento}} Laŭ [[:en:Sulawesi]], :: The name ''Sulawesi'' possibly comes from the words ''sula'' ("island") and ''besi'' ("iron")… — do, la probabla prononco estas /su.la.we.si/, ne /sul.aŭ.e.si/ (kion sugestus la misesperantigo «Sula ͡uesi»); en la vorto estas la konsonanto /w/, ne diftongo /aŭ/, kaj la silaba limo supozeble estas /la.we/. Kaj la normala esperantigo de la '''konsonanto''' /w/ estas per ''v'' (kiel en ''O.ki.na.vo, Taj.va.no'' ktp). Ankaŭ la hezito inter ''b'' kaj ''w'' (besi/wesi) apogas la konsonantan version. Cetere, guglante pri «"Sulaveson" OR "Sulaveso" kiu kaj» mi trovas ege pli multe da trafoj (ne nur Vikipediaj), ol por «"Sulaŭesion" OR "Sulaŭesio" kiu kaj». Tial {{por}} '''[[Sulaveso]]''', {{kontraŭ}} Sulaŭesio.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 15:00, 5 feb. 2025 (UTC) : Okazis [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=9014570&oldid=8939651 sendiskuta alinomigo] kiu eble rilatas al problemo de esperantigo de [[Sulawesi]]. {{kontraŭ}} la ĵusa alinomigo de [[Tokorozava]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:07, 6 feb. 2025 (UTC) :La plej bona moderna fonto kiun mi trovas interrete estas [https://novajhoj.weebly.com/uploads/8/2/9/5/8295099/esperanto-movado_en_indonezio_cu_io_last.pdf artikolo] de [[Heidi Goes]], kiu uzas "Celebeso". Tial mi voĉdonas {{por}} [[Celebeso]]. Se poste montriĝos ke "celebesaj" aŭ aliaj indoneziaj esperantistoj uzas alian nomon, kompreneble tiam ŝanĝo estos prava. :Mi pensas ke la afero pri "Tokorozava" ne rilatas al ĉi tiu diskuto, sed dankon al Taylor 49 pro la atentigo al la sendiskuta alinomado. Ĉu ni prefere ne sekvu niajn deklaritajn politikojn? Ĉi-kaze nek la antaŭa nek la ŝanĝita formo faras tion. Kaj se iu volas ŝanĝi la politikojn, ĉu ni ne prefere aperte diskutu? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:29, 16 feb. 2025 (UTC) ::Kompreneble la temo pri [[Tokorozava]] estas komplete alia temo: tie temas pri [[Transskribo de la japana lingvo en Esperanton]] (kaj ŝajne la protesto de Taylor nun kaŭzis ke la teksto pri la japana urbo nun fuŝe ne estas vikidatume ligita, sed jes, komplete alia temo), ĉi tie pri esperantlingva nomo de insulo. La malnova kolonia nomo [https://vortaro.net/#Celebeso_kd Celebeso] ĉiukaze estas dokumentita en PIV, same kiel la nova, postkolonia formo "Sulaŭesio" de PIV, kiu estas ankoraŭ nekutima, kaj kion ŝajne ĉi tie ĉiu bojkotas (kvankam mi demandas al mi kiom arogantaj ni estas se ni simple bojkotas vorton el la norma plej referenca vortaro). Do se ni decidas fajfi pri postkolonia ĝusteco, tiam Celebeso estas bona alternativo. Ĉiukaze mi estas kontraŭ la simpla inventado de nova nomo "Sulaveso", kiom ajn bela la literaro sonas kaj kiom la trovoj en guglo-paĝoj diras - sed ni ĉiuj scias ke la trovoj en guglo-serĉoj fluas, kaj tia momenta kalkuleto ne estas vera aŭtoritata referenco. Ĉi tie, ŝajnas, estas alternativoj malnova [https://vortaro.net/#Celebeso_kd Celebeso] kaj nova [https://vortaro.net/#Sulaŭesio_kd Sulaŭesio], kaj se ni volas bojkoti la novan vorton "Sulaŭesio" de PIV 2002/2005/2020 ... rete ĝis 2025, tiam nur restas la malnova, kolonia formo Celebeso, kun referenco de 4 PIV-oj kaj de Heidi Goes kaj sendube ankoraŭ en aliaj pli malnovaj fontoj. Ĉiukaze {{kontraŭ|kontraŭ}} meminventita vorto "Sulaveso", ĉar la opinio ke tiu meminventita vorto estas "natura maniero esperantigi fremdan vorton" (mi tute dividas tiun privatan opinion) ne estas aŭtoritata skriba referenco. Ni memoru ke ni ne estas la Akademio de Esperanto ĉi tie kaj ni ne estas la redakta teamo de estonta "PIV 2030"! Tiuj grupoj povas verki referencojn, ni kiel enciklopedianoj nur povas kolekti kaj citi referencojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:22, 27 feb. 2025 (UTC) :::Mi fakte indigniĝas, ke ni per 4-5 voĉoj de simplaj redaktantoj arogas al ni ĝustigi la norman vortaron PIV, kiu, eĉ se iuj ne ŝatas iun aserton en ĝi, estas la norma vortaro en Eo. Tial mi daŭre estus {{por|por}} la PIV-a postkolonia formo "Sulaŭesio", sendepende ke ekzistas alia, alilanda insulo [[Okinavo]] kiu estas sendiskuta vorto en Japanio, kun almenaŭ 3 aŭtoritataj referencoj. Sed se vi sincere decidas bojkoti la nomon "Sulaŭesio" de PIV, nomante ĝin nur "persona propono" de kelkdekpersona PIV-komitato, kun argumento ke Taylor malrespekte opinias pri kolego Wennergren kaj juĝas lin "malbonigita pro tro da jaroj ekster Svedio", kio laŭ mi estas konsternige malserioza argumentado, tiam efektive la sola alternativo estas la malnova e-lingva nomo "Celebeso". Do mi voĉdonas prefere por la postkolonia nomo "Sulaŭesio", duarange por la malnova formo "Celebeso", kaj klare protestas kontraŭ meminvento de (bela) formo "Sulaveso", pri kiu Thomas alvokis alporti aŭtoritatajn referencojn, sed evidente neniu havas ilin. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:49, 27 feb. 2025 (UTC) :{{komento}} Karaj - la formon kun silabo ''-ŭe-'' klare malebligas jena dokumento de [[Akademio de Esperanto]]: [https://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/index.html "Deklaro pri la Esperanta litero ŭ"]; ĝi detale klarigas la kialon kaj (implicite) aludas simplan solvon: "'''[[Sulaveso]]'''". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:40, 27 feb. 2025 (UTC) ::Nu, bedaŭrinde tio estas ruza advokata argumentado: la PIV-an formon "Sulaŭesio" kun silabo -aŭ- klare '''ebligas''' la "Deklaro pri la Esperanta litero ŭ" (de 2023): la ''«litero ŭ plej ofte aperas (A1) - kaj klare permeseblas (A2) - en la sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ"»''. La deklaro tute ne esprimas ion pri litero '''post''' la sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ", tie povas esti vokalo aŭ konsonanto aŭ nenio (aŭ, ankaŭ, ankoraŭ). Tial ankaŭ la argumento ke en la deklaro «implicite» jam estas la vorto «Sulaveso» tiel ne ĝustas. PIV 2002/2005/2020 do ne draste fuŝis. Necesas iu vera, ne dubinda «implicita» interpretita referenco, ĉar nia referenco ĝis nun estas "Vikipedio:Alinomendaj artikoloj", niaj propraj personaj opinioj ĉi tie, kaj socia diskutejo en vikipedio ne kalkuleblas kiel ekstervikipedia referenco. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:51, 28 feb. 2025 (UTC) :::Kara kolego [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] - Mi havas la impreson, ke via repliko estas pli advokatece ruza, ol mia komento, al kiu vi respondis ;) :::Unue, la esprimo ''sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ"'' estas simple komunlingva maniero diri ''diftongoj "aŭ" kaj "eŭ"'', evitante fakan terminon. Estas klare, ke la literkombino "aŭe" en "Sulaŭesi" enhavas sonkombinon [wa] (Su-la-ŭe-si laŭ silabodivido sed ne Su-laŭ-e-si kun diftongo "aŭ"!), kion la akademia decido rekte malrekomendas kaj detale klarigas tian decidon. Bonvolu noti, ke tiu decido ne povis diri pli rezolute, ke la _literkombinoj_ "ŭa" kaj "ŭe" estas evitendaj, ĉar, la vortoj de la tipo "baldaŭa" (bal-daŭ-a laŭ silabado) kaj "antaŭe" estas, memkompreneble, tute akcepteblaj. Via "refuto", do, estas tre lerta, sed nevalida ;) :::Due, ja estus bone havi precedencan uzon en lingve modela fonto, sed tio ne ĉiam eblas. Tamen, ekzemple, la fonologie tre simila "Okinavo" (ne "Okinaŭo"!) tute klare montras la ĝustan vojon. :::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:10, 28 feb. 2025 (UTC) ::::Jes, la fonologie tre simila, kvankam alilingva "Okinavo" estas sendiskuta: sed tie estas pluraj fidindaj fontoj, nelaste en PIV, kaj neniu havas ion kontraŭ tiu nomo. Sed ĉi tie, damne, estas fidinda fonto, kiu postulus alian formon, kiu ĉi tie al neniu vere ŝajnas hejmeca (eĉ al Aidas ne, kvankam li daŭre pledas simple sekvi la fonton de PIV, negrave ke la vorto subjektive ŝajnas ekzotika) ... kaj estas neniu ajn vera fonto kontraŭpezanta la voĉojn de 3 PIV-oj, nur la arbitra novbapto de Verdulo en 2007 kaj argumentadoj en tiu ĉi diskuto... kaj, en vasta senco, eblus ankoraŭ konstati ke la [https://translate.google.com/?sl=fr&tl=eo&text=Sulawesi&op=translate guglo-tradukilo ŝtelis la vorton Sulaveso] el la "fidinda fonto" Vikipedio en Esperanto al sia traduka vortaro, kaj tiel suzpozeble faris ankaŭ aliaj robotaj tradukaj algoritmoj ([https://kratomdudes.com/eo/kratombutiko/verda-vejno-kratom/Verda-Sulaveso/ ekz. la jena lingva kirlaĵo]). Sed se tiel argumenti, ni denove estas ĉe la novbapto de Verdulo en 2007. Mi supozas ke se ni volas "bojkoti la voĉon de PIV" ĉi-tie, restas nur la salomona propono de Arbarulo: la pura solvo konservative ŝajnigi ke ni estas en 1975 kaj tiam la solaj alternativoj estis "Celebeso" (PIV, Parizo 1970, p. 137) kaj la unufoje uzita "Celebo" ("Poŝatlaso de la mondo", Prago 1971, mapo 40). Mi ne bone scias kion refuti, se iu junulo protestas "ke ni per 4-5 voĉoj de simplaj redaktantoj arogas al ni ĝustigi la norman vortaron PIV", ĉar la kritiko estas sekvebla. Dubindas ĉu eĉ estus konvinka iniciato verki grandan artikolon pri la "insulo Sulaveso" en la revuo ''Monato'' kun mencio ke en la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj provizore instaliĝis alternativa vortumo sed intertempe la vorto Sulaveso estas firme konstanta kaj estos la vorto en "PIV 2030". Do plej saĝos simple lasi la formon "Celebeso" el 1970 kiel titolo, kaj pri la intertempa populariĝo de la indonezia vorto ''Sulawesi'', esperante tradukebla al "Sulaŭesio" en 3 PIV-oj kaj al "Sulaveso" 3x en ''La Monde diplomatique'' ekde 2008, oni povas skribi en la teksto (simple ne atentante ke mi ne bone scias kion refuti se iu junulo protestas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:17, 28 feb. 2025 (UTC) :::::Mi ne akceptas karakterizon de PIV kiel "norma vortaro". Iuj formoj kaj multaj difinoj en ĝi ankoraŭ restas harstarige fuŝaj, sed espereble sekva eldono korektos multajn el tiuj misaĵoj. :::::Cetere, nun okazas ambicia projekto pri plivastigo kaj plibonigo de la (efektive norma, sed ne plena) Akademia Vortaro, sed la Akademio apenaŭ oficiale traktos la nomon por Sulaveso. :::::Mi konsultos kelkajn aliajn akademianojn pri la nun diskutata geografiaĵo. :::::Tio postulos iom da tempo, ĉar ĵus finiĝis elektoj de novaj membroj, kaj nun oni okupiĝas pri preparado por elektoj de la nova Estraro kaj direktoroj de sekcioj kaj komisionoj. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:05, 28 feb. 2025 (UTC) :Kiel promesite: ::Kelkaj (entute naŭ) akademianoj (eksterofice) interŝanĝis opiniojn pri la propono ŝanĝi la nomon de vikipedia artikolo "[[Sulaveso]]" al "Sulaŭesio": ::1. El tiuj, sep ([[Marc Bavant]], [[Cyril Brosch]], [[Edmund Grimley Evans]], [[Valentin Melnikov]], [[Carlo Minnaja]], [[Paŭlo Moĵajev]] kaj [[Alexander Shlafer]]) opinias, ke la formo kun "v" (sed ne "ŭ") estas preferinda esperantigo de la nomo de tiu indonezia insulo ("Sulawesi" [sulawési] en la indonezia kaj simile en multaj aliaj lingvoj, kiuj havas fonemon /w/). ::La decid(ig)a argumento kontraŭ la formoj "Sulaŭeso" aŭ "Sulaŭesio'' estas, ke la tradicia kaj kutima esperantigo de la fremda fonemo /w/ estas esperanta fonemo /v/ (litero "v" prononcata kiel [v]). ::2. Iom alia sepopo (Marc Bavant, Edmund Grimley Evans, [[Markos Kramer]], Valentin Melnikov, Carlo Minaja, Paŭlo Moĵajev kaj Alexander Shlafer) krome opinias, ke la tradicio de esperantigoj '''ne''' sugestas enmeton de "i" (Sulaves'''i'''o) - komparu, ekzemple: la kartvela ĉefurbo [tbilís'''i'''] iĝas en Esperanto "Tbilis'''o'''" [tiel, ekzemple, en PIV, ReVo kaj Vikipedio]; krome, tia sufikseca -i- povas krei misgvidan kaj facile eviteblan impreson, ke temas pri landonomo sed ne pri nomo de insulo. ::Tial ni forte preferas la formon "'''[[Sulaveso]]'''". ::P.S. Bonvolu noti, ke tio ĉi estas '''privata (eksterofica) opiniesprimo''' de grupo da akademianoj kiel kompetentaj lingvanoj, sed '''ne oficiala decido''' de la Akademio. :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:12, 5 mar. 2025 (UTC) ::Plie mi sciigas ke en la lasta numero de ''Esperanto'', Amri Wandel raportas pri vizito skribante trifoje "Sulavesi" kaj dufoje "Sulavesio". Tamen, se indonezia fonto ne haveblas, mi ankoraŭ opinias ke ni devas sekvi Heidi Goes, la eksterulon kiu plej multe kunlaboris kun la indonezia Esperanto-movado. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:59, 3 apr. 2025 (UTC) :::{{re|Arbarulo}} Kolektante ĉiaspecajn fontojn pri la diversaj formoj: kiu estis la monatonomo/numero de tiu "lasta numero de ''Esperanto''", kaj en kiu paĝo aperis la raporto de A. Wandel? Kaj la rekomendo aparte konsideri la lingvouzon de Heidi Goes ankaŭ aspektas senca: ĉu krom la [https://novajhoj.weebly.com/uploads/8/2/9/5/8295099/esperanto-movado_en_indonezio_cu_io_last.pdf citita artikolo] estas ankoraŭ ie alia loko rn kiu [[Heidi Goes]] skribas pri la insulo? Rememoru: ni ĉi tie ne voĉdonas pri personaj preferoj aŭ pri privataj rezonadoj en vikipedia(j) diskutpaĝo(j), kial aparte la vorto Sulaveso preferindas al aliaj variaĵoj. Sed temas pri trovoj de fidindaj, ekstervikipediaj referencoj, kiuj kontraŭpezus la fidindajn, ekstervikipediajn referencojn de PIV 2002, 2005 kaj 2020. Mi volonte ankaŭ konsiderus la privatan opiniosondon de ''Filozofo'' kun ses kunakademianoj, se mi havus fidindan, ekstervikipedian referencon pri ĝi. Sed referenco "vidu la diskuton en 'Vikipedio:Alinomendaj artikoloj'" laŭ mia kompreno ne nomeblas "ekstervikipedia"... Tial la diskuto tiom stagnas. Ni laŭ la vikipedia logiko ne simple povas referenci al niaj propraj privataj preferoj. Se '''estus tiel''', mi gaje kunvoĉdonus pri nova vikipedia vorto "Sulaveso" nun kaj pri samtempa malvalidigo de "PIV 2002, 2005, 2020" kaj de ĉiuj aliaj referencoj, kiuj statas iun alian. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:50, 15 apr. 2025 (UTC) ::::PS: Ĉar la artikolo de H. Goes komenciĝas sur "paĝo 23", klaras ke estas 22 paĝoj antaŭ tio, do ne estas iu PDF-dosiero komputile farita kaj komputile alŝutíta en la reton, sed io kio jam iam estis presita. En kiu kadro ĝi publikiĝis? Kiel nomiĝis la presaĵo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:21, 15 apr. 2025 (UTC) ::::Kara [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], ::::Jen kelkaj tiaj referencoj (eksteraj ligoj): :::: ::::*[https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#sulaves.0ohttps://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#sulaves.0o Artikolo "'''Sulaveso'''" en Reta Vortaro (ReVo)], kie troviĝas ekzemploj kaj pluaj referencoj; ::::*[https://eo.delachieve.com/kio-estas-insularo-malaja-arkta-kanadaj-alexander-japana-chagos-solovetsky-insularo/ Kio estas insularo?]; ::::*[https://eo.sacredsites.com/azio/indonesia/besoa_valley_sulawesi.html Megalitoj de Bada, Besoa kaj Napu-valoj, Sulavesa InsuloValo Besoa, '''Sulaveso''']; ::::*[https://eo.sacredsites.com/azio/indonesia/megalitoj_de_bada_besoa_kaj_napu_valleys_sulawesi_insulo.html Megalitoj de Bada, Besoa kaj Napu-valoj, '''Sulavesa''' Insulo]; ::::*[https://nusantarafund.org/eo/publikasi/cerita/memetakan-wilayah-adat-melindungi-ruang-hidup-masyarakat-adat-lambe-allu/ Mapado de Tradicia Teritorio]; ::::*[https://glosbe.com/en/eo/Sulawesi English-Esperanto Dictionary], kun registritaj frazo-specimenoj kun la vorto "Sulaveso" en Esperanto. ::::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:21, 15 apr. 2025 (UTC) :::::Mi akceptas la plej multajn el la retpaĝoj, kiujn mi nur supraĵe rigardetis, kiel "fidindaj, ekstervikipediaj referencoj", kvankam retpaĝoj estas ne ĉiam konstantaj dokumentoj kaj ankaŭ ne ĉiam fidindaj fontoj. '''Nur''' "Mapado de Tradicia Teritorio" ŝajnas al mi konfuza kaj fuŝeta aŭtomata kirlaĵo, ĝin mi persone ne nomus konvinka (iom senespera paĝaro se eĉ ne eblas skribi la vorton "hejpaĝo" sen eraro). Kaj pri ReVo mi ne akcentus la "pluajn referencojn" plurale: estas unu (singulara) mizera paĝeto el reta vortareto litova-esperanta, kiu ĉe mi hodiaŭ daŭre kraŝas, kaj evidente ne ŝajnas solide programita. Sed iel ajn: ReVo pure estas bona referenco, eĉ se ties ekzemploj mizeras. Do necesus enigi la referencojn por formo "Sulaveso" en la tekston, tre bone se iu ankoraŭ trovus referencon el "plumo" de Heidi Goes, sed ankaŭ poste aldoni ion ĉiam eblas. Ĉu vi enmetos la alportitajn referencojn krom "Mapado de Tradicia Teritorio"?? Tiam oni havos plimulton da referencoj por "Sulaveso" (la 3 trovoj de tekstaro.com de Taylor 49 ankaŭ kalkuleblas), havus malplimulton de 3 referencoj de "PIV 2002, 2005 kaj 2020" por "Sulaŭesio" kaj bone, unu de "revuo Esperanto 2025" por "Sulavesio". Ke momente cirkulas tri alternativoj por la malnova vorto "Celebeso", oni nepre ne kaŝu, sed se estas deca kvanto referencoj por "Sulaveso", ĉio estas en ordo. Tio estis tio kio mankis ĉi tie. Vidu: mi hodiaŭ volis bluigi ruĝan ligilon pri la [[goraontala lingvo]], unu el tiuj lingvoj kiuj havas propran vikipedian projekton, kaj vere sakris kiam mi vidis la tiu lingvo aparte paroliĝas en [[Sulaveso]]... Do mi - kion fari? - laŭeble koncize menciis ĉiujn kvar variaĵojn, sen preferi unu, sed mi vere esperas ke tia danco pri referencoj nun ne ĉiam necesos kiam hazarde la insula nomo aperos en iu teksto. La aliaj lingvotekstaj ĝermoj, kiujn mi hodiaŭ bluigis, pri la [[ŝana]] kaj [[saraika]], "bonŝance" ne estis de tiu insulo kaj estis multe pli rapide fareblaj miniature... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 15 apr. 2025 (UTC) ::::::Al la referencoj por "Sulaveso" eblas aldoni ankaŭ la tri ekzemplojn el ''Le Monde Diplomatique en Esperanto'', kiujn montras ''tekstaro.com''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:12, 15 apr. 2025 (UTC) :::::::Kompreneble, ĝuste tion celis mia duonfrazo "la 3 trovoj de tekstaro.com de Taylor 49 ankaŭ kalkuleblas". Tiel mi ankaŭ faris en la artikola ĝermo [[goraontala lingvo]] de antaŭ kelkaj horoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 21:22, 15 apr. 2025 (UTC) :Heidi Goes certe kaj multe skribis pri la temo en sia granda historio de Esperanto en Indonezio, ''Movadaj insuletoj''. Bedaŭrinde mi fordonis mian ekzempleron. Tamen la enhavotabelo, kiun ŝi montras surekrane en ĉi tiu prelegofilmo ĉe sekundo 2:03:53 [https://www.youtube.com/watch?v=ne75ZuoIscQ], vortumas "Sulaveso (antaŭe Celebeso)". Tial mi nun ŝanĝas mian voĉon {{kontraŭ}} alinomigo, t.e. por "Sulaveso." :Se iu interesiĝas pri la aliaj menciitaj fontoj, la kompleta cito de la artikolo kiun mi antaŭe trovis estas ĉi tie [https://biblio.ugent.be/publication/5873877], kaj la artikolo de Amri Wandel estas en ''Esperanto'' Aprilo 2025, p. 92-3. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:09, 20 apr. 2025 (UTC) ::{{ne farite}} do restos la ĝisnuna titolo "Sulaveso", ĉar ĉi tie nun kolektiĝis sufiĉe da konvinkaj referencoj, kvankam ili ĝisnun en la teksto ne jam dokumentiĝas :::{{re|Filozofo|Arbarulo}} Por vere fermi la temon, ankoraŭ necesos kompletigi la referencojn pri la PIV-aj formoj "Celebeso" kaj "Sulaŭesio" en la '''artikolo''' per pluraj eksteraj referencoj de formo "Sulaveso" kiuj konvinke kolektiĝis ĉi tie, sed ankoraŭ devos eniri la vikipedian artikolon. Ĉu unu el vi pretas enplekti la eksterajn referencojn de formo "Sulaveso" en la tekston? Mi tre volus jam fini kaj arkivigi tiun temon, kiu prenis enorman spacon en tiu ĉi paĝo. PS: Dankon pro la detalaj fontoj de la 20-a de aprilo, Arbarulo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:31, 27 maj. 2025 (UTC) :::PS: Fine mi volas substreki ke estis mi, kiu '''jam en aprilo 2013''', en bona fido ke la nomo "Sulaveso" estus ĝusta, faris la kvin bazajn tekstojn de la kvin landopartoj [[Okcidenta Sulaveso]], [[Suda Sulaveso]], [[Centra Sulaveso]], [[Sudorienta Sulaveso]] kaj [[Norda Sulaveso]] je tiuj nomoj - 5-foje Sulaveso. Ankaŭ en laiaj paĝokreoj mi diligente kontrubuis al vastigo de la vorto en Vikipedio. Ĝuste tial mi estis tiom ŝokita kiam mi en februaro 2025 legis ke en 3 eldonoj de PIV la nomo estas aŭ malnove Celebeso aŭ nove "Sulaŭesio", kaj ne povis trovi iun ajn referencon defende al la formo "Sulaveso". Tial mi mi vere dankemas ke nun kolektiĝis sufiĉe da referencoj por povi "superpezi" la tri pezajn volumojn de PIV. Kaj mi ne devos mem ŝanĝi ankaŭ miajn kvin tekstojn de la kvin landopartoj al varia formo. Tio nur, ĉar Taylor 49 ŝajne perceptis ke mi estus amara kaj sang-avida malamiko de la kompatinda kara vorto "Sulaveso". Ne, male: mi gaje uzis ĝin jam en kreoj de novaj tekstoj en 2013 kaj ankaŭ en aliaj kreoj de novaj tekstoj, nur ke mi ĝis 2025 neniam kontrolis la al mi ŝajne "memkompreneblan vorton" en PIV 2020 (tion en 2013 mi tute ne povis fari, ĉar tiam mi nur havis ĉe mi PIV 1970, ankoraŭ ne havis PIV 2002 kaj ne tiam PIV 2020 ankoraŭ ne alireblis)... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:44, 27 maj. 2025 (UTC) == [[Kaĉo (Sebastopola municipo)]] > [[Kaĉa]] == Mi trovis paĝon en Vikipedio (fakte pri [[Vasilij Stalin (Ĝugaŝvili)]], filo de Stalin), kiu elstarigas ruĝan ligilon '''[[Kaĉa]]'''. La ruĝaj literoj informas ke e-lingva paĝo pri tiu loĝloko ne ekzistas, sed ĝi jes ekzistas, sub longeta titolo "[[Kaĉo (Sebastopola municipo)]]", iom surprize kun alia fina vokalo, kun substantiva o-finaĵo, kiu do informas ke temus pri Esperanto-vorto. Mia PIV tamen informas ke kaĉo estas nur grenkaĉo, kaj krimea loĝloko kun esperantlingva nomo "Kaĉo" ne ekzistas. Do, por malpliigi miskomprenojn inter niaj propraj paĝoj, rekomendindas nomi la loĝlokon kaj ankaŭ samnoman riveron al latinliterigita formo de la ukraina kaj rusa nomoj (nomigo laŭ la krime-tatara nomo ankaŭ belus, sed ĉar en Sovetunio granda parto de la krime-tataroj murdiĝis, nun la krime-tatara nomo supozeble malpli konatas ol la rusa kaj ukraina). '''Escepto''' kompreneble estus, se eblus noti 2-3 konvinkajn kaj konfirmeblajn referencojn, ke la loĝlokonomo "Kaĉo" estas '''vaste uzata''' en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. PIV ne nepre estas la sola ebla referenco. Sed mi tute ne trovas tiajn konvinkajn kaj konfirmeblajn referencojn, kaj dubas ke ili troveblas. Kaj konsiderante ke la '''loko estas eĉ ne municipo''', sed nur parto de ĝi, mi forte dubas ke sencas inventi propran esperantlingvan geografian nomon. Do la loko nomiĝu Kaĉa - efektive eblus rezigni pri la longa nomo "Kaĉa (Sebastopola municipo)" kaj interkonsenti ke la titolo de la loĝloko estos simple [[Kaĉa]] kaj la rivero, kiu nun troveblas sub titolo [[Kaĉo (rivero)]] nomiĝos [[Kaĉa (rivero)]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:59, 27 feb. 2025 (UTC) :Laŭ [[esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]], kies rekomendoj ankaŭ uzeblas por "simpla esperanta latinliterigo" sen kreo de vera esperanta nomo, la transliterigo de Кача al Kaĉa estas sendube bona, kaj vere ankaŭ mi nur trovas esperantan formon de la municipo Sebastopolo en PIV (2020) kaj la "Poŝatlaso de la mondo" (1971), sed ne la municipoparton. Kompreneble la mapo 17 de la poŝatlaso bildigas tutan Krimeon en dimensio 3 x 2 cm: kiel tie povus esti iuj municipopartoj? Kaj tio ankaŭ ne necesas: [[vikipedio:Esperantigo de nomoj#NLPP en esperanta Vikipedio|"Esperantigo de loknomo eblas, se tiu esperantigita loknomo estas vaste uzata en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. Tion en kazo de dubo devas ebli pruvi per almenaŭ du sendependaj referencoj."]] Do, sen referenco neniu esperantigo, nur latinliterigo, sekve Kaĉa. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 15:24, 27 feb. 2025 (UTC) ::Mi opinias tiun Vikipedian regulon malbona kaj kontraŭesperanta. Por Esperanto la morfologia asimilado same gravas kiel por la litova, kaj Vikipedio povus esti grava rimedo por evoluigi Esperantan nomaron. «Томск» iĝas «[[Tomsko]]», laŭ la lingvaĵo de la tieaj esperantistoj kaj analogie al [[:lt:Tomskas]]; sed «Барнаул», ĉiurilate egala (kaj litove egale asimilita: [[:lt:Barnaulas]]), aperas malesperante kiel [[Barnaul]]. ::@[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]]: Kvankam la tataroj estas malmultenombraj en Krimeo, ili restas grava politika forto, kaj iliaj historiaj rajtoj je tiu regiono estas iel agnoskitaj; ĉiuj vikipedioj (ankaŭ la rusa) citas en siaj informkestoj la tataran nomon ''Qaçı''. Kaj eĉ en la slavaj nomoj, la radiko estas nur Кач- (Kaĉ-), la nominativa finaĵo -a aperas nur en 1 kazo el la 6 (aŭ el la 7, se kalkuli la ukrainan vokkazon).--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 02:56, 28 feb. 2025 (UTC) :::Kompreneble mi nepre defendas mencion de la tatara nomo Qaçı en la informkesto kaj en la unua frazo - sendiskute. Sed povas esti nur unu baza titolo de la teksto, kaj en tuta Krimeo post la stalinaj "purigoj" de la 1940-aj jaroj en la censo de 2002 estis 57 % da ruslingvanoj, la resto plejparte ukrainlingvanoj kaj nur eta malplimulto krime-tataroj (en la armee dominita loĝloko en 2014 estis 80 % da rusoj, 14 % da ukrainoj kaj la resto aliuloj, se la informoj en wiki.ru ĝustas, kaj supozeble ĉiuj iel komprenis kaj parolis la rusan). Tial nomi la esperantan titolon "Qaçı" ŝajnus al mi iom radikala, despli ke inter la 4 literoj estas 3 ne-esperantaj. Ankaŭ mi sentas la tentiĝon inventi iun esperantan nomon kun o-finaĵo, ĉar tiam oni ne devas favorigi unu/du plimultajn lingvojn super malplimulta lingvo. Sed la baza ideo estas, ne inventi amason da novaj informoj kiuj nur disvastiĝas kaj reklamiĝas en vikipedio, sed enpreni en Esperanton nur tion kio estas iel uzata en la "vera vivo", kaj povi pruvi tion se necese per referencoj. Narvalo iam antaŭ 20 jaroj malnete diris "ni ne esperantigas ĉiun ajn domaron, vilaĝon, urbeton aŭ municipoparton, sed nur mondgravajn urbojn, kies nomojn rekonas esperantistoj en aliaj kontinentoj ankaŭ sen rigardi en vortaron" (do Vladivostoko, Rio-de-Ĵanejro aŭ Melburno, sed ne esperantigas ĉiun kvartalon kaj ĉiujn antaŭurbojn de tiuj urbegoj). Baza ideo estas trovi esperantigon aŭ en PIV, aŭ en iu alia vortaro, aŭ en internacia ĵurnalo, la literaturo ktp, kaj mencii du aŭ pli de tiuj referencoj. Sed, sincere dirite, la loĝloko "Kaĉ'" ESTAS nur municipoparto, kaj ne mirigas ke pri ĝi ekster Vikipedio ne estas referenco pri ĝenerale uzata esperantigo. La litova vikipedio tute ne havas tekston pri la municipoparto; se ili iam havos, ili senhezite litovigos la nomon, ĉar la litova ankoraŭ pli radikale asimiligas vortojn ol Esperanto. Sed la litova lingvo gramatike havas plurajn finaĵojn je dispono, kaj oni kutime prenas tiun finaĵon kiu plej laŭ sono similas al la origina formo. Tio ĉi tie certe estos "Kača" (lt), tutcerte ne "Qaçı" kaj ne "Качa", ĉar tiuj formoj havas ne-litovajn literojn (do la loko en la litova estos gramatike "virina nomo"). Sed mi opinias tre grave, ke la esperantistoj ne forgesas, ke vikipedio estas projekto malferma al ĉiu, kiu priskribas la mondon kaj kolektas la tutmondan sciaron, kaj oni ne ĉi tie produktas "originalajn informojn kaj subjektivajn ideojn" - konsciante ke ofte eksteraj fontoj esperantlingvaj estos malmultaj, almenaŭ tiuj aktuale tuj videblaj interrete. Tial la limoj kiom da urboj rajtas esti esperantigeblaj estas detale diskuteblaj. Sed se estas duba kazo, despli gravas ke estas referencoj (pri la titolo "[[Londono]]" eĉ ne estas vikipedia referenco, ĉar ne estas dubo pri la e-lingva vorto, kaj ĉiu ajn povas facile kontroli la ĝustecon de la o-finaĵo rete en vortaro.net kaj reta-vortaro.de). Baze mi dirus ke Narvalo pravis per sia resumo "ni ne esperantigas ĉiun ajn domaron, vilaĝon, urbeton aŭ municipoparton", kio estas koncizigo de [[VP:EN]]. Kaj kiel dirite, "Kaĉ'" ESTAS nur municipoparto, tial ne mirigas ke iuj uzantoj simple metas ruĝan ligilon [[Kaĉa]] en tekston kaj mise supozas se la literoj estas ruĝaj ke teksto ankoraŭ ne estas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:49, 28 feb. 2025 (UTC) : Se (o)ni verkas ''Esperantan'' vikipedion, (o)ni prefere uzu ĝuste Esperanton, ĉu ne? La formo "Kaĉa" en la ''Esperanta'' vikipedio havas neniun avantaĝon antaŭ "Kaĉo" (tiu lasta ja estas esperantigita nomo!). Anstataŭ zorgi pri la alinomado oni prefere zorgu pri la aktualigo de la jam ekzistantaj artikoloj aŭ pri verkado de la pliaj. Ne rompu tion, kio eĉ sen via interveno tute bone funkcias! Mi havas nenion plian por aldoni. [[Uzanto:Mevo|Mevo]] ([[Uzanto-Diskuto:Mevo|diskuto]]) 11:43, 1 mar. 2025 (UTC) :{{komento}}Karaj - Mi emas konsenti kun [[Uzanto:Sergio|Sergio]] kaj [[Uzanto:Mevo|Mevo]]. Krome, konsiderante, ke la origina tatara nomo estas [kaĉi] kaj la radiko de rusa kaj ukraina nomo estas [kaĉ] kun variaj fleksiaj finaĵoj, la plena esperantigo "Kaĉ/o" ŝajnas tute natura kaj pli preferinda ol la preskaŭ arbitre kripligita parta esperantigo "Kaĉa". :La argumento, ke oni evitu geografian formon "Kaĉo", ĉar ĝi estas homonima kun la komunuza vorto "kaĉo", ne estas valida (sufiĉas rememori la tute kutiman nomon de insulo kaj lando [[Kubo]]), kaj, cetere, tiurilate la formo "Kaĉa" ne estas pli homonim-imuna. :Tial mi pledas {{kontraŭ}} alinomigo, t.e. por konservo de la nomo "'''Kaĉo'''" kaj por tiu ĉi rivero en Krimeo, kaj por la tiea loknomo/municipo). :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:43, 1 mar. 2025 (UTC), esperantistiĝinta en '''[[Tomsko]]''' ('''[[tiel!]]''' ;) :: Ĉi tio fakte estas {{kontraŭ}} alinomigo? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:15, 7 mar. 2025 (UTC) ::: Jes, {{kontraŭ}} alinomigo! Samtempe, mi alĝustigas mian ĉi-supran voĉdonan vortumon, kiu kaŭzis konfuzon. Dankon pro atentigo! Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:44, 7 mar. 2025 (UTC) :{{por}} daŭrigi nian ĝisnunan politikon, kiun ThomasPusch ĝuste raportis. Aliaj Esperantistoj ne Esperantigas ĉiun urbeton, do ankaŭ vikipediistoj ne Esperantigu ilin. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:33, 6 mar. 2025 (UTC) ::Mi timas ke la komparo de la municipoparto Качa aŭ Qaçı al la urbegoj Tomsko aŭ Barnaul estas iom misa, ĉar la grandecoj estas tute aliaj. Sed tamen, ankaŭ referencoj pri la esperanta urbonomo Tomsko ne facile troveblas: PIV kaj ReVo (kaj ankaŭ ĉiuj aliaj vortaroj kiujn mi havas en miaj bretaroj, sed kompreneble mi ne ĉavas ĉiujn, ne konas esperantigon "Tomsko"), la ĝis nun sola esperantlingva atlaso, [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed nomas la urbon Tomsk en la mapoj 15 kaj 19 - latinlitere, sed ne esperantigite, same faras ĉiuj eldonoj de la [[Jarlibro de UEA]], kaj la retejo de la klubo ŝajne ekde 15 jaroj estas morta. Sed kun iom da peno eblas trovi arkivigon de la retejo el 2010, kie videblas la esperantigo Tomsko, kaj la serĉilo tekstaro.com montras ankaŭ trovojn en La Ondo de Esperanto - do pri Tomsko esperantigo sendube pravigeblas. Pri Barnaul mi nun ne volas ripeti la tutan serĉadon, ĉar en tiu paĝo ĝis nun neniu proponis esperantigon "Barnaŭlo", sed principe la serĉado sekvus saman vojon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:27, 12 mar. 2025 (UTC) Do, kie estas la eksteraj referencoj por esperantigo "Kaĉo"? Kompreneble ke se PIV kaj ReVo eĉ ne mencias Tomskon, ke des malpli ili mencias tiun kvartalon. Kaj ankaŭ por la ĝenerale grandaj mapoj de la "poŝatlaso" la loko multe tro etas. La Ondo de Esperanto kaj la "tekstaro" havas multajn citaĵojn pri grenkaĉo sed nenion pri loko en Krimeo... Kaj ankaŭ la vortaro de Pacjurko, ne mirinde, ne havas ajnan trovon. Ankaŭ aliaj vortaroj garantiita ne helpos, se entute, tiam iuj lokaj esperantaj gazetoj aŭ retejoj. {{re|Mevo}} Eble vi ja trovos ion. Se ne, vi malpravas: la esperantigita vikipedia artikolo neniel "multajn jarojn perfekte funkciis", sed ĝi simple ne atentiĝis kaj neniu rimarkis ke ĝi kontraŭas la esperantigon redaktopolitikon de la e-lingva vikipedio. Do, krom se alvenos konvinkaj kaj konfirmeblaj eksteraj referencoj - {{por}} alinomigo. Kompreneble la temo estas room flanka, kaj malatentata, ke oni povas ankaŭ decidi plu ignori ĝin. Sed tio malkredigos nian tutan argumentadon. Kaj ĝustas, ke plibonigo de la ekzistaj kaj kreado de novaj artikoloj bezonas nian energion, tiel ni laŭeble ne malŝparu pliajn semajnojn en diskuto pri fakte evidenta temo - sen referencoj, neniuj dubindaj esperantigoj. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:36, 12 mar. 2025 (UTC) :Ne estas mirinde, ke neniu fidinda E-lingva fonto uzas la formon ''Kaĉo'', ĉar la loĝloko neniel estas rimarkinda mondskale. Sed mi vidas neniun kialon por preferi kriplan transskribon en la formo "Kaĉa" anstataŭ la plene esperantigitan formon "Kaĉo". Ambaŭokaze ja temos pri homonimeco. Se oni preferas muŝbugradon pri malmulte gravaj nomoj anstataŭ plibonigi la ''enhavon'' de la vikipedio - nu, mi lavas la manojn. Faru la Esperantan vikipedion nur kaĉo el diverslingvaj nomoj, mi jam delonge fajfas pri tio. Ve, mi ja memoras la tempojn, kiam E-vikipedio estis iom avangarda kaj eĉ "elita" projekto. Nun ĝi fariĝis setlejo por duonkleraj nenifarantoj, kiuj zorgas ĉefe pri ĝenado al alte kvalifikitaj aŭtoroj. Mi fajfas, amen! Pardonu min pro iom libera sincereco! Faru, kion vi volas! [[Uzanto:Mevo|Mevo]] ([[Uzanto-Diskuto:Mevo|diskuto]]) 20:00, 13 mar. 2025 (UTC) ::Viaj frazoj iel aspektas tre frustite, amarege kaj malbonhumore, pli ol konvenas pri la miniatura temo. Mi komprenas ke la duonkleraj nenifarantoj estas interalie la 30-jara litovo Aidas kaj mi, kaj la ĝenitaj alte kvalifikitaj aŭtoroj estas unuavice vi. Objektive mezuri kvalifikon de vikipedia aŭtoro estas iom malfacile, mi ĝenerale emus juĝi ke la pli aktivaj vikipediaj aŭtoroj ĝenerale estas kvalifikitaj - objektive mezuri vikipedian aktivadon aŭ nenifaradon de ĉiu ajn uzanto estas tute facile (ekz. [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Aidas aidas], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Mevo vi], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/ThomasPusch mi], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Filofozo filofozo] ktp). Per tiom malbonhumora komento eblas efike sufokigi la kunlaboremon de ĉiuj diskutantoj, kiel ankaŭ okazis ĉi tie. Tamen ne nur temas pri kolekti "{{por|verdajn}} kaj {{kontraŭ|ruĝajn}} pilkojn" ĉi tie, sed temas pri orientiĝo laŭ la vikipediaj gvidlinioj, kiujn iuj uzantoj en la unuaj jaroj de la projekto starigis ĝuste por eviti monatajn luktojn pri miniaturaj temoj. ::Do la demando de Aidas, ''"Do, kie estas la eksteraj referencoj por esperantigo 'Kaĉo'?"'', evidente respondiĝas per: ''"Neniu ĝis nun trovis iun ajn!"''. Kaj la gvidlinio [[Vikipedio:Esperantigo de nomoj]] konstatas tute seke ''"Esperantigo de loknomo eblas, se tiu esperantigita loknomo estas vaste uzata en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. Tion en kazo de dubo devas ebli pruvi per almenaŭ du sendependaj referencoj."'' Laŭ tiu gvidlinio fakte '''ne eblas esperantigo'''. Aŭ ĉu ni fundamente reverku la gvidliniojn [[Vikipedio:Esperantigo de nomoj]] kaj [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]]? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:57, 24 maj. 2025 (UTC) :::{{re|Sergio}} Mi certigas al vi, ke por la litovlingvaj nomformoj de Barnaulas kaj Tomskas kaj Frankfurtas kaj ĉiuj pli etaj loĝlokoj de Eŭrazio kun litovaj loknomoj facile estas fidindaj kontroleblaj litovlingvaj referencoj, minimume en la grandaj leksikonoj kiel ''Visuotinė lietuvių enciklopedija'', sed neniel nur tie. Kaj kie troveblas tiaj aŭtoritataj referencoj esperantlingve, tie esperantigoj ankaŭ bonas. Sed estas konata hobio, ke iuj Esperanto-adeptoj ekscese emas esperantigi loknomojn de tre etaj loĝlokoj (en esperanta Mezeŭropo oni nomas tion "ŝulcismo", laŭ tiurilate ekstremisma pasinta esperantisto [[Richard Schulz]]), kaj mi vere opinias la kondiĉon povi trovi du sendependajn fontojn por litovigo/esperantigo aŭ iu-ajn-lingvigo de loknomoj tre saĝa bremsilo al senbrida kreado de milionoj da dubindaj personaj kaŝnomoj por lokoj... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 12:46, 28 maj. 2025 (UTC) ==[[Humanismaj sciencoj]] -> [[Homaj sciencoj]] -> [[Homsciencoj]]== Saluton. Mi kredas, ke humanismaj rilatas al [[Humanismo]], kio ne estas precize la samo. Mi kredas, ke tiu artikolo devus nomiĝi [[Homaj sciencoj]], same kiel en ĉiuj aliaj lingvoj, al kiuj ĝi estas ligita. Mi scias, ke estas alia artikolo [[Homa scienco]], kun simila sed ne sama enhavo, kaj la pluralo povas savi la diferencon. Tiu artikolo kun plurala titolo ekzistis, sed nur kiel alidirektilo al Homa scienco, kaj mi nuligis ĝin por ke ĝi povu esti la nun kreita artikolo. Se finfine oni preferas reteni la dekomencan titolon, mi restarigus la nuligitan alidirektilon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:20, 3 mar. 2025 (UTC) :{{komento}}La titolo "Humanismaj sciencoj" estas ankaŭ miaopinie erara. "Homaj sciencoj" estas sendube pli taŭga, sed eble eĉ pli taŭga estus titolo "Homsciencoj", t.e. sciencoj, kies precipa intereso senpere fokusiĝas sur hom(ar)o. Mi do uzus titolon "'''[[Homsciencoj]]'''", sed en la enkonduka frazo dirus simile sl jeno: " '''[[Homsciencoj]]''' aŭ '''[[Homaj sciencoj]]''' estas ..." Mi ĵus kontrolis kaj vidas, ke la formoj "homsciencoj" kaj "homscienca" jam aperas en titoloj kaj tekstoj de multaj artikoloj. Tio konfirmas mian proponon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:41, 3 mar. 2025 (UTC) ::Jes, «homsciencoj» estas pli bona formo. Tamen ili estas ne «homaj sciencoj», sed «prihomaj sciencoj». Historie ''studia humanitatis'' estis kontrastigataj al teologio (''Studia Divinitatis''), kaj nun la angla Vikipedio avertas kontraŭ konfuzo inter [[:en:Human sciencie]](s) kaj [[:en:Humanities]], kvankam ĝi mem konfuzas ilin kun [[:en:Social science]]: ja ''history, philosophy, sociology, psychology, justice studies folkloristics…'' temas pri ''socio'', sed ial estas listigitaj sub [[:en:Human science]]. Ŝajnas ke tiuj dividoj malsamas en diversaj landoj, kaj la disdivido de angla Vikipedio ne estas racia.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 13:15, 4 mar. 2025 (UTC) ::{{por}} [[Homaj sciencoj]] aŭ [[Homsciencoj]], senprefere, ĉar ''human-'' ne havas la bezonatan signifon. Mi rimarkigas ankaŭ ke PIV registras tiun sencon de ''humanisma'' kiel evitindan. ::Parenteze, mi pensas ke en la angla, ''social sciences'' normale estas subkategorio aŭ sinonimo de ''human sciences''. Mi ne scias ĉu ie tiuj terminoj estas ekskluda divido. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:04, 6 mar. 2025 (UTC) :::@[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]: Jes, tiu fako lamas pri logiko, samkiel la angla ortografio. La ĉiama konflikto inter sistememo kaj internaciismo.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 07:30, 7 mar. 2025 (UTC) ::::Mi tre subtenus movon de "humanismaj sciencoj" al "homaj sciencoj" , sed ne feliĉas pri tio ke tiam estas du konkurencaj tekstoj "homa scienco" (vasta kategorio kun multaj subsciencoj) kaj "homaj sciencoj" (vasta kategorio kun multaj subsciencoj). kaj la difinoj en grandaj naciaj lingvoj rekte kontraŭdiras sin reciproke, kaj ne eblas havi unuecan tradukon kiu kontentigos ĉiujn naciajn difinojn. Ĉiukaze ofte estas unu superkategorio, kontraste al "ekzaktaj sciencoj" (fiziko, ĥemio, geologio ktp), kaj unu historia koncepto kiu devenas el la renesanco kaj kontrastigas la fakon al teologio, tio do ne malproksimas fakte al la filozofio de "humanismo" ankaŭ el tiu epoko. Se ni konsentas ke ni serĉas kunan vorton por multaj prihomaj sciencoj, mi pledus ke ni havus unu tekston, ne du, "homa" kaj "homaj". Aŭ: iuj devus konvinke kaj simple klarigi al mi la bazan diferencon inter la titolo plurala kaj tiu singulara... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:21, 1 apr. 2025 (UTC) :::::Nun rigardinte la enhavon, mi facile konsentus al kunigo, ĉar ŝajne estas neniu koncepta distingo inter la esperantaj artikoloj --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:46, 3 apr. 2025 (UTC) ::::::{{por}} kunigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 12:20, 28 maj. 2025 (UTC) == [[Homa scienco]] > [[Humanismaj studoj]] == La proponatan vortumon uzas nia kara Prezidanto Charters [https://revuoesperanto.org/novjara_parolo_2020] (mem fakulo pri la afero). Krome ĝi aperas en PIV, sed kiel ekzemplo, do sen difino. [https://vortaro.net/#humanisma_kd] Ĉi tiu propono rilatas al la tuj supra. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:04, 6 mar. 2025 (UTC) :Ial Esperanto estas aparte malfacila por lingvistoj kaj filologoj, kvankam ekzistas eminentaj esceptoj. «Humanismaj studoj» estas ĝene ambigua. Kial la priaj fakuloj ne aplikas siajn fakajn sciojn kaj ne uzas samsencan varianton senambiguan, ekz-e ion surbaze de [[:wiktionary:humaniora]]? La latinaĵo implicas aron (plurnombron; sed por Esperanto pli bone sonus "humaniaro"), do humanio → humaniisto, humaniaro … Sed Vikipedio tabuas malkaŝan kreadon de terminoj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 07:27, 7 mar. 2025 (UTC) == [[Kombinaŭto]] > [[Bienaŭto]] == Kvar esprimoj estas menciitaj en la diskutopaĝo. La esprimo ''[[bienaŭto]]'' ŝajnas pli uzata ol ''[[kombinaŭto]]''. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 14:06, 19 mar. 2025 (UTC) :Mi iritiĝas pri la vorto "bienaŭto", ĉar mi neniel asociigus la aŭton kun bieno, kampara vivo, agrikulturo. Laŭ mi estas simpla aŭtotipo por familioj, homoj kiuj foje havas pli da aĉetaĵoj, sportiloj aŭ valizoj - do simple aŭto por pluraj uzoj aŭ kombinitaj uzoj. Tial kombinaŭto povus esti bona vorto, se iu vortaro reklamus ĝin, sed ŝajne ne estas tiel, kombiaŭto havas vortaran referencon, sed sincere dirite ne estas Esperanta vorto: kio estus "kombio aŭ kombia"??? Pluruza aŭto malkomforte havas unu silabon pli, sed ĉiukaze donas bonan komprenon, ĉiukaze pli ol la agrikultura veturilo "bienaŭto", egale ke ĝi menciiĝas en pluraj vortaroj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:59, 1 apr. 2025 (UTC) ::Mi konsentas, ke la vorto ''bienaŭto'' estas arbitra, sed tio ne ĝenas min. La vorto almenaŭ klare indikas specon de aŭto. La esprimo ''pluruza aŭto'' al mi ŝajnas tute sensenca kaj eĉ ne klare indikas specon de aŭto. Pluruza manĝilo estas manĝilo, kiun oni ne forĵetas post unu uzo, ĉu ne? Kiel aŭto povus ne esti "pluruza"? Eĉ se oni komprenus "plurajn uzmanierojn", la senco restas tute enigma. Kiu aŭto ne havas plurajn uzmanierojn? Cetere, pri kiuj aŭ kiaj uzmanieroj temus? Kaj longajn kaj mallongajn distancojn? Ĉu ankaŭ tiri plugilon per ĝi? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 10:11, 7 apr. 2025 (UTC) :::[[dosiero:sporks - 20070804.jpg|eta|160ra|{{centre|<small>forko+kulero<nowiki>=</nowiki>"forkulero"?</small>}}]] :::Pluruza manĝilo laŭ mi estas ekzemple manĝilo kiu samtempe estas forko kaj kulero, io kio aspektas kiel kulero kun pintoj antaŭe - kiel en la bildo dekstre (angle fork+spoon="spork", germane Gabel+Löffel="Göffel", esperante forko+kulero="forkulero"?). Pri la demando, pri kiuj uzmanieroj temus "kombinaŭto": temus pri pluraj ''kutimaj'' uzoj de aŭtoj. Laŭ mi tiri plugilon ''ne'' estas kutima uzo de ajna aŭto, sed transportado de homoj sur komfortaj sidlokoj kaj transporto de kargo, valizoj, mebloj, skioj aŭ multaj korbopilkoj, sakoj da ŝtonoj aŭ sablo, kestoj da boteloj aŭ da libroj, jes estus pluraj kutimaj uzoj de aŭto. :::Jes ja ''"la esprimo bienaŭto ŝajnas pli uzata - en esperantaj vortaroj kaj bildvortaroj - ol kombinaŭto"'', sed, mi pardonpetas, mi daŭre iritiĝas pri la vorto "bienaŭto". Sed mi estas nur unu el multegaj Esperanto-parolantoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:28, 24 maj. 2025 (UTC) == [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]] == La artikolo mem diras, ke la proponata nomo uziĝas "pli ofte". En PIV ''ĉerkes-'' ekzistas (kvankam ĝi ne eksplice aplikiĝas al lingvo, nur al popolo), kaj ''adig-'' ne. Oni jam proponis la alinomigon ĉe "Kunigendaj artikoloj", do mi transprenas la ideon ĉi tien. Rimarku ke [[ĉerkesa lingvo]] nun estas alidirektilo al [[Abĥaz-adigea lingvaro]], kiu nomas la koncernan temon [[ĉerkesaj lingvoj]] (ŝajne estas kutimspeca disputo "ĉu lingvoj aŭ dialektoj"). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:07, 25 mar. 2025 (UTC) :Mi ne kompetentas pri la tre komplikita temo pri la Nord-Kaŭkazaj lingvoj, tamen :# la formo ''ĉerkes-''&nbsp;estas multe pli internacia (vd [[:wikidata:Q858543#sitelinks-wikipedia|la liston]]); :# la formo ''adiga'' en Esperanto estas maloportuna pro la ŝajnaj sufiksoj: ad·ig·a. :Cetere, en Ad'''ygh'''a nek '''y''' (ы) estas '''i''', nek '''gh''' (г) estas '''g'''. :Resume, mi estas {{por}} «Ĉerkesa lingv(ar)o» aŭ «Ĉerkesaj lingvoj».--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:51, 26 mar. 2025 (UTC) ::{{por}} Mi ne kontraŭas al apliko ke la pli internacia kaj PIV-a radiko "ĉerkes' " ĉi tie." [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:46, 1 apr. 2025 (UTC) :::Ŝajne neniu kontraŭas, sed nur administranto povas fari la ŝanĝon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:59, 1 maj. 2025 (UTC) ::::Mi vere lastatempe havas maltro da tempo por energie sekvi la diskutojn ĉi tie, kaj ne sufiĉe movas la diskutadojn. Bonvolu pardoni, kaj en kazo de neceso pli klare premu min al ago, per uzo de ŝablono {{ŝ|re}} aŭ noteto en mia persona diskutpaĝo. Mi nun faris la administran movon [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]] kaj ligis la rezulton al la vikidatumo [[d:Q858543]]. Tie plimulto de la paĝoj komprenas la temon plurale, do proponas titolon "Ĉerkesaj lingvoj", ne "Ĉerkesa lingvo", kiel Arbarulo ankaŭ aludis en la noto de 25 mar. 2025. Nun mi vidas ke Sergio klare voĉdonis por la plurala variaĵo, ĉu Arbarulo havis jam klaran preferon pri "Ĉerkesaj lingvoj" mi ne scias. Ĉiukaze mi, kvankam mi nun nur faris la movon laŭ la diskuta titolo [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]], estus {{Por|Por}} plumovo al titolo "Ĉerkesaj lingvoj" plurale. Kaj kompreneble mi aldone forte estus {{Por|Por}} ioma vastigo de la mikroartikolo. Mi supozas ke plumovon al titolo "[[Ĉerkesaj lingvoj]]" plurale povas nun fari ĉiu ajn uzanto, ĉar tie estas nur vakuo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:31, 23 maj. 2025 (UTC) :::::{{kom}} Mi havas nenion kontraŭ plurnombrigo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:45, 25 maj. 2025 (UTC) ::::::{{por}} plu-movo al ĉerkesaj lingvoj (= ĉerkesa lingvaro), kiel ankaŭ esprimis Sergio, Thomas kaj Arbarulo - la teksto kaj vikidatumoj tute ne kaŝas ke temas pri "lingva familio", kaj tiel efektive estas. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:25, 28 maj. 2025 (UTC) :::::::{{farite}} la plumovo al plurala termino [[ĉerkesaj lingvoj]]. En la teksto pri la pli vasta [[abĥaz-adigea lingvaro]] la ĝusta termino [[ĉerkesaj lingvoj]] jam uziĝas ekde januaro 2009, kiel komence atentigis Arbarulo. Nun, post pli ol 16 jaroj, nia teksto mem uzas la saman nomon... ! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:34, 28 maj. 2025 (UTC) == [[Neceloj]] > [[Incel]] -> [[Nevola ĉastulo]] == "Necelo" estas neologismo nelogika kaj tute ne uzata, evidente elpensita unuafoje en Novembro 2024 por tiu ĉi vikipedia artikolo. Cetere, ĝi kontraŭas la fundamentan regulon 15. ''Inselo'' ŝajnas bona alternativo, se vere necese (malpli konfuza ol ''incelo'' en ĉi kunteksto). --[[Uzanto:Kwekubo|Kwekubo]] ([[Uzanto-Diskuto:Kwekubo|diskuto]]) 15:39, 28 apr. 2025 (UTC) :{{por}} ''[[Incel]]'', laŭ la rezonoj de Kwekubo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:55, 1 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Provoj esperantigi tiun ĉi anglalingvaĵon per "incelo" aŭ "inselo" ŝajnas al mi egale konfuzaj: kaj in/cel/o, kaj in/sel/o povas esti misinterpretita kiel kunmetaĵo, kio estos pardonebla, ĉar tiu ĉi koncepto estas verŝajne nur marĝene konata kaj uzata, pri kio atestas la fakto, ke, dume, praktike neniu alia lingvo vere asimilis tiun ĉi vorton: pli-malpli ĉiuj lingvoj rekte uzas aŭ laŭlitere transskribas la anglan formon. :Mi do opinias prudente simple uzi la anglalingvan formon ''incel'' kaj klare indiki tion en la teksto. Se tamen necesas uzi esperantigitan formon, mi preferus la formon incel/o kiel pli rekoneblan kaj pli konforman al la tradiciaj manieroj esperantigi la vortojn kun literon "c" en en la sama fonetika pozicio: komparu, ekzemple, "incesto", "inciti", "incidento" ktp. : :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 02:22, 19 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Provoj esperantigi tiun ĉi anglalingvaĵon per "necelo", "incelo" aŭ "inselo" egale konsternigas min. Ankaŭ "Incel" ne estas tre bela titolo, sed, ĉar tute fremdlingva, almenaŭ pli bona ol la miskomprenigaj tristaĵoj "necelo", "incelo" aŭ "inselo". Tial {{Por|Por}} la usonismo "Incel", se vere ne estas alternativo, sed ankoraŭ pli bonus laŭeble silaboŝpara vera esperanta vorto, laŭ mia kalkulo "senvola ĉastulo" (6 silaboj) plej mallongus, "kontraŭvola ĉastulo" jam estus 7, "senĉastulo" jam estus la malo. Sed kiu diras ke laŭ usonismaj mallongigoj ĉiujn esperantajn psikiatrajn konceptojn kaj simptomojn necesas premi en du silabojn? Ĉu vere monstraj vortoj sen esperantaj finaĵoj kiel "mizog" por mizogineco, "mizan" por mizantropio, "memko" por memkompato kaj "memmal" por memmalamo brile modernigos nian lingvon? Do {{Por|Por}} la usonismo "Incel", por eviti krei iun tre dubindan vorton por koncepto, pri kiu mi en neniu el miaj naciaj lingvoj iam ajn legis, kaj kio vere miapercepte estas tre flanka temo. Sed eĉ pli por vera esperanta vorto, aŭtomate komprenebla, kaj sen dubindaj kreoj de novaj vortoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:59, 23 maj. 2025 (UTC) ::"Nevola ĉastulo" estas, miaopinie, pli trafa priskribo de tiu, kiu nevole estas ĉasta. (Komparu, ekzemple la difinojn de "nevola" kaj "senvola" en PIV). Cetere, la vorto "nevola" estas ankaŭ pli mallonga. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 13:30, 24 maj. 2025 (UTC) :::"Nevola" ne pli mallongas parole, laŭ silaboj, nur skribe, unu literon, sed al mi "nevola ĉastulo" perfekte taŭgas. Ke PIV tiom detale difinas la vorteton [https://vortaro.net/#senvola_kdc senvola], mi hieraŭ ne kontrolis. Klaras ke la fakte subkomprenita ideo jes estas "kontraŭvola", rekte mala al la propra volo, sed tio estus tro da silaboj; kun "nevola ĉastulo" ni havus vorton kiun ĉiu esperantisto tuj komprenus, ankaŭ se oni ĝis tiam neniam aŭdis pri angla akronimo ''In-Cel''. Mi supozas ke viroj kiuj tre volas havi inon sed neniel sukcesas kaj pro tio tre amariĝas kaj frustriĝas, ne estas '''ekskluzive''' nur en Usono - ankaŭ tial fakte tutmonda nomo pli taŭgus ol uson-angla slangaĵo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:53, 24 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} mi ŝatas la esperantisman alternativon "nevola ĉastulo" de Thomas kaj Filozofo multe pli ol usonisman fremdan slangaĵon "Incel". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:21, 28 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} "'''[[nevola ĉastulo]]'''", se ne troviĝos pli taŭga solvo (je kio mi ne tre esperas). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 11:54, 1 jun. 2025 (UTC) :::: Do mi oficiale aliĝis al voĉdono {{por|por}} la vortumo "[[nevola ĉastulo]]", kiun mi mem kiel alternativo ekinstigis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:54, 2 jun. 2025 (UTC) ::::{{por}} "nevola ĉastulo". Tute taŭga termino. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 05:05, 3 jun. 2025 (UTC) {{farite}} Per ŝovo al esperanta vortumo "nevola ĉastumo" anstataŭ fremdlingva slangaĵo netrovebla en iu ajn presita esperanta vortaro, por 4 poraj voĉoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:45, 18 jun. 2025 (UTC) :{{kom}} mi supraĵe adaptis la tekston, sed petus ke ankoraŭ aliulo reviziu la tekston, ĉar povas esti ke mi preteratentis iun adapton. Problemo ankoraŭ estis ke en la teksto aperis ruĝa ligilo [[memkompato]] - mi do ĵus faris tiun artikoleton, kaj havis okazon aldoni plian internan ligilon al la biografio pri [[Talcott Parsons]], kiu ĝis tiam nur estis ligita el kvar paĝoj, kio estas ne multo pli ol esti "[[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]]"... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:00, 18 jun. 2025 (UTC) ==Homaj vivetapoj== Ni daŭre havas apartajn artikolojn pri [[infano]] kaj [[infanaĝo]], malakceptinte mian proponon kunigi ilin. [[Infanaĝo]] konsistas nur el konsideroj pri la nomo mem kaj ĝia difino, dum ĉiuj signifaj informoj estas en [[infano]]. Por ĉiuj aliaj partoj de la homa vivociklo ni havas po unu artikolon, kaj ili konsistas el signifaj informoj pri la homoj mem kiuj apartenas al la aĝoklaso, kiel [[infano]] kaj malkiel [[infanaĝo]]. Tial mi proponas ŝanĝi almenaŭ: *[[Maljunaĝo]] > [[Maljunulo]] *[[Junaĝo]] > [[Junulo]]. Mi restas neŭtrala pri eventualaj aldonaj ŝanĝoj: *[[Plenkreskeco]] > [[Plenkreskulo]] ("Plenskreskeco" estas tia ĝermeto ke ĝi ne havas tute klaran temon) * [[Adolesko]] > [[Adoleskanto]] ("Adoleskanto" estas preferinda laŭ la ĉi-supra argumento, sed "Adolesko" estas preferinda laŭ la kriterio de lingva simpleco) Krome mi proponas [[Preadolesko]] > [[Antaŭadolesko]] (aŭ [[Antaŭadoleskanto]]) por forigi la superfluan prefikson ''pre-''. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:55, 1 maj. 2025 (UTC) :{{por}} Mi subtenas la proponojn de [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]. Sen detale studi la aferon, mi apriore opinias, ke pli bazaj kaj pli konkretaj nocioj [[infano]], [[junulo]], [[maljunulo]] ktp pli taŭgas kiel titoloj de enciklopediaj artikoloj, ol la pli abstraktaj derivitaj nocioj infanaĝo, junaĝo, maljunaĝo ktp. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:07, 3 maj. 2025 (UTC) ::[[Maljunaĝo]] kaj [[Preadolesko]] estas alinomitaj. Por [[Junaĝo]] necesas administranto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:54, 12 maj. 2025 (UTC) ::: Mi ne detale partoprenis en la diskuto, sed ĵus liberigas la vojon per movo de la paĝo [[junaĝo]] al [[junulo]]. {{re|Arbarulo}} ĉu vi tiam finfaros la enkondukon, atentante ke la pli abstraktaj vortoj ''junaĝo'' kaj ''juneco'' ankoraŭ menciiĝos en la unua frazo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:26, 21 maj. 2025 (UTC) ::::Mi ĵus revortumis la unuan frazon; bonvulu kontroli, ĉu ĝi kontentigas vin. Bedaŭrinde vi ne liberigis la vojon, kaj mi ankoraŭ ne povas alinomi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:41, 21 maj. 2025 (UTC) ::::: {{re|Arbarulo}} Vi pravas ke mi iel forgesis realigi la anoncitan paŝon pri administra movo de la paĝo [[junaĝo]] al [[junulo]]... nun farita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:52, 23 maj. 2025 (UTC) :::::: {{kontraŭ}} movoj de homaj vivetapoj al uloj kiel Junaĝo -> Junulo. {{por}} artikoloj pri vivetapoj kiel [[Infaneco]] [[Junaĝo]] [[Adolesko]] [[Plenkreskeco]] [[Maljunaĝo]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:45, 23 maj. 2025 (UTC) Mi ankoraŭ ne detale partoprenas en la diskuto, sed almenaŭ ĵus statigas superrigardon. Nun ni havas: * [[bebo]] inter 0 kaj 1 jaro ([[d:Q998|d]]) <span style="color:grey">(ne bebaĝo)</span>, poste [[infaneto]] ([[d:Q1340307|d]]) inter 1 kaj 3 jaroj * [[infano]] ([[d:Q7569|d]]) ([[knabo]], [[knabino]]) kaj [[infanaĝo]] / infaneco [[d:Q276258|d]]) * [[junulo]] ([[d:Q12350071|d]]) <small>''kun antaŭadolesko kaj adolesko''</small> <span style="color:grey">(ne plu junaĝo / juneco)</span> ([[d:Q190007|d]]) * <span style="color:grey">(ne antaŭadoleskulo)</span> [[antaŭadolesko]] ([[d:Q719723|d]]) * <span style="color:grey">(ne adoleskulo, </span>[[d:Q1492760|evtl. dekkelkjarulo d]]) [[adolesko]] ([[d:Q131774|d]]) * [[plenkreskulo|<span style="color:grey">(plenkreskulo)</span>]] ([[viro]], [[virino]]) kaj [[plenkreskeco]] ([[d:Q80994|d]]) * [[maljunulo]] <span style="color:grey">(ne plu maljunaĝo / maljuneco)</span> ([[d:Q191089|d]]) kun [[maljuniĝo]] ([[d:Q332154|d]])&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 12:55, 24 maj. 2025 (UTC) :Unu korekteto: Ni ne havas artikolon pri "plenkreskulo", nur alidirektilon. "Viro" kaj "Virino" ja teorie estas subkategorioj de plenkreskulo, sed en la praktiko la artikoloj nun temas nur pri seksa distingo, ne aĝa. Do la sola kategorio, kie ni provas distingi inter uloj kaj aĝo, estas "Infano"/"Infanaĝo". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:10, 25 maj. 2025 (UTC) ::Prave. Dankon. Sed ne nur la esperanta vikipedio provas, sed tuta vikidatumaro kun, se mi bone kalkuletis, 59 lingvoversioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:36, 28 maj. 2025 (UTC) == teritorio Edo en Niĝerio kun samnoma etno kaj lingvo == La anoj de la afrika etno de vikidatumo [[d:Q1287326]] nun en la e-lingva vikipedio nomatas "'''[[edoj]]'''", kiuj parolas lingvon en la e-lingva vikipedio nomatan la "'''[[edoa]]'''" kaj vivas en la niĝeria subŝtato "'''[[subŝtato Edo|Edo]]'''". Tiel fakte '''ne (!) funkcias''' Esperanto: devas esti unu vortradiko, kaj aliaj vortoj deriviĝas per sufiksoj. Ke substantivo por la etno kaj adjektivo por la lingvo uzas saman radikon, estas tute en ordo (komp. litovo/litova, ĉino/ĉina, germano/germana, koreo/korea, franco/franca, japano/japana, italo/itala ktp ktp), kaj ankaŭ pravigeblus ke substantivo por la lando kaj adjektivo interalie por la lingvo uzas saman radikon (ekz. Birmo/birma, Nederlando/nederlanda, Indonezio/indonezia), sed se lingvo nomiĝas "edoa", tiam etno devas nomiĝi "edooj" kaj lando iom ekzotike "Edoio" aŭ "Edolando" '''aŭ''' la lando "Edoo" kaj etno plus diversetnaj civitanoj "edoanoj". '''Se''' la lando en Esperanto konservu la nacilingvan nomon "Edo", kiu jam havas praktikan o-finaĵon, tiam la etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de la areo devas esti "edanoj", kaj la lingvo rajtas nomiĝi "eda" '''aŭ''' "edana" sed '''ne''' "edoa". Do simple devas ekesti interkonsento. Kion esprimas pri tio aŭtoritataj eksteraj referencoj? PIV, Reva Vortaro kaj supozeble ĉiuj aliaj paperaj esperanto-vortaroj tute silentas pri la temo, kaj la listo [https://bertilow.com/lanlin Landoj kaj Lingvoj] de Bertil Wennergren proponas lingvonomon [https://bertilow.com/lanlin/lingvoj.html#Eda "eda"] por la lando Edo, sekve restas ambiguo ke la etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de la areo devas esti "edanoj" (samkiel etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de Nederlando estas nederlandanoj, tiu ambiguo ankaŭ tolereblas de la esperantistoj en Hago, Amsterdamo kaj Roterdamo). Ĉar mi ne trovis ajnan alian aŭtoritata ekstera referencon, mi proponas sekvi la proponon de B. Wennergren, nomi la lingvon "eda", la teritorion "Edo" kaj la etnanojn "edanoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:17, 21 maj. 2025 (UTC) :Sekvi Bertilon estas bona ideo. Sed li decidis nur la formon de la radiko (''ed-''), kaj silentas pri la demando, ĉu ĝi estas etna aŭ landa radiko. Mi emas kompreni ŝtatnomon Edo kiel ne-Esperantan, kiu nur hazarde finiĝas per ''-o'' - verŝajne la ŝtatoj de Niĝerio ne havas stabilajn Esperantajn nomojn. Do formale kalkulu min {{por}} [[Edoa lingvo]] > [[Eda lingvo]] kaj {{sindetena}} pri [[Edoj]] kaj [[Edo (subŝtato)]], por ne bloki vin se vi insistas, sed malkonsilanta ŝanĝon. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:03, 21 maj. 2025 (UTC) ::Bone, estu [[eda lingvo]], laŭ B. Wennergren. Klaras ke la teritorio "Edo" en Niĝerio ne estas esperanta vorto, sed kompreni la teritorion "Edo" (samkiel la malnova nomo de Tokio) kaj la etnanojn "edanoj" ŝajnas al mi malpli dubinda ol nomi la etnanojn "edoj" kaj devi elvringi el la gramatika logiko iun aŭdacan teritorion "Edio", "Edujo" aŭ "Edlando", kiu al mi persone malgraŭ ĉiu logiko aspektas neakcepteble - konsiderante ke en la loka lingvo la teritorio tiom belsone estas "Edo", ne esperante, sed aspektante pli esperantlingva ol la torditaj landonomoj, kiuj rezultas se oni aplikus hipotezon ke ed- estus la etnonomo. Sed simple lasi la etnanojn "[[edoj]]" '''kaj''' la landon "[[Edo (subŝtato)|Edo]]" laŭ mia kompreno ne funkcius. Estas kiel ankaŭ vi skribis, ke la radiko (ed-) devas esti "etna '''AŬ''' landa radiko", ne ambaŭ samtemp (!). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:37, 24 maj. 2025 (UTC) :::Mia rekomendo ne estas ke "ed-" estu etna kaj landa radiko samtempe. Mia rekomendo estas ke ni provizore uzu ĝin kiel etnan radikon, kaj por la ŝtato uzu la oficialan nomon "Edo", kiu hazarde aspektas kiel Esperanta vorto sed ne estas Esperanta, sekve ne enhavas iun Esperantan radikon. Mi rekomendas tion parte ĉar ni havas kutimon en Vikipedio Esperantigi ĉiujn etnonomojn, inkluzive la plejmulton kiu ne ligiĝas al iu politika unuo, do "Edoj" kiel etnonomo ne aspektas strange apud aliaj artikoloj kiel [[Joruboj]], [[Igaloj]], [[Igboj]], sed "edanoj" jes. Male, federaciajn ŝtatojn kaj similajn subnaciajn entojn ni kutimas Esperantigi nur se oni jam faras tion en fontoj. Mi faras mian rekomendon ankaŭ parte ĉar mi suspektas, ke se forta Esperanto-movado iam estiĝos en Niĝerio, ĝi ja nomos la etnon "edoj" kaj la ŝtaton "Edujo"/"Edio" - ja la ŝtato kreiĝis nur en 1991, dum la etno ekzistas de antaŭ jarcentoj. Ankaŭ ĉar multaj loĝantoj de la ŝtato ne apartenas al la etno, do se "Edo" estas Esperanta nomo, tiam oni atendus ke artikolo pri "edanoj" temu pri ĉiuj ĝiaj loĝantoj, ne nur tiu etno. Sed kiel mi diris, mi restas sindetena kaj ne ĝenos vin se vi ne estos konvinkita kaj faros laŭ via plaĉo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:38, 25 maj. 2025 (UTC) ::::Mi komprenas vian ideon. Estas iom da risko, ke homoj tamen komprenos ke "edo", unu etnano, kaj "Edo", la administra teritorio, estos la sama esperanta vorto (plej laste se iam iu ekskribos pri "eda kuirarto", "eda pentrado" aŭ "eda muziko"). Pli facilas se vorto kun o-finaĵo havas klare malesperantajn literkombinojn antaŭe: "Cappuccino" kaj "Latte Macchiato", "Pernambuco" aŭ "Ribeirão Preto" pli facile rekoneblas kiel ne-esperantaj vortoj ol "Edo". Do, mi provos sekvi vian rezonadon kaj esperas ke ni ne plantos grandajn miskomprenojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:54, 27 maj. 2025 (UTC) :::::{{por}} ėda lingvo, kaj etnanoj "edoj", sendepende ke "Edo" majuskle difiniĝu kiel ne-esperanta vorto kiu "nur hazarde finiĝas per litero o, ne per o-finaĵo". Mi dubas ke neniu komprenos la vorton kiel esperanta, kaj ne fabrikos adjektivaj kaj adverbajn formojn el la "ne-esperanta vorto Edo", sed tio ne estos pleja katastrofo... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:10, 14 jun. 2025 (UTC) == Voĉdon... 2025-05-27 == * [[Elekto]] -> [[Elekto (apartigilo)]] movo ne postlasante alidirektilon * [[Voĉdono]] -> [[Elekto]] konektita al [[d:Q40231]] (publika ŝtata elekto) * [[Voĉdonado]] konektita al [[d:Q189760]] neniu movo [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:59, 27 maj. 2025 (UTC) :{{por}} [[Elekto]] -> [[Elekto (apartigilo)]], ĉar ĝi fakte estas apartigilo. {{kontraŭ}} [[Voĉdono]] -> [[Elekto]], ĉar "voĉdono" estas specifa kaj vaste konata vorto, eĉ se ne tute logika, kaj "elekto" estas tre ĝenerala, ne aparte politika vorto (ĝuste tial ĝi bezonas apartigilon). :Mi pensas ke [[Voĉdono]] devus esti kunigita kun [[Voĉdonado]] aŭ tute reverkita. La temoj estas samaj, malkiel ekz. en la angla, kie la artikolo ligita kun "Voĉdono" temas specife pri balotadoj por elekti personon, do ne traktas referendumojn kaj simile. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:25, 27 maj. 2025 (UTC) :: Nuntempaj artikoloj [[Voĉdono]] kaj [[Voĉdonado]] temas pri plejparte sama afero, dum ke artikolo pri "elekto" aŭ "ŝtata elekto" aŭ "ĝenerala elekto" mankas. Do la proponita alinomigo kunportu drastan ŝanĝon de enhavo. Eble "elekto" estas tre ĝenerala, ne aparte politika vorto, sed vikipedio ne estas vortaro. Artikolo pri "elekto" aŭ "ŝtata elekto" aŭ "ĝenerala elekto" nepras, kaj vi povas proponi pli bonan titolon. Eĉ "Voĉdono (elekto)" pripenseblus. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:00, 28 maj. 2025 (UTC) :::{{kom}} Mi apogas "drastan ŝanĝon de la enhavo" fare de Taylor 49. Mi preferus atendi la novan enhavon antaŭ ol decidi pri novaj titoloj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:18, 31 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Mi volas atentigi, ke en Esperanto proceduron de publika voĉdonado kiel parton de politika procezo oni kutime nomas '''elektoj''' (ĉiam plurale; ekzemple, "parlamentaj elektoj", "prezidentaj elektoj"), kio permesas ne miksi elektojn en tia senco kun la ĝenerala komunuza kaj vastasenca vorto "elekto". Tian konvencion rutine sekvas, ekzemple, zorge redaktitaj tekstoj en la rubriko '''POLITIKO''' de la magazino ''[[Monato (gazeto)|Monato]]''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 13:34, 2 jul. 2025 (UTC) == [[Ĉukotko]] > [[Ĉukĉio]] == Kopiite el la diskutpaĝo [[diskuto:Ĉukotko]], kiu jam diras ĉion necesan: Ni jam establis ''[[ĉukĉoj]]'' kiel nomon de la popolo, ĉu do la regiono ne estu "Ĉukĉio"? Kp. "[[sameoj]]" (Samee ''sámi'') kaj "[[Sameio]]" (samee ''Sápmi''). {{por}} formo Ĉukĉio. [[Vikipediisto:Bab|Bab]] 4. Jul 2005 11:18 (UTC) :{{por}} samopinias [[Vikipediisto:Narvalo|Narvalo]] 4. Jul 2005 11:21 (UTC) ::Ni bezonus almenaŭ unu plian voĉon antaŭ movi, ĉu ne? [[Vikipediisto:Bab|Bab]] 4. Jul 2005 11:28 (UTC) :::La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn geografiaĵojn, sed ne la duoninsulon. Sed ĝi en sia mapo 15 indikas la maron norde de la duoninsulo, oriente de la "Vrangela insulo", "Ĉukĉa Maro", kio estas ne-rekta subteno de la vortumo "Ĉukĉio" por la duoninsulo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:11, 28 maj. 2025 (UTC) :::Kaj [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#insul.CxukcxaDuon0o klarigo pri Ĉukĉa duoninsulo en] [[Reta Vortaro]] ({{eo}}) eĉ estas pli klara. Pri "Ĉukotko" mi dume trovas neniun referencon, krom retaj tekstoĉitaĵoj de la esperantlingva vikipedia teksto, kie cetere unue en 2002 la duoninsulo ricevis nomon "Chukotka", poste ĝis aŭg. 2004 "Ĉukotka", nur tiam sen iu indikita referenco sanĝiĝis la nomo al improvizita "Ĉukotko" en sep. 2004. Klaras ke pri la rusa formo Чукотка (= Ĉukotka) estas referencoj, sed ĉi tie temas pri Esperanto. {{por}} formo Ĉukĉio kun indiko de la sendube same ĝusta kaj referencita pli longa formo Ĉukĉa duoninsulo en la unua frazo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:32, 28 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} Ĉiukĉio kaj mencio de la pli longa alternativo "Ĉukĉa duoninsulo" en la unua frazo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:01, 14 jun. 2025 (UTC) ::::: {{farite}} per movo al [[Ĉukĉio]], per du malnovaj kaj du novaj voĉoj, do sume 4. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:06, 15 jun. 2025 (UTC) ::::: Cetere paralele ankoraŭ necesas movi la titolon [[Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] al nova kaj pli ĝusta titolo [[Ĉukĉa aŭtonoma distrikto]], kaj ankaŭ la kategoriojn [[:Kategorio:Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] kaj [[:Kategorio:Geografio de Ĉukotka aŭtonoma distrikto]]. Bonŝance ankoraŭ ne estas multaj eroj en ili... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:59, 19 dec. 2025 (UTC) :{{kom}} Stranga decido. Temas ne pri administra regiono kiel [[Tatario]] aŭ [[Baŝkirio]], sed pri la duoninsulo, do fizika objekto kies limoj estas strikte difintaj kaj neŝanĝeblaj sendepende ĉu tie loĝas ĉukĉoj aŭ ne. La formo '''Ĉukotko''' estas uzata de rusiaj esperantistoj dum jardekoj: [http://esperanto.china.org.cn/2024-01/03/content_116914995.htm Vasilij Eroŝenko kaj nia epoko], [https://reu.ru/prenu/cerbe_kaj_kore_14_majo_2020.pdf Cerbe kaj kore], [https://edukado.net/upload/enhavo/dosieroj/REGo83Kolker.pdf REGO], [https://www.esperanto.mv.ru/Cetero/Mia_vivo_en_Esperanto-lando.html Mia vivo en Esperanto-lando], ankaŭ alilandaj esperantistoj uzas ĝin, ekzemple [https://eo.mondediplo.com/2007/09/article1298.html Le Monde diplomatique en Esperanto], [https://ikso.net/rusio-volas-konekti-asion-kun-ameriko-per-submara-fervojo/ E@I]. La enciklopedio devas sekvi la jaman lingvouzon, ne inventi ĝin. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:51, 19 dec. 2025 (UTC) ::Ankaŭ min mirigas tia iama decido. Mi ne memoras, ke iu uzus la formon "Ĉukĉio", dum "Ĉukotko" estas formo kutima kaj internacie rekonebla. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:15, 19 dec. 2025 (UTC) :: {{kom}} ĉiuj 3 referencoj en la artikolo estas fidinde mortintaj, kaj mi eble subtenus ŝovon al "Ĉukotko" ĉar tio ŝajne estas proksime al <big>Чуко́тка</big>, sed antaŭe ŝatus vidi la nomon de la duoninsulo en la loka ĉuka lingvo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 17:33, 19 dec. 2025 (UTC) :{{kom}} Same kiel la aliaj primitivaj popoloj, la ĉukĉoj origine havis en sia lingvo nur la vortojn priksribantajn iliajn senperajn spertojn, do videblajn montojn, riverojn kaj arbojn, sed ne la duoninsulon kiun ili neniam vidis komplete. Do ili simple neniel ĝin nomis, ĉar por ili ĝi ne ekzistis. Poste la ĉukĉa transprenis ĝian nomon el la rusa, adaptinte iom, do nun ekzemple [[Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] en la ĉukĉa nomiĝas [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/ckt/Чукоткакэн_автономныкэн_округ Чукоткакэн автономныкэн округ] (Ĉukotkaken aŭtonomniken okrug). Do la nuna formo ''Ĉukĉio'' estas same malkutima por la rusoj, ĉukĉoj kaj esperantistoj. Tiu ĉi alinomo estis la solvo sen la problemo. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:34, 21 dec. 2025 (UTC) == [[Raspaĵo]] -> [[Paneroj]] -> [[Panraspaĵo]] == Raspaĵo estas io ajn raspita, ne nur pano kaj aliaj bakaĵoj. Povus temi pri fromaĝo, kokoso, karotoj, ktp, ktp. Mi proponus alinomi ĝin al {{por|"paneroj"}}, kiu estas sufiĉe internacia termino por ĉi tiu kuirarta ingredienco. (Vidu anglan "breadcrumbs", nederlandan "broodkruim", japanan "パン粉", ĉinan "麵包屑", vjetnaman "vụn bánh mì", indonezian "tepung roti", ktp.) Aliokaze eblus eventuale uzi "panraspaĵo" aŭ "raspita pano" aŭ simile. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 23:16, 28 maj. 2025 (UTC) :{{por}} pli klara titolo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:20, 31 maj. 2025 (UTC) :{{por}} "paneroj". "Raspaĵo" ŝajnas tute ne taŭga: estas apenaŭ imageble, ke oni raspas panon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:25, 1 jun. 2025 (UTC) :{{por}} "paneroj". Se panon eblas raspi, tiam ĝi jam tre sekas kaj malmolas, sed mi jam vidis ion tian. Ĉiukaze paneroj estas plene trafa vorto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:50, 2 jun. 2025 (UTC) : {{kontraŭ}} "paneroj". Mi proponas titolon '''[[Panraspaĵo]]'''. Spenĉjo tre pravas ke "raspaĵo" ne estas bona titolo por paĝo kiu temas pri raspaĵo de pano. Problemoj kun propono "paneroj" estas du, nome plurala formo, kaj malapero de raspado per kiu la materialo estiĝas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 10:47, 6 jun. 2025 (UTC) : {{kontraŭ}} "paneroj". [[Panraspaĵo]] akcepteblas. Krome estas ferraspaĵo per farliloj, fromaĝraspaĵo, --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 11:00, 6 jun. 2025 (UTC)ktp. ::{{por}} Paneroj. Tio estas la vorto, kiun mi plurfoje aŭdis, ankaŭ legis en tekstoj, kaj PIV havas propran kapvorton "panero" kaj konfirmas mian subjektivan memoron. Mi ne komprenas kial pluralo estus problemo ĉi tie. Laŭ la naturo de la temo, unu panero nur estas minimuma malpuro, por kuireja recepto oni bezonas plurajn panerojn. Kaj do? Panraspaĵo estus teorie ebla alternativo, sed tute artefarita, teoria: kiu povus eĉ unu ekstervikipedian referencon alporti, kiu konfirmus vastan uzon de la vorto "panraspaĵo" en e-lingva literaturo kaj gazetaro? Kaj kie estas vortara kapvorto, kiu por "panero" '''jes''' ekzistas? Ankaŭ ''[https://tekstaro.com tekstaro.com]'' konfirmas mian juĝon: pri "panero" estas 22 trafoj, pri "panraspaĵo" estas ekzakte '''nul'''. Homoj, detenu vin inventi en vikipediaj diskutoj iujn vortojn, kiuj ne estas uzataj en la reala vivo! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:01, 13 jun. 2025 (UTC) :::PS: Cetere, {{re|Crosstor}} Kio estas "farliloj"??? [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:06, 13 jun. 2025 (UTC) ::::Pardonu!: [[fajlilo]]. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:58, 13 jun. 2025 (UTC) :::::{{kom}} Se ne alvenos signifaj pluaj voĉdonoj dum la sekva tago, mi morgaŭ finos la temon kun 5 voĉoj por [[Paneroj]] kaj 2 por [[Panraspaĵo]]. Aparte la referenco el PIV por panero kaj nemencio de panraspaĵo, kaj la meta-kalkulo el ''[https://tekstaro.com tekstaro.com]'' de Aidas estas konvinkaj - kio cetere ankaŭ devus plaĉi al Taylor, kiu laŭ mia percepto ege ŝatas tiajn statistikajn meta-kalkulojn el ''tekstaro.com''. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:43, 14 jun. 2025 (UTC) ::::::Dankon, Crosstor... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 20:59, 14 jun. 2025 (UTC) :::::::{{farite}} per 5 voĉoj por Paneroj kaj 2 por Panraspaĵo ŝovita al nova titolo [[paneroj]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:51, 15 jun. 2025 (UTC) ::::::::{{re|Filozofo|Verdulo|Kani|Arbarulo|Spenĉjo|Aidas|Taylor 49|Crosstor}} PS: Mi nur nun vidas la aldonan aserton "ĝi kreas la t.n. tripakumon". De kie estas la vortumo '''"tripakumo"'''? Guglo tute ne trovas la vorton, kio signifas ke kompreneble PIV kaj RetaVortaro kaj ĉiuj aliaj konsulteblaj E-vortaroj ne konas ĝin. Kiu estus la koresponda ero en vikidatumoj, do kiuj estus alilingvaj ekvivalentoj? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:05, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Mi tute ne imagas, pri kio temas. Mi dubas, ke mi antaŭe renkontis tiun ĉi vorton... Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:42, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Ĝis ĉi-monate, la esperanta artikolo ŝajnis esti tre proksima traduko de la ĉeĥa artikolo [[w:cs:Strouhanka|Strouhanka]], kaj "tripakumo" ŝajnas esti rekta traduko de la vorto "trojobal", kiu havas propran artikolon [[w:cs:Trojobal|Trojobal]] (d:Q1571226) en ĉeĥa Vikipedio. Laŭ tiu artikolo, trojobal estas nomo por la metodo kovri (pakumi?) manĝaĵon per tri tavoloj, nome faruno, ovo kaj paneroj. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 23:12, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Dankon pro la enketado. Nu, laŭ la alilingvaj klarigoj de [[w:cs:Trojobal|Trojobal]] (en vikidatumoj Q1571226), temas pri tio kion PIV nomas [https://vortaro.net/#panumi_kd per simpla verbo "panumi"], tial estas tute konsekvence ke la esperanta vorto por la vikidatuma koncepto [[d:Q1571226]] ne estas "tripakumo", sed "panumaĵo". Mi sume havas suspekton, ke la vorto "tripakumo" estas propa inventaĵo de nia kolego Petr T., estas per neniu presita esperanta vortaro aŭ kuirlibro konfirmebla kaj estas klare "originala persona spontanea inventaĵo aparte por ĵus kreita vikipedia teksto". Tial mi proponas forigi la "ĉeĥismon", eĉ se iuj slovakaj vortaroj aŭ dialektaj vortaroj de la germana lingvo de Prago aŭ eble dialekta vorto de la jida el tiu urbo ankaŭ konfirmas iun tian koncepton de farunumo-ovumo-panerumo, kaj uzi la PIV-an vortradikon "panum'i/panum'o" por la kuireja proceduro: hispane "empanado", germane "panieren", itale "panatura", litove "paniravimas", nederlande "paneren", pole "panierowanie", slovene "paniranje", svede "paneringde" ktp - en ĉiuj klare videblas la latina vorto "panis" resp. esperanta "pano" kaj "paneroj", same greke пανάρισμα [panárisma], ukraine панірування [paniruvannja] kaj en aliaj nelatinaj lingvoj... Do la PIV-a propono de "panumo" perfekte akordiĝas kun la konceptoj en tute malsamaj lingvoj por la kuireja proceduro... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:36, 18 jun. 2025 (UTC) == [[Ortodoksismo]] -> [[Ortodoksa kristanismo]] == Laŭ [[ReVo]] kaj [[PIV]], ortodoksa = konforma al la tradicia doktrino [ne nepre kristana - [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]]]. Ortodoksa povas esti ne nur [[kristanismo]], sed ankaŭ [[judaismo]], [[marksismo]] ktp. Ĉu do "'''[[Ortodoksa kristanismo]]'''" ne estus pli klara, preciza, rekonebla kaj do trafa titolo? Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 04:13, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}} tute prave. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}} Tute konsentas kun la argumento de Filozofo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:03, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:49, 14 jul. 2025 (UTC) ::::: {{farite}} per kvar poraj voĉoj kaj neniu kontraŭa.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:49, 14 jul. 2025 (UTC) == Japanaj geografiaj nomoj en la Hepburnan sistemon se mankas fontoj == Saluton al ĉiuj,<br> Post ampleksa diskuto en [[Kategorio-Diskuto:Gubernioj de Japanio]], ni preskaŭ atingis interkonsenton pri normigo de japanaj geografiaj nomoj en Vikipedio.<br> Laŭ Regulo 2 de [[VP:NELATINA]] ("Uzu alilingvan akceptitan transskribon en latina alfabeto"), ni proponas, ke japanaj geografiaj nomoj sen ekzistantaj Esperanto-fontoj estu ŝanĝitaj al la japana transskriba Hepburn-sistemo.<br> Samtempe, ĉar la sekcio "Esperantigo de nomoj" en [[VP:TA]] specife postulas, ke "Nomoj de subŝtatoj ĉiam estu Esperantigitaj," ni lanĉis [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]]. Ĉi tiu projekto celas sisteme esplori kaj dokumenti Esperantigojn por japanaj regionoj kaj gubernioj, kun la ebla celo krei estontan oficialan eksteran referencon.<br> Ĉu vi konsentas pri ĉi tiu duobla aliro? Ĝi permesus al ni provizore uzi la Hepburnan kie mankas Esperanto-fontoj, dum ni aktive laboras por la longtempa Esperantigo per la menciita projekto.<br> Via opinio kaj subteno estus tre valoraj por antaŭenigi ĉi tiun gravan laboron.--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 02:04, 16 jun. 2025 (UTC) Saluton al ĉiuj. Konforme al la daŭraj diskutoj kaj la proponita [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]], mi intencas komenci alinomi la artikolojn de japanaj gubernioj, komence post unu semajno, se ne aperos pliaj komentoj aŭ oponoj en ĉi tiu diskuto. La listo de ŝanĝendaj artikoloj estas jena: * [[Gubernio Ajĉio]] → [[Gubernio Aichi]] * [[Gubernio Akita]] * [[Gubernio Aomori]] * [[Gubernio Ĉiba]] → [[Gubernio Chiba]] * [[Gubernio Ehime]] * [[Gubernio Fukui]] * [[Gubernio Fukuoka]] * [[Gubernio Fukuŝima]] → [[Gubernio Fukuŝimo]] * [[Gubernio Gifu]] * [[Gubernio Gunma]] * [[Gubernio Hiroŝimo]] * [[Gubernio Hiogo]] → [[Gubernio Hyōgo]] * [[Gubernio Ibaraki]] * [[Gubernio Iŝikavo]] → [[Gubernio Ishikawa]] * [[Gubernio Iŭate]] → [[Gubernio Iwate]] * [[Gubernio Kagavo]] → [[Gubernio Kagawa]] * [[Gubernio Kagoŝimo]] * [[Gubernio Kanagavo]] * [[Gubernio Kioto]] * [[Gubernio Koĉi]] → [[Gubernio Kōchi]] * [[Gubernio Kumamoto]] * [[Gubernio Mie]] * [[Gubernio Mijagi]] → [[Gubernio Miyagi]] * [[Gubernio Mijazako]] * [[Gubernio Nagano]] * [[Gubernio Nagasaki]] → [[Gubernio Nagasako]] * [[Gubernio Nara]] * [[Gubernio Nigato]] → [[Gubernio Niigata]] * [[Gubernio Oitao]] → [[Gubernio Ōita]] * [[Gubernio Okajamo]] * [[Gubernio Okinavo]] * [[Gubernio Osaka]] → [[Gubernio Osako]] * [[Gubernio Saga]] * [[Gubernio Sajtama]] → [[Gubernio Saitama]] * [[Gubernio Ŝiga]] → [[Gubernio Shiga]] * [[Gubernio Ŝimane]] → [[Gubernio Shimane]] * [[Gubernio Ŝizuoka]] → [[Gubernio Ŝizuoko]] * [[Gubernio Toĉigi]] → [[Gubernio Tochigi]] * [[Gubernio Tokuŝimo]] * [[Gubernio Totoro]] * [[Gubernio Tojamo]] * [[Gubernio Vakajamo]] * [[Gubernio Jamagata]] → [[Gubernio Jamagato]] * [[Gubernio Jamaguĉi]] → [[Gubernio Yamaguchi]] * [[Gubernio Jamanaŝi]] → [[Gubernio Yamanashi]] * [[Hokajdo]] * [[Tokio]] Laŭ la principo 'Kiu silentas, tiu konsentas', mi procedos se ne estos obĵetoj antaŭ tiu tempo. --[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 11:10, 20 jun. 2025 (UTC) :{{farite}} Saluton al ĉiuj, :La unusemajna periodo por komentoj kaj oponoj pri la normigo de japanaj geografiaj nomoj pasis. Ĉar mi ricevis neniun validan opozicion al nia projekto aŭ al la portempa uzado de Hepburn-romanigo, kaj post detalaj diskutoj kiuj plifortigis nian metodologion, ni antaŭeniras. :Laŭ la Regulo 2 de [[VP:NELATINA]], mi komencas la procezon de alinomo de japanaj guberniaj artikoloj al la Hepburn-sistemo, kie mankas ekzistantaj Esperanto-fontoj. La listo de ŝanĝendaj artikoloj estas tiu jam portempa. La sama logiko de portempa normigo validas ankaŭ por malpli grandaj administraj unuoj, kiel urboj kaj urbetoj, ĉar multaj el tiuj same ne posedas establitajn Esperanto-formojn. :Ĉi tiu apliko de Hepburn estas portempa solvo por certigi tujan normigon kaj konformecon kun la nunaj Vikipediaj reguloj. Ĝi tuj korektas la nunan malkonsekvencon per oficiale agnoskita internacia normo. :Nia finfina celo, tamen, restas la plena kaj sistema Esperantigo de ĉi tiuj nomoj, kiel postulas [[VP:TA]] por subŝtatoj. Tial ni aktive laboras per nia [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]], celante sisteme esplori kaj dokumenti Esperantigojn por estonta oficiala referenco. :Esperantigi administrajn unuojn tra la mondo estas daŭra procezo. Nia esploro montras, ke unua-nivelaj administraj unuoj en landoj kiel Usono, Aŭstralio, Brazilo, Kolombio, kaj Barato estas vaste Esperantigitaj. Kvankam iuj landoj (ekz. Francio, Hungario) montras malsamajn alirojn aŭ nekompletan Esperantigon, tio nur evidentigas la vivantan naturon de Vikipedio, ne kontraŭas la celon de sistema Esperantigo de unua-nivelaj administraj unuoj de Japanio. :Dankon pro via kunlaboro kaj subteno. :--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 12:07, 26 jun. 2025 (UTC) == [[La Klaŭno]] == Mi proponas alinomi la artikolon «[[La Klaŭno]]» al «Opinioj de klaŭno». Prefere traduki la originalan titolon ("Ansichten eines Clowns"), ol tiun de la angla traduko ("The Clown"). - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:52, 13 jul. 2025 (UTC) :Absolute. Mi ne atendis debaton. Farite.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:43, 14 jul. 2025 (UTC) ::Dankon! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 13:07, 14 jul. 2025 (UTC) == (film) -> (filmo) == Anonimulo [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/78.154.163.85]] kreis plurajn artikolojn pri kinofilmoj, kun la aldono "(film)" - tiel, sen -o. Ili alinomendas al "(filmo)". (Pluraj ankaŭ bezonas poluradon kaj kategoriojn.) - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:53, 14 jul. 2025 (UTC) :Unu filmon (pri Timm Thaler) mi jam plibonigis. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:16, 15 jul. 2025 (UTC) :: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?go=Ek&search=intitle%3A%2Ffilm%5C%29%2F&ns0=1 intitle] {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:23, 15 jul. 2025 (UTC) :::Dankon! Kaj pluan dankon ke vi ankaŭ minuskligis troan majusklecon en kelkaj titoloj! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:59, 15 jul. 2025 (UTC) ::::Dankon pro la purigo!! Mi eĉ dubas ĉu utilas havi alidirektilojn kiel [[Luno (film)]], [[Nigra Korvo (film)]] aŭ [[Timm Thaler kaj la Vendita Rido (film)]]. Neniu venus al la ideo krei alidirektilojn kiel [[Luno (película)]] hispane aŭ [[Luno (filmas)]] litove, kaj kial fari esceptojn por teknikaj aldonaĵoj en la angla lingvo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:35, 4 aŭg. 2025 (UTC) == [[Naziismo]] -> [[Nacisocialismo]] == Karaj, La vorto "naziismo" estas paŭsita gentalingva mallongigo de la normala nomo de la koncerna ideologio kaj movado naci-socialismo. Estis kompreneble, kial samtempuloj tiel mallongigis la iom longan vorton en lingvoj gentaj, kie ekzistas tradicio de tiaj mallongigoj. Por tio ekzistis ankaŭ psiĥologiaj kialoj: oni kaŝe defias opresan totalisman reĝimon, uzante (anstataŭ ĝia serioza, impona, oficiala nomo por ĝiaj timigaj adeptoj) amuzan, familiaran formon. Tamen nuntempe oni ne tiom ofte parolas pri nacisocialismo, kaj - eble pli grave! - en Esperanto ekzistas nek kutimo regule uzi apartajn malpli longajn variantojn de longaj vortoj, nek tradicio vaste uzi slangecajn kaj aparte lernendajn vortokunfandajn mallongigojn. Tiaj formoj ĝenerale ne tre bone sidas en Esperanto. Krome, "nazio" ne sonas en Esperanto same amuze kaj timodefie kiel "nazi" en la germana, kie tiaspecaj mallongigoj estas tre kutimaj diminutivaj formoj ... Aparte strange estas uzi tian mallongigon en enciklopedia artikolo, kaj eĉ pli strange estas uzi ĝin en la titolo. Tial mi proponas alinomi artikolon jene: "'''[[Nacisocialismo]]'''" kaj krom mencio de la formoj "nazio" kaj "naziismo" regule uzi la normalajn enciklopediajn formojn "nacisocialisto" kaj "nacisocialismo". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:01, 25 jul. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} Laŭ mia kompreno kaj laŭ PIV, en Esperanto "nazio" ne estas mallongigo sed sendependa radiko. Kaj ĝi estas multege pli ofte uzata ol "nacisocialisto" - ne nur laŭ mia sperto, kiu certe estas malpli vasta ol tiu de Filozofo, sed ankaŭ laŭ la Tekstaro (18 trafoj por "nacisocial", kredeble kelkcent por "nazi"). :Tio tute similas al la situacio en la angla, la hispana, kaj verŝajne la plej multaj lingvoj. Oni uzas "nazi" sen ia konscio ke originale ĝi estis mallongigo, des malpli pri amuzaj aŭ timdefiaj kromsignifoj; ĝi nur estas la nomo de tiu speco de ekstrema rasismo. Estas parte simile kiel ni parolas pri "faŝismo", ne iu etimologie pli fidela *faskismo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:15, 29 jul. 2025 (UTC) ::{{kontraŭ}} kiel prave resumigis la kontraŭajn argumentojn Arbarulo. Kaj fidu min, en la germana lingvo la vorto ''Nazi'' tute ne sonas amuze. Jes, estas iuj karesvortoj kiuj finiĝas per -i, tute ne ĉiuj, sed se vi volas asociigon de la vokalo "i" en la germana vorto ''Nazi'', ĉe mi ĝi elvokas etan germanlingvan infanon, kiu estas ŝokita per abomeno kaj naŭzo, kaj esprimas tion per elkrio "iiiiiiiiii!" - kvazaŭ ĝi rimarkus ke ĝi ĵus manĝis ion kio fakte estas plena je ŝimo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:25, 4 aŭg. 2025 (UTC) :::{{kontraŭ}} Pro diritaj argumentoj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:56, 19 aŭg. 2025 (UTC) ::::{{kontraŭ}} Pro diritaj argumentoj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:16, 20 aŭg. 2025 (UTC) == [[Rozfrukto]] -> [[Rozbero]] == Uzanto [[Uzanto:Wolfgang Bohr|Wolfgang Bohr]] movis la artikolon de "Rozbero" al "Rozfrukto" en 2015 kun la komento "la frukto de la rozo ne estas bero, sed plurfrukto". Tamen, kiel la artikolo [[Bero]] notas, tre multaj fruktoj, kiuj botanike ne estas beroj, tamen nomiĝas beroj en komuna uzado. Ŝajne ambaŭ "rozbero" kaj "rozfrukto" troveblas en po iom da nacilingvaj-esperantaj vortaroj, sed laŭ mia esplorado, "rozbero" ŝajnas esti signife pli ofta en efektiva uzado en la reto kaj en esperanta literaturo. Ĝi troveblas ekzemple en [https://libro.ee/file.php?id=3041 la romano Ojstro de Etelo Liliano Vojniĉ,] en poemo de la poemaro Kantante Vivi ([https://www.verduloj.org/GMO_S-ulo_2010-5.pdf#page=34 citita en revuo de SAT]), en [https://www.ikue.org/cz/arkivo/a-105-1-17.pdf#page=18 gazeto de la Katolika Sekcio de ĈEA,] kaj en [https://steemit.com/rozbero/@johano/rozbero-a-tuna-festo ĉi tiu blogaĵo pri rozberoj.] Dume, ekster Vikimediaj projektoj mi trovas la vorton "rozfrukto" plejparte nur en vortaroj kaj en maŝintradukitaj retpaĝoj. "Rozfrukto" ja estas tute bona vorto menciita en kelkaj respektindaj vortaroj, do ĝi estas certe menciinda en la artikolo. Sed ŝajnas al mi, ke ni uzu la pli tradician vorton "Rozbero" en la titolo. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 15:15, 28 jul. 2025 (UTC) : Mi respektas la trovojn, konsentas ke laŭ la vortaroj ambaŭ vortoj proksimume same amplekse uziĝas, do ambaŭ formoj devas dokumentiĝi en la teksto, kiel mem proponas Spenĉjo, sed ne estas argumento kontraŭ uzo de la vorto "Rozbero" en la titolo. Do {{por}} la ŝanĝo de la titolo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:00, 5 aŭg. 2025 (UTC) == [[Boise (Idaho)]] -> [[Bojsio]] == Mi volas alinomi ĉi tiu artikolon, ĉar la paĝo havas neesperantnomon, kiam esperantnomo ekzistas kaj uzas ofte. Ankaŭ, aliaj usonaj urbpaĝoj ne havas subŝtatnomojn, krom urboj kiu samnomatas je aliajn urbojn. Ekzemple, [[Seatlo]], [[Novjorko]], [[San-Francisko]], [[Portlando (Oregono)]], kaj [[Portland (Majno)]]. [[Uzanto:Loffy570|Loffy570]] ([[Uzanto-Diskuto:Loffy570|diskuto]]) 22:07, 4 aŭg. 2025 (UTC) :{{re|Loffy570}} Estas en ordo diskuti, ĉu uzi "Esperanto-nomon kiu ekzistas kaj uziĝas ofte". Tamen, tiun aserton en kazo de dubo necesas pruvi per (almenaŭ) du ekstervikipediaj referencoj. Mi persone multfoje en Esperanto vidis esperantajn nomojn [[Novjorko]] kaj [[San-Francisko]], kaj neniam vidis urbonomon Bojsio, do mi esprimas dubon. Nun estas "kazo de dubo" kaj necesas pruvi ke la aserto estas vera. Bonvolu. La eksa retejo [https://web.archive.org/web/20140112074056/http://terpomuloj.org/ terpomuloj.org] laŭ la [[interreta arkivo]] senŝanĝe ekzistis [https://web.archive.org/web/20041212013742/http://www.terpomuloj.org:80/ de 2004] ĝis 2014, en 2015 ĝi jam estis morta, sed pro la senŝanĝeco eblas konstati ke ĝi estis de 2004 kaj simple videblis dum sekvaj sed jaroj. Tia unu retpaĝo de 2004, tre kredebla farita de unusola entuziasmulo, ne estas pruvo de "Esperanto-nomo kiu ekzistas kaj uziĝas ofte"... Eĉ por la historia renkontiĝo NOREK 2004, mi ekster la arkivigita paĝo terpomuloj.org de 2004 nur trovis indikon ke ĝi okazis en urbo "Boise (Idaho)": notinde en [https://wallydutemple.com/2017/08/13/la-historio-de-norek-norda-okcidenta-esperanto-konferenco/ "historio de NOREK" de Wally du Temple] kaj la [https://bulteno.esperanto-usa.org/a/2004/02/00-pdf/bulteno.pdf bulteno "Esperanto USA", aprilo 2004, p. 12] (PDF, nur eta anonco, probable post la renkontiĝo ekzistis pli ampleksa raporto en tiu bulteno, sed tiun mi nun ne trovis). Sincere salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:51, 5 aŭg. 2025 (UTC) ::Mi kontestas tiun fremdan principon, truditan de tute aliprincipa ''Wikipedia''. Esperanto celas logikecon kaj sistememon. Se oni prononcas /bojsi(o)/, oni do skribu «Bojsio».--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:32, 11 aŭg. 2025 (UTC) :::Inter la lokanoj la prononco varias inter [bojsi(o)] kaj [bojzi(o)]. La origino de la vorto estas la franca vorto ''boisé(e)'' [bŭazé], kvankam ŝajnas, ke en la angla lingvo pli multaj lokanoj preferas la varianton [bójsi]. La nuraj esperantistoj el Boise, kun kiuj mi multfoje parolis (tio estis antaŭ multaj jaroj), miamemore prononcis [bójzi] (sen plena esperantigo). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:33, 14 aŭg. 2025 (UTC) :::: Mi trovis la urbonomon ankoraŭ en la esperantlingva [[Poŝatlaso de la mondo]], en kiu profesiece estas multaj mapoj kun amasoj da esperantlingvaj urbonomoj, kaj la urbo bildiĝas eĉ en du vastaj dupaĝaj mapoj, 31 kaj 33, tamen '''ambaŭfoje en la formo "Boise"'''. Sed {{re|Sergio}}: Mi tute ne scias al kiu "tute aliprincipa ''Wikipedia''" vi aludas, ĉu la angla, germana, jida, kataluna, islanda, litova vikipedia kolektivo... Laŭ mia sociiĝo en esperantlingva Eŭropo, mi observis ke jam en la 1980-aj jaroj esperantlingve aperis pluraj libroj kaj artikoloj de pensiula eksa instruisto kun nomo Rikardo Ŝulco (laŭ pasporto Richard Schulz, sed per tiu nomo neniu rajtis citi lin en Esperanto), kiu ne nur esperantigis ĉiun vilaĝon, domaron, kvartalon kaj urboparteton, sed ankaŭ la nomojn de ĉiuj ajn jam mortintaj kaj nuntempaj homoj - ĉiu kiu ne sukcesis forkuri plej atletike estis esperantigita. Tiu troigo nerekoneble aliformigi ĉiujn nomojn "de ekster nia esperantista kosmo al belaj nomoj en la zamenhofa lingvo", nomoj de ĉiaj neesperantistoj kiuj ĝis la invento de nova nomo per Rikardo Ŝulco neniam havis esperantan nomon, kvazaŭ preni iun ajn telefonlibron de iu distrikta vilaĝa komunumo de okcidenta Germanio kaj simple aliformigi ĉiun nomon, estis tiom absurde radikala, kaj rezultis en tio ke multaj memdeklaritaj lingvopapoj havis diversajn ideojn ŝanĝi nacilingvajn nomojn per nur esperantaj literoj kaj ĉiuj kun o-finaĵoj, ke fine multaj esperantistoj tute nerviĝis pri tio. Despli ke la "esperantista kosmo" ne estas propra universo, sed kunvivas kun naciaj kaj regionaj lingvoj kaj kulturoj en precipe neesperantista universo. Tio, kaj ne iuj krokodilaj alilingvaj vikipediaj komunumoj, laŭ mi estas la fundo de skeptikeco pri spontaneaj kreoj de tutnovaj esperantaj nomoj, kiuj ĝis tiu sekundo ankoraŭ ne estas kutimaj. Se iu povas nur duone konvinki, ke iu nomo "Bojsio" estas "nomo kiu ekzistas kaj uziĝas ofte", tiam jam estas en ordo. Sed almenaŭ en Esperantujo ekster Usono, supozeble ekster Idaho, urbonomoj Novjorko, San-Francisko, Seatlo, Ĉikago kaj Vaŝingtono estas bonkonataj kaj vere "uziĝas ofte", sed nomoj en la [[kantono Ada]] de Idaho kiel "Bojsio", "Kuna", "Ŝtelo", aŭ imageblaj nomoj "Fotlodedejlo". "Eŭklandpako" aŭ "Kverkuja Parko", "Ŭiltenmanezo" (prononce fˈɔːt lˈɔːdədˌe͡ɪl, ˈə͡ʊklənd pˈɑːk, wˈɪltən mˈanəz aŭ internacie Fort Lauderdale, Oakland Park, Wilton Manors) en Florido simple estas malpli multe aŭditaj. Se ni forlasus la principon ke entute gravas ke iu esperanta nomo estus "multe uzata", kiel argumentis Loffy570 la 4-an de aŭgusto, sed sufiĉas ke estas iu prononco nacilingva per [[sistemo IFA]], kion oni tradukas al nomo kun esperantaj literoj, kun o-finaĵo kaj nepre akcentata je la antaŭlasta silabo, oni aŭ kreas montojn da novaj esperanto-vortoj nur en diskutpaĝoj de vikipedio, aŭ en fejsbuko, ŭatsepo ktp, kiuj eksplodigas la vortotrezoron aŭ oni kreas same multajn pseŭdo-vortojn kiuj ŝajnigas esti vortoj sed fakte ne estas. Laŭ mi estas valora principo ke ni '''ne''' simple inventas nian mondon en vikipediaj paĝoj kaj diskutejoj, sed provas laŭeble atenti, kio okazas esperantlingve en la praktika vivo de la ekstervikipedia mondo, kaj uzas nur tion kion oni ankaŭ uzas en la "vera mondo". 23:02, 30 aŭg. 2025 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) == [[Alta sacerdoto]] → Ĉefpastro == La artikolo plene ignoras la tradicion de la esperanta literaturo (kaj titole, kaj enhave). En «[[La Faraono]]», [[Londona Biblio]], «[[Pro Iŝtar]]», «[[Quo vadis?]]» ktp ktp la koncerna termino estas '''ĉefpastro'''. (Akceptebla difino troveblas [https://www.reta-vortaro.de/revo/art/pastr.html#pastr.cxef0o en ReVo]; la difino en la PIV-oj estas fuŝa, malakorda kun la reala Esperanto kaj kun la uzo de PIV mem, ekz-e «'''Aaron/o''' ב Frato de Moseo k unua ĉefpastro de la hebreoj»)--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:22, 11 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}}Kaj krome, «sacerdoto» estas nur kristanisma laŭ vortaraj difinoj, tamen la artikolo parolas pri religioj sumera kaj babilonia (kaj eĉ se ne estas menciate tie, ankaŭ amerikaj indiĝenoj havis ĉefpastrojn, ekzemple la majaj «ahau can mai» [ahaŭ kan maj]). Kelkaj lingvoj, ekz. la hispana, ja uzas «sacerdote/sacerdotisa» por ajnreligia pastro/ĉefpastro, sed Esperanto ne sekvu tiujn alilingvajn kutimojn kiel eble plej multe. --[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:22, 11 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 03:58, 14 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} laŭ la argumentoj de Sergio. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:22, 14 aŭg. 2025 (UTC) ::{{por}} La argumentoj sonas al mi konvinkaj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:17, 20 aŭg. 2025 (UTC) : {{farite}} --[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:33, 21 aŭg. 2025 (UTC) == [[Meretrico de Babilono]] → Babela malĉastistino == «Meritrico» estas tute nekonvena: # La biblia termino estas «malĉastist(in)o», vorto pli preciza kaj memklariga. # «[[Meretrico]]» estas vorto tute marĝena en Esperanto, malpreciza (ĉu amatora ‹malĉast<u>ul</u>ino›? ĉu profesia ‹malĉast<u>ist</u>ino›? Laŭ la artikolo «[[Meretrico]]» ĝi estas jen unu, jen la alio). # La koncerna biblia termino aludas templajn amortistojn virajn aŭ inajn, ekz-e «Ne enportu pagon de '''malĉastistino''' nek de '''malĉastisto''' en la domon de la Eternulo» (Readmono 23:18). Se oni elektas «meretrico»n, kiel esprimi «malĉastisto»n? Ankaŭ «de Babilono» estas krikinda. Anstataŭ la plumpa prepoziciaĵo en Esperanto eblas uzi pli elegantan adjektivon: Babilona, Babela. Laŭ la lingvaĵo Biblia preferindas «Babela», kp «[[Babela turo]]». Ankaŭ latine oni uzas adjektivon: ''Babyloniacus fornicaria''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:05, 21 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} En Esperanto la Biblio havas norman tradukon kies kvaliton neniu serioze kritikas, do estus bone ke bibliaj konceptoj kaj roluloj nomiĝu laŭ tiu traduko. Tial mi preferas "malĉastistino" kaj "Babel". Pri la elekto inter "Babela" kaj "de Babel" mi ne havas opinion. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:26, 22 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:58, 22 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 05:15, 23 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:50, 30 aŭg. 2025 (UTC) {{farite}} kun 5 poraj voĉoj kaj neniu dubema. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:18, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Plinio la Maljuna]] == Estas multe da artikoloj, en kiuj oni diferencigas per «(pli) juna» / «(pli) maljuna». Min tio ĝenas, kiel insulto al racia vortuzo. La francoj estas iom pli sentivaj kaj diras [[:fr:Pline l'Ancien]] (Plinio la Malnova). Tre logike, kp «la Malnova Testamento — la Nova Testamento». Tamen anstataŭ «Plinio la Nova» (kp [[:fr:La nouvelle Héloïse|«La Nouvelle Héloïse»]]) ili paneas kaj diras «Plinio la juna» :-( Mi tamen opinias, ke la kontrastigo per «maljuna/juna» estas lingva (kaj logika) eraro, kontraŭa al la spirito de Esperanto. Logiko postulas la kontrastigon per «malnova/nova». Konkrete en la okazo pri la Plinioj eblas alia kontrastigo: «Plinio la onklo» / «Plinio la nevo» (kp «Dumas-père» / «Dumas-fils»). Tamen en multaj aliaj okazoj ne temas pri parencoj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 05:38, 24 aŭg. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} "Plinio la juna" eĉ estas ekzemplo en PIV: [https://vortaro.net/#juna_kd]. Kaj laŭ mia kompreno, tio tute respektas logikon kaj Esperantan vortuzon. Homoj kaj aliaj organismoj estas (mal)junaj, ne (mal)novaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:18, 27 aŭg. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} alinomigo. Laŭ argumentoj de Arbarulo. Kaj mi tre esperas ke kiam '''mi''' estos vere maljuna, ke oni nomos min "maljuna" kaj ne "malnova", kvazaŭ mi estus objekto, aparato, ilo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 05:59, 31 aŭg. 2025 (UTC) ::''Maljuna'' indikas la aĝon, ĝi estas relativa al onia naskiĝtempo (kaj farto). Kiam Plinio ''la Malnova'' estis infano li estis tre ''juna''; kaj Plinio ''la Nova'' mortis jam ''maljuna''. La ''antikvaj grekoj'' ne ĉiuj estis ''maljunaj grekoj'', kaj la ''modernaj grekoj'' ne ĉiuj estas ''junaj''. Ne ĉiuj lingvoj konfuzas la relativan aĝon kaj la absolutan malnovon. :: Oni povas juĝi pri noveco per la aĝoj kadre de unu sama familio: ''pli juna'' infano estas ''posta''; ido estas pli juna ol la gepatroj. Tamen tio postulas komparativon: ''pli'' (mal)juna. Kaj tio ne validas ekster la familio. :: Sinonime eblus distingi inter «la antaŭa Plinio» kaj «la posta Plinio». Kaj jen alisence, tamen ja rilate al homo (kion vi opinias malebla), en la [[Epistolo al la Efesanoj]]: ::: 22 por ke vi formetu ... ''la malnovan homon'', pereeman laŭ trompaj deziroj, ...<br> 24 kaj surmetu ''la novan homon'', kreitan laŭ Dio en justeco kaj vera sankteco. ::''Plinio la Maljuna'' estas tute mallogika kaj kontraŭa al diferenco inter ''maljuna'' kaj ''malnova'' (krom se efektive temas pri iu el la Plinioj en lia maljunaĝo).--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:52, 1 sep. 2025 (UTC) :Karaj - Distingado per ''absolutaj'' epitetoj "juna" kaj "maljuna" efektive povas esti misgvida aŭ almenaŭ stumbliga. :Tamen la ''relativa'' karakterizo "pli juna" kaj "pli maljuna" (aŭ "malpli juna", se temas pri du junuloj) ne havas tian evidentan problemon. :Mi vidas aperojn de tiaj formoj en iuj vikipediaj artikoloj. :Memkompreneble, oni povas disputi pri tio, ke en Esperanto oni principe povas distingi inter "pli juna" kaj "malpli maljuna", sed mi dubas, ke tia hardplitafo efiku uzeblon de la formo "Plinio la pli juna". :[[Uzanto:Sergio|Sergio]] - ĉu vi opinias ankaŭ la formon "pli juna" evitinda? :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:42, 1 sep. 2025 (UTC) ::La du Pinioj estis kompareblaj laŭ la aĝo, ĉar ilaj vivotempoj havas komunaĵon. Sed kio pri la du Katonoj? La malnova mortis en 149 a.K., la nova naskiĝis 54 jarojn poste, en 95 a.K. Estas du disaj vivintervaloj — kiel eblas kompari iliajn «aĝojn»? La tradiciaj epitetoj estas plena absurdo, dum «nova» kaj «malnova» estas tute logikaj kaj klaraj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 13:59, 1 sep. 2025 (UTC) :::Jen alia analogio. Imagu ke antaŭ 3 jaroj mi amikiĝis kun 20-jarulo, kaj 2 jarojn poste, kun 60-jarulo. Evidente la unua (nun 23-jarulo) estas la pli malnova amiko, kaj la dua (61-jarulo), la pli nova amiko. Sed laŭ via logiko, la 61-jarulo estas «la pli juna amiko», kaj 23-jarulo, «la pli maluna». Aĉ!--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 14:31, 1 sep. 2025 (UTC) ::::Kara, ::::Verdire, tiu ĉi ekzemplo ne rilatas senpere al la pridiskutata temo. "Nova amiko" kaj "malnova amiko" estas tute kutimaj, vaste uzataj esprimoj Neniu miksas la nociojn "juna amiko" kaj "nova amiko". ::::Tamen vi pravas, ke la esprimoj "nova amiko" kaj "malnova amiko" dubindigas iujn (sed ne ĉiujn!) el la obĵetoj kontraŭ tiaspeca uzado de "(mal)nova". ::::Bedaŭrinde, el la nuntempa vidpunkto ambaŭ Plinioj (kaj Katonoj) estas malnovaj, kaj ankaŭ komparado laŭ malnoveco ne sonas nature: Plinio la malpli nova kaj Plinio la pli nova? Aŭ Plinio la pli malnova kaj Plinio la malpli malnova? Ial tio sonas tre stumblige... Ĉu nur pro tio, ke tiaj esprimoj estas nekutimaj? Hm, pripensinde... ::::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:01, 1 sep. 2025 (UTC) {{kom}} Kara {{u|Sergio}}, dankon por viaj rimarkigoj. Laŭ mia lingvosperto, esperantistoj ja kutime diras ĉi tie "juna". Supozeble ili faras tion * ĉar tio estas la ĝenerala lingvouzo en Esperanto, kaj/aŭ * ĉar ili paŭsas tion el naciaj lingvoj, kie oni same uzas "juna". Ĉu iu alia esprimo estus teorie pli logika ol "juna", tio certe estas interesa diskuto, kiu meritas havi sian lokon, sed ĝi ne tuŝas Vikipedion. Vikipedio sekvu la normalan lingvouzon, tute sendepende ĉu tiu estas "logika" aŭ ne. Ni nepre ne kreu apartan vikipedian dialekton de Esperanto. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 16:56, 2 sep. 2025 (UTC) == [[Fendo (gimnastiko)]] > [[Spagato]] == Saluton. Ne estas fontoj pri la traduko “fendo”, kaj la PIV enhavas la vortojn “spagato” [https://vortaro.net/#spagato_kd] aŭ “streĉangulo” [https://vortaro.net/#stre%C4%89angulo_kd] por tiu figuro. [[Uzanto:Lepticed7|Lepticed7]] ([[Uzanto-Diskuto:Lepticed7|diskuto]]) 13:26, 2 okt. 2025 (UTC) :{{por}} laŭ argumento de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:17, 3 okt. 2025 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 16:06, 12 nov. 2025 (UTC) :{{por}} [[Spagato]] estas bona vorto. Al mi persone, ambaŭ variaĵoj “fendo” kaj “streĉangulo” (pardonu, PIV) aspektas strangegaj. Redukti unu vortradikon ĉi tie nur rezultos en strangaj vortumoj. Estu spagato. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:15, 7 dec. 2025 (UTC) {{farite}} kun kvar poraj voĉoj kaj nenui duba aŭ kontraŭa - ŝanĝita al la vortumo "spagato". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:19, 8 feb. 2026 (UTC) ==[[Bonfarto]] > ?== La artikolo prezentas "bonfarto" kiel sinonimon de la anglalingva neologismo ''wellness'', tre nebula koncepto distingebla de ''health'' "sano" ĉefe en tio, ke ĝi havas konotacion de vivostilaj, precipe "alternativaj" metodoj. Tamen "bonfarti" en Esperanto ne havas tian konotocion, sed signifas nur tion, kion diras PIV, kiel la artikolo citas sed poste ignoras: "esti en bona stato, esti sana". Mi ne havas firman ideon pri la uzenda titolo. Kelkaj eblaj solvoj estas ''[[Wellness]]'', [[Saneco]], [[Bonvivado]], [[Sana vivostilo]], aŭ kunigi kun [[Sano]]. Kiam la titolo "Bonfarto" estos libera, mi volas reuzi ĝin kiel titolon aŭ alidirektilon por nova artikolo tradukita el la angla "Well-being". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:44, 23 okt. 2025 (UTC) :Mi faris la duan artikolon [[Farto]]. Mi ne tute kontentas pri tiu titolo kaj bonvenigos alternativajn proponojn ankaŭ pri ĝi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:59, 25 okt. 2025 (UTC) ::{{farite}} al ''[[Wellness]]''. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:10, 2 nov. 2025 (UTC) :::Mi konsentas pri distingo inter ''Wellness'' = Bonvivado kaj ''Well-being'' = Bonfarto. Ambaŭ estas io alia ol ''Health'' = sano, tial kontraŭ kunigoj. Mi ne feliĉas pri la nun anglalingva titolo, kiu povus lasi la impreson ke ne ekzistus esperanta vorto, sed se oni uzas la esperantan terminon "Bonvivado" en unua frazo kaj per alidirektilo al la teksto, estas tolereble. Tial mi malgraŭ mia ne plena entuziasmo ne kontraŭas la anglan titolon ''Wellness'' por esperanta teksto alternative al titolo Bonvivado. Kaj mi subtenas la originan planon de Arbarulo ''«Kiam la titolo "Bonfarto" estos libera, mi volas reuzi ĝin kiel titolon aŭ alidirektilon por nova artikolo tradukita el la angla "Well-being".»'' Ĝuste tiel estu! "Farto" estas iu ajn stato de vivkondiĉo, sed ''Well-being'' estas ekzakte Bonfarto kaj fine havu tiun titolon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:12, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Povo politika kreskas el tubo pafila]] --> « El la pafilo venas ŝtatpotenco » == {{por}} Ne nur pli fidela al la ĉina 槍桿子裏面出政權, sed ankaŭ ĉi tiel aperas en la esperant-lingvaj eldonoj de kaj la Elektitaj Verkoj kaj Vortoj de Maŭ (Ruĝa Libreto). [[Uzanto:Pauchjo|Pauchjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Pauchjo|diskuto]]) 14:50, 17 nov. 2025 (UTC) :Atentu, ke la senco de diraĵo ŝanĝiĝas, se oni ŝanĝas vortordon: "povo kreskas el pafilo" klarigas la fonton de povo; "el pafilo venas potenco" klarigas, kio venas el pafilo. Tiel estas en normala bonstila lingvaĵo. (Memkompreneble, oni povas celi ian alian stilon.) :Oni do elektu la vortordon konforman al la intencita senco. Al mi ŝajnas, ke Maŭ celis la unuan sencon, t.e. ke por reteni kaj kreskigi potencon necesas armiloj, aŭ, pli metaforece, "la potenco fontas el pafiltubo". :Se mia klarigo konfuzas vin, bonvolu (re)legi la elpaŝon de la Akademio pri la vortordo en Esperanto: [https://www.akademio-de-esperanto.org/oficialaj_informoj/oficialaj_informoj_35_2021.html ĉi tie]. :Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:30, 17 nov. 2025 (UTC) ::Atentu, ke neniel rilatas al vortordo. La aktuala titolo de la artikolo estis paŭsita de, preskaŭ certe, eŭropa lingvo. La citaĵo aperas en ambaŭ tekstoj eldonitaj de Fremdlinga Eldonejo kiel: « El la pafilo venas ŝtatpotenco » [[Uzanto:Pauchjo|Pauchjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Pauchjo|diskuto]]) 17:25, 17 nov. 2025 (UTC) : {{Sindetena}} al "[[El la pafilo venas ŝtatpotenco]]". {{Kontraŭ}} specialaj citiloj <big>«&nbsp;»</big>. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:03, 17 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Mi fidas la kompetentecon de la tradukintoj de Maŭaj verkoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:04, 21 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Sed atentu tion, ke en Esperanto, malkiel en la franca lingvo, oni ne lasas spacon inter citiloj kaj vortoj. Ĉu uzi citilon aŭ kursivon por la titolo, tio estas alia demando - [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 21:32, 27 nov. 2025 (UTC) ::{{Por}} "[[El la pafilo venas ŝtatpotenco]]", fidante la esperantajn eldonojn de kaj la Elektitaj Verkoj kaj Vortoj de Maŭ. Kompreneble la interna ligilo estos sen iuj ajn citiloj, sed en teksto specialaj kaj simplaj citiloj ambaŭ estas en ordo, nu kompreneble sen spaco inter tiuj signoj kaj la titolaj vortoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:58, 7 dec. 2025 (UTC) :::{{farite}} Fine estis kvar voĉoj por ŝanĝo al "El la pafilo venas ŝtatpotenco", ĉefe ĉar en la Fremdlinga Eldonejo uziĝas tiu formo. Unu voĉo sindetenis, kaj Filozofo esprimiĝis sindetene ĝis kontraŭe (mi cetere samopinias kun Filozofo ke la antaŭa formo sonas pli elegante, sed se en la Fremdlinga Eldonejo uziĝas la dua formo, ĝi preferiĝu). Ĉiukaze, estas plimulto por la ŝanĝo. Mi realigas ĝin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:10, 8 feb. 2026 (UTC) == Kapostacio -> ?? == NUL trafoj en tekstaro, ne en PIV, ne en ReVo. [[Kapostacio]] -> [[Mortfina stacio]] ?? [[Saka stacio]] ?? [[Unudirekta stacio]] ?? . [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:03, 17 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} Mi ne sufiĉe komprenas la koncepton. Kiel povas esti, ke venas linioj el pluraj flankoj, sed trajnoj povas atingi la stacion nur de unu flanko? Ĉu do estas nur unu uzebla linio, kaj aliaj senfunkciaj? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 21 nov. 2025 (UTC) ::Laŭ mia kompreno de la ligitaj artikoloj en la germana kaj franca vikipedio, temas pri stacio, ĉe kiu finas la linioj, kiuj atingas ĝin. Do trajnoj povas atingi la stacion de pluraj direktoj, se estas pluraj linioj, sed devas poste reiri laŭ la sama linio - neniu trajno povas veni de unu direkto kaj foriri en alia. Mia rekomendo estas {{por}} alinomi al [[Finstacio]] (registrita en PIV, jen la difino [https://vortaro.net/#finstacio_kd]) kaj reverki la misgvidan tekston. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:01, 21 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} La vorto estas traduko de la hungara vorto, do mi komprenas, sed tio estas nur mia aldono.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 15:43, 21 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Finstacio - [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 21:34, 27 nov. 2025 (UTC) :::{{por}} Finstacio aspektas klara vortumo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:52, 7 dec. 2025 (UTC) : {{kom}} Temas pri stacio kie ĉiuj trakoj finiĝas, kaj ĉiu trajno devas halti, kaj sekve almenaŭ komence vojaĝi al la kontraŭa direkto. Ofte sed ne nepre tio ankaŭ estas fino de la linio. Do ne temas pri "finstacio" laŭ la difino de PIV. La difinoj estas malbonaj, kaj pli-malpli samaj. Disponeblas malbona bildo: [[:File:Durchgangsbahnhof und Kopfbahnhof (Schema).svg]] kie tamen iomete videblas ke la por la flava linio la koncerna stacio NE estas finstacio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:38, 19 dec. 2025 (UTC) ::Mi ne komprenas la distingon inter "linio" kaj "trako", nek certas ke la flavaj trakoj en la bildo apartenas al unu "linio". (Mi ne vidas mencion de "linio" en la bildopriskribo.) Mi ankaŭ pensas ke "finstacio" egale taŭgas por paroli pri trakfinoj kiel pri linifinoj, se ili estas malsamaj aferoj. Tamen se tio ŝajnas konfuza al aliaj vikipediistoj "kap(o)stacio" povas resti. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:56, 19 dec. 2025 (UTC) == [[Sep fratinoj (ŝtatoj)]] -> [[Nordorienta Barato]] == Tiu eble popola metaforo ne aperas en aliaj lingvoj. Pri geografie preciza estus [[Nordorienta Barato]]. La nuna titolo povus resti en la redakto kiel alternativa nomo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 01:20, 18 nov. 2025 (UTC) : {{por}} alinomigo al [[Nordorienta Barato]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:00, 19 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} Se oni faros tion, oni verŝajne devos reverki la artikoleton por inkludi Sikimon, kiu laŭ aliaj vikipedioj estas la oka ŝtato de la regiono Nordorienta Barato. Alternative, oni povas ŝanĝi la intervikiojn de la nuna artikolo ligante ĝin al [[:d:Q2920148]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:27, 21 nov. 2025 (UTC) : {{farite}}.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:30, 1 dec. 2025 (UTC) : Sed, la teksto devas ankoraŭ adaptiĝeti laŭ la supra propono de Arbarulo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:42, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Donostia Internacia Filmfestivalo]] -> [[Donostia Internacia Kinfestivalo]] -> [[Donostia Internacia Kinofestivalo]] == Laŭ la origina nomo (hispane Festival Internacional de Cine de San Sebastián, eŭske Donostia Zinemaldia, angle San Sebastian International Film Festival) anstataŭ la anglalingva nomo, troe misuzata eĉ en esperanta Vikipedio. Laŭ mi Kinfestivalo estas pli facile prononcebla kaj pli ĝusta traduko, ĉar en pluraj lingvoj eble filmo kaj kino estas sinonimaj, sed ne en Esperanto. Kaj en tiaj festivaloj ĉefa afero estas prezento de filmoj, sed ankaŭ gazetaraj kunsidoj, solena fotado, intervjuoj, premioj, ceremonioj ktp. Mi bedaŭras, ke la tendenco estis nur ripeti la anglalingvecan internaciecon, eĉ kiam la originala nomo de la festivalo estas "de kino" kaj ne "de filmoj". Tiurilate oni povas vidi en PIV tion, kio estas filmo kaj kio estas kino.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:56, 21 nov. 2025 (UTC) :{{sindetena}} Fakte "filmarto" kaj "kino" jes estas sinonimoj, kaj logike la lingvo ne bezonas du radikojn, do pri logiko ni ne insistu. Kaj evidentas ĉe la Tekstaro ke ambaŭ esprimoj ("filmfestivalo" kaj "kinfestivalo") estas tre oftaj en praktiko. Tamen veras ke ''cine'' en la hispana pli ekvivalentas al "kino" aŭ "filmarto" ol rekte "filmo", do tio estas malforta apogo por "Kinfestivalo" por hispanlingvaj eventoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:44, 21 nov. 2025 (UTC) :{{sindetena}} Mi jam la 21-an de novembro komentis en maniero simila kiel iom poste faris Arbarulo, sed iel mia komputilo restartis sin kaj mi missupozis ke mia redakto ankoraŭ estis savita. Tial mi ne emas reskribi mian pledon nun, sed simple aliĝas al la noto de Arbarulo. Mi ne favorus anstataŭi ĉiujn ajn uzojn de "filmfestivalo" en Esperanto per "kinfestivalo", sed tio ankaŭ ne estas la propono. Sed en la hispana nomo klare estas la vorto "cine", en la eŭska klare la vorto "zine", kaj en tiu kazo permesi al si la ekzaktecon traduki tion al esperanta vortero "kin'" estas plene en ordo. Klaras ke la intervjuoj, premioj, ceremonioj, komuna fotado, babilado kaj manĝado en tiuj festivaloj plene temas pri filmoj, tial "filmfestivalo" neniel estas malpli ĝusta, sed ankaŭ ne pli ĝusta ol la alternativo "kinfestivalo". Laŭ mi estas plene en ordo libere elekti inter la du sinonimoj laŭ pli bona redono de la nacilingva titolo. Nur ni atentu ke ne ekestos du kategorioj, kaj du artikoloj kiuj volus harfende distingi kio enhave estus la diferenco inter "filmfestivalo" kaj "kinfestivalo", kaj inter "eko" kaj "komenco" ktp. Ne estas diferenco - tion klarigas la vorto [[sinonimo]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:49, 7 dec. 2025 (UTC) :{{komento}} Mi ne havas firman preferon. Tamen, se oni decidos transiri al la radiko ''kin''-, mi preferus la (pli facile prononceblan kaj internaciae rekoneblan) formon "kinofestivalo". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:25, 19 dec. 2025 (UTC) ::Sed: Je 18:33, 1 dec. 2025 Kani jam movis la paĝon Donostia Internacia Kinfestivalo. Mi atentigas ke Arbarulo kaj mi nur voĉdonis por "kinfestivalo" por hispanlingvaj eventoj, ne por ĝenerala anstataŭigo de ĉiu uzo de la vorto "filmfestivalo" per "kin(o)festivalo". Mi facile subtenus ankaŭ la same post la alinomigo alvenintan proponon de Filozofo pri aldono de centra vokalo kaj formo "kinofestivalo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:00, 8 feb. 2026 (UTC) == [[HEC Paris en Kataro]] -> HEC Paris, Doha == Nova nomo de la lernejo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2025-37808-99|&#126;2025-37808-99]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2025-37808-99|diskuto]]) 08:03, 2 dec. 2025 (UTC) :{{re|Dominik}} Ĉu vi volus rigardi la proponon? Vi estis la origina metinto de la paĝo, kaj jam iom estas en la temo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:50, 7 dec. 2025 (UTC) ::{{farite}} je 2025 12 13 {{kom}} Anonimulo kun alia IP-adreso la 13-an de decembro 2025 simple ĉe [[Vikipedio:Mi_bezonas_helpon#Helpo_pri_renomado_de_paĝo]] petis pri renomigo, kaj {{re|Stefangrotz}} simple estis tiom afabla kaj faris la alinomigon, eĉ ne konsciante pri la peto ĉi-tie kaj la ne jam reago de Dominik je 2025-12-13. Ĉi tie ne estas problemo: mi rekontrolis en la oficiala retejo, tie klare videblas la nova nomo. Mi eĉ trovis novan emblemon en la komunejo, povis interŝanĝi tion kaj povis ankaŭ interŝanĝi plurajn menciojn en la teksto. Tion mi fakte pensis ke Dominik povus fari - sed povas okazi ke oni foje nur supraĵe registras "pingan" notiĝon kaj poste forgesas ĝin. Mi povintus ankoraŭ noti noton en la diskutpaĝo de la tiama paĝo "HEC Paris en Kataro" je 2025-12-07, kvankam mi dubas ke oni 100-procente vidus mian noton tie, atentigante pri la komencita diskuto ĉi tie, kaj mi povintus fari al mi privatan noton postkontroli post semajno, do 2025-12-14, ĉu Dominik jam solvis la problemon, aŭ laste Stefangrotz povus ankaŭ aŭtomate pensi pri tio kontroli, se temas pri alinomigo por anonimulo, ĉu hazarde en la koncerna diskutpaĝo, do ĉi tie, estas diskuto pri la alinomigo. Tamen ĉi tie ne estas konflikto. Sed same ankaŭ iu anonimulo, se en VP:AA estas plimulto kontraŭ alinomigo, povus per simila maniero simple demandi en [[Vikipedio:Mi_bezonas_helpon]] aŭ povas rekte alskribi iun afablan administranton kun peto fari alinomigon anstataŭ li. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 8 feb. 2026 (UTC) ==[[Stikado]] -> [[Fortranĉado (kultivado)]] aŭ [[Fortranĉaĵo (kultivado)]]== Mian atenton tiris al la temo artikolo ĵus aperigita de Heidi Goes en ''Esperantista Vegetarano'', kiu tekstas "Multaj herboj povas esti disvastigitaj per fortranĉaĵoj." Mi taksas ke derivaĵo "fortranĉ-" estas facile komprenebla kompare al pli arbitra, verŝajne malvaste konata radiko "stik-". En la Tekstaro mi trovas neniun ekzemplon de "fortranĉ-" en ĉi tiu senco, sed ankaŭ nur unu ekzemplon de "stik-". Ĉiuokaze, mi pensas ke ambaŭ terminoj devas menciiĝi en la artikolo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:34, 20 dec. 2025 (UTC) :{{farite}} --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:54, 28 dec. 2025 (UTC) == [[Ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Deportado de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Forŝovo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Forpelo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] == En ĉiuj aliaj similaj kazoj estas uzata la vorto ''deportado'', ne stranga inventaĵo ''ellandigo''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:04, 22 dec. 2025 (UTC) [[Dosiero:Alchimowicz Deportees.jpg|thumb|''Deportitoj en Siberion'' de Kazimierz Alchimowicz (1894), c Nacia muzeo en [[Varsovio]], bildiganta suferon de polaj siberiaj forpelitoj.]] :{{por}} -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:26, 22 dec. 2025 (UTC) :forte {{kontraŭ}} la paĝo ne estas finita. La vorto "ellandigo" ne estas inventaĵo. Same ni povas diri elvagoniĝi, entramiĝi ktp. Germanoj kaj ĉeĥoj perceptas tiun ĉi parton de la komuna historio diverse. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 16:41, 22 dec. 2025 (UTC) :aldono: Germanoj estis forpelitaj, forŝovitaj el la ĉeĥa vidpunkto de tiama epoko. Same hodiaŭ oni povas ellandigi fremdulon el ŝtato el diversaj kaŭzoj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 16:52, 22 dec. 2025 (UTC) ::Ne gravas kiu kaj kiel traktas la historiajn eventojn. La germanoj en Ĉeĥoslovakio estis deportitaj, do forpelitaj el sia patrujo, same kiel en ĉiuj landoj de Orienta Eŭropo. La sola ŝtato ne forpelinta siajn germanojn estis Sovetunio, sed eĉ tie ili spertis internan deportadon, kiu en la sovetia, rusia kaj internacia historiografio estas nomata ĝuste tiel — deportado de la germanoj de Volgio. Same nomiĝas en Esperanto-Vikipedio [[Deporto de la ĉeĉenoj kaj inguŝoj]] kaj [[Deportado de krime-tataroj]] (kavnkam ĉiuj ĉi etnaj grupoj estis post kelkaj jaroj rehabilititaj kaj revenis hejmen). Oni povas diskuti, ĉu tio estis ago prava aŭ malprava, sed ne pri tio ĉu tio estis deportado aŭ ne. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:29, 23 dec. 2025 (UTC) :::Bonvolu kompari la nomo de tiu paĝo kun aliaj lingvo. Angle [[:cs:Vysídlení Němců z Československa]], [[:en:Expulsion of Germans from Czechoslovakia]], [[:de:Vertreibung der Deutschen aus der Tschechoslowakei]]. Ĉu vi vidas tie vorton bazita de vorto deportado, deportation? Nur la rusa uzas titolon de paĝo [[:ru:Депортация немцев из Чехословакии]]. Ŝajnas, ke vi volas akomodigi ĝin laŭ la rusa. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 09:16, 23 dec. 2025 (UTC) ::::Bonvolu kompari la nomon de tiu ĉi paĝo kun la nomoj de la aliaj paĝoj dediĉitaj al la similaj okazaĵoj. Deportado estas deportado, kaj oni ne provu maski la perfortan agon per mildaj ŝajnigaĵoj. La germanoj, kies prauloj dum jarcentoj loĝis en tiu ĉi regiono, estis perforte forpelitaj — sen posedaĵoj, rajto reveni aŭ procesi, ofte batitaj, foje murditaj. Kial translokado de ĉeĉenoj ene de Sovetunio kun reveno post kelkaj jaroj al la sama regiono kun kompleta restarigo de ties rajtoj estas deportado dum elpelo de la germanoj el Ĉeĥoslovakio — por eterne, sen iuj ajn rajtoj — estas ''ellandigo''? Ŝajnas ke vi volas akomodigi ĝin al la ĉeĥa politika tradicio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:42, 23 dec. 2025 (UTC) :::::RG72, vi redatis tiun paĝon je la ''14:08, 27 okt. 2018 RG72 diskuto kontribuoj 7 634 bitokoj +234 →Referencoj malfari [aŭtomate patrolita]''. Vidu la historion de redaktoj. Redaktis ĝin ankaŭ pluraj redaktintoj, neniu klopodis ŝanĝi la titolon, kaj subite vi post tiom da jaroj klopodas alinomi ĝin. Kial? Ellasu politikon el Vikipedio. Ni ne komparu nekompareblan. Vi ne ŝanĝos historion nur tial, ke iu nomo ne plaĉas al vi. Sovetunio ne estis Ĉeĥoslovakio kaj Ĉehoslovakio ne estis Sovetunio. Nur por via imago. La vorto Sudetio estis en tiu tempo malpermesita vorto en Ĉeĥoslovakio kaj fakte en la tempo de la socialisma Ĉeĥoslovakio. Ĝi malperis el mapoj, el oficoj... Mi ne volas kvereli kun vi pri tiu historia tempo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 06:27, 24 dec. 2025 (UTC) ::::::Pardonon sed vi prezentis eĉ ne unu argumenton validan en scienca diskuto kiuj sole akcepteblas kiam temas pri la '''enciklopedio'''. Ne gravas kiu kaj kiam redaktis la artikolon, al kiu (mal)plaĉas iuj vortoj kaj certe neniu diras ke Sovetunio estis Ĉeĥoslovakio, Angolo estas Haitio, urso estas ĝirafo ktp. La afero estas ekstreme simpla: Ĉeĥoslavio faris rilate siajn germanojn tion kio en Esperanto nomiĝas '''deportado'''. La enciklopedio fajfas pri ĉeĥaj politikaj tradicioj, historio de redaktoj kaj personaj (mal)plaĉoj. Ĝi estas scienca verko kaj nur sciencaj argumentoj estas konsiderindaj. Ĝis nun vi ne prezentis ilin. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:42, 30 dec. 2025 (UTC) Kvankam tio estis amasa deportado, tiu historia periodo, tiu deportado ricevis tiam nomon '''Ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio''', ĉeĥe [[:cs:Vysídlení Němců z Československa]]. Se vi deziras, vi povas traduki la titolon en Esperanton. Aŭ aldonu la paĝon en kategorion pri deportadoj. Krome, estas ĉi tie paĝo [[Forpelo de germanoj (1944–1950)]], do nenia "deportado de germanoj" en la titolo. Estas ĉi tie [[Forpelo de ĉeĥoj el Sudetio en la jaro 1938]], do nenia deportado en la titolo. Ĉio havas sian nomon. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 17:25, 30 dec. 2025 (UTC) :Ripete: Ni verkas ne la ĉeĥan enciklopedion en la ĉeĥa, sed Esperanto-enciklopedion en Esperanto, do por ni gravas ne ĉheĥa terminaro, sed sole Esperanto-terminaro kaj ĝi estu maksimume unueca. Ĉeĥaj historiistoj povus nomi deportadon ''ellandigo'', mortigadon — ''malvivigo'' ktp, sed ni sekvu ne tiun ĉi Orwell-lingvaĵon, sed normalan lingvaĵon de la historia kaj jura sciencoj. Se provizora translokado de krimeaj tataroj, ĉeĉenoj, kalmukoj kaj volgaj tataroj ene de ilia ŝtato meritas nomiĝi ''deportado'', do certe ankaŭ porĉiama forpelado de la ĉeĥaj germanoj ekster ilia ŝtato nomiĝu tiel. Dura lex sed lex. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:38, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}} Mi konstatas, ke la tuta debato estas inter ruso kaj ĉeĥo, kio sugestas, ke la naciaj influoj forte movas ilin al diskuto. Laŭ mi, ambaŭ titoloj eblus kaj tial ili devas aperi en la enkonduko, tamen mi apogas la proponon ĉar ŝajnas, ke ellandigo estus tro milda esprimo ([[eŭfemismo]]) por tio kio okazis antaŭ multaj jardekoj kaj pri kio nuntempaj homoj devus rigarde dedistance.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:12, 31 dec. 2025 (UTC) ::Mi samopinias krom la rimarko ke temas pri la diskuto inter ruso kaj ĉeĥo, ĉar mi diskutas sole kiel sciencisto kunverkanta la enciklopedion, do mi insistias sole pri unueco de la terminaro. Ni ne pritaksas ĉi tie ĉu deportado de la germanoj el Ĉeĥoslovakio estis justa aŭ maljusta (en Orienta Eŭropo ĉiuj ŝtatoj faris tion — krom Sovetunio. Ni sole konstatas la nekontesteblan fakton ke ili estis deportitaj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:18, 31 dec. 2025 (UTC) ::: Vi "kiel sciencisto" evidente denove malpravas. La bolŝevisma Sovetunio (pro kapricoj de ĝia diktatoro Jozefo Stalino) kaj larĝskale genocidumis kaj larĝskale amasdeportis dum la Dua Mondomilito kaj alitempe. Ĝi deportis interalie finnlingvanojn de Karelio, pollingvanojn kaj germanlingvanojn de okcidenta Pollando kaj Königsberg, kaj diversajn ulojn inklusive ruslingvanoj al Siberio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:44, 31 dec. 2025 (UTC) ::::Kiel ne-sciencisto vi komplete perdiĝis en la diskuto. Supre mi plurfoje menciis deportadon de volgaj germanoj en Sovetunio kaj diris ke se tiu ĉi translokado de etna grupo ene de la ŝtato meritas nomiĝi deportado, do ankaŭ porĉiama forpelo de etna grupo ekster ĝia patrujo nomiĝu tiel. Mi aldonu ke la germanoj deportitaj al Siberio jam post kelkaj jaroj estis komplete restarigitaj je siaj rajtoj kaj denove iĝis plenrajtaj civitanoj. Guberniestro de mia [[Tjumena provinco]] estas Aleksandr Moor, prezidanto de la provinca departemento pri edukado estas Rajder, prezidanto de Sberbanko estas Gref, prezidanto de Gazpromo estas Miller, ktp.[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:58, 1 jan. 2026 (UTC) : {{kontraŭ}} "ellandigo" kaj {{kontraŭ}} "deportado" pro malĝusta uzo afikso <code>-ad-</code>. {{por}} "'''amasforpelo'''" aŭ "'''forpelo'''" por '''ĉiuj''' artikoloj pri tiaspecaj temoj. :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BEe%5Dllandigo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "ellandigo" 4 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BFf%5Dorpelo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "forpelo" 4 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BAa%5Dmasforpelo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "amasforpelo" 0 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BDd%5Deporto%2F&title=Special:Search&ns0=1 "deporto" 1...2 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BDd%5Deportado%2F&title=Special:Search&ns0=1 "deportado" 2...4 trafoj] : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:13, 4 jan. 2026 (UTC) Tralegu la unuan alineon de tiu paĝo. Vi faras el tiu alinomado loterion. Oni povas skribi diverse tiun liston de "trafoj". [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 17:35, 4 jan. 2026 (UTC) ::{{por}} unueca lingvaĵo. Debatoj pri la (mal)justeco de tiaj aferoj esprimiĝu kun konvena grado de nuanco en la artikola enhavo. Tio ne estas la tasko de la titolo. Kaj precipe {{por}} "forpelo" laŭ la propono de Taylor 49, ĉar tiu vorto jam estas uzata en Esperanto por la bezonata signifo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:35, 9 jan. 2026 (UTC) ::: {{farite}} tri poraj voĉoj (krom mia kaj voĉo de la proponinto), unu kontraŭa. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:37, 2 feb. 2026 (UTC) ::::Do kvin poraj voĉoj. Se mi vidintus la diskutojn ĝustatempe, mi ankaŭ voĉdonintus por la ŝovo al termino "forpelo" (aŭ deportado). [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:50, 8 feb. 2026 (UTC) == [[Germanaj baltoj]] => [[Baltaj germanoj]] == Temas ĝuste pri germanoj, kies prauloj konkeris Baltion antaŭ multaj jarcentoj, do aplikeblas la sama modelo kiel kaze [[Volgaj germanoj]]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:37, 30 dec. 2025 (UTC) :{{por}}Pro la menciitaj kialoj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:08, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}} En la germana lingvo, kiel la unua frazo ĝuste indikas, estas ĉiukaze ambaŭ formoj, pli ofte ''Deutsch-Balten'' (germanaj baltoj), malpli ofte ''Baltendeutsche'' (baltaj germanoj). Kion mi aŭdis kaj legis pri la grupiĝo (en Darmstadt estas la centra kulturejo por la Baltaj germanoj), la koncernuloj kiuj mem preferis formon evivalentan al "Germanaj baltoj" volis indiki ke ili unuavice estas baltoj, kaj nur flanke estas germanlingvaj. Do ili en 1918 ne volis konfrontiĝi kun tronaciigitaj estonoj aŭ latvoj kiuj krius "Iru hejmen", ĉar ilia hejmlando kaj tiu de la prapatroj efektive estis inter Talino kaj Rigo, ne en Akeno, Kolonjo aŭ Treviro, de Talino pli-malpli 2000 kilometrojn for. Inter la baltiaj lingvoj ankaŭ estas ambaŭ formoj, en la estona (Baltisakslased) kaj litova (Baltvokiečiai, baltaj germanoj) oni preferas la novan formon, en la latva (Vācbaltieši, germanaj baltoj) la malnovan. Do nenio kontraŭ prefero de la nova formo, kvankam kompreneble devos resti alidirektilo, ĉar la formo germanaj baltoj signife disvastiĝis dum la lastaj jaroj en vikipedio kaj en la komunejo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:10, 8 feb. 2026 (UTC) == Ŝablono:Informkesto programaro -> Ŝablono:Informkesto programo == [[Ŝablono:Informkesto programaro]] -> [[Ŝablono:Informkesto programo]]. La paĝo [[7-Zip]] fanfaronas per: :> 7-Zip estas libera programo kaj ne :> 7-Zip estas libera programaro 7-ZIP estas programo. '''Kune''' 7-ZIP, WingRAR, GIMP kaj InkScape estas programaro. La afikso -ar- malĝustas en la kunteksto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:34, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}}[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:59, 1 jan. 2026 (UTC) :{{por}} Mi ne scias ĉu ne estus eblecoj uzi ankaŭ ŝablonon "informkesto programaro", sed ĉiukaze la pli ofta kazo estas uzi ĝin por unuopa programo, kaj la ekzemplo de Taylor tre konvinke bildigas tion. Sed eĉ se estus (aŭ iam ekestus) iuj paĝoj pri programaroj, por kiuj ni ne volus uzi informkeston "programoj", tio tamen ne estas problemo. Estas ŝablonoj "informkesto monto" KAJ "informkesto montaro", "informkesto insulo" KAJ "informkesto insularo", do ankaŭ ĉi tie en kazo de neceso povas ekesti dua ŝablono, se ĝi urĝe bezonatos. Sed la alinomigo nun sendube utilas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:30, 8 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 8 feb. 2026 (UTC) == [[Oktopieduloj]] => [[Polpoj]] aŭ [[Polpo]], [[Polpo]] => [[Oktopodo]] == En 2018 [[Uzanto:Rdelre]] alinomis la artikolon pri ordo Octopoda de [[Polpo]] al [[Oktopieduloj]] kaj kreis novan artikolon sub la titolo [[Polpo]] pri genro ''Octopus''. Mi trovas neniun spuron de interkonsultiĝo pri tiu ŝanĝo. Kaj en PIV mi trovas neniun spuron, ke iu ajn vorto "oktopiedulo" ekzistas. Male, ĝi uzas "oktopodo" por ''Octopus'' kaj oni povas konkludi de la difino ke "polpoj" estas Octopoda. En la Tekstaro evidentas, ke "polpo" estas la sola vorto uzata en komuna lingvaĵo. Ankaŭ tio apogas la ideon, ke "polpo" signifas Octopoda, ĉar ordinaraj homoj kutime scias distingi Octopoda de aliaj bestoj sed ne scias distingi ''Octopus'' de aliaj Octopoda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:56, 4 jan. 2026 (UTC) :Dankon, [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]. :Verdire, la komento ke ordinaraj homoj kutime ne scias distingi ''Octopus'' de aliaj ''Octopoda'' ne plene veras. Se vi montrus al ordinara homo la foton de [[Argonaŭto (biologio)|argonaŭto]], ano de ''Octopoda'' kun konko, li dirus ke ĝi ne estas polpo, kvankam la artikolo priskribas ĝin kiel "pelaga polpo". --- Aldone, enciklopedioj ne pritraktas nur aĵojn konatajn de ordinaraj homoj. :Vi tamen pravas, ke "Oktopieduloj" ne estis bona elekto (mi ne plu memoras, post 7 jaroj, kial mi uzis ĝin). "Oktopod-o", kvankam neoficiala, estas simila al aliaj sciencaj radikoj bazitaj sur internaciaj sciencaj nomoj, do estas kialoj por subteni ĝin. Ankaŭ la kunmetaĵo "Okpieduloj" estus uzebla. Estas nur ia problemo, ĉar ambaŭ povas rilati kaj al ''Octopoda'' kaj al ''Octopus''. :Pri via propono uzi "Polpoj" (aŭ "Polpo") pri ''Octopoda'' kaj "Oktopodo" pri ''Octopus'', mi konsentas. Mi favoras [[Polpoj]] pri la ordo. Pri la genro ''Octopus'' mi sugestas - kiel en aliaj vikipediaj artikoloj (ekzemple [[Hirundo (genro)]], [[Lotuso (genro)]]) - aldoni la vorton "genro" por klareco: [[Oktopodo (genro)]] aŭ [[Okpiedulo (genro)]]. --[[Uzanto:Rdelre|Rdelre]] ([[Uzanto-Diskuto:Rdelre|diskuto]]) 11:10, 5 jan. 2026 (UTC) ::{{re|Rdelre}} Mi dankas vian komprenon pri la plej gravaj aferoj, kaj ankaŭ la informon pri argonaŭtoj. Ankaŭ mi ne estus rekoninta ilin kiel polpojn. Ĉiam estas io nova por lerni! ::En kiu senco "oktopodo" povas rilati al Octopoda? Laŭ mia kompreno nia sola bona fonto estas PIV, kaj tio senambigue diras, ke ĝi signifas ''Octopus'' [https://vortaro.net/#oktopodo_kd]. Normale laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]] aldono inter krampoj uziĝas nur kiam pluraj artikoloj havus saman titolon. Aŭ ĉu iu alia vikipediisto opinias, ke ĉi tie estas motivo por escepto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:20, 9 jan. 2026 (UTC) :::{{farite}} --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:41, 21 jan. 2026 (UTC) ::::Kvankam jam tro malfrue, mi konsentas pri la ŝanĝoj, kaj aparte tre subtenas la gvidlinion ke "aldono inter krampoj uziĝas nur kiam pluraj artikoloj havus saman titolon". Ĉio iris bone ĉi tie, kvankam ne pliaj homoj kundiskutis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:22, 8 feb. 2026 (UTC) == Turo de la Pucelo > Virgulina turo == La titolo [[Virgulina turo]] (facile komprenebla esperanta vorto) ekde jaroj gvidas al la definitiva artikola titolo [[Turo de la Pucelo]] (tute ne komprenebla pseŭdoesperanta titolo). En tio kompreneble la vorto pucelo estas la dubinda - [https://vortaro.net/#pucelo_kd PIV en ĉiuj ĝisnunaj eldonoj de 1970-2020] ne konas ĝin, kaj [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#NeoGlo ReVo nur indikas ke estu neoficiala neologismo, tre malofta, en senco de "juna virgulino"] (cetere vikipedio kaj vikivortaro same '''ne''' havas la vorton, krom en tiu ĉi titolo, sed tio ne estas forta argumento, ĉar ĉiu povas ĉiusekunde krei eron - tamen ĝis nun neniu faris). En tio ne estas klara, kio estus "aparte juna": ĉu ne plenkreska, do ĝis 17 jarojn aĝa, aŭ ĉu antaŭ la unua menstruo, individue ekde la 9-a ĝis 14-a jaro, aŭ ĉu antaŭ la lerneja aĝo, 5- ĝis 6-jara??? Ĉar mi same ne trovas ĝin en iu du-lingva Esperanto-vortaro, tiuj demandoj eĉ ne estas facile respondeblaj, kaj eĉ se, ankoraŭ estas la demando kiaj aĝoj de junulinoj aŭ infanoj la 12-jarcenta turo en Bakuo celus. Laŭ mia kompreno virgulino estus simple virino kun neŝirita himeno, kiu do garantiite ne jam amoris - se estus simple tiu difino por "pucelo", tiam la aldona vorto tute ne havus sencon - tiam oni tuj povus uzi la kutiman vorton virgulino. Se ĉiuj tiuj demandoj ne estas klaraj, tiam probable pro tio ke oni tiom "tre malofte" uzas la neologismon. Kaj la strangaj vortokreoj en tio ankoraŭ ne finiĝis. En vikidatumoj ankoraŭ indikiĝas "alternativa nomo": "Turo de la Pucelino", tio estas vortokreo tute absurda: Se laŭ ReVo pucel'o estas aparte juna virg'ul'in'o, tiam pucel'in'o estas aparte juna virg'ul'in'-in'o - tiu kombino plene ne konvinkas. Plie en la alilingvaj formoj de la vikipedia titolo pri la turo kiujn mi komprenas mi vidas nur ekvivalentojn al simpla vorto "virgulino". La uzanto Petr Tomasovsky en sia diskutpaĝo solene informis, ke ekde aŭgusto 2025 li ne plu partoprenas en Vikipedio. Konsiderante kiom malfacile estis ekhavi iuspecan interkonsenton kun li, kiam li ankoraŭ partoprenis, tio eble eĉ estas bona memvola decido. Sed eĉ se li ankoraŭ estus, iu juĝo de li "mi ŝatas la vorton pucelino kaj mi volas propagandi ĝin, laŭ mi ReVo malpravas kaj PIV entute nekompetentas" ankoraŭ ne estus aŭtoritata referenco. Sume mi volas proponi entute forpreni la alidirektilon de la titolo [[Virgulina turo]] al la definitiva artikola titolo [[Turo de la Pucelo]] - kaj uzi la normaluzan unuan titolon kiel titolo de la teksto pri la malnova turo en Bakuo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:09, 8 feb. 2026 (UTC) :Forte {{por}} "pucelo" estas stranga, neesperanta vorto kaj neuzenda. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:38, 4 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 09:31, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Komunlingva nomo]] => [[Ordinara nomo]] == Saluton. En 2010 mi kreis tiun artikolon kun la titolo Komunlingva nomo. Pasis jaroj kaj en 2020 Moonbri movis paĝon Komuna nomo al Ordinara nomo: Esperanta "'komuna" ne samsignifas kun angla "common", franca "commun" ktp. Laŭ mi, li tion faris ege prave. Tamen en 2023 Sergio movis paĝon Ordinara nomo al Komunlingva nomo: La tradicia termino Esperanta. Kvankam tiu alia titolo ne estas erara, ordinara plej taŭgas (en PIV Konforma al la ĉiutaga uzado, al la kutimo; ne diferencanta de la plimulto el la okazoj), tio estas male al la [[scienca nomo]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:03, 23 feb. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Estus pli bone, se Sergio estus bonorde proponinta kaj diskutinta sian alinomadon. Tamen ĉi tiu propono ne donas kialojn por dubi lian pravigon "tradicia termino Esperanta". Kaj eĉ laŭ la logika flanko, "komunlingva" ŝajnas pli bona - jes, ĝi estas pli ordinara ol scienca nomo, sed nur precize en tiu senco, ke ĝi estas en lingvo komuna al fakuloj kaj nefakuloj anstataŭ kvazaŭlatina sciencfaka kodo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:29, 11 mar. 2026 (UTC) == Kondensilo -> Kapacitilo == @[[User:DidCORN]] -- [[Kondensilo]] -> [[Kapacitilo]] ĉar '''Kapacitilo''' provizas [[Kapacitanco|kapacitancon]], ne [[Kondensado]]n. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:56, 25 feb. 2026 (UTC) == Fabeloj de H.C. Andersen == Estas propono alinomi jenajn fabelojn al jenaj titoloj kiujn Zamenhof elektis por siaj klasikaj tradukoj: * [[La novaj vestoj de la Imperiestro]] => [[La novaj vestoj de la reĝo]] {{farite}} * [[La marvirineto]] => [[La virineto de maro]] Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:34, 4 mar. 2026 (UTC) :Estas po unu voĉo {{por}} la alinomado en respondaj diskutpaĝoj, kaj estas neniu kontraŭa voĉo. Do entute la opinio estas (iom) pozitiva. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:59, 11 mar. 2026 (UTC) Ankoraŭ pliaj: * [[La knabineto kun la alumetoj]] => [[Knabineto kun alumetoj]], vidu [https://www.steloj.de/esperanto/fabeloj2/alumetoj.html jen] {{farite}} * [[La tindrujo]]/[[La fajrilo]] => [[Fajrilo (Andersen)|Fajrilo]] {{farite}} * [[La princino sur pizo]] => [[Reĝidino sur pizo]] {{farite}} * [[La malbela anasido]] => [[Malbela anasido]] {{farite}} [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:05, 16 mar. 2026 (UTC) :Necesas trarigardi la zamenhofajn tradukojn. Eble troviĝas pli da alinomendaj artikoloj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:35, 16 mar. 2026 (UTC) :Resume {{por|por}} la ekzakta kopiado de la fabelotitoloj kiujn uzis Zamenhof. Pri la [[La novaj vestoj de la reĝo]] tio kreas bizaran situacion ke en la dana kaj pli malpli ĉiuj eŭropaj lingvoj estos "imperiestro", dum ĉe ni kaprice "reĝo", sed la fabeloj tradukitaj de Zamenhof ne estas sekretoj, kaj estas bone unuece uzi ekzakte tiujn titolojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:55, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} titoloj de kanonaj esperantaj tradukoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:10, 26 mar. 2026 (UTC) :{{por}} zamenhofa formo de titoloj. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 00:43, 28 mar. 2026 (UTC) == Kategorio:Vikipedio:Vikipedio == [[:Kategorio:Vikipedio:Vikipedio]] -> [[:Kategorio:Administrado de Vikipedio]] aŭ [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] Jam proponite sur [[Kategorio-Diskuto:Vikipedio:Vikipedio]] @[[User:Salatonbv]] Pluroblaj nomspacaj prefiksoj estas fuŝaĵo kaj konfuzigaĵo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:49, 4 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] akorde kun aliaj vikipedioj ([[d:Q2944611]]). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:14, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:42, 19 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} @[[User:Salatonbv]] -- [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:22, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Transbajkalo]] => [[Transbajkalio]] == Pli korekta nomo de la regiono, fiksita en la [https://rueo.ru/sercxo/Забайкалье Kondratjev-vortaro]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:23, 15 mar. 2026 (UTC) :{{re|RG72}} Mi komprenas la argumenton, sed klaras ke ambaŭ tekstoj jam havas enhavojn, kompreneble tre similajn, sed laŭ vikidatumoj tamen distingitajn. La unua nun estas malformala geografia regiono sen fiksaj limoj, la dua estas federacia subjekto de Rusia Federacio kun tre konkretaj limoj kaj difiniĝo. Ne eblas simple movi la nunan tekston al dua titolo, ĉar tie jam estas teksto. Krome atentindas ke la koncerna kategorio pri la federacia subjekto tute bizare havas tutalian nomon, "Zabajkala regiono". Ĉu la geografia regiono iĝu "Transbajkalio" kaj la subjekto iĝu "Transbajkala regiono" (kun samnoma kategorio), aŭ kio estus via propono?? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:10, 24 mar. 2026 (UTC) ::Se ni sekvu la jaman lingvotradicion, ni alinomu la duan artikolon al "Transbajkala regiono". La unua artikolo temas pri regiono geografia, la dua celas federacian subjekton, do administran regionon. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:46, 24 mar. 2026 (UTC) :::Tiam {{por}} la nun klara propono. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:49, 24 mar. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Orkestrestroj]] => [[:Kategorio:Dirigentoj]] == Nun estas du kategorioj pri la sama afero. Mi proponas meti ĉiujn respektivajn artikolojn sub la dua kiel plej konvena. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:48, 18 mar. 2026 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:30, 23 mar. 2026 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:12, 28 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:40, 19 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 08:50, 19 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:34, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Vizelo]] => [[Neĝmustelo]] == '''Neĝmustelo''' troviĝas interalie en la granda germana-Esperanta vortaro de Erich-Dieter Krause, kaj Carl Støp-Bowitz uzis ĝin en sia IKU-prelego en 1991. Same kiel ''vizelo'' ĝi mankas en PIV, sed malkiel ''vizelo'' ĝi estas kumetaĵo, kies senco estas facile divenebla, ĉar '''neĝmustelo''' estas rekta traduko de la scienca nomo ''Mustela nivalis''. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:27, 21 mar. 2026 (UTC) :{{por}} fidante la enketon de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:02, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Kunmetita vorto ĉiam estas pli saĝa ol tute novinventita vorto ne en vortaroj, se ĝiaj elementoj estas bone kompreneblaj, kaj [https://vortaro.net/#neĝo_kd neĝo] kaj [https://vortaro.net/#mustelo_kd mustelo] sendube estas, eĉ se oni eble devas biologie lerneti kio ekzakte estas musteloj. Kompare la vorto vizelo nur kompreneblas se oni hazarde konas similan formon en iu nacia lingvo - tia neologismo estas tolerebla se ĉiuj Esperanto-vortaroj klarigas pri kio temas, sed ĉi tie ne nur PIV kaj Reta Vortaro malkonas tian vorton, mi ankaŭ ne trovis alian vortaron kiu konus la vorton. Krome la argumentoj pri fontoj de Krause kaj Støp-Bowitz estas aldona pluso por "neĝmustelo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:53, 24 mar. 2026 (UTC) '''Farite''', ĉar neniu kontraŭis kaj pasis jam unu semajno. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 22:08, 28 mar. 2026 (UTC) == [[Irana milito de 2026]] => [[Milito de Usono kaj Israelo kontraŭ Irano]] == La artikolo estas neriproĉebla, sed la titolo estas tia en kelkaj lingvoj, dum en aliaj pli ĝuste estas [[Milito de Usono kaj Israelo kontraŭ Irano]], ĉar la nuna titolo ŝajnigus, ke estas milito '''de''' Irano, kaj fakte la milito ne estas jam nur '''en''' Irano.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:35, 23 mar. 2026 (UTC) :{{sindetena}} Mi kreis la artikolon kaj elektis la titolon cele al simpleco, kaj konsiderante ke la plejparto de la milito okazas en Irano kaj pri Irano. Sed mi komprenas ke la proponita titolo estas pli proksima al kompleteco, kaj ke tio povas esti aparte dezirinda en dolora temo kiel milito. Do mi ne konvinkiĝis apogi la ŝanĝon, sed ne malfeliĉos, se oni interkonsentos fari ĝin. Verŝajne iu nomo poste fariĝos norma en fidindaj fontoj, kaj tiam ĉiuokaze necesos repensi nian elekton. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:13, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Mi komprenas deziron subtreki ke temis pri atako kontraŭ Irano, sed ĝenerale ni ne nomas la artikolojn tiel. Kutime je la nomo estas uzataj loko de milito, ekzemple [[Afgana milito (1979-1989)]], [[Iraka milito]] ktp) aŭ milita kaŭzo ([[Opia milito]] ks). La sola escepto estas [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022]], sed tiu ĉi titolo estas tutevidente propaganda kaj ŝanĝenda al neŭtrala ''Rusia-Ukraina milito'' aŭ io simila, ĉar pli frua milito en la sama lando nomiĝas [[Donbasa Milito]]. Do ni sekvu la jaman tradicion kaj la agresan karakteron de la uson-israela atako montru en la artikolo mem. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:49, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Mi havas la impreson ke la milito de Rusio en Ukrainio estis aŭ estas iom aparta, sed ne volas revarmigi la poton ĉi tie kie temas pri alia milito. Sed "Irana milito de 2026" '''ne''' diras ke temus pri milito de Irano, sed pri milito de 2026 kiu iel rilatas al Irano. Kaj tio ĝustas. Mi ĝojos se tiun militon oni ne devos renomi en 2027 "Irana milito ekde 2026", sed por la momento la titolo ŝajnas al mi bona. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:56, 24 mar. 2026 (UTC) ::{{kom}} La milito en Ukrainio ŝajnas io aparta nur danke al amasa cerbolava propagando kaj totala blokado kaj/aŭ marĝenigo de alternativaj informfontoj, faritaj de regantaj elitoj en Eŭropo kaj Nordameriko. Plejparto de la mondo ekster tiu ĉi areo traktas ĝin ĝuste kiel unu el multaj konfliktoj inter okcidentaj ŝtatoj, batalantaj pri povo kaj nacia sekureco, kaj pro tio ili ne konsideras ĝin iel rilata al si, do daŭrigas rilatojn kun ambaŭ flankoj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:44, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}}1. La militon (kaj ties tuton ekde 1979, kaj la nunan, espereble finan, fazon) provokis ekstremisma konduto de la irana reĝimo, ne la landoj, kiuj estas viktimoj de ĝiaj atakoj. 2. Nun (fine de marto de la jaro 2026-a) jam 30 landoj rezistas la atakojn de la irana reĝimo. Do, la milito estas ĝuste ''irana'' el ĉiuj vidpunktoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:29, 26 mar. 2026 (UTC) :: {{por}} alinomigo, la milito estas kreajxo de Usono. Tamen eblus konservi la jaron "2026" en la titolo. La sola kaŭzo kial Irano ataketas 30 (?!) kalifatojn estas ke ili gastigas usonajn teroristojn. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:02, 19 apr. 2026 (UTC) == Ĉu la ĉefurbo de Kataro estas Daŭho aŭ "Doho"? == La milito kompreneble influas ĉiujn ŝtatojn ĉe la Persa Golfo, ankaŭ Kataron, kaj tial mi ĵus konsciiĝis pri strangaĵo kiu ĉe ni jam ekzistas ekde februaro 2007, kaj certe multaj jam miris pri ĝi, sed mi nur ĵus ekmiris: La ĉefurbo de Kataro ĉe ni nomiĝas "Doho aŭ [[Daŭho]] aŭ Dohao". La tekston ekfaris anonimulo en 2007 je la titolo "Doho", kiu tiam estis tre aŭdaca elekto, sed intertempe post 2007 "produktis" kelkajn ekzemplojn favore al tiu formo. Pri "'''Daŭho'''" la ekstervikipediaj referencoj estas senkompare plej konvinkaj: * La [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago ([[:dosiero:Ormuza markolo en PdlM 1971.png|vidu!]]), * la poŝkalendaro de [[Monato (gazeto)|''Monato'']] el Antverpeno (jam citita en la unua versio de la vikipedia teksto de feb. 2007) * kaj ankaŭ [https://vortaro.net/#Da%C5%ADho_kd NPIV (vidu!)] en la eldono de 2020, en presita formo kaj ankaŭ rete, uzas por ĝi la nomon ''Daŭho'' * [[Monato (gazeto)|''Monato'']] ankaŭ en artikoloj uzas la formon "Daŭho", ekz. en la teksto [https://www.monato.be/2013/011003.php Evgeni Georgiev: "Gravas agoj, ne paroladoj" de 2013] * [[Reta Vortaro]] salomone [https://reta-vortaro.de/revo/art/doh.html# listigas] ĉiujn formojn "Daŭho", "Doho" kaj "Dohao". "'''Doho'''" laŭdire estas uzata en la socialisma [[Monda Asembleo Socia]] fondita en 2005 ('''sen''' ekstervikipedia referenco, nur estas aserto) kaj en ''[[Le Monde diplomatique en Esperanto]]'': ankaŭ pri tio en la vikipedia teksto ĝis nun ankaŭ mankis ĉia referenco, sed [[Reta Vortaro]] notas du ekzemplojn, [https://tekstaro.com/t?nomo=mondediplo-2008&sekcio=MondeDiplo-1604 de majo 2010] kaj [https://eo.mondediplo.com/article2674.html de oktobro 2018]. :<small>Ankoraŭ mi povus citi [https://europeantimes.news/eo/2025/11/not-just-dreams-but-rights-social-justice-in-focus-at-doha-summit/ artikolon "Ne nur revoj, sed rajtoj: Socia justeco en fokuso ĉe la pintkunveno de Doho" de novembro 2025] en la retgazeto ''The European Times'' (gazeto ŝajne ankoraŭ tute nekonata en wiki.eo, ĉu? Eĉ vikidatumoj ŝajne ne konas ĝin, krom [[:d:Q99003875|jen miniatura aludo]]), sed ĉar jam ekde februaro 2007 wiki.eo propagande reklamas la formon "Doho" kaj la artikolo estas nur de novembro 2025, dubindas ĉu ne la skribinto, eble estis eĉ AI-algoritmo, apogiĝis je Vikipedio.</small> Pri la teorie inventebla formo "'''Dohao'''" ĝis nun mankis en Vikipedio ĉia ekstervikipedia referenco. [[Reta Vortaro]] pri tiu formo notas du dubindajn pruvojn: la artikolo [[:n:Norvega atleto gajnis la oran medalon ĉe la Atletika Monda Ĉampioneco en Dohao|«Norvega atleto gajnis la oran medalon ... en Dohao»]] de oktobro 2019 el '''[[vikinovaĵoj]]''' kiel ekstervikipedia referenco estas '''senutila''', ĉar tute ne "ekstervikipedia" (ĝi eble nur spegulas la privatan preferon de la uzanto "Chaetodipus" el 2019) kaj [http://www.china.org.cn/95e/world/news211.htm laŭdira artikolo "Ĉina delegacio ĉeestos la ministran konferencon de MKO en Dohao"] el "China Interreta Informa Centro" estas bedaŭrinde rete tute fuŝita retpaĝo. Sume la referencoj pri "Daŭho" daŭre estas plej konvinkaj, kvankam eblas konstati penojn enkonduki novan formon "Doho" ekde 2007. Eble la ekfaro de la vikipedia teksto [[Doho]] en 2007 estas jam frukto de tiu nova kampanjo, aŭ eble ĝi estas bazo de la modo, ĉar "normalaj esperantistoj" kompreneble tre orientiĝas laŭ la Vikipedio en Esperanto kaj konsideras ĝin valida informfonto. Sume mi estus por apliko de la origina kaj daŭre plej konvinka formo "Daŭho" en wiki.eo. Same en 2020 pledis jam {{re|Wierzbowski|Susomoinhos}} sed ili ne komencis disputon ĉi tie, nur notis sian proteston en la artikola diskutpaĝo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:17, 24 mar. 2026 (UTC) La [[Esperanto-rusa vortaro de Kondratjev]] tekstas: Daŭho [https://rueo.ru/sercxo/доха] [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:47, 24 mar. 2026 (UTC) :Mi ne volas prisilenti, ke kolego Moldur post atenta serĉado ankoraŭ trovis unu validan referencon por la tria alternativo, "Dohao": https://bertilow.com/lanlin/azio.html - Mi ne bone komprenas, kial ankaŭ Bertilo Wennergren kontribuas pri tri nomoj de unu urbo, kiu en la unua eldono de PIV en 1970 ankoraŭ estis tute forgesita. Sed bone, nun kiam la referenco estas konata, oni povas kunkonsideri ĝin. Sed tamen, restas nur 1 valida referenco por "Dohao", du artikoletoj el ''Le Monde diplo'' por "Doho", kaj ĉiuj aliaj referencoj ĝis nun por "Daŭho". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:46, 24 mar. 2026 (UTC) :::Do, por "Daŭho", fontojn vidu supre. Kial ni havus PIV, se ni tamen tiom ofte pridubis ĝian aŭtoritaton? Ĝi aparte ekzistas pro tio, ke unuopaj esperantistoj hobie emas inventi proprajn esperantigojn, kaj en PIV eblas arbitracie vidi kiu estas la plej oficiala formo, sen longaj kaj vanaj disputoj... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:18, 13 apr. 2026 (UTC) == [[Minĵetilo]] => [[Bombokanono]] == [https://vortaro.net/#bombokanono_kd PIV]: '''bombokanono'''. Mallongtuba kanono, kiu pafas preskaŭ vertikale, donante al la bombo malfortan startrapidecon. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:41, 9 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Atente sekvinte la ĝisnunan diskuton, mi konkludas, ke estas pli prudente dume ne ŝanĝi la titolon de la artikolo kaj ne miksi apartajn artikolojn, almenaŭ ĝis kiam stabiliĝos distingado de historiaj kaj modernaj sencoj de tiu grupo de armiloj (mortiroj, haŭbizoj, minĵetiloj, grenadoĵetiloj ks). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 08:56, 12 apr. 2026 (UTC) {{komento}} Jes, ''[[bombokanono]]'' ŝajnas pli bona ol ''[[minĵetilo]]'', sed la afero estas pli komplikita, ĉar Vikipedio havas ankaŭ artikolon kun la fuŝa titolo ''[[Mortero (armilo)]]'', kaj al mi ne estas klare, ĉu ''[[haŭbizo]]'' estas speco de [[bombokanono]], aŭ io aparta. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 09:05, 10 apr. 2026 (UTC) :''Mortiro'' (''mortero'' estas "Miksaĵo de kalko kun sablo, per kiu oni kunigas la ŝtonojn aŭ brikojn de muro, konstruaĵo ks"[https://vortaro.net/#mortero_kd ]) kaj ''haŭbizo'' estas specoj de kanono, kies nomoj nun uzeblas plejparte kiel historiaj terminoj, do ili bezonas apartajn artikolojn kun akcento je historiaj aspektoj. ''Minĵetilo'' estas paŭsaĵo de la slava (rusa, ĉeĥa ktp) termino. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:16, 10 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} Eble mi tamen kontraŭas la precizan proponon, ĉar pli bone estas alinomi: [[Mortero (armilo)]] => [[Bombokanono]]. Poste la enhavo de "[[minĵetilo]]" estu kopiita al "[[bombokanono]]", kaj fine "[[minĵetilo]]" sendu al "[[bombokanono]]". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 05:57, 11 apr. 2026 (UTC) :Mortiro estis reala armilo, vaste uzita kaj pro tio artikoloj pri ĝi ekzistas en pluraj lingvoj. Por kio perdi tiun ĉi artikolon? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:58, 11 apr. 2026 (UTC) {{komento}}: Diferenco inter kanono kaj minĵetilo estas en trajektorio de pafado. La kanono pafas rekte, la minĵetilo per arko. Laŭ PIV "ĵetilo" estas ilo por ĵeti malproksimen pezan rondan objekton, do minĵetilo ĵetas minojn. Minĵetilo estas do ĝusta termino en Esperanto. El ĵetiloj estas ĉi tie ankaŭ ekz. [[flamĵetilo]]. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 08:32, 11 apr. 2026 (UTC) :Ni sekvu la jaman tradicion kaj vortarojn, ne inventu novajn vortoversiojn senbezone. Kanonoj pafas ne nur rekte, sed ankaŭ (plej ofte) arke. Krome la bomboj, sendataj de bombokanono, plejparte ne estas rondaj kaj apenaŭ diferencigeblas de tiuj kanonaj. Ili same eksplodas tuj post trafi obstaklon, ne atendas sian viktimon en akvo aŭ tero kiel veraj minoj. Do temas pri speco de kanono sendanta specon de bomboj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 09:31, 11 apr. 2026 (UTC) :Bombokanono – tiu ĉi nomo sonas kiel io el arsenalo de pirata ŝipo aŭ fantazia sieĝmaŝino, sed ne kiel preciza infanteria armilo pafanta malantaŭ la horizonto. :Minĵetilo - ĝuste tial, ke la minĵetilo estas difinita per la maniero de pafado (malantaŭ monteto) kaj ne nur per tipo de eksplodaĵo, la nomo "minĵetilo" por la armilo estas multe pli preciza. Bombokanono estas ja pli komprenebla por laiko, sed teknike prenite tio estas kontraŭparolo - kanono, kiu ne estas kanono. Se vi tradukas instrukciojn por videoludo, mi sincere rekomendas uzi vian proponon tie. :En Esperanto la vorto "bombo" evokas pli aviadilan bombon. La pafaĵo el minĵetilo estas en Esperanto teknike pafgrenado aŭ minĵetaĵo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 10:19, 11 apr. 2026 (UTC) Ĉio ĉi estas interesa, sed ni havas la jaman tradicion de lingvouzo kaj dubindan proponon de nova vorto, bazitan sur paŭsaĵo de aliaj lingvoj. Mi aldonu ke en Esperanto ''mino'' elvokas pensojn pri eksplodaĵo metita teren aŭ akven por eksplodi kiam ĝi estos tuŝita, certe ne eksplodaĵon pafatan por eksplodi tuj ĉe sia celo. Do solvante unu (laŭdiran) problemon, vi kreas la alian. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:29, 11 apr. 2026 (UTC) Mi ne konsentas, ke mi 'kreas problemon' defendante la precizan kaj establitan terminon 'minĵetilo'. Male, la problemo aperas ĝuste per la provo senbezone enkonduki neologismon 'bombokanono', kiu estas teknike konfuza kaj balistike nelogika. Se vi insistas pri lingva eksperimento anstataŭ faka precizeco, estas vi, kiuj kreas malkonformecon kun la ĝisnuna tradicio kaj vortaroj. Mi ne intencas plu diskuti pri tiu ĉi artefarita afero – por mi la valida termino restas 'minĵetilo'. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 10:55, 11 apr. 2026 (UTC) :La vorto ''bombokanono'' estas en PIV kaj militvortaroj, la vorto ''minĵetilo'' estas nenie, tamen vi asertas malon kaj nomas la PIV-vorton ''eksperimento''. Tro strange kaj emocie por la enciklopedio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 17:35, 11 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Citiĝis PIV kiel pruvo ke "bombokanono" uziĝas, citiĝis neniu pruvo ke "minĵetilo" uziĝas. {{kontraŭ}} kunigo, ĉar la du artikoloj estas klare distingataj. Mi ne plene konvinkiĝis pri tio, kiu el la du havu la titolon "bombokanono", sed volus ke tiaj duboj ne fariĝu preteksto por daŭrigi la nunan staton. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:34, 11 apr. 2026 (UTC) Via kritiko kontraŭ 'minĵetilo' estas tute nelogika kaj malkonsekvenca. Se al vi malplaĉas tiu ĉi vorto, vi devus same ataki ankaŭ la terminon 'flamĵetilo', kiu baziĝas sur tute identa principo de vortformado. Tamen, 'flamĵetilo' al vi ne ĝenas. Ŝajne via obsedo pri la neologismo 'bombokanono' fontas ne el lingva logiko, sed el ia stranga fiksado je la vorto 'bombo'. Viaj argumentoj havas la saman nivelon kiel babilado ĉe la kaso pri krosantoj, kiuj hazarde similas al bomboj. Se vi volas esti seriozaj redaktantoj, vi ne povas uzi duoblajn normojn laŭ via nuna humoro. Minĵetilo restas faka termino, ĉu vi vidas en ĝi krosantojn aŭ ne. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 07:27, 12 apr. 2026 (UTC) :Pardonon, sed via parolo iĝas tute nekomprenebla. ''Krosanto''? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:47, 12 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} Kvankam via malkapablo ĝuste nomi tiun ĉi armilon ne signifas, ke la traduko 'minĵetilo' estas malĝusta. Mi kontraŭas la alinomigon, ĉar 'minĵetilo' estas la ĝusta esprimo por tiu ĉi armilo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 07:40, 12 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} '''bombokanono''' estas ne malpli fuŝa ol '''minĵetilo'''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:28, 27 apr. 2026 (UTC) {{komento}} «'''Kanono'''» estas pafilego kies pafoj havas platan, preskaŭ rektan trajektorion. La koncerna pafilego pafas preskaŭ verikale, kaj tute malsimilas kanonon. '''Kanono''' estas miskvalita vorto kun 3 senrilataj kaj malkonvenaj signifoj. Ankaŭ '''mino''' havas 3 diversajn signifojn. La bona termino estas en ReVo: : [https://revaj.steloj.de/revo/dlg/index-2p.html#bomb.0opafilo '''bomb·o·paf·il·o'''] MIL Pafilego, plej ofte glattuba, por pafi bombojn laŭ alta, arkforma trajektorio, uzata ekz-e por pafi trans monto aŭ alia vertikala baro. Tipa bombopafilo konsistas el tubo, dukrura afusto, apoga plato kaj celilo. La kutimaj kalibroj estas 50–60mm (rota bombopafilo), 81–90mm (bataliona), 105mm (aŭ pli, regimenta). Kp haŭbizo. Estas mirinde, kiel la esperantistoj malvolas uzi klarajn kaj koterajn terminojn.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:28, 27 apr. 2026 (UTC) == [[Batalo de Slavkov]] => [[Batalo ĉe Austerlitz]] == Ni nomu la artikolon same kiel en ĉiuj enciklopedioj per tiutempa nomo de la setlejo, ne inventu unikajn Esperanto-formojn nekonatajn al la monda historiografio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:58, 12 apr. 2026 (UTC) {{por}} Ĝenerale oni uzu la tiutempajn nomojn, mi supozas. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:13, 12 apr. 2026 (UTC) :{{por}} sekvi la fontojn, sen trudo de propra sistemo, eĉ logika. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:35, 12 apr. 2026 (UTC) :{{por}}[[Batalo ĉe Austerlitz]]--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:39, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Batalo ĉe Austerlitz]]. – [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:51, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:19, 29 apr. 2026 (UTC) {{kom}} Kiel oni elektas inter "Batalo ĉe ..." kaj "Batalo de ..."? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:35, 14 apr. 2026 (UTC) :Bona demando, tion mi preteratentis. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:49, 14 apr. 2026 (UTC) {{por}} '''Batalo ĉe Aŭsterlico''', '''Aŭsterlica batalo'''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:36, 29 apr. 2026 (UTC) {{Por}} '''Batalo ĉe Aŭsterlico''' – kaj la batalo, kaj la histotia nomo de la loko, kie ĝi okazis, estas internacie konataj kaj famaj por meriti uzadon de esperantigita lokonomo, kiu ja estas atestita en Esperanto. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 11:07, 29 apr. 2026 (UTC) == [[Mortero (armilo)]] => [[Bombokanono]] == PIV havas la vorton '''bombokanono''': "Mallongtuba kanono, kiu pafas preskaŭ vertikale, donante al la bombo malfortan startrapidecon" laŭ PIV 2020, aŭ "mallongtuba kanono, kiu povas pafi nur laŭ granda celangulo" laŭ testo.vortaro.net. La angla Vikipedio havas [[:en:Mortar (weapon)]], kaj la germana Vikipedio havas [[:de:Mörser (Geschütz)]], kaj tiuj artikoloj estas interligitaj. Angla-Esperanta vortaro de John Wells tradukas ''mortar'' per '''bombokanono''', kaj germana-Esperanta vortaro de Erich-Dieter Krause tradukas ''Mörser'' per '''bombokanono'''. Do ŝajnas al mi, ke la establita Esperanta vortaro estas '''bombokanono''', kaj ne "mortero", kiu laŭ PIV estas "miksaĵo de kalko, cemento kaj sablo". Pli da esplorado pri diversaj specoj de bombokanono kaj parencaj armiloj povus esti utila, sed mi kredas, ke ne necesas atendi tion por efektivigi la evidentan korekton. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 16:06, 12 apr. 2026 (UTC) {{kom}} [[Esperanto-rusa vortaro de Kondratjev]] havas paron [https://rueo.ru/sercxo/мортира ''мортира'' — ''mortiro'']. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:35, 12 apr. 2026 (UTC) {{kom}} Ja interese, sed tiu estas pli malnova vortaro, kaj ''mortiro'' ne estas en PIV. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 20:08, 12 apr. 2026 (UTC) : {{por}} bombokanono, vorto perfekte komprenebla ankaŭ por ĉiu ne-militisto. Pri mia ĵusa komento pri PIV vidu supre en ĉapitro "Daŭho". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:21, 13 apr. 2026 (UTC) {{komento}} «Mortero» certe estas ŝanĝenda, ĉar laŭ la Fundamento ĝi havas alian signifon. Tamen mi preferus ŝanĝi ĝin al '''mortiro''' (kun historia signifo diferenca disde tiu de bombopafilo). En Esperanto oni povas paroli pri la nuntempo aŭ pri historio. En la 2ª mondmilito ankoraŭ ekzistis '''mortiroj''', kiel la jena germana: <gallery caption="Mortiro kaj bombopafilo"> Mörser Karl 'Adam' at the Tank Museum, Kubinka pic5.JPG|Mortiro (60 cm) Mortar M29.jpg|Bombopafilo </gallery> sed nun ilin anstataŭis haŭbizoj kaj bombopafiloj. La angla lingvo ne distingas inter ili; en aliaj lingvoj ili havas apartajn nomojn, kaj la termino sone simila al '''mortiro''' indikas ĝuste la malnovan pafilegon (ekz‑e la rusa [[:ru:Мортира]])--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 10:19, 27 apr. 2026 (UTC) == Diversaj hungaroj de nomo Péter Magyar == Mi simple kopias la jam diskutpaĝe ekkomencitan proponon ĉi tien, por pliaj komentoj: Ni bezonas alinomigi ĉi tie la tekston [[Péter Magyar (juristo)]] aŭ [[Péter Magyar (politikisto)]] al simple Péter Magyar kaj alinomi la samnomulo [[Péter Magyar]] al [[Péter Magyar (drumisto)]]. La unua estis ekkreita en 2024 kaj la dua en 2019, malgraŭ tio la unua estas multege pli fama. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:31, 13 apr. 2026 (UTC) :{{por}} En 2019 la alia Péter Magyar verŝajne estis pli konata, nun la afero kompreneble ŝanĝiĝis. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:44, 13 apr. 2026 (UTC) ::Proponu en [[VP:AA]], laŭ la normala proceduro. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 14:24, 13 apr. 2026 (UTC) :::{{por}} simpla nomo [[Péter Magyar]] por la politikisto, kaj kun aldonaĵo "...(drumisto)" aŭ "[[Péter Magyar (muzikisto)]]" por la muzikisto. Tiam ankaŭ eblas aldoni ŝablonon {{ŝ|aliaj signifoj}} supre de la paĝo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 13 apr. 2026 (UTC) ::::PS Se ektroviĝos esperantaj tekstoj pri tria aŭ kvara Péter Magyar, oni povas senprobleme ekhavi apartigilon [[Péter Magyar (apartigilo)]], sed por nur du bonuloj tio estus troigo, kaj utilas havi la simplan nomon sen alfonaĵo por la politikisto, kiel prave proponis Sj1mor! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:29, 13 apr. 2026 (UTC) :{{por}}simple Péter Magyar.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:38, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} la politikisto sen interkrampaĵo, lia samnomulo kun "... (muzikisto)" aŭ "... (drumisto)". [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 11:44, 14 apr. 2026 (UTC) :{{Komento}} La hungara paĝo prezentas 7 personojn, tamen menciindas nur 3. Ĝi estas ofta nomo. [https://hu.wikipedia.org/wiki/Magyar_P%C3%A9ter_(egy%C3%A9rtelm%C5%B1s%C3%ADt%C5%91_lap)].--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 13:13, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} tute komprenebla. [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 23:20, 17 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:41, 18 apr. 2026 (UTC) == [[Agonia kutimaro]] => [[Luktema kutimaro]] == Mi mem kreis la iaman artikolon adaptante alilingvajn nomon kaj etimologion el greka ''agon'', sed nun konstatas, ke agonio en PIV tute ne enhavas tiun signifon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:42, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} "Luktema" aŭ prefere "lukta", kiu estas perfekta traduko etimologie kaj sence, "agonia" havas rilatan devenon sed ŝanĝitan signifon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:45, 14 apr. 2026 (UTC) :{{komento}} Eble "lukta konduto" anstataŭ "kutimaro"? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:46, 18 apr. 2026 (UTC) ::Mi ne volis diri tion por ne komplikigi la aferon, sed ankaŭ mi pensas ke "konduto" estas pli trafa ol "kutimaro". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:20, 18 apr. 2026 (UTC) :::Mi preferus "konkurenca konduto" aŭ "rivaleca konduto". {{por}} "[[konduto]]". {{Kontraŭ}} "kutimaro", "agonia" kaj "lukt(em)a". - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:07, 18 apr. 2026 (UTC) ::::Ĉu ne prefere "konkura" ol "konkurenca", ĉar laŭ PIV "konkurenco" estas specife ekonomia konkuro? Krom tio, ankaŭ "konkura" kaj "rivaleca" ŝajnas al mi tute bonaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:49, 18 apr. 2026 (UTC) :::::Do, ''[[konkura konduto]]''? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:42, 20 apr. 2026 (UTC) ::::::Laŭ mi jes (oni jam povas kalkuli min {{por}} iu ajn esprimo kun "konkura", "rival(ec)a", "lukt(-)a"). Mi esperas ke la diskuto pri la plej bona vortumo ne forgesigos nin, ke verŝajne ĉiuj konsentas ke la nuna vortumo estas la malplej bona. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:25, 21 apr. 2026 (UTC) == [[Cimo (insekto)]] => [[Litocimo]] == "Cimo (insekto)" ŝajnas esti maltaŭga titolo por ĉi tiu artikolo. [https://www.vortaro.net/#cimo_kd Laŭ PIV] kaj [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#cim.0o laŭ ReVo,] la esperanta vorto "cimo" povas indiki du grupojn de insektoj. Larĝsence, cimo estas [[heteroptero]] - signifo subtenata de la Fundamento. Mallarĝsence, cimo referas al la genro ''Cimex''. Tamen, ĉi tiu artikolo temas nek pri unu nek pri la alia, sed pri "litocimoj", ĉefe sed ne nur pri la specio ''Cimex lectularius''. Ĝi estas nun ligita al la vikidatumero {{wikidata|Q940337}}, sed laŭ mi ĝi estus fakte pli taŭga ĉe {{wikidata|Q48385308}}, datumero pri parazitaj cimoj kun la sama komuna nomo. Mi rekomendas alinomi la artikolon al "Litocimo", kaj ŝanĝi "cimo (insekto)" al alidirektilo al la artikolo [[Heteropteroj]] aŭ al la apartigilo [[Cimo]]. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 21:02, 17 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:42, 18 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} La sola vaste uzata insekta senco, kiun (miascie) havas la Esperanta vorto "cimo" estas identa al la rusa vorto "клоп" (en zamenhofa tempo skribata kiel "клопъ", kaj tion klare indikas Fundamento!) aŭ la angla "bedbug". :Miaopinie estus prudente uzi la nomon "'''Cimo'''" por tiu ci artikolo, ĉar tio estas kerna vorto, de kiu estis adoptita por la komputista slangaĵo "'''Cimo (komputado)'''" kiel kompakta traduko de la simile mallonga anglalingva "bug", kaj la apartigila artikolo nomiĝu "'''Cimo (apartigilo)'''". :Tia estus, miaopinie, prudenta nomado de la artikoloj. :Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 06:25, 19 apr. 2026 (UTC) ::Tamen, laŭ [[Wiktionary:ru:клоп]], la rusa vorto "клоп" signifas kaj litocimo kaj [[hemiptero]]. (Temas pri grupo, kiu inkluzivas heteropterojn.) ::Kaj krome la Fundamento klare indikas ankaŭ la germanan "[[Wiktionary:de:Wanze|Wanze]]" kaj la francan "[[Wiktionary:fr:punaise|punaise]]", kiuj senambigue indikas heteropterojn (laŭ la sinonimaj sekcioj de la ligitaj paĝoj). La angla fundamenta traduko "[[Wiktionary:en:bug|bug]]" havas plurajn bestajn signifojn, sed interalie ankaŭ hemiptero (aŭ plej ofte heteroptero laŭ la artikolo ĉe "[[Wiktionary:en:true bug|true bug]]), kaj ne litocimo. Aliflanke, la pola fundamenta traduko "[[Wiktionary:pl:pluskwa|pluskwa]]" ja signifas nur litocimo (aŭ pli precize ''Cimex lectularius''). ::Do entute estas unu lingvo en la Fundamento, kiu sugestas, ke oni interpretu "клопъ" kiel litocimo, kaj tri lingvoj, kiuj sugestas, ke la ĝusta interpreto de "клопъ" estas "hemiptero/heteroptero". ::Cetere, laŭ mi verŝajne indus lasi la titolon de la apartiga artikolo senŝanĝa pro tio, ke kaj PIV kaj ReVo indikas du malsamajn taksonomiajn grupojn por la vorto "cimo". Do almenaŭ laŭ tiuj vortaroj, eĉ la kerna insekta signifo de la vorto ne estas senambigua. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 12:02, 19 apr. 2026 (UTC) :::{{por}} Laŭ argumentoj de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:20, 19 apr. 2026 (UTC) :::Mi ne estas zoologo kaj ne povas juĝi fakan uzadon, sed komunlingve la sola senco kaj de la rusa vorto "клоп" kaj la Esperanta vorto "cimo" (kiun mi renkontis centojn, eble milojn da fojoj kaj en tekstoj, kaj en parola uzado) estas ĝuste la koncerna sangosuĉa parazito de homo (angle: "bed bug"). :::Tio ne malebligas fakan uzadon de la nomo "''Kлопы''"/"Cimoj" por diversampleksaj kaj daŭre reklasigataj zoologiaj taksonoj, sed tia uzado estas tro marĝena en komunlingva uzado por uzurpi la oftegan kaj kutiman nomon "клоп" kiel artikolnomon. :::Kompromise oni ja povas havi artikolon "Cimo" pri la komunlingva nocio kaj artikolon "Cimoj" pri la koncerna fake uzata taksono (verŝajne ''Heteroptera''). :::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:27, 19 apr. 2026 (UTC) :::Ne temas pri "''Kлопы''"/"Cimoj", sed pri "''Bettwanze''/''Cimex lectularius''/''Cimex lectularius''/...". Rigardu la aliajn lingvojn! Kaj la artikolo mem komenciĝas per la vorto '''Litocimo'''! Do ankaŭ ĝia titolo estus "[[Litocimo]]". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 20:23, 19 apr. 2026 (UTC) ::::Temas pri tio, kio jam en Fundamento nomiĝas cimo/''клоп''. Do ankaŭ la titolo estu "клоп". Tio, ke la zoologia nomenklaturo estas pli komplika kaj zigzage evoluis post la tempo de Fundamento, estas flanka detalo. ::::La ordinaran, normalan, atendeblan formon de la vorto ilustras, ekzemple, la teatraĵo pri socia "parazito", kiun verkis [[Vladimir Majakovskij]] kaj kiu nomiĝas simple kaj klare "Клоп", en la franca kaj angla tradukoj respektive "La punaise" kaj "The bedbug" (vidu la artikolojn en la koncernaj vikioj), kaj en Esperanto, nature, "La cimo" (vidu la artikolon "[[Vladimir Majakovskij]]". ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 01:48, 20 apr. 2026 (UTC) :::::Titolo de teatraĵo estas tute alia afero ol titolo de enciklopedia artikolo. La titolo de la teatraĵo estas malpreciza, kaj tio estas tute akceptebla: oni povas diveni, ke temas pri litocimo kaj ne pri alia speco de cimo. Titolo de enciklopedia artikolo estu pli preciza. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:55, 20 apr. 2026 (UTC) ::::::La titolo de teatraĵo kaj ĝiaj tradukoj konvinke (ĉar oni zorge teadukas verkotitolojn) konfirmas tion, kion oni observas en normala, ĉiutaga kaj literatura, lingvouzado. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:37, 20 apr. 2026 (UTC) :Mi ĵus kontrolis en ''tekstaro.com'': la vorto "cimo" en la pridiskutata senco (kutima sangosuĉa insekto) aperas en diversepokaj tekstoj (eĉ de Zamenhof); la formoj "litocimo" aŭ "litcimo" ne aperas eĉ unufoje. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:59, 20 apr. 2026 (UTC) ::Tamen, ''cimo'' aperas nur 6-foje en tekstaro.com kun insekta senco, do ĝi apenaŭ estas ofta vorto, eĉ tiam, kaj en la hodiaŭa mondo litocimoj estas malpli oftaj ol en la tempo de Zamenhof, mi supozas. (Cetere, ''cimo'' aperas 4-foje kun la senco "eraro" kaj unufoje kun la dubinda senco "subaŭskultilo", kaj ŝajnas al mi ne tute certe, ke ĉe Szathmari temas pri litocimo kaj ne pri alia speco de cimo; la kunteksto ne estas tute klara.) Do mi restas tute ne konvinkita, ke ''cimo'' en Esperanto estu pli specifa ol ĝiaj angla, franca kaj germana tradukoj en la Fundamento. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:14, 20 apr. 2026 (UTC) == [[Ruĝa cimo]] => [[Fajrocimo]] == La artikolo [[Ruĝa cimo]] prezentas "ruĝa cimo" kiel la ĉefan nomon de la insekto, kaj "fajrocimo" kiel la komunan nomon. Tamen, ŝajnas al mi, ke "ruĝa cimo" estas inventaĵo de la verkintoj de la artikolo, ĉar mi trovas ĝin nur en fontoj rilataj al Wikimedia. [https://www.vortaro.net/#fajrocimo_kd PIV] kaj [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#cim.0o ReVo] mencias nur "fajrocimo" kaj ne "ruĝa cimo". Ĝi eĉ ne estas traduko de la scienca nomo ''Pyrrhocoris apterus'', ĉar ''Pyrrhocoris'' venas de grekaj vortoj por "fajro" kaj "cimo", kaj ''apterus'' signifas "senflugila". Do la nomo "ruĝa cimo" ŝajnas al mi tute foriginda el la artikolo, kaj la titolo estas ŝanĝinda. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 22:43, 17 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:39, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 18 apr. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Animala fiziologio]] => [[:Kategorio:Besta fiziologio]] == La koncerna vikipedia artikolo en Esperanto nomiĝas "'''[[besta fiziologio]]'''", ne "animala fiziologio", kaj ŝajnas al mi ke bonus se baza teksto kaj baza kategorio havas saman titolon. Tial mi proponas alinomigon de la kategorio al la (pli sendiskute akceptebla nomo) "besta fiziologio". Tio kaŭzus remeton de 24 eroj al nova kategorio, tial pli bonas diskuti kaj laŭeble havi konsenton, antaŭ ol procedi pri la translokigo... Kompreneblas ke la esperanta koncepto de [[Bestoj]] en la latina lingvo estas ''Animalia'', tial por parolantoj de romanidaj lingvoj kaj de la angla la vorto ''"animal'-"'' povas ŝajni pli hejmeca, sed tamen en Esperanto la vorto Bestoj signifas ĝuste tion, kaj Esperanto ne estas romanida lingvo, ne estas dialekto de la itala aŭ de la angla (kvankam foje aspektas tiel)... Tial estas bone ke la vikipedia artikolo en Esperanto jam nomiĝas "'''[[besta fiziologio]]'''", nur la kategorio ĝis nun iras alian vojon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} ĉiutaga prefere ol teknika lingvaĵo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:21, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 17:44, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 22:44, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:38, 19 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 06:50, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Natura historio]] => [[Biontologio]] == PIV ne havas "natura historio"; ĝi havas nur "naturhistorio (arĥaismo) = natursciencoj". La esprimo "natura historio" ŝajnas laŭvorta traduko el la angla/franca kaj mallogika en Esperanto. Do kial ne uzi la PIV-an vorton '''biontologio'''. (PIV indikas "arĥaismo", sed mi kredas, ke ĝi estas arkaika ĝuste tiel, kiel "natural history" en la angla estas arkaika: ĝi ne plu estas scienca fako.) [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:48, 19 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} PIV indikas ke "biontologio" estas arkaika sinonimo de "biologio". [[Natura historio]] ne temas pri biologio ĝenerale (se ĝi temus, ĝi estus kunigenda kun [[biologio]]) sed specife pri observa anstataŭ eksperimenta metodaro por biologio. Kaj tiu koncepto ne estas arkaika nek eksa, kvankam la scienca sistemo malpli rekompencas ĝin nun ol antaŭ cent jaroj. (En mia kantono, preskaŭ ĉiu biologo kaj multaj ĉiĉeronoj havas en sia domo libregon ''Costa Rican Natural History'', jam kvardek jarojn aĝan sed neniel eksmodan.) :Aliflanke povas esti, ke la vortumo "natura historio" estas etnolingvismo. Sed ŝanĝo al alia misa vortumo ne helpos nin trovi la ĝustan. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:31, 19 apr. 2026 (UTC) :Ĉu iu havas alian proponon? La difino ŝajnas esti io simila al "Studo de vivuloj en maniero pli populara kaj priskriba ol strikte scienca". ("Biontologio" tute ne ŝajnas al mi "misa": vortaroj agnoskas, ke "bionto" signifas "vivulon".) [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:27, 20 apr. 2026 (UTC) ::Slavaj (kaj iuj aliaj) lingvoj uzas por tiu ĉi scienca kampo la nomon forme kaj sence similan al "'''Naturscienco'''". Tia memklariga kaj regula formo ŝajnas al mi akceptebla kaj trafa. Ĝi, krome, estas paralela al aliaj regulaj formoj por nomi sciencojn kaj sciencajn fakojn kiel, ekzemple, "lingvoscienco" kaj "komputoscienco". Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:30, 20 apr. 2026 (UTC) :::Bedaŭrinde, PIV donas alian sencon al la vorto '''naturscienco''', kaj tiu kunmetaĵo, eĉ se ĝi ŝajnus bona al slavlingvanoj, estus konfuza por parolantoj de la angla kaj la franca. Cetere, la Esperanta Vikipedio jam uzas la PIV-an sencon de [[naturscienco]]. Do tiu propono apenaŭ havas ŝancon, laŭ mi. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:19, 20 apr. 2026 (UTC) ::::Kial? "Naturscienco", miakomprene, tute konformas kun la nocio, kiun difinas PIV kaj tiu ĉi artikolo: en iu stadio ĝi estis tuteca studado de la naturo; poste eiaj brancoj specialiĝis kaj iĝis apartaj sciencoj kaj sciencaj fakoj (biologio, fiziko, ĥemio, geologio, astronomio; zoologio, botaniko, nuklea fiziko, kvantuma teorio, fizika ĥemio kaj ĥemia fiziko, tektoniko, astrofiziko, fiziologio ktp) kaj daŭre disbranĉiĝas. Eblas rigardi tian tuton "naturscienco" (iam antaŭe tute nature, nun kun ioma streĉo, ĉar ne ekzistas fakuloj pri la enorme kreskinta tuto, kvankam enkondukan bazan studobjekton en lernejo principe eblas nomi tiel kaj eble oni ankoraŭ faras tion en iuj lingvoj) aŭ kiel kunigon de ĝiaj konsistigaj partoj, kiuj estas konsiderebla kiel "natursciencoj". ::::"Biontologio" evidente ne taŭgas por tiu celo, speciale, se oni ĝin derivas de "bionto" = vivulo aŭ interpretad kiel kunfando de ''bio-'' kaj "ontologio", ĉar temas ne nur pri vivuloj, kaj ne nur pri bio[logio]: fiziko, ĥemio, geologio, astronomio apenaŭ estas koncepteblaj kiel sciencoj pri vivuloj aŭ limigitaj al bio-... en ia ajn senco. ::::Cetere, la naiva paŭsaĵo "natura historio" kiel ĉia "falsa amiko" estas miskomprenebla sen klarigo, ke temas pri sklava imito de alilingva idiotismo. ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 04:26, 21 apr. 2026 (UTC) :::::Eble vi estas konfuzita. Ni serĉas esprimon por la senco "Studo de vivuloj en maniero pli populara kaj priskriba ol strikte scienca". Pri tio temas la koncerna artikolo. (Nu, la Esperanta artikolo mencias "scienca", sed tio ŝajnas miskompreno, se oni komparas kun la nacilingvaj artikoloj.) Ĉiuokaze, fiziko apartenas al natursciencoj, sed ne al tio, pri kio temas pri artikolo, kaj kion mi preferus nomi "biontologio". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:34, 21 apr. 2026 (UTC) ::::::Ŝajnas, ke konfuzitaj estas ankaŭ la aŭtoroj de la artikolo, kiuj skribis, interalie: "Grupita inter natursciencoj, Natura historio estas sistema studo de ĉiu kategorio de naturaj objektoj [tiel!] kaj organismoj". ::::::Simile konfuzitaj estas ankaŭ alilingvaj ligitaj artikoloj: ::::::Franclingva vikio: «c'est l'enquête, la description de tout ce qui est visible dans le monde naturel : animal, végétal, minéral.» ktp ::::::Eĉ la anglalingva vikio ne konsentas kun vi: «In antiquity, "natural history" covered essentially anything connected with nature, or used materials drawn from nature, such as Pliny the Elder's encyclopedia of this title, published c. 77 to 79 AD, which covers astronomy, geography, humans and their technology, medicine, and superstition, as well as animals and plants.», «A slightly different framework for natural history, covering a similar range of themes, is also implied in the scope of work encompassed by many leading natural history museums, which often include elements of anthropology, geology, paleontology, and astronomy along with botany and zoology, or include both cultural and natural components of the world.» ktp ::::::La ruslingva vikio estas eĉ pli kategoria pri la vasteco de la fako: «совокупность знаний о природных объектах, явлениях и процессах» (la tuto da scioj pri naturaj objektoj, fenomenoj kaj procezoj) ::::::kaj simile en aliaj lingvoj. ::::::Alternativa interpreto estas, ke konfuzita estas vi – per unu el la mallarĝigaj difinoj en la angla lingvo, kiun vi iukiale preferas. Nu, Esperantaj terminoj estu pli internaciaj kaj malpli efemeraj, ol tio... ::::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 09:48, 21 apr. 2026 (UTC) :::::::Nia nuna artikolo klare difinas sian temon kiel nur certan specon de naturscienco, "kline pli al observado, ol al eksperimentadaj metodoj de studado, kaj ampleksas precipe tiajn esplorojn, kiuj estas eldonataj ne en striktasence sciencaj revuoj sed en revuoj pli vastatemaj." Nia artikolo ne ''jam'' estas samtema kun [[naturscienco]], ĉar la observa stilo de naturscienco ne estas la sola stilo. La cito "Grupita inter natursciencoj, Natura historio estas sistema studo de ĉiu kategorio de naturaj objektoj kaj organismoj" ne kontraŭdiras tion - "natura historio" estas difinita laŭ metodoj kaj ne laŭ esplortemo. :::::::La franca artikolo ŝajne estas pri iom alia koncepto kaj eble devus ne esti ligita al la sama vikidatumero. La ŝajne kontraŭdiraj citoj el la anglalingva vikipedio ne estas en nia artikolo, do striktasence ne rilatas al la diskuto. Kaj unu (''In antiquity . . .'') klare estas celita kiel historia, malaktuala difino (tial ĝi estas en subsekcio "Before 1900") kaj la alia klare estas markita kiel malsama de la kutimaj difinoj (''A slightly different framework . . .''). Do ili ne difinas la temon de la artikolo. Dume la difino ''leaning more towards observational than experimental methods of study'' estas en la unua frazo de la artikolo, klare intencita kiel temdifina, ne kiel nur unu inter pluraj mallarĝigaj difinoj. :::::::Ĉiuj vikipedio malrespektetas la principon "Vikipedio ne estas vortaro" ĉe plursencaj titoloj kiel ĉi tiu. Tio ne estas imitinda. :::::::Do la demandoj estas 1) Ĉu la specife observa stilo de naturscienco meritas artikolon, aŭ ĉu ĝi estas kunigenda kun [[naturscienco]]? (Mi pensas ke ĝi estas memstare menciinda temo, sed oni povus racie malkonsenti.) 2) Ĉu titolo "Natura historio" estas tolerinda, aŭ kiun alian titolo ĝi havu?--[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:57, 21 apr. 2026 (UTC) ::::@[[Uzanto:Lingvano|Lingvano]]: ::::: @[[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] diris: :::::: Bedaŭrinde, PIV donas alian sencon al la vorto '''naturscienco''', kaj tiu kunmetaĵo, eĉ se ĝi ŝajnus bona al slavlingvanoj, estus konfuza por parolantoj de la angla kaj la franca. ::::: La vorto '''naturscienco''' evidente venas el la tradicio germana (kaj pli ĝenerale orienteŭropa), kaj la angla-latinidaj aŭtoroj de PIV ĝin miskomprenis. Naturscienco estas la tuto da sci(enc)oj pri la naturo, kiel la germana {{lang|de|'''Natur·kunde'''}} aŭ la rusa {{lang|ru|'''естество·знание'''}}. Tiu tegmenta signifo povas rilati al la historia periodo kiam la studoj de la naturo ankoraŭ ne disfakiĝis en apartajn sciencojn; tiu signifo restas aktuala ekz‑e en la instruado: en la elementa lernejo ni havas studfakon {{lang|ru|природоведение}}, en kiu la lernantoj ricevas la unuajn sciojn pri fiziko, ĥemio, biologio, astronomio… Supozeble tiusence la revuo «Esperanto» informas nin, ke :::::: «André Cherpillod (1930) estas emerita mezlerneja instruisto pri '''naturscienco'''.» ::::: En la sistemo germana-orienteŭropa estas do klara diferenco inter '''naturscienco''' ĝenerale kaj '''(pri)natura scienco''' speciale (ekz‑e geologio, zoologio ktp). Simile '''lingvoscienco''' ({{lang-ru|языкознание}}) ĝenerale kaj prilingvaj sciencoj speciale (gramatiko, leksikografio, dialektologio ktp). Simile '''[[sociscienco]]''' ({{lang-ru|обществознание}}) ĝenerale kaj ''sociaj sciencoj'' speciale (historio, ekonomiko, etnografio…). En tiu sistemo estas kohera diferencigo de la klasifikaj niveloj, malsamaj nocioj estas esprimataj per malsamaj vortoj. ::::: En la tradicio angla-latinida tiun diferencon oni esprimas per la nombro de unu sama termino: :::::: Les '''[[:fr:sciences sociales]]''' sont un ensemble de disciplines académiques&nbsp;… :::::: '''[[:en:Social science]]''' (or the '''social sciences''') is one of the branches of science,… ::::: T.e. la nocioj ekzistas, sed estas esprimataj konfuze kaj malkohere. La germana sistemo estas pli logika kaj imitinda, tiom pli ke ĝi utiligas la rimedon disponeblan en Esperanto: la diferencon inter ‹umo·scienco› kaj ‹uma scienco›. La PIVa difino estas misa.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 05:55, 29 apr. 2026 (UTC) ==Ŝtatoj de Meksiko== Nia [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj|titolpolitiko]] diras ke "nomoj de subŝtatoj" "ĉiam estu Esperantigitaj". Mi supozas ke tio ne ĉiam estas aplikebla en praktiko, ĉar Esperantigoj en multaj federaj landoj ne ekzistas. Tamen la federitaj [[subŝtatoj de Meksiko|ŝtatoj de Meksiko]] jam havas esperantigojn menciitajn en la artikoloj. Ĉar la lando estas granda kaj havas sufiĉe longan historion de Esperanto-aktivado, mi atendas ke tiuj Esperantigoj estas veraj, bone enradikiĝintaj Esperantaj nomoj, kaj ke fontoj estas troveblaj por la plej multaj aŭ ĉiuj. Sed la artikoltitoloj estas en la hispana. Do - ĉu ni ŝanĝu la titolojn en Esperantajn, aŭ ĉiujn aŭ minimume tiujn, por kiuj fontoj rapide troveblos? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:37, 27 apr. 2026 (UTC) ==Artefaritaj planedoj== Mi faras diskuton ĉe [[Uzanto-Diskuto:Piotrus]] pri tio, kiel distingi la titolojn de ekzistanta artikolo [[Artefarita planedo]] kaj nova artikolo kun [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Artefarita_planedo&oldid=9366370 jena enhavo]. Mi kopias ĉi tien mian ĵusan komenton: ::::La nomoj de niaj artikoloj estas konfuzaj, sed mi pensas ke la temoj estas koncepte malsamaj: [[Satelito]] estas pri io ajn, kio orbitas ĉirkaŭ io ajn; [[artefarita satelito]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ planedo'' aŭ ĉirkaŭ satelito de planedo; [[artefarita planedo]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ la Suno'' aŭ teorie ĉirkaŭ aliaj steloj. ::::Ŝajnas al mi ke la ekzistanta artikolo povus nomiĝi [[Artefarita planedo (kosmoveturilo)]] kaj via povus nomiĝi [[Artefarita planedo (megastrukturo)]]. Kion vi pensas? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:49, 5 maj. 2026 (UTC) Laŭ mi, "planedo" estas objekto tiel granda, ke ĝi iĝas proksimume sfera pro gravito, kaj kiu forigas aliajn objektojn el sia orbito. Se eĉ [[Plutono]] ne estas planedo, nomi Luna-1 planedo, eĉ "artefarita planedo", ŝajnas ridinde. Cetere, neniu nomas artefaritajn satelitojn "artefaritaj lunoj". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:00, 6 maj. 2026 (UTC) :{{re|Lingvano}} Mi komprenas tion kiel voĉon, ke la nova artikolo estu [[Artefarita planedo]] sen interkrampaĵo. Kion vi volas fari al la malnova? Alinomi, forigi aŭ kunigi kun alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:36, 6 maj. 2026 (UTC) 6j12krvmj5hllv0zhog7fya5kcry3nu 9367767 9367765 2026-05-06T16:49:56Z Arbarulo 135469 /* Artefaritaj planedoj */ 9367767 wikitext text/x-wiki __LIGILOALNOVASEKCIO__ '''Vikipedio:Alinomendaj artikoloj''' estas ejo por peti la alinomigon de artikolo, ŝablono, aŭ projekt-paĝo en Vikipedio. Bonvolu legi nian [[VP:TA|artikolon pri titol-politiko]] kaj nian [[Helpo:Alinomigi paĝon|gvidlinion por alinomi]] antaŭ ol movi paĝon aŭ peti paĝ-movadon. Ĉi tiu paĝo celas organizi la laŭeble sisteman alinomigon de artikoloj. '''Arkivo''' de proponoj ne plu aktualaj troviĝas ĉi tie: [[Vikipedio:Alinomendaj_artikoloj/Arkivo]]. Por tio ekzistas ŝablono kiel markiloj pri tia propono kaj respektivaj kategorioj. *{{Ŝ|Alinomu}}, [[:Kategorio:Alinomendaj paĝoj]], [[:Kategorio:Alinomitaj paĝoj]] Jene sekvu listigoj pri la proponitaj paĝoj. {{/Enkonduko}} == Ne plu aktivaj == Ne plu aktivajn proponojn movu al [[/Arkivo]], vidu la keston "Malnovaj diskutoj" ĉi-supre. Dankon! == Aktivaj (de 2022) == === [[Kamrimeno]] -→ [[Sinkrona rimeno]] 2022 02 19 === La alternatva propono ŝajnas pli klara. Mi kopiis ĉi-suben la iam okazintan diskuton el la diskuto-paĝo.-[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 10:39, 19 feb. 2022 (UTC) Mi kontraŭas (alinomi al dentrimeno") ĉar dentrimeno estas ĝenerala rimeno sen specifa funkcio, do meritas apartan artikolon. Ĉi tie estas celata la rimeno kiu sinkronigas la [[kamŝafto]] kun la [[krankŝafto]]. (angle: i.a. cambelt aŭ timing belt). --[[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 12:10, 7 feb. 2022 (UTC) :Ŝajnas prave. DidCORN devus argumenti. Male, oni devus forigi la proponon, ĉu ne?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:15, 7 feb. 2022 (UTC) ::Jes sed ĉiu rajtas esprimi sian opinion. [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 23:15, 7 feb. 2022 (UTC) :::Mia argumento estas, ke tia rimeno havas [[dento]]jn kaj neniun [[kamo]]n, do la titolo estas erarema. Se oni volas distingi tiun rimenon rilate al a ĝenerala ''dentrimeno'', kial anstataŭe nomi ĝin '''[[sinkrona rimeno]]''', pli klara titolo, kiun oni trovas en la franca Vikipedio?--[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 21:00, 8 feb. 2022 (UTC) ::::Kamrimemo fakte estas mallongigo por kamŝaftpropulsadentrimeno. [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 11:33, 11 feb. 2022 (UTC) :::::Ne, karaulo, tia rimeno ne propulsas, SED nur helpas sinkroni la sparkilojn de ĉiu piŝto en la motoro. [[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 13:22, 1 feb. 2024 (UTC) ::::::Do kamŝaftsinkronigadentrimeno (angle:timing belt (also called a cambelt) [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 14:23, 8 feb. 2024 (UTC) === [[Skalmodelo]] -→ [[Maketo]]; [[Maketo (arkitekturo)]] -→ [[Maketo]] 2022 05 01 === [[Skalmodelo]] volas esti alinomita al [[maketo]]. Maketo estas en PIV. La alinomadon povas fari nur administranto. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 13:06, 1 maj. 2022 (UTC) :Krome ekzistas ĉi tie paĝo [[Maketo (arkitekturo)]], kiu devus esti kunigita kun maketo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 13:37, 1 maj. 2022 (UTC) :{{komento}} Mi tute ne konsentas kunigi la du artikolojn [[Maketo]] kaj [[Maketo (arkitekturo)]], la du artikoloj ne temas pri la samaj aferoj. En aliaj lingvoj estas ankaŭ du malsamaj artikoloj, al kiuj normale rilatas ĉiu el la du.--[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 20:27, 1 maj. 2022 (UTC) :{{komento}} [[Skalmodelo]] al [[Maketo]] jes; [[Maketo (arkitekturo)]] al [[Maketo]] tute ne: la du artikoloj ne temas pri la samaj aferoj. En aliaj lingvoj estas ankaŭ du malsamaj artikoloj. Povas temi pri ŝipo, aparato, teatra scenejo, ktp.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:26, 17 maj. 2022 (UTC) == Aktivaj (de 2023) == {{MLL|VP:AA#Aktivaj (de 2023)}} === "Vikipedio:Aŭtomata kontrolanto" → "Vikipedio:Mempatrolantoj" + "Vikipedio:Kontrolantoj" → "Vikipedio:IP-kontrolantoj" 2023 02 14 === "[[Vikipedio:Aŭtomata kontrolanto]]" → "[[Vikipedio:Mempatrolantoj]]" kaj "[[Vikipedio:Kontrolantoj]]" → "[[Vikipedio:IP-kontrolantoj]]". Vorto "kontrolanto" estas malklara. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 05:35, 14 feb. 2023 (UTC) === [[Kabineto]] → [[Kabineto (registaro)]] 2023 05 16 === Ĉar la aliaj artikoloj ligitaj ĉi tien temas pri registara institucio, ne pri apartigilo. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:45, 16 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} Mi estas tre konfuzita. La paĝo ne aspektas kiel ordinara artikolo. Ne estas vera apartigilo, ĉar la punktoj (1), (2), (3), (4) nenion apartigas (kie estas la bluaj ligiloj?). La paĝo pli similas al paĝo de vortaro, kaj eble ne estas taŭga por VP. Mi opinias, ke indas forigi la supran parton kaj krei apartajn artikolojn pri la 4 signifoj. — <span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''Nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 15:51, 16 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} Jes, nun tiu ĉi artikolo aspektas kiel vortara, do korektenda. Mi proponas krei apartigilon surbaze de ĝi kaj la nuna artikolon dediĉi sole al la registara institucio, ĉar ĝuste tion celas ĉiuj alilingvaj versioj. Kompreneble por tio necesos ĝin alinomi laŭe. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:32, 17 maj. 2023 (UTC) :{{por}} alinomigo kaj alifarado al enciklopedia artikolo. Artikoloj kies enhavo estas kopiita el PIV aux ReVo estas senvaloraj, eble ecx tujforigendaj. [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2021#Substanco]] [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 05:40, 17 maj. 2023 (UTC) :{{por}} '''[[Kabineto (registaro)]]'''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:18, 19 maj. 2023 (UTC) :{{por}} [[Kabineto (registaro)]] [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:21, 20 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} multaj intervikioj, tamen neutila paĝo. Vikipedio ne estas vortaro. Sama afero som [[registaro]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:31, 22 maj. 2023 (UTC) :{{por}} Redifino de la origina teksto al apartigilo kaj por kreo de aparta teksto pri kabineto en senco de ministraro. Tamen mi pensas ke ĉi tie aŭdiĝas multe tro akraj kaj tro radikalaj sonoj. La teksto neniel estas "senvalora enhavo nur kopiita el PIV" - komparu la tekston en PIV kaj la tekston en Vikipedio kaj vi vidas ke jam nun la vikipedia artikolo havas multe pli da informoj. Intence la teksto citas la modelon de PIV listigi la diversajn signifojn, ĉar vikipedio kompreniĝas kiel ampleksigo de antaŭaj sciobankoj, kiel PIV, ReVo aŭ - pri certaj temoj, ne ĉi tie, [[EdE]]. Tiel estas tute sence komenci de baza difino, kaj de tiu kerno pluampleksigi la temon. Kaj pri la demando: kie estas la bluaj ligiloj? Bluaj ligiloj estas, tion scias ĉiu ĉi-tie, kiam oni faris artikolon. Mi nun faris novan artikolon [[kabineto (ĉambro)]] pri la laŭ PIV unua signifo. Ke pri la dua signifo necesus aparta artikolo, mi dubas, ĉar tiu signifo ŝajnas al mi jam esti eksmoda ekde la 19-a jarcento. Pri la tria signifo ekzistas diverslingvaj tekstoj en [[d:Q640506]], kaj pri la kvara signifo, kiun iu en vikipedio alinventis (en PIV estis nur tri diferencigoj), mi eĉ ne scias ĉu estas iu alilingva modelo. Do pri "kabineto (registaro)" eblas gaje ekverki artikolon laŭ [[d:Q640506]], kaj pri la kvara signifo eble ankaŭ, se oni trovas bonajn alilingvajn vikipediajn aŭ ekstervikipediajn tekstojn, kiuj donas ideojn pri vortumoj, grafikaĵoj, eksteraj ligiloj kaj referencoj. Ni devos ankoraŭ decidi, kiu teksto fine havos la bazan titolonomon "kabineto", ĉar domaĝus se ĝi estus nur plugvidilo al iuj subpaĝoj. Supozeble plej sencas, ke la teksto [[Kabineto (registaro)]], kiam ĝi estos kreita kaj estas stabila, ricevos la titolonomon "kabineto" ... sed unue ĝi devas esti kreata! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:37, 11 dec. 2023 (UTC) :{{komento}} Mi plene subtenas la celon sisteme ordigi la artikolojn pri "Kabineto". :La nuna paĝo [[Kabineto (apartigilo)]] (redirektata de [[Kabineto]]) enhavas tro da informoj por simpla apartigilo; ĝi devus esti kiel: ::''Kabineto havas plurajn signifojn: ::''[[Kabineto (ĉambro)]] — malgranda, privata ĉambro, ofte por studado, laboro, aŭ konservado de valoraj objektoj. ::''[[Kabineto (registaro)]] — la ĉefa plenuma konsilio de registaro, kutime konsistanta el ministroj aŭ sekretarioj. ::''[[Kabinetpentraĵo]] — malgranda pentraĵo destinita por privata kontemplado, ofte kun detala temo kaj fajnaj artaj kvalitoj. ::''[[Kuriozaĵkabineto]] — kolekto de raraj, ekzotikaj, aŭ nekutimaj objektoj, tipa de la renesanca kaj baroka epokoj. :Pro la unua defino de la signifo "ĉambro" en PIV, mi proponas, ke la artikolo [[Kabineto (ĉambro)]] estu alinomata al simple [[Kabineto]]. En ĉi tiu nova ĉefartikolo, estus esence aldoni klaran ligilon al la simpligita apartigilo (ekz. "Por aliaj signifoj, vidu [[Kabineto (apartigilo)]]").--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 11:43, 13 jun. 2025 (UTC) === [[Bangka-Belitungo]] → [[Bangkao kaj Belitungo]] 2023 08 01 === La provinco konsistas el du principaj insuloj, kiel Trinidado kaj Tobago. La indonezia nomo ja neniam mencias "kaj" kiam iu areo konsistas el du principaj subareoj; ekzemple: Kuantan Singingi (reĝenco kiu havas du grandaj riverojn fluas trae: rivero Kuantan kaj rivero Singingi), kaj Parigi Moutong (reĝenco kiu konsistas el la grandaj distriktoj de Parigi kaj Moutong). Mi elektas Bangkao ĉar la nomo Bangko estas nomo de distrikto en la provinco de Jambi (Ĝambio). --[[Uzanto:Aryabferduzi|Aryabferduzi]] ([[Uzanto-Diskuto:Aryabferduzi|diskuto]]) 14:34, 1 aŭg. 2023 (UTC) :{{kom}} Eble jes. Mi ne certas pri la esperantigo de «Bangka». Ĉu ekzistas fontoj, ekzemple, en indoneziaj retejoj de esperantistoj?—<span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 23:47, 5 aŭg. 2023 (UTC) :{{kom}} Esperantigoj dependas de konvencio. Provincoj de Indonezio certe meritas esperantigon, sed se oni ne efektive faris tion en aliaj fontoj, Vikipedio prefere ne estu la provejo. (Kaj ĉiuokaze la esperantigo estu ''Bankao'' aŭ simile; laŭ mia kompreno, la indonezia literumo "ngk" indikas nur du konsonantojn.) [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:25, 16 aŭg. 2023 (UTC) ::{{ping|Aryabferduzi}} Ĉu vi scias, kiu estas la esperantigo de la nomo de la insuloj uzata far Indoneziaj esperanto-parolantoj? —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 22:12, 15 nov. 2023 (UTC) :::Ĝi indas esti diskutinda temo inter indonezianoj, eble en la nacia Esperanta kongreso. [[Uzanto:Aryabferduzi|Aryabferduzi]] ([[Uzanto-Diskuto:Aryabferduzi|diskuto]]) 10:05, 4 jan. 2024 (UTC) :{{komento}} En kazo de dubo prefere eĉ uzi tute indonezilingvan nomon en Esperanto, ol gaje inventi pli kaj pli esperantecajn nomojn: kun referencoj eblas ĉio, sed sen nur eblas, se ne leviĝas iu dubo. Kaj duboj jam legeblas ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:36, 29 nov. 2023 (UTC) ::Do laŭ la rezonado devos esti titolo ''Bangka Belitung'', pure indonezie, tute ne esperantlingve. Kompromise eblas konsoli, ke eblas fari el la titoloj Bangka-Belitungo kaj Bangkao kaj Belitungo alidirektilojn al la titolo ''Bangka Belitung''. Sed kontrolu: neniel pri ĉiuj provincoj en la mondo en Esperanto jam establiĝis esperantigitaj provinconomoj, kvankam por esperantlingva redaktado kompreneble pli facilas se ili estas. Cetere nur pri la insuloj Bankga ĝis nun ekzistas insula artikolo, pri la insulo [[Belitung]] ne.... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:08, 8 nov. 2024 (UTC) === :Kategorio:Sovetiaj militistoj de la dua mondmilito → [[:Kategorio:Sovetiaj militistoj de la Dua Mondmilito]] 2023 10 25 === En eo-vikio estas multaj kategorioj kiuj anstataŭ '''D'''ua '''M'''ondmilito havas en sia titolo eraraj '''d'''ua '''m'''ondmilito aŭ Dua '''m'''ondmilito. Mi pretas ripri la kategoriojn kaj rilatajn al ili artikolojn. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 14:14, 25 okt. 2023 (UTC) :mi malsamopinias, uskegoj ne utilas :Dua mondmilito tamen ja malbonegas, kompare al Duamondmilito aŭ Dua Mondmilito [[Specialaĵo:Kontribuoj/2A0D:E487:46F:E701:5C6E:4112:615A:6E8C|2A0D:E487:46F:E701:5C6E:4112:615A:6E8C]] 15:16, 25 okt. 2023 (UTC) :: > ''uskego''<br>mi ne konas la vorton. Kaj miaj vortaroj ne konas. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 16:58, 25 okt. 2023 (UTC) ::: trovis... [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 17:00, 25 okt. 2023 (UTC) : Do, ĉar ne aperis kontraŭoj mi fermas la diskuton kaj plu aktive alinomigas kategoriojn rilatajn al Dua kaj Unua Mondmilitoj. Nun mi aktivas en kategorioj de la Dua Mundmilito. Somtempe mi preparas alinomigon en temoj ligitaj kun la Unua Mondmilito. Plue, se aperos demando, bv sinturni al mia PD (persona diskutejo). [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 06:17, 10 nov. 2023 (UTC) ::{{kom}} Kial Dua Mondmilito estas pli bona ol Dua mondmilito? Laŭ mi Dua mondmilito estas ĝuste. --[[Uzanto:LiMr|LiMr]] ([[Uzanto-Diskuto:LiMr|diskuto]]) 08:28, 15 nov. 2023 (UTC) === [[Kredita Unio]] → [[Kredita unio]] → [[Kooperativa banko]] 2023 11 02 === [[Kredita Unio]] → [[Kredita unio]]: Ĉar nun ekzistanta titolo rompas [[VP:TA]]: ĝi ne estas propra nomo kaj ne estas akronimo. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 11:33, 2 nov. 2023 (UTC) {{komento}} Karaj, temas pri tre grava tipo de (plejparte neprofitcelaj, kolektive posedataj de la membroj) financaj institucioj (kaj pli demokratieca kompare kun komercaj/akciaj bankoj), por kiu mi dum pluraj jardekoj aŭdis (kaj mem uzas) la nomon '''[[kooperativa banko]]'''. La vorto "unio" puŝas la nomon tro for de ĝia vera natura senco, kaj en multaj lingvoj aperas la vorto "kooperativa". Cetere, ne estas malfacile lingve korekti tiun ĉi tekston, kiam ĝi havos akcepteblan nomon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:52, 2 nov. 2023 (UTC) : {{Komento}} mi rekomendas esplori titolojn de samtemaj artikoloj en diversaj vikioj: [https://www.wikidata.org/wiki/Q745877] [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:17, 3 : {{komento}} Multaj lingvoj enhavas en la titolo indikon, ke temas pri kooperativa institucio aŭ financa (plejparte kredita) kooperativo: rusa, belorusa, hispana, indonezia, itala, kataluna, portugala, rumana. : Aliflanke, la karakterizo "kredita" por tiuj institucioj (kvankam tradicia en multaj lingvoj) estas tro malvasta: ekzemple, en Usono, tiaj institucioj havas la saman gamon da servoj kiel ordinaraj profitcelaj bankoj; la sola diferenco estas, ke ili ne estas profitcelaj, kaj formale funkcias kiel kooperativoj (t.e. ili estas kolektiva posedaĵo de siaj membroj) kaj estas neprofitcelaj, t.e. la profito de kooperativaj bankoj re-investiĝas aŭ distribuiĝas inter la membroj, sed ne iras kiel dividendo al akciuloj. Do, "kredita kooperativo" estus tro limiga (kaj tial misgvida) termino, sed '''Kooperativa banko''' ŝajnas al mi adekvata: eĉ se evidentiĝos, ke en iuj landoj tiaj institucioj rajtas okupiĝi nur pri kreditaj servoj, tio estus en ordo, ĉar ja ekzistas ankaŭ profitcelaj bankoj, kiuj okupiĝas (aŭ okupiĝis) nur (aŭ precipe) pri kreditoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:56, 3 nov. 2023 (UTC) :{{kontraŭ|kontraŭ}} ''kooperativa banko'': Mi vidas la vorton "kredito" en pli-malpli ĉiuj el la diverslingvaj nomoj, foje en formo "kredita unio" (supozeble pro modelo de la angla lingvo), kaj ofte ankaŭ en formo "kredita kooperativo". Interesas ke ĉiuj artikoloj tiom substrekas ke la iniciato fontis en Germanlingvio (ankaŭ ol ŝtato Germanio formale estis), sed ke ĝuste germana artikolo pri la temo mankas. Tamen, vikidatumoj kaj ĉiuj tiaj bankoj en nuna Germanio konsentas ke tiulingve la nomo estas ''Kreditgenossenschaft'', do ankaŭ "kredita kooperativo". Tial, malgraŭ ke la formo "kredita kooperativo" laŭ Filozofo "estus tro limiga", ĝi ŝajnas al mi esti la sole pravigebla alternativo al la ankoraŭ pli strangaj vortoj "kredita unio" aŭ "kredita unuiĝo" - kvankam, se pli da lingvoj kiuj vere havas tiajn bankojn (en Esperantujo, klare, eĉ ne estas unu) oficiale uzus nomon ''kooperativa banko'' kaj oni povus konvinki pliajn vikipediajn lingvoversiojn adapti la titolon, tiam ĝi estus bela nomo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 03:51, 29 nov. 2023 (UTC) ::{{komento}} Mi voĉdonus {{por|por "kredita kooperativo"}}, se tio estus la temo de voĉdono. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:40, 3 dec. 2023 (UTC) :::Kvankam mi jam voĉdonis la 29-an de novembro, nur sen grafike klara verda pilko: mi substrekas ke mi estas {{por}} ŝanĝo al "kredita kooperativo", kiu estas pli koresponda al pluraj alilingvaj titoloj kaj laŭ mi bona kompromiso inter la angleca [[Kredita unio]] kaj bela, sed eble meminventita vorto [[Kooperativa banko]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:05, 7 dec. 2023 (UTC) ::::Kaj do? Ĉu signifas ke kiam mankas konsento nenio ŝanĝiĝas kaj restas la titolo "kredita unio", kiun ĉiu kiu kundiskutis malplej ŝatas? [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 19:20, 19 dec. 2023 (UTC) == Aktivaj (de 2024) == {{MLL|VP:AA#Aktivaj (de 2024)}} == [[Homa spirado]] => [[Spirado]] 2024 09 20 == El pli ol cent lingvoj nur la itala nomiĝas homa. Tio malhelpas la ampleksigon de havenda artikolo, kion fakte mi jam entreprenis.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:54, 20 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} [[Homa spirado]] restus kiel alidirektilo kaj estas ĉapitro de la havenda artikolo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:16, 20 sep. 2024 (UTC) ::Saluton, Kani. Eble vi memoras la diskutegon inter mi kaj DidCORN pri tiu temo antaŭ du jaroj. Informoj similaj al tiuj, kiujn vi nun metas en la artikolon [[Homa spirado]], jam troviĝas en nia artikolo [[Spiro]], kiu devus esti alinomita al [[Spirado]], sed ankoraŭ neniu administranto faris tion - tial la diskuto ankoraŭ troviĝas ĉi tie kiel aktiva propono. ::Mi proponis kaj faris la ŝanĝon al "[[Homa spirado]]" ĉar la artikolo en sia tiama stato temis preskaŭ nur pri homoj, kaj necesis distingi ĝin de [[Spiro]], kiu temas ankaŭ pri aliaj organismoj. Sed estas granda malkohero inter diverslingvaj vikipedioj kaj ene de ĉiu unuopa vikipedio. Kion vi volas fari al [[Spiro]]? Mi ne volus reiri al la situacio antaŭ mia interveno, nek imiti la situacion de la hispana vikipedio, kun du samtemaj artikoloj, sed verŝajne povus akcepti aliajn solvojn. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:57, 26 sep. 2024 (UTC) :::Mi nun faris rigardon al la koncernaj artikoloj en la angla, hispana, franca, kaj germana. Kvankam neniu uzas la titolon "Homa spirado", la franca kaj germana uzas "Pulma ventolo", kiu certe estas pli specifa koncepto ol spirado ĝenerale. Krome, en ĉiuj kvar vikipedioj mi trovas malkontentajn voĉojn sur diskutaj paĝoj, kiuj plendas simile kiel mi, ke la artikoltemoj en tiuj vikipedioj estas fuŝaj. En la angla [https://en.wikipedia.org/wiki/Talk:Breathing#All_vertebrates?], germana [https://de.wikipedia.org/wiki/Diskussion:Lungenventilation#Säuger_und_andere_Tiere], kaj franca [https://fr.wikipedia.org/wiki/Discussion:Respiration#Respirons_!] oni plendas, ke pli taŭga titolo estus "Homa spirado" aŭ simile, kaj en la hispana [https://es.wikipedia.org/wiki/Discusi%C3%B3n:Respiraci%C3%B3n_(fisiolog%C3%ADa)] oni plendas, ke la artikoloj ligitaj al nia [[Homa spirado]] kaj [[Spiro]] havas la saman temon. :::Al mi ŝajnas klare, ke ni devos kunigi vian kontribuon kun la nuna enhavo de [[Spiro]] (ne de [[Homa spirado]]). La sola demando estas, en kiu artikolo kaj sub kiu titolo ni kunigu ilin. Mi bedaŭras la malŝparon de tempo. Mi kredas ke la kulpo de la situacio estas intervikia kaj metavikia, ne nia. Vere la havenda artikolo devus esti [[Spiro]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:50, 27 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} [[Homa spirado]], poste [[Spirado]], estas unu el la mil havendaj artikoloj, ekzistanta en pli ol 100 lingvoj kun enhavo de pli ol 30 000 bitokoj kaj tial en la plej alta kategorio el tri eblaj. [[Spiro]] estas ekzistanta en iom pli ol 50 lingvoj kun enhavo de pli ol 15 000 bitokoj, tio estas la duono de la alia. La diferenco inter spiro kaj spirado estas semantike nula. La realo de du similaj artikoloj en la tuta vikia sistemo evidente ne estas nia kulpo, sed ankaŭ ne ni devas tordi la situacion. Vi plu povas labori por la artikolo [[Spiro]] kaj ni povas reteni [[Spirado]]n en la alta kategorio de la havendaj artikoloj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:11, 11 okt. 2024 (UTC) ::Mi ne klare komprenas kion vi kontraŭas kiam vi diras "ne ni devas tordi la situacion." Fakte la aliaj vikioj estas tre malsamaj unu de la alia - ili ne prezentas unu saman situacion. Ĝis nun mi provis fari nur la minimuman ŝanĝon al la reala situacio de nia vikio bezonatan por ke la du artikoloj havu malsamajn temojn. Ne mi kreis [[Spiro]]. Kaj tiutempe, se gravas al vi, la rezulto estas pligrandigo de la oficiale havenda artikolo. ::Ĉu vi akceptus ekzemple kunigi la du artikolojn? Aŭ proponi ĉe Metavikio ke oni redonu la statuson "havenda" al [[Spiro]]? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:11, 13 okt. 2024 (UTC) :Ĉi tiu diskuto restas longe sen kontribuoj. Se ne estos interkonsento pri alia solvo, mi rekonformigos la enhavon al la titolo transmovante la novan materialon al "Spiro". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:59, 31 okt. 2024 (UTC) ::Ve, vere la "diferenco inter spiro kaj spirado estas semantike nula", do spirado kaj spiro estas faktaj sinonimoj (la naturo de spiro estas ke ĝi okazas plurfoje, alikaze la organismo jam mortis), tial havi unu artikolon "spiro" kaj alian "spiro" estas iom stranga, sed havi artikolon "'''homa''' spirado", kiu temas pri "animala spirado ĉe senvertebruloj kaj ĉe vertebruloj" estas simile strange. Klaras ke ni ne povas premi ĉiujn lingvoversiojn kunfandi la du artikolojn kiuj duoble ekzistas en 50 lingvoj, kaj fari kiel la germanoj kiuj en unu el la du tute evitas la vorton spiro/spirado en la titolo kaj nomas ĝin "pulma ventilado" ankaŭ estas iom trompa, ĉar fakte "pulma ventilado" '''estas''' spirado. Kaj fari kiel faris la angloj kaj iuj aliaj lingvanoj kiuj baze diferencigas inter "spirado" kaj "spirado (fiziologio)" same strangas, ĉar ambaŭ tekstoj en ĉiuj lingvoj temas pri fiziologio. Mi nur vidas la eliron, fari kiel nun klarigas la unuaj frazoj de [[homa spirado]] (de multaj animaloj), [[spiro]] kaj [[Spiro (apartigilo)]], nome akcenti ke la unua procezo nepre bezonas pulmon kaj la dua, pli vasta koncepto ankaŭ priskribas interŝanĝon de oksigeno sen pulmo. Rezulto estus nomi la unuan tekston "pulma spirado" kaj la duan, pli vastan simple "spirado", laŭplaĉe ankaŭ sen "-ad-". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:19, 31 okt. 2024 (UTC) :::Mi povas akcepti ke "Homa spirado" fariĝu "Pulma spirado". Ankoraŭ tio necesigus ke la plejparto de la nova materialo moviĝu en la artikolon "Spiro". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:58, 1 nov. 2024 (UTC) :{{Ne farite}} laŭ la propono, sed mi ŝanĝis [[Homa spirado]] al [[Pulma spirado]] laŭ la ideo de ThomasPusch. Mi mem enplektis la novan materialon en la artikolon [[Spiro]], krom parto kiu rilatas al nehomaj pulmohavantoj kaj restas en [[Pulma spirado]]. :Mi ne povas fari la ŝanĝon de [[Spiro]] al [[Spirado]] ĉar mi ne estas administranto. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:02, 17 nov. 2024 (UTC) :{{Farite}} La paĝo estis kreita en 2016 kiel [[Spirado]]. Poste okazis pluraj alinomigoj kaj renomigoj. Estis diversaj opinioj pri kiu materialo estu en diversaj similtemaj artikoloj, kaj mi protektis tiun kiel unu el la Mil havendaj artikoloj kun la dekomenca titolo, simila al la plimulto de la aliaj lingvoj kaj kun materialo ankaŭ simila al multaj el tiuj lingvoj. Fakte mi eraris montrante ĉi tie ŝajnan kazon de alinomado, kvankam vere temis nur pri restarigo de la origina nomo. Ĉi tie okazis opinidebatoj, sed neniu klara tendenco kolektiva.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:14, 20 nov. 2024 (UTC) ::{{re|Kani}}, vi asertas ke via ŝanĝo estas restarigo de origina nomo (de 2016). Eble vi ne rimarkis ke la titolo "Spirado" origine apartenis al la artikolo kiu nun nomiĝas "[[Spiro]]", ekde ĝia kreo en 2004. Alaudo ŝanĝis "Spirado" al "Spiro" kaj kreis la duan artikolon "Spirado" ŝajne sen iu ajn konsulto aŭ interkonsiliĝo kun aliaj vikipedianoj. Do se temus pri restarigo de la originala situacio, la solvo estus kunigi la du artikolojn. Fakte mi jam proponis tion kiel eblan solvon. Ĉu vi konsentus al kunigo de la artikoloj? Se jes, ne necesos paroli pri aliaj aferoj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:12, 20 nov. 2024 (UTC) ::{{re|Arbarulo}} Kunigi ambaŭ artikolojn estus lasi sen esperantlingva versio [[Spiro]], kiu povus esti alinomita al [[Spiro (fiziologio)]] same kiel estas en angla, hispana kaj aliaj lingvoj. Pri ĝia enhavo mi ne zorgos. Pro la restigado de [[Spirado]] tia kia ĝi estas mi opinias ĝin utila, estante unu el la Mil havendaj artikoloj, kun aparta rangigo en kiu Esperanto estas en tre alta konsidero.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:02, 22 nov. 2024 (UTC) :::Mi jam rimarkigis ke la vikipedioj kiujn vi citas estas fuŝaj, kaj eĉ ne sammaniere fuŝaj. Bonvolu ne trudi iliajn fuŝojn ankaŭ al ni. Se vi ne povas klarigi kiel malsamas spirado kaj spiroj, aŭ kia spirado ne estas fiziologia - eĉ entute "ne zorgos" pri la afero - kaj tamen insistas ke la artikolo ekzistu, vi ne plu verkas enciklopedion, sed celas ion alian - prefere mi ne provu diveni kion. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:22, 22 nov. 2024 (UTC) Ĉi tio estas malrespekto al Vikipedio, kian mi ĝis nun ne vidis en Alinomendaj Artikoloj. '''Kani malrespektas la bazan principon, ke ĉiu artikolo havu apartan temon.''' Tio estas principo de iu ajn enciklopedio. En Vikipedio, nia gvidpolitiko [[Helpo:Kiel verki bonan artikolon]] tre klare diras, "Vi ja ne kreu artikolojn kiuj jam ekzistas (eble sub alia nomo)". Ankaŭ la unua kialo por [[Helpo:Kunigi paĝojn|kunigi paĝojn]] estas tio, ke "estas du aŭ pli da paĝoj pri ĝuste la sama temo." Se ankoraŭ neniu skribis politikon, kiu diras rekte, "ne ŝanĝu la temon de ekzistanta artikolo tiel, ke ĝi fariĝas sama kun alia," mi supozas ke neniu imagis, ke bonintenca vikipediisto provos fari tion. '''Kani malrespektas la politikon de interkonsento.''' Ni supozu momente ke neniu baza principo estas tuŝita. Tiam oni devas fari decidojn per [[Vikipedio:Interkonsento|interkonsento]]. Kiam en 2022 mi trovis la problemon de du artikoloj praktike samtitolaj (tiam ankoraŭ ne vere samtemaj), mi afiŝis proponon ĉi tie, faris interkonsenton kun DidCORN, kaj sufiĉe laboris por plenumi ĝin. Tiam nek Kani nek iu ajn alia argumentis kontraŭe aŭ entute interesiĝis pri la afero. Nun, du jarojn poste, Kani unue malrespektas tiun rezulton per radikala ŝanĝo; nur poste faras proponon por la ŝanĝo; kiam konsento al la propono ne tuj aperas, bojkotas la diskuton; kiam do mi parte (eĉ ne tute) malfaras lian unuopulan trudon, ree trudas ĝin; kaj post tio aŭdacas akuzi sur mia diskutpaĝo, ke mi estas malĝentila kaj malkunlaborema. '''Kani misuzas siajn administrajn privilegiojn por trudi sian preferon.''' En granda perspektivo tio estas la plej danĝera aspekto de ĉi tiu disputo. Kani mem anoncis, ke li protektis [[Spirado]]. Sed "Paĝoj estadas ŝlosataj nur dum certaj specialaj cirkonstancoj" ([[Vikipedio:Administrantoj]]). Tiuj cirkonstancoj ne estas tute precizigitaj, sed mi certas ke "mi protektis tiun kiel unu el la Mil havendaj artikoloj" ne estas taŭga pravigo. Aliflanke ĉesigi redaktomiliton jes estas bona kialo kaj alia administranto verŝajne rajtus apliki ĝin al ĉi tiu okazo, - sed estas malnormale kaj misuzo de privilegioj, ke administranto mem komencas redaktomiliton kaj tuj ŝlosas la paĝon en la stato preferata de li. Mi volas emfazi ke antaŭe ĉi tia konduto ''ne'' estis tipa de Kani. Tial mi ĝis nun provadis trovi ian interkonsenton, kaj ankoraŭ nun esperas ke li poste komprenos la situacion pli bone. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:22, 22 nov. 2024 (UTC) :Mi restarigis pulman spiradon kiel la temon de [[Spirado]], post transdono de la statuso "havenda artikolo" ĉe Metavikio al [[Spiro]], pro kio ne plu ekzistas eĉ malprava motivo por la samtemigo. Pro la senkonsentaj alinomigoj, nun neadministrantoj ne povas fari la interkonsentitajn alinomigojn. {{re|ThomasPusch}} aŭ alia administranto, kiam vi havos liberan momenton, mi petas ke vi faru la interkonsentitajn ŝanĝojn [[Spirado]] > [[Pulma spirado]] kaj [[Spiro]] > [[Spirado]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:02, 9 okt. 2025 (UTC) == [[Ig-Nobel-premio]] => ? 2024 09 26 == La artikolo estas malbona kaj parta traduko de anglalingva artikolo. Kvalito de la artikolo estas aparta temo.<br> Mi opinias, ke la nomo de temo estas tre stranga anglaĵo, kiun elpensis ne esperantisto kaj la kreinto ne scias regulojn de Esperanto. -Ig estas sufikso, kiu havas tre certan sencon. Nun la nomo de artikolo havas jenan sencon: igi Nobelpremio, Nobelpremiigi. <br> Sed senco de artikola temo estas ŝerca analogo de Nobelpremio. Atentu, la temo ne estas malNobelpremio, ŝar la premio neniun maligas. Temo de la artikolo estas mokaindaj atingoj de scienculoj kaj ne nur scienculoj. La premio havas trajtojn de scienca premio, sed ĝi ne estas scienca. Nun la nomo de la artikolo ne kongruas al temo de la artikolo.<br> Mi ne scias al kia nomo necesas alinomigi, sed lasi nunan nomon estas moki Esperanton, ties regulojn kaj lingvouzadon. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:24, 26 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} La titolo estas anglaĵo ĉar la nomo de la temo estas angla vortludo, do ne rekte tradukebla. La nuna versio havas la avantaĝon ke ĝi videbligas la aludon al la [[Nobel-premio]]j. Ebla alternativo estas konservi eĉ pli laŭvorte la anglan nomon: [[Premio Ig Nobel]] aŭ [[Ig Nobel Prize]]. Mi pensas ke la risko, ke iu interpretus ĝin kiel "Nobelpremiigo," ne estas pli granda ol la risko, ke iu interpretus Nobel-premion mem kiel premion por nobeloj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:51, 26 sep. 2024 (UTC) : Al mi tre plaĉas varianto elektita en ukraina vikio: [https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%8F Ігнобелівська премія]. <small>Certe ruslingva vercio multe pli plaĉas [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F Шнобелевская премия], sed tio estas vortludo (bonega, sed rekte ne tradukebla).</small><br>Mi opinias ke en esperanto bone taŭgas '''Ignobel-premio''': :# ni bone prezentas la anglalingvan nomon :# ĝi estas memstara vorto kaj ĝin ne eblas erare miksi kun aliaj vortoj :# ĝi ne aspektas kiel mallongigo kaj neniu prononcos la nomon "Igo-Nobel-premio" :# la vorton eblas kombini kun prepozicioj, konjukcioj, akuzativo, pluralo ktp. : [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 08:03, 27 sep. 2024 (UTC) ::{{kontraŭ}} [[Ignobel-premio]] La propono estas malavantaĝa je punkto 1, ĉar ĝi unuvortigas nomon kiun la angla prezentas kiel du vortojn. Ĝi gajnas nenion je 2, ĉar kunmetaĵoj kutime ne havas strekon en Esperanto, do se iu povus interpreti "Ig-Nobel" kiel Esperantan kunmetaĵon (kion mi trovas malverŝajna), tiu povus same misinterpreti "Ignobel". Eble ĝi gajnas iomete je 3, sed mi trovas misinterpreton de "Ig-Nobel" kiel mallongigon tre malverŝajna. Ĝi gajnas nenion je 4. Pli ĝenerale, mi malkonsentas kun la ideo, ke simileco inter alilingva nomo kaj Esperanta radiko estas bona kialo por aliformigi la nomon en Vikipedio. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:04, 27 sep. 2024 (UTC) :{{komento}} Mi proponas por la premio kaj la artikolo la nomon '''[[Malnobela premio]]'''. Ĝi klare kaj precize esprimas la spiriton de la vortludo kaj estas neriproĉebla esperantigo. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:04, 7 okt. 2024 (UTC) ::{{komento}} Mi povas akcepti [[Malnobela premio]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:20, 7 okt. 2024 (UTC) :: {{Kontraŭ}} mi kontraŭas ĉar en Eo prefikso "mal-" havas strikte certan sencon kaj la premio tutcerte ne estas mala rilate al Nobelpremio. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:53, 8 okt. 2024 (UTC) ::: {{komento}} Kara - la vorto "mal/nobel/a" estas regula Esperanta vorto, derivaĵo de la radiko "nobel-" ([https://vortaro.net/py/serchi.py?simpla=1&s=Nobelo&kap=1&der=1 Radiko '''nobel/''' en PIV]). La implico, ke temas pri Alfred Nobel aperas en ĝi nur kiel kalembureca ŝerca aludo, esence same kiel en la angla esprimo ''ignobel prize'' (en kiu forte kaj klare aŭdiĝas la adjektivo ''ignoble'', t.e. mal-''noble'' = malnobela, kaj, fone, vole-nevole aŭdiĝas ankaŭ ''Nobel Prize'' = Nobel-premio). Temas do pri maksimume fidela traduko de la origina angla esprimo kune kun ĝiaj konotacioj kaj ŝerca aludo. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 10:44, 8 okt. 2024 (UTC) : {{Kontraŭ}} Ĉar mi vidas, ke Ig-Nobel-premio ne estas same kiel Igi Nobel-premio, bazo de la debato; resume "Ig" en la propra nomo Ig-Nobel ne samas al sufikso "ig-" en nepropranoma vorto. Ankaŭ Nobel ne estas konfuzebla kun "nobel-". Eble "Ig-Nobel premio" povus esti solvo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:30, 11 okt. 2024 (UTC) ::{{komento}} Kara [[Uzanto:Kani|Kani]] - bedaŭrinde, la formo "Ig-Nobel premio", stranga sinsekvo de neesperantigita propra nomo ''Nobel'' kun prefikse alkroĉita Esperanta sufikso -ig- (kio formas nekompreneblan "vorton" "Ig-Nobel" aperanta en nekomprenebla gramatika funkcio -- bonvolu noti, ke ankaŭ "Nobel premio" en Esperanto estas malebla en la senco de senprobleme Esperantaj formoj kiel "Nobel-premio", "premio Nobel", "premio de Nobel" aŭ simile), kiun sekvas tute regula sed neniel rilata Esperanta substantivo "premio", estas neniel interpretebla en Esperant-lingva kunteksto... Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:32, 11 okt. 2024 (UTC) :{{komento}} Estas klare, ke necesas trovi vortludon en Esperanto kompareble amuzan kaj trafan, sed ne nepre bazitan sur la samaj metaforoj kiel la anglalingva aŭ ruslingva formoj. Tiu, kiu ne ŝatas la formon '''[[Malnobela premio]]''', serĉu ion alian. Ĉu eble '''[[Bobel-premio]]''', kiu sufiĉe proksime similas al "Nobel-premio" kaj baziĝas sur metaforo, kiu estas eĉ pli elvoka ol la sufiĉe arbitraj anglalingva kaj ruslingva kalemburecaj aludoj, ja kiel "premio" pro stultaĵo rilatas al nobeleco aŭ nobleco aŭ al slanga nomo de nazo, dum nomi stultan malgravaĵon bobelo aŭ stultulon bobel-kapulo estas tute nature! Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:48, 11 okt. 2024 (UTC) :: {{Por}} Bobel-premio - por mi la nomo bone transdonas esencon de la premio. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:20, 14 okt. 2024 (UTC) :{{por}} '''[[Bobel-premio]]'''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:07, 13 okt. 2024 (UTC) :Ankaŭ mi akceptas [[Bobel-premio]]. Kvankam mi ne vidas tian tutmondan gravon en la afero, ke ĝi indus je Esperantigo, tamen se ni devas Esperantigi, tiu Esperantigo estas bonega. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:00, 14 okt. 2024 (UTC) ::Mi ne certas ke "estas klare, ke '''necesas''' trovi vortludon en Esperanto kompareble amuzan kaj trafan". Mi mem, kaj certe pli-malpli ĉiuj aliaj esperanto-parolantoj, dekomence tute ne komprenis kiun sencon havus la vorto "bobel-premio", ankaŭ se oni bone konas ambaŭ bazajn vortojn. Estas aliel, se en ĉiuj esperantaj gazetoj kaj blogoj estas amase multaj Esperantaj artikoloj pri "bobel-premioj" sub tiu nomo, eblus citi almenaŭ 5 de tiaj eksteraj esperantlingvaj referencoj, kaj pli-malpli ĉiu ke kapablas legi la lingvon jam legis la vorton ekster vikipedio. Sed dum tio ne estas, laŭ mi la titolo "malnobela premio" aŭ prefere malnobla premio" estas pli akceptebla kaj klara - "malnobela premio" tute akcepteblas, se PIV jam oficialigis duan signifon de [https://vortaro.net/#Nobelo_kd "Nobelo"=Nobel], kvankam multaj homoj daŭre pli tradukis la adjektivon "nobela" al "grafa, princa", kaj ne kiel "iel rilata al s-ro Nobel". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 13:28, 25 okt. 2024 (UTC) :::Ankaŭ mi estas {{kontraŭ|kontraŭ}} ne tuj komprenebla [[Bobel-premio]] kaj {{kontraŭ|kontraŭ}} la origina titolo [[Ig-Nobel-premio]]="fara?? Nobel-premio" de antaŭ 20 jaroj fare de anonimulo. konsidereblus simple lasi la tuton en usona angla kaj prezenti ĝin en tri ne-ligitaj vorto kaj nepre klinitaj literoj {{lang-en|"Ig Nobel Prize"}} [{{IFA|ˈɪɡ nə͡ʊbˈɛl pɹˈa͡ɪz}}], tiel ke tute klaras ke temas pri fremdlingva koncepto kaj kampanjo. Sed mi tamen timas ke poste revenas iuj entuziasmaj esperantistoj kiuj tamen inventas iun ajn "esperantigon" por la premio. Krome la tradukoj de {{lang-en|Ig Nobel Prize}} al {{lang-fr|Prix Nobel Ig}} kaj es {{lang-es|Premio Ig Nobel}} aspektas al mi baze sensencaj en ĉiuj tri lingvoj kaj nek aspektas angla nek franca nek hispana vorto (pri aliaj lingvoj kompreneble estus same). Sume mi pensas ke la propono {{por|por}} [[mal-Nobela premio]] kun iom malbela sed necesa majusko meze de la adjektivo estas la malplej malbona solvo. Ja PIV 2020 konfirmas ke [https://vortaro.net/#Nobelo_kd Nobelo] majuskle havas duan signifon aludi al s-ro Nobel, do signifas ne nur "grafa, princa", sed ankaŭ "iel rilata al s-ro Nobel". Sed aparte al tiu diskuto pri la titolo mi eksplicite atentigas al la katastrofa ĝenerala stato de la artikolo, el lingva vidpunkto sed ankaŭ el ĝenerale teknika (Vladimir aludis tion per la frazo "Kvalito de la artikolo estas aparta temo"). Tio ne estas granda problemo kaj eblas ripari la mankojn, sed nepre necesas fari tion (tiom "aparta" de la titolo tiu kritiko ne estas: malmatura titolo de 2004 staras kun malmatura teksto)! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:58, 31 okt. 2024 (UTC) ::::'''Atentigo:''' Iel la temo ekde 2024 restis ne plene finita. Se mi bone komprenas en la propono "Bobel-premio" nun estas 3 voĉoj por kaj 2 klaraj voĉoj kontraŭ. En la propono "mal-Nobela premio" estis 4 voĉoj por kaj 1 klara voĉo kontraŭ. Kaj la origina formo "Ig-Nobel-premio" havis 1 voĉo por kaj 4 klarajn voĉojn kontraŭ. Klaras ke la voĉdono iĝis malfacile superrigardebla. Sed tamen necesas fini tiom malnovecan disputon, kaj poste movi ĝin al la arkivo, ĉar ĉi tie amasiĝas tiom da ne vere finitaj disputoj, ke la paĝo estas tro peza. Laŭ mia kompreno por la formo "mal-Nobela premio"/"malnobela premio" je rezulto 4:1 estas plej da konsento. Ĉu iu tute malkonsentus pri tiu kalkulo? Se ne mi post du pliaj tagoj, do je 18 feb. 2026, movus la paĝon al formo "mal-Nobela premio". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 03:04, 16 feb. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Italaj epokfilmoj]] => [[:Kategorio:Italaj epikfilmoj]] == La aliaj lingvoj listigas epikajn filmojn, kaj ne epokajn, eble kun la senco historiaj filmoj, sed jam ekzistas [[:Kategorio:Italaj historiaj filmoj]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:01, 11 okt. 2024 (UTC) :{{por}} la propono, kaj simile por ŝanĝi la nunajn [[:Kategorio:Epokfilmoj]], [[:Kategorio:Epokfilmoj laŭ landoj]], [[:Kategorio:Sovetiaj epokfilmoj]], [[:Kategorio:Usonaj epokfilmoj]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:11, 13 okt. 2024 (UTC) :{{komento}} Se mi ĝuste komprenas, temas pri du iom interrilataj, sed principe malsamaj nocioj: (1) '''historiaj filmoj'''; (2) '''kinoepopeoj'''. Kiam aperos klareco, pri kiu el la du nocioj temas, oni miaopinie apliku ĝuste tiajn terminojn. Bonvolu noti, ke la vorto "'''[[epopeo]]'''" estas oficiala (1a Oficiala Aldono), sed "epiko" ne estas oficiala kaj verŝajne neniam estos, ĉar ĝi (miakomprene) estas pli-malpli plena sinonimo de "epopeo", kaj la Akademio kutime evitas senbezone oficialigi sinonimojn de jam oficialaj vortoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:23, 13 okt. 2024 (UTC) ::Mi subtenus ankaŭ (eĉ prefere) [[:Kategorio:Epopeaj filmoj]] aŭ simile. ::La koncernaj kategorioj ŝajne estas ligitaj al alilingvaj kategorioj, kiuj temas pri epikaj/epopeaj filmoj. Kaj mi vidis almenaŭ unu filmon de ''Star Wars'', mi kredas, kiu apartenus nur al tre vasta difino de "epoka"! Tial mi subtenas la ŝanĝon. Tamen estus plej bone, se iu kontrolus ĉu estas iu filmo en la kategorioj, kiu efektive estas pli "epoka" ol "epika", kaj se jes, transmetus ĝin en kategorion pri historiaj filmoj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:00, 14 okt. 2024 (UTC) ::: "Kategorio:E...filmoj laŭ landoj" estas en kategorio "Kategorio:E...filmoj" kaj tiu estas en supera kategorio [[:Kategorio:Eposoj]]. Tial "Kategorio:Eposaj filmoj" kun variaĵoj laŭ landoj laŭ mi eĉ pli bonas ol "Kategorio:Epopeaj filmoj" kun variaĵoj laŭ landoj. Do {{por|por}} "Kategorio:'''Eposaj filmoj'''" kun variaĵoj laŭ landoj. Konsentite ke la vorto "epiko" ''"ne estas oficiala kaj verŝajne neniam estos"'', sed [https://vortaro.net/#eposo_kd eposo] ^{[[Zamenhof|Z]]} kaj [https://vortaro.net/#epopeo_kd epopeo] ambaŭ estas oficialaj vortoj, kun enhava nuanco, kaj mi ŝatas la vorton [[eposo]] ĉi tie '''pli''' ol la enhave '''malvastan''' nomon "epopeo" kiu nepre bezonas prikanti "heroojn, kiuj reprezentas tutan popolon aŭ tutan epokon el patruja, religia, mora vidpunkto".^{[https://vortaro.net/#epopeo_kd PIV]} Ĉu la usona komerca filmaro ''[[Star Wars]]'' ^© estis produktita el ''"patruja, religia, mora vidpunkto"'' ? ? Mi forte pridubas tion! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:12, 31 okt. 2024 (UTC) ::::Fakte, laŭ mia nebula memoro de ''Star Wars'', la heroo Luke Skywalker jes reprezentas patrujan, religian, moran vidpunkton. Eĉ se ne, la kerna malsamo inter "epopeo" kaj "eposo" estas, ke "epopeo" havas certan specon de enhavo ("rakontanta la aventurojn de herooj"), dum "eposo" estas nur forma kategorio ("La rakonta poezio, sen speciale heroa signifo"). Kaj la heroa enhavo estas la aludenda eco de la filmoj, pri kiuj temas. Certe ''Star Wars'' havas neniun apartan similecon kun neheroa rakonta poemo. Do laŭ mi "epos-" estas malpli taŭga radiko ol "epope-", kvankam pli taŭga ol "epok-". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:39, 1 nov. 2024 (UTC) :::::Mi el mia rigardado de la filma serio ankaŭ ne havas la impreson, ke "la usona komerca filmaro Star Wars © estis produktita el "patruja, religia, mora vidpunkto". Kaj ŝajnas al mi ke "epos-" simple estas pli vasta difino ol "epope-", despli ke la kategorio jam nun estas en kategorio "eposoj" (kvankam konsentite ke kategoriojn oni povas relative facile adapti). Do mia voĉodono estas por eposaj filmoj, kaj ĉiukaze kontraŭ epok/epikaj filmoj, sed pri tio, ŝajnas al mi, ĉiuj konsentas. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:12, 24 nov. 2024 (UTC) ::::::Pardonu, mi devis diri ke la difinoj de "epope-" kaj "epos-" en mia komento venis de PIV. Ĉu vi havas iajn pruvojn kontraŭ ili? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 05:20, 11 jan. 2025 (UTC) == [[Afrikanso]] -> [[Afrikansa lingvo]] 2024 10 20 == Oni ŝanĝis la titolon al "Afrikanso" antaŭ kelkaj jaroj pro [https://www.vortaro.net/#afrikanso_kd ĝia artikolo en PIV,] sed 1) la formo "la afrikansa" estas multe pli ofta nomo por la lingvo ol "afrikanso", ankaŭ inter la plej grandaj kaj respektataj revuoj de Esperanto; 2) la sekva versio de PIV tre verŝajne ŝanĝos ĝian rekomendon al "afrikansa" por la lingvo kaj "afrikanso" por homo de la rilata etna grupo. Vidu pli da detaloj ĉe [[Diskuto:Afrikanso#Titolo]]. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 21:33, 20 okt. 2024 (UTC) :Mi supozas ke ĉiuj aktivaj uzantoj bonvenigos la adapton de la ĝisnuna indiko de PIV 1970 ĝis 2020 de "afrikanso = lingvo de la nederlanddevenaj sudafrikanoj" al "la afrikansa", kiu respegulos la lingvouzon jam de jaroj. "La afrikansa" ŝajnas tiom normala etna lingvo kiel miloj da aliaj lingvoj, ke homoj simple ne venus al la ideo kompreni ke "Afrikanso"^{<small>©</small>} estus substantiva "markonomo" kiel Esperanto^{<small>©</small>}, Volapuko^{<small>©</small>}, Interlingvao^{<small>©</small>} aŭ Sanskrito^{<small>©</small>}. Kaj eĉ se, homoj scias ke kvankam la lingvo de Romio origine nomiĝas Latino^{<small>©</small>}, tamen eblas adjektivigi baze ĉiun substantivon, do se diri latina poezio, gramatiko, civilizacio, tiam ankaŭ eblas diri 'la latina lingvo', kaj en koncizigo forlasante la vorton lingvo oni alvenas al adjektiva formo "la latina", kiu estas la praktike uzata formo por la lingvo. Paralele, oni supozas ke tia adjektivigo eblas ankaŭ ĉe Sanskrita ("Kamasutro estas sanskrita libro"^{<small>PIV</small>}, do libro en la sanskrita), kaj same ankaŭ devus ebli aludi al "afrikansa poezio, gramatiko, literaturo" kaj analogie devus ebli ankaŭ paroli pri "la afrikansa lingvo", do koncize pri "la afrikansa". Lingvo devos esti sufiĉe ekzotika, ke oni sentos strangan senton diri, "mi flue parolas la [[volapuka]]n kaj la idan", sed pri pli modaj artefaritaj lingvoj eĉ tio eblas, "mi pli bone parolas la [[klingona]]n ol la [[navia]]n". Tial homoj simple ne atentos pri la ĝisnuna averto de PIV, ke formo afrikansa ne ekzistas, ĉar "Afrikanso" estas komerca persona nomo kaj la o estas ne disigebla parto de la nomo, kiel ekzemple en [[Macudo]] (japane 松戸市) la o estas japana kaj ne esperanta o - kie la "o" de "Afrikanso" tiam estas en la nacilingva formo ''Afrikaans''? Do ĉiu bonvenigo la novan permeson nomi la sudafrikan lingvon "la afrikansa" samkiel la antikvan romian lingvon "la latina". :'''Sed tamen''', por ŝanĝi iun vorton en vikipedia titolo, pri kiu miloj da esperanto-vortaroj avertas ke ĝi estas erara kaj ne eblas uzi ĝin, oni bezonas iun pri fortan pruvan eksteran referencon ol nur iun personan nomon en vikipedia diskutpaĝo "mi esperas ke en ĉiuj estontaj vortaroj estos tiu nova vorto", aŭ "mia amiko parolis kun la kara edzino de Bertilo, kaj ŝi diras ke li diras ke nepre en la nova PIV estos la formo 'la afrikansa'". Ni bezonos iun citeblan fonton, aŭ en retejo ekster Vikipedio, aŭ en presita bulteno, kun numeroj de la eldono kaj de la paĝo. Eĉ se oni eble produktas artikoleton aparte por esti citebla pruvo (ekzemple "La Ondo de Esperanto mallonge intervujis Sp. van der Meulen kaj M. Cramer pri la progresoj de la redaktoj por nova eldono de PIV kaj pri iuj ŝanĝoj, pri kiuj estas aparte unuanimaj proponoj en la teamo"), devos esti io kion oni devos povi citi en referenco. Ĉu iu havas krean ideon, kiel oni povos produkti tian citeblan referencon? Eĉ Wolfram Diestel en Reta Vortaro ne povas simple malfermi artikoleton "la afrikansa" kaj noti kiel referencon "tiun formom mia fratino opinias ekstreme mojosa". Se ne alporteblas iu ajn citebla referenco, tiam ni fakte devos atendi, ĝis la nova PIV estos aĉetebla, kaj ankaŭ estas rete daŭre konsultebla. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:03, 21 okt. 2024 (UTC) ::Ankaŭ mi bonvenigus ŝanĝon kun almenaŭ unu ekstera referenco. Mi ne havus altan postulon pri tia referenco, ankaŭ se Spencer skribas pli-malpli tion kion li skribis en la paĝa diskutpaĝo, sed vidigas tion en ekstera retejo, kaj tiun noton oni povas reference enplekti ĉi-tie, tio sufiĉus al mi. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 13:10, 25 okt. 2024 (UTC) :::Estas [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2l.html#afrika1.0o nova artikolo pri "afrikanso" kaj "afrikansa"] en Reta Vortaro. Tiu estus laŭ mi la plej uzinda ekstera referenco. Alia eblo estus citi la personan retejon de Bertilo Wennergren, en kiu li rekomendas "la afrikansa" por la lingvo kaj "afrikansoj" por la popolo en [https://bertilow.com/lanlin/notoj.html#lingvoj siaj notoj pri lingvonomoj] kaj en [https://bertilow.com/piv/index.html#lande siaj kritikaj notoj pri PIV 2002 kaj 2005.] [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 14:04, 28 okt. 2024 (UTC) :: {{por}} ''' Afrikansa lingvo''', same kiel "la sveda". Ĉi vi emas eklerni Svedon? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:41, 25 okt. 2024 (UTC) :::Tamen, Taylor, tiom simple ne estas. Tute eblas lerni Esperanton, Latinon, Volapukon, Sanskriton kaj laŭ la nuna stato de la vortaroj ankaŭ Afrikanson. Tio aparte eblas, ĉar svedo klare estas individua homo el certa kulturo, kaj ''"esperanto, latino, volapuko, sanskrito kaj afrikanso"'' laŭ la nuna stato de la vortaroj '''ne''' estas individua homo. Do ne temas nur pri tio, per levo de tri aŭ kvin manoj ĉi tie ŝanĝi la esperantajn vortarojn, sed temas pri tio efektive ŝanĝi la vortarojn kaj, se tio ankoraŭ daŭros, almenaŭ klare kaj konvinke dokumenti argumentojn kial la esperantlingva Vikipedio malatentas la esperantlingvajn vortarojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:29, 31 okt. 2024 (UTC) ::::{{re|ThomasPusch}} Mi tute konsentas kun vi, ke "ĝi estos tre verŝajne en la sekva PIV" estas aĉa argumento por titolŝanĝo. Mi menciis tion nur por kontraŭi la argumenton, ke "Afrikanso" estus pli uzinda nur pro tio, ke ĝi estas en PIV; kaj tio estis menciinda, ĉar tio estas la argumento iam uzita por ŝanĝi la artikoltitolon al "Afrikanso". Mia ĉefa kialo por rekomendi titolŝanĝon estas, ke "la afrikansa" estas klare multe pli uzata en fidindaj fontoj ol "afrikanso". Kiel mi diris ĉe [[Diskuto:Afrikanso#Titolo]], en Tekstaro facile troveblas multaj citindaj artikoloj de diversaj aŭtoroj, redaktoroj kaj revuoj, kiuj povas subteni rekomendon de "la afrikansa". Multaj citaĵoj de tiaj artikoloj aperas nun kiel fontoj en [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2l.html#afrika1.0o la nova sekcio pri "afrikansa" en Reta Vortaro,] kiu espereble estas kontentiga fonto por vi. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 13:55, 28 okt. 2024 (UTC) :::::Mi tute ne opinias, ke ''"ĝi estos tre verŝajne en la sekva PIV"'' estas '''aĉa''' argumento por titolŝanĝo: kun konvinka(j) referenco(j) estas '''bona''' argumento. Nur sen estas problemo. La noton en ReVo oni povas citi, bone, la du fontojn de Bertil ankaŭ kaj eblas amasigi konvenajn teksterojn el la Tekstaro, kvankam daŭre je la alia flanko pezas kvar eldonoj de PIV (1970, 2002, 2005 kaj 2020). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:23, 28 okt. 2024 (UTC) ::::::Kial la diskuto silentiĝis? Mi estus por alinomigo jam antaŭ publikigo de la eldono de "PIV post 2020", '''SE''' estas rete alirebla skriba aprobo de la PIV-redakcio aŭ de la retejo de AdE, aŭ almenaŭ alvoko de la ĉefkunveno de la landa asocio de UEA en Sudafriko pri propono de estonta nomigo "afrikansa lingvo", ne nur "Afrikanso" en la vortprovizo de Esperanto. Sed ĉar mi tian oficialan dokumenton ankoraŭ ne vidis, la nun plej lastmomenta referenco estas el PIV 2020, kaj ĉiuj scias kion tio signifas. Tial mi estas {{kontraŭ}} alinomigo, kaj alvokas atendi ĝis kiam estos konvinka referenco por alinomigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 15:57, 24 nov. 2024 (UTC) :{{Por}} "'''Afrikansa lingvo'''". {{Uzanto:Robin van der Vliet/Subskribo}} 22:32, 26 nov. 2024 (UTC) ::Bone, tiam alportu kaj metu en la paĝon konvinkajn, kontroleblajn esperantlingvajn eksterajn referencojn, kiuj defendas uzon de la adjektiva formo "afrikansa lingvo". Referenco kiu notas "Robin, Aidas, Spenĉjo, Taylor kaj Topu ŝatas la adjektivan formon "afrikansa lingvo", egale ke PIV de 1970 ĝis 2020 nomas la lingvon nur substantive Afrikanso." estas malserioza kaj ne konvinka ekstera referenco. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:20, 27 maj. 2025 (UTC) :::{{re|Aidas}} Mi supozas, ke povus sufiĉi [https://bertilow.com/piv/index.html ĉi tiu paĝo] en la retejo de Bertilo Wennergren, ĉu ne? Ĝi diras ke 'nomi ilian lingvon “la afrikansa (lingvo)” (...) ŝajnas preferinda, kaj pli kongruas kun la praktika uzado.' Aliokaze, facile eblas per Tekstaro serĉi diversajn referencojn de publikaĵoj, kiuj uzas "afrikansa" ĉi tiel. Tio pruvus minimume, ke tia uzado estas akceptebla al pluraj redaktoroj. Ekzemple [https://www.monato.be/2016/011620.php ĉi tiu artikolo] el Monato, [https://tekstaro.com/t?nomo=revuo-esperanto-2008-2012&uzistreketojn=0&tipo=&sekcio=revuo-esperanto-2008-10&antauasekcio=1&postasekcio=1&id=dl1799&ignorifremdajhojn=1&uskle=1&serchesprimo=afrikans#dl1799 ĉi tiu] el Revuo Esperanto, kaj [https://esperanto-ondo.ru/Ondo/99-lode.htm#99-26 ĉi tiu] el La Ondo de Esperanto. Sed eble tio estas tro kiel originala esploro? ([[VP:OR]]) Mi ne certas. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 13:46, 30 maj. 2025 (UTC) ::::Fakte estas ankaŭ la [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#afrika1.0a artikolo pri afrikanso] en Reta Vortaro, kiu ŝajnas tre uzinda. Mi forgesis pri ĝi. Kaj ke mi fakte jam ligis al ĝi antaŭe en ĉi tiu fadeno. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 14:01, 30 maj. 2025 (UTC) :::::{{re|Aidas}} Mi ĵus metis en la paĝon kontroleblajn esperantlingvajn eksterajn referencojn, kiuj estas espereble sufiĉe konvinkaj por vi. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 00:15, 31 maj. 2025 (UTC) ::::::Mi pardonpetas ke mi plurajn tagojn ne estis en vikipedio kaj nur nun vidas la noton de antaŭ 12 tagoj. Efektive estos bone noti ĉiun vortaran, literaturan kaj gazetaran referencon pri uzo de noveca, alternativa uzo de "afrikansa lingvo" en la tekston - ankaŭ bonvole viajn citaĵojn el ''Monato'' ktp. Ni ne forgesu, ke necesas superpezi 4 pezajn volumojn de PIV. La noto de Bertilo, ke "Multaj tamen preferas doni al “afrikans/o” la signifon de “ano de la nederlanddevena gento de Sud-Afriko”, kaj nomi ilian lingvon “la afrikansa”. Tio ŝajnas preferinda, kaj pli kongruas kun la praktika uzado" ankaŭ taŭgas kiel unu el pluraj referencoj, sed tio tamen estas tute subjektiva opinio de Bertilo el 2006. Bona argumento estus se li uzus sian influon en la PIV-teamo kaj laborus en la direkton oficialigi la opinion en PIV. 2006 estis longe antaŭ 2020. Do, nepre enigu la referencojn de Monato 2016, revuo Esperanto 2008 kaj La Ondo 2003 en la tekston: citi referencojn ne estas "tro da originala esploro", male. Mi tute bonvolas subteni iom avangardan aplikon de la lingvo, se kunskrapiĝis ĉiuj haveblaj referencoj, kaj se la teksto ne donas misan impreson ke jam temas pri oficiala ŝanĝo de la lingvo, sed nur ke temas pri tendenco en la gazetaro kaj neformala lingvouzo spiti la (ankoraŭ) oficialan lingvan difinon. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:33, 13 jun. 2025 (UTC) :{{re|ThomasPusch|Aidas}} Antaŭ kelkaj monatoj publikiĝis publika testa versio de la sekva eldono de PIV ĉe [https://testo.vortaro.net/ testo.vortaro.net]. Do nun iu ajn povas kontroli en la koncerna artikolo [https://testo.vortaro.net/#afrikanso_kd ĉi tie], ke "afrikanso" estas korektita al genta signifo, kaj la lingva signifo de tiu vorto ne plu estas agnoskata en la nuna malneto de PIV, sed movita al "afrikansa". La testa versio ankoraŭ ne estas oficialigita, sed laŭ mi tamen menciinda en ĉi tiu diskuto. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 19:34, 25 mar. 2026 (UTC) :::{{re|Spenĉjo}} Tre tre bone. Se Aidas skribis "ke necesas superpezi 4 pezajn volumojn de PIV", tiam la '''5-a''' volumo de PIV estas la plej bona argumento. KUN TIUJ plej plej novaj difinoj de la kapvortoj [https://testo.vortaro.net/#afrikanso_kd «afrikanso»] kaj [https://testo.vortaro.net/#afrikansa_kd «afrikansa»], mi facile estas {{Por|POR}} ŝanĝo al "'''afrikansa lingvo'''". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:58, 25 mar. 2026 (UTC) [[Afrikanso]] pli verŝajne estas lingvo ol homo, laŭ mi, sed la titolo de la artikolo prefere estu [[afrikansa lingvo]], ĉar tiel oni plej ofte nomas ĝin, kaj tiel certe estas ĝuste. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 08:26, 28 mar. 2026 (UTC) :Jes, sed ĉi tie ne temis pri verŝajneco aŭ kiel probable multaj homoj eble komprenos la sencon de vorto "afrikanso", sed temis pri neceso fundamentigi de iuj deziratan ŝanĝon de baza signifo de vorto en la Esperanto-vortaro kaj precipe en PIV per konvinka ekstervikipedia referenco. Tial la nova referenco estas konvinka paŝo en tiun direkton. Kun ĝi, ankaŭ mi estas {{por|por}} la alinomigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:55, 28 mar. 2026 (UTC) == Taroko (kartoj) -> Tarokoj 2025 01 13 == La artikolo, kiu antaŭe troviĝis ĉe [[Tarokoj]], nun troviĝas ĉe [[Tarokludoj]] (kio pli taŭgas por sia enhavo). Tial indas alinomi la artikolon [[Taroko (kartoj)]] por ke ĝi havu la plej ĝeneralan titolon. --[[Uzanto:Kwekubo|Kwekubo]] ([[Uzanto-Diskuto:Kwekubo|diskuto]]) 12:02, 13 jan. 2025 (UTC) :La propono aspektas saĝa: konkretigaj aldonaĵoj inter krampoj pravigeblas nur kiam ili urĝe necesas. Mi ne vidos obstaklon kontraŭ la simpligo, do {{por|por}}. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:19, 3 feb. 2025 (UTC) ::Kial ne, {{por}} [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:17, 3 feb. 2025 (UTC) ::{{por}} Kiel argumentite, interkrampa specifigo estas superflua. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:41, 16 feb. 2025 (UTC) {{farite}} per kvar poraj voĉoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:26, 28 feb. 2025 (UTC) :La propono eksplicite signifis ŝanĝon de Taroko (kartoj) en singulara formo al Tarokoj en plurala formo. Mi esperas ke ĉiuj atentis pri tio. Mi nun akcidente dum la alinomigo unue simple forstrekis la aldonon inter krampoj kaj poste aldonis la pluralon, do movis Taroko (kartoj) > Taroko > Tarokoj. Tio estas tute bona tiel, ĉar sencas ke '''ne''' Taroko estas ruĝa ligilo kaj Taroko'''j''' estas artikolo. Fino de movado. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:40, 28 feb. 2025 (UTC) == "Sulaveso" 2025 02 03 == Mi havas ankoraŭ alian temon, kiu estas pli sciigo ol invito al diskuto pri erara formo "[[Sulaveso]]", sed tamen eblas decidi kiun formon uzi anstataŭe: En la esperanta vikipedio en paĝaj titoloj, tekstoj, kategorioj kaj en vikidatumoj ekde 2010 la unuavice tute esperanto-aspekta insula pseŭdonomo "Sulaveso" estas en grandaj kvantoj uzita. Tamen, en eksteraj fontoj dokumentiĝas nur la nomoj * ''Celebeso'' - [http://vortaro.net/#Celebeso ''Celebeso'' en PIV 2020 ĉe vortaro.net], ankaŭ jam en PIV 1970, p. 137 - en la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]], Pago 1971, mapo 40, dokumentiĝas eĉ la variaĵo'' Celebo'', sed tiu formo post 1971 ne estis uzata kaj * alternative dua esperantlingva nomo '''Sulaŭesio''' - [http://vortaro.net/#Sulaŭesio ''Sulaŭesio'' en PIV 2020 ĉe vortaro.net], en PIV 1970 ankoraŭ ne, sed jam en PIV 2002, p. 1097, kaj en PIV 2005 same. Do temas pri la pli nova vorto. En tiu vortpropono la litero "aŭ" estas en ordo, ĉar ne temas pri izolita "ŭ". Mi en Esperanto trovis neniun referencon, ke eĉ plia nova nomo, "Sulaveso", estus pravigebla, tia formo do estas '''eraro'''. Ni bedaŭrinde en 15 jaroj ne rimarkis nian eraron, sed eraro kiun oni 15 jarojn faras, per tio ne fariĝas ĝusta. Do necesas senspure forigi la malĝustan tajperaron "Sulaveso" - ĉar la tasko de vikipediaj fuŝoj ne estas "ĝustigi la vortarojn". Mi principe reflekse revenus al la unua esperanta vorto. Sed internacie estas klare, ke ĝuste en la 1970-aj jaroj la antaŭa kolonia vorto "Celebes" (portugala, poste nederlanda) anstataŭiĝis per la loka vorto "Sulawesi" (kiu ankaŭ antaŭe ĉiam estis, sed ne estis oficiala). Tion tre bone montras [https://books.google.com/ngrams/graph?content=Sulawesi%2CCelebes&year_start=1800&year_end=2020&corpus=15&smoothing=3&share=&direct_url=t1%3B%2CSulawesi%3B%2Cc0%3B.t1%3B%2CCelebes%3B%2Cc0 grafikigo pri la angla lingvouzo de ambaŭ vortoj, kiu ĝuste ŝanĝiĝis inter 1972 kaj 1976. Ĉar ni havas du formojn je elekto en PIV, ni povas decidi pri "Celebeso" aŭ pli moderna "Sulaŭesio": sed la eraro "Sulaveso" ne estas elekto! Mi tendencus ne konservative voli subteni la kolonian vorton "Celebeso", kaj tio signifas ke nur restas la alternativo ''Sulaŭesio''. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:00, 3 feb. 2025 (UTC) : Ne temas pri eraro aux "Vikipedia vortokreaĵo", sed pri esperantigo. En la tekstaro estas tri trafoj por "[[Sulaveso]]" sed NUL por "Celebeso". {{kontraŭ}} koloniisma "Celebeso", {{por}} "[[Sulaveso]]" aux "[[Sulawesi]]". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:52, 3 feb. 2025 (UTC) :: La tekstaro ne estas vortaro, nur reflektas la efektivan lingvouzon, inkluzive de eblaj inventaĵoj. Ke en la tekstaro estas nul trafoj por Celebeso, jam signifas ke ni bone ŝanĝis nian liongvouzon konforme al la indonezia kaj sekve ankaŭ angla vortuzo. Sed se la esperanta vikipedio dum 15 jaroj reklamis tute senreferencan, libere vikipedie inventitan vorton, tiam tute ne mirigas ke iuj esperantistoj influiĝas de tio kaj erare kredas ke ĉio kio estas en la esperanta vikipedio estas ĝusta (ankaŭ mi alkutimiĝis al la pseŭdovorto "Sulaveso" kaj neniam pensis pri tio serĉi fonton). Laŭ la nuna stato, ŝajnas ke ambaŭ viaj favorataj formoj, "[[Sulaveso]]" kaj "[[Sulawesi]]", ne estas esperantlingvaj. Sulawesi estas klare ''bahasa indonesia'', kaj "Sulaveso" estas eble Ido aŭ Occidental, sed ne estas eĉ unusola fidinda referenco ke ĝi estus pli ĝusta formo ol la esperanta formo "Sulaŭesio" de PIV 2002/2005/2020 ... rete ĝis 2025, kaj ke ĝi oficiale anstataŭigus la formon "Sulaŭesio" en Esperanto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:05, 3 feb. 2025 (UTC) :::Mi rigardis en la tekstaro: ĉiuj 3 trafoj estas el "Le Monde diplomatique en Esperanto 2008-2010", kaj ĉi tie jam ekde marto 2007 estas la vikipedia teksto "Sulaveso" en kiu Verdulo enkondukis la novan nomon. Kiu en 2007 ankoraŭ havis nul trafojn en la tekstaro. Kiel nederlandano li sendube tre sekvis la evoluon post la nederlanda kolonia epoko de Indonezio, kaj certe tre atentis pri la politike ĝusta adapto de la antaŭa vorto Celebes al nova vorto Sulawesi en la nederlanda. Ke li ne kontrolis la vorton en vortaro estas domaĝe - sed mi eĉ ne scias ĉu li povus rigardi en kompetenta vortaro en 2007 - se mi estintus en lia loko, mi havintus mian malnovan PIV de 1970, havintus mian vortaron NL-EO-NL de Middelkoop kiu entute ne mencias iun insulon "Celebes" - kaj vortaro.com tiam ankortaŭ ne estis "en la reto"... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:20, 3 feb. 2025 (UTC) :::: Eble estas problemo por mondolingvo kiam duono de oficialaj vortaristoj estas germanuloj kaj la alia duono estas rusuloj. "[[Sulaveso]]" certe ne estas Ido, sed la plej natura esperantigo de "Sulawesi". Cetere, kelkaj forte trouzas aliajn planligvojn (kiel Ido, Novial, kaj malofte eĉ Occidental) por atentigi ion kion ili ne ŝatas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:21, 3 feb. 2025 (UTC) ::::: Ne estu paranoja. La ĉefaj oficialaj vortaristoj de PIV 1970 estis [[Kunlaborintoj de PIV#Tabelo pri la lingvo-distribuo|denaskaj parolintoj de la franca (16) kaj angla (10)]], kaj en la teamo de 2021 estas [https://vortaro.net/blogo/?p=454 bunta miksaĵo ĉirkaŭ Bertil Wennergren], sed se estas iu grupo da nacilingvanoj kies teamanoj havas pli grandan procentaĵon ol en la monda loĝantaro, tiam estas la svedoj kaj nederlandanoj-flandroj. Nenio pri "duono germanuloj duono rusuloj"... Sed ĉiukaze ili juĝas aŭ provas juĝi laŭ esperantaj kriterioj, ne defendas interesojn de siaj naciaj gepatraj lingvoj, kaj ankaŭ ne ŝanĝadas la leksikon de Esperanto de jaro al jaro laŭ propra gusto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:39, 3 feb. 2025 (UTC) :::::: LMS Bertilo jam vivis en Germanlando dum jardekoj, do probable alkutimiĝis al la sistemo kaj ĉesis esti svedo. Sed alinomu al "Sulaŭesio" pro neraciaj argumentoj, eble poste iu alvenos kaj postulos ke la sola ĝusta formo estu " '''Sulaŭesujo''' " pro same neraciaj kaj kontraŭ-idaj argumentoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:53, 3 feb. 2025 (UTC) :::::: Cetere, se vi ekhavas la impreson ke mi "simple ne malŝatas la plej naturan esperantigon Sulaveso", tiam vi malpravas. Mi kutimiĝis al la vikipedia vorto "Sulaveso", kaj neniam pridemandis ĝin, ĝis hodiaŭ mi unuafoje legis la tekston kaj vidis ke tie estis unua vorto Sulaveso sen referenco, tiam dua vorto Celebeso kun referenco PIV kaj tria vorto Sulaŭesio kun referenco PIV. Mi miris ĉar tri vortoj por indonezia insulo pri kies E-movadon mi ankoraŭ nenion aŭdis estas iom multe, kaj pensis ke mi plej ofte aŭdis kaj legis la unuan formon, kaj simple iu por la "plej natura esperantigo" forgesis meti la vortaran referencon. Tiam mi serĉis kaj ne trovis iun ajn vortaran referencon. En tiu situacio nur restis al mi konstati, ke ŝajne mi kaj ni ĉiuj alkutimiĝis al libera inventaĵo. Mi ne volas kondamni min ke mi ne kontrolis en la "beta-versio de reta PIV" kiu jam estis enrete ekde aprilo 2012, kaj ne volas kondamni iun alian, sed mi vere ne trovas konvinkajn eksterajn argumentojn por la vorto "Sulaveso", krom la tute nefakan argumenton ke ni ĉiuj jam alkutimiĝis al la nova vorto kaj ĝi aspektas kvazaŭ ĝi povus esti Esperanto-vorto (tial mi uzis komparon kun Ido, ne kun Volapuko aŭ la finna aŭ litova, ĉar la vortoj de tiuj lingvoj ne frape similas al Esperanto-vortoj, tiuj de Ido jes). Sed malŝpari tiom da vortoj tute ne utilas: Iu konvinku nin ĉiujn kun konvinkaj referencoj, ke Sulaveso estas la nova oficiala Esperanto-vorto por la insulo, kiu anstaŭas la malnovan-novan vorton "Sulaŭesio" oficiala ekde 2002/2005, kaj tiam tute ne necesas ŝanĝi unu vikipedian kategorion. Mi ne trovas argumenton, nur tiun ke mi kaj Taylor ŝatas la vorton "Sulaveso", kaj ke por mi tiu persona ŝato ne estas argumento. 23:01, 3 feb. 2025 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) Mi alkutimiĝis al la (ŝajne misa) formo "Sulaveso", ankoraŭ neniam vidis en Vikipedio la PIV-an formon "Sulaŭesio", kio sekve ŝajnas al mi stranga, kiel ĉio kion mi ne konas. Sed mi rigardis, nun (!), en vortaro.net, kaj Thomas pravas. Ke oni alkutimiĝis al origine fantazia inventaĵo, ne igas ĝin ĝusta. Do kontraŭ Sulaveso pro manka referenco, kaj kontraŭ Celebeso pro la kolonia konotacio en 2025. Restas nur la nekutima PIV-a vorto kun la "aŭ" en la mezo ... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:12, 3 feb. 2025 (UTC) {{komento}} "'''[[Sulaveso]]'''" estas natura maniero esperantigi fremdan vorton "Sulawesi" [sulaŭési]. Komparu tion kun, ekzemple, la nekontestata esperantigo "Okinavo" (ankaŭ [https://vortaro.net/py/serchi.py?simpla=1&apa=1&s=Okinavo&kap=1&der=1 laŭ PIV]) de la fremda propra nomo "Okinawa" [okináŭa]. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:48, 4 feb. 2025 (UTC) :Tial {{por}} '''[[Sulaveso]]'''. -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:48, 4 feb. 2025 (UTC) :: Kiel mi diris, al mi tute simpatias la vorto "Sulaveso", nur mi dubas ĉu estas esperanta vorto - estas multaj vortoj en multaj lingvoj kaj ankaŭ tute belaj inventitaj vortoj, kiuj havas o-finaĵon, malhavas fremdajn literojn (wqxyöḁ), kaj tamen ne dokumentiĝis esperantaj vortoj. Kaj laŭ la "[[15-a regulo]]" de LLZ ni rajtas alinventi vortojn se ekestas koncepto pri kiu bezonatas sed ''mankas'' esperanta vorto, nur tiam. Pri la insulo jam estas malnova, koloniisma esperanta vorto "Celebeso", kaj ankaŭ nova, neimperiisma vorto, "Sulaŭesio", elektita probable en la 1970-aj jaroj, ĉiukaze inter 1970 kaj 2002, al kiu probable neniu vere alkutimiĝis, ankaŭ mi ne, sed kiu nun estas la dokumentita nova vorto por la insulo. Do ne ''mankas'' esperanta vorto, eĉ estas du je dispono. Per kiu rajto ni, manpleno da redaktantoj de komuna retejo, havas la licencon simple korekti la lingvouzon de PIV kaj ŝanĝi vorton en ĝi? Kaj se ni rajtas, ĉu iu granda ''Facebook''-grupo pri Esperanto ankaŭ havas tiun rajton? Aŭ ĉu ni rajtas per simpla guglo-serĉo decidi pri ŝanĝo de nia vortaro, aŭ per serĉo en la retejo ''tekstaro.com'' aŭ en ''google-books''? Mi ne kritikas uzon de tiuj enketiloj, kiujn ankaŭ mi uzas, sed ĉi tie temas pri la rajto simple de eta grupo da certe bonintencaj kaj diligentaj movadanoj superi la norman vortaron de Esperanto. Estus multe pli simple se estus neŭtralaj eksteraj referencoj pri propono de nova "plej natura esperantigo" aldone al la tradicia vorto kaj de nova, nekolonia vorto, ambaŭ dokumentitaj en la 20-a jarcento, la nova formo plej laste en 2002. Mi dubas ĉu '''mi''' havas la rajton en tiu situacio inventi kaj oficialigi "vorton pli belan ol tiu kiu estas skribita en PIV", kaj mi dubas ankaŭ ĉu ni ĉiuj havas la legitimon. Sed ŝajnas ke neŭtralajn eksterajn referencojn pri defendo de la bela nova vorto "Sulaveso", kiu laŭ mia nuna kompreno arbitre inventiĝis en marto 2007 kiam ni komencis vikipedian teksteton pri la insulo, ankoraŭ neniu trovis. Nur la 3 uzoj en "Le monde diplo..." el 2008-2010, post kiam nia teksteto kun la nova nomo jam estis. Aŭ ĉu iu havas legitimigan fonton? Fonton, kiu almenaŭ asertas ke estas oficiala vorto de la fina 20-a jarcento "kiu hazarde kaptiĝis en PIV 2002" kaj estas plia oficiala vorto "Sulaveso" kiu konkurencas kun la PIV-a vorto? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:32, 4 feb. 2025 (UTC) {{komento}} Laŭ [[:en:Sulawesi]], :: The name ''Sulawesi'' possibly comes from the words ''sula'' ("island") and ''besi'' ("iron")… — do, la probabla prononco estas /su.la.we.si/, ne /sul.aŭ.e.si/ (kion sugestus la misesperantigo «Sula ͡uesi»); en la vorto estas la konsonanto /w/, ne diftongo /aŭ/, kaj la silaba limo supozeble estas /la.we/. Kaj la normala esperantigo de la '''konsonanto''' /w/ estas per ''v'' (kiel en ''O.ki.na.vo, Taj.va.no'' ktp). Ankaŭ la hezito inter ''b'' kaj ''w'' (besi/wesi) apogas la konsonantan version. Cetere, guglante pri «"Sulaveson" OR "Sulaveso" kiu kaj» mi trovas ege pli multe da trafoj (ne nur Vikipediaj), ol por «"Sulaŭesion" OR "Sulaŭesio" kiu kaj». Tial {{por}} '''[[Sulaveso]]''', {{kontraŭ}} Sulaŭesio.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 15:00, 5 feb. 2025 (UTC) : Okazis [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=9014570&oldid=8939651 sendiskuta alinomigo] kiu eble rilatas al problemo de esperantigo de [[Sulawesi]]. {{kontraŭ}} la ĵusa alinomigo de [[Tokorozava]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:07, 6 feb. 2025 (UTC) :La plej bona moderna fonto kiun mi trovas interrete estas [https://novajhoj.weebly.com/uploads/8/2/9/5/8295099/esperanto-movado_en_indonezio_cu_io_last.pdf artikolo] de [[Heidi Goes]], kiu uzas "Celebeso". Tial mi voĉdonas {{por}} [[Celebeso]]. Se poste montriĝos ke "celebesaj" aŭ aliaj indoneziaj esperantistoj uzas alian nomon, kompreneble tiam ŝanĝo estos prava. :Mi pensas ke la afero pri "Tokorozava" ne rilatas al ĉi tiu diskuto, sed dankon al Taylor 49 pro la atentigo al la sendiskuta alinomado. Ĉu ni prefere ne sekvu niajn deklaritajn politikojn? Ĉi-kaze nek la antaŭa nek la ŝanĝita formo faras tion. Kaj se iu volas ŝanĝi la politikojn, ĉu ni ne prefere aperte diskutu? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:29, 16 feb. 2025 (UTC) ::Kompreneble la temo pri [[Tokorozava]] estas komplete alia temo: tie temas pri [[Transskribo de la japana lingvo en Esperanton]] (kaj ŝajne la protesto de Taylor nun kaŭzis ke la teksto pri la japana urbo nun fuŝe ne estas vikidatume ligita, sed jes, komplete alia temo), ĉi tie pri esperantlingva nomo de insulo. La malnova kolonia nomo [https://vortaro.net/#Celebeso_kd Celebeso] ĉiukaze estas dokumentita en PIV, same kiel la nova, postkolonia formo "Sulaŭesio" de PIV, kiu estas ankoraŭ nekutima, kaj kion ŝajne ĉi tie ĉiu bojkotas (kvankam mi demandas al mi kiom arogantaj ni estas se ni simple bojkotas vorton el la norma plej referenca vortaro). Do se ni decidas fajfi pri postkolonia ĝusteco, tiam Celebeso estas bona alternativo. Ĉiukaze mi estas kontraŭ la simpla inventado de nova nomo "Sulaveso", kiom ajn bela la literaro sonas kaj kiom la trovoj en guglo-paĝoj diras - sed ni ĉiuj scias ke la trovoj en guglo-serĉoj fluas, kaj tia momenta kalkuleto ne estas vera aŭtoritata referenco. Ĉi tie, ŝajnas, estas alternativoj malnova [https://vortaro.net/#Celebeso_kd Celebeso] kaj nova [https://vortaro.net/#Sulaŭesio_kd Sulaŭesio], kaj se ni volas bojkoti la novan vorton "Sulaŭesio" de PIV 2002/2005/2020 ... rete ĝis 2025, tiam nur restas la malnova, kolonia formo Celebeso, kun referenco de 4 PIV-oj kaj de Heidi Goes kaj sendube ankoraŭ en aliaj pli malnovaj fontoj. Ĉiukaze {{kontraŭ|kontraŭ}} meminventita vorto "Sulaveso", ĉar la opinio ke tiu meminventita vorto estas "natura maniero esperantigi fremdan vorton" (mi tute dividas tiun privatan opinion) ne estas aŭtoritata skriba referenco. Ni memoru ke ni ne estas la Akademio de Esperanto ĉi tie kaj ni ne estas la redakta teamo de estonta "PIV 2030"! Tiuj grupoj povas verki referencojn, ni kiel enciklopedianoj nur povas kolekti kaj citi referencojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:22, 27 feb. 2025 (UTC) :::Mi fakte indigniĝas, ke ni per 4-5 voĉoj de simplaj redaktantoj arogas al ni ĝustigi la norman vortaron PIV, kiu, eĉ se iuj ne ŝatas iun aserton en ĝi, estas la norma vortaro en Eo. Tial mi daŭre estus {{por|por}} la PIV-a postkolonia formo "Sulaŭesio", sendepende ke ekzistas alia, alilanda insulo [[Okinavo]] kiu estas sendiskuta vorto en Japanio, kun almenaŭ 3 aŭtoritataj referencoj. Sed se vi sincere decidas bojkoti la nomon "Sulaŭesio" de PIV, nomante ĝin nur "persona propono" de kelkdekpersona PIV-komitato, kun argumento ke Taylor malrespekte opinias pri kolego Wennergren kaj juĝas lin "malbonigita pro tro da jaroj ekster Svedio", kio laŭ mi estas konsternige malserioza argumentado, tiam efektive la sola alternativo estas la malnova e-lingva nomo "Celebeso". Do mi voĉdonas prefere por la postkolonia nomo "Sulaŭesio", duarange por la malnova formo "Celebeso", kaj klare protestas kontraŭ meminvento de (bela) formo "Sulaveso", pri kiu Thomas alvokis alporti aŭtoritatajn referencojn, sed evidente neniu havas ilin. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:49, 27 feb. 2025 (UTC) :{{komento}} Karaj - la formon kun silabo ''-ŭe-'' klare malebligas jena dokumento de [[Akademio de Esperanto]]: [https://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/index.html "Deklaro pri la Esperanta litero ŭ"]; ĝi detale klarigas la kialon kaj (implicite) aludas simplan solvon: "'''[[Sulaveso]]'''". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:40, 27 feb. 2025 (UTC) ::Nu, bedaŭrinde tio estas ruza advokata argumentado: la PIV-an formon "Sulaŭesio" kun silabo -aŭ- klare '''ebligas''' la "Deklaro pri la Esperanta litero ŭ" (de 2023): la ''«litero ŭ plej ofte aperas (A1) - kaj klare permeseblas (A2) - en la sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ"»''. La deklaro tute ne esprimas ion pri litero '''post''' la sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ", tie povas esti vokalo aŭ konsonanto aŭ nenio (aŭ, ankaŭ, ankoraŭ). Tial ankaŭ la argumento ke en la deklaro «implicite» jam estas la vorto «Sulaveso» tiel ne ĝustas. PIV 2002/2005/2020 do ne draste fuŝis. Necesas iu vera, ne dubinda «implicita» interpretita referenco, ĉar nia referenco ĝis nun estas "Vikipedio:Alinomendaj artikoloj", niaj propraj personaj opinioj ĉi tie, kaj socia diskutejo en vikipedio ne kalkuleblas kiel ekstervikipedia referenco. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:51, 28 feb. 2025 (UTC) :::Kara kolego [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] - Mi havas la impreson, ke via repliko estas pli advokatece ruza, ol mia komento, al kiu vi respondis ;) :::Unue, la esprimo ''sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ"'' estas simple komunlingva maniero diri ''diftongoj "aŭ" kaj "eŭ"'', evitante fakan terminon. Estas klare, ke la literkombino "aŭe" en "Sulaŭesi" enhavas sonkombinon [wa] (Su-la-ŭe-si laŭ silabodivido sed ne Su-laŭ-e-si kun diftongo "aŭ"!), kion la akademia decido rekte malrekomendas kaj detale klarigas tian decidon. Bonvolu noti, ke tiu decido ne povis diri pli rezolute, ke la _literkombinoj_ "ŭa" kaj "ŭe" estas evitendaj, ĉar, la vortoj de la tipo "baldaŭa" (bal-daŭ-a laŭ silabado) kaj "antaŭe" estas, memkompreneble, tute akcepteblaj. Via "refuto", do, estas tre lerta, sed nevalida ;) :::Due, ja estus bone havi precedencan uzon en lingve modela fonto, sed tio ne ĉiam eblas. Tamen, ekzemple, la fonologie tre simila "Okinavo" (ne "Okinaŭo"!) tute klare montras la ĝustan vojon. :::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:10, 28 feb. 2025 (UTC) ::::Jes, la fonologie tre simila, kvankam alilingva "Okinavo" estas sendiskuta: sed tie estas pluraj fidindaj fontoj, nelaste en PIV, kaj neniu havas ion kontraŭ tiu nomo. Sed ĉi tie, damne, estas fidinda fonto, kiu postulus alian formon, kiu ĉi tie al neniu vere ŝajnas hejmeca (eĉ al Aidas ne, kvankam li daŭre pledas simple sekvi la fonton de PIV, negrave ke la vorto subjektive ŝajnas ekzotika) ... kaj estas neniu ajn vera fonto kontraŭpezanta la voĉojn de 3 PIV-oj, nur la arbitra novbapto de Verdulo en 2007 kaj argumentadoj en tiu ĉi diskuto... kaj, en vasta senco, eblus ankoraŭ konstati ke la [https://translate.google.com/?sl=fr&tl=eo&text=Sulawesi&op=translate guglo-tradukilo ŝtelis la vorton Sulaveso] el la "fidinda fonto" Vikipedio en Esperanto al sia traduka vortaro, kaj tiel suzpozeble faris ankaŭ aliaj robotaj tradukaj algoritmoj ([https://kratomdudes.com/eo/kratombutiko/verda-vejno-kratom/Verda-Sulaveso/ ekz. la jena lingva kirlaĵo]). Sed se tiel argumenti, ni denove estas ĉe la novbapto de Verdulo en 2007. Mi supozas ke se ni volas "bojkoti la voĉon de PIV" ĉi-tie, restas nur la salomona propono de Arbarulo: la pura solvo konservative ŝajnigi ke ni estas en 1975 kaj tiam la solaj alternativoj estis "Celebeso" (PIV, Parizo 1970, p. 137) kaj la unufoje uzita "Celebo" ("Poŝatlaso de la mondo", Prago 1971, mapo 40). Mi ne bone scias kion refuti, se iu junulo protestas "ke ni per 4-5 voĉoj de simplaj redaktantoj arogas al ni ĝustigi la norman vortaron PIV", ĉar la kritiko estas sekvebla. Dubindas ĉu eĉ estus konvinka iniciato verki grandan artikolon pri la "insulo Sulaveso" en la revuo ''Monato'' kun mencio ke en la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj provizore instaliĝis alternativa vortumo sed intertempe la vorto Sulaveso estas firme konstanta kaj estos la vorto en "PIV 2030". Do plej saĝos simple lasi la formon "Celebeso" el 1970 kiel titolo, kaj pri la intertempa populariĝo de la indonezia vorto ''Sulawesi'', esperante tradukebla al "Sulaŭesio" en 3 PIV-oj kaj al "Sulaveso" 3x en ''La Monde diplomatique'' ekde 2008, oni povas skribi en la teksto (simple ne atentante ke mi ne bone scias kion refuti se iu junulo protestas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:17, 28 feb. 2025 (UTC) :::::Mi ne akceptas karakterizon de PIV kiel "norma vortaro". Iuj formoj kaj multaj difinoj en ĝi ankoraŭ restas harstarige fuŝaj, sed espereble sekva eldono korektos multajn el tiuj misaĵoj. :::::Cetere, nun okazas ambicia projekto pri plivastigo kaj plibonigo de la (efektive norma, sed ne plena) Akademia Vortaro, sed la Akademio apenaŭ oficiale traktos la nomon por Sulaveso. :::::Mi konsultos kelkajn aliajn akademianojn pri la nun diskutata geografiaĵo. :::::Tio postulos iom da tempo, ĉar ĵus finiĝis elektoj de novaj membroj, kaj nun oni okupiĝas pri preparado por elektoj de la nova Estraro kaj direktoroj de sekcioj kaj komisionoj. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:05, 28 feb. 2025 (UTC) :Kiel promesite: ::Kelkaj (entute naŭ) akademianoj (eksterofice) interŝanĝis opiniojn pri la propono ŝanĝi la nomon de vikipedia artikolo "[[Sulaveso]]" al "Sulaŭesio": ::1. El tiuj, sep ([[Marc Bavant]], [[Cyril Brosch]], [[Edmund Grimley Evans]], [[Valentin Melnikov]], [[Carlo Minnaja]], [[Paŭlo Moĵajev]] kaj [[Alexander Shlafer]]) opinias, ke la formo kun "v" (sed ne "ŭ") estas preferinda esperantigo de la nomo de tiu indonezia insulo ("Sulawesi" [sulawési] en la indonezia kaj simile en multaj aliaj lingvoj, kiuj havas fonemon /w/). ::La decid(ig)a argumento kontraŭ la formoj "Sulaŭeso" aŭ "Sulaŭesio'' estas, ke la tradicia kaj kutima esperantigo de la fremda fonemo /w/ estas esperanta fonemo /v/ (litero "v" prononcata kiel [v]). ::2. Iom alia sepopo (Marc Bavant, Edmund Grimley Evans, [[Markos Kramer]], Valentin Melnikov, Carlo Minaja, Paŭlo Moĵajev kaj Alexander Shlafer) krome opinias, ke la tradicio de esperantigoj '''ne''' sugestas enmeton de "i" (Sulaves'''i'''o) - komparu, ekzemple: la kartvela ĉefurbo [tbilís'''i'''] iĝas en Esperanto "Tbilis'''o'''" [tiel, ekzemple, en PIV, ReVo kaj Vikipedio]; krome, tia sufikseca -i- povas krei misgvidan kaj facile eviteblan impreson, ke temas pri landonomo sed ne pri nomo de insulo. ::Tial ni forte preferas la formon "'''[[Sulaveso]]'''". ::P.S. Bonvolu noti, ke tio ĉi estas '''privata (eksterofica) opiniesprimo''' de grupo da akademianoj kiel kompetentaj lingvanoj, sed '''ne oficiala decido''' de la Akademio. :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:12, 5 mar. 2025 (UTC) ::Plie mi sciigas ke en la lasta numero de ''Esperanto'', Amri Wandel raportas pri vizito skribante trifoje "Sulavesi" kaj dufoje "Sulavesio". Tamen, se indonezia fonto ne haveblas, mi ankoraŭ opinias ke ni devas sekvi Heidi Goes, la eksterulon kiu plej multe kunlaboris kun la indonezia Esperanto-movado. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:59, 3 apr. 2025 (UTC) :::{{re|Arbarulo}} Kolektante ĉiaspecajn fontojn pri la diversaj formoj: kiu estis la monatonomo/numero de tiu "lasta numero de ''Esperanto''", kaj en kiu paĝo aperis la raporto de A. Wandel? Kaj la rekomendo aparte konsideri la lingvouzon de Heidi Goes ankaŭ aspektas senca: ĉu krom la [https://novajhoj.weebly.com/uploads/8/2/9/5/8295099/esperanto-movado_en_indonezio_cu_io_last.pdf citita artikolo] estas ankoraŭ ie alia loko rn kiu [[Heidi Goes]] skribas pri la insulo? Rememoru: ni ĉi tie ne voĉdonas pri personaj preferoj aŭ pri privataj rezonadoj en vikipedia(j) diskutpaĝo(j), kial aparte la vorto Sulaveso preferindas al aliaj variaĵoj. Sed temas pri trovoj de fidindaj, ekstervikipediaj referencoj, kiuj kontraŭpezus la fidindajn, ekstervikipediajn referencojn de PIV 2002, 2005 kaj 2020. Mi volonte ankaŭ konsiderus la privatan opiniosondon de ''Filozofo'' kun ses kunakademianoj, se mi havus fidindan, ekstervikipedian referencon pri ĝi. Sed referenco "vidu la diskuton en 'Vikipedio:Alinomendaj artikoloj'" laŭ mia kompreno ne nomeblas "ekstervikipedia"... Tial la diskuto tiom stagnas. Ni laŭ la vikipedia logiko ne simple povas referenci al niaj propraj privataj preferoj. Se '''estus tiel''', mi gaje kunvoĉdonus pri nova vikipedia vorto "Sulaveso" nun kaj pri samtempa malvalidigo de "PIV 2002, 2005, 2020" kaj de ĉiuj aliaj referencoj, kiuj statas iun alian. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:50, 15 apr. 2025 (UTC) ::::PS: Ĉar la artikolo de H. Goes komenciĝas sur "paĝo 23", klaras ke estas 22 paĝoj antaŭ tio, do ne estas iu PDF-dosiero komputile farita kaj komputile alŝutíta en la reton, sed io kio jam iam estis presita. En kiu kadro ĝi publikiĝis? Kiel nomiĝis la presaĵo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:21, 15 apr. 2025 (UTC) ::::Kara [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], ::::Jen kelkaj tiaj referencoj (eksteraj ligoj): :::: ::::*[https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#sulaves.0ohttps://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#sulaves.0o Artikolo "'''Sulaveso'''" en Reta Vortaro (ReVo)], kie troviĝas ekzemploj kaj pluaj referencoj; ::::*[https://eo.delachieve.com/kio-estas-insularo-malaja-arkta-kanadaj-alexander-japana-chagos-solovetsky-insularo/ Kio estas insularo?]; ::::*[https://eo.sacredsites.com/azio/indonesia/besoa_valley_sulawesi.html Megalitoj de Bada, Besoa kaj Napu-valoj, Sulavesa InsuloValo Besoa, '''Sulaveso''']; ::::*[https://eo.sacredsites.com/azio/indonesia/megalitoj_de_bada_besoa_kaj_napu_valleys_sulawesi_insulo.html Megalitoj de Bada, Besoa kaj Napu-valoj, '''Sulavesa''' Insulo]; ::::*[https://nusantarafund.org/eo/publikasi/cerita/memetakan-wilayah-adat-melindungi-ruang-hidup-masyarakat-adat-lambe-allu/ Mapado de Tradicia Teritorio]; ::::*[https://glosbe.com/en/eo/Sulawesi English-Esperanto Dictionary], kun registritaj frazo-specimenoj kun la vorto "Sulaveso" en Esperanto. ::::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:21, 15 apr. 2025 (UTC) :::::Mi akceptas la plej multajn el la retpaĝoj, kiujn mi nur supraĵe rigardetis, kiel "fidindaj, ekstervikipediaj referencoj", kvankam retpaĝoj estas ne ĉiam konstantaj dokumentoj kaj ankaŭ ne ĉiam fidindaj fontoj. '''Nur''' "Mapado de Tradicia Teritorio" ŝajnas al mi konfuza kaj fuŝeta aŭtomata kirlaĵo, ĝin mi persone ne nomus konvinka (iom senespera paĝaro se eĉ ne eblas skribi la vorton "hejpaĝo" sen eraro). Kaj pri ReVo mi ne akcentus la "pluajn referencojn" plurale: estas unu (singulara) mizera paĝeto el reta vortareto litova-esperanta, kiu ĉe mi hodiaŭ daŭre kraŝas, kaj evidente ne ŝajnas solide programita. Sed iel ajn: ReVo pure estas bona referenco, eĉ se ties ekzemploj mizeras. Do necesus enigi la referencojn por formo "Sulaveso" en la tekston, tre bone se iu ankoraŭ trovus referencon el "plumo" de Heidi Goes, sed ankaŭ poste aldoni ion ĉiam eblas. Ĉu vi enmetos la alportitajn referencojn krom "Mapado de Tradicia Teritorio"?? Tiam oni havos plimulton da referencoj por "Sulaveso" (la 3 trovoj de tekstaro.com de Taylor 49 ankaŭ kalkuleblas), havus malplimulton de 3 referencoj de "PIV 2002, 2005 kaj 2020" por "Sulaŭesio" kaj bone, unu de "revuo Esperanto 2025" por "Sulavesio". Ke momente cirkulas tri alternativoj por la malnova vorto "Celebeso", oni nepre ne kaŝu, sed se estas deca kvanto referencoj por "Sulaveso", ĉio estas en ordo. Tio estis tio kio mankis ĉi tie. Vidu: mi hodiaŭ volis bluigi ruĝan ligilon pri la [[goraontala lingvo]], unu el tiuj lingvoj kiuj havas propran vikipedian projekton, kaj vere sakris kiam mi vidis la tiu lingvo aparte paroliĝas en [[Sulaveso]]... Do mi - kion fari? - laŭeble koncize menciis ĉiujn kvar variaĵojn, sen preferi unu, sed mi vere esperas ke tia danco pri referencoj nun ne ĉiam necesos kiam hazarde la insula nomo aperos en iu teksto. La aliaj lingvotekstaj ĝermoj, kiujn mi hodiaŭ bluigis, pri la [[ŝana]] kaj [[saraika]], "bonŝance" ne estis de tiu insulo kaj estis multe pli rapide fareblaj miniature... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 15 apr. 2025 (UTC) ::::::Al la referencoj por "Sulaveso" eblas aldoni ankaŭ la tri ekzemplojn el ''Le Monde Diplomatique en Esperanto'', kiujn montras ''tekstaro.com''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:12, 15 apr. 2025 (UTC) :::::::Kompreneble, ĝuste tion celis mia duonfrazo "la 3 trovoj de tekstaro.com de Taylor 49 ankaŭ kalkuleblas". Tiel mi ankaŭ faris en la artikola ĝermo [[goraontala lingvo]] de antaŭ kelkaj horoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 21:22, 15 apr. 2025 (UTC) :Heidi Goes certe kaj multe skribis pri la temo en sia granda historio de Esperanto en Indonezio, ''Movadaj insuletoj''. Bedaŭrinde mi fordonis mian ekzempleron. Tamen la enhavotabelo, kiun ŝi montras surekrane en ĉi tiu prelegofilmo ĉe sekundo 2:03:53 [https://www.youtube.com/watch?v=ne75ZuoIscQ], vortumas "Sulaveso (antaŭe Celebeso)". Tial mi nun ŝanĝas mian voĉon {{kontraŭ}} alinomigo, t.e. por "Sulaveso." :Se iu interesiĝas pri la aliaj menciitaj fontoj, la kompleta cito de la artikolo kiun mi antaŭe trovis estas ĉi tie [https://biblio.ugent.be/publication/5873877], kaj la artikolo de Amri Wandel estas en ''Esperanto'' Aprilo 2025, p. 92-3. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:09, 20 apr. 2025 (UTC) ::{{ne farite}} do restos la ĝisnuna titolo "Sulaveso", ĉar ĉi tie nun kolektiĝis sufiĉe da konvinkaj referencoj, kvankam ili ĝisnun en la teksto ne jam dokumentiĝas :::{{re|Filozofo|Arbarulo}} Por vere fermi la temon, ankoraŭ necesos kompletigi la referencojn pri la PIV-aj formoj "Celebeso" kaj "Sulaŭesio" en la '''artikolo''' per pluraj eksteraj referencoj de formo "Sulaveso" kiuj konvinke kolektiĝis ĉi tie, sed ankoraŭ devos eniri la vikipedian artikolon. Ĉu unu el vi pretas enplekti la eksterajn referencojn de formo "Sulaveso" en la tekston? Mi tre volus jam fini kaj arkivigi tiun temon, kiu prenis enorman spacon en tiu ĉi paĝo. PS: Dankon pro la detalaj fontoj de la 20-a de aprilo, Arbarulo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:31, 27 maj. 2025 (UTC) :::PS: Fine mi volas substreki ke estis mi, kiu '''jam en aprilo 2013''', en bona fido ke la nomo "Sulaveso" estus ĝusta, faris la kvin bazajn tekstojn de la kvin landopartoj [[Okcidenta Sulaveso]], [[Suda Sulaveso]], [[Centra Sulaveso]], [[Sudorienta Sulaveso]] kaj [[Norda Sulaveso]] je tiuj nomoj - 5-foje Sulaveso. Ankaŭ en laiaj paĝokreoj mi diligente kontrubuis al vastigo de la vorto en Vikipedio. Ĝuste tial mi estis tiom ŝokita kiam mi en februaro 2025 legis ke en 3 eldonoj de PIV la nomo estas aŭ malnove Celebeso aŭ nove "Sulaŭesio", kaj ne povis trovi iun ajn referencon defende al la formo "Sulaveso". Tial mi mi vere dankemas ke nun kolektiĝis sufiĉe da referencoj por povi "superpezi" la tri pezajn volumojn de PIV. Kaj mi ne devos mem ŝanĝi ankaŭ miajn kvin tekstojn de la kvin landopartoj al varia formo. Tio nur, ĉar Taylor 49 ŝajne perceptis ke mi estus amara kaj sang-avida malamiko de la kompatinda kara vorto "Sulaveso". Ne, male: mi gaje uzis ĝin jam en kreoj de novaj tekstoj en 2013 kaj ankaŭ en aliaj kreoj de novaj tekstoj, nur ke mi ĝis 2025 neniam kontrolis la al mi ŝajne "memkompreneblan vorton" en PIV 2020 (tion en 2013 mi tute ne povis fari, ĉar tiam mi nur havis ĉe mi PIV 1970, ankoraŭ ne havis PIV 2002 kaj ne tiam PIV 2020 ankoraŭ ne alireblis)... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:44, 27 maj. 2025 (UTC) == [[Kaĉo (Sebastopola municipo)]] > [[Kaĉa]] == Mi trovis paĝon en Vikipedio (fakte pri [[Vasilij Stalin (Ĝugaŝvili)]], filo de Stalin), kiu elstarigas ruĝan ligilon '''[[Kaĉa]]'''. La ruĝaj literoj informas ke e-lingva paĝo pri tiu loĝloko ne ekzistas, sed ĝi jes ekzistas, sub longeta titolo "[[Kaĉo (Sebastopola municipo)]]", iom surprize kun alia fina vokalo, kun substantiva o-finaĵo, kiu do informas ke temus pri Esperanto-vorto. Mia PIV tamen informas ke kaĉo estas nur grenkaĉo, kaj krimea loĝloko kun esperantlingva nomo "Kaĉo" ne ekzistas. Do, por malpliigi miskomprenojn inter niaj propraj paĝoj, rekomendindas nomi la loĝlokon kaj ankaŭ samnoman riveron al latinliterigita formo de la ukraina kaj rusa nomoj (nomigo laŭ la krime-tatara nomo ankaŭ belus, sed ĉar en Sovetunio granda parto de la krime-tataroj murdiĝis, nun la krime-tatara nomo supozeble malpli konatas ol la rusa kaj ukraina). '''Escepto''' kompreneble estus, se eblus noti 2-3 konvinkajn kaj konfirmeblajn referencojn, ke la loĝlokonomo "Kaĉo" estas '''vaste uzata''' en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. PIV ne nepre estas la sola ebla referenco. Sed mi tute ne trovas tiajn konvinkajn kaj konfirmeblajn referencojn, kaj dubas ke ili troveblas. Kaj konsiderante ke la '''loko estas eĉ ne municipo''', sed nur parto de ĝi, mi forte dubas ke sencas inventi propran esperantlingvan geografian nomon. Do la loko nomiĝu Kaĉa - efektive eblus rezigni pri la longa nomo "Kaĉa (Sebastopola municipo)" kaj interkonsenti ke la titolo de la loĝloko estos simple [[Kaĉa]] kaj la rivero, kiu nun troveblas sub titolo [[Kaĉo (rivero)]] nomiĝos [[Kaĉa (rivero)]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:59, 27 feb. 2025 (UTC) :Laŭ [[esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]], kies rekomendoj ankaŭ uzeblas por "simpla esperanta latinliterigo" sen kreo de vera esperanta nomo, la transliterigo de Кача al Kaĉa estas sendube bona, kaj vere ankaŭ mi nur trovas esperantan formon de la municipo Sebastopolo en PIV (2020) kaj la "Poŝatlaso de la mondo" (1971), sed ne la municipoparton. Kompreneble la mapo 17 de la poŝatlaso bildigas tutan Krimeon en dimensio 3 x 2 cm: kiel tie povus esti iuj municipopartoj? Kaj tio ankaŭ ne necesas: [[vikipedio:Esperantigo de nomoj#NLPP en esperanta Vikipedio|"Esperantigo de loknomo eblas, se tiu esperantigita loknomo estas vaste uzata en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. Tion en kazo de dubo devas ebli pruvi per almenaŭ du sendependaj referencoj."]] Do, sen referenco neniu esperantigo, nur latinliterigo, sekve Kaĉa. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 15:24, 27 feb. 2025 (UTC) ::Mi opinias tiun Vikipedian regulon malbona kaj kontraŭesperanta. Por Esperanto la morfologia asimilado same gravas kiel por la litova, kaj Vikipedio povus esti grava rimedo por evoluigi Esperantan nomaron. «Томск» iĝas «[[Tomsko]]», laŭ la lingvaĵo de la tieaj esperantistoj kaj analogie al [[:lt:Tomskas]]; sed «Барнаул», ĉiurilate egala (kaj litove egale asimilita: [[:lt:Barnaulas]]), aperas malesperante kiel [[Barnaul]]. ::@[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]]: Kvankam la tataroj estas malmultenombraj en Krimeo, ili restas grava politika forto, kaj iliaj historiaj rajtoj je tiu regiono estas iel agnoskitaj; ĉiuj vikipedioj (ankaŭ la rusa) citas en siaj informkestoj la tataran nomon ''Qaçı''. Kaj eĉ en la slavaj nomoj, la radiko estas nur Кач- (Kaĉ-), la nominativa finaĵo -a aperas nur en 1 kazo el la 6 (aŭ el la 7, se kalkuli la ukrainan vokkazon).--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 02:56, 28 feb. 2025 (UTC) :::Kompreneble mi nepre defendas mencion de la tatara nomo Qaçı en la informkesto kaj en la unua frazo - sendiskute. Sed povas esti nur unu baza titolo de la teksto, kaj en tuta Krimeo post la stalinaj "purigoj" de la 1940-aj jaroj en la censo de 2002 estis 57 % da ruslingvanoj, la resto plejparte ukrainlingvanoj kaj nur eta malplimulto krime-tataroj (en la armee dominita loĝloko en 2014 estis 80 % da rusoj, 14 % da ukrainoj kaj la resto aliuloj, se la informoj en wiki.ru ĝustas, kaj supozeble ĉiuj iel komprenis kaj parolis la rusan). Tial nomi la esperantan titolon "Qaçı" ŝajnus al mi iom radikala, despli ke inter la 4 literoj estas 3 ne-esperantaj. Ankaŭ mi sentas la tentiĝon inventi iun esperantan nomon kun o-finaĵo, ĉar tiam oni ne devas favorigi unu/du plimultajn lingvojn super malplimulta lingvo. Sed la baza ideo estas, ne inventi amason da novaj informoj kiuj nur disvastiĝas kaj reklamiĝas en vikipedio, sed enpreni en Esperanton nur tion kio estas iel uzata en la "vera vivo", kaj povi pruvi tion se necese per referencoj. Narvalo iam antaŭ 20 jaroj malnete diris "ni ne esperantigas ĉiun ajn domaron, vilaĝon, urbeton aŭ municipoparton, sed nur mondgravajn urbojn, kies nomojn rekonas esperantistoj en aliaj kontinentoj ankaŭ sen rigardi en vortaron" (do Vladivostoko, Rio-de-Ĵanejro aŭ Melburno, sed ne esperantigas ĉiun kvartalon kaj ĉiujn antaŭurbojn de tiuj urbegoj). Baza ideo estas trovi esperantigon aŭ en PIV, aŭ en iu alia vortaro, aŭ en internacia ĵurnalo, la literaturo ktp, kaj mencii du aŭ pli de tiuj referencoj. Sed, sincere dirite, la loĝloko "Kaĉ'" ESTAS nur municipoparto, kaj ne mirigas ke pri ĝi ekster Vikipedio ne estas referenco pri ĝenerale uzata esperantigo. La litova vikipedio tute ne havas tekston pri la municipoparto; se ili iam havos, ili senhezite litovigos la nomon, ĉar la litova ankoraŭ pli radikale asimiligas vortojn ol Esperanto. Sed la litova lingvo gramatike havas plurajn finaĵojn je dispono, kaj oni kutime prenas tiun finaĵon kiu plej laŭ sono similas al la origina formo. Tio ĉi tie certe estos "Kača" (lt), tutcerte ne "Qaçı" kaj ne "Качa", ĉar tiuj formoj havas ne-litovajn literojn (do la loko en la litova estos gramatike "virina nomo"). Sed mi opinias tre grave, ke la esperantistoj ne forgesas, ke vikipedio estas projekto malferma al ĉiu, kiu priskribas la mondon kaj kolektas la tutmondan sciaron, kaj oni ne ĉi tie produktas "originalajn informojn kaj subjektivajn ideojn" - konsciante ke ofte eksteraj fontoj esperantlingvaj estos malmultaj, almenaŭ tiuj aktuale tuj videblaj interrete. Tial la limoj kiom da urboj rajtas esti esperantigeblaj estas detale diskuteblaj. Sed se estas duba kazo, despli gravas ke estas referencoj (pri la titolo "[[Londono]]" eĉ ne estas vikipedia referenco, ĉar ne estas dubo pri la e-lingva vorto, kaj ĉiu ajn povas facile kontroli la ĝustecon de la o-finaĵo rete en vortaro.net kaj reta-vortaro.de). Baze mi dirus ke Narvalo pravis per sia resumo "ni ne esperantigas ĉiun ajn domaron, vilaĝon, urbeton aŭ municipoparton", kio estas koncizigo de [[VP:EN]]. Kaj kiel dirite, "Kaĉ'" ESTAS nur municipoparto, tial ne mirigas ke iuj uzantoj simple metas ruĝan ligilon [[Kaĉa]] en tekston kaj mise supozas se la literoj estas ruĝaj ke teksto ankoraŭ ne estas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:49, 28 feb. 2025 (UTC) : Se (o)ni verkas ''Esperantan'' vikipedion, (o)ni prefere uzu ĝuste Esperanton, ĉu ne? La formo "Kaĉa" en la ''Esperanta'' vikipedio havas neniun avantaĝon antaŭ "Kaĉo" (tiu lasta ja estas esperantigita nomo!). Anstataŭ zorgi pri la alinomado oni prefere zorgu pri la aktualigo de la jam ekzistantaj artikoloj aŭ pri verkado de la pliaj. Ne rompu tion, kio eĉ sen via interveno tute bone funkcias! Mi havas nenion plian por aldoni. [[Uzanto:Mevo|Mevo]] ([[Uzanto-Diskuto:Mevo|diskuto]]) 11:43, 1 mar. 2025 (UTC) :{{komento}}Karaj - Mi emas konsenti kun [[Uzanto:Sergio|Sergio]] kaj [[Uzanto:Mevo|Mevo]]. Krome, konsiderante, ke la origina tatara nomo estas [kaĉi] kaj la radiko de rusa kaj ukraina nomo estas [kaĉ] kun variaj fleksiaj finaĵoj, la plena esperantigo "Kaĉ/o" ŝajnas tute natura kaj pli preferinda ol la preskaŭ arbitre kripligita parta esperantigo "Kaĉa". :La argumento, ke oni evitu geografian formon "Kaĉo", ĉar ĝi estas homonima kun la komunuza vorto "kaĉo", ne estas valida (sufiĉas rememori la tute kutiman nomon de insulo kaj lando [[Kubo]]), kaj, cetere, tiurilate la formo "Kaĉa" ne estas pli homonim-imuna. :Tial mi pledas {{kontraŭ}} alinomigo, t.e. por konservo de la nomo "'''Kaĉo'''" kaj por tiu ĉi rivero en Krimeo, kaj por la tiea loknomo/municipo). :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:43, 1 mar. 2025 (UTC), esperantistiĝinta en '''[[Tomsko]]''' ('''[[tiel!]]''' ;) :: Ĉi tio fakte estas {{kontraŭ}} alinomigo? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:15, 7 mar. 2025 (UTC) ::: Jes, {{kontraŭ}} alinomigo! Samtempe, mi alĝustigas mian ĉi-supran voĉdonan vortumon, kiu kaŭzis konfuzon. Dankon pro atentigo! Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:44, 7 mar. 2025 (UTC) :{{por}} daŭrigi nian ĝisnunan politikon, kiun ThomasPusch ĝuste raportis. Aliaj Esperantistoj ne Esperantigas ĉiun urbeton, do ankaŭ vikipediistoj ne Esperantigu ilin. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:33, 6 mar. 2025 (UTC) ::Mi timas ke la komparo de la municipoparto Качa aŭ Qaçı al la urbegoj Tomsko aŭ Barnaul estas iom misa, ĉar la grandecoj estas tute aliaj. Sed tamen, ankaŭ referencoj pri la esperanta urbonomo Tomsko ne facile troveblas: PIV kaj ReVo (kaj ankaŭ ĉiuj aliaj vortaroj kiujn mi havas en miaj bretaroj, sed kompreneble mi ne ĉavas ĉiujn, ne konas esperantigon "Tomsko"), la ĝis nun sola esperantlingva atlaso, [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed nomas la urbon Tomsk en la mapoj 15 kaj 19 - latinlitere, sed ne esperantigite, same faras ĉiuj eldonoj de la [[Jarlibro de UEA]], kaj la retejo de la klubo ŝajne ekde 15 jaroj estas morta. Sed kun iom da peno eblas trovi arkivigon de la retejo el 2010, kie videblas la esperantigo Tomsko, kaj la serĉilo tekstaro.com montras ankaŭ trovojn en La Ondo de Esperanto - do pri Tomsko esperantigo sendube pravigeblas. Pri Barnaul mi nun ne volas ripeti la tutan serĉadon, ĉar en tiu paĝo ĝis nun neniu proponis esperantigon "Barnaŭlo", sed principe la serĉado sekvus saman vojon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:27, 12 mar. 2025 (UTC) Do, kie estas la eksteraj referencoj por esperantigo "Kaĉo"? Kompreneble ke se PIV kaj ReVo eĉ ne mencias Tomskon, ke des malpli ili mencias tiun kvartalon. Kaj ankaŭ por la ĝenerale grandaj mapoj de la "poŝatlaso" la loko multe tro etas. La Ondo de Esperanto kaj la "tekstaro" havas multajn citaĵojn pri grenkaĉo sed nenion pri loko en Krimeo... Kaj ankaŭ la vortaro de Pacjurko, ne mirinde, ne havas ajnan trovon. Ankaŭ aliaj vortaroj garantiita ne helpos, se entute, tiam iuj lokaj esperantaj gazetoj aŭ retejoj. {{re|Mevo}} Eble vi ja trovos ion. Se ne, vi malpravas: la esperantigita vikipedia artikolo neniel "multajn jarojn perfekte funkciis", sed ĝi simple ne atentiĝis kaj neniu rimarkis ke ĝi kontraŭas la esperantigon redaktopolitikon de la e-lingva vikipedio. Do, krom se alvenos konvinkaj kaj konfirmeblaj eksteraj referencoj - {{por}} alinomigo. Kompreneble la temo estas room flanka, kaj malatentata, ke oni povas ankaŭ decidi plu ignori ĝin. Sed tio malkredigos nian tutan argumentadon. Kaj ĝustas, ke plibonigo de la ekzistaj kaj kreado de novaj artikoloj bezonas nian energion, tiel ni laŭeble ne malŝparu pliajn semajnojn en diskuto pri fakte evidenta temo - sen referencoj, neniuj dubindaj esperantigoj. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:36, 12 mar. 2025 (UTC) :Ne estas mirinde, ke neniu fidinda E-lingva fonto uzas la formon ''Kaĉo'', ĉar la loĝloko neniel estas rimarkinda mondskale. Sed mi vidas neniun kialon por preferi kriplan transskribon en la formo "Kaĉa" anstataŭ la plene esperantigitan formon "Kaĉo". Ambaŭokaze ja temos pri homonimeco. Se oni preferas muŝbugradon pri malmulte gravaj nomoj anstataŭ plibonigi la ''enhavon'' de la vikipedio - nu, mi lavas la manojn. Faru la Esperantan vikipedion nur kaĉo el diverslingvaj nomoj, mi jam delonge fajfas pri tio. Ve, mi ja memoras la tempojn, kiam E-vikipedio estis iom avangarda kaj eĉ "elita" projekto. Nun ĝi fariĝis setlejo por duonkleraj nenifarantoj, kiuj zorgas ĉefe pri ĝenado al alte kvalifikitaj aŭtoroj. Mi fajfas, amen! Pardonu min pro iom libera sincereco! Faru, kion vi volas! [[Uzanto:Mevo|Mevo]] ([[Uzanto-Diskuto:Mevo|diskuto]]) 20:00, 13 mar. 2025 (UTC) ::Viaj frazoj iel aspektas tre frustite, amarege kaj malbonhumore, pli ol konvenas pri la miniatura temo. Mi komprenas ke la duonkleraj nenifarantoj estas interalie la 30-jara litovo Aidas kaj mi, kaj la ĝenitaj alte kvalifikitaj aŭtoroj estas unuavice vi. Objektive mezuri kvalifikon de vikipedia aŭtoro estas iom malfacile, mi ĝenerale emus juĝi ke la pli aktivaj vikipediaj aŭtoroj ĝenerale estas kvalifikitaj - objektive mezuri vikipedian aktivadon aŭ nenifaradon de ĉiu ajn uzanto estas tute facile (ekz. [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Aidas aidas], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Mevo vi], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/ThomasPusch mi], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Filofozo filofozo] ktp). Per tiom malbonhumora komento eblas efike sufokigi la kunlaboremon de ĉiuj diskutantoj, kiel ankaŭ okazis ĉi tie. Tamen ne nur temas pri kolekti "{{por|verdajn}} kaj {{kontraŭ|ruĝajn}} pilkojn" ĉi tie, sed temas pri orientiĝo laŭ la vikipediaj gvidlinioj, kiujn iuj uzantoj en la unuaj jaroj de la projekto starigis ĝuste por eviti monatajn luktojn pri miniaturaj temoj. ::Do la demando de Aidas, ''"Do, kie estas la eksteraj referencoj por esperantigo 'Kaĉo'?"'', evidente respondiĝas per: ''"Neniu ĝis nun trovis iun ajn!"''. Kaj la gvidlinio [[Vikipedio:Esperantigo de nomoj]] konstatas tute seke ''"Esperantigo de loknomo eblas, se tiu esperantigita loknomo estas vaste uzata en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. Tion en kazo de dubo devas ebli pruvi per almenaŭ du sendependaj referencoj."'' Laŭ tiu gvidlinio fakte '''ne eblas esperantigo'''. Aŭ ĉu ni fundamente reverku la gvidliniojn [[Vikipedio:Esperantigo de nomoj]] kaj [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]]? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:57, 24 maj. 2025 (UTC) :::{{re|Sergio}} Mi certigas al vi, ke por la litovlingvaj nomformoj de Barnaulas kaj Tomskas kaj Frankfurtas kaj ĉiuj pli etaj loĝlokoj de Eŭrazio kun litovaj loknomoj facile estas fidindaj kontroleblaj litovlingvaj referencoj, minimume en la grandaj leksikonoj kiel ''Visuotinė lietuvių enciklopedija'', sed neniel nur tie. Kaj kie troveblas tiaj aŭtoritataj referencoj esperantlingve, tie esperantigoj ankaŭ bonas. Sed estas konata hobio, ke iuj Esperanto-adeptoj ekscese emas esperantigi loknomojn de tre etaj loĝlokoj (en esperanta Mezeŭropo oni nomas tion "ŝulcismo", laŭ tiurilate ekstremisma pasinta esperantisto [[Richard Schulz]]), kaj mi vere opinias la kondiĉon povi trovi du sendependajn fontojn por litovigo/esperantigo aŭ iu-ajn-lingvigo de loknomoj tre saĝa bremsilo al senbrida kreado de milionoj da dubindaj personaj kaŝnomoj por lokoj... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 12:46, 28 maj. 2025 (UTC) ==[[Humanismaj sciencoj]] -> [[Homaj sciencoj]] -> [[Homsciencoj]]== Saluton. Mi kredas, ke humanismaj rilatas al [[Humanismo]], kio ne estas precize la samo. Mi kredas, ke tiu artikolo devus nomiĝi [[Homaj sciencoj]], same kiel en ĉiuj aliaj lingvoj, al kiuj ĝi estas ligita. Mi scias, ke estas alia artikolo [[Homa scienco]], kun simila sed ne sama enhavo, kaj la pluralo povas savi la diferencon. Tiu artikolo kun plurala titolo ekzistis, sed nur kiel alidirektilo al Homa scienco, kaj mi nuligis ĝin por ke ĝi povu esti la nun kreita artikolo. Se finfine oni preferas reteni la dekomencan titolon, mi restarigus la nuligitan alidirektilon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:20, 3 mar. 2025 (UTC) :{{komento}}La titolo "Humanismaj sciencoj" estas ankaŭ miaopinie erara. "Homaj sciencoj" estas sendube pli taŭga, sed eble eĉ pli taŭga estus titolo "Homsciencoj", t.e. sciencoj, kies precipa intereso senpere fokusiĝas sur hom(ar)o. Mi do uzus titolon "'''[[Homsciencoj]]'''", sed en la enkonduka frazo dirus simile sl jeno: " '''[[Homsciencoj]]''' aŭ '''[[Homaj sciencoj]]''' estas ..." Mi ĵus kontrolis kaj vidas, ke la formoj "homsciencoj" kaj "homscienca" jam aperas en titoloj kaj tekstoj de multaj artikoloj. Tio konfirmas mian proponon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:41, 3 mar. 2025 (UTC) ::Jes, «homsciencoj» estas pli bona formo. Tamen ili estas ne «homaj sciencoj», sed «prihomaj sciencoj». Historie ''studia humanitatis'' estis kontrastigataj al teologio (''Studia Divinitatis''), kaj nun la angla Vikipedio avertas kontraŭ konfuzo inter [[:en:Human sciencie]](s) kaj [[:en:Humanities]], kvankam ĝi mem konfuzas ilin kun [[:en:Social science]]: ja ''history, philosophy, sociology, psychology, justice studies folkloristics…'' temas pri ''socio'', sed ial estas listigitaj sub [[:en:Human science]]. Ŝajnas ke tiuj dividoj malsamas en diversaj landoj, kaj la disdivido de angla Vikipedio ne estas racia.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 13:15, 4 mar. 2025 (UTC) ::{{por}} [[Homaj sciencoj]] aŭ [[Homsciencoj]], senprefere, ĉar ''human-'' ne havas la bezonatan signifon. Mi rimarkigas ankaŭ ke PIV registras tiun sencon de ''humanisma'' kiel evitindan. ::Parenteze, mi pensas ke en la angla, ''social sciences'' normale estas subkategorio aŭ sinonimo de ''human sciences''. Mi ne scias ĉu ie tiuj terminoj estas ekskluda divido. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:04, 6 mar. 2025 (UTC) :::@[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]: Jes, tiu fako lamas pri logiko, samkiel la angla ortografio. La ĉiama konflikto inter sistememo kaj internaciismo.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 07:30, 7 mar. 2025 (UTC) ::::Mi tre subtenus movon de "humanismaj sciencoj" al "homaj sciencoj" , sed ne feliĉas pri tio ke tiam estas du konkurencaj tekstoj "homa scienco" (vasta kategorio kun multaj subsciencoj) kaj "homaj sciencoj" (vasta kategorio kun multaj subsciencoj). kaj la difinoj en grandaj naciaj lingvoj rekte kontraŭdiras sin reciproke, kaj ne eblas havi unuecan tradukon kiu kontentigos ĉiujn naciajn difinojn. Ĉiukaze ofte estas unu superkategorio, kontraste al "ekzaktaj sciencoj" (fiziko, ĥemio, geologio ktp), kaj unu historia koncepto kiu devenas el la renesanco kaj kontrastigas la fakon al teologio, tio do ne malproksimas fakte al la filozofio de "humanismo" ankaŭ el tiu epoko. Se ni konsentas ke ni serĉas kunan vorton por multaj prihomaj sciencoj, mi pledus ke ni havus unu tekston, ne du, "homa" kaj "homaj". Aŭ: iuj devus konvinke kaj simple klarigi al mi la bazan diferencon inter la titolo plurala kaj tiu singulara... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:21, 1 apr. 2025 (UTC) :::::Nun rigardinte la enhavon, mi facile konsentus al kunigo, ĉar ŝajne estas neniu koncepta distingo inter la esperantaj artikoloj --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:46, 3 apr. 2025 (UTC) ::::::{{por}} kunigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 12:20, 28 maj. 2025 (UTC) == [[Homa scienco]] > [[Humanismaj studoj]] == La proponatan vortumon uzas nia kara Prezidanto Charters [https://revuoesperanto.org/novjara_parolo_2020] (mem fakulo pri la afero). Krome ĝi aperas en PIV, sed kiel ekzemplo, do sen difino. [https://vortaro.net/#humanisma_kd] Ĉi tiu propono rilatas al la tuj supra. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:04, 6 mar. 2025 (UTC) :Ial Esperanto estas aparte malfacila por lingvistoj kaj filologoj, kvankam ekzistas eminentaj esceptoj. «Humanismaj studoj» estas ĝene ambigua. Kial la priaj fakuloj ne aplikas siajn fakajn sciojn kaj ne uzas samsencan varianton senambiguan, ekz-e ion surbaze de [[:wiktionary:humaniora]]? La latinaĵo implicas aron (plurnombron; sed por Esperanto pli bone sonus "humaniaro"), do humanio → humaniisto, humaniaro … Sed Vikipedio tabuas malkaŝan kreadon de terminoj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 07:27, 7 mar. 2025 (UTC) == [[Kombinaŭto]] > [[Bienaŭto]] == Kvar esprimoj estas menciitaj en la diskutopaĝo. La esprimo ''[[bienaŭto]]'' ŝajnas pli uzata ol ''[[kombinaŭto]]''. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 14:06, 19 mar. 2025 (UTC) :Mi iritiĝas pri la vorto "bienaŭto", ĉar mi neniel asociigus la aŭton kun bieno, kampara vivo, agrikulturo. Laŭ mi estas simpla aŭtotipo por familioj, homoj kiuj foje havas pli da aĉetaĵoj, sportiloj aŭ valizoj - do simple aŭto por pluraj uzoj aŭ kombinitaj uzoj. Tial kombinaŭto povus esti bona vorto, se iu vortaro reklamus ĝin, sed ŝajne ne estas tiel, kombiaŭto havas vortaran referencon, sed sincere dirite ne estas Esperanta vorto: kio estus "kombio aŭ kombia"??? Pluruza aŭto malkomforte havas unu silabon pli, sed ĉiukaze donas bonan komprenon, ĉiukaze pli ol la agrikultura veturilo "bienaŭto", egale ke ĝi menciiĝas en pluraj vortaroj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:59, 1 apr. 2025 (UTC) ::Mi konsentas, ke la vorto ''bienaŭto'' estas arbitra, sed tio ne ĝenas min. La vorto almenaŭ klare indikas specon de aŭto. La esprimo ''pluruza aŭto'' al mi ŝajnas tute sensenca kaj eĉ ne klare indikas specon de aŭto. Pluruza manĝilo estas manĝilo, kiun oni ne forĵetas post unu uzo, ĉu ne? Kiel aŭto povus ne esti "pluruza"? Eĉ se oni komprenus "plurajn uzmanierojn", la senco restas tute enigma. Kiu aŭto ne havas plurajn uzmanierojn? Cetere, pri kiuj aŭ kiaj uzmanieroj temus? Kaj longajn kaj mallongajn distancojn? Ĉu ankaŭ tiri plugilon per ĝi? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 10:11, 7 apr. 2025 (UTC) :::[[dosiero:sporks - 20070804.jpg|eta|160ra|{{centre|<small>forko+kulero<nowiki>=</nowiki>"forkulero"?</small>}}]] :::Pluruza manĝilo laŭ mi estas ekzemple manĝilo kiu samtempe estas forko kaj kulero, io kio aspektas kiel kulero kun pintoj antaŭe - kiel en la bildo dekstre (angle fork+spoon="spork", germane Gabel+Löffel="Göffel", esperante forko+kulero="forkulero"?). Pri la demando, pri kiuj uzmanieroj temus "kombinaŭto": temus pri pluraj ''kutimaj'' uzoj de aŭtoj. Laŭ mi tiri plugilon ''ne'' estas kutima uzo de ajna aŭto, sed transportado de homoj sur komfortaj sidlokoj kaj transporto de kargo, valizoj, mebloj, skioj aŭ multaj korbopilkoj, sakoj da ŝtonoj aŭ sablo, kestoj da boteloj aŭ da libroj, jes estus pluraj kutimaj uzoj de aŭto. :::Jes ja ''"la esprimo bienaŭto ŝajnas pli uzata - en esperantaj vortaroj kaj bildvortaroj - ol kombinaŭto"'', sed, mi pardonpetas, mi daŭre iritiĝas pri la vorto "bienaŭto". Sed mi estas nur unu el multegaj Esperanto-parolantoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:28, 24 maj. 2025 (UTC) == [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]] == La artikolo mem diras, ke la proponata nomo uziĝas "pli ofte". En PIV ''ĉerkes-'' ekzistas (kvankam ĝi ne eksplice aplikiĝas al lingvo, nur al popolo), kaj ''adig-'' ne. Oni jam proponis la alinomigon ĉe "Kunigendaj artikoloj", do mi transprenas la ideon ĉi tien. Rimarku ke [[ĉerkesa lingvo]] nun estas alidirektilo al [[Abĥaz-adigea lingvaro]], kiu nomas la koncernan temon [[ĉerkesaj lingvoj]] (ŝajne estas kutimspeca disputo "ĉu lingvoj aŭ dialektoj"). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:07, 25 mar. 2025 (UTC) :Mi ne kompetentas pri la tre komplikita temo pri la Nord-Kaŭkazaj lingvoj, tamen :# la formo ''ĉerkes-''&nbsp;estas multe pli internacia (vd [[:wikidata:Q858543#sitelinks-wikipedia|la liston]]); :# la formo ''adiga'' en Esperanto estas maloportuna pro la ŝajnaj sufiksoj: ad·ig·a. :Cetere, en Ad'''ygh'''a nek '''y''' (ы) estas '''i''', nek '''gh''' (г) estas '''g'''. :Resume, mi estas {{por}} «Ĉerkesa lingv(ar)o» aŭ «Ĉerkesaj lingvoj».--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:51, 26 mar. 2025 (UTC) ::{{por}} Mi ne kontraŭas al apliko ke la pli internacia kaj PIV-a radiko "ĉerkes' " ĉi tie." [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:46, 1 apr. 2025 (UTC) :::Ŝajne neniu kontraŭas, sed nur administranto povas fari la ŝanĝon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:59, 1 maj. 2025 (UTC) ::::Mi vere lastatempe havas maltro da tempo por energie sekvi la diskutojn ĉi tie, kaj ne sufiĉe movas la diskutadojn. Bonvolu pardoni, kaj en kazo de neceso pli klare premu min al ago, per uzo de ŝablono {{ŝ|re}} aŭ noteto en mia persona diskutpaĝo. Mi nun faris la administran movon [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]] kaj ligis la rezulton al la vikidatumo [[d:Q858543]]. Tie plimulto de la paĝoj komprenas la temon plurale, do proponas titolon "Ĉerkesaj lingvoj", ne "Ĉerkesa lingvo", kiel Arbarulo ankaŭ aludis en la noto de 25 mar. 2025. Nun mi vidas ke Sergio klare voĉdonis por la plurala variaĵo, ĉu Arbarulo havis jam klaran preferon pri "Ĉerkesaj lingvoj" mi ne scias. Ĉiukaze mi, kvankam mi nun nur faris la movon laŭ la diskuta titolo [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]], estus {{Por|Por}} plumovo al titolo "Ĉerkesaj lingvoj" plurale. Kaj kompreneble mi aldone forte estus {{Por|Por}} ioma vastigo de la mikroartikolo. Mi supozas ke plumovon al titolo "[[Ĉerkesaj lingvoj]]" plurale povas nun fari ĉiu ajn uzanto, ĉar tie estas nur vakuo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:31, 23 maj. 2025 (UTC) :::::{{kom}} Mi havas nenion kontraŭ plurnombrigo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:45, 25 maj. 2025 (UTC) ::::::{{por}} plu-movo al ĉerkesaj lingvoj (= ĉerkesa lingvaro), kiel ankaŭ esprimis Sergio, Thomas kaj Arbarulo - la teksto kaj vikidatumoj tute ne kaŝas ke temas pri "lingva familio", kaj tiel efektive estas. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:25, 28 maj. 2025 (UTC) :::::::{{farite}} la plumovo al plurala termino [[ĉerkesaj lingvoj]]. En la teksto pri la pli vasta [[abĥaz-adigea lingvaro]] la ĝusta termino [[ĉerkesaj lingvoj]] jam uziĝas ekde januaro 2009, kiel komence atentigis Arbarulo. Nun, post pli ol 16 jaroj, nia teksto mem uzas la saman nomon... ! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:34, 28 maj. 2025 (UTC) == [[Neceloj]] > [[Incel]] -> [[Nevola ĉastulo]] == "Necelo" estas neologismo nelogika kaj tute ne uzata, evidente elpensita unuafoje en Novembro 2024 por tiu ĉi vikipedia artikolo. Cetere, ĝi kontraŭas la fundamentan regulon 15. ''Inselo'' ŝajnas bona alternativo, se vere necese (malpli konfuza ol ''incelo'' en ĉi kunteksto). --[[Uzanto:Kwekubo|Kwekubo]] ([[Uzanto-Diskuto:Kwekubo|diskuto]]) 15:39, 28 apr. 2025 (UTC) :{{por}} ''[[Incel]]'', laŭ la rezonoj de Kwekubo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:55, 1 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Provoj esperantigi tiun ĉi anglalingvaĵon per "incelo" aŭ "inselo" ŝajnas al mi egale konfuzaj: kaj in/cel/o, kaj in/sel/o povas esti misinterpretita kiel kunmetaĵo, kio estos pardonebla, ĉar tiu ĉi koncepto estas verŝajne nur marĝene konata kaj uzata, pri kio atestas la fakto, ke, dume, praktike neniu alia lingvo vere asimilis tiun ĉi vorton: pli-malpli ĉiuj lingvoj rekte uzas aŭ laŭlitere transskribas la anglan formon. :Mi do opinias prudente simple uzi la anglalingvan formon ''incel'' kaj klare indiki tion en la teksto. Se tamen necesas uzi esperantigitan formon, mi preferus la formon incel/o kiel pli rekoneblan kaj pli konforman al la tradiciaj manieroj esperantigi la vortojn kun literon "c" en en la sama fonetika pozicio: komparu, ekzemple, "incesto", "inciti", "incidento" ktp. : :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 02:22, 19 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Provoj esperantigi tiun ĉi anglalingvaĵon per "necelo", "incelo" aŭ "inselo" egale konsternigas min. Ankaŭ "Incel" ne estas tre bela titolo, sed, ĉar tute fremdlingva, almenaŭ pli bona ol la miskomprenigaj tristaĵoj "necelo", "incelo" aŭ "inselo". Tial {{Por|Por}} la usonismo "Incel", se vere ne estas alternativo, sed ankoraŭ pli bonus laŭeble silaboŝpara vera esperanta vorto, laŭ mia kalkulo "senvola ĉastulo" (6 silaboj) plej mallongus, "kontraŭvola ĉastulo" jam estus 7, "senĉastulo" jam estus la malo. Sed kiu diras ke laŭ usonismaj mallongigoj ĉiujn esperantajn psikiatrajn konceptojn kaj simptomojn necesas premi en du silabojn? Ĉu vere monstraj vortoj sen esperantaj finaĵoj kiel "mizog" por mizogineco, "mizan" por mizantropio, "memko" por memkompato kaj "memmal" por memmalamo brile modernigos nian lingvon? Do {{Por|Por}} la usonismo "Incel", por eviti krei iun tre dubindan vorton por koncepto, pri kiu mi en neniu el miaj naciaj lingvoj iam ajn legis, kaj kio vere miapercepte estas tre flanka temo. Sed eĉ pli por vera esperanta vorto, aŭtomate komprenebla, kaj sen dubindaj kreoj de novaj vortoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:59, 23 maj. 2025 (UTC) ::"Nevola ĉastulo" estas, miaopinie, pli trafa priskribo de tiu, kiu nevole estas ĉasta. (Komparu, ekzemple la difinojn de "nevola" kaj "senvola" en PIV). Cetere, la vorto "nevola" estas ankaŭ pli mallonga. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 13:30, 24 maj. 2025 (UTC) :::"Nevola" ne pli mallongas parole, laŭ silaboj, nur skribe, unu literon, sed al mi "nevola ĉastulo" perfekte taŭgas. Ke PIV tiom detale difinas la vorteton [https://vortaro.net/#senvola_kdc senvola], mi hieraŭ ne kontrolis. Klaras ke la fakte subkomprenita ideo jes estas "kontraŭvola", rekte mala al la propra volo, sed tio estus tro da silaboj; kun "nevola ĉastulo" ni havus vorton kiun ĉiu esperantisto tuj komprenus, ankaŭ se oni ĝis tiam neniam aŭdis pri angla akronimo ''In-Cel''. Mi supozas ke viroj kiuj tre volas havi inon sed neniel sukcesas kaj pro tio tre amariĝas kaj frustriĝas, ne estas '''ekskluzive''' nur en Usono - ankaŭ tial fakte tutmonda nomo pli taŭgus ol uson-angla slangaĵo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:53, 24 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} mi ŝatas la esperantisman alternativon "nevola ĉastulo" de Thomas kaj Filozofo multe pli ol usonisman fremdan slangaĵon "Incel". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:21, 28 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} "'''[[nevola ĉastulo]]'''", se ne troviĝos pli taŭga solvo (je kio mi ne tre esperas). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 11:54, 1 jun. 2025 (UTC) :::: Do mi oficiale aliĝis al voĉdono {{por|por}} la vortumo "[[nevola ĉastulo]]", kiun mi mem kiel alternativo ekinstigis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:54, 2 jun. 2025 (UTC) ::::{{por}} "nevola ĉastulo". Tute taŭga termino. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 05:05, 3 jun. 2025 (UTC) {{farite}} Per ŝovo al esperanta vortumo "nevola ĉastumo" anstataŭ fremdlingva slangaĵo netrovebla en iu ajn presita esperanta vortaro, por 4 poraj voĉoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:45, 18 jun. 2025 (UTC) :{{kom}} mi supraĵe adaptis la tekston, sed petus ke ankoraŭ aliulo reviziu la tekston, ĉar povas esti ke mi preteratentis iun adapton. Problemo ankoraŭ estis ke en la teksto aperis ruĝa ligilo [[memkompato]] - mi do ĵus faris tiun artikoleton, kaj havis okazon aldoni plian internan ligilon al la biografio pri [[Talcott Parsons]], kiu ĝis tiam nur estis ligita el kvar paĝoj, kio estas ne multo pli ol esti "[[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]]"... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:00, 18 jun. 2025 (UTC) ==Homaj vivetapoj== Ni daŭre havas apartajn artikolojn pri [[infano]] kaj [[infanaĝo]], malakceptinte mian proponon kunigi ilin. [[Infanaĝo]] konsistas nur el konsideroj pri la nomo mem kaj ĝia difino, dum ĉiuj signifaj informoj estas en [[infano]]. Por ĉiuj aliaj partoj de la homa vivociklo ni havas po unu artikolon, kaj ili konsistas el signifaj informoj pri la homoj mem kiuj apartenas al la aĝoklaso, kiel [[infano]] kaj malkiel [[infanaĝo]]. Tial mi proponas ŝanĝi almenaŭ: *[[Maljunaĝo]] > [[Maljunulo]] *[[Junaĝo]] > [[Junulo]]. Mi restas neŭtrala pri eventualaj aldonaj ŝanĝoj: *[[Plenkreskeco]] > [[Plenkreskulo]] ("Plenskreskeco" estas tia ĝermeto ke ĝi ne havas tute klaran temon) * [[Adolesko]] > [[Adoleskanto]] ("Adoleskanto" estas preferinda laŭ la ĉi-supra argumento, sed "Adolesko" estas preferinda laŭ la kriterio de lingva simpleco) Krome mi proponas [[Preadolesko]] > [[Antaŭadolesko]] (aŭ [[Antaŭadoleskanto]]) por forigi la superfluan prefikson ''pre-''. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:55, 1 maj. 2025 (UTC) :{{por}} Mi subtenas la proponojn de [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]. Sen detale studi la aferon, mi apriore opinias, ke pli bazaj kaj pli konkretaj nocioj [[infano]], [[junulo]], [[maljunulo]] ktp pli taŭgas kiel titoloj de enciklopediaj artikoloj, ol la pli abstraktaj derivitaj nocioj infanaĝo, junaĝo, maljunaĝo ktp. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:07, 3 maj. 2025 (UTC) ::[[Maljunaĝo]] kaj [[Preadolesko]] estas alinomitaj. Por [[Junaĝo]] necesas administranto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:54, 12 maj. 2025 (UTC) ::: Mi ne detale partoprenis en la diskuto, sed ĵus liberigas la vojon per movo de la paĝo [[junaĝo]] al [[junulo]]. {{re|Arbarulo}} ĉu vi tiam finfaros la enkondukon, atentante ke la pli abstraktaj vortoj ''junaĝo'' kaj ''juneco'' ankoraŭ menciiĝos en la unua frazo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:26, 21 maj. 2025 (UTC) ::::Mi ĵus revortumis la unuan frazon; bonvulu kontroli, ĉu ĝi kontentigas vin. Bedaŭrinde vi ne liberigis la vojon, kaj mi ankoraŭ ne povas alinomi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:41, 21 maj. 2025 (UTC) ::::: {{re|Arbarulo}} Vi pravas ke mi iel forgesis realigi la anoncitan paŝon pri administra movo de la paĝo [[junaĝo]] al [[junulo]]... nun farita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:52, 23 maj. 2025 (UTC) :::::: {{kontraŭ}} movoj de homaj vivetapoj al uloj kiel Junaĝo -> Junulo. {{por}} artikoloj pri vivetapoj kiel [[Infaneco]] [[Junaĝo]] [[Adolesko]] [[Plenkreskeco]] [[Maljunaĝo]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:45, 23 maj. 2025 (UTC) Mi ankoraŭ ne detale partoprenas en la diskuto, sed almenaŭ ĵus statigas superrigardon. Nun ni havas: * [[bebo]] inter 0 kaj 1 jaro ([[d:Q998|d]]) <span style="color:grey">(ne bebaĝo)</span>, poste [[infaneto]] ([[d:Q1340307|d]]) inter 1 kaj 3 jaroj * [[infano]] ([[d:Q7569|d]]) ([[knabo]], [[knabino]]) kaj [[infanaĝo]] / infaneco [[d:Q276258|d]]) * [[junulo]] ([[d:Q12350071|d]]) <small>''kun antaŭadolesko kaj adolesko''</small> <span style="color:grey">(ne plu junaĝo / juneco)</span> ([[d:Q190007|d]]) * <span style="color:grey">(ne antaŭadoleskulo)</span> [[antaŭadolesko]] ([[d:Q719723|d]]) * <span style="color:grey">(ne adoleskulo, </span>[[d:Q1492760|evtl. dekkelkjarulo d]]) [[adolesko]] ([[d:Q131774|d]]) * [[plenkreskulo|<span style="color:grey">(plenkreskulo)</span>]] ([[viro]], [[virino]]) kaj [[plenkreskeco]] ([[d:Q80994|d]]) * [[maljunulo]] <span style="color:grey">(ne plu maljunaĝo / maljuneco)</span> ([[d:Q191089|d]]) kun [[maljuniĝo]] ([[d:Q332154|d]])&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 12:55, 24 maj. 2025 (UTC) :Unu korekteto: Ni ne havas artikolon pri "plenkreskulo", nur alidirektilon. "Viro" kaj "Virino" ja teorie estas subkategorioj de plenkreskulo, sed en la praktiko la artikoloj nun temas nur pri seksa distingo, ne aĝa. Do la sola kategorio, kie ni provas distingi inter uloj kaj aĝo, estas "Infano"/"Infanaĝo". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:10, 25 maj. 2025 (UTC) ::Prave. Dankon. Sed ne nur la esperanta vikipedio provas, sed tuta vikidatumaro kun, se mi bone kalkuletis, 59 lingvoversioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:36, 28 maj. 2025 (UTC) == teritorio Edo en Niĝerio kun samnoma etno kaj lingvo == La anoj de la afrika etno de vikidatumo [[d:Q1287326]] nun en la e-lingva vikipedio nomatas "'''[[edoj]]'''", kiuj parolas lingvon en la e-lingva vikipedio nomatan la "'''[[edoa]]'''" kaj vivas en la niĝeria subŝtato "'''[[subŝtato Edo|Edo]]'''". Tiel fakte '''ne (!) funkcias''' Esperanto: devas esti unu vortradiko, kaj aliaj vortoj deriviĝas per sufiksoj. Ke substantivo por la etno kaj adjektivo por la lingvo uzas saman radikon, estas tute en ordo (komp. litovo/litova, ĉino/ĉina, germano/germana, koreo/korea, franco/franca, japano/japana, italo/itala ktp ktp), kaj ankaŭ pravigeblus ke substantivo por la lando kaj adjektivo interalie por la lingvo uzas saman radikon (ekz. Birmo/birma, Nederlando/nederlanda, Indonezio/indonezia), sed se lingvo nomiĝas "edoa", tiam etno devas nomiĝi "edooj" kaj lando iom ekzotike "Edoio" aŭ "Edolando" '''aŭ''' la lando "Edoo" kaj etno plus diversetnaj civitanoj "edoanoj". '''Se''' la lando en Esperanto konservu la nacilingvan nomon "Edo", kiu jam havas praktikan o-finaĵon, tiam la etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de la areo devas esti "edanoj", kaj la lingvo rajtas nomiĝi "eda" '''aŭ''' "edana" sed '''ne''' "edoa". Do simple devas ekesti interkonsento. Kion esprimas pri tio aŭtoritataj eksteraj referencoj? PIV, Reva Vortaro kaj supozeble ĉiuj aliaj paperaj esperanto-vortaroj tute silentas pri la temo, kaj la listo [https://bertilow.com/lanlin Landoj kaj Lingvoj] de Bertil Wennergren proponas lingvonomon [https://bertilow.com/lanlin/lingvoj.html#Eda "eda"] por la lando Edo, sekve restas ambiguo ke la etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de la areo devas esti "edanoj" (samkiel etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de Nederlando estas nederlandanoj, tiu ambiguo ankaŭ tolereblas de la esperantistoj en Hago, Amsterdamo kaj Roterdamo). Ĉar mi ne trovis ajnan alian aŭtoritata ekstera referencon, mi proponas sekvi la proponon de B. Wennergren, nomi la lingvon "eda", la teritorion "Edo" kaj la etnanojn "edanoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:17, 21 maj. 2025 (UTC) :Sekvi Bertilon estas bona ideo. Sed li decidis nur la formon de la radiko (''ed-''), kaj silentas pri la demando, ĉu ĝi estas etna aŭ landa radiko. Mi emas kompreni ŝtatnomon Edo kiel ne-Esperantan, kiu nur hazarde finiĝas per ''-o'' - verŝajne la ŝtatoj de Niĝerio ne havas stabilajn Esperantajn nomojn. Do formale kalkulu min {{por}} [[Edoa lingvo]] > [[Eda lingvo]] kaj {{sindetena}} pri [[Edoj]] kaj [[Edo (subŝtato)]], por ne bloki vin se vi insistas, sed malkonsilanta ŝanĝon. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:03, 21 maj. 2025 (UTC) ::Bone, estu [[eda lingvo]], laŭ B. Wennergren. Klaras ke la teritorio "Edo" en Niĝerio ne estas esperanta vorto, sed kompreni la teritorion "Edo" (samkiel la malnova nomo de Tokio) kaj la etnanojn "edanoj" ŝajnas al mi malpli dubinda ol nomi la etnanojn "edoj" kaj devi elvringi el la gramatika logiko iun aŭdacan teritorion "Edio", "Edujo" aŭ "Edlando", kiu al mi persone malgraŭ ĉiu logiko aspektas neakcepteble - konsiderante ke en la loka lingvo la teritorio tiom belsone estas "Edo", ne esperante, sed aspektante pli esperantlingva ol la torditaj landonomoj, kiuj rezultas se oni aplikus hipotezon ke ed- estus la etnonomo. Sed simple lasi la etnanojn "[[edoj]]" '''kaj''' la landon "[[Edo (subŝtato)|Edo]]" laŭ mia kompreno ne funkcius. Estas kiel ankaŭ vi skribis, ke la radiko (ed-) devas esti "etna '''AŬ''' landa radiko", ne ambaŭ samtemp (!). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:37, 24 maj. 2025 (UTC) :::Mia rekomendo ne estas ke "ed-" estu etna kaj landa radiko samtempe. Mia rekomendo estas ke ni provizore uzu ĝin kiel etnan radikon, kaj por la ŝtato uzu la oficialan nomon "Edo", kiu hazarde aspektas kiel Esperanta vorto sed ne estas Esperanta, sekve ne enhavas iun Esperantan radikon. Mi rekomendas tion parte ĉar ni havas kutimon en Vikipedio Esperantigi ĉiujn etnonomojn, inkluzive la plejmulton kiu ne ligiĝas al iu politika unuo, do "Edoj" kiel etnonomo ne aspektas strange apud aliaj artikoloj kiel [[Joruboj]], [[Igaloj]], [[Igboj]], sed "edanoj" jes. Male, federaciajn ŝtatojn kaj similajn subnaciajn entojn ni kutimas Esperantigi nur se oni jam faras tion en fontoj. Mi faras mian rekomendon ankaŭ parte ĉar mi suspektas, ke se forta Esperanto-movado iam estiĝos en Niĝerio, ĝi ja nomos la etnon "edoj" kaj la ŝtaton "Edujo"/"Edio" - ja la ŝtato kreiĝis nur en 1991, dum la etno ekzistas de antaŭ jarcentoj. Ankaŭ ĉar multaj loĝantoj de la ŝtato ne apartenas al la etno, do se "Edo" estas Esperanta nomo, tiam oni atendus ke artikolo pri "edanoj" temu pri ĉiuj ĝiaj loĝantoj, ne nur tiu etno. Sed kiel mi diris, mi restas sindetena kaj ne ĝenos vin se vi ne estos konvinkita kaj faros laŭ via plaĉo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:38, 25 maj. 2025 (UTC) ::::Mi komprenas vian ideon. Estas iom da risko, ke homoj tamen komprenos ke "edo", unu etnano, kaj "Edo", la administra teritorio, estos la sama esperanta vorto (plej laste se iam iu ekskribos pri "eda kuirarto", "eda pentrado" aŭ "eda muziko"). Pli facilas se vorto kun o-finaĵo havas klare malesperantajn literkombinojn antaŭe: "Cappuccino" kaj "Latte Macchiato", "Pernambuco" aŭ "Ribeirão Preto" pli facile rekoneblas kiel ne-esperantaj vortoj ol "Edo". Do, mi provos sekvi vian rezonadon kaj esperas ke ni ne plantos grandajn miskomprenojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:54, 27 maj. 2025 (UTC) :::::{{por}} ėda lingvo, kaj etnanoj "edoj", sendepende ke "Edo" majuskle difiniĝu kiel ne-esperanta vorto kiu "nur hazarde finiĝas per litero o, ne per o-finaĵo". Mi dubas ke neniu komprenos la vorton kiel esperanta, kaj ne fabrikos adjektivaj kaj adverbajn formojn el la "ne-esperanta vorto Edo", sed tio ne estos pleja katastrofo... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:10, 14 jun. 2025 (UTC) == Voĉdon... 2025-05-27 == * [[Elekto]] -> [[Elekto (apartigilo)]] movo ne postlasante alidirektilon * [[Voĉdono]] -> [[Elekto]] konektita al [[d:Q40231]] (publika ŝtata elekto) * [[Voĉdonado]] konektita al [[d:Q189760]] neniu movo [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:59, 27 maj. 2025 (UTC) :{{por}} [[Elekto]] -> [[Elekto (apartigilo)]], ĉar ĝi fakte estas apartigilo. {{kontraŭ}} [[Voĉdono]] -> [[Elekto]], ĉar "voĉdono" estas specifa kaj vaste konata vorto, eĉ se ne tute logika, kaj "elekto" estas tre ĝenerala, ne aparte politika vorto (ĝuste tial ĝi bezonas apartigilon). :Mi pensas ke [[Voĉdono]] devus esti kunigita kun [[Voĉdonado]] aŭ tute reverkita. La temoj estas samaj, malkiel ekz. en la angla, kie la artikolo ligita kun "Voĉdono" temas specife pri balotadoj por elekti personon, do ne traktas referendumojn kaj simile. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:25, 27 maj. 2025 (UTC) :: Nuntempaj artikoloj [[Voĉdono]] kaj [[Voĉdonado]] temas pri plejparte sama afero, dum ke artikolo pri "elekto" aŭ "ŝtata elekto" aŭ "ĝenerala elekto" mankas. Do la proponita alinomigo kunportu drastan ŝanĝon de enhavo. Eble "elekto" estas tre ĝenerala, ne aparte politika vorto, sed vikipedio ne estas vortaro. Artikolo pri "elekto" aŭ "ŝtata elekto" aŭ "ĝenerala elekto" nepras, kaj vi povas proponi pli bonan titolon. Eĉ "Voĉdono (elekto)" pripenseblus. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:00, 28 maj. 2025 (UTC) :::{{kom}} Mi apogas "drastan ŝanĝon de la enhavo" fare de Taylor 49. Mi preferus atendi la novan enhavon antaŭ ol decidi pri novaj titoloj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:18, 31 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Mi volas atentigi, ke en Esperanto proceduron de publika voĉdonado kiel parton de politika procezo oni kutime nomas '''elektoj''' (ĉiam plurale; ekzemple, "parlamentaj elektoj", "prezidentaj elektoj"), kio permesas ne miksi elektojn en tia senco kun la ĝenerala komunuza kaj vastasenca vorto "elekto". Tian konvencion rutine sekvas, ekzemple, zorge redaktitaj tekstoj en la rubriko '''POLITIKO''' de la magazino ''[[Monato (gazeto)|Monato]]''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 13:34, 2 jul. 2025 (UTC) == [[Ĉukotko]] > [[Ĉukĉio]] == Kopiite el la diskutpaĝo [[diskuto:Ĉukotko]], kiu jam diras ĉion necesan: Ni jam establis ''[[ĉukĉoj]]'' kiel nomon de la popolo, ĉu do la regiono ne estu "Ĉukĉio"? Kp. "[[sameoj]]" (Samee ''sámi'') kaj "[[Sameio]]" (samee ''Sápmi''). {{por}} formo Ĉukĉio. [[Vikipediisto:Bab|Bab]] 4. Jul 2005 11:18 (UTC) :{{por}} samopinias [[Vikipediisto:Narvalo|Narvalo]] 4. Jul 2005 11:21 (UTC) ::Ni bezonus almenaŭ unu plian voĉon antaŭ movi, ĉu ne? [[Vikipediisto:Bab|Bab]] 4. Jul 2005 11:28 (UTC) :::La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn geografiaĵojn, sed ne la duoninsulon. Sed ĝi en sia mapo 15 indikas la maron norde de la duoninsulo, oriente de la "Vrangela insulo", "Ĉukĉa Maro", kio estas ne-rekta subteno de la vortumo "Ĉukĉio" por la duoninsulo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:11, 28 maj. 2025 (UTC) :::Kaj [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#insul.CxukcxaDuon0o klarigo pri Ĉukĉa duoninsulo en] [[Reta Vortaro]] ({{eo}}) eĉ estas pli klara. Pri "Ĉukotko" mi dume trovas neniun referencon, krom retaj tekstoĉitaĵoj de la esperantlingva vikipedia teksto, kie cetere unue en 2002 la duoninsulo ricevis nomon "Chukotka", poste ĝis aŭg. 2004 "Ĉukotka", nur tiam sen iu indikita referenco sanĝiĝis la nomo al improvizita "Ĉukotko" en sep. 2004. Klaras ke pri la rusa formo Чукотка (= Ĉukotka) estas referencoj, sed ĉi tie temas pri Esperanto. {{por}} formo Ĉukĉio kun indiko de la sendube same ĝusta kaj referencita pli longa formo Ĉukĉa duoninsulo en la unua frazo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:32, 28 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} Ĉiukĉio kaj mencio de la pli longa alternativo "Ĉukĉa duoninsulo" en la unua frazo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:01, 14 jun. 2025 (UTC) ::::: {{farite}} per movo al [[Ĉukĉio]], per du malnovaj kaj du novaj voĉoj, do sume 4. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:06, 15 jun. 2025 (UTC) ::::: Cetere paralele ankoraŭ necesas movi la titolon [[Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] al nova kaj pli ĝusta titolo [[Ĉukĉa aŭtonoma distrikto]], kaj ankaŭ la kategoriojn [[:Kategorio:Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] kaj [[:Kategorio:Geografio de Ĉukotka aŭtonoma distrikto]]. Bonŝance ankoraŭ ne estas multaj eroj en ili... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:59, 19 dec. 2025 (UTC) :{{kom}} Stranga decido. Temas ne pri administra regiono kiel [[Tatario]] aŭ [[Baŝkirio]], sed pri la duoninsulo, do fizika objekto kies limoj estas strikte difintaj kaj neŝanĝeblaj sendepende ĉu tie loĝas ĉukĉoj aŭ ne. La formo '''Ĉukotko''' estas uzata de rusiaj esperantistoj dum jardekoj: [http://esperanto.china.org.cn/2024-01/03/content_116914995.htm Vasilij Eroŝenko kaj nia epoko], [https://reu.ru/prenu/cerbe_kaj_kore_14_majo_2020.pdf Cerbe kaj kore], [https://edukado.net/upload/enhavo/dosieroj/REGo83Kolker.pdf REGO], [https://www.esperanto.mv.ru/Cetero/Mia_vivo_en_Esperanto-lando.html Mia vivo en Esperanto-lando], ankaŭ alilandaj esperantistoj uzas ĝin, ekzemple [https://eo.mondediplo.com/2007/09/article1298.html Le Monde diplomatique en Esperanto], [https://ikso.net/rusio-volas-konekti-asion-kun-ameriko-per-submara-fervojo/ E@I]. La enciklopedio devas sekvi la jaman lingvouzon, ne inventi ĝin. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:51, 19 dec. 2025 (UTC) ::Ankaŭ min mirigas tia iama decido. Mi ne memoras, ke iu uzus la formon "Ĉukĉio", dum "Ĉukotko" estas formo kutima kaj internacie rekonebla. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:15, 19 dec. 2025 (UTC) :: {{kom}} ĉiuj 3 referencoj en la artikolo estas fidinde mortintaj, kaj mi eble subtenus ŝovon al "Ĉukotko" ĉar tio ŝajne estas proksime al <big>Чуко́тка</big>, sed antaŭe ŝatus vidi la nomon de la duoninsulo en la loka ĉuka lingvo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 17:33, 19 dec. 2025 (UTC) :{{kom}} Same kiel la aliaj primitivaj popoloj, la ĉukĉoj origine havis en sia lingvo nur la vortojn priksribantajn iliajn senperajn spertojn, do videblajn montojn, riverojn kaj arbojn, sed ne la duoninsulon kiun ili neniam vidis komplete. Do ili simple neniel ĝin nomis, ĉar por ili ĝi ne ekzistis. Poste la ĉukĉa transprenis ĝian nomon el la rusa, adaptinte iom, do nun ekzemple [[Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] en la ĉukĉa nomiĝas [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/ckt/Чукоткакэн_автономныкэн_округ Чукоткакэн автономныкэн округ] (Ĉukotkaken aŭtonomniken okrug). Do la nuna formo ''Ĉukĉio'' estas same malkutima por la rusoj, ĉukĉoj kaj esperantistoj. Tiu ĉi alinomo estis la solvo sen la problemo. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:34, 21 dec. 2025 (UTC) == [[Raspaĵo]] -> [[Paneroj]] -> [[Panraspaĵo]] == Raspaĵo estas io ajn raspita, ne nur pano kaj aliaj bakaĵoj. Povus temi pri fromaĝo, kokoso, karotoj, ktp, ktp. Mi proponus alinomi ĝin al {{por|"paneroj"}}, kiu estas sufiĉe internacia termino por ĉi tiu kuirarta ingredienco. (Vidu anglan "breadcrumbs", nederlandan "broodkruim", japanan "パン粉", ĉinan "麵包屑", vjetnaman "vụn bánh mì", indonezian "tepung roti", ktp.) Aliokaze eblus eventuale uzi "panraspaĵo" aŭ "raspita pano" aŭ simile. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 23:16, 28 maj. 2025 (UTC) :{{por}} pli klara titolo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:20, 31 maj. 2025 (UTC) :{{por}} "paneroj". "Raspaĵo" ŝajnas tute ne taŭga: estas apenaŭ imageble, ke oni raspas panon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:25, 1 jun. 2025 (UTC) :{{por}} "paneroj". Se panon eblas raspi, tiam ĝi jam tre sekas kaj malmolas, sed mi jam vidis ion tian. Ĉiukaze paneroj estas plene trafa vorto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:50, 2 jun. 2025 (UTC) : {{kontraŭ}} "paneroj". Mi proponas titolon '''[[Panraspaĵo]]'''. Spenĉjo tre pravas ke "raspaĵo" ne estas bona titolo por paĝo kiu temas pri raspaĵo de pano. Problemoj kun propono "paneroj" estas du, nome plurala formo, kaj malapero de raspado per kiu la materialo estiĝas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 10:47, 6 jun. 2025 (UTC) : {{kontraŭ}} "paneroj". [[Panraspaĵo]] akcepteblas. Krome estas ferraspaĵo per farliloj, fromaĝraspaĵo, --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 11:00, 6 jun. 2025 (UTC)ktp. ::{{por}} Paneroj. Tio estas la vorto, kiun mi plurfoje aŭdis, ankaŭ legis en tekstoj, kaj PIV havas propran kapvorton "panero" kaj konfirmas mian subjektivan memoron. Mi ne komprenas kial pluralo estus problemo ĉi tie. Laŭ la naturo de la temo, unu panero nur estas minimuma malpuro, por kuireja recepto oni bezonas plurajn panerojn. Kaj do? Panraspaĵo estus teorie ebla alternativo, sed tute artefarita, teoria: kiu povus eĉ unu ekstervikipedian referencon alporti, kiu konfirmus vastan uzon de la vorto "panraspaĵo" en e-lingva literaturo kaj gazetaro? Kaj kie estas vortara kapvorto, kiu por "panero" '''jes''' ekzistas? Ankaŭ ''[https://tekstaro.com tekstaro.com]'' konfirmas mian juĝon: pri "panero" estas 22 trafoj, pri "panraspaĵo" estas ekzakte '''nul'''. Homoj, detenu vin inventi en vikipediaj diskutoj iujn vortojn, kiuj ne estas uzataj en la reala vivo! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:01, 13 jun. 2025 (UTC) :::PS: Cetere, {{re|Crosstor}} Kio estas "farliloj"??? [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:06, 13 jun. 2025 (UTC) ::::Pardonu!: [[fajlilo]]. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:58, 13 jun. 2025 (UTC) :::::{{kom}} Se ne alvenos signifaj pluaj voĉdonoj dum la sekva tago, mi morgaŭ finos la temon kun 5 voĉoj por [[Paneroj]] kaj 2 por [[Panraspaĵo]]. Aparte la referenco el PIV por panero kaj nemencio de panraspaĵo, kaj la meta-kalkulo el ''[https://tekstaro.com tekstaro.com]'' de Aidas estas konvinkaj - kio cetere ankaŭ devus plaĉi al Taylor, kiu laŭ mia percepto ege ŝatas tiajn statistikajn meta-kalkulojn el ''tekstaro.com''. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:43, 14 jun. 2025 (UTC) ::::::Dankon, Crosstor... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 20:59, 14 jun. 2025 (UTC) :::::::{{farite}} per 5 voĉoj por Paneroj kaj 2 por Panraspaĵo ŝovita al nova titolo [[paneroj]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:51, 15 jun. 2025 (UTC) ::::::::{{re|Filozofo|Verdulo|Kani|Arbarulo|Spenĉjo|Aidas|Taylor 49|Crosstor}} PS: Mi nur nun vidas la aldonan aserton "ĝi kreas la t.n. tripakumon". De kie estas la vortumo '''"tripakumo"'''? Guglo tute ne trovas la vorton, kio signifas ke kompreneble PIV kaj RetaVortaro kaj ĉiuj aliaj konsulteblaj E-vortaroj ne konas ĝin. Kiu estus la koresponda ero en vikidatumoj, do kiuj estus alilingvaj ekvivalentoj? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:05, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Mi tute ne imagas, pri kio temas. Mi dubas, ke mi antaŭe renkontis tiun ĉi vorton... Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:42, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Ĝis ĉi-monate, la esperanta artikolo ŝajnis esti tre proksima traduko de la ĉeĥa artikolo [[w:cs:Strouhanka|Strouhanka]], kaj "tripakumo" ŝajnas esti rekta traduko de la vorto "trojobal", kiu havas propran artikolon [[w:cs:Trojobal|Trojobal]] (d:Q1571226) en ĉeĥa Vikipedio. Laŭ tiu artikolo, trojobal estas nomo por la metodo kovri (pakumi?) manĝaĵon per tri tavoloj, nome faruno, ovo kaj paneroj. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 23:12, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Dankon pro la enketado. Nu, laŭ la alilingvaj klarigoj de [[w:cs:Trojobal|Trojobal]] (en vikidatumoj Q1571226), temas pri tio kion PIV nomas [https://vortaro.net/#panumi_kd per simpla verbo "panumi"], tial estas tute konsekvence ke la esperanta vorto por la vikidatuma koncepto [[d:Q1571226]] ne estas "tripakumo", sed "panumaĵo". Mi sume havas suspekton, ke la vorto "tripakumo" estas propa inventaĵo de nia kolego Petr T., estas per neniu presita esperanta vortaro aŭ kuirlibro konfirmebla kaj estas klare "originala persona spontanea inventaĵo aparte por ĵus kreita vikipedia teksto". Tial mi proponas forigi la "ĉeĥismon", eĉ se iuj slovakaj vortaroj aŭ dialektaj vortaroj de la germana lingvo de Prago aŭ eble dialekta vorto de la jida el tiu urbo ankaŭ konfirmas iun tian koncepton de farunumo-ovumo-panerumo, kaj uzi la PIV-an vortradikon "panum'i/panum'o" por la kuireja proceduro: hispane "empanado", germane "panieren", itale "panatura", litove "paniravimas", nederlande "paneren", pole "panierowanie", slovene "paniranje", svede "paneringde" ktp - en ĉiuj klare videblas la latina vorto "panis" resp. esperanta "pano" kaj "paneroj", same greke пανάρισμα [panárisma], ukraine панірування [paniruvannja] kaj en aliaj nelatinaj lingvoj... Do la PIV-a propono de "panumo" perfekte akordiĝas kun la konceptoj en tute malsamaj lingvoj por la kuireja proceduro... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:36, 18 jun. 2025 (UTC) == [[Ortodoksismo]] -> [[Ortodoksa kristanismo]] == Laŭ [[ReVo]] kaj [[PIV]], ortodoksa = konforma al la tradicia doktrino [ne nepre kristana - [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]]]. Ortodoksa povas esti ne nur [[kristanismo]], sed ankaŭ [[judaismo]], [[marksismo]] ktp. Ĉu do "'''[[Ortodoksa kristanismo]]'''" ne estus pli klara, preciza, rekonebla kaj do trafa titolo? Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 04:13, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}} tute prave. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}} Tute konsentas kun la argumento de Filozofo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:03, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:49, 14 jul. 2025 (UTC) ::::: {{farite}} per kvar poraj voĉoj kaj neniu kontraŭa.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:49, 14 jul. 2025 (UTC) == Japanaj geografiaj nomoj en la Hepburnan sistemon se mankas fontoj == Saluton al ĉiuj,<br> Post ampleksa diskuto en [[Kategorio-Diskuto:Gubernioj de Japanio]], ni preskaŭ atingis interkonsenton pri normigo de japanaj geografiaj nomoj en Vikipedio.<br> Laŭ Regulo 2 de [[VP:NELATINA]] ("Uzu alilingvan akceptitan transskribon en latina alfabeto"), ni proponas, ke japanaj geografiaj nomoj sen ekzistantaj Esperanto-fontoj estu ŝanĝitaj al la japana transskriba Hepburn-sistemo.<br> Samtempe, ĉar la sekcio "Esperantigo de nomoj" en [[VP:TA]] specife postulas, ke "Nomoj de subŝtatoj ĉiam estu Esperantigitaj," ni lanĉis [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]]. Ĉi tiu projekto celas sisteme esplori kaj dokumenti Esperantigojn por japanaj regionoj kaj gubernioj, kun la ebla celo krei estontan oficialan eksteran referencon.<br> Ĉu vi konsentas pri ĉi tiu duobla aliro? Ĝi permesus al ni provizore uzi la Hepburnan kie mankas Esperanto-fontoj, dum ni aktive laboras por la longtempa Esperantigo per la menciita projekto.<br> Via opinio kaj subteno estus tre valoraj por antaŭenigi ĉi tiun gravan laboron.--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 02:04, 16 jun. 2025 (UTC) Saluton al ĉiuj. Konforme al la daŭraj diskutoj kaj la proponita [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]], mi intencas komenci alinomi la artikolojn de japanaj gubernioj, komence post unu semajno, se ne aperos pliaj komentoj aŭ oponoj en ĉi tiu diskuto. La listo de ŝanĝendaj artikoloj estas jena: * [[Gubernio Ajĉio]] → [[Gubernio Aichi]] * [[Gubernio Akita]] * [[Gubernio Aomori]] * [[Gubernio Ĉiba]] → [[Gubernio Chiba]] * [[Gubernio Ehime]] * [[Gubernio Fukui]] * [[Gubernio Fukuoka]] * [[Gubernio Fukuŝima]] → [[Gubernio Fukuŝimo]] * [[Gubernio Gifu]] * [[Gubernio Gunma]] * [[Gubernio Hiroŝimo]] * [[Gubernio Hiogo]] → [[Gubernio Hyōgo]] * [[Gubernio Ibaraki]] * [[Gubernio Iŝikavo]] → [[Gubernio Ishikawa]] * [[Gubernio Iŭate]] → [[Gubernio Iwate]] * [[Gubernio Kagavo]] → [[Gubernio Kagawa]] * [[Gubernio Kagoŝimo]] * [[Gubernio Kanagavo]] * [[Gubernio Kioto]] * [[Gubernio Koĉi]] → [[Gubernio Kōchi]] * [[Gubernio Kumamoto]] * [[Gubernio Mie]] * [[Gubernio Mijagi]] → [[Gubernio Miyagi]] * [[Gubernio Mijazako]] * [[Gubernio Nagano]] * [[Gubernio Nagasaki]] → [[Gubernio Nagasako]] * [[Gubernio Nara]] * [[Gubernio Nigato]] → [[Gubernio Niigata]] * [[Gubernio Oitao]] → [[Gubernio Ōita]] * [[Gubernio Okajamo]] * [[Gubernio Okinavo]] * [[Gubernio Osaka]] → [[Gubernio Osako]] * [[Gubernio Saga]] * [[Gubernio Sajtama]] → [[Gubernio Saitama]] * [[Gubernio Ŝiga]] → [[Gubernio Shiga]] * [[Gubernio Ŝimane]] → [[Gubernio Shimane]] * [[Gubernio Ŝizuoka]] → [[Gubernio Ŝizuoko]] * [[Gubernio Toĉigi]] → [[Gubernio Tochigi]] * [[Gubernio Tokuŝimo]] * [[Gubernio Totoro]] * [[Gubernio Tojamo]] * [[Gubernio Vakajamo]] * [[Gubernio Jamagata]] → [[Gubernio Jamagato]] * [[Gubernio Jamaguĉi]] → [[Gubernio Yamaguchi]] * [[Gubernio Jamanaŝi]] → [[Gubernio Yamanashi]] * [[Hokajdo]] * [[Tokio]] Laŭ la principo 'Kiu silentas, tiu konsentas', mi procedos se ne estos obĵetoj antaŭ tiu tempo. --[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 11:10, 20 jun. 2025 (UTC) :{{farite}} Saluton al ĉiuj, :La unusemajna periodo por komentoj kaj oponoj pri la normigo de japanaj geografiaj nomoj pasis. Ĉar mi ricevis neniun validan opozicion al nia projekto aŭ al la portempa uzado de Hepburn-romanigo, kaj post detalaj diskutoj kiuj plifortigis nian metodologion, ni antaŭeniras. :Laŭ la Regulo 2 de [[VP:NELATINA]], mi komencas la procezon de alinomo de japanaj guberniaj artikoloj al la Hepburn-sistemo, kie mankas ekzistantaj Esperanto-fontoj. La listo de ŝanĝendaj artikoloj estas tiu jam portempa. La sama logiko de portempa normigo validas ankaŭ por malpli grandaj administraj unuoj, kiel urboj kaj urbetoj, ĉar multaj el tiuj same ne posedas establitajn Esperanto-formojn. :Ĉi tiu apliko de Hepburn estas portempa solvo por certigi tujan normigon kaj konformecon kun la nunaj Vikipediaj reguloj. Ĝi tuj korektas la nunan malkonsekvencon per oficiale agnoskita internacia normo. :Nia finfina celo, tamen, restas la plena kaj sistema Esperantigo de ĉi tiuj nomoj, kiel postulas [[VP:TA]] por subŝtatoj. Tial ni aktive laboras per nia [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]], celante sisteme esplori kaj dokumenti Esperantigojn por estonta oficiala referenco. :Esperantigi administrajn unuojn tra la mondo estas daŭra procezo. Nia esploro montras, ke unua-nivelaj administraj unuoj en landoj kiel Usono, Aŭstralio, Brazilo, Kolombio, kaj Barato estas vaste Esperantigitaj. Kvankam iuj landoj (ekz. Francio, Hungario) montras malsamajn alirojn aŭ nekompletan Esperantigon, tio nur evidentigas la vivantan naturon de Vikipedio, ne kontraŭas la celon de sistema Esperantigo de unua-nivelaj administraj unuoj de Japanio. :Dankon pro via kunlaboro kaj subteno. :--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 12:07, 26 jun. 2025 (UTC) == [[La Klaŭno]] == Mi proponas alinomi la artikolon «[[La Klaŭno]]» al «Opinioj de klaŭno». Prefere traduki la originalan titolon ("Ansichten eines Clowns"), ol tiun de la angla traduko ("The Clown"). - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:52, 13 jul. 2025 (UTC) :Absolute. Mi ne atendis debaton. Farite.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:43, 14 jul. 2025 (UTC) ::Dankon! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 13:07, 14 jul. 2025 (UTC) == (film) -> (filmo) == Anonimulo [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/78.154.163.85]] kreis plurajn artikolojn pri kinofilmoj, kun la aldono "(film)" - tiel, sen -o. Ili alinomendas al "(filmo)". (Pluraj ankaŭ bezonas poluradon kaj kategoriojn.) - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:53, 14 jul. 2025 (UTC) :Unu filmon (pri Timm Thaler) mi jam plibonigis. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:16, 15 jul. 2025 (UTC) :: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?go=Ek&search=intitle%3A%2Ffilm%5C%29%2F&ns0=1 intitle] {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:23, 15 jul. 2025 (UTC) :::Dankon! Kaj pluan dankon ke vi ankaŭ minuskligis troan majusklecon en kelkaj titoloj! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:59, 15 jul. 2025 (UTC) ::::Dankon pro la purigo!! Mi eĉ dubas ĉu utilas havi alidirektilojn kiel [[Luno (film)]], [[Nigra Korvo (film)]] aŭ [[Timm Thaler kaj la Vendita Rido (film)]]. Neniu venus al la ideo krei alidirektilojn kiel [[Luno (película)]] hispane aŭ [[Luno (filmas)]] litove, kaj kial fari esceptojn por teknikaj aldonaĵoj en la angla lingvo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:35, 4 aŭg. 2025 (UTC) == [[Naziismo]] -> [[Nacisocialismo]] == Karaj, La vorto "naziismo" estas paŭsita gentalingva mallongigo de la normala nomo de la koncerna ideologio kaj movado naci-socialismo. Estis kompreneble, kial samtempuloj tiel mallongigis la iom longan vorton en lingvoj gentaj, kie ekzistas tradicio de tiaj mallongigoj. Por tio ekzistis ankaŭ psiĥologiaj kialoj: oni kaŝe defias opresan totalisman reĝimon, uzante (anstataŭ ĝia serioza, impona, oficiala nomo por ĝiaj timigaj adeptoj) amuzan, familiaran formon. Tamen nuntempe oni ne tiom ofte parolas pri nacisocialismo, kaj - eble pli grave! - en Esperanto ekzistas nek kutimo regule uzi apartajn malpli longajn variantojn de longaj vortoj, nek tradicio vaste uzi slangecajn kaj aparte lernendajn vortokunfandajn mallongigojn. Tiaj formoj ĝenerale ne tre bone sidas en Esperanto. Krome, "nazio" ne sonas en Esperanto same amuze kaj timodefie kiel "nazi" en la germana, kie tiaspecaj mallongigoj estas tre kutimaj diminutivaj formoj ... Aparte strange estas uzi tian mallongigon en enciklopedia artikolo, kaj eĉ pli strange estas uzi ĝin en la titolo. Tial mi proponas alinomi artikolon jene: "'''[[Nacisocialismo]]'''" kaj krom mencio de la formoj "nazio" kaj "naziismo" regule uzi la normalajn enciklopediajn formojn "nacisocialisto" kaj "nacisocialismo". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:01, 25 jul. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} Laŭ mia kompreno kaj laŭ PIV, en Esperanto "nazio" ne estas mallongigo sed sendependa radiko. Kaj ĝi estas multege pli ofte uzata ol "nacisocialisto" - ne nur laŭ mia sperto, kiu certe estas malpli vasta ol tiu de Filozofo, sed ankaŭ laŭ la Tekstaro (18 trafoj por "nacisocial", kredeble kelkcent por "nazi"). :Tio tute similas al la situacio en la angla, la hispana, kaj verŝajne la plej multaj lingvoj. Oni uzas "nazi" sen ia konscio ke originale ĝi estis mallongigo, des malpli pri amuzaj aŭ timdefiaj kromsignifoj; ĝi nur estas la nomo de tiu speco de ekstrema rasismo. Estas parte simile kiel ni parolas pri "faŝismo", ne iu etimologie pli fidela *faskismo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:15, 29 jul. 2025 (UTC) ::{{kontraŭ}} kiel prave resumigis la kontraŭajn argumentojn Arbarulo. Kaj fidu min, en la germana lingvo la vorto ''Nazi'' tute ne sonas amuze. Jes, estas iuj karesvortoj kiuj finiĝas per -i, tute ne ĉiuj, sed se vi volas asociigon de la vokalo "i" en la germana vorto ''Nazi'', ĉe mi ĝi elvokas etan germanlingvan infanon, kiu estas ŝokita per abomeno kaj naŭzo, kaj esprimas tion per elkrio "iiiiiiiiii!" - kvazaŭ ĝi rimarkus ke ĝi ĵus manĝis ion kio fakte estas plena je ŝimo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:25, 4 aŭg. 2025 (UTC) :::{{kontraŭ}} Pro diritaj argumentoj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:56, 19 aŭg. 2025 (UTC) ::::{{kontraŭ}} Pro diritaj argumentoj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:16, 20 aŭg. 2025 (UTC) == [[Rozfrukto]] -> [[Rozbero]] == Uzanto [[Uzanto:Wolfgang Bohr|Wolfgang Bohr]] movis la artikolon de "Rozbero" al "Rozfrukto" en 2015 kun la komento "la frukto de la rozo ne estas bero, sed plurfrukto". Tamen, kiel la artikolo [[Bero]] notas, tre multaj fruktoj, kiuj botanike ne estas beroj, tamen nomiĝas beroj en komuna uzado. Ŝajne ambaŭ "rozbero" kaj "rozfrukto" troveblas en po iom da nacilingvaj-esperantaj vortaroj, sed laŭ mia esplorado, "rozbero" ŝajnas esti signife pli ofta en efektiva uzado en la reto kaj en esperanta literaturo. Ĝi troveblas ekzemple en [https://libro.ee/file.php?id=3041 la romano Ojstro de Etelo Liliano Vojniĉ,] en poemo de la poemaro Kantante Vivi ([https://www.verduloj.org/GMO_S-ulo_2010-5.pdf#page=34 citita en revuo de SAT]), en [https://www.ikue.org/cz/arkivo/a-105-1-17.pdf#page=18 gazeto de la Katolika Sekcio de ĈEA,] kaj en [https://steemit.com/rozbero/@johano/rozbero-a-tuna-festo ĉi tiu blogaĵo pri rozberoj.] Dume, ekster Vikimediaj projektoj mi trovas la vorton "rozfrukto" plejparte nur en vortaroj kaj en maŝintradukitaj retpaĝoj. "Rozfrukto" ja estas tute bona vorto menciita en kelkaj respektindaj vortaroj, do ĝi estas certe menciinda en la artikolo. Sed ŝajnas al mi, ke ni uzu la pli tradician vorton "Rozbero" en la titolo. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 15:15, 28 jul. 2025 (UTC) : Mi respektas la trovojn, konsentas ke laŭ la vortaroj ambaŭ vortoj proksimume same amplekse uziĝas, do ambaŭ formoj devas dokumentiĝi en la teksto, kiel mem proponas Spenĉjo, sed ne estas argumento kontraŭ uzo de la vorto "Rozbero" en la titolo. Do {{por}} la ŝanĝo de la titolo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:00, 5 aŭg. 2025 (UTC) == [[Boise (Idaho)]] -> [[Bojsio]] == Mi volas alinomi ĉi tiu artikolon, ĉar la paĝo havas neesperantnomon, kiam esperantnomo ekzistas kaj uzas ofte. Ankaŭ, aliaj usonaj urbpaĝoj ne havas subŝtatnomojn, krom urboj kiu samnomatas je aliajn urbojn. Ekzemple, [[Seatlo]], [[Novjorko]], [[San-Francisko]], [[Portlando (Oregono)]], kaj [[Portland (Majno)]]. [[Uzanto:Loffy570|Loffy570]] ([[Uzanto-Diskuto:Loffy570|diskuto]]) 22:07, 4 aŭg. 2025 (UTC) :{{re|Loffy570}} Estas en ordo diskuti, ĉu uzi "Esperanto-nomon kiu ekzistas kaj uziĝas ofte". Tamen, tiun aserton en kazo de dubo necesas pruvi per (almenaŭ) du ekstervikipediaj referencoj. Mi persone multfoje en Esperanto vidis esperantajn nomojn [[Novjorko]] kaj [[San-Francisko]], kaj neniam vidis urbonomon Bojsio, do mi esprimas dubon. Nun estas "kazo de dubo" kaj necesas pruvi ke la aserto estas vera. Bonvolu. La eksa retejo [https://web.archive.org/web/20140112074056/http://terpomuloj.org/ terpomuloj.org] laŭ la [[interreta arkivo]] senŝanĝe ekzistis [https://web.archive.org/web/20041212013742/http://www.terpomuloj.org:80/ de 2004] ĝis 2014, en 2015 ĝi jam estis morta, sed pro la senŝanĝeco eblas konstati ke ĝi estis de 2004 kaj simple videblis dum sekvaj sed jaroj. Tia unu retpaĝo de 2004, tre kredebla farita de unusola entuziasmulo, ne estas pruvo de "Esperanto-nomo kiu ekzistas kaj uziĝas ofte"... Eĉ por la historia renkontiĝo NOREK 2004, mi ekster la arkivigita paĝo terpomuloj.org de 2004 nur trovis indikon ke ĝi okazis en urbo "Boise (Idaho)": notinde en [https://wallydutemple.com/2017/08/13/la-historio-de-norek-norda-okcidenta-esperanto-konferenco/ "historio de NOREK" de Wally du Temple] kaj la [https://bulteno.esperanto-usa.org/a/2004/02/00-pdf/bulteno.pdf bulteno "Esperanto USA", aprilo 2004, p. 12] (PDF, nur eta anonco, probable post la renkontiĝo ekzistis pli ampleksa raporto en tiu bulteno, sed tiun mi nun ne trovis). Sincere salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:51, 5 aŭg. 2025 (UTC) ::Mi kontestas tiun fremdan principon, truditan de tute aliprincipa ''Wikipedia''. Esperanto celas logikecon kaj sistememon. Se oni prononcas /bojsi(o)/, oni do skribu «Bojsio».--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:32, 11 aŭg. 2025 (UTC) :::Inter la lokanoj la prononco varias inter [bojsi(o)] kaj [bojzi(o)]. La origino de la vorto estas la franca vorto ''boisé(e)'' [bŭazé], kvankam ŝajnas, ke en la angla lingvo pli multaj lokanoj preferas la varianton [bójsi]. La nuraj esperantistoj el Boise, kun kiuj mi multfoje parolis (tio estis antaŭ multaj jaroj), miamemore prononcis [bójzi] (sen plena esperantigo). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:33, 14 aŭg. 2025 (UTC) :::: Mi trovis la urbonomon ankoraŭ en la esperantlingva [[Poŝatlaso de la mondo]], en kiu profesiece estas multaj mapoj kun amasoj da esperantlingvaj urbonomoj, kaj la urbo bildiĝas eĉ en du vastaj dupaĝaj mapoj, 31 kaj 33, tamen '''ambaŭfoje en la formo "Boise"'''. Sed {{re|Sergio}}: Mi tute ne scias al kiu "tute aliprincipa ''Wikipedia''" vi aludas, ĉu la angla, germana, jida, kataluna, islanda, litova vikipedia kolektivo... Laŭ mia sociiĝo en esperantlingva Eŭropo, mi observis ke jam en la 1980-aj jaroj esperantlingve aperis pluraj libroj kaj artikoloj de pensiula eksa instruisto kun nomo Rikardo Ŝulco (laŭ pasporto Richard Schulz, sed per tiu nomo neniu rajtis citi lin en Esperanto), kiu ne nur esperantigis ĉiun vilaĝon, domaron, kvartalon kaj urboparteton, sed ankaŭ la nomojn de ĉiuj ajn jam mortintaj kaj nuntempaj homoj - ĉiu kiu ne sukcesis forkuri plej atletike estis esperantigita. Tiu troigo nerekoneble aliformigi ĉiujn nomojn "de ekster nia esperantista kosmo al belaj nomoj en la zamenhofa lingvo", nomoj de ĉiaj neesperantistoj kiuj ĝis la invento de nova nomo per Rikardo Ŝulco neniam havis esperantan nomon, kvazaŭ preni iun ajn telefonlibron de iu distrikta vilaĝa komunumo de okcidenta Germanio kaj simple aliformigi ĉiun nomon, estis tiom absurde radikala, kaj rezultis en tio ke multaj memdeklaritaj lingvopapoj havis diversajn ideojn ŝanĝi nacilingvajn nomojn per nur esperantaj literoj kaj ĉiuj kun o-finaĵoj, ke fine multaj esperantistoj tute nerviĝis pri tio. Despli ke la "esperantista kosmo" ne estas propra universo, sed kunvivas kun naciaj kaj regionaj lingvoj kaj kulturoj en precipe neesperantista universo. Tio, kaj ne iuj krokodilaj alilingvaj vikipediaj komunumoj, laŭ mi estas la fundo de skeptikeco pri spontaneaj kreoj de tutnovaj esperantaj nomoj, kiuj ĝis tiu sekundo ankoraŭ ne estas kutimaj. Se iu povas nur duone konvinki, ke iu nomo "Bojsio" estas "nomo kiu ekzistas kaj uziĝas ofte", tiam jam estas en ordo. Sed almenaŭ en Esperantujo ekster Usono, supozeble ekster Idaho, urbonomoj Novjorko, San-Francisko, Seatlo, Ĉikago kaj Vaŝingtono estas bonkonataj kaj vere "uziĝas ofte", sed nomoj en la [[kantono Ada]] de Idaho kiel "Bojsio", "Kuna", "Ŝtelo", aŭ imageblaj nomoj "Fotlodedejlo". "Eŭklandpako" aŭ "Kverkuja Parko", "Ŭiltenmanezo" (prononce fˈɔːt lˈɔːdədˌe͡ɪl, ˈə͡ʊklənd pˈɑːk, wˈɪltən mˈanəz aŭ internacie Fort Lauderdale, Oakland Park, Wilton Manors) en Florido simple estas malpli multe aŭditaj. Se ni forlasus la principon ke entute gravas ke iu esperanta nomo estus "multe uzata", kiel argumentis Loffy570 la 4-an de aŭgusto, sed sufiĉas ke estas iu prononco nacilingva per [[sistemo IFA]], kion oni tradukas al nomo kun esperantaj literoj, kun o-finaĵo kaj nepre akcentata je la antaŭlasta silabo, oni aŭ kreas montojn da novaj esperanto-vortoj nur en diskutpaĝoj de vikipedio, aŭ en fejsbuko, ŭatsepo ktp, kiuj eksplodigas la vortotrezoron aŭ oni kreas same multajn pseŭdo-vortojn kiuj ŝajnigas esti vortoj sed fakte ne estas. Laŭ mi estas valora principo ke ni '''ne''' simple inventas nian mondon en vikipediaj paĝoj kaj diskutejoj, sed provas laŭeble atenti, kio okazas esperantlingve en la praktika vivo de la ekstervikipedia mondo, kaj uzas nur tion kion oni ankaŭ uzas en la "vera mondo". 23:02, 30 aŭg. 2025 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) == [[Alta sacerdoto]] → Ĉefpastro == La artikolo plene ignoras la tradicion de la esperanta literaturo (kaj titole, kaj enhave). En «[[La Faraono]]», [[Londona Biblio]], «[[Pro Iŝtar]]», «[[Quo vadis?]]» ktp ktp la koncerna termino estas '''ĉefpastro'''. (Akceptebla difino troveblas [https://www.reta-vortaro.de/revo/art/pastr.html#pastr.cxef0o en ReVo]; la difino en la PIV-oj estas fuŝa, malakorda kun la reala Esperanto kaj kun la uzo de PIV mem, ekz-e «'''Aaron/o''' ב Frato de Moseo k unua ĉefpastro de la hebreoj»)--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:22, 11 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}}Kaj krome, «sacerdoto» estas nur kristanisma laŭ vortaraj difinoj, tamen la artikolo parolas pri religioj sumera kaj babilonia (kaj eĉ se ne estas menciate tie, ankaŭ amerikaj indiĝenoj havis ĉefpastrojn, ekzemple la majaj «ahau can mai» [ahaŭ kan maj]). Kelkaj lingvoj, ekz. la hispana, ja uzas «sacerdote/sacerdotisa» por ajnreligia pastro/ĉefpastro, sed Esperanto ne sekvu tiujn alilingvajn kutimojn kiel eble plej multe. --[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:22, 11 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 03:58, 14 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} laŭ la argumentoj de Sergio. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:22, 14 aŭg. 2025 (UTC) ::{{por}} La argumentoj sonas al mi konvinkaj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:17, 20 aŭg. 2025 (UTC) : {{farite}} --[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:33, 21 aŭg. 2025 (UTC) == [[Meretrico de Babilono]] → Babela malĉastistino == «Meritrico» estas tute nekonvena: # La biblia termino estas «malĉastist(in)o», vorto pli preciza kaj memklariga. # «[[Meretrico]]» estas vorto tute marĝena en Esperanto, malpreciza (ĉu amatora ‹malĉast<u>ul</u>ino›? ĉu profesia ‹malĉast<u>ist</u>ino›? Laŭ la artikolo «[[Meretrico]]» ĝi estas jen unu, jen la alio). # La koncerna biblia termino aludas templajn amortistojn virajn aŭ inajn, ekz-e «Ne enportu pagon de '''malĉastistino''' nek de '''malĉastisto''' en la domon de la Eternulo» (Readmono 23:18). Se oni elektas «meretrico»n, kiel esprimi «malĉastisto»n? Ankaŭ «de Babilono» estas krikinda. Anstataŭ la plumpa prepoziciaĵo en Esperanto eblas uzi pli elegantan adjektivon: Babilona, Babela. Laŭ la lingvaĵo Biblia preferindas «Babela», kp «[[Babela turo]]». Ankaŭ latine oni uzas adjektivon: ''Babyloniacus fornicaria''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:05, 21 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} En Esperanto la Biblio havas norman tradukon kies kvaliton neniu serioze kritikas, do estus bone ke bibliaj konceptoj kaj roluloj nomiĝu laŭ tiu traduko. Tial mi preferas "malĉastistino" kaj "Babel". Pri la elekto inter "Babela" kaj "de Babel" mi ne havas opinion. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:26, 22 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:58, 22 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 05:15, 23 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:50, 30 aŭg. 2025 (UTC) {{farite}} kun 5 poraj voĉoj kaj neniu dubema. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:18, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Plinio la Maljuna]] == Estas multe da artikoloj, en kiuj oni diferencigas per «(pli) juna» / «(pli) maljuna». Min tio ĝenas, kiel insulto al racia vortuzo. La francoj estas iom pli sentivaj kaj diras [[:fr:Pline l'Ancien]] (Plinio la Malnova). Tre logike, kp «la Malnova Testamento — la Nova Testamento». Tamen anstataŭ «Plinio la Nova» (kp [[:fr:La nouvelle Héloïse|«La Nouvelle Héloïse»]]) ili paneas kaj diras «Plinio la juna» :-( Mi tamen opinias, ke la kontrastigo per «maljuna/juna» estas lingva (kaj logika) eraro, kontraŭa al la spirito de Esperanto. Logiko postulas la kontrastigon per «malnova/nova». Konkrete en la okazo pri la Plinioj eblas alia kontrastigo: «Plinio la onklo» / «Plinio la nevo» (kp «Dumas-père» / «Dumas-fils»). Tamen en multaj aliaj okazoj ne temas pri parencoj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 05:38, 24 aŭg. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} "Plinio la juna" eĉ estas ekzemplo en PIV: [https://vortaro.net/#juna_kd]. Kaj laŭ mia kompreno, tio tute respektas logikon kaj Esperantan vortuzon. Homoj kaj aliaj organismoj estas (mal)junaj, ne (mal)novaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:18, 27 aŭg. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} alinomigo. Laŭ argumentoj de Arbarulo. Kaj mi tre esperas ke kiam '''mi''' estos vere maljuna, ke oni nomos min "maljuna" kaj ne "malnova", kvazaŭ mi estus objekto, aparato, ilo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 05:59, 31 aŭg. 2025 (UTC) ::''Maljuna'' indikas la aĝon, ĝi estas relativa al onia naskiĝtempo (kaj farto). Kiam Plinio ''la Malnova'' estis infano li estis tre ''juna''; kaj Plinio ''la Nova'' mortis jam ''maljuna''. La ''antikvaj grekoj'' ne ĉiuj estis ''maljunaj grekoj'', kaj la ''modernaj grekoj'' ne ĉiuj estas ''junaj''. Ne ĉiuj lingvoj konfuzas la relativan aĝon kaj la absolutan malnovon. :: Oni povas juĝi pri noveco per la aĝoj kadre de unu sama familio: ''pli juna'' infano estas ''posta''; ido estas pli juna ol la gepatroj. Tamen tio postulas komparativon: ''pli'' (mal)juna. Kaj tio ne validas ekster la familio. :: Sinonime eblus distingi inter «la antaŭa Plinio» kaj «la posta Plinio». Kaj jen alisence, tamen ja rilate al homo (kion vi opinias malebla), en la [[Epistolo al la Efesanoj]]: ::: 22 por ke vi formetu ... ''la malnovan homon'', pereeman laŭ trompaj deziroj, ...<br> 24 kaj surmetu ''la novan homon'', kreitan laŭ Dio en justeco kaj vera sankteco. ::''Plinio la Maljuna'' estas tute mallogika kaj kontraŭa al diferenco inter ''maljuna'' kaj ''malnova'' (krom se efektive temas pri iu el la Plinioj en lia maljunaĝo).--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:52, 1 sep. 2025 (UTC) :Karaj - Distingado per ''absolutaj'' epitetoj "juna" kaj "maljuna" efektive povas esti misgvida aŭ almenaŭ stumbliga. :Tamen la ''relativa'' karakterizo "pli juna" kaj "pli maljuna" (aŭ "malpli juna", se temas pri du junuloj) ne havas tian evidentan problemon. :Mi vidas aperojn de tiaj formoj en iuj vikipediaj artikoloj. :Memkompreneble, oni povas disputi pri tio, ke en Esperanto oni principe povas distingi inter "pli juna" kaj "malpli maljuna", sed mi dubas, ke tia hardplitafo efiku uzeblon de la formo "Plinio la pli juna". :[[Uzanto:Sergio|Sergio]] - ĉu vi opinias ankaŭ la formon "pli juna" evitinda? :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:42, 1 sep. 2025 (UTC) ::La du Pinioj estis kompareblaj laŭ la aĝo, ĉar ilaj vivotempoj havas komunaĵon. Sed kio pri la du Katonoj? La malnova mortis en 149 a.K., la nova naskiĝis 54 jarojn poste, en 95 a.K. Estas du disaj vivintervaloj — kiel eblas kompari iliajn «aĝojn»? La tradiciaj epitetoj estas plena absurdo, dum «nova» kaj «malnova» estas tute logikaj kaj klaraj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 13:59, 1 sep. 2025 (UTC) :::Jen alia analogio. Imagu ke antaŭ 3 jaroj mi amikiĝis kun 20-jarulo, kaj 2 jarojn poste, kun 60-jarulo. Evidente la unua (nun 23-jarulo) estas la pli malnova amiko, kaj la dua (61-jarulo), la pli nova amiko. Sed laŭ via logiko, la 61-jarulo estas «la pli juna amiko», kaj 23-jarulo, «la pli maluna». Aĉ!--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 14:31, 1 sep. 2025 (UTC) ::::Kara, ::::Verdire, tiu ĉi ekzemplo ne rilatas senpere al la pridiskutata temo. "Nova amiko" kaj "malnova amiko" estas tute kutimaj, vaste uzataj esprimoj Neniu miksas la nociojn "juna amiko" kaj "nova amiko". ::::Tamen vi pravas, ke la esprimoj "nova amiko" kaj "malnova amiko" dubindigas iujn (sed ne ĉiujn!) el la obĵetoj kontraŭ tiaspeca uzado de "(mal)nova". ::::Bedaŭrinde, el la nuntempa vidpunkto ambaŭ Plinioj (kaj Katonoj) estas malnovaj, kaj ankaŭ komparado laŭ malnoveco ne sonas nature: Plinio la malpli nova kaj Plinio la pli nova? Aŭ Plinio la pli malnova kaj Plinio la malpli malnova? Ial tio sonas tre stumblige... Ĉu nur pro tio, ke tiaj esprimoj estas nekutimaj? Hm, pripensinde... ::::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:01, 1 sep. 2025 (UTC) {{kom}} Kara {{u|Sergio}}, dankon por viaj rimarkigoj. Laŭ mia lingvosperto, esperantistoj ja kutime diras ĉi tie "juna". Supozeble ili faras tion * ĉar tio estas la ĝenerala lingvouzo en Esperanto, kaj/aŭ * ĉar ili paŭsas tion el naciaj lingvoj, kie oni same uzas "juna". Ĉu iu alia esprimo estus teorie pli logika ol "juna", tio certe estas interesa diskuto, kiu meritas havi sian lokon, sed ĝi ne tuŝas Vikipedion. Vikipedio sekvu la normalan lingvouzon, tute sendepende ĉu tiu estas "logika" aŭ ne. Ni nepre ne kreu apartan vikipedian dialekton de Esperanto. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 16:56, 2 sep. 2025 (UTC) == [[Fendo (gimnastiko)]] > [[Spagato]] == Saluton. Ne estas fontoj pri la traduko “fendo”, kaj la PIV enhavas la vortojn “spagato” [https://vortaro.net/#spagato_kd] aŭ “streĉangulo” [https://vortaro.net/#stre%C4%89angulo_kd] por tiu figuro. [[Uzanto:Lepticed7|Lepticed7]] ([[Uzanto-Diskuto:Lepticed7|diskuto]]) 13:26, 2 okt. 2025 (UTC) :{{por}} laŭ argumento de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:17, 3 okt. 2025 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 16:06, 12 nov. 2025 (UTC) :{{por}} [[Spagato]] estas bona vorto. Al mi persone, ambaŭ variaĵoj “fendo” kaj “streĉangulo” (pardonu, PIV) aspektas strangegaj. Redukti unu vortradikon ĉi tie nur rezultos en strangaj vortumoj. Estu spagato. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:15, 7 dec. 2025 (UTC) {{farite}} kun kvar poraj voĉoj kaj nenui duba aŭ kontraŭa - ŝanĝita al la vortumo "spagato". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:19, 8 feb. 2026 (UTC) ==[[Bonfarto]] > ?== La artikolo prezentas "bonfarto" kiel sinonimon de la anglalingva neologismo ''wellness'', tre nebula koncepto distingebla de ''health'' "sano" ĉefe en tio, ke ĝi havas konotacion de vivostilaj, precipe "alternativaj" metodoj. Tamen "bonfarti" en Esperanto ne havas tian konotocion, sed signifas nur tion, kion diras PIV, kiel la artikolo citas sed poste ignoras: "esti en bona stato, esti sana". Mi ne havas firman ideon pri la uzenda titolo. Kelkaj eblaj solvoj estas ''[[Wellness]]'', [[Saneco]], [[Bonvivado]], [[Sana vivostilo]], aŭ kunigi kun [[Sano]]. Kiam la titolo "Bonfarto" estos libera, mi volas reuzi ĝin kiel titolon aŭ alidirektilon por nova artikolo tradukita el la angla "Well-being". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:44, 23 okt. 2025 (UTC) :Mi faris la duan artikolon [[Farto]]. Mi ne tute kontentas pri tiu titolo kaj bonvenigos alternativajn proponojn ankaŭ pri ĝi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:59, 25 okt. 2025 (UTC) ::{{farite}} al ''[[Wellness]]''. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:10, 2 nov. 2025 (UTC) :::Mi konsentas pri distingo inter ''Wellness'' = Bonvivado kaj ''Well-being'' = Bonfarto. Ambaŭ estas io alia ol ''Health'' = sano, tial kontraŭ kunigoj. Mi ne feliĉas pri la nun anglalingva titolo, kiu povus lasi la impreson ke ne ekzistus esperanta vorto, sed se oni uzas la esperantan terminon "Bonvivado" en unua frazo kaj per alidirektilo al la teksto, estas tolereble. Tial mi malgraŭ mia ne plena entuziasmo ne kontraŭas la anglan titolon ''Wellness'' por esperanta teksto alternative al titolo Bonvivado. Kaj mi subtenas la originan planon de Arbarulo ''«Kiam la titolo "Bonfarto" estos libera, mi volas reuzi ĝin kiel titolon aŭ alidirektilon por nova artikolo tradukita el la angla "Well-being".»'' Ĝuste tiel estu! "Farto" estas iu ajn stato de vivkondiĉo, sed ''Well-being'' estas ekzakte Bonfarto kaj fine havu tiun titolon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:12, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Povo politika kreskas el tubo pafila]] --> « El la pafilo venas ŝtatpotenco » == {{por}} Ne nur pli fidela al la ĉina 槍桿子裏面出政權, sed ankaŭ ĉi tiel aperas en la esperant-lingvaj eldonoj de kaj la Elektitaj Verkoj kaj Vortoj de Maŭ (Ruĝa Libreto). [[Uzanto:Pauchjo|Pauchjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Pauchjo|diskuto]]) 14:50, 17 nov. 2025 (UTC) :Atentu, ke la senco de diraĵo ŝanĝiĝas, se oni ŝanĝas vortordon: "povo kreskas el pafilo" klarigas la fonton de povo; "el pafilo venas potenco" klarigas, kio venas el pafilo. Tiel estas en normala bonstila lingvaĵo. (Memkompreneble, oni povas celi ian alian stilon.) :Oni do elektu la vortordon konforman al la intencita senco. Al mi ŝajnas, ke Maŭ celis la unuan sencon, t.e. ke por reteni kaj kreskigi potencon necesas armiloj, aŭ, pli metaforece, "la potenco fontas el pafiltubo". :Se mia klarigo konfuzas vin, bonvolu (re)legi la elpaŝon de la Akademio pri la vortordo en Esperanto: [https://www.akademio-de-esperanto.org/oficialaj_informoj/oficialaj_informoj_35_2021.html ĉi tie]. :Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:30, 17 nov. 2025 (UTC) ::Atentu, ke neniel rilatas al vortordo. La aktuala titolo de la artikolo estis paŭsita de, preskaŭ certe, eŭropa lingvo. La citaĵo aperas en ambaŭ tekstoj eldonitaj de Fremdlinga Eldonejo kiel: « El la pafilo venas ŝtatpotenco » [[Uzanto:Pauchjo|Pauchjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Pauchjo|diskuto]]) 17:25, 17 nov. 2025 (UTC) : {{Sindetena}} al "[[El la pafilo venas ŝtatpotenco]]". {{Kontraŭ}} specialaj citiloj <big>«&nbsp;»</big>. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:03, 17 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Mi fidas la kompetentecon de la tradukintoj de Maŭaj verkoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:04, 21 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Sed atentu tion, ke en Esperanto, malkiel en la franca lingvo, oni ne lasas spacon inter citiloj kaj vortoj. Ĉu uzi citilon aŭ kursivon por la titolo, tio estas alia demando - [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 21:32, 27 nov. 2025 (UTC) ::{{Por}} "[[El la pafilo venas ŝtatpotenco]]", fidante la esperantajn eldonojn de kaj la Elektitaj Verkoj kaj Vortoj de Maŭ. Kompreneble la interna ligilo estos sen iuj ajn citiloj, sed en teksto specialaj kaj simplaj citiloj ambaŭ estas en ordo, nu kompreneble sen spaco inter tiuj signoj kaj la titolaj vortoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:58, 7 dec. 2025 (UTC) :::{{farite}} Fine estis kvar voĉoj por ŝanĝo al "El la pafilo venas ŝtatpotenco", ĉefe ĉar en la Fremdlinga Eldonejo uziĝas tiu formo. Unu voĉo sindetenis, kaj Filozofo esprimiĝis sindetene ĝis kontraŭe (mi cetere samopinias kun Filozofo ke la antaŭa formo sonas pli elegante, sed se en la Fremdlinga Eldonejo uziĝas la dua formo, ĝi preferiĝu). Ĉiukaze, estas plimulto por la ŝanĝo. Mi realigas ĝin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:10, 8 feb. 2026 (UTC) == Kapostacio -> ?? == NUL trafoj en tekstaro, ne en PIV, ne en ReVo. [[Kapostacio]] -> [[Mortfina stacio]] ?? [[Saka stacio]] ?? [[Unudirekta stacio]] ?? . [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:03, 17 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} Mi ne sufiĉe komprenas la koncepton. Kiel povas esti, ke venas linioj el pluraj flankoj, sed trajnoj povas atingi la stacion nur de unu flanko? Ĉu do estas nur unu uzebla linio, kaj aliaj senfunkciaj? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 21 nov. 2025 (UTC) ::Laŭ mia kompreno de la ligitaj artikoloj en la germana kaj franca vikipedio, temas pri stacio, ĉe kiu finas la linioj, kiuj atingas ĝin. Do trajnoj povas atingi la stacion de pluraj direktoj, se estas pluraj linioj, sed devas poste reiri laŭ la sama linio - neniu trajno povas veni de unu direkto kaj foriri en alia. Mia rekomendo estas {{por}} alinomi al [[Finstacio]] (registrita en PIV, jen la difino [https://vortaro.net/#finstacio_kd]) kaj reverki la misgvidan tekston. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:01, 21 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} La vorto estas traduko de la hungara vorto, do mi komprenas, sed tio estas nur mia aldono.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 15:43, 21 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Finstacio - [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 21:34, 27 nov. 2025 (UTC) :::{{por}} Finstacio aspektas klara vortumo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:52, 7 dec. 2025 (UTC) : {{kom}} Temas pri stacio kie ĉiuj trakoj finiĝas, kaj ĉiu trajno devas halti, kaj sekve almenaŭ komence vojaĝi al la kontraŭa direkto. Ofte sed ne nepre tio ankaŭ estas fino de la linio. Do ne temas pri "finstacio" laŭ la difino de PIV. La difinoj estas malbonaj, kaj pli-malpli samaj. Disponeblas malbona bildo: [[:File:Durchgangsbahnhof und Kopfbahnhof (Schema).svg]] kie tamen iomete videblas ke la por la flava linio la koncerna stacio NE estas finstacio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:38, 19 dec. 2025 (UTC) ::Mi ne komprenas la distingon inter "linio" kaj "trako", nek certas ke la flavaj trakoj en la bildo apartenas al unu "linio". (Mi ne vidas mencion de "linio" en la bildopriskribo.) Mi ankaŭ pensas ke "finstacio" egale taŭgas por paroli pri trakfinoj kiel pri linifinoj, se ili estas malsamaj aferoj. Tamen se tio ŝajnas konfuza al aliaj vikipediistoj "kap(o)stacio" povas resti. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:56, 19 dec. 2025 (UTC) == [[Sep fratinoj (ŝtatoj)]] -> [[Nordorienta Barato]] == Tiu eble popola metaforo ne aperas en aliaj lingvoj. Pri geografie preciza estus [[Nordorienta Barato]]. La nuna titolo povus resti en la redakto kiel alternativa nomo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 01:20, 18 nov. 2025 (UTC) : {{por}} alinomigo al [[Nordorienta Barato]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:00, 19 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} Se oni faros tion, oni verŝajne devos reverki la artikoleton por inkludi Sikimon, kiu laŭ aliaj vikipedioj estas la oka ŝtato de la regiono Nordorienta Barato. Alternative, oni povas ŝanĝi la intervikiojn de la nuna artikolo ligante ĝin al [[:d:Q2920148]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:27, 21 nov. 2025 (UTC) : {{farite}}.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:30, 1 dec. 2025 (UTC) : Sed, la teksto devas ankoraŭ adaptiĝeti laŭ la supra propono de Arbarulo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:42, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Donostia Internacia Filmfestivalo]] -> [[Donostia Internacia Kinfestivalo]] -> [[Donostia Internacia Kinofestivalo]] == Laŭ la origina nomo (hispane Festival Internacional de Cine de San Sebastián, eŭske Donostia Zinemaldia, angle San Sebastian International Film Festival) anstataŭ la anglalingva nomo, troe misuzata eĉ en esperanta Vikipedio. Laŭ mi Kinfestivalo estas pli facile prononcebla kaj pli ĝusta traduko, ĉar en pluraj lingvoj eble filmo kaj kino estas sinonimaj, sed ne en Esperanto. Kaj en tiaj festivaloj ĉefa afero estas prezento de filmoj, sed ankaŭ gazetaraj kunsidoj, solena fotado, intervjuoj, premioj, ceremonioj ktp. Mi bedaŭras, ke la tendenco estis nur ripeti la anglalingvecan internaciecon, eĉ kiam la originala nomo de la festivalo estas "de kino" kaj ne "de filmoj". Tiurilate oni povas vidi en PIV tion, kio estas filmo kaj kio estas kino.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:56, 21 nov. 2025 (UTC) :{{sindetena}} Fakte "filmarto" kaj "kino" jes estas sinonimoj, kaj logike la lingvo ne bezonas du radikojn, do pri logiko ni ne insistu. Kaj evidentas ĉe la Tekstaro ke ambaŭ esprimoj ("filmfestivalo" kaj "kinfestivalo") estas tre oftaj en praktiko. Tamen veras ke ''cine'' en la hispana pli ekvivalentas al "kino" aŭ "filmarto" ol rekte "filmo", do tio estas malforta apogo por "Kinfestivalo" por hispanlingvaj eventoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:44, 21 nov. 2025 (UTC) :{{sindetena}} Mi jam la 21-an de novembro komentis en maniero simila kiel iom poste faris Arbarulo, sed iel mia komputilo restartis sin kaj mi missupozis ke mia redakto ankoraŭ estis savita. Tial mi ne emas reskribi mian pledon nun, sed simple aliĝas al la noto de Arbarulo. Mi ne favorus anstataŭi ĉiujn ajn uzojn de "filmfestivalo" en Esperanto per "kinfestivalo", sed tio ankaŭ ne estas la propono. Sed en la hispana nomo klare estas la vorto "cine", en la eŭska klare la vorto "zine", kaj en tiu kazo permesi al si la ekzaktecon traduki tion al esperanta vortero "kin'" estas plene en ordo. Klaras ke la intervjuoj, premioj, ceremonioj, komuna fotado, babilado kaj manĝado en tiuj festivaloj plene temas pri filmoj, tial "filmfestivalo" neniel estas malpli ĝusta, sed ankaŭ ne pli ĝusta ol la alternativo "kinfestivalo". Laŭ mi estas plene en ordo libere elekti inter la du sinonimoj laŭ pli bona redono de la nacilingva titolo. Nur ni atentu ke ne ekestos du kategorioj, kaj du artikoloj kiuj volus harfende distingi kio enhave estus la diferenco inter "filmfestivalo" kaj "kinfestivalo", kaj inter "eko" kaj "komenco" ktp. Ne estas diferenco - tion klarigas la vorto [[sinonimo]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:49, 7 dec. 2025 (UTC) :{{komento}} Mi ne havas firman preferon. Tamen, se oni decidos transiri al la radiko ''kin''-, mi preferus la (pli facile prononceblan kaj internaciae rekoneblan) formon "kinofestivalo". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:25, 19 dec. 2025 (UTC) ::Sed: Je 18:33, 1 dec. 2025 Kani jam movis la paĝon Donostia Internacia Kinfestivalo. Mi atentigas ke Arbarulo kaj mi nur voĉdonis por "kinfestivalo" por hispanlingvaj eventoj, ne por ĝenerala anstataŭigo de ĉiu uzo de la vorto "filmfestivalo" per "kin(o)festivalo". Mi facile subtenus ankaŭ la same post la alinomigo alvenintan proponon de Filozofo pri aldono de centra vokalo kaj formo "kinofestivalo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:00, 8 feb. 2026 (UTC) == [[HEC Paris en Kataro]] -> HEC Paris, Doha == Nova nomo de la lernejo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2025-37808-99|&#126;2025-37808-99]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2025-37808-99|diskuto]]) 08:03, 2 dec. 2025 (UTC) :{{re|Dominik}} Ĉu vi volus rigardi la proponon? Vi estis la origina metinto de la paĝo, kaj jam iom estas en la temo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:50, 7 dec. 2025 (UTC) ::{{farite}} je 2025 12 13 {{kom}} Anonimulo kun alia IP-adreso la 13-an de decembro 2025 simple ĉe [[Vikipedio:Mi_bezonas_helpon#Helpo_pri_renomado_de_paĝo]] petis pri renomigo, kaj {{re|Stefangrotz}} simple estis tiom afabla kaj faris la alinomigon, eĉ ne konsciante pri la peto ĉi-tie kaj la ne jam reago de Dominik je 2025-12-13. Ĉi tie ne estas problemo: mi rekontrolis en la oficiala retejo, tie klare videblas la nova nomo. Mi eĉ trovis novan emblemon en la komunejo, povis interŝanĝi tion kaj povis ankaŭ interŝanĝi plurajn menciojn en la teksto. Tion mi fakte pensis ke Dominik povus fari - sed povas okazi ke oni foje nur supraĵe registras "pingan" notiĝon kaj poste forgesas ĝin. Mi povintus ankoraŭ noti noton en la diskutpaĝo de la tiama paĝo "HEC Paris en Kataro" je 2025-12-07, kvankam mi dubas ke oni 100-procente vidus mian noton tie, atentigante pri la komencita diskuto ĉi tie, kaj mi povintus fari al mi privatan noton postkontroli post semajno, do 2025-12-14, ĉu Dominik jam solvis la problemon, aŭ laste Stefangrotz povus ankaŭ aŭtomate pensi pri tio kontroli, se temas pri alinomigo por anonimulo, ĉu hazarde en la koncerna diskutpaĝo, do ĉi tie, estas diskuto pri la alinomigo. Tamen ĉi tie ne estas konflikto. Sed same ankaŭ iu anonimulo, se en VP:AA estas plimulto kontraŭ alinomigo, povus per simila maniero simple demandi en [[Vikipedio:Mi_bezonas_helpon]] aŭ povas rekte alskribi iun afablan administranton kun peto fari alinomigon anstataŭ li. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 8 feb. 2026 (UTC) ==[[Stikado]] -> [[Fortranĉado (kultivado)]] aŭ [[Fortranĉaĵo (kultivado)]]== Mian atenton tiris al la temo artikolo ĵus aperigita de Heidi Goes en ''Esperantista Vegetarano'', kiu tekstas "Multaj herboj povas esti disvastigitaj per fortranĉaĵoj." Mi taksas ke derivaĵo "fortranĉ-" estas facile komprenebla kompare al pli arbitra, verŝajne malvaste konata radiko "stik-". En la Tekstaro mi trovas neniun ekzemplon de "fortranĉ-" en ĉi tiu senco, sed ankaŭ nur unu ekzemplon de "stik-". Ĉiuokaze, mi pensas ke ambaŭ terminoj devas menciiĝi en la artikolo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:34, 20 dec. 2025 (UTC) :{{farite}} --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:54, 28 dec. 2025 (UTC) == [[Ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Deportado de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Forŝovo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Forpelo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] == En ĉiuj aliaj similaj kazoj estas uzata la vorto ''deportado'', ne stranga inventaĵo ''ellandigo''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:04, 22 dec. 2025 (UTC) [[Dosiero:Alchimowicz Deportees.jpg|thumb|''Deportitoj en Siberion'' de Kazimierz Alchimowicz (1894), c Nacia muzeo en [[Varsovio]], bildiganta suferon de polaj siberiaj forpelitoj.]] :{{por}} -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:26, 22 dec. 2025 (UTC) :forte {{kontraŭ}} la paĝo ne estas finita. La vorto "ellandigo" ne estas inventaĵo. Same ni povas diri elvagoniĝi, entramiĝi ktp. Germanoj kaj ĉeĥoj perceptas tiun ĉi parton de la komuna historio diverse. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 16:41, 22 dec. 2025 (UTC) :aldono: Germanoj estis forpelitaj, forŝovitaj el la ĉeĥa vidpunkto de tiama epoko. Same hodiaŭ oni povas ellandigi fremdulon el ŝtato el diversaj kaŭzoj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 16:52, 22 dec. 2025 (UTC) ::Ne gravas kiu kaj kiel traktas la historiajn eventojn. La germanoj en Ĉeĥoslovakio estis deportitaj, do forpelitaj el sia patrujo, same kiel en ĉiuj landoj de Orienta Eŭropo. La sola ŝtato ne forpelinta siajn germanojn estis Sovetunio, sed eĉ tie ili spertis internan deportadon, kiu en la sovetia, rusia kaj internacia historiografio estas nomata ĝuste tiel — deportado de la germanoj de Volgio. Same nomiĝas en Esperanto-Vikipedio [[Deporto de la ĉeĉenoj kaj inguŝoj]] kaj [[Deportado de krime-tataroj]] (kavnkam ĉiuj ĉi etnaj grupoj estis post kelkaj jaroj rehabilititaj kaj revenis hejmen). Oni povas diskuti, ĉu tio estis ago prava aŭ malprava, sed ne pri tio ĉu tio estis deportado aŭ ne. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:29, 23 dec. 2025 (UTC) :::Bonvolu kompari la nomo de tiu paĝo kun aliaj lingvo. Angle [[:cs:Vysídlení Němců z Československa]], [[:en:Expulsion of Germans from Czechoslovakia]], [[:de:Vertreibung der Deutschen aus der Tschechoslowakei]]. Ĉu vi vidas tie vorton bazita de vorto deportado, deportation? Nur la rusa uzas titolon de paĝo [[:ru:Депортация немцев из Чехословакии]]. Ŝajnas, ke vi volas akomodigi ĝin laŭ la rusa. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 09:16, 23 dec. 2025 (UTC) ::::Bonvolu kompari la nomon de tiu ĉi paĝo kun la nomoj de la aliaj paĝoj dediĉitaj al la similaj okazaĵoj. Deportado estas deportado, kaj oni ne provu maski la perfortan agon per mildaj ŝajnigaĵoj. La germanoj, kies prauloj dum jarcentoj loĝis en tiu ĉi regiono, estis perforte forpelitaj — sen posedaĵoj, rajto reveni aŭ procesi, ofte batitaj, foje murditaj. Kial translokado de ĉeĉenoj ene de Sovetunio kun reveno post kelkaj jaroj al la sama regiono kun kompleta restarigo de ties rajtoj estas deportado dum elpelo de la germanoj el Ĉeĥoslovakio — por eterne, sen iuj ajn rajtoj — estas ''ellandigo''? Ŝajnas ke vi volas akomodigi ĝin al la ĉeĥa politika tradicio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:42, 23 dec. 2025 (UTC) :::::RG72, vi redatis tiun paĝon je la ''14:08, 27 okt. 2018 RG72 diskuto kontribuoj 7 634 bitokoj +234 →Referencoj malfari [aŭtomate patrolita]''. Vidu la historion de redaktoj. Redaktis ĝin ankaŭ pluraj redaktintoj, neniu klopodis ŝanĝi la titolon, kaj subite vi post tiom da jaroj klopodas alinomi ĝin. Kial? Ellasu politikon el Vikipedio. Ni ne komparu nekompareblan. Vi ne ŝanĝos historion nur tial, ke iu nomo ne plaĉas al vi. Sovetunio ne estis Ĉeĥoslovakio kaj Ĉehoslovakio ne estis Sovetunio. Nur por via imago. La vorto Sudetio estis en tiu tempo malpermesita vorto en Ĉeĥoslovakio kaj fakte en la tempo de la socialisma Ĉeĥoslovakio. Ĝi malperis el mapoj, el oficoj... Mi ne volas kvereli kun vi pri tiu historia tempo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 06:27, 24 dec. 2025 (UTC) ::::::Pardonon sed vi prezentis eĉ ne unu argumenton validan en scienca diskuto kiuj sole akcepteblas kiam temas pri la '''enciklopedio'''. Ne gravas kiu kaj kiam redaktis la artikolon, al kiu (mal)plaĉas iuj vortoj kaj certe neniu diras ke Sovetunio estis Ĉeĥoslovakio, Angolo estas Haitio, urso estas ĝirafo ktp. La afero estas ekstreme simpla: Ĉeĥoslavio faris rilate siajn germanojn tion kio en Esperanto nomiĝas '''deportado'''. La enciklopedio fajfas pri ĉeĥaj politikaj tradicioj, historio de redaktoj kaj personaj (mal)plaĉoj. Ĝi estas scienca verko kaj nur sciencaj argumentoj estas konsiderindaj. Ĝis nun vi ne prezentis ilin. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:42, 30 dec. 2025 (UTC) Kvankam tio estis amasa deportado, tiu historia periodo, tiu deportado ricevis tiam nomon '''Ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio''', ĉeĥe [[:cs:Vysídlení Němců z Československa]]. Se vi deziras, vi povas traduki la titolon en Esperanton. Aŭ aldonu la paĝon en kategorion pri deportadoj. Krome, estas ĉi tie paĝo [[Forpelo de germanoj (1944–1950)]], do nenia "deportado de germanoj" en la titolo. Estas ĉi tie [[Forpelo de ĉeĥoj el Sudetio en la jaro 1938]], do nenia deportado en la titolo. Ĉio havas sian nomon. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 17:25, 30 dec. 2025 (UTC) :Ripete: Ni verkas ne la ĉeĥan enciklopedion en la ĉeĥa, sed Esperanto-enciklopedion en Esperanto, do por ni gravas ne ĉheĥa terminaro, sed sole Esperanto-terminaro kaj ĝi estu maksimume unueca. Ĉeĥaj historiistoj povus nomi deportadon ''ellandigo'', mortigadon — ''malvivigo'' ktp, sed ni sekvu ne tiun ĉi Orwell-lingvaĵon, sed normalan lingvaĵon de la historia kaj jura sciencoj. Se provizora translokado de krimeaj tataroj, ĉeĉenoj, kalmukoj kaj volgaj tataroj ene de ilia ŝtato meritas nomiĝi ''deportado'', do certe ankaŭ porĉiama forpelado de la ĉeĥaj germanoj ekster ilia ŝtato nomiĝu tiel. Dura lex sed lex. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:38, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}} Mi konstatas, ke la tuta debato estas inter ruso kaj ĉeĥo, kio sugestas, ke la naciaj influoj forte movas ilin al diskuto. Laŭ mi, ambaŭ titoloj eblus kaj tial ili devas aperi en la enkonduko, tamen mi apogas la proponon ĉar ŝajnas, ke ellandigo estus tro milda esprimo ([[eŭfemismo]]) por tio kio okazis antaŭ multaj jardekoj kaj pri kio nuntempaj homoj devus rigarde dedistance.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:12, 31 dec. 2025 (UTC) ::Mi samopinias krom la rimarko ke temas pri la diskuto inter ruso kaj ĉeĥo, ĉar mi diskutas sole kiel sciencisto kunverkanta la enciklopedion, do mi insistias sole pri unueco de la terminaro. Ni ne pritaksas ĉi tie ĉu deportado de la germanoj el Ĉeĥoslovakio estis justa aŭ maljusta (en Orienta Eŭropo ĉiuj ŝtatoj faris tion — krom Sovetunio. Ni sole konstatas la nekontesteblan fakton ke ili estis deportitaj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:18, 31 dec. 2025 (UTC) ::: Vi "kiel sciencisto" evidente denove malpravas. La bolŝevisma Sovetunio (pro kapricoj de ĝia diktatoro Jozefo Stalino) kaj larĝskale genocidumis kaj larĝskale amasdeportis dum la Dua Mondomilito kaj alitempe. Ĝi deportis interalie finnlingvanojn de Karelio, pollingvanojn kaj germanlingvanojn de okcidenta Pollando kaj Königsberg, kaj diversajn ulojn inklusive ruslingvanoj al Siberio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:44, 31 dec. 2025 (UTC) ::::Kiel ne-sciencisto vi komplete perdiĝis en la diskuto. Supre mi plurfoje menciis deportadon de volgaj germanoj en Sovetunio kaj diris ke se tiu ĉi translokado de etna grupo ene de la ŝtato meritas nomiĝi deportado, do ankaŭ porĉiama forpelo de etna grupo ekster ĝia patrujo nomiĝu tiel. Mi aldonu ke la germanoj deportitaj al Siberio jam post kelkaj jaroj estis komplete restarigitaj je siaj rajtoj kaj denove iĝis plenrajtaj civitanoj. Guberniestro de mia [[Tjumena provinco]] estas Aleksandr Moor, prezidanto de la provinca departemento pri edukado estas Rajder, prezidanto de Sberbanko estas Gref, prezidanto de Gazpromo estas Miller, ktp.[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:58, 1 jan. 2026 (UTC) : {{kontraŭ}} "ellandigo" kaj {{kontraŭ}} "deportado" pro malĝusta uzo afikso <code>-ad-</code>. {{por}} "'''amasforpelo'''" aŭ "'''forpelo'''" por '''ĉiuj''' artikoloj pri tiaspecaj temoj. :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BEe%5Dllandigo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "ellandigo" 4 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BFf%5Dorpelo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "forpelo" 4 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BAa%5Dmasforpelo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "amasforpelo" 0 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BDd%5Deporto%2F&title=Special:Search&ns0=1 "deporto" 1...2 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BDd%5Deportado%2F&title=Special:Search&ns0=1 "deportado" 2...4 trafoj] : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:13, 4 jan. 2026 (UTC) Tralegu la unuan alineon de tiu paĝo. Vi faras el tiu alinomado loterion. Oni povas skribi diverse tiun liston de "trafoj". [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 17:35, 4 jan. 2026 (UTC) ::{{por}} unueca lingvaĵo. Debatoj pri la (mal)justeco de tiaj aferoj esprimiĝu kun konvena grado de nuanco en la artikola enhavo. Tio ne estas la tasko de la titolo. Kaj precipe {{por}} "forpelo" laŭ la propono de Taylor 49, ĉar tiu vorto jam estas uzata en Esperanto por la bezonata signifo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:35, 9 jan. 2026 (UTC) ::: {{farite}} tri poraj voĉoj (krom mia kaj voĉo de la proponinto), unu kontraŭa. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:37, 2 feb. 2026 (UTC) ::::Do kvin poraj voĉoj. Se mi vidintus la diskutojn ĝustatempe, mi ankaŭ voĉdonintus por la ŝovo al termino "forpelo" (aŭ deportado). [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:50, 8 feb. 2026 (UTC) == [[Germanaj baltoj]] => [[Baltaj germanoj]] == Temas ĝuste pri germanoj, kies prauloj konkeris Baltion antaŭ multaj jarcentoj, do aplikeblas la sama modelo kiel kaze [[Volgaj germanoj]]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:37, 30 dec. 2025 (UTC) :{{por}}Pro la menciitaj kialoj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:08, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}} En la germana lingvo, kiel la unua frazo ĝuste indikas, estas ĉiukaze ambaŭ formoj, pli ofte ''Deutsch-Balten'' (germanaj baltoj), malpli ofte ''Baltendeutsche'' (baltaj germanoj). Kion mi aŭdis kaj legis pri la grupiĝo (en Darmstadt estas la centra kulturejo por la Baltaj germanoj), la koncernuloj kiuj mem preferis formon evivalentan al "Germanaj baltoj" volis indiki ke ili unuavice estas baltoj, kaj nur flanke estas germanlingvaj. Do ili en 1918 ne volis konfrontiĝi kun tronaciigitaj estonoj aŭ latvoj kiuj krius "Iru hejmen", ĉar ilia hejmlando kaj tiu de la prapatroj efektive estis inter Talino kaj Rigo, ne en Akeno, Kolonjo aŭ Treviro, de Talino pli-malpli 2000 kilometrojn for. Inter la baltiaj lingvoj ankaŭ estas ambaŭ formoj, en la estona (Baltisakslased) kaj litova (Baltvokiečiai, baltaj germanoj) oni preferas la novan formon, en la latva (Vācbaltieši, germanaj baltoj) la malnovan. Do nenio kontraŭ prefero de la nova formo, kvankam kompreneble devos resti alidirektilo, ĉar la formo germanaj baltoj signife disvastiĝis dum la lastaj jaroj en vikipedio kaj en la komunejo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:10, 8 feb. 2026 (UTC) == Ŝablono:Informkesto programaro -> Ŝablono:Informkesto programo == [[Ŝablono:Informkesto programaro]] -> [[Ŝablono:Informkesto programo]]. La paĝo [[7-Zip]] fanfaronas per: :> 7-Zip estas libera programo kaj ne :> 7-Zip estas libera programaro 7-ZIP estas programo. '''Kune''' 7-ZIP, WingRAR, GIMP kaj InkScape estas programaro. La afikso -ar- malĝustas en la kunteksto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:34, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}}[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:59, 1 jan. 2026 (UTC) :{{por}} Mi ne scias ĉu ne estus eblecoj uzi ankaŭ ŝablonon "informkesto programaro", sed ĉiukaze la pli ofta kazo estas uzi ĝin por unuopa programo, kaj la ekzemplo de Taylor tre konvinke bildigas tion. Sed eĉ se estus (aŭ iam ekestus) iuj paĝoj pri programaroj, por kiuj ni ne volus uzi informkeston "programoj", tio tamen ne estas problemo. Estas ŝablonoj "informkesto monto" KAJ "informkesto montaro", "informkesto insulo" KAJ "informkesto insularo", do ankaŭ ĉi tie en kazo de neceso povas ekesti dua ŝablono, se ĝi urĝe bezonatos. Sed la alinomigo nun sendube utilas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:30, 8 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 8 feb. 2026 (UTC) == [[Oktopieduloj]] => [[Polpoj]] aŭ [[Polpo]], [[Polpo]] => [[Oktopodo]] == En 2018 [[Uzanto:Rdelre]] alinomis la artikolon pri ordo Octopoda de [[Polpo]] al [[Oktopieduloj]] kaj kreis novan artikolon sub la titolo [[Polpo]] pri genro ''Octopus''. Mi trovas neniun spuron de interkonsultiĝo pri tiu ŝanĝo. Kaj en PIV mi trovas neniun spuron, ke iu ajn vorto "oktopiedulo" ekzistas. Male, ĝi uzas "oktopodo" por ''Octopus'' kaj oni povas konkludi de la difino ke "polpoj" estas Octopoda. En la Tekstaro evidentas, ke "polpo" estas la sola vorto uzata en komuna lingvaĵo. Ankaŭ tio apogas la ideon, ke "polpo" signifas Octopoda, ĉar ordinaraj homoj kutime scias distingi Octopoda de aliaj bestoj sed ne scias distingi ''Octopus'' de aliaj Octopoda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:56, 4 jan. 2026 (UTC) :Dankon, [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]. :Verdire, la komento ke ordinaraj homoj kutime ne scias distingi ''Octopus'' de aliaj ''Octopoda'' ne plene veras. Se vi montrus al ordinara homo la foton de [[Argonaŭto (biologio)|argonaŭto]], ano de ''Octopoda'' kun konko, li dirus ke ĝi ne estas polpo, kvankam la artikolo priskribas ĝin kiel "pelaga polpo". --- Aldone, enciklopedioj ne pritraktas nur aĵojn konatajn de ordinaraj homoj. :Vi tamen pravas, ke "Oktopieduloj" ne estis bona elekto (mi ne plu memoras, post 7 jaroj, kial mi uzis ĝin). "Oktopod-o", kvankam neoficiala, estas simila al aliaj sciencaj radikoj bazitaj sur internaciaj sciencaj nomoj, do estas kialoj por subteni ĝin. Ankaŭ la kunmetaĵo "Okpieduloj" estus uzebla. Estas nur ia problemo, ĉar ambaŭ povas rilati kaj al ''Octopoda'' kaj al ''Octopus''. :Pri via propono uzi "Polpoj" (aŭ "Polpo") pri ''Octopoda'' kaj "Oktopodo" pri ''Octopus'', mi konsentas. Mi favoras [[Polpoj]] pri la ordo. Pri la genro ''Octopus'' mi sugestas - kiel en aliaj vikipediaj artikoloj (ekzemple [[Hirundo (genro)]], [[Lotuso (genro)]]) - aldoni la vorton "genro" por klareco: [[Oktopodo (genro)]] aŭ [[Okpiedulo (genro)]]. --[[Uzanto:Rdelre|Rdelre]] ([[Uzanto-Diskuto:Rdelre|diskuto]]) 11:10, 5 jan. 2026 (UTC) ::{{re|Rdelre}} Mi dankas vian komprenon pri la plej gravaj aferoj, kaj ankaŭ la informon pri argonaŭtoj. Ankaŭ mi ne estus rekoninta ilin kiel polpojn. Ĉiam estas io nova por lerni! ::En kiu senco "oktopodo" povas rilati al Octopoda? Laŭ mia kompreno nia sola bona fonto estas PIV, kaj tio senambigue diras, ke ĝi signifas ''Octopus'' [https://vortaro.net/#oktopodo_kd]. Normale laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]] aldono inter krampoj uziĝas nur kiam pluraj artikoloj havus saman titolon. Aŭ ĉu iu alia vikipediisto opinias, ke ĉi tie estas motivo por escepto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:20, 9 jan. 2026 (UTC) :::{{farite}} --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:41, 21 jan. 2026 (UTC) ::::Kvankam jam tro malfrue, mi konsentas pri la ŝanĝoj, kaj aparte tre subtenas la gvidlinion ke "aldono inter krampoj uziĝas nur kiam pluraj artikoloj havus saman titolon". Ĉio iris bone ĉi tie, kvankam ne pliaj homoj kundiskutis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:22, 8 feb. 2026 (UTC) == Turo de la Pucelo > Virgulina turo == La titolo [[Virgulina turo]] (facile komprenebla esperanta vorto) ekde jaroj gvidas al la definitiva artikola titolo [[Turo de la Pucelo]] (tute ne komprenebla pseŭdoesperanta titolo). En tio kompreneble la vorto pucelo estas la dubinda - [https://vortaro.net/#pucelo_kd PIV en ĉiuj ĝisnunaj eldonoj de 1970-2020] ne konas ĝin, kaj [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#NeoGlo ReVo nur indikas ke estu neoficiala neologismo, tre malofta, en senco de "juna virgulino"] (cetere vikipedio kaj vikivortaro same '''ne''' havas la vorton, krom en tiu ĉi titolo, sed tio ne estas forta argumento, ĉar ĉiu povas ĉiusekunde krei eron - tamen ĝis nun neniu faris). En tio ne estas klara, kio estus "aparte juna": ĉu ne plenkreska, do ĝis 17 jarojn aĝa, aŭ ĉu antaŭ la unua menstruo, individue ekde la 9-a ĝis 14-a jaro, aŭ ĉu antaŭ la lerneja aĝo, 5- ĝis 6-jara??? Ĉar mi same ne trovas ĝin en iu du-lingva Esperanto-vortaro, tiuj demandoj eĉ ne estas facile respondeblaj, kaj eĉ se, ankoraŭ estas la demando kiaj aĝoj de junulinoj aŭ infanoj la 12-jarcenta turo en Bakuo celus. Laŭ mia kompreno virgulino estus simple virino kun neŝirita himeno, kiu do garantiite ne jam amoris - se estus simple tiu difino por "pucelo", tiam la aldona vorto tute ne havus sencon - tiam oni tuj povus uzi la kutiman vorton virgulino. Se ĉiuj tiuj demandoj ne estas klaraj, tiam probable pro tio ke oni tiom "tre malofte" uzas la neologismon. Kaj la strangaj vortokreoj en tio ankoraŭ ne finiĝis. En vikidatumoj ankoraŭ indikiĝas "alternativa nomo": "Turo de la Pucelino", tio estas vortokreo tute absurda: Se laŭ ReVo pucel'o estas aparte juna virg'ul'in'o, tiam pucel'in'o estas aparte juna virg'ul'in'-in'o - tiu kombino plene ne konvinkas. Plie en la alilingvaj formoj de la vikipedia titolo pri la turo kiujn mi komprenas mi vidas nur ekvivalentojn al simpla vorto "virgulino". La uzanto Petr Tomasovsky en sia diskutpaĝo solene informis, ke ekde aŭgusto 2025 li ne plu partoprenas en Vikipedio. Konsiderante kiom malfacile estis ekhavi iuspecan interkonsenton kun li, kiam li ankoraŭ partoprenis, tio eble eĉ estas bona memvola decido. Sed eĉ se li ankoraŭ estus, iu juĝo de li "mi ŝatas la vorton pucelino kaj mi volas propagandi ĝin, laŭ mi ReVo malpravas kaj PIV entute nekompetentas" ankoraŭ ne estus aŭtoritata referenco. Sume mi volas proponi entute forpreni la alidirektilon de la titolo [[Virgulina turo]] al la definitiva artikola titolo [[Turo de la Pucelo]] - kaj uzi la normaluzan unuan titolon kiel titolo de la teksto pri la malnova turo en Bakuo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:09, 8 feb. 2026 (UTC) :Forte {{por}} "pucelo" estas stranga, neesperanta vorto kaj neuzenda. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:38, 4 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 09:31, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Komunlingva nomo]] => [[Ordinara nomo]] == Saluton. En 2010 mi kreis tiun artikolon kun la titolo Komunlingva nomo. Pasis jaroj kaj en 2020 Moonbri movis paĝon Komuna nomo al Ordinara nomo: Esperanta "'komuna" ne samsignifas kun angla "common", franca "commun" ktp. Laŭ mi, li tion faris ege prave. Tamen en 2023 Sergio movis paĝon Ordinara nomo al Komunlingva nomo: La tradicia termino Esperanta. Kvankam tiu alia titolo ne estas erara, ordinara plej taŭgas (en PIV Konforma al la ĉiutaga uzado, al la kutimo; ne diferencanta de la plimulto el la okazoj), tio estas male al la [[scienca nomo]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:03, 23 feb. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Estus pli bone, se Sergio estus bonorde proponinta kaj diskutinta sian alinomadon. Tamen ĉi tiu propono ne donas kialojn por dubi lian pravigon "tradicia termino Esperanta". Kaj eĉ laŭ la logika flanko, "komunlingva" ŝajnas pli bona - jes, ĝi estas pli ordinara ol scienca nomo, sed nur precize en tiu senco, ke ĝi estas en lingvo komuna al fakuloj kaj nefakuloj anstataŭ kvazaŭlatina sciencfaka kodo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:29, 11 mar. 2026 (UTC) == Kondensilo -> Kapacitilo == @[[User:DidCORN]] -- [[Kondensilo]] -> [[Kapacitilo]] ĉar '''Kapacitilo''' provizas [[Kapacitanco|kapacitancon]], ne [[Kondensado]]n. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:56, 25 feb. 2026 (UTC) == Fabeloj de H.C. Andersen == Estas propono alinomi jenajn fabelojn al jenaj titoloj kiujn Zamenhof elektis por siaj klasikaj tradukoj: * [[La novaj vestoj de la Imperiestro]] => [[La novaj vestoj de la reĝo]] {{farite}} * [[La marvirineto]] => [[La virineto de maro]] Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:34, 4 mar. 2026 (UTC) :Estas po unu voĉo {{por}} la alinomado en respondaj diskutpaĝoj, kaj estas neniu kontraŭa voĉo. Do entute la opinio estas (iom) pozitiva. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:59, 11 mar. 2026 (UTC) Ankoraŭ pliaj: * [[La knabineto kun la alumetoj]] => [[Knabineto kun alumetoj]], vidu [https://www.steloj.de/esperanto/fabeloj2/alumetoj.html jen] {{farite}} * [[La tindrujo]]/[[La fajrilo]] => [[Fajrilo (Andersen)|Fajrilo]] {{farite}} * [[La princino sur pizo]] => [[Reĝidino sur pizo]] {{farite}} * [[La malbela anasido]] => [[Malbela anasido]] {{farite}} [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:05, 16 mar. 2026 (UTC) :Necesas trarigardi la zamenhofajn tradukojn. Eble troviĝas pli da alinomendaj artikoloj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:35, 16 mar. 2026 (UTC) :Resume {{por|por}} la ekzakta kopiado de la fabelotitoloj kiujn uzis Zamenhof. Pri la [[La novaj vestoj de la reĝo]] tio kreas bizaran situacion ke en la dana kaj pli malpli ĉiuj eŭropaj lingvoj estos "imperiestro", dum ĉe ni kaprice "reĝo", sed la fabeloj tradukitaj de Zamenhof ne estas sekretoj, kaj estas bone unuece uzi ekzakte tiujn titolojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:55, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} titoloj de kanonaj esperantaj tradukoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:10, 26 mar. 2026 (UTC) :{{por}} zamenhofa formo de titoloj. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 00:43, 28 mar. 2026 (UTC) == Kategorio:Vikipedio:Vikipedio == [[:Kategorio:Vikipedio:Vikipedio]] -> [[:Kategorio:Administrado de Vikipedio]] aŭ [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] Jam proponite sur [[Kategorio-Diskuto:Vikipedio:Vikipedio]] @[[User:Salatonbv]] Pluroblaj nomspacaj prefiksoj estas fuŝaĵo kaj konfuzigaĵo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:49, 4 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] akorde kun aliaj vikipedioj ([[d:Q2944611]]). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:14, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:42, 19 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} @[[User:Salatonbv]] -- [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:22, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Transbajkalo]] => [[Transbajkalio]] == Pli korekta nomo de la regiono, fiksita en la [https://rueo.ru/sercxo/Забайкалье Kondratjev-vortaro]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:23, 15 mar. 2026 (UTC) :{{re|RG72}} Mi komprenas la argumenton, sed klaras ke ambaŭ tekstoj jam havas enhavojn, kompreneble tre similajn, sed laŭ vikidatumoj tamen distingitajn. La unua nun estas malformala geografia regiono sen fiksaj limoj, la dua estas federacia subjekto de Rusia Federacio kun tre konkretaj limoj kaj difiniĝo. Ne eblas simple movi la nunan tekston al dua titolo, ĉar tie jam estas teksto. Krome atentindas ke la koncerna kategorio pri la federacia subjekto tute bizare havas tutalian nomon, "Zabajkala regiono". Ĉu la geografia regiono iĝu "Transbajkalio" kaj la subjekto iĝu "Transbajkala regiono" (kun samnoma kategorio), aŭ kio estus via propono?? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:10, 24 mar. 2026 (UTC) ::Se ni sekvu la jaman lingvotradicion, ni alinomu la duan artikolon al "Transbajkala regiono". La unua artikolo temas pri regiono geografia, la dua celas federacian subjekton, do administran regionon. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:46, 24 mar. 2026 (UTC) :::Tiam {{por}} la nun klara propono. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:49, 24 mar. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Orkestrestroj]] => [[:Kategorio:Dirigentoj]] == Nun estas du kategorioj pri la sama afero. Mi proponas meti ĉiujn respektivajn artikolojn sub la dua kiel plej konvena. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:48, 18 mar. 2026 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:30, 23 mar. 2026 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:12, 28 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:40, 19 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 08:50, 19 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:34, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Vizelo]] => [[Neĝmustelo]] == '''Neĝmustelo''' troviĝas interalie en la granda germana-Esperanta vortaro de Erich-Dieter Krause, kaj Carl Støp-Bowitz uzis ĝin en sia IKU-prelego en 1991. Same kiel ''vizelo'' ĝi mankas en PIV, sed malkiel ''vizelo'' ĝi estas kumetaĵo, kies senco estas facile divenebla, ĉar '''neĝmustelo''' estas rekta traduko de la scienca nomo ''Mustela nivalis''. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:27, 21 mar. 2026 (UTC) :{{por}} fidante la enketon de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:02, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Kunmetita vorto ĉiam estas pli saĝa ol tute novinventita vorto ne en vortaroj, se ĝiaj elementoj estas bone kompreneblaj, kaj [https://vortaro.net/#neĝo_kd neĝo] kaj [https://vortaro.net/#mustelo_kd mustelo] sendube estas, eĉ se oni eble devas biologie lerneti kio ekzakte estas musteloj. Kompare la vorto vizelo nur kompreneblas se oni hazarde konas similan formon en iu nacia lingvo - tia neologismo estas tolerebla se ĉiuj Esperanto-vortaroj klarigas pri kio temas, sed ĉi tie ne nur PIV kaj Reta Vortaro malkonas tian vorton, mi ankaŭ ne trovis alian vortaron kiu konus la vorton. Krome la argumentoj pri fontoj de Krause kaj Støp-Bowitz estas aldona pluso por "neĝmustelo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:53, 24 mar. 2026 (UTC) '''Farite''', ĉar neniu kontraŭis kaj pasis jam unu semajno. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 22:08, 28 mar. 2026 (UTC) == [[Irana milito de 2026]] => [[Milito de Usono kaj Israelo kontraŭ Irano]] == La artikolo estas neriproĉebla, sed la titolo estas tia en kelkaj lingvoj, dum en aliaj pli ĝuste estas [[Milito de Usono kaj Israelo kontraŭ Irano]], ĉar la nuna titolo ŝajnigus, ke estas milito '''de''' Irano, kaj fakte la milito ne estas jam nur '''en''' Irano.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:35, 23 mar. 2026 (UTC) :{{sindetena}} Mi kreis la artikolon kaj elektis la titolon cele al simpleco, kaj konsiderante ke la plejparto de la milito okazas en Irano kaj pri Irano. Sed mi komprenas ke la proponita titolo estas pli proksima al kompleteco, kaj ke tio povas esti aparte dezirinda en dolora temo kiel milito. Do mi ne konvinkiĝis apogi la ŝanĝon, sed ne malfeliĉos, se oni interkonsentos fari ĝin. Verŝajne iu nomo poste fariĝos norma en fidindaj fontoj, kaj tiam ĉiuokaze necesos repensi nian elekton. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:13, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Mi komprenas deziron subtreki ke temis pri atako kontraŭ Irano, sed ĝenerale ni ne nomas la artikolojn tiel. Kutime je la nomo estas uzataj loko de milito, ekzemple [[Afgana milito (1979-1989)]], [[Iraka milito]] ktp) aŭ milita kaŭzo ([[Opia milito]] ks). La sola escepto estas [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022]], sed tiu ĉi titolo estas tutevidente propaganda kaj ŝanĝenda al neŭtrala ''Rusia-Ukraina milito'' aŭ io simila, ĉar pli frua milito en la sama lando nomiĝas [[Donbasa Milito]]. Do ni sekvu la jaman tradicion kaj la agresan karakteron de la uson-israela atako montru en la artikolo mem. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:49, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Mi havas la impreson ke la milito de Rusio en Ukrainio estis aŭ estas iom aparta, sed ne volas revarmigi la poton ĉi tie kie temas pri alia milito. Sed "Irana milito de 2026" '''ne''' diras ke temus pri milito de Irano, sed pri milito de 2026 kiu iel rilatas al Irano. Kaj tio ĝustas. Mi ĝojos se tiun militon oni ne devos renomi en 2027 "Irana milito ekde 2026", sed por la momento la titolo ŝajnas al mi bona. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:56, 24 mar. 2026 (UTC) ::{{kom}} La milito en Ukrainio ŝajnas io aparta nur danke al amasa cerbolava propagando kaj totala blokado kaj/aŭ marĝenigo de alternativaj informfontoj, faritaj de regantaj elitoj en Eŭropo kaj Nordameriko. Plejparto de la mondo ekster tiu ĉi areo traktas ĝin ĝuste kiel unu el multaj konfliktoj inter okcidentaj ŝtatoj, batalantaj pri povo kaj nacia sekureco, kaj pro tio ili ne konsideras ĝin iel rilata al si, do daŭrigas rilatojn kun ambaŭ flankoj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:44, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}}1. La militon (kaj ties tuton ekde 1979, kaj la nunan, espereble finan, fazon) provokis ekstremisma konduto de la irana reĝimo, ne la landoj, kiuj estas viktimoj de ĝiaj atakoj. 2. Nun (fine de marto de la jaro 2026-a) jam 30 landoj rezistas la atakojn de la irana reĝimo. Do, la milito estas ĝuste ''irana'' el ĉiuj vidpunktoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:29, 26 mar. 2026 (UTC) :: {{por}} alinomigo, la milito estas kreajxo de Usono. Tamen eblus konservi la jaron "2026" en la titolo. La sola kaŭzo kial Irano ataketas 30 (?!) kalifatojn estas ke ili gastigas usonajn teroristojn. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:02, 19 apr. 2026 (UTC) == Ĉu la ĉefurbo de Kataro estas Daŭho aŭ "Doho"? == La milito kompreneble influas ĉiujn ŝtatojn ĉe la Persa Golfo, ankaŭ Kataron, kaj tial mi ĵus konsciiĝis pri strangaĵo kiu ĉe ni jam ekzistas ekde februaro 2007, kaj certe multaj jam miris pri ĝi, sed mi nur ĵus ekmiris: La ĉefurbo de Kataro ĉe ni nomiĝas "Doho aŭ [[Daŭho]] aŭ Dohao". La tekston ekfaris anonimulo en 2007 je la titolo "Doho", kiu tiam estis tre aŭdaca elekto, sed intertempe post 2007 "produktis" kelkajn ekzemplojn favore al tiu formo. Pri "'''Daŭho'''" la ekstervikipediaj referencoj estas senkompare plej konvinkaj: * La [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago ([[:dosiero:Ormuza markolo en PdlM 1971.png|vidu!]]), * la poŝkalendaro de [[Monato (gazeto)|''Monato'']] el Antverpeno (jam citita en la unua versio de la vikipedia teksto de feb. 2007) * kaj ankaŭ [https://vortaro.net/#Da%C5%ADho_kd NPIV (vidu!)] en la eldono de 2020, en presita formo kaj ankaŭ rete, uzas por ĝi la nomon ''Daŭho'' * [[Monato (gazeto)|''Monato'']] ankaŭ en artikoloj uzas la formon "Daŭho", ekz. en la teksto [https://www.monato.be/2013/011003.php Evgeni Georgiev: "Gravas agoj, ne paroladoj" de 2013] * [[Reta Vortaro]] salomone [https://reta-vortaro.de/revo/art/doh.html# listigas] ĉiujn formojn "Daŭho", "Doho" kaj "Dohao". "'''Doho'''" laŭdire estas uzata en la socialisma [[Monda Asembleo Socia]] fondita en 2005 ('''sen''' ekstervikipedia referenco, nur estas aserto) kaj en ''[[Le Monde diplomatique en Esperanto]]'': ankaŭ pri tio en la vikipedia teksto ĝis nun ankaŭ mankis ĉia referenco, sed [[Reta Vortaro]] notas du ekzemplojn, [https://tekstaro.com/t?nomo=mondediplo-2008&sekcio=MondeDiplo-1604 de majo 2010] kaj [https://eo.mondediplo.com/article2674.html de oktobro 2018]. :<small>Ankoraŭ mi povus citi [https://europeantimes.news/eo/2025/11/not-just-dreams-but-rights-social-justice-in-focus-at-doha-summit/ artikolon "Ne nur revoj, sed rajtoj: Socia justeco en fokuso ĉe la pintkunveno de Doho" de novembro 2025] en la retgazeto ''The European Times'' (gazeto ŝajne ankoraŭ tute nekonata en wiki.eo, ĉu? Eĉ vikidatumoj ŝajne ne konas ĝin, krom [[:d:Q99003875|jen miniatura aludo]]), sed ĉar jam ekde februaro 2007 wiki.eo propagande reklamas la formon "Doho" kaj la artikolo estas nur de novembro 2025, dubindas ĉu ne la skribinto, eble estis eĉ AI-algoritmo, apogiĝis je Vikipedio.</small> Pri la teorie inventebla formo "'''Dohao'''" ĝis nun mankis en Vikipedio ĉia ekstervikipedia referenco. [[Reta Vortaro]] pri tiu formo notas du dubindajn pruvojn: la artikolo [[:n:Norvega atleto gajnis la oran medalon ĉe la Atletika Monda Ĉampioneco en Dohao|«Norvega atleto gajnis la oran medalon ... en Dohao»]] de oktobro 2019 el '''[[vikinovaĵoj]]''' kiel ekstervikipedia referenco estas '''senutila''', ĉar tute ne "ekstervikipedia" (ĝi eble nur spegulas la privatan preferon de la uzanto "Chaetodipus" el 2019) kaj [http://www.china.org.cn/95e/world/news211.htm laŭdira artikolo "Ĉina delegacio ĉeestos la ministran konferencon de MKO en Dohao"] el "China Interreta Informa Centro" estas bedaŭrinde rete tute fuŝita retpaĝo. Sume la referencoj pri "Daŭho" daŭre estas plej konvinkaj, kvankam eblas konstati penojn enkonduki novan formon "Doho" ekde 2007. Eble la ekfaro de la vikipedia teksto [[Doho]] en 2007 estas jam frukto de tiu nova kampanjo, aŭ eble ĝi estas bazo de la modo, ĉar "normalaj esperantistoj" kompreneble tre orientiĝas laŭ la Vikipedio en Esperanto kaj konsideras ĝin valida informfonto. Sume mi estus por apliko de la origina kaj daŭre plej konvinka formo "Daŭho" en wiki.eo. Same en 2020 pledis jam {{re|Wierzbowski|Susomoinhos}} sed ili ne komencis disputon ĉi tie, nur notis sian proteston en la artikola diskutpaĝo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:17, 24 mar. 2026 (UTC) La [[Esperanto-rusa vortaro de Kondratjev]] tekstas: Daŭho [https://rueo.ru/sercxo/доха] [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:47, 24 mar. 2026 (UTC) :Mi ne volas prisilenti, ke kolego Moldur post atenta serĉado ankoraŭ trovis unu validan referencon por la tria alternativo, "Dohao": https://bertilow.com/lanlin/azio.html - Mi ne bone komprenas, kial ankaŭ Bertilo Wennergren kontribuas pri tri nomoj de unu urbo, kiu en la unua eldono de PIV en 1970 ankoraŭ estis tute forgesita. Sed bone, nun kiam la referenco estas konata, oni povas kunkonsideri ĝin. Sed tamen, restas nur 1 valida referenco por "Dohao", du artikoletoj el ''Le Monde diplo'' por "Doho", kaj ĉiuj aliaj referencoj ĝis nun por "Daŭho". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:46, 24 mar. 2026 (UTC) :::Do, por "Daŭho", fontojn vidu supre. Kial ni havus PIV, se ni tamen tiom ofte pridubis ĝian aŭtoritaton? Ĝi aparte ekzistas pro tio, ke unuopaj esperantistoj hobie emas inventi proprajn esperantigojn, kaj en PIV eblas arbitracie vidi kiu estas la plej oficiala formo, sen longaj kaj vanaj disputoj... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:18, 13 apr. 2026 (UTC) == [[Minĵetilo]] => [[Bombokanono]] == [https://vortaro.net/#bombokanono_kd PIV]: '''bombokanono'''. Mallongtuba kanono, kiu pafas preskaŭ vertikale, donante al la bombo malfortan startrapidecon. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:41, 9 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Atente sekvinte la ĝisnunan diskuton, mi konkludas, ke estas pli prudente dume ne ŝanĝi la titolon de la artikolo kaj ne miksi apartajn artikolojn, almenaŭ ĝis kiam stabiliĝos distingado de historiaj kaj modernaj sencoj de tiu grupo de armiloj (mortiroj, haŭbizoj, minĵetiloj, grenadoĵetiloj ks). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 08:56, 12 apr. 2026 (UTC) {{komento}} Jes, ''[[bombokanono]]'' ŝajnas pli bona ol ''[[minĵetilo]]'', sed la afero estas pli komplikita, ĉar Vikipedio havas ankaŭ artikolon kun la fuŝa titolo ''[[Mortero (armilo)]]'', kaj al mi ne estas klare, ĉu ''[[haŭbizo]]'' estas speco de [[bombokanono]], aŭ io aparta. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 09:05, 10 apr. 2026 (UTC) :''Mortiro'' (''mortero'' estas "Miksaĵo de kalko kun sablo, per kiu oni kunigas la ŝtonojn aŭ brikojn de muro, konstruaĵo ks"[https://vortaro.net/#mortero_kd ]) kaj ''haŭbizo'' estas specoj de kanono, kies nomoj nun uzeblas plejparte kiel historiaj terminoj, do ili bezonas apartajn artikolojn kun akcento je historiaj aspektoj. ''Minĵetilo'' estas paŭsaĵo de la slava (rusa, ĉeĥa ktp) termino. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:16, 10 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} Eble mi tamen kontraŭas la precizan proponon, ĉar pli bone estas alinomi: [[Mortero (armilo)]] => [[Bombokanono]]. Poste la enhavo de "[[minĵetilo]]" estu kopiita al "[[bombokanono]]", kaj fine "[[minĵetilo]]" sendu al "[[bombokanono]]". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 05:57, 11 apr. 2026 (UTC) :Mortiro estis reala armilo, vaste uzita kaj pro tio artikoloj pri ĝi ekzistas en pluraj lingvoj. Por kio perdi tiun ĉi artikolon? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:58, 11 apr. 2026 (UTC) {{komento}}: Diferenco inter kanono kaj minĵetilo estas en trajektorio de pafado. La kanono pafas rekte, la minĵetilo per arko. Laŭ PIV "ĵetilo" estas ilo por ĵeti malproksimen pezan rondan objekton, do minĵetilo ĵetas minojn. Minĵetilo estas do ĝusta termino en Esperanto. El ĵetiloj estas ĉi tie ankaŭ ekz. [[flamĵetilo]]. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 08:32, 11 apr. 2026 (UTC) :Ni sekvu la jaman tradicion kaj vortarojn, ne inventu novajn vortoversiojn senbezone. Kanonoj pafas ne nur rekte, sed ankaŭ (plej ofte) arke. Krome la bomboj, sendataj de bombokanono, plejparte ne estas rondaj kaj apenaŭ diferencigeblas de tiuj kanonaj. Ili same eksplodas tuj post trafi obstaklon, ne atendas sian viktimon en akvo aŭ tero kiel veraj minoj. Do temas pri speco de kanono sendanta specon de bomboj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 09:31, 11 apr. 2026 (UTC) :Bombokanono – tiu ĉi nomo sonas kiel io el arsenalo de pirata ŝipo aŭ fantazia sieĝmaŝino, sed ne kiel preciza infanteria armilo pafanta malantaŭ la horizonto. :Minĵetilo - ĝuste tial, ke la minĵetilo estas difinita per la maniero de pafado (malantaŭ monteto) kaj ne nur per tipo de eksplodaĵo, la nomo "minĵetilo" por la armilo estas multe pli preciza. Bombokanono estas ja pli komprenebla por laiko, sed teknike prenite tio estas kontraŭparolo - kanono, kiu ne estas kanono. Se vi tradukas instrukciojn por videoludo, mi sincere rekomendas uzi vian proponon tie. :En Esperanto la vorto "bombo" evokas pli aviadilan bombon. La pafaĵo el minĵetilo estas en Esperanto teknike pafgrenado aŭ minĵetaĵo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 10:19, 11 apr. 2026 (UTC) Ĉio ĉi estas interesa, sed ni havas la jaman tradicion de lingvouzo kaj dubindan proponon de nova vorto, bazitan sur paŭsaĵo de aliaj lingvoj. Mi aldonu ke en Esperanto ''mino'' elvokas pensojn pri eksplodaĵo metita teren aŭ akven por eksplodi kiam ĝi estos tuŝita, certe ne eksplodaĵon pafatan por eksplodi tuj ĉe sia celo. Do solvante unu (laŭdiran) problemon, vi kreas la alian. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:29, 11 apr. 2026 (UTC) Mi ne konsentas, ke mi 'kreas problemon' defendante la precizan kaj establitan terminon 'minĵetilo'. Male, la problemo aperas ĝuste per la provo senbezone enkonduki neologismon 'bombokanono', kiu estas teknike konfuza kaj balistike nelogika. Se vi insistas pri lingva eksperimento anstataŭ faka precizeco, estas vi, kiuj kreas malkonformecon kun la ĝisnuna tradicio kaj vortaroj. Mi ne intencas plu diskuti pri tiu ĉi artefarita afero – por mi la valida termino restas 'minĵetilo'. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 10:55, 11 apr. 2026 (UTC) :La vorto ''bombokanono'' estas en PIV kaj militvortaroj, la vorto ''minĵetilo'' estas nenie, tamen vi asertas malon kaj nomas la PIV-vorton ''eksperimento''. Tro strange kaj emocie por la enciklopedio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 17:35, 11 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Citiĝis PIV kiel pruvo ke "bombokanono" uziĝas, citiĝis neniu pruvo ke "minĵetilo" uziĝas. {{kontraŭ}} kunigo, ĉar la du artikoloj estas klare distingataj. Mi ne plene konvinkiĝis pri tio, kiu el la du havu la titolon "bombokanono", sed volus ke tiaj duboj ne fariĝu preteksto por daŭrigi la nunan staton. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:34, 11 apr. 2026 (UTC) Via kritiko kontraŭ 'minĵetilo' estas tute nelogika kaj malkonsekvenca. Se al vi malplaĉas tiu ĉi vorto, vi devus same ataki ankaŭ la terminon 'flamĵetilo', kiu baziĝas sur tute identa principo de vortformado. Tamen, 'flamĵetilo' al vi ne ĝenas. Ŝajne via obsedo pri la neologismo 'bombokanono' fontas ne el lingva logiko, sed el ia stranga fiksado je la vorto 'bombo'. Viaj argumentoj havas la saman nivelon kiel babilado ĉe la kaso pri krosantoj, kiuj hazarde similas al bomboj. Se vi volas esti seriozaj redaktantoj, vi ne povas uzi duoblajn normojn laŭ via nuna humoro. Minĵetilo restas faka termino, ĉu vi vidas en ĝi krosantojn aŭ ne. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 07:27, 12 apr. 2026 (UTC) :Pardonon, sed via parolo iĝas tute nekomprenebla. ''Krosanto''? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:47, 12 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} Kvankam via malkapablo ĝuste nomi tiun ĉi armilon ne signifas, ke la traduko 'minĵetilo' estas malĝusta. Mi kontraŭas la alinomigon, ĉar 'minĵetilo' estas la ĝusta esprimo por tiu ĉi armilo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 07:40, 12 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} '''bombokanono''' estas ne malpli fuŝa ol '''minĵetilo'''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:28, 27 apr. 2026 (UTC) {{komento}} «'''Kanono'''» estas pafilego kies pafoj havas platan, preskaŭ rektan trajektorion. La koncerna pafilego pafas preskaŭ verikale, kaj tute malsimilas kanonon. '''Kanono''' estas miskvalita vorto kun 3 senrilataj kaj malkonvenaj signifoj. Ankaŭ '''mino''' havas 3 diversajn signifojn. La bona termino estas en ReVo: : [https://revaj.steloj.de/revo/dlg/index-2p.html#bomb.0opafilo '''bomb·o·paf·il·o'''] MIL Pafilego, plej ofte glattuba, por pafi bombojn laŭ alta, arkforma trajektorio, uzata ekz-e por pafi trans monto aŭ alia vertikala baro. Tipa bombopafilo konsistas el tubo, dukrura afusto, apoga plato kaj celilo. La kutimaj kalibroj estas 50–60mm (rota bombopafilo), 81–90mm (bataliona), 105mm (aŭ pli, regimenta). Kp haŭbizo. Estas mirinde, kiel la esperantistoj malvolas uzi klarajn kaj koterajn terminojn.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:28, 27 apr. 2026 (UTC) == [[Batalo de Slavkov]] => [[Batalo ĉe Austerlitz]] == Ni nomu la artikolon same kiel en ĉiuj enciklopedioj per tiutempa nomo de la setlejo, ne inventu unikajn Esperanto-formojn nekonatajn al la monda historiografio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:58, 12 apr. 2026 (UTC) {{por}} Ĝenerale oni uzu la tiutempajn nomojn, mi supozas. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:13, 12 apr. 2026 (UTC) :{{por}} sekvi la fontojn, sen trudo de propra sistemo, eĉ logika. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:35, 12 apr. 2026 (UTC) :{{por}}[[Batalo ĉe Austerlitz]]--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:39, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Batalo ĉe Austerlitz]]. – [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:51, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:19, 29 apr. 2026 (UTC) {{kom}} Kiel oni elektas inter "Batalo ĉe ..." kaj "Batalo de ..."? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:35, 14 apr. 2026 (UTC) :Bona demando, tion mi preteratentis. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:49, 14 apr. 2026 (UTC) {{por}} '''Batalo ĉe Aŭsterlico''', '''Aŭsterlica batalo'''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:36, 29 apr. 2026 (UTC) {{Por}} '''Batalo ĉe Aŭsterlico''' – kaj la batalo, kaj la histotia nomo de la loko, kie ĝi okazis, estas internacie konataj kaj famaj por meriti uzadon de esperantigita lokonomo, kiu ja estas atestita en Esperanto. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 11:07, 29 apr. 2026 (UTC) == [[Mortero (armilo)]] => [[Bombokanono]] == PIV havas la vorton '''bombokanono''': "Mallongtuba kanono, kiu pafas preskaŭ vertikale, donante al la bombo malfortan startrapidecon" laŭ PIV 2020, aŭ "mallongtuba kanono, kiu povas pafi nur laŭ granda celangulo" laŭ testo.vortaro.net. La angla Vikipedio havas [[:en:Mortar (weapon)]], kaj la germana Vikipedio havas [[:de:Mörser (Geschütz)]], kaj tiuj artikoloj estas interligitaj. Angla-Esperanta vortaro de John Wells tradukas ''mortar'' per '''bombokanono''', kaj germana-Esperanta vortaro de Erich-Dieter Krause tradukas ''Mörser'' per '''bombokanono'''. Do ŝajnas al mi, ke la establita Esperanta vortaro estas '''bombokanono''', kaj ne "mortero", kiu laŭ PIV estas "miksaĵo de kalko, cemento kaj sablo". Pli da esplorado pri diversaj specoj de bombokanono kaj parencaj armiloj povus esti utila, sed mi kredas, ke ne necesas atendi tion por efektivigi la evidentan korekton. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 16:06, 12 apr. 2026 (UTC) {{kom}} [[Esperanto-rusa vortaro de Kondratjev]] havas paron [https://rueo.ru/sercxo/мортира ''мортира'' — ''mortiro'']. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:35, 12 apr. 2026 (UTC) {{kom}} Ja interese, sed tiu estas pli malnova vortaro, kaj ''mortiro'' ne estas en PIV. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 20:08, 12 apr. 2026 (UTC) : {{por}} bombokanono, vorto perfekte komprenebla ankaŭ por ĉiu ne-militisto. Pri mia ĵusa komento pri PIV vidu supre en ĉapitro "Daŭho". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:21, 13 apr. 2026 (UTC) {{komento}} «Mortero» certe estas ŝanĝenda, ĉar laŭ la Fundamento ĝi havas alian signifon. Tamen mi preferus ŝanĝi ĝin al '''mortiro''' (kun historia signifo diferenca disde tiu de bombopafilo). En Esperanto oni povas paroli pri la nuntempo aŭ pri historio. En la 2ª mondmilito ankoraŭ ekzistis '''mortiroj''', kiel la jena germana: <gallery caption="Mortiro kaj bombopafilo"> Mörser Karl 'Adam' at the Tank Museum, Kubinka pic5.JPG|Mortiro (60 cm) Mortar M29.jpg|Bombopafilo </gallery> sed nun ilin anstataŭis haŭbizoj kaj bombopafiloj. La angla lingvo ne distingas inter ili; en aliaj lingvoj ili havas apartajn nomojn, kaj la termino sone simila al '''mortiro''' indikas ĝuste la malnovan pafilegon (ekz‑e la rusa [[:ru:Мортира]])--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 10:19, 27 apr. 2026 (UTC) == Diversaj hungaroj de nomo Péter Magyar == Mi simple kopias la jam diskutpaĝe ekkomencitan proponon ĉi tien, por pliaj komentoj: Ni bezonas alinomigi ĉi tie la tekston [[Péter Magyar (juristo)]] aŭ [[Péter Magyar (politikisto)]] al simple Péter Magyar kaj alinomi la samnomulo [[Péter Magyar]] al [[Péter Magyar (drumisto)]]. La unua estis ekkreita en 2024 kaj la dua en 2019, malgraŭ tio la unua estas multege pli fama. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:31, 13 apr. 2026 (UTC) :{{por}} En 2019 la alia Péter Magyar verŝajne estis pli konata, nun la afero kompreneble ŝanĝiĝis. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:44, 13 apr. 2026 (UTC) ::Proponu en [[VP:AA]], laŭ la normala proceduro. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 14:24, 13 apr. 2026 (UTC) :::{{por}} simpla nomo [[Péter Magyar]] por la politikisto, kaj kun aldonaĵo "...(drumisto)" aŭ "[[Péter Magyar (muzikisto)]]" por la muzikisto. Tiam ankaŭ eblas aldoni ŝablonon {{ŝ|aliaj signifoj}} supre de la paĝo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 13 apr. 2026 (UTC) ::::PS Se ektroviĝos esperantaj tekstoj pri tria aŭ kvara Péter Magyar, oni povas senprobleme ekhavi apartigilon [[Péter Magyar (apartigilo)]], sed por nur du bonuloj tio estus troigo, kaj utilas havi la simplan nomon sen alfonaĵo por la politikisto, kiel prave proponis Sj1mor! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:29, 13 apr. 2026 (UTC) :{{por}}simple Péter Magyar.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:38, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} la politikisto sen interkrampaĵo, lia samnomulo kun "... (muzikisto)" aŭ "... (drumisto)". [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 11:44, 14 apr. 2026 (UTC) :{{Komento}} La hungara paĝo prezentas 7 personojn, tamen menciindas nur 3. Ĝi estas ofta nomo. [https://hu.wikipedia.org/wiki/Magyar_P%C3%A9ter_(egy%C3%A9rtelm%C5%B1s%C3%ADt%C5%91_lap)].--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 13:13, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} tute komprenebla. [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 23:20, 17 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:41, 18 apr. 2026 (UTC) == [[Agonia kutimaro]] => [[Luktema kutimaro]] == Mi mem kreis la iaman artikolon adaptante alilingvajn nomon kaj etimologion el greka ''agon'', sed nun konstatas, ke agonio en PIV tute ne enhavas tiun signifon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:42, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} "Luktema" aŭ prefere "lukta", kiu estas perfekta traduko etimologie kaj sence, "agonia" havas rilatan devenon sed ŝanĝitan signifon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:45, 14 apr. 2026 (UTC) :{{komento}} Eble "lukta konduto" anstataŭ "kutimaro"? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:46, 18 apr. 2026 (UTC) ::Mi ne volis diri tion por ne komplikigi la aferon, sed ankaŭ mi pensas ke "konduto" estas pli trafa ol "kutimaro". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:20, 18 apr. 2026 (UTC) :::Mi preferus "konkurenca konduto" aŭ "rivaleca konduto". {{por}} "[[konduto]]". {{Kontraŭ}} "kutimaro", "agonia" kaj "lukt(em)a". - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:07, 18 apr. 2026 (UTC) ::::Ĉu ne prefere "konkura" ol "konkurenca", ĉar laŭ PIV "konkurenco" estas specife ekonomia konkuro? Krom tio, ankaŭ "konkura" kaj "rivaleca" ŝajnas al mi tute bonaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:49, 18 apr. 2026 (UTC) :::::Do, ''[[konkura konduto]]''? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:42, 20 apr. 2026 (UTC) ::::::Laŭ mi jes (oni jam povas kalkuli min {{por}} iu ajn esprimo kun "konkura", "rival(ec)a", "lukt(-)a"). Mi esperas ke la diskuto pri la plej bona vortumo ne forgesigos nin, ke verŝajne ĉiuj konsentas ke la nuna vortumo estas la malplej bona. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:25, 21 apr. 2026 (UTC) == [[Cimo (insekto)]] => [[Litocimo]] == "Cimo (insekto)" ŝajnas esti maltaŭga titolo por ĉi tiu artikolo. [https://www.vortaro.net/#cimo_kd Laŭ PIV] kaj [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#cim.0o laŭ ReVo,] la esperanta vorto "cimo" povas indiki du grupojn de insektoj. Larĝsence, cimo estas [[heteroptero]] - signifo subtenata de la Fundamento. Mallarĝsence, cimo referas al la genro ''Cimex''. Tamen, ĉi tiu artikolo temas nek pri unu nek pri la alia, sed pri "litocimoj", ĉefe sed ne nur pri la specio ''Cimex lectularius''. Ĝi estas nun ligita al la vikidatumero {{wikidata|Q940337}}, sed laŭ mi ĝi estus fakte pli taŭga ĉe {{wikidata|Q48385308}}, datumero pri parazitaj cimoj kun la sama komuna nomo. Mi rekomendas alinomi la artikolon al "Litocimo", kaj ŝanĝi "cimo (insekto)" al alidirektilo al la artikolo [[Heteropteroj]] aŭ al la apartigilo [[Cimo]]. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 21:02, 17 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:42, 18 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} La sola vaste uzata insekta senco, kiun (miascie) havas la Esperanta vorto "cimo" estas identa al la rusa vorto "клоп" (en zamenhofa tempo skribata kiel "клопъ", kaj tion klare indikas Fundamento!) aŭ la angla "bedbug". :Miaopinie estus prudente uzi la nomon "'''Cimo'''" por tiu ci artikolo, ĉar tio estas kerna vorto, de kiu estis adoptita por la komputista slangaĵo "'''Cimo (komputado)'''" kiel kompakta traduko de la simile mallonga anglalingva "bug", kaj la apartigila artikolo nomiĝu "'''Cimo (apartigilo)'''". :Tia estus, miaopinie, prudenta nomado de la artikoloj. :Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 06:25, 19 apr. 2026 (UTC) ::Tamen, laŭ [[Wiktionary:ru:клоп]], la rusa vorto "клоп" signifas kaj litocimo kaj [[hemiptero]]. (Temas pri grupo, kiu inkluzivas heteropterojn.) ::Kaj krome la Fundamento klare indikas ankaŭ la germanan "[[Wiktionary:de:Wanze|Wanze]]" kaj la francan "[[Wiktionary:fr:punaise|punaise]]", kiuj senambigue indikas heteropterojn (laŭ la sinonimaj sekcioj de la ligitaj paĝoj). La angla fundamenta traduko "[[Wiktionary:en:bug|bug]]" havas plurajn bestajn signifojn, sed interalie ankaŭ hemiptero (aŭ plej ofte heteroptero laŭ la artikolo ĉe "[[Wiktionary:en:true bug|true bug]]), kaj ne litocimo. Aliflanke, la pola fundamenta traduko "[[Wiktionary:pl:pluskwa|pluskwa]]" ja signifas nur litocimo (aŭ pli precize ''Cimex lectularius''). ::Do entute estas unu lingvo en la Fundamento, kiu sugestas, ke oni interpretu "клопъ" kiel litocimo, kaj tri lingvoj, kiuj sugestas, ke la ĝusta interpreto de "клопъ" estas "hemiptero/heteroptero". ::Cetere, laŭ mi verŝajne indus lasi la titolon de la apartiga artikolo senŝanĝa pro tio, ke kaj PIV kaj ReVo indikas du malsamajn taksonomiajn grupojn por la vorto "cimo". Do almenaŭ laŭ tiuj vortaroj, eĉ la kerna insekta signifo de la vorto ne estas senambigua. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 12:02, 19 apr. 2026 (UTC) :::{{por}} Laŭ argumentoj de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:20, 19 apr. 2026 (UTC) :::Mi ne estas zoologo kaj ne povas juĝi fakan uzadon, sed komunlingve la sola senco kaj de la rusa vorto "клоп" kaj la Esperanta vorto "cimo" (kiun mi renkontis centojn, eble milojn da fojoj kaj en tekstoj, kaj en parola uzado) estas ĝuste la koncerna sangosuĉa parazito de homo (angle: "bed bug"). :::Tio ne malebligas fakan uzadon de la nomo "''Kлопы''"/"Cimoj" por diversampleksaj kaj daŭre reklasigataj zoologiaj taksonoj, sed tia uzado estas tro marĝena en komunlingva uzado por uzurpi la oftegan kaj kutiman nomon "клоп" kiel artikolnomon. :::Kompromise oni ja povas havi artikolon "Cimo" pri la komunlingva nocio kaj artikolon "Cimoj" pri la koncerna fake uzata taksono (verŝajne ''Heteroptera''). :::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:27, 19 apr. 2026 (UTC) :::Ne temas pri "''Kлопы''"/"Cimoj", sed pri "''Bettwanze''/''Cimex lectularius''/''Cimex lectularius''/...". Rigardu la aliajn lingvojn! Kaj la artikolo mem komenciĝas per la vorto '''Litocimo'''! Do ankaŭ ĝia titolo estus "[[Litocimo]]". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 20:23, 19 apr. 2026 (UTC) ::::Temas pri tio, kio jam en Fundamento nomiĝas cimo/''клоп''. Do ankaŭ la titolo estu "клоп". Tio, ke la zoologia nomenklaturo estas pli komplika kaj zigzage evoluis post la tempo de Fundamento, estas flanka detalo. ::::La ordinaran, normalan, atendeblan formon de la vorto ilustras, ekzemple, la teatraĵo pri socia "parazito", kiun verkis [[Vladimir Majakovskij]] kaj kiu nomiĝas simple kaj klare "Клоп", en la franca kaj angla tradukoj respektive "La punaise" kaj "The bedbug" (vidu la artikolojn en la koncernaj vikioj), kaj en Esperanto, nature, "La cimo" (vidu la artikolon "[[Vladimir Majakovskij]]". ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 01:48, 20 apr. 2026 (UTC) :::::Titolo de teatraĵo estas tute alia afero ol titolo de enciklopedia artikolo. La titolo de la teatraĵo estas malpreciza, kaj tio estas tute akceptebla: oni povas diveni, ke temas pri litocimo kaj ne pri alia speco de cimo. Titolo de enciklopedia artikolo estu pli preciza. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:55, 20 apr. 2026 (UTC) ::::::La titolo de teatraĵo kaj ĝiaj tradukoj konvinke (ĉar oni zorge teadukas verkotitolojn) konfirmas tion, kion oni observas en normala, ĉiutaga kaj literatura, lingvouzado. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:37, 20 apr. 2026 (UTC) :Mi ĵus kontrolis en ''tekstaro.com'': la vorto "cimo" en la pridiskutata senco (kutima sangosuĉa insekto) aperas en diversepokaj tekstoj (eĉ de Zamenhof); la formoj "litocimo" aŭ "litcimo" ne aperas eĉ unufoje. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:59, 20 apr. 2026 (UTC) ::Tamen, ''cimo'' aperas nur 6-foje en tekstaro.com kun insekta senco, do ĝi apenaŭ estas ofta vorto, eĉ tiam, kaj en la hodiaŭa mondo litocimoj estas malpli oftaj ol en la tempo de Zamenhof, mi supozas. (Cetere, ''cimo'' aperas 4-foje kun la senco "eraro" kaj unufoje kun la dubinda senco "subaŭskultilo", kaj ŝajnas al mi ne tute certe, ke ĉe Szathmari temas pri litocimo kaj ne pri alia speco de cimo; la kunteksto ne estas tute klara.) Do mi restas tute ne konvinkita, ke ''cimo'' en Esperanto estu pli specifa ol ĝiaj angla, franca kaj germana tradukoj en la Fundamento. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:14, 20 apr. 2026 (UTC) == [[Ruĝa cimo]] => [[Fajrocimo]] == La artikolo [[Ruĝa cimo]] prezentas "ruĝa cimo" kiel la ĉefan nomon de la insekto, kaj "fajrocimo" kiel la komunan nomon. Tamen, ŝajnas al mi, ke "ruĝa cimo" estas inventaĵo de la verkintoj de la artikolo, ĉar mi trovas ĝin nur en fontoj rilataj al Wikimedia. [https://www.vortaro.net/#fajrocimo_kd PIV] kaj [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#cim.0o ReVo] mencias nur "fajrocimo" kaj ne "ruĝa cimo". Ĝi eĉ ne estas traduko de la scienca nomo ''Pyrrhocoris apterus'', ĉar ''Pyrrhocoris'' venas de grekaj vortoj por "fajro" kaj "cimo", kaj ''apterus'' signifas "senflugila". Do la nomo "ruĝa cimo" ŝajnas al mi tute foriginda el la artikolo, kaj la titolo estas ŝanĝinda. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 22:43, 17 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:39, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 18 apr. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Animala fiziologio]] => [[:Kategorio:Besta fiziologio]] == La koncerna vikipedia artikolo en Esperanto nomiĝas "'''[[besta fiziologio]]'''", ne "animala fiziologio", kaj ŝajnas al mi ke bonus se baza teksto kaj baza kategorio havas saman titolon. Tial mi proponas alinomigon de la kategorio al la (pli sendiskute akceptebla nomo) "besta fiziologio". Tio kaŭzus remeton de 24 eroj al nova kategorio, tial pli bonas diskuti kaj laŭeble havi konsenton, antaŭ ol procedi pri la translokigo... Kompreneblas ke la esperanta koncepto de [[Bestoj]] en la latina lingvo estas ''Animalia'', tial por parolantoj de romanidaj lingvoj kaj de la angla la vorto ''"animal'-"'' povas ŝajni pli hejmeca, sed tamen en Esperanto la vorto Bestoj signifas ĝuste tion, kaj Esperanto ne estas romanida lingvo, ne estas dialekto de la itala aŭ de la angla (kvankam foje aspektas tiel)... Tial estas bone ke la vikipedia artikolo en Esperanto jam nomiĝas "'''[[besta fiziologio]]'''", nur la kategorio ĝis nun iras alian vojon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} ĉiutaga prefere ol teknika lingvaĵo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:21, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 17:44, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 22:44, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:38, 19 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 06:50, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Natura historio]] => [[Biontologio]] == PIV ne havas "natura historio"; ĝi havas nur "naturhistorio (arĥaismo) = natursciencoj". La esprimo "natura historio" ŝajnas laŭvorta traduko el la angla/franca kaj mallogika en Esperanto. Do kial ne uzi la PIV-an vorton '''biontologio'''. (PIV indikas "arĥaismo", sed mi kredas, ke ĝi estas arkaika ĝuste tiel, kiel "natural history" en la angla estas arkaika: ĝi ne plu estas scienca fako.) [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:48, 19 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} PIV indikas ke "biontologio" estas arkaika sinonimo de "biologio". [[Natura historio]] ne temas pri biologio ĝenerale (se ĝi temus, ĝi estus kunigenda kun [[biologio]]) sed specife pri observa anstataŭ eksperimenta metodaro por biologio. Kaj tiu koncepto ne estas arkaika nek eksa, kvankam la scienca sistemo malpli rekompencas ĝin nun ol antaŭ cent jaroj. (En mia kantono, preskaŭ ĉiu biologo kaj multaj ĉiĉeronoj havas en sia domo libregon ''Costa Rican Natural History'', jam kvardek jarojn aĝan sed neniel eksmodan.) :Aliflanke povas esti, ke la vortumo "natura historio" estas etnolingvismo. Sed ŝanĝo al alia misa vortumo ne helpos nin trovi la ĝustan. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:31, 19 apr. 2026 (UTC) :Ĉu iu havas alian proponon? La difino ŝajnas esti io simila al "Studo de vivuloj en maniero pli populara kaj priskriba ol strikte scienca". ("Biontologio" tute ne ŝajnas al mi "misa": vortaroj agnoskas, ke "bionto" signifas "vivulon".) [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:27, 20 apr. 2026 (UTC) ::Slavaj (kaj iuj aliaj) lingvoj uzas por tiu ĉi scienca kampo la nomon forme kaj sence similan al "'''Naturscienco'''". Tia memklariga kaj regula formo ŝajnas al mi akceptebla kaj trafa. Ĝi, krome, estas paralela al aliaj regulaj formoj por nomi sciencojn kaj sciencajn fakojn kiel, ekzemple, "lingvoscienco" kaj "komputoscienco". Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:30, 20 apr. 2026 (UTC) :::Bedaŭrinde, PIV donas alian sencon al la vorto '''naturscienco''', kaj tiu kunmetaĵo, eĉ se ĝi ŝajnus bona al slavlingvanoj, estus konfuza por parolantoj de la angla kaj la franca. Cetere, la Esperanta Vikipedio jam uzas la PIV-an sencon de [[naturscienco]]. Do tiu propono apenaŭ havas ŝancon, laŭ mi. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:19, 20 apr. 2026 (UTC) ::::Kial? "Naturscienco", miakomprene, tute konformas kun la nocio, kiun difinas PIV kaj tiu ĉi artikolo: en iu stadio ĝi estis tuteca studado de la naturo; poste eiaj brancoj specialiĝis kaj iĝis apartaj sciencoj kaj sciencaj fakoj (biologio, fiziko, ĥemio, geologio, astronomio; zoologio, botaniko, nuklea fiziko, kvantuma teorio, fizika ĥemio kaj ĥemia fiziko, tektoniko, astrofiziko, fiziologio ktp) kaj daŭre disbranĉiĝas. Eblas rigardi tian tuton "naturscienco" (iam antaŭe tute nature, nun kun ioma streĉo, ĉar ne ekzistas fakuloj pri la enorme kreskinta tuto, kvankam enkondukan bazan studobjekton en lernejo principe eblas nomi tiel kaj eble oni ankoraŭ faras tion en iuj lingvoj) aŭ kiel kunigon de ĝiaj konsistigaj partoj, kiuj estas konsiderebla kiel "natursciencoj". ::::"Biontologio" evidente ne taŭgas por tiu celo, speciale, se oni ĝin derivas de "bionto" = vivulo aŭ interpretad kiel kunfando de ''bio-'' kaj "ontologio", ĉar temas ne nur pri vivuloj, kaj ne nur pri bio[logio]: fiziko, ĥemio, geologio, astronomio apenaŭ estas koncepteblaj kiel sciencoj pri vivuloj aŭ limigitaj al bio-... en ia ajn senco. ::::Cetere, la naiva paŭsaĵo "natura historio" kiel ĉia "falsa amiko" estas miskomprenebla sen klarigo, ke temas pri sklava imito de alilingva idiotismo. ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 04:26, 21 apr. 2026 (UTC) :::::Eble vi estas konfuzita. Ni serĉas esprimon por la senco "Studo de vivuloj en maniero pli populara kaj priskriba ol strikte scienca". Pri tio temas la koncerna artikolo. (Nu, la Esperanta artikolo mencias "scienca", sed tio ŝajnas miskompreno, se oni komparas kun la nacilingvaj artikoloj.) Ĉiuokaze, fiziko apartenas al natursciencoj, sed ne al tio, pri kio temas pri artikolo, kaj kion mi preferus nomi "biontologio". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:34, 21 apr. 2026 (UTC) ::::::Ŝajnas, ke konfuzitaj estas ankaŭ la aŭtoroj de la artikolo, kiuj skribis, interalie: "Grupita inter natursciencoj, Natura historio estas sistema studo de ĉiu kategorio de naturaj objektoj [tiel!] kaj organismoj". ::::::Simile konfuzitaj estas ankaŭ alilingvaj ligitaj artikoloj: ::::::Franclingva vikio: «c'est l'enquête, la description de tout ce qui est visible dans le monde naturel : animal, végétal, minéral.» ktp ::::::Eĉ la anglalingva vikio ne konsentas kun vi: «In antiquity, "natural history" covered essentially anything connected with nature, or used materials drawn from nature, such as Pliny the Elder's encyclopedia of this title, published c. 77 to 79 AD, which covers astronomy, geography, humans and their technology, medicine, and superstition, as well as animals and plants.», «A slightly different framework for natural history, covering a similar range of themes, is also implied in the scope of work encompassed by many leading natural history museums, which often include elements of anthropology, geology, paleontology, and astronomy along with botany and zoology, or include both cultural and natural components of the world.» ktp ::::::La ruslingva vikio estas eĉ pli kategoria pri la vasteco de la fako: «совокупность знаний о природных объектах, явлениях и процессах» (la tuto da scioj pri naturaj objektoj, fenomenoj kaj procezoj) ::::::kaj simile en aliaj lingvoj. ::::::Alternativa interpreto estas, ke konfuzita estas vi – per unu el la mallarĝigaj difinoj en la angla lingvo, kiun vi iukiale preferas. Nu, Esperantaj terminoj estu pli internaciaj kaj malpli efemeraj, ol tio... ::::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 09:48, 21 apr. 2026 (UTC) :::::::Nia nuna artikolo klare difinas sian temon kiel nur certan specon de naturscienco, "kline pli al observado, ol al eksperimentadaj metodoj de studado, kaj ampleksas precipe tiajn esplorojn, kiuj estas eldonataj ne en striktasence sciencaj revuoj sed en revuoj pli vastatemaj." Nia artikolo ne ''jam'' estas samtema kun [[naturscienco]], ĉar la observa stilo de naturscienco ne estas la sola stilo. La cito "Grupita inter natursciencoj, Natura historio estas sistema studo de ĉiu kategorio de naturaj objektoj kaj organismoj" ne kontraŭdiras tion - "natura historio" estas difinita laŭ metodoj kaj ne laŭ esplortemo. :::::::La franca artikolo ŝajne estas pri iom alia koncepto kaj eble devus ne esti ligita al la sama vikidatumero. La ŝajne kontraŭdiraj citoj el la anglalingva vikipedio ne estas en nia artikolo, do striktasence ne rilatas al la diskuto. Kaj unu (''In antiquity . . .'') klare estas celita kiel historia, malaktuala difino (tial ĝi estas en subsekcio "Before 1900") kaj la alia klare estas markita kiel malsama de la kutimaj difinoj (''A slightly different framework . . .''). Do ili ne difinas la temon de la artikolo. Dume la difino ''leaning more towards observational than experimental methods of study'' estas en la unua frazo de la artikolo, klare intencita kiel temdifina, ne kiel nur unu inter pluraj mallarĝigaj difinoj. :::::::Ĉiuj vikipedio malrespektetas la principon "Vikipedio ne estas vortaro" ĉe plursencaj titoloj kiel ĉi tiu. Tio ne estas imitinda. :::::::Do la demandoj estas 1) Ĉu la specife observa stilo de naturscienco meritas artikolon, aŭ ĉu ĝi estas kunigenda kun [[naturscienco]]? (Mi pensas ke ĝi estas memstare menciinda temo, sed oni povus racie malkonsenti.) 2) Ĉu titolo "Natura historio" estas tolerinda, aŭ kiun alian titolo ĝi havu?--[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:57, 21 apr. 2026 (UTC) ::::@[[Uzanto:Lingvano|Lingvano]]: ::::: @[[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] diris: :::::: Bedaŭrinde, PIV donas alian sencon al la vorto '''naturscienco''', kaj tiu kunmetaĵo, eĉ se ĝi ŝajnus bona al slavlingvanoj, estus konfuza por parolantoj de la angla kaj la franca. ::::: La vorto '''naturscienco''' evidente venas el la tradicio germana (kaj pli ĝenerale orienteŭropa), kaj la angla-latinidaj aŭtoroj de PIV ĝin miskomprenis. Naturscienco estas la tuto da sci(enc)oj pri la naturo, kiel la germana {{lang|de|'''Natur·kunde'''}} aŭ la rusa {{lang|ru|'''естество·знание'''}}. Tiu tegmenta signifo povas rilati al la historia periodo kiam la studoj de la naturo ankoraŭ ne disfakiĝis en apartajn sciencojn; tiu signifo restas aktuala ekz‑e en la instruado: en la elementa lernejo ni havas studfakon {{lang|ru|природоведение}}, en kiu la lernantoj ricevas la unuajn sciojn pri fiziko, ĥemio, biologio, astronomio… Supozeble tiusence la revuo «Esperanto» informas nin, ke :::::: «André Cherpillod (1930) estas emerita mezlerneja instruisto pri '''naturscienco'''.» ::::: En la sistemo germana-orienteŭropa estas do klara diferenco inter '''naturscienco''' ĝenerale kaj '''(pri)natura scienco''' speciale (ekz‑e geologio, zoologio ktp). Simile '''lingvoscienco''' ({{lang-ru|языкознание}}) ĝenerale kaj prilingvaj sciencoj speciale (gramatiko, leksikografio, dialektologio ktp). Simile '''[[sociscienco]]''' ({{lang-ru|обществознание}}) ĝenerale kaj ''sociaj sciencoj'' speciale (historio, ekonomiko, etnografio…). En tiu sistemo estas kohera diferencigo de la klasifikaj niveloj, malsamaj nocioj estas esprimataj per malsamaj vortoj. ::::: En la tradicio angla-latinida tiun diferencon oni esprimas per la nombro de unu sama termino: :::::: Les '''[[:fr:sciences sociales]]''' sont un ensemble de disciplines académiques&nbsp;… :::::: '''[[:en:Social science]]''' (or the '''social sciences''') is one of the branches of science,… ::::: T.e. la nocioj ekzistas, sed estas esprimataj konfuze kaj malkohere. La germana sistemo estas pli logika kaj imitinda, tiom pli ke ĝi utiligas la rimedon disponeblan en Esperanto: la diferencon inter ‹umo·scienco› kaj ‹uma scienco›. La PIVa difino estas misa.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 05:55, 29 apr. 2026 (UTC) ==Ŝtatoj de Meksiko== Nia [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj|titolpolitiko]] diras ke "nomoj de subŝtatoj" "ĉiam estu Esperantigitaj". Mi supozas ke tio ne ĉiam estas aplikebla en praktiko, ĉar Esperantigoj en multaj federaj landoj ne ekzistas. Tamen la federitaj [[subŝtatoj de Meksiko|ŝtatoj de Meksiko]] jam havas esperantigojn menciitajn en la artikoloj. Ĉar la lando estas granda kaj havas sufiĉe longan historion de Esperanto-aktivado, mi atendas ke tiuj Esperantigoj estas veraj, bone enradikiĝintaj Esperantaj nomoj, kaj ke fontoj estas troveblaj por la plej multaj aŭ ĉiuj. Sed la artikoltitoloj estas en la hispana. Do - ĉu ni ŝanĝu la titolojn en Esperantajn, aŭ ĉiujn aŭ minimume tiujn, por kiuj fontoj rapide troveblos? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:37, 27 apr. 2026 (UTC) ==Artefaritaj planedoj== Mi faras diskuton ĉe [[Uzanto-Diskuto:Piotrus]] pri tio, kiel distingi la titolojn de ekzistanta artikolo [[Artefarita planedo]] kaj nova artikolo kun [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Artefarita_planedo&oldid=9366370 jena enhavo]. Mi kopias ĉi tien mian ĵusan komenton: ::::La nomoj de niaj artikoloj estas konfuzaj, sed mi pensas ke la temoj estas koncepte malsamaj: [[Satelito]] estas pri io ajn, kio orbitas ĉirkaŭ io ajn; [[artefarita satelito]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ planedo'' aŭ ĉirkaŭ satelito de planedo; [[artefarita planedo]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ la Suno'' aŭ teorie ĉirkaŭ aliaj steloj. ::::Ŝajnas al mi ke la ekzistanta artikolo povus nomiĝi [[Artefarita planedo (kosmoveturilo)]] kaj via povus nomiĝi [[Artefarita planedo (megastrukturo)]]. Kion vi pensas? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:49, 5 maj. 2026 (UTC) Laŭ mi, "planedo" estas objekto tiel granda, ke ĝi iĝas proksimume sfera pro gravito, kaj kiu forigas aliajn objektojn el sia orbito. Se eĉ [[Plutono]] ne estas planedo, nomi Luna-1 planedo, eĉ "artefarita planedo", ŝajnas ridinde. Cetere, neniu nomas artefaritajn satelitojn "artefaritaj lunoj". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:00, 6 maj. 2026 (UTC) :{{re|Lingvano}} Mi komprenas tion kiel voĉon, ke la nova artikolo estu [[Artefarita planedo]] sen interkrampaĵo. Kion vi volas fari al la ekzistanta artikolo? Alinomi, forigi aŭ kunigi kun alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:36, 6 maj. 2026 (UTC) gcod13mstftuxhgmdiu4xhlhu2mxf9m 9367901 9367767 2026-05-06T21:41:21Z Lingvano 730 /* Artefaritaj planedoj */ 9367901 wikitext text/x-wiki __LIGILOALNOVASEKCIO__ '''Vikipedio:Alinomendaj artikoloj''' estas ejo por peti la alinomigon de artikolo, ŝablono, aŭ projekt-paĝo en Vikipedio. Bonvolu legi nian [[VP:TA|artikolon pri titol-politiko]] kaj nian [[Helpo:Alinomigi paĝon|gvidlinion por alinomi]] antaŭ ol movi paĝon aŭ peti paĝ-movadon. Ĉi tiu paĝo celas organizi la laŭeble sisteman alinomigon de artikoloj. '''Arkivo''' de proponoj ne plu aktualaj troviĝas ĉi tie: [[Vikipedio:Alinomendaj_artikoloj/Arkivo]]. Por tio ekzistas ŝablono kiel markiloj pri tia propono kaj respektivaj kategorioj. *{{Ŝ|Alinomu}}, [[:Kategorio:Alinomendaj paĝoj]], [[:Kategorio:Alinomitaj paĝoj]] Jene sekvu listigoj pri la proponitaj paĝoj. {{/Enkonduko}} == Ne plu aktivaj == Ne plu aktivajn proponojn movu al [[/Arkivo]], vidu la keston "Malnovaj diskutoj" ĉi-supre. Dankon! == Aktivaj (de 2022) == === [[Kamrimeno]] -→ [[Sinkrona rimeno]] 2022 02 19 === La alternatva propono ŝajnas pli klara. Mi kopiis ĉi-suben la iam okazintan diskuton el la diskuto-paĝo.-[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 10:39, 19 feb. 2022 (UTC) Mi kontraŭas (alinomi al dentrimeno") ĉar dentrimeno estas ĝenerala rimeno sen specifa funkcio, do meritas apartan artikolon. Ĉi tie estas celata la rimeno kiu sinkronigas la [[kamŝafto]] kun la [[krankŝafto]]. (angle: i.a. cambelt aŭ timing belt). --[[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 12:10, 7 feb. 2022 (UTC) :Ŝajnas prave. DidCORN devus argumenti. Male, oni devus forigi la proponon, ĉu ne?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:15, 7 feb. 2022 (UTC) ::Jes sed ĉiu rajtas esprimi sian opinion. [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 23:15, 7 feb. 2022 (UTC) :::Mia argumento estas, ke tia rimeno havas [[dento]]jn kaj neniun [[kamo]]n, do la titolo estas erarema. Se oni volas distingi tiun rimenon rilate al a ĝenerala ''dentrimeno'', kial anstataŭe nomi ĝin '''[[sinkrona rimeno]]''', pli klara titolo, kiun oni trovas en la franca Vikipedio?--[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 21:00, 8 feb. 2022 (UTC) ::::Kamrimemo fakte estas mallongigo por kamŝaftpropulsadentrimeno. [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 11:33, 11 feb. 2022 (UTC) :::::Ne, karaulo, tia rimeno ne propulsas, SED nur helpas sinkroni la sparkilojn de ĉiu piŝto en la motoro. [[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 13:22, 1 feb. 2024 (UTC) ::::::Do kamŝaftsinkronigadentrimeno (angle:timing belt (also called a cambelt) [[Uzanto:Verdulo|Verdulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Verdulo|diskuto]]) 14:23, 8 feb. 2024 (UTC) === [[Skalmodelo]] -→ [[Maketo]]; [[Maketo (arkitekturo)]] -→ [[Maketo]] 2022 05 01 === [[Skalmodelo]] volas esti alinomita al [[maketo]]. Maketo estas en PIV. La alinomadon povas fari nur administranto. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 13:06, 1 maj. 2022 (UTC) :Krome ekzistas ĉi tie paĝo [[Maketo (arkitekturo)]], kiu devus esti kunigita kun maketo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 13:37, 1 maj. 2022 (UTC) :{{komento}} Mi tute ne konsentas kunigi la du artikolojn [[Maketo]] kaj [[Maketo (arkitekturo)]], la du artikoloj ne temas pri la samaj aferoj. En aliaj lingvoj estas ankaŭ du malsamaj artikoloj, al kiuj normale rilatas ĉiu el la du.--[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 20:27, 1 maj. 2022 (UTC) :{{komento}} [[Skalmodelo]] al [[Maketo]] jes; [[Maketo (arkitekturo)]] al [[Maketo]] tute ne: la du artikoloj ne temas pri la samaj aferoj. En aliaj lingvoj estas ankaŭ du malsamaj artikoloj. Povas temi pri ŝipo, aparato, teatra scenejo, ktp.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:26, 17 maj. 2022 (UTC) == Aktivaj (de 2023) == {{MLL|VP:AA#Aktivaj (de 2023)}} === "Vikipedio:Aŭtomata kontrolanto" → "Vikipedio:Mempatrolantoj" + "Vikipedio:Kontrolantoj" → "Vikipedio:IP-kontrolantoj" 2023 02 14 === "[[Vikipedio:Aŭtomata kontrolanto]]" → "[[Vikipedio:Mempatrolantoj]]" kaj "[[Vikipedio:Kontrolantoj]]" → "[[Vikipedio:IP-kontrolantoj]]". Vorto "kontrolanto" estas malklara. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 05:35, 14 feb. 2023 (UTC) === [[Kabineto]] → [[Kabineto (registaro)]] 2023 05 16 === Ĉar la aliaj artikoloj ligitaj ĉi tien temas pri registara institucio, ne pri apartigilo. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:45, 16 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} Mi estas tre konfuzita. La paĝo ne aspektas kiel ordinara artikolo. Ne estas vera apartigilo, ĉar la punktoj (1), (2), (3), (4) nenion apartigas (kie estas la bluaj ligiloj?). La paĝo pli similas al paĝo de vortaro, kaj eble ne estas taŭga por VP. Mi opinias, ke indas forigi la supran parton kaj krei apartajn artikolojn pri la 4 signifoj. — <span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''Nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 15:51, 16 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} Jes, nun tiu ĉi artikolo aspektas kiel vortara, do korektenda. Mi proponas krei apartigilon surbaze de ĝi kaj la nuna artikolon dediĉi sole al la registara institucio, ĉar ĝuste tion celas ĉiuj alilingvaj versioj. Kompreneble por tio necesos ĝin alinomi laŭe. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:32, 17 maj. 2023 (UTC) :{{por}} alinomigo kaj alifarado al enciklopedia artikolo. Artikoloj kies enhavo estas kopiita el PIV aux ReVo estas senvaloraj, eble ecx tujforigendaj. [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2021#Substanco]] [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 05:40, 17 maj. 2023 (UTC) :{{por}} '''[[Kabineto (registaro)]]'''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:18, 19 maj. 2023 (UTC) :{{por}} [[Kabineto (registaro)]] [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:21, 20 maj. 2023 (UTC) :{{kom}} multaj intervikioj, tamen neutila paĝo. Vikipedio ne estas vortaro. Sama afero som [[registaro]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:31, 22 maj. 2023 (UTC) :{{por}} Redifino de la origina teksto al apartigilo kaj por kreo de aparta teksto pri kabineto en senco de ministraro. Tamen mi pensas ke ĉi tie aŭdiĝas multe tro akraj kaj tro radikalaj sonoj. La teksto neniel estas "senvalora enhavo nur kopiita el PIV" - komparu la tekston en PIV kaj la tekston en Vikipedio kaj vi vidas ke jam nun la vikipedia artikolo havas multe pli da informoj. Intence la teksto citas la modelon de PIV listigi la diversajn signifojn, ĉar vikipedio kompreniĝas kiel ampleksigo de antaŭaj sciobankoj, kiel PIV, ReVo aŭ - pri certaj temoj, ne ĉi tie, [[EdE]]. Tiel estas tute sence komenci de baza difino, kaj de tiu kerno pluampleksigi la temon. Kaj pri la demando: kie estas la bluaj ligiloj? Bluaj ligiloj estas, tion scias ĉiu ĉi-tie, kiam oni faris artikolon. Mi nun faris novan artikolon [[kabineto (ĉambro)]] pri la laŭ PIV unua signifo. Ke pri la dua signifo necesus aparta artikolo, mi dubas, ĉar tiu signifo ŝajnas al mi jam esti eksmoda ekde la 19-a jarcento. Pri la tria signifo ekzistas diverslingvaj tekstoj en [[d:Q640506]], kaj pri la kvara signifo, kiun iu en vikipedio alinventis (en PIV estis nur tri diferencigoj), mi eĉ ne scias ĉu estas iu alilingva modelo. Do pri "kabineto (registaro)" eblas gaje ekverki artikolon laŭ [[d:Q640506]], kaj pri la kvara signifo eble ankaŭ, se oni trovas bonajn alilingvajn vikipediajn aŭ ekstervikipediajn tekstojn, kiuj donas ideojn pri vortumoj, grafikaĵoj, eksteraj ligiloj kaj referencoj. Ni devos ankoraŭ decidi, kiu teksto fine havos la bazan titolonomon "kabineto", ĉar domaĝus se ĝi estus nur plugvidilo al iuj subpaĝoj. Supozeble plej sencas, ke la teksto [[Kabineto (registaro)]], kiam ĝi estos kreita kaj estas stabila, ricevos la titolonomon "kabineto" ... sed unue ĝi devas esti kreata! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:37, 11 dec. 2023 (UTC) :{{komento}} Mi plene subtenas la celon sisteme ordigi la artikolojn pri "Kabineto". :La nuna paĝo [[Kabineto (apartigilo)]] (redirektata de [[Kabineto]]) enhavas tro da informoj por simpla apartigilo; ĝi devus esti kiel: ::''Kabineto havas plurajn signifojn: ::''[[Kabineto (ĉambro)]] — malgranda, privata ĉambro, ofte por studado, laboro, aŭ konservado de valoraj objektoj. ::''[[Kabineto (registaro)]] — la ĉefa plenuma konsilio de registaro, kutime konsistanta el ministroj aŭ sekretarioj. ::''[[Kabinetpentraĵo]] — malgranda pentraĵo destinita por privata kontemplado, ofte kun detala temo kaj fajnaj artaj kvalitoj. ::''[[Kuriozaĵkabineto]] — kolekto de raraj, ekzotikaj, aŭ nekutimaj objektoj, tipa de la renesanca kaj baroka epokoj. :Pro la unua defino de la signifo "ĉambro" en PIV, mi proponas, ke la artikolo [[Kabineto (ĉambro)]] estu alinomata al simple [[Kabineto]]. En ĉi tiu nova ĉefartikolo, estus esence aldoni klaran ligilon al la simpligita apartigilo (ekz. "Por aliaj signifoj, vidu [[Kabineto (apartigilo)]]").--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 11:43, 13 jun. 2025 (UTC) === [[Bangka-Belitungo]] → [[Bangkao kaj Belitungo]] 2023 08 01 === La provinco konsistas el du principaj insuloj, kiel Trinidado kaj Tobago. La indonezia nomo ja neniam mencias "kaj" kiam iu areo konsistas el du principaj subareoj; ekzemple: Kuantan Singingi (reĝenco kiu havas du grandaj riverojn fluas trae: rivero Kuantan kaj rivero Singingi), kaj Parigi Moutong (reĝenco kiu konsistas el la grandaj distriktoj de Parigi kaj Moutong). Mi elektas Bangkao ĉar la nomo Bangko estas nomo de distrikto en la provinco de Jambi (Ĝambio). --[[Uzanto:Aryabferduzi|Aryabferduzi]] ([[Uzanto-Diskuto:Aryabferduzi|diskuto]]) 14:34, 1 aŭg. 2023 (UTC) :{{kom}} Eble jes. Mi ne certas pri la esperantigo de «Bangka». Ĉu ekzistas fontoj, ekzemple, en indoneziaj retejoj de esperantistoj?—<span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 23:47, 5 aŭg. 2023 (UTC) :{{kom}} Esperantigoj dependas de konvencio. Provincoj de Indonezio certe meritas esperantigon, sed se oni ne efektive faris tion en aliaj fontoj, Vikipedio prefere ne estu la provejo. (Kaj ĉiuokaze la esperantigo estu ''Bankao'' aŭ simile; laŭ mia kompreno, la indonezia literumo "ngk" indikas nur du konsonantojn.) [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:25, 16 aŭg. 2023 (UTC) ::{{ping|Aryabferduzi}} Ĉu vi scias, kiu estas la esperantigo de la nomo de la insuloj uzata far Indoneziaj esperanto-parolantoj? —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 22:12, 15 nov. 2023 (UTC) :::Ĝi indas esti diskutinda temo inter indonezianoj, eble en la nacia Esperanta kongreso. [[Uzanto:Aryabferduzi|Aryabferduzi]] ([[Uzanto-Diskuto:Aryabferduzi|diskuto]]) 10:05, 4 jan. 2024 (UTC) :{{komento}} En kazo de dubo prefere eĉ uzi tute indonezilingvan nomon en Esperanto, ol gaje inventi pli kaj pli esperantecajn nomojn: kun referencoj eblas ĉio, sed sen nur eblas, se ne leviĝas iu dubo. Kaj duboj jam legeblas ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:36, 29 nov. 2023 (UTC) ::Do laŭ la rezonado devos esti titolo ''Bangka Belitung'', pure indonezie, tute ne esperantlingve. Kompromise eblas konsoli, ke eblas fari el la titoloj Bangka-Belitungo kaj Bangkao kaj Belitungo alidirektilojn al la titolo ''Bangka Belitung''. Sed kontrolu: neniel pri ĉiuj provincoj en la mondo en Esperanto jam establiĝis esperantigitaj provinconomoj, kvankam por esperantlingva redaktado kompreneble pli facilas se ili estas. Cetere nur pri la insuloj Bankga ĝis nun ekzistas insula artikolo, pri la insulo [[Belitung]] ne.... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:08, 8 nov. 2024 (UTC) === :Kategorio:Sovetiaj militistoj de la dua mondmilito → [[:Kategorio:Sovetiaj militistoj de la Dua Mondmilito]] 2023 10 25 === En eo-vikio estas multaj kategorioj kiuj anstataŭ '''D'''ua '''M'''ondmilito havas en sia titolo eraraj '''d'''ua '''m'''ondmilito aŭ Dua '''m'''ondmilito. Mi pretas ripri la kategoriojn kaj rilatajn al ili artikolojn. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 14:14, 25 okt. 2023 (UTC) :mi malsamopinias, uskegoj ne utilas :Dua mondmilito tamen ja malbonegas, kompare al Duamondmilito aŭ Dua Mondmilito [[Specialaĵo:Kontribuoj/2A0D:E487:46F:E701:5C6E:4112:615A:6E8C|2A0D:E487:46F:E701:5C6E:4112:615A:6E8C]] 15:16, 25 okt. 2023 (UTC) :: > ''uskego''<br>mi ne konas la vorton. Kaj miaj vortaroj ne konas. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 16:58, 25 okt. 2023 (UTC) ::: trovis... [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 17:00, 25 okt. 2023 (UTC) : Do, ĉar ne aperis kontraŭoj mi fermas la diskuton kaj plu aktive alinomigas kategoriojn rilatajn al Dua kaj Unua Mondmilitoj. Nun mi aktivas en kategorioj de la Dua Mundmilito. Somtempe mi preparas alinomigon en temoj ligitaj kun la Unua Mondmilito. Plue, se aperos demando, bv sinturni al mia PD (persona diskutejo). [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 06:17, 10 nov. 2023 (UTC) ::{{kom}} Kial Dua Mondmilito estas pli bona ol Dua mondmilito? Laŭ mi Dua mondmilito estas ĝuste. --[[Uzanto:LiMr|LiMr]] ([[Uzanto-Diskuto:LiMr|diskuto]]) 08:28, 15 nov. 2023 (UTC) === [[Kredita Unio]] → [[Kredita unio]] → [[Kooperativa banko]] 2023 11 02 === [[Kredita Unio]] → [[Kredita unio]]: Ĉar nun ekzistanta titolo rompas [[VP:TA]]: ĝi ne estas propra nomo kaj ne estas akronimo. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 11:33, 2 nov. 2023 (UTC) {{komento}} Karaj, temas pri tre grava tipo de (plejparte neprofitcelaj, kolektive posedataj de la membroj) financaj institucioj (kaj pli demokratieca kompare kun komercaj/akciaj bankoj), por kiu mi dum pluraj jardekoj aŭdis (kaj mem uzas) la nomon '''[[kooperativa banko]]'''. La vorto "unio" puŝas la nomon tro for de ĝia vera natura senco, kaj en multaj lingvoj aperas la vorto "kooperativa". Cetere, ne estas malfacile lingve korekti tiun ĉi tekston, kiam ĝi havos akcepteblan nomon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:52, 2 nov. 2023 (UTC) : {{Komento}} mi rekomendas esplori titolojn de samtemaj artikoloj en diversaj vikioj: [https://www.wikidata.org/wiki/Q745877] [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:17, 3 : {{komento}} Multaj lingvoj enhavas en la titolo indikon, ke temas pri kooperativa institucio aŭ financa (plejparte kredita) kooperativo: rusa, belorusa, hispana, indonezia, itala, kataluna, portugala, rumana. : Aliflanke, la karakterizo "kredita" por tiuj institucioj (kvankam tradicia en multaj lingvoj) estas tro malvasta: ekzemple, en Usono, tiaj institucioj havas la saman gamon da servoj kiel ordinaraj profitcelaj bankoj; la sola diferenco estas, ke ili ne estas profitcelaj, kaj formale funkcias kiel kooperativoj (t.e. ili estas kolektiva posedaĵo de siaj membroj) kaj estas neprofitcelaj, t.e. la profito de kooperativaj bankoj re-investiĝas aŭ distribuiĝas inter la membroj, sed ne iras kiel dividendo al akciuloj. Do, "kredita kooperativo" estus tro limiga (kaj tial misgvida) termino, sed '''Kooperativa banko''' ŝajnas al mi adekvata: eĉ se evidentiĝos, ke en iuj landoj tiaj institucioj rajtas okupiĝi nur pri kreditaj servoj, tio estus en ordo, ĉar ja ekzistas ankaŭ profitcelaj bankoj, kiuj okupiĝas (aŭ okupiĝis) nur (aŭ precipe) pri kreditoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:56, 3 nov. 2023 (UTC) :{{kontraŭ|kontraŭ}} ''kooperativa banko'': Mi vidas la vorton "kredito" en pli-malpli ĉiuj el la diverslingvaj nomoj, foje en formo "kredita unio" (supozeble pro modelo de la angla lingvo), kaj ofte ankaŭ en formo "kredita kooperativo". Interesas ke ĉiuj artikoloj tiom substrekas ke la iniciato fontis en Germanlingvio (ankaŭ ol ŝtato Germanio formale estis), sed ke ĝuste germana artikolo pri la temo mankas. Tamen, vikidatumoj kaj ĉiuj tiaj bankoj en nuna Germanio konsentas ke tiulingve la nomo estas ''Kreditgenossenschaft'', do ankaŭ "kredita kooperativo". Tial, malgraŭ ke la formo "kredita kooperativo" laŭ Filozofo "estus tro limiga", ĝi ŝajnas al mi esti la sole pravigebla alternativo al la ankoraŭ pli strangaj vortoj "kredita unio" aŭ "kredita unuiĝo" - kvankam, se pli da lingvoj kiuj vere havas tiajn bankojn (en Esperantujo, klare, eĉ ne estas unu) oficiale uzus nomon ''kooperativa banko'' kaj oni povus konvinki pliajn vikipediajn lingvoversiojn adapti la titolon, tiam ĝi estus bela nomo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 03:51, 29 nov. 2023 (UTC) ::{{komento}} Mi voĉdonus {{por|por "kredita kooperativo"}}, se tio estus la temo de voĉdono. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:40, 3 dec. 2023 (UTC) :::Kvankam mi jam voĉdonis la 29-an de novembro, nur sen grafike klara verda pilko: mi substrekas ke mi estas {{por}} ŝanĝo al "kredita kooperativo", kiu estas pli koresponda al pluraj alilingvaj titoloj kaj laŭ mi bona kompromiso inter la angleca [[Kredita unio]] kaj bela, sed eble meminventita vorto [[Kooperativa banko]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:05, 7 dec. 2023 (UTC) ::::Kaj do? Ĉu signifas ke kiam mankas konsento nenio ŝanĝiĝas kaj restas la titolo "kredita unio", kiun ĉiu kiu kundiskutis malplej ŝatas? [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 19:20, 19 dec. 2023 (UTC) == Aktivaj (de 2024) == {{MLL|VP:AA#Aktivaj (de 2024)}} == [[Homa spirado]] => [[Spirado]] 2024 09 20 == El pli ol cent lingvoj nur la itala nomiĝas homa. Tio malhelpas la ampleksigon de havenda artikolo, kion fakte mi jam entreprenis.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:54, 20 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} [[Homa spirado]] restus kiel alidirektilo kaj estas ĉapitro de la havenda artikolo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:16, 20 sep. 2024 (UTC) ::Saluton, Kani. Eble vi memoras la diskutegon inter mi kaj DidCORN pri tiu temo antaŭ du jaroj. Informoj similaj al tiuj, kiujn vi nun metas en la artikolon [[Homa spirado]], jam troviĝas en nia artikolo [[Spiro]], kiu devus esti alinomita al [[Spirado]], sed ankoraŭ neniu administranto faris tion - tial la diskuto ankoraŭ troviĝas ĉi tie kiel aktiva propono. ::Mi proponis kaj faris la ŝanĝon al "[[Homa spirado]]" ĉar la artikolo en sia tiama stato temis preskaŭ nur pri homoj, kaj necesis distingi ĝin de [[Spiro]], kiu temas ankaŭ pri aliaj organismoj. Sed estas granda malkohero inter diverslingvaj vikipedioj kaj ene de ĉiu unuopa vikipedio. Kion vi volas fari al [[Spiro]]? Mi ne volus reiri al la situacio antaŭ mia interveno, nek imiti la situacion de la hispana vikipedio, kun du samtemaj artikoloj, sed verŝajne povus akcepti aliajn solvojn. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:57, 26 sep. 2024 (UTC) :::Mi nun faris rigardon al la koncernaj artikoloj en la angla, hispana, franca, kaj germana. Kvankam neniu uzas la titolon "Homa spirado", la franca kaj germana uzas "Pulma ventolo", kiu certe estas pli specifa koncepto ol spirado ĝenerale. Krome, en ĉiuj kvar vikipedioj mi trovas malkontentajn voĉojn sur diskutaj paĝoj, kiuj plendas simile kiel mi, ke la artikoltemoj en tiuj vikipedioj estas fuŝaj. En la angla [https://en.wikipedia.org/wiki/Talk:Breathing#All_vertebrates?], germana [https://de.wikipedia.org/wiki/Diskussion:Lungenventilation#Säuger_und_andere_Tiere], kaj franca [https://fr.wikipedia.org/wiki/Discussion:Respiration#Respirons_!] oni plendas, ke pli taŭga titolo estus "Homa spirado" aŭ simile, kaj en la hispana [https://es.wikipedia.org/wiki/Discusi%C3%B3n:Respiraci%C3%B3n_(fisiolog%C3%ADa)] oni plendas, ke la artikoloj ligitaj al nia [[Homa spirado]] kaj [[Spiro]] havas la saman temon. :::Al mi ŝajnas klare, ke ni devos kunigi vian kontribuon kun la nuna enhavo de [[Spiro]] (ne de [[Homa spirado]]). La sola demando estas, en kiu artikolo kaj sub kiu titolo ni kunigu ilin. Mi bedaŭras la malŝparon de tempo. Mi kredas ke la kulpo de la situacio estas intervikia kaj metavikia, ne nia. Vere la havenda artikolo devus esti [[Spiro]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:50, 27 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} [[Homa spirado]], poste [[Spirado]], estas unu el la mil havendaj artikoloj, ekzistanta en pli ol 100 lingvoj kun enhavo de pli ol 30 000 bitokoj kaj tial en la plej alta kategorio el tri eblaj. [[Spiro]] estas ekzistanta en iom pli ol 50 lingvoj kun enhavo de pli ol 15 000 bitokoj, tio estas la duono de la alia. La diferenco inter spiro kaj spirado estas semantike nula. La realo de du similaj artikoloj en la tuta vikia sistemo evidente ne estas nia kulpo, sed ankaŭ ne ni devas tordi la situacion. Vi plu povas labori por la artikolo [[Spiro]] kaj ni povas reteni [[Spirado]]n en la alta kategorio de la havendaj artikoloj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:11, 11 okt. 2024 (UTC) ::Mi ne klare komprenas kion vi kontraŭas kiam vi diras "ne ni devas tordi la situacion." Fakte la aliaj vikioj estas tre malsamaj unu de la alia - ili ne prezentas unu saman situacion. Ĝis nun mi provis fari nur la minimuman ŝanĝon al la reala situacio de nia vikio bezonatan por ke la du artikoloj havu malsamajn temojn. Ne mi kreis [[Spiro]]. Kaj tiutempe, se gravas al vi, la rezulto estas pligrandigo de la oficiale havenda artikolo. ::Ĉu vi akceptus ekzemple kunigi la du artikolojn? Aŭ proponi ĉe Metavikio ke oni redonu la statuson "havenda" al [[Spiro]]? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:11, 13 okt. 2024 (UTC) :Ĉi tiu diskuto restas longe sen kontribuoj. Se ne estos interkonsento pri alia solvo, mi rekonformigos la enhavon al la titolo transmovante la novan materialon al "Spiro". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:59, 31 okt. 2024 (UTC) ::Ve, vere la "diferenco inter spiro kaj spirado estas semantike nula", do spirado kaj spiro estas faktaj sinonimoj (la naturo de spiro estas ke ĝi okazas plurfoje, alikaze la organismo jam mortis), tial havi unu artikolon "spiro" kaj alian "spiro" estas iom stranga, sed havi artikolon "'''homa''' spirado", kiu temas pri "animala spirado ĉe senvertebruloj kaj ĉe vertebruloj" estas simile strange. Klaras ke ni ne povas premi ĉiujn lingvoversiojn kunfandi la du artikolojn kiuj duoble ekzistas en 50 lingvoj, kaj fari kiel la germanoj kiuj en unu el la du tute evitas la vorton spiro/spirado en la titolo kaj nomas ĝin "pulma ventilado" ankaŭ estas iom trompa, ĉar fakte "pulma ventilado" '''estas''' spirado. Kaj fari kiel faris la angloj kaj iuj aliaj lingvanoj kiuj baze diferencigas inter "spirado" kaj "spirado (fiziologio)" same strangas, ĉar ambaŭ tekstoj en ĉiuj lingvoj temas pri fiziologio. Mi nur vidas la eliron, fari kiel nun klarigas la unuaj frazoj de [[homa spirado]] (de multaj animaloj), [[spiro]] kaj [[Spiro (apartigilo)]], nome akcenti ke la unua procezo nepre bezonas pulmon kaj la dua, pli vasta koncepto ankaŭ priskribas interŝanĝon de oksigeno sen pulmo. Rezulto estus nomi la unuan tekston "pulma spirado" kaj la duan, pli vastan simple "spirado", laŭplaĉe ankaŭ sen "-ad-". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:19, 31 okt. 2024 (UTC) :::Mi povas akcepti ke "Homa spirado" fariĝu "Pulma spirado". Ankoraŭ tio necesigus ke la plejparto de la nova materialo moviĝu en la artikolon "Spiro". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:58, 1 nov. 2024 (UTC) :{{Ne farite}} laŭ la propono, sed mi ŝanĝis [[Homa spirado]] al [[Pulma spirado]] laŭ la ideo de ThomasPusch. Mi mem enplektis la novan materialon en la artikolon [[Spiro]], krom parto kiu rilatas al nehomaj pulmohavantoj kaj restas en [[Pulma spirado]]. :Mi ne povas fari la ŝanĝon de [[Spiro]] al [[Spirado]] ĉar mi ne estas administranto. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:02, 17 nov. 2024 (UTC) :{{Farite}} La paĝo estis kreita en 2016 kiel [[Spirado]]. Poste okazis pluraj alinomigoj kaj renomigoj. Estis diversaj opinioj pri kiu materialo estu en diversaj similtemaj artikoloj, kaj mi protektis tiun kiel unu el la Mil havendaj artikoloj kun la dekomenca titolo, simila al la plimulto de la aliaj lingvoj kaj kun materialo ankaŭ simila al multaj el tiuj lingvoj. Fakte mi eraris montrante ĉi tie ŝajnan kazon de alinomado, kvankam vere temis nur pri restarigo de la origina nomo. Ĉi tie okazis opinidebatoj, sed neniu klara tendenco kolektiva.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:14, 20 nov. 2024 (UTC) ::{{re|Kani}}, vi asertas ke via ŝanĝo estas restarigo de origina nomo (de 2016). Eble vi ne rimarkis ke la titolo "Spirado" origine apartenis al la artikolo kiu nun nomiĝas "[[Spiro]]", ekde ĝia kreo en 2004. Alaudo ŝanĝis "Spirado" al "Spiro" kaj kreis la duan artikolon "Spirado" ŝajne sen iu ajn konsulto aŭ interkonsiliĝo kun aliaj vikipedianoj. Do se temus pri restarigo de la originala situacio, la solvo estus kunigi la du artikolojn. Fakte mi jam proponis tion kiel eblan solvon. Ĉu vi konsentus al kunigo de la artikoloj? Se jes, ne necesos paroli pri aliaj aferoj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:12, 20 nov. 2024 (UTC) ::{{re|Arbarulo}} Kunigi ambaŭ artikolojn estus lasi sen esperantlingva versio [[Spiro]], kiu povus esti alinomita al [[Spiro (fiziologio)]] same kiel estas en angla, hispana kaj aliaj lingvoj. Pri ĝia enhavo mi ne zorgos. Pro la restigado de [[Spirado]] tia kia ĝi estas mi opinias ĝin utila, estante unu el la Mil havendaj artikoloj, kun aparta rangigo en kiu Esperanto estas en tre alta konsidero.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:02, 22 nov. 2024 (UTC) :::Mi jam rimarkigis ke la vikipedioj kiujn vi citas estas fuŝaj, kaj eĉ ne sammaniere fuŝaj. Bonvolu ne trudi iliajn fuŝojn ankaŭ al ni. Se vi ne povas klarigi kiel malsamas spirado kaj spiroj, aŭ kia spirado ne estas fiziologia - eĉ entute "ne zorgos" pri la afero - kaj tamen insistas ke la artikolo ekzistu, vi ne plu verkas enciklopedion, sed celas ion alian - prefere mi ne provu diveni kion. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:22, 22 nov. 2024 (UTC) Ĉi tio estas malrespekto al Vikipedio, kian mi ĝis nun ne vidis en Alinomendaj Artikoloj. '''Kani malrespektas la bazan principon, ke ĉiu artikolo havu apartan temon.''' Tio estas principo de iu ajn enciklopedio. En Vikipedio, nia gvidpolitiko [[Helpo:Kiel verki bonan artikolon]] tre klare diras, "Vi ja ne kreu artikolojn kiuj jam ekzistas (eble sub alia nomo)". Ankaŭ la unua kialo por [[Helpo:Kunigi paĝojn|kunigi paĝojn]] estas tio, ke "estas du aŭ pli da paĝoj pri ĝuste la sama temo." Se ankoraŭ neniu skribis politikon, kiu diras rekte, "ne ŝanĝu la temon de ekzistanta artikolo tiel, ke ĝi fariĝas sama kun alia," mi supozas ke neniu imagis, ke bonintenca vikipediisto provos fari tion. '''Kani malrespektas la politikon de interkonsento.''' Ni supozu momente ke neniu baza principo estas tuŝita. Tiam oni devas fari decidojn per [[Vikipedio:Interkonsento|interkonsento]]. Kiam en 2022 mi trovis la problemon de du artikoloj praktike samtitolaj (tiam ankoraŭ ne vere samtemaj), mi afiŝis proponon ĉi tie, faris interkonsenton kun DidCORN, kaj sufiĉe laboris por plenumi ĝin. Tiam nek Kani nek iu ajn alia argumentis kontraŭe aŭ entute interesiĝis pri la afero. Nun, du jarojn poste, Kani unue malrespektas tiun rezulton per radikala ŝanĝo; nur poste faras proponon por la ŝanĝo; kiam konsento al la propono ne tuj aperas, bojkotas la diskuton; kiam do mi parte (eĉ ne tute) malfaras lian unuopulan trudon, ree trudas ĝin; kaj post tio aŭdacas akuzi sur mia diskutpaĝo, ke mi estas malĝentila kaj malkunlaborema. '''Kani misuzas siajn administrajn privilegiojn por trudi sian preferon.''' En granda perspektivo tio estas la plej danĝera aspekto de ĉi tiu disputo. Kani mem anoncis, ke li protektis [[Spirado]]. Sed "Paĝoj estadas ŝlosataj nur dum certaj specialaj cirkonstancoj" ([[Vikipedio:Administrantoj]]). Tiuj cirkonstancoj ne estas tute precizigitaj, sed mi certas ke "mi protektis tiun kiel unu el la Mil havendaj artikoloj" ne estas taŭga pravigo. Aliflanke ĉesigi redaktomiliton jes estas bona kialo kaj alia administranto verŝajne rajtus apliki ĝin al ĉi tiu okazo, - sed estas malnormale kaj misuzo de privilegioj, ke administranto mem komencas redaktomiliton kaj tuj ŝlosas la paĝon en la stato preferata de li. Mi volas emfazi ke antaŭe ĉi tia konduto ''ne'' estis tipa de Kani. Tial mi ĝis nun provadis trovi ian interkonsenton, kaj ankoraŭ nun esperas ke li poste komprenos la situacion pli bone. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:22, 22 nov. 2024 (UTC) :Mi restarigis pulman spiradon kiel la temon de [[Spirado]], post transdono de la statuso "havenda artikolo" ĉe Metavikio al [[Spiro]], pro kio ne plu ekzistas eĉ malprava motivo por la samtemigo. Pro la senkonsentaj alinomigoj, nun neadministrantoj ne povas fari la interkonsentitajn alinomigojn. {{re|ThomasPusch}} aŭ alia administranto, kiam vi havos liberan momenton, mi petas ke vi faru la interkonsentitajn ŝanĝojn [[Spirado]] > [[Pulma spirado]] kaj [[Spiro]] > [[Spirado]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:02, 9 okt. 2025 (UTC) == [[Ig-Nobel-premio]] => ? 2024 09 26 == La artikolo estas malbona kaj parta traduko de anglalingva artikolo. Kvalito de la artikolo estas aparta temo.<br> Mi opinias, ke la nomo de temo estas tre stranga anglaĵo, kiun elpensis ne esperantisto kaj la kreinto ne scias regulojn de Esperanto. -Ig estas sufikso, kiu havas tre certan sencon. Nun la nomo de artikolo havas jenan sencon: igi Nobelpremio, Nobelpremiigi. <br> Sed senco de artikola temo estas ŝerca analogo de Nobelpremio. Atentu, la temo ne estas malNobelpremio, ŝar la premio neniun maligas. Temo de la artikolo estas mokaindaj atingoj de scienculoj kaj ne nur scienculoj. La premio havas trajtojn de scienca premio, sed ĝi ne estas scienca. Nun la nomo de la artikolo ne kongruas al temo de la artikolo.<br> Mi ne scias al kia nomo necesas alinomigi, sed lasi nunan nomon estas moki Esperanton, ties regulojn kaj lingvouzadon. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:24, 26 sep. 2024 (UTC) :{{kom}} La titolo estas anglaĵo ĉar la nomo de la temo estas angla vortludo, do ne rekte tradukebla. La nuna versio havas la avantaĝon ke ĝi videbligas la aludon al la [[Nobel-premio]]j. Ebla alternativo estas konservi eĉ pli laŭvorte la anglan nomon: [[Premio Ig Nobel]] aŭ [[Ig Nobel Prize]]. Mi pensas ke la risko, ke iu interpretus ĝin kiel "Nobelpremiigo," ne estas pli granda ol la risko, ke iu interpretus Nobel-premion mem kiel premion por nobeloj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:51, 26 sep. 2024 (UTC) : Al mi tre plaĉas varianto elektita en ukraina vikio: [https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%8F Ігнобелівська премія]. <small>Certe ruslingva vercio multe pli plaĉas [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F Шнобелевская премия], sed tio estas vortludo (bonega, sed rekte ne tradukebla).</small><br>Mi opinias ke en esperanto bone taŭgas '''Ignobel-premio''': :# ni bone prezentas la anglalingvan nomon :# ĝi estas memstara vorto kaj ĝin ne eblas erare miksi kun aliaj vortoj :# ĝi ne aspektas kiel mallongigo kaj neniu prononcos la nomon "Igo-Nobel-premio" :# la vorton eblas kombini kun prepozicioj, konjukcioj, akuzativo, pluralo ktp. : [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 08:03, 27 sep. 2024 (UTC) ::{{kontraŭ}} [[Ignobel-premio]] La propono estas malavantaĝa je punkto 1, ĉar ĝi unuvortigas nomon kiun la angla prezentas kiel du vortojn. Ĝi gajnas nenion je 2, ĉar kunmetaĵoj kutime ne havas strekon en Esperanto, do se iu povus interpreti "Ig-Nobel" kiel Esperantan kunmetaĵon (kion mi trovas malverŝajna), tiu povus same misinterpreti "Ignobel". Eble ĝi gajnas iomete je 3, sed mi trovas misinterpreton de "Ig-Nobel" kiel mallongigon tre malverŝajna. Ĝi gajnas nenion je 4. Pli ĝenerale, mi malkonsentas kun la ideo, ke simileco inter alilingva nomo kaj Esperanta radiko estas bona kialo por aliformigi la nomon en Vikipedio. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:04, 27 sep. 2024 (UTC) :{{komento}} Mi proponas por la premio kaj la artikolo la nomon '''[[Malnobela premio]]'''. Ĝi klare kaj precize esprimas la spiriton de la vortludo kaj estas neriproĉebla esperantigo. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:04, 7 okt. 2024 (UTC) ::{{komento}} Mi povas akcepti [[Malnobela premio]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:20, 7 okt. 2024 (UTC) :: {{Kontraŭ}} mi kontraŭas ĉar en Eo prefikso "mal-" havas strikte certan sencon kaj la premio tutcerte ne estas mala rilate al Nobelpremio. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:53, 8 okt. 2024 (UTC) ::: {{komento}} Kara - la vorto "mal/nobel/a" estas regula Esperanta vorto, derivaĵo de la radiko "nobel-" ([https://vortaro.net/py/serchi.py?simpla=1&s=Nobelo&kap=1&der=1 Radiko '''nobel/''' en PIV]). La implico, ke temas pri Alfred Nobel aperas en ĝi nur kiel kalembureca ŝerca aludo, esence same kiel en la angla esprimo ''ignobel prize'' (en kiu forte kaj klare aŭdiĝas la adjektivo ''ignoble'', t.e. mal-''noble'' = malnobela, kaj, fone, vole-nevole aŭdiĝas ankaŭ ''Nobel Prize'' = Nobel-premio). Temas do pri maksimume fidela traduko de la origina angla esprimo kune kun ĝiaj konotacioj kaj ŝerca aludo. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 10:44, 8 okt. 2024 (UTC) : {{Kontraŭ}} Ĉar mi vidas, ke Ig-Nobel-premio ne estas same kiel Igi Nobel-premio, bazo de la debato; resume "Ig" en la propra nomo Ig-Nobel ne samas al sufikso "ig-" en nepropranoma vorto. Ankaŭ Nobel ne estas konfuzebla kun "nobel-". Eble "Ig-Nobel premio" povus esti solvo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:30, 11 okt. 2024 (UTC) ::{{komento}} Kara [[Uzanto:Kani|Kani]] - bedaŭrinde, la formo "Ig-Nobel premio", stranga sinsekvo de neesperantigita propra nomo ''Nobel'' kun prefikse alkroĉita Esperanta sufikso -ig- (kio formas nekompreneblan "vorton" "Ig-Nobel" aperanta en nekomprenebla gramatika funkcio -- bonvolu noti, ke ankaŭ "Nobel premio" en Esperanto estas malebla en la senco de senprobleme Esperantaj formoj kiel "Nobel-premio", "premio Nobel", "premio de Nobel" aŭ simile), kiun sekvas tute regula sed neniel rilata Esperanta substantivo "premio", estas neniel interpretebla en Esperant-lingva kunteksto... Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:32, 11 okt. 2024 (UTC) :{{komento}} Estas klare, ke necesas trovi vortludon en Esperanto kompareble amuzan kaj trafan, sed ne nepre bazitan sur la samaj metaforoj kiel la anglalingva aŭ ruslingva formoj. Tiu, kiu ne ŝatas la formon '''[[Malnobela premio]]''', serĉu ion alian. Ĉu eble '''[[Bobel-premio]]''', kiu sufiĉe proksime similas al "Nobel-premio" kaj baziĝas sur metaforo, kiu estas eĉ pli elvoka ol la sufiĉe arbitraj anglalingva kaj ruslingva kalemburecaj aludoj, ja kiel "premio" pro stultaĵo rilatas al nobeleco aŭ nobleco aŭ al slanga nomo de nazo, dum nomi stultan malgravaĵon bobelo aŭ stultulon bobel-kapulo estas tute nature! Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:48, 11 okt. 2024 (UTC) :: {{Por}} Bobel-premio - por mi la nomo bone transdonas esencon de la premio. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 07:20, 14 okt. 2024 (UTC) :{{por}} '''[[Bobel-premio]]'''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:07, 13 okt. 2024 (UTC) :Ankaŭ mi akceptas [[Bobel-premio]]. Kvankam mi ne vidas tian tutmondan gravon en la afero, ke ĝi indus je Esperantigo, tamen se ni devas Esperantigi, tiu Esperantigo estas bonega. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:00, 14 okt. 2024 (UTC) ::Mi ne certas ke "estas klare, ke '''necesas''' trovi vortludon en Esperanto kompareble amuzan kaj trafan". Mi mem, kaj certe pli-malpli ĉiuj aliaj esperanto-parolantoj, dekomence tute ne komprenis kiun sencon havus la vorto "bobel-premio", ankaŭ se oni bone konas ambaŭ bazajn vortojn. Estas aliel, se en ĉiuj esperantaj gazetoj kaj blogoj estas amase multaj Esperantaj artikoloj pri "bobel-premioj" sub tiu nomo, eblus citi almenaŭ 5 de tiaj eksteraj esperantlingvaj referencoj, kaj pli-malpli ĉiu ke kapablas legi la lingvon jam legis la vorton ekster vikipedio. Sed dum tio ne estas, laŭ mi la titolo "malnobela premio" aŭ prefere malnobla premio" estas pli akceptebla kaj klara - "malnobela premio" tute akcepteblas, se PIV jam oficialigis duan signifon de [https://vortaro.net/#Nobelo_kd "Nobelo"=Nobel], kvankam multaj homoj daŭre pli tradukis la adjektivon "nobela" al "grafa, princa", kaj ne kiel "iel rilata al s-ro Nobel". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 13:28, 25 okt. 2024 (UTC) :::Ankaŭ mi estas {{kontraŭ|kontraŭ}} ne tuj komprenebla [[Bobel-premio]] kaj {{kontraŭ|kontraŭ}} la origina titolo [[Ig-Nobel-premio]]="fara?? Nobel-premio" de antaŭ 20 jaroj fare de anonimulo. konsidereblus simple lasi la tuton en usona angla kaj prezenti ĝin en tri ne-ligitaj vorto kaj nepre klinitaj literoj {{lang-en|"Ig Nobel Prize"}} [{{IFA|ˈɪɡ nə͡ʊbˈɛl pɹˈa͡ɪz}}], tiel ke tute klaras ke temas pri fremdlingva koncepto kaj kampanjo. Sed mi tamen timas ke poste revenas iuj entuziasmaj esperantistoj kiuj tamen inventas iun ajn "esperantigon" por la premio. Krome la tradukoj de {{lang-en|Ig Nobel Prize}} al {{lang-fr|Prix Nobel Ig}} kaj es {{lang-es|Premio Ig Nobel}} aspektas al mi baze sensencaj en ĉiuj tri lingvoj kaj nek aspektas angla nek franca nek hispana vorto (pri aliaj lingvoj kompreneble estus same). Sume mi pensas ke la propono {{por|por}} [[mal-Nobela premio]] kun iom malbela sed necesa majusko meze de la adjektivo estas la malplej malbona solvo. Ja PIV 2020 konfirmas ke [https://vortaro.net/#Nobelo_kd Nobelo] majuskle havas duan signifon aludi al s-ro Nobel, do signifas ne nur "grafa, princa", sed ankaŭ "iel rilata al s-ro Nobel". Sed aparte al tiu diskuto pri la titolo mi eksplicite atentigas al la katastrofa ĝenerala stato de la artikolo, el lingva vidpunkto sed ankaŭ el ĝenerale teknika (Vladimir aludis tion per la frazo "Kvalito de la artikolo estas aparta temo"). Tio ne estas granda problemo kaj eblas ripari la mankojn, sed nepre necesas fari tion (tiom "aparta" de la titolo tiu kritiko ne estas: malmatura titolo de 2004 staras kun malmatura teksto)! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:58, 31 okt. 2024 (UTC) ::::'''Atentigo:''' Iel la temo ekde 2024 restis ne plene finita. Se mi bone komprenas en la propono "Bobel-premio" nun estas 3 voĉoj por kaj 2 klaraj voĉoj kontraŭ. En la propono "mal-Nobela premio" estis 4 voĉoj por kaj 1 klara voĉo kontraŭ. Kaj la origina formo "Ig-Nobel-premio" havis 1 voĉo por kaj 4 klarajn voĉojn kontraŭ. Klaras ke la voĉdono iĝis malfacile superrigardebla. Sed tamen necesas fini tiom malnovecan disputon, kaj poste movi ĝin al la arkivo, ĉar ĉi tie amasiĝas tiom da ne vere finitaj disputoj, ke la paĝo estas tro peza. Laŭ mia kompreno por la formo "mal-Nobela premio"/"malnobela premio" je rezulto 4:1 estas plej da konsento. Ĉu iu tute malkonsentus pri tiu kalkulo? Se ne mi post du pliaj tagoj, do je 18 feb. 2026, movus la paĝon al formo "mal-Nobela premio". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 03:04, 16 feb. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Italaj epokfilmoj]] => [[:Kategorio:Italaj epikfilmoj]] == La aliaj lingvoj listigas epikajn filmojn, kaj ne epokajn, eble kun la senco historiaj filmoj, sed jam ekzistas [[:Kategorio:Italaj historiaj filmoj]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:01, 11 okt. 2024 (UTC) :{{por}} la propono, kaj simile por ŝanĝi la nunajn [[:Kategorio:Epokfilmoj]], [[:Kategorio:Epokfilmoj laŭ landoj]], [[:Kategorio:Sovetiaj epokfilmoj]], [[:Kategorio:Usonaj epokfilmoj]]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:11, 13 okt. 2024 (UTC) :{{komento}} Se mi ĝuste komprenas, temas pri du iom interrilataj, sed principe malsamaj nocioj: (1) '''historiaj filmoj'''; (2) '''kinoepopeoj'''. Kiam aperos klareco, pri kiu el la du nocioj temas, oni miaopinie apliku ĝuste tiajn terminojn. Bonvolu noti, ke la vorto "'''[[epopeo]]'''" estas oficiala (1a Oficiala Aldono), sed "epiko" ne estas oficiala kaj verŝajne neniam estos, ĉar ĝi (miakomprene) estas pli-malpli plena sinonimo de "epopeo", kaj la Akademio kutime evitas senbezone oficialigi sinonimojn de jam oficialaj vortoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:23, 13 okt. 2024 (UTC) ::Mi subtenus ankaŭ (eĉ prefere) [[:Kategorio:Epopeaj filmoj]] aŭ simile. ::La koncernaj kategorioj ŝajne estas ligitaj al alilingvaj kategorioj, kiuj temas pri epikaj/epopeaj filmoj. Kaj mi vidis almenaŭ unu filmon de ''Star Wars'', mi kredas, kiu apartenus nur al tre vasta difino de "epoka"! Tial mi subtenas la ŝanĝon. Tamen estus plej bone, se iu kontrolus ĉu estas iu filmo en la kategorioj, kiu efektive estas pli "epoka" ol "epika", kaj se jes, transmetus ĝin en kategorion pri historiaj filmoj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:00, 14 okt. 2024 (UTC) ::: "Kategorio:E...filmoj laŭ landoj" estas en kategorio "Kategorio:E...filmoj" kaj tiu estas en supera kategorio [[:Kategorio:Eposoj]]. Tial "Kategorio:Eposaj filmoj" kun variaĵoj laŭ landoj laŭ mi eĉ pli bonas ol "Kategorio:Epopeaj filmoj" kun variaĵoj laŭ landoj. Do {{por|por}} "Kategorio:'''Eposaj filmoj'''" kun variaĵoj laŭ landoj. Konsentite ke la vorto "epiko" ''"ne estas oficiala kaj verŝajne neniam estos"'', sed [https://vortaro.net/#eposo_kd eposo] ^{[[Zamenhof|Z]]} kaj [https://vortaro.net/#epopeo_kd epopeo] ambaŭ estas oficialaj vortoj, kun enhava nuanco, kaj mi ŝatas la vorton [[eposo]] ĉi tie '''pli''' ol la enhave '''malvastan''' nomon "epopeo" kiu nepre bezonas prikanti "heroojn, kiuj reprezentas tutan popolon aŭ tutan epokon el patruja, religia, mora vidpunkto".^{[https://vortaro.net/#epopeo_kd PIV]} Ĉu la usona komerca filmaro ''[[Star Wars]]'' ^© estis produktita el ''"patruja, religia, mora vidpunkto"'' ? ? Mi forte pridubas tion! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:12, 31 okt. 2024 (UTC) ::::Fakte, laŭ mia nebula memoro de ''Star Wars'', la heroo Luke Skywalker jes reprezentas patrujan, religian, moran vidpunkton. Eĉ se ne, la kerna malsamo inter "epopeo" kaj "eposo" estas, ke "epopeo" havas certan specon de enhavo ("rakontanta la aventurojn de herooj"), dum "eposo" estas nur forma kategorio ("La rakonta poezio, sen speciale heroa signifo"). Kaj la heroa enhavo estas la aludenda eco de la filmoj, pri kiuj temas. Certe ''Star Wars'' havas neniun apartan similecon kun neheroa rakonta poemo. Do laŭ mi "epos-" estas malpli taŭga radiko ol "epope-", kvankam pli taŭga ol "epok-". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:39, 1 nov. 2024 (UTC) :::::Mi el mia rigardado de la filma serio ankaŭ ne havas la impreson, ke "la usona komerca filmaro Star Wars © estis produktita el "patruja, religia, mora vidpunkto". Kaj ŝajnas al mi ke "epos-" simple estas pli vasta difino ol "epope-", despli ke la kategorio jam nun estas en kategorio "eposoj" (kvankam konsentite ke kategoriojn oni povas relative facile adapti). Do mia voĉodono estas por eposaj filmoj, kaj ĉiukaze kontraŭ epok/epikaj filmoj, sed pri tio, ŝajnas al mi, ĉiuj konsentas. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:12, 24 nov. 2024 (UTC) ::::::Pardonu, mi devis diri ke la difinoj de "epope-" kaj "epos-" en mia komento venis de PIV. Ĉu vi havas iajn pruvojn kontraŭ ili? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 05:20, 11 jan. 2025 (UTC) == [[Afrikanso]] -> [[Afrikansa lingvo]] 2024 10 20 == Oni ŝanĝis la titolon al "Afrikanso" antaŭ kelkaj jaroj pro [https://www.vortaro.net/#afrikanso_kd ĝia artikolo en PIV,] sed 1) la formo "la afrikansa" estas multe pli ofta nomo por la lingvo ol "afrikanso", ankaŭ inter la plej grandaj kaj respektataj revuoj de Esperanto; 2) la sekva versio de PIV tre verŝajne ŝanĝos ĝian rekomendon al "afrikansa" por la lingvo kaj "afrikanso" por homo de la rilata etna grupo. Vidu pli da detaloj ĉe [[Diskuto:Afrikanso#Titolo]]. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 21:33, 20 okt. 2024 (UTC) :Mi supozas ke ĉiuj aktivaj uzantoj bonvenigos la adapton de la ĝisnuna indiko de PIV 1970 ĝis 2020 de "afrikanso = lingvo de la nederlanddevenaj sudafrikanoj" al "la afrikansa", kiu respegulos la lingvouzon jam de jaroj. "La afrikansa" ŝajnas tiom normala etna lingvo kiel miloj da aliaj lingvoj, ke homoj simple ne venus al la ideo kompreni ke "Afrikanso"^{<small>©</small>} estus substantiva "markonomo" kiel Esperanto^{<small>©</small>}, Volapuko^{<small>©</small>}, Interlingvao^{<small>©</small>} aŭ Sanskrito^{<small>©</small>}. Kaj eĉ se, homoj scias ke kvankam la lingvo de Romio origine nomiĝas Latino^{<small>©</small>}, tamen eblas adjektivigi baze ĉiun substantivon, do se diri latina poezio, gramatiko, civilizacio, tiam ankaŭ eblas diri 'la latina lingvo', kaj en koncizigo forlasante la vorton lingvo oni alvenas al adjektiva formo "la latina", kiu estas la praktike uzata formo por la lingvo. Paralele, oni supozas ke tia adjektivigo eblas ankaŭ ĉe Sanskrita ("Kamasutro estas sanskrita libro"^{<small>PIV</small>}, do libro en la sanskrita), kaj same ankaŭ devus ebli aludi al "afrikansa poezio, gramatiko, literaturo" kaj analogie devus ebli ankaŭ paroli pri "la afrikansa lingvo", do koncize pri "la afrikansa". Lingvo devos esti sufiĉe ekzotika, ke oni sentos strangan senton diri, "mi flue parolas la [[volapuka]]n kaj la idan", sed pri pli modaj artefaritaj lingvoj eĉ tio eblas, "mi pli bone parolas la [[klingona]]n ol la [[navia]]n". Tial homoj simple ne atentos pri la ĝisnuna averto de PIV, ke formo afrikansa ne ekzistas, ĉar "Afrikanso" estas komerca persona nomo kaj la o estas ne disigebla parto de la nomo, kiel ekzemple en [[Macudo]] (japane 松戸市) la o estas japana kaj ne esperanta o - kie la "o" de "Afrikanso" tiam estas en la nacilingva formo ''Afrikaans''? Do ĉiu bonvenigo la novan permeson nomi la sudafrikan lingvon "la afrikansa" samkiel la antikvan romian lingvon "la latina". :'''Sed tamen''', por ŝanĝi iun vorton en vikipedia titolo, pri kiu miloj da esperanto-vortaroj avertas ke ĝi estas erara kaj ne eblas uzi ĝin, oni bezonas iun pri fortan pruvan eksteran referencon ol nur iun personan nomon en vikipedia diskutpaĝo "mi esperas ke en ĉiuj estontaj vortaroj estos tiu nova vorto", aŭ "mia amiko parolis kun la kara edzino de Bertilo, kaj ŝi diras ke li diras ke nepre en la nova PIV estos la formo 'la afrikansa'". Ni bezonos iun citeblan fonton, aŭ en retejo ekster Vikipedio, aŭ en presita bulteno, kun numeroj de la eldono kaj de la paĝo. Eĉ se oni eble produktas artikoleton aparte por esti citebla pruvo (ekzemple "La Ondo de Esperanto mallonge intervujis Sp. van der Meulen kaj M. Cramer pri la progresoj de la redaktoj por nova eldono de PIV kaj pri iuj ŝanĝoj, pri kiuj estas aparte unuanimaj proponoj en la teamo"), devos esti io kion oni devos povi citi en referenco. Ĉu iu havas krean ideon, kiel oni povos produkti tian citeblan referencon? Eĉ Wolfram Diestel en Reta Vortaro ne povas simple malfermi artikoleton "la afrikansa" kaj noti kiel referencon "tiun formom mia fratino opinias ekstreme mojosa". Se ne alporteblas iu ajn citebla referenco, tiam ni fakte devos atendi, ĝis la nova PIV estos aĉetebla, kaj ankaŭ estas rete daŭre konsultebla. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:03, 21 okt. 2024 (UTC) ::Ankaŭ mi bonvenigus ŝanĝon kun almenaŭ unu ekstera referenco. Mi ne havus altan postulon pri tia referenco, ankaŭ se Spencer skribas pli-malpli tion kion li skribis en la paĝa diskutpaĝo, sed vidigas tion en ekstera retejo, kaj tiun noton oni povas reference enplekti ĉi-tie, tio sufiĉus al mi. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 13:10, 25 okt. 2024 (UTC) :::Estas [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2l.html#afrika1.0o nova artikolo pri "afrikanso" kaj "afrikansa"] en Reta Vortaro. Tiu estus laŭ mi la plej uzinda ekstera referenco. Alia eblo estus citi la personan retejon de Bertilo Wennergren, en kiu li rekomendas "la afrikansa" por la lingvo kaj "afrikansoj" por la popolo en [https://bertilow.com/lanlin/notoj.html#lingvoj siaj notoj pri lingvonomoj] kaj en [https://bertilow.com/piv/index.html#lande siaj kritikaj notoj pri PIV 2002 kaj 2005.] [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 14:04, 28 okt. 2024 (UTC) :: {{por}} ''' Afrikansa lingvo''', same kiel "la sveda". Ĉi vi emas eklerni Svedon? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:41, 25 okt. 2024 (UTC) :::Tamen, Taylor, tiom simple ne estas. Tute eblas lerni Esperanton, Latinon, Volapukon, Sanskriton kaj laŭ la nuna stato de la vortaroj ankaŭ Afrikanson. Tio aparte eblas, ĉar svedo klare estas individua homo el certa kulturo, kaj ''"esperanto, latino, volapuko, sanskrito kaj afrikanso"'' laŭ la nuna stato de la vortaroj '''ne''' estas individua homo. Do ne temas nur pri tio, per levo de tri aŭ kvin manoj ĉi tie ŝanĝi la esperantajn vortarojn, sed temas pri tio efektive ŝanĝi la vortarojn kaj, se tio ankoraŭ daŭros, almenaŭ klare kaj konvinke dokumenti argumentojn kial la esperantlingva Vikipedio malatentas la esperantlingvajn vortarojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:29, 31 okt. 2024 (UTC) ::::{{re|ThomasPusch}} Mi tute konsentas kun vi, ke "ĝi estos tre verŝajne en la sekva PIV" estas aĉa argumento por titolŝanĝo. Mi menciis tion nur por kontraŭi la argumenton, ke "Afrikanso" estus pli uzinda nur pro tio, ke ĝi estas en PIV; kaj tio estis menciinda, ĉar tio estas la argumento iam uzita por ŝanĝi la artikoltitolon al "Afrikanso". Mia ĉefa kialo por rekomendi titolŝanĝon estas, ke "la afrikansa" estas klare multe pli uzata en fidindaj fontoj ol "afrikanso". Kiel mi diris ĉe [[Diskuto:Afrikanso#Titolo]], en Tekstaro facile troveblas multaj citindaj artikoloj de diversaj aŭtoroj, redaktoroj kaj revuoj, kiuj povas subteni rekomendon de "la afrikansa". Multaj citaĵoj de tiaj artikoloj aperas nun kiel fontoj en [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2l.html#afrika1.0o la nova sekcio pri "afrikansa" en Reta Vortaro,] kiu espereble estas kontentiga fonto por vi. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 13:55, 28 okt. 2024 (UTC) :::::Mi tute ne opinias, ke ''"ĝi estos tre verŝajne en la sekva PIV"'' estas '''aĉa''' argumento por titolŝanĝo: kun konvinka(j) referenco(j) estas '''bona''' argumento. Nur sen estas problemo. La noton en ReVo oni povas citi, bone, la du fontojn de Bertil ankaŭ kaj eblas amasigi konvenajn teksterojn el la Tekstaro, kvankam daŭre je la alia flanko pezas kvar eldonoj de PIV (1970, 2002, 2005 kaj 2020). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:23, 28 okt. 2024 (UTC) ::::::Kial la diskuto silentiĝis? Mi estus por alinomigo jam antaŭ publikigo de la eldono de "PIV post 2020", '''SE''' estas rete alirebla skriba aprobo de la PIV-redakcio aŭ de la retejo de AdE, aŭ almenaŭ alvoko de la ĉefkunveno de la landa asocio de UEA en Sudafriko pri propono de estonta nomigo "afrikansa lingvo", ne nur "Afrikanso" en la vortprovizo de Esperanto. Sed ĉar mi tian oficialan dokumenton ankoraŭ ne vidis, la nun plej lastmomenta referenco estas el PIV 2020, kaj ĉiuj scias kion tio signifas. Tial mi estas {{kontraŭ}} alinomigo, kaj alvokas atendi ĝis kiam estos konvinka referenco por alinomigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 15:57, 24 nov. 2024 (UTC) :{{Por}} "'''Afrikansa lingvo'''". {{Uzanto:Robin van der Vliet/Subskribo}} 22:32, 26 nov. 2024 (UTC) ::Bone, tiam alportu kaj metu en la paĝon konvinkajn, kontroleblajn esperantlingvajn eksterajn referencojn, kiuj defendas uzon de la adjektiva formo "afrikansa lingvo". Referenco kiu notas "Robin, Aidas, Spenĉjo, Taylor kaj Topu ŝatas la adjektivan formon "afrikansa lingvo", egale ke PIV de 1970 ĝis 2020 nomas la lingvon nur substantive Afrikanso." estas malserioza kaj ne konvinka ekstera referenco. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:20, 27 maj. 2025 (UTC) :::{{re|Aidas}} Mi supozas, ke povus sufiĉi [https://bertilow.com/piv/index.html ĉi tiu paĝo] en la retejo de Bertilo Wennergren, ĉu ne? Ĝi diras ke 'nomi ilian lingvon “la afrikansa (lingvo)” (...) ŝajnas preferinda, kaj pli kongruas kun la praktika uzado.' Aliokaze, facile eblas per Tekstaro serĉi diversajn referencojn de publikaĵoj, kiuj uzas "afrikansa" ĉi tiel. Tio pruvus minimume, ke tia uzado estas akceptebla al pluraj redaktoroj. Ekzemple [https://www.monato.be/2016/011620.php ĉi tiu artikolo] el Monato, [https://tekstaro.com/t?nomo=revuo-esperanto-2008-2012&uzistreketojn=0&tipo=&sekcio=revuo-esperanto-2008-10&antauasekcio=1&postasekcio=1&id=dl1799&ignorifremdajhojn=1&uskle=1&serchesprimo=afrikans#dl1799 ĉi tiu] el Revuo Esperanto, kaj [https://esperanto-ondo.ru/Ondo/99-lode.htm#99-26 ĉi tiu] el La Ondo de Esperanto. Sed eble tio estas tro kiel originala esploro? ([[VP:OR]]) Mi ne certas. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 13:46, 30 maj. 2025 (UTC) ::::Fakte estas ankaŭ la [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#afrika1.0a artikolo pri afrikanso] en Reta Vortaro, kiu ŝajnas tre uzinda. Mi forgesis pri ĝi. Kaj ke mi fakte jam ligis al ĝi antaŭe en ĉi tiu fadeno. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 14:01, 30 maj. 2025 (UTC) :::::{{re|Aidas}} Mi ĵus metis en la paĝon kontroleblajn esperantlingvajn eksterajn referencojn, kiuj estas espereble sufiĉe konvinkaj por vi. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 00:15, 31 maj. 2025 (UTC) ::::::Mi pardonpetas ke mi plurajn tagojn ne estis en vikipedio kaj nur nun vidas la noton de antaŭ 12 tagoj. Efektive estos bone noti ĉiun vortaran, literaturan kaj gazetaran referencon pri uzo de noveca, alternativa uzo de "afrikansa lingvo" en la tekston - ankaŭ bonvole viajn citaĵojn el ''Monato'' ktp. Ni ne forgesu, ke necesas superpezi 4 pezajn volumojn de PIV. La noto de Bertilo, ke "Multaj tamen preferas doni al “afrikans/o” la signifon de “ano de la nederlanddevena gento de Sud-Afriko”, kaj nomi ilian lingvon “la afrikansa”. Tio ŝajnas preferinda, kaj pli kongruas kun la praktika uzado" ankaŭ taŭgas kiel unu el pluraj referencoj, sed tio tamen estas tute subjektiva opinio de Bertilo el 2006. Bona argumento estus se li uzus sian influon en la PIV-teamo kaj laborus en la direkton oficialigi la opinion en PIV. 2006 estis longe antaŭ 2020. Do, nepre enigu la referencojn de Monato 2016, revuo Esperanto 2008 kaj La Ondo 2003 en la tekston: citi referencojn ne estas "tro da originala esploro", male. Mi tute bonvolas subteni iom avangardan aplikon de la lingvo, se kunskrapiĝis ĉiuj haveblaj referencoj, kaj se la teksto ne donas misan impreson ke jam temas pri oficiala ŝanĝo de la lingvo, sed nur ke temas pri tendenco en la gazetaro kaj neformala lingvouzo spiti la (ankoraŭ) oficialan lingvan difinon. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:33, 13 jun. 2025 (UTC) :{{re|ThomasPusch|Aidas}} Antaŭ kelkaj monatoj publikiĝis publika testa versio de la sekva eldono de PIV ĉe [https://testo.vortaro.net/ testo.vortaro.net]. Do nun iu ajn povas kontroli en la koncerna artikolo [https://testo.vortaro.net/#afrikanso_kd ĉi tie], ke "afrikanso" estas korektita al genta signifo, kaj la lingva signifo de tiu vorto ne plu estas agnoskata en la nuna malneto de PIV, sed movita al "afrikansa". La testa versio ankoraŭ ne estas oficialigita, sed laŭ mi tamen menciinda en ĉi tiu diskuto. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 19:34, 25 mar. 2026 (UTC) :::{{re|Spenĉjo}} Tre tre bone. Se Aidas skribis "ke necesas superpezi 4 pezajn volumojn de PIV", tiam la '''5-a''' volumo de PIV estas la plej bona argumento. KUN TIUJ plej plej novaj difinoj de la kapvortoj [https://testo.vortaro.net/#afrikanso_kd «afrikanso»] kaj [https://testo.vortaro.net/#afrikansa_kd «afrikansa»], mi facile estas {{Por|POR}} ŝanĝo al "'''afrikansa lingvo'''". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:58, 25 mar. 2026 (UTC) [[Afrikanso]] pli verŝajne estas lingvo ol homo, laŭ mi, sed la titolo de la artikolo prefere estu [[afrikansa lingvo]], ĉar tiel oni plej ofte nomas ĝin, kaj tiel certe estas ĝuste. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 08:26, 28 mar. 2026 (UTC) :Jes, sed ĉi tie ne temis pri verŝajneco aŭ kiel probable multaj homoj eble komprenos la sencon de vorto "afrikanso", sed temis pri neceso fundamentigi de iuj deziratan ŝanĝon de baza signifo de vorto en la Esperanto-vortaro kaj precipe en PIV per konvinka ekstervikipedia referenco. Tial la nova referenco estas konvinka paŝo en tiun direkton. Kun ĝi, ankaŭ mi estas {{por|por}} la alinomigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:55, 28 mar. 2026 (UTC) == Taroko (kartoj) -> Tarokoj 2025 01 13 == La artikolo, kiu antaŭe troviĝis ĉe [[Tarokoj]], nun troviĝas ĉe [[Tarokludoj]] (kio pli taŭgas por sia enhavo). Tial indas alinomi la artikolon [[Taroko (kartoj)]] por ke ĝi havu la plej ĝeneralan titolon. --[[Uzanto:Kwekubo|Kwekubo]] ([[Uzanto-Diskuto:Kwekubo|diskuto]]) 12:02, 13 jan. 2025 (UTC) :La propono aspektas saĝa: konkretigaj aldonaĵoj inter krampoj pravigeblas nur kiam ili urĝe necesas. Mi ne vidos obstaklon kontraŭ la simpligo, do {{por|por}}. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:19, 3 feb. 2025 (UTC) ::Kial ne, {{por}} [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:17, 3 feb. 2025 (UTC) ::{{por}} Kiel argumentite, interkrampa specifigo estas superflua. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:41, 16 feb. 2025 (UTC) {{farite}} per kvar poraj voĉoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:26, 28 feb. 2025 (UTC) :La propono eksplicite signifis ŝanĝon de Taroko (kartoj) en singulara formo al Tarokoj en plurala formo. Mi esperas ke ĉiuj atentis pri tio. Mi nun akcidente dum la alinomigo unue simple forstrekis la aldonon inter krampoj kaj poste aldonis la pluralon, do movis Taroko (kartoj) > Taroko > Tarokoj. Tio estas tute bona tiel, ĉar sencas ke '''ne''' Taroko estas ruĝa ligilo kaj Taroko'''j''' estas artikolo. Fino de movado. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:40, 28 feb. 2025 (UTC) == "Sulaveso" 2025 02 03 == Mi havas ankoraŭ alian temon, kiu estas pli sciigo ol invito al diskuto pri erara formo "[[Sulaveso]]", sed tamen eblas decidi kiun formon uzi anstataŭe: En la esperanta vikipedio en paĝaj titoloj, tekstoj, kategorioj kaj en vikidatumoj ekde 2010 la unuavice tute esperanto-aspekta insula pseŭdonomo "Sulaveso" estas en grandaj kvantoj uzita. Tamen, en eksteraj fontoj dokumentiĝas nur la nomoj * ''Celebeso'' - [http://vortaro.net/#Celebeso ''Celebeso'' en PIV 2020 ĉe vortaro.net], ankaŭ jam en PIV 1970, p. 137 - en la esperantlingva [[poŝatlaso de la mondo]], Pago 1971, mapo 40, dokumentiĝas eĉ la variaĵo'' Celebo'', sed tiu formo post 1971 ne estis uzata kaj * alternative dua esperantlingva nomo '''Sulaŭesio''' - [http://vortaro.net/#Sulaŭesio ''Sulaŭesio'' en PIV 2020 ĉe vortaro.net], en PIV 1970 ankoraŭ ne, sed jam en PIV 2002, p. 1097, kaj en PIV 2005 same. Do temas pri la pli nova vorto. En tiu vortpropono la litero "aŭ" estas en ordo, ĉar ne temas pri izolita "ŭ". Mi en Esperanto trovis neniun referencon, ke eĉ plia nova nomo, "Sulaveso", estus pravigebla, tia formo do estas '''eraro'''. Ni bedaŭrinde en 15 jaroj ne rimarkis nian eraron, sed eraro kiun oni 15 jarojn faras, per tio ne fariĝas ĝusta. Do necesas senspure forigi la malĝustan tajperaron "Sulaveso" - ĉar la tasko de vikipediaj fuŝoj ne estas "ĝustigi la vortarojn". Mi principe reflekse revenus al la unua esperanta vorto. Sed internacie estas klare, ke ĝuste en la 1970-aj jaroj la antaŭa kolonia vorto "Celebes" (portugala, poste nederlanda) anstataŭiĝis per la loka vorto "Sulawesi" (kiu ankaŭ antaŭe ĉiam estis, sed ne estis oficiala). Tion tre bone montras [https://books.google.com/ngrams/graph?content=Sulawesi%2CCelebes&year_start=1800&year_end=2020&corpus=15&smoothing=3&share=&direct_url=t1%3B%2CSulawesi%3B%2Cc0%3B.t1%3B%2CCelebes%3B%2Cc0 grafikigo pri la angla lingvouzo de ambaŭ vortoj, kiu ĝuste ŝanĝiĝis inter 1972 kaj 1976. Ĉar ni havas du formojn je elekto en PIV, ni povas decidi pri "Celebeso" aŭ pli moderna "Sulaŭesio": sed la eraro "Sulaveso" ne estas elekto! Mi tendencus ne konservative voli subteni la kolonian vorton "Celebeso", kaj tio signifas ke nur restas la alternativo ''Sulaŭesio''. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:00, 3 feb. 2025 (UTC) : Ne temas pri eraro aux "Vikipedia vortokreaĵo", sed pri esperantigo. En la tekstaro estas tri trafoj por "[[Sulaveso]]" sed NUL por "Celebeso". {{kontraŭ}} koloniisma "Celebeso", {{por}} "[[Sulaveso]]" aux "[[Sulawesi]]". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:52, 3 feb. 2025 (UTC) :: La tekstaro ne estas vortaro, nur reflektas la efektivan lingvouzon, inkluzive de eblaj inventaĵoj. Ke en la tekstaro estas nul trafoj por Celebeso, jam signifas ke ni bone ŝanĝis nian liongvouzon konforme al la indonezia kaj sekve ankaŭ angla vortuzo. Sed se la esperanta vikipedio dum 15 jaroj reklamis tute senreferencan, libere vikipedie inventitan vorton, tiam tute ne mirigas ke iuj esperantistoj influiĝas de tio kaj erare kredas ke ĉio kio estas en la esperanta vikipedio estas ĝusta (ankaŭ mi alkutimiĝis al la pseŭdovorto "Sulaveso" kaj neniam pensis pri tio serĉi fonton). Laŭ la nuna stato, ŝajnas ke ambaŭ viaj favorataj formoj, "[[Sulaveso]]" kaj "[[Sulawesi]]", ne estas esperantlingvaj. Sulawesi estas klare ''bahasa indonesia'', kaj "Sulaveso" estas eble Ido aŭ Occidental, sed ne estas eĉ unusola fidinda referenco ke ĝi estus pli ĝusta formo ol la esperanta formo "Sulaŭesio" de PIV 2002/2005/2020 ... rete ĝis 2025, kaj ke ĝi oficiale anstataŭigus la formon "Sulaŭesio" en Esperanto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:05, 3 feb. 2025 (UTC) :::Mi rigardis en la tekstaro: ĉiuj 3 trafoj estas el "Le Monde diplomatique en Esperanto 2008-2010", kaj ĉi tie jam ekde marto 2007 estas la vikipedia teksto "Sulaveso" en kiu Verdulo enkondukis la novan nomon. Kiu en 2007 ankoraŭ havis nul trafojn en la tekstaro. Kiel nederlandano li sendube tre sekvis la evoluon post la nederlanda kolonia epoko de Indonezio, kaj certe tre atentis pri la politike ĝusta adapto de la antaŭa vorto Celebes al nova vorto Sulawesi en la nederlanda. Ke li ne kontrolis la vorton en vortaro estas domaĝe - sed mi eĉ ne scias ĉu li povus rigardi en kompetenta vortaro en 2007 - se mi estintus en lia loko, mi havintus mian malnovan PIV de 1970, havintus mian vortaron NL-EO-NL de Middelkoop kiu entute ne mencias iun insulon "Celebes" - kaj vortaro.com tiam ankortaŭ ne estis "en la reto"... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:20, 3 feb. 2025 (UTC) :::: Eble estas problemo por mondolingvo kiam duono de oficialaj vortaristoj estas germanuloj kaj la alia duono estas rusuloj. "[[Sulaveso]]" certe ne estas Ido, sed la plej natura esperantigo de "Sulawesi". Cetere, kelkaj forte trouzas aliajn planligvojn (kiel Ido, Novial, kaj malofte eĉ Occidental) por atentigi ion kion ili ne ŝatas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:21, 3 feb. 2025 (UTC) ::::: Ne estu paranoja. La ĉefaj oficialaj vortaristoj de PIV 1970 estis [[Kunlaborintoj de PIV#Tabelo pri la lingvo-distribuo|denaskaj parolintoj de la franca (16) kaj angla (10)]], kaj en la teamo de 2021 estas [https://vortaro.net/blogo/?p=454 bunta miksaĵo ĉirkaŭ Bertil Wennergren], sed se estas iu grupo da nacilingvanoj kies teamanoj havas pli grandan procentaĵon ol en la monda loĝantaro, tiam estas la svedoj kaj nederlandanoj-flandroj. Nenio pri "duono germanuloj duono rusuloj"... Sed ĉiukaze ili juĝas aŭ provas juĝi laŭ esperantaj kriterioj, ne defendas interesojn de siaj naciaj gepatraj lingvoj, kaj ankaŭ ne ŝanĝadas la leksikon de Esperanto de jaro al jaro laŭ propra gusto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:39, 3 feb. 2025 (UTC) :::::: LMS Bertilo jam vivis en Germanlando dum jardekoj, do probable alkutimiĝis al la sistemo kaj ĉesis esti svedo. Sed alinomu al "Sulaŭesio" pro neraciaj argumentoj, eble poste iu alvenos kaj postulos ke la sola ĝusta formo estu " '''Sulaŭesujo''' " pro same neraciaj kaj kontraŭ-idaj argumentoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:53, 3 feb. 2025 (UTC) :::::: Cetere, se vi ekhavas la impreson ke mi "simple ne malŝatas la plej naturan esperantigon Sulaveso", tiam vi malpravas. Mi kutimiĝis al la vikipedia vorto "Sulaveso", kaj neniam pridemandis ĝin, ĝis hodiaŭ mi unuafoje legis la tekston kaj vidis ke tie estis unua vorto Sulaveso sen referenco, tiam dua vorto Celebeso kun referenco PIV kaj tria vorto Sulaŭesio kun referenco PIV. Mi miris ĉar tri vortoj por indonezia insulo pri kies E-movadon mi ankoraŭ nenion aŭdis estas iom multe, kaj pensis ke mi plej ofte aŭdis kaj legis la unuan formon, kaj simple iu por la "plej natura esperantigo" forgesis meti la vortaran referencon. Tiam mi serĉis kaj ne trovis iun ajn vortaran referencon. En tiu situacio nur restis al mi konstati, ke ŝajne mi kaj ni ĉiuj alkutimiĝis al libera inventaĵo. Mi ne volas kondamni min ke mi ne kontrolis en la "beta-versio de reta PIV" kiu jam estis enrete ekde aprilo 2012, kaj ne volas kondamni iun alian, sed mi vere ne trovas konvinkajn eksterajn argumentojn por la vorto "Sulaveso", krom la tute nefakan argumenton ke ni ĉiuj jam alkutimiĝis al la nova vorto kaj ĝi aspektas kvazaŭ ĝi povus esti Esperanto-vorto (tial mi uzis komparon kun Ido, ne kun Volapuko aŭ la finna aŭ litova, ĉar la vortoj de tiuj lingvoj ne frape similas al Esperanto-vortoj, tiuj de Ido jes). Sed malŝpari tiom da vortoj tute ne utilas: Iu konvinku nin ĉiujn kun konvinkaj referencoj, ke Sulaveso estas la nova oficiala Esperanto-vorto por la insulo, kiu anstaŭas la malnovan-novan vorton "Sulaŭesio" oficiala ekde 2002/2005, kaj tiam tute ne necesas ŝanĝi unu vikipedian kategorion. Mi ne trovas argumenton, nur tiun ke mi kaj Taylor ŝatas la vorton "Sulaveso", kaj ke por mi tiu persona ŝato ne estas argumento. 23:01, 3 feb. 2025 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) Mi alkutimiĝis al la (ŝajne misa) formo "Sulaveso", ankoraŭ neniam vidis en Vikipedio la PIV-an formon "Sulaŭesio", kio sekve ŝajnas al mi stranga, kiel ĉio kion mi ne konas. Sed mi rigardis, nun (!), en vortaro.net, kaj Thomas pravas. Ke oni alkutimiĝis al origine fantazia inventaĵo, ne igas ĝin ĝusta. Do kontraŭ Sulaveso pro manka referenco, kaj kontraŭ Celebeso pro la kolonia konotacio en 2025. Restas nur la nekutima PIV-a vorto kun la "aŭ" en la mezo ... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:12, 3 feb. 2025 (UTC) {{komento}} "'''[[Sulaveso]]'''" estas natura maniero esperantigi fremdan vorton "Sulawesi" [sulaŭési]. Komparu tion kun, ekzemple, la nekontestata esperantigo "Okinavo" (ankaŭ [https://vortaro.net/py/serchi.py?simpla=1&apa=1&s=Okinavo&kap=1&der=1 laŭ PIV]) de la fremda propra nomo "Okinawa" [okináŭa]. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:48, 4 feb. 2025 (UTC) :Tial {{por}} '''[[Sulaveso]]'''. -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:48, 4 feb. 2025 (UTC) :: Kiel mi diris, al mi tute simpatias la vorto "Sulaveso", nur mi dubas ĉu estas esperanta vorto - estas multaj vortoj en multaj lingvoj kaj ankaŭ tute belaj inventitaj vortoj, kiuj havas o-finaĵon, malhavas fremdajn literojn (wqxyöḁ), kaj tamen ne dokumentiĝis esperantaj vortoj. Kaj laŭ la "[[15-a regulo]]" de LLZ ni rajtas alinventi vortojn se ekestas koncepto pri kiu bezonatas sed ''mankas'' esperanta vorto, nur tiam. Pri la insulo jam estas malnova, koloniisma esperanta vorto "Celebeso", kaj ankaŭ nova, neimperiisma vorto, "Sulaŭesio", elektita probable en la 1970-aj jaroj, ĉiukaze inter 1970 kaj 2002, al kiu probable neniu vere alkutimiĝis, ankaŭ mi ne, sed kiu nun estas la dokumentita nova vorto por la insulo. Do ne ''mankas'' esperanta vorto, eĉ estas du je dispono. Per kiu rajto ni, manpleno da redaktantoj de komuna retejo, havas la licencon simple korekti la lingvouzon de PIV kaj ŝanĝi vorton en ĝi? Kaj se ni rajtas, ĉu iu granda ''Facebook''-grupo pri Esperanto ankaŭ havas tiun rajton? Aŭ ĉu ni rajtas per simpla guglo-serĉo decidi pri ŝanĝo de nia vortaro, aŭ per serĉo en la retejo ''tekstaro.com'' aŭ en ''google-books''? Mi ne kritikas uzon de tiuj enketiloj, kiujn ankaŭ mi uzas, sed ĉi tie temas pri la rajto simple de eta grupo da certe bonintencaj kaj diligentaj movadanoj superi la norman vortaron de Esperanto. Estus multe pli simple se estus neŭtralaj eksteraj referencoj pri propono de nova "plej natura esperantigo" aldone al la tradicia vorto kaj de nova, nekolonia vorto, ambaŭ dokumentitaj en la 20-a jarcento, la nova formo plej laste en 2002. Mi dubas ĉu '''mi''' havas la rajton en tiu situacio inventi kaj oficialigi "vorton pli belan ol tiu kiu estas skribita en PIV", kaj mi dubas ankaŭ ĉu ni ĉiuj havas la legitimon. Sed ŝajnas ke neŭtralajn eksterajn referencojn pri defendo de la bela nova vorto "Sulaveso", kiu laŭ mia nuna kompreno arbitre inventiĝis en marto 2007 kiam ni komencis vikipedian teksteton pri la insulo, ankoraŭ neniu trovis. Nur la 3 uzoj en "Le monde diplo..." el 2008-2010, post kiam nia teksteto kun la nova nomo jam estis. Aŭ ĉu iu havas legitimigan fonton? Fonton, kiu almenaŭ asertas ke estas oficiala vorto de la fina 20-a jarcento "kiu hazarde kaptiĝis en PIV 2002" kaj estas plia oficiala vorto "Sulaveso" kiu konkurencas kun la PIV-a vorto? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:32, 4 feb. 2025 (UTC) {{komento}} Laŭ [[:en:Sulawesi]], :: The name ''Sulawesi'' possibly comes from the words ''sula'' ("island") and ''besi'' ("iron")… — do, la probabla prononco estas /su.la.we.si/, ne /sul.aŭ.e.si/ (kion sugestus la misesperantigo «Sula ͡uesi»); en la vorto estas la konsonanto /w/, ne diftongo /aŭ/, kaj la silaba limo supozeble estas /la.we/. Kaj la normala esperantigo de la '''konsonanto''' /w/ estas per ''v'' (kiel en ''O.ki.na.vo, Taj.va.no'' ktp). Ankaŭ la hezito inter ''b'' kaj ''w'' (besi/wesi) apogas la konsonantan version. Cetere, guglante pri «"Sulaveson" OR "Sulaveso" kiu kaj» mi trovas ege pli multe da trafoj (ne nur Vikipediaj), ol por «"Sulaŭesion" OR "Sulaŭesio" kiu kaj». Tial {{por}} '''[[Sulaveso]]''', {{kontraŭ}} Sulaŭesio.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 15:00, 5 feb. 2025 (UTC) : Okazis [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=9014570&oldid=8939651 sendiskuta alinomigo] kiu eble rilatas al problemo de esperantigo de [[Sulawesi]]. {{kontraŭ}} la ĵusa alinomigo de [[Tokorozava]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:07, 6 feb. 2025 (UTC) :La plej bona moderna fonto kiun mi trovas interrete estas [https://novajhoj.weebly.com/uploads/8/2/9/5/8295099/esperanto-movado_en_indonezio_cu_io_last.pdf artikolo] de [[Heidi Goes]], kiu uzas "Celebeso". Tial mi voĉdonas {{por}} [[Celebeso]]. Se poste montriĝos ke "celebesaj" aŭ aliaj indoneziaj esperantistoj uzas alian nomon, kompreneble tiam ŝanĝo estos prava. :Mi pensas ke la afero pri "Tokorozava" ne rilatas al ĉi tiu diskuto, sed dankon al Taylor 49 pro la atentigo al la sendiskuta alinomado. Ĉu ni prefere ne sekvu niajn deklaritajn politikojn? Ĉi-kaze nek la antaŭa nek la ŝanĝita formo faras tion. Kaj se iu volas ŝanĝi la politikojn, ĉu ni ne prefere aperte diskutu? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:29, 16 feb. 2025 (UTC) ::Kompreneble la temo pri [[Tokorozava]] estas komplete alia temo: tie temas pri [[Transskribo de la japana lingvo en Esperanton]] (kaj ŝajne la protesto de Taylor nun kaŭzis ke la teksto pri la japana urbo nun fuŝe ne estas vikidatume ligita, sed jes, komplete alia temo), ĉi tie pri esperantlingva nomo de insulo. La malnova kolonia nomo [https://vortaro.net/#Celebeso_kd Celebeso] ĉiukaze estas dokumentita en PIV, same kiel la nova, postkolonia formo "Sulaŭesio" de PIV, kiu estas ankoraŭ nekutima, kaj kion ŝajne ĉi tie ĉiu bojkotas (kvankam mi demandas al mi kiom arogantaj ni estas se ni simple bojkotas vorton el la norma plej referenca vortaro). Do se ni decidas fajfi pri postkolonia ĝusteco, tiam Celebeso estas bona alternativo. Ĉiukaze mi estas kontraŭ la simpla inventado de nova nomo "Sulaveso", kiom ajn bela la literaro sonas kaj kiom la trovoj en guglo-paĝoj diras - sed ni ĉiuj scias ke la trovoj en guglo-serĉoj fluas, kaj tia momenta kalkuleto ne estas vera aŭtoritata referenco. Ĉi tie, ŝajnas, estas alternativoj malnova [https://vortaro.net/#Celebeso_kd Celebeso] kaj nova [https://vortaro.net/#Sulaŭesio_kd Sulaŭesio], kaj se ni volas bojkoti la novan vorton "Sulaŭesio" de PIV 2002/2005/2020 ... rete ĝis 2025, tiam nur restas la malnova, kolonia formo Celebeso, kun referenco de 4 PIV-oj kaj de Heidi Goes kaj sendube ankoraŭ en aliaj pli malnovaj fontoj. Ĉiukaze {{kontraŭ|kontraŭ}} meminventita vorto "Sulaveso", ĉar la opinio ke tiu meminventita vorto estas "natura maniero esperantigi fremdan vorton" (mi tute dividas tiun privatan opinion) ne estas aŭtoritata skriba referenco. Ni memoru ke ni ne estas la Akademio de Esperanto ĉi tie kaj ni ne estas la redakta teamo de estonta "PIV 2030"! Tiuj grupoj povas verki referencojn, ni kiel enciklopedianoj nur povas kolekti kaj citi referencojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:22, 27 feb. 2025 (UTC) :::Mi fakte indigniĝas, ke ni per 4-5 voĉoj de simplaj redaktantoj arogas al ni ĝustigi la norman vortaron PIV, kiu, eĉ se iuj ne ŝatas iun aserton en ĝi, estas la norma vortaro en Eo. Tial mi daŭre estus {{por|por}} la PIV-a postkolonia formo "Sulaŭesio", sendepende ke ekzistas alia, alilanda insulo [[Okinavo]] kiu estas sendiskuta vorto en Japanio, kun almenaŭ 3 aŭtoritataj referencoj. Sed se vi sincere decidas bojkoti la nomon "Sulaŭesio" de PIV, nomante ĝin nur "persona propono" de kelkdekpersona PIV-komitato, kun argumento ke Taylor malrespekte opinias pri kolego Wennergren kaj juĝas lin "malbonigita pro tro da jaroj ekster Svedio", kio laŭ mi estas konsternige malserioza argumentado, tiam efektive la sola alternativo estas la malnova e-lingva nomo "Celebeso". Do mi voĉdonas prefere por la postkolonia nomo "Sulaŭesio", duarange por la malnova formo "Celebeso", kaj klare protestas kontraŭ meminvento de (bela) formo "Sulaveso", pri kiu Thomas alvokis alporti aŭtoritatajn referencojn, sed evidente neniu havas ilin. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:49, 27 feb. 2025 (UTC) :{{komento}} Karaj - la formon kun silabo ''-ŭe-'' klare malebligas jena dokumento de [[Akademio de Esperanto]]: [https://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/index.html "Deklaro pri la Esperanta litero ŭ"]; ĝi detale klarigas la kialon kaj (implicite) aludas simplan solvon: "'''[[Sulaveso]]'''". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:40, 27 feb. 2025 (UTC) ::Nu, bedaŭrinde tio estas ruza advokata argumentado: la PIV-an formon "Sulaŭesio" kun silabo -aŭ- klare '''ebligas''' la "Deklaro pri la Esperanta litero ŭ" (de 2023): la ''«litero ŭ plej ofte aperas (A1) - kaj klare permeseblas (A2) - en la sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ"»''. La deklaro tute ne esprimas ion pri litero '''post''' la sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ", tie povas esti vokalo aŭ konsonanto aŭ nenio (aŭ, ankaŭ, ankoraŭ). Tial ankaŭ la argumento ke en la deklaro «implicite» jam estas la vorto «Sulaveso» tiel ne ĝustas. PIV 2002/2005/2020 do ne draste fuŝis. Necesas iu vera, ne dubinda «implicita» interpretita referenco, ĉar nia referenco ĝis nun estas "Vikipedio:Alinomendaj artikoloj", niaj propraj personaj opinioj ĉi tie, kaj socia diskutejo en vikipedio ne kalkuleblas kiel ekstervikipedia referenco. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:51, 28 feb. 2025 (UTC) :::Kara kolego [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] - Mi havas la impreson, ke via repliko estas pli advokatece ruza, ol mia komento, al kiu vi respondis ;) :::Unue, la esprimo ''sonkombinoj "aŭ" kaj "eŭ"'' estas simple komunlingva maniero diri ''diftongoj "aŭ" kaj "eŭ"'', evitante fakan terminon. Estas klare, ke la literkombino "aŭe" en "Sulaŭesi" enhavas sonkombinon [wa] (Su-la-ŭe-si laŭ silabodivido sed ne Su-laŭ-e-si kun diftongo "aŭ"!), kion la akademia decido rekte malrekomendas kaj detale klarigas tian decidon. Bonvolu noti, ke tiu decido ne povis diri pli rezolute, ke la _literkombinoj_ "ŭa" kaj "ŭe" estas evitendaj, ĉar, la vortoj de la tipo "baldaŭa" (bal-daŭ-a laŭ silabado) kaj "antaŭe" estas, memkompreneble, tute akcepteblaj. Via "refuto", do, estas tre lerta, sed nevalida ;) :::Due, ja estus bone havi precedencan uzon en lingve modela fonto, sed tio ne ĉiam eblas. Tamen, ekzemple, la fonologie tre simila "Okinavo" (ne "Okinaŭo"!) tute klare montras la ĝustan vojon. :::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:10, 28 feb. 2025 (UTC) ::::Jes, la fonologie tre simila, kvankam alilingva "Okinavo" estas sendiskuta: sed tie estas pluraj fidindaj fontoj, nelaste en PIV, kaj neniu havas ion kontraŭ tiu nomo. Sed ĉi tie, damne, estas fidinda fonto, kiu postulus alian formon, kiu ĉi tie al neniu vere ŝajnas hejmeca (eĉ al Aidas ne, kvankam li daŭre pledas simple sekvi la fonton de PIV, negrave ke la vorto subjektive ŝajnas ekzotika) ... kaj estas neniu ajn vera fonto kontraŭpezanta la voĉojn de 3 PIV-oj, nur la arbitra novbapto de Verdulo en 2007 kaj argumentadoj en tiu ĉi diskuto... kaj, en vasta senco, eblus ankoraŭ konstati ke la [https://translate.google.com/?sl=fr&tl=eo&text=Sulawesi&op=translate guglo-tradukilo ŝtelis la vorton Sulaveso] el la "fidinda fonto" Vikipedio en Esperanto al sia traduka vortaro, kaj tiel suzpozeble faris ankaŭ aliaj robotaj tradukaj algoritmoj ([https://kratomdudes.com/eo/kratombutiko/verda-vejno-kratom/Verda-Sulaveso/ ekz. la jena lingva kirlaĵo]). Sed se tiel argumenti, ni denove estas ĉe la novbapto de Verdulo en 2007. Mi supozas ke se ni volas "bojkoti la voĉon de PIV" ĉi-tie, restas nur la salomona propono de Arbarulo: la pura solvo konservative ŝajnigi ke ni estas en 1975 kaj tiam la solaj alternativoj estis "Celebeso" (PIV, Parizo 1970, p. 137) kaj la unufoje uzita "Celebo" ("Poŝatlaso de la mondo", Prago 1971, mapo 40). Mi ne bone scias kion refuti, se iu junulo protestas "ke ni per 4-5 voĉoj de simplaj redaktantoj arogas al ni ĝustigi la norman vortaron PIV", ĉar la kritiko estas sekvebla. Dubindas ĉu eĉ estus konvinka iniciato verki grandan artikolon pri la "insulo Sulaveso" en la revuo ''Monato'' kun mencio ke en la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj provizore instaliĝis alternativa vortumo sed intertempe la vorto Sulaveso estas firme konstanta kaj estos la vorto en "PIV 2030". Do plej saĝos simple lasi la formon "Celebeso" el 1970 kiel titolo, kaj pri la intertempa populariĝo de la indonezia vorto ''Sulawesi'', esperante tradukebla al "Sulaŭesio" en 3 PIV-oj kaj al "Sulaveso" 3x en ''La Monde diplomatique'' ekde 2008, oni povas skribi en la teksto (simple ne atentante ke mi ne bone scias kion refuti se iu junulo protestas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:17, 28 feb. 2025 (UTC) :::::Mi ne akceptas karakterizon de PIV kiel "norma vortaro". Iuj formoj kaj multaj difinoj en ĝi ankoraŭ restas harstarige fuŝaj, sed espereble sekva eldono korektos multajn el tiuj misaĵoj. :::::Cetere, nun okazas ambicia projekto pri plivastigo kaj plibonigo de la (efektive norma, sed ne plena) Akademia Vortaro, sed la Akademio apenaŭ oficiale traktos la nomon por Sulaveso. :::::Mi konsultos kelkajn aliajn akademianojn pri la nun diskutata geografiaĵo. :::::Tio postulos iom da tempo, ĉar ĵus finiĝis elektoj de novaj membroj, kaj nun oni okupiĝas pri preparado por elektoj de la nova Estraro kaj direktoroj de sekcioj kaj komisionoj. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:05, 28 feb. 2025 (UTC) :Kiel promesite: ::Kelkaj (entute naŭ) akademianoj (eksterofice) interŝanĝis opiniojn pri la propono ŝanĝi la nomon de vikipedia artikolo "[[Sulaveso]]" al "Sulaŭesio": ::1. El tiuj, sep ([[Marc Bavant]], [[Cyril Brosch]], [[Edmund Grimley Evans]], [[Valentin Melnikov]], [[Carlo Minnaja]], [[Paŭlo Moĵajev]] kaj [[Alexander Shlafer]]) opinias, ke la formo kun "v" (sed ne "ŭ") estas preferinda esperantigo de la nomo de tiu indonezia insulo ("Sulawesi" [sulawési] en la indonezia kaj simile en multaj aliaj lingvoj, kiuj havas fonemon /w/). ::La decid(ig)a argumento kontraŭ la formoj "Sulaŭeso" aŭ "Sulaŭesio'' estas, ke la tradicia kaj kutima esperantigo de la fremda fonemo /w/ estas esperanta fonemo /v/ (litero "v" prononcata kiel [v]). ::2. Iom alia sepopo (Marc Bavant, Edmund Grimley Evans, [[Markos Kramer]], Valentin Melnikov, Carlo Minaja, Paŭlo Moĵajev kaj Alexander Shlafer) krome opinias, ke la tradicio de esperantigoj '''ne''' sugestas enmeton de "i" (Sulaves'''i'''o) - komparu, ekzemple: la kartvela ĉefurbo [tbilís'''i'''] iĝas en Esperanto "Tbilis'''o'''" [tiel, ekzemple, en PIV, ReVo kaj Vikipedio]; krome, tia sufikseca -i- povas krei misgvidan kaj facile eviteblan impreson, ke temas pri landonomo sed ne pri nomo de insulo. ::Tial ni forte preferas la formon "'''[[Sulaveso]]'''". ::P.S. Bonvolu noti, ke tio ĉi estas '''privata (eksterofica) opiniesprimo''' de grupo da akademianoj kiel kompetentaj lingvanoj, sed '''ne oficiala decido''' de la Akademio. :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 22:12, 5 mar. 2025 (UTC) ::Plie mi sciigas ke en la lasta numero de ''Esperanto'', Amri Wandel raportas pri vizito skribante trifoje "Sulavesi" kaj dufoje "Sulavesio". Tamen, se indonezia fonto ne haveblas, mi ankoraŭ opinias ke ni devas sekvi Heidi Goes, la eksterulon kiu plej multe kunlaboris kun la indonezia Esperanto-movado. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:59, 3 apr. 2025 (UTC) :::{{re|Arbarulo}} Kolektante ĉiaspecajn fontojn pri la diversaj formoj: kiu estis la monatonomo/numero de tiu "lasta numero de ''Esperanto''", kaj en kiu paĝo aperis la raporto de A. Wandel? Kaj la rekomendo aparte konsideri la lingvouzon de Heidi Goes ankaŭ aspektas senca: ĉu krom la [https://novajhoj.weebly.com/uploads/8/2/9/5/8295099/esperanto-movado_en_indonezio_cu_io_last.pdf citita artikolo] estas ankoraŭ ie alia loko rn kiu [[Heidi Goes]] skribas pri la insulo? Rememoru: ni ĉi tie ne voĉdonas pri personaj preferoj aŭ pri privataj rezonadoj en vikipedia(j) diskutpaĝo(j), kial aparte la vorto Sulaveso preferindas al aliaj variaĵoj. Sed temas pri trovoj de fidindaj, ekstervikipediaj referencoj, kiuj kontraŭpezus la fidindajn, ekstervikipediajn referencojn de PIV 2002, 2005 kaj 2020. Mi volonte ankaŭ konsiderus la privatan opiniosondon de ''Filozofo'' kun ses kunakademianoj, se mi havus fidindan, ekstervikipedian referencon pri ĝi. Sed referenco "vidu la diskuton en 'Vikipedio:Alinomendaj artikoloj'" laŭ mia kompreno ne nomeblas "ekstervikipedia"... Tial la diskuto tiom stagnas. Ni laŭ la vikipedia logiko ne simple povas referenci al niaj propraj privataj preferoj. Se '''estus tiel''', mi gaje kunvoĉdonus pri nova vikipedia vorto "Sulaveso" nun kaj pri samtempa malvalidigo de "PIV 2002, 2005, 2020" kaj de ĉiuj aliaj referencoj, kiuj statas iun alian. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:50, 15 apr. 2025 (UTC) ::::PS: Ĉar la artikolo de H. Goes komenciĝas sur "paĝo 23", klaras ke estas 22 paĝoj antaŭ tio, do ne estas iu PDF-dosiero komputile farita kaj komputile alŝutíta en la reton, sed io kio jam iam estis presita. En kiu kadro ĝi publikiĝis? Kiel nomiĝis la presaĵo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:21, 15 apr. 2025 (UTC) ::::Kara [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], ::::Jen kelkaj tiaj referencoj (eksteraj ligoj): :::: ::::*[https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#sulaves.0ohttps://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#sulaves.0o Artikolo "'''Sulaveso'''" en Reta Vortaro (ReVo)], kie troviĝas ekzemploj kaj pluaj referencoj; ::::*[https://eo.delachieve.com/kio-estas-insularo-malaja-arkta-kanadaj-alexander-japana-chagos-solovetsky-insularo/ Kio estas insularo?]; ::::*[https://eo.sacredsites.com/azio/indonesia/besoa_valley_sulawesi.html Megalitoj de Bada, Besoa kaj Napu-valoj, Sulavesa InsuloValo Besoa, '''Sulaveso''']; ::::*[https://eo.sacredsites.com/azio/indonesia/megalitoj_de_bada_besoa_kaj_napu_valleys_sulawesi_insulo.html Megalitoj de Bada, Besoa kaj Napu-valoj, '''Sulavesa''' Insulo]; ::::*[https://nusantarafund.org/eo/publikasi/cerita/memetakan-wilayah-adat-melindungi-ruang-hidup-masyarakat-adat-lambe-allu/ Mapado de Tradicia Teritorio]; ::::*[https://glosbe.com/en/eo/Sulawesi English-Esperanto Dictionary], kun registritaj frazo-specimenoj kun la vorto "Sulaveso" en Esperanto. ::::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:21, 15 apr. 2025 (UTC) :::::Mi akceptas la plej multajn el la retpaĝoj, kiujn mi nur supraĵe rigardetis, kiel "fidindaj, ekstervikipediaj referencoj", kvankam retpaĝoj estas ne ĉiam konstantaj dokumentoj kaj ankaŭ ne ĉiam fidindaj fontoj. '''Nur''' "Mapado de Tradicia Teritorio" ŝajnas al mi konfuza kaj fuŝeta aŭtomata kirlaĵo, ĝin mi persone ne nomus konvinka (iom senespera paĝaro se eĉ ne eblas skribi la vorton "hejpaĝo" sen eraro). Kaj pri ReVo mi ne akcentus la "pluajn referencojn" plurale: estas unu (singulara) mizera paĝeto el reta vortareto litova-esperanta, kiu ĉe mi hodiaŭ daŭre kraŝas, kaj evidente ne ŝajnas solide programita. Sed iel ajn: ReVo pure estas bona referenco, eĉ se ties ekzemploj mizeras. Do necesus enigi la referencojn por formo "Sulaveso" en la tekston, tre bone se iu ankoraŭ trovus referencon el "plumo" de Heidi Goes, sed ankaŭ poste aldoni ion ĉiam eblas. Ĉu vi enmetos la alportitajn referencojn krom "Mapado de Tradicia Teritorio"?? Tiam oni havos plimulton da referencoj por "Sulaveso" (la 3 trovoj de tekstaro.com de Taylor 49 ankaŭ kalkuleblas), havus malplimulton de 3 referencoj de "PIV 2002, 2005 kaj 2020" por "Sulaŭesio" kaj bone, unu de "revuo Esperanto 2025" por "Sulavesio". Ke momente cirkulas tri alternativoj por la malnova vorto "Celebeso", oni nepre ne kaŝu, sed se estas deca kvanto referencoj por "Sulaveso", ĉio estas en ordo. Tio estis tio kio mankis ĉi tie. Vidu: mi hodiaŭ volis bluigi ruĝan ligilon pri la [[goraontala lingvo]], unu el tiuj lingvoj kiuj havas propran vikipedian projekton, kaj vere sakris kiam mi vidis la tiu lingvo aparte paroliĝas en [[Sulaveso]]... Do mi - kion fari? - laŭeble koncize menciis ĉiujn kvar variaĵojn, sen preferi unu, sed mi vere esperas ke tia danco pri referencoj nun ne ĉiam necesos kiam hazarde la insula nomo aperos en iu teksto. La aliaj lingvotekstaj ĝermoj, kiujn mi hodiaŭ bluigis, pri la [[ŝana]] kaj [[saraika]], "bonŝance" ne estis de tiu insulo kaj estis multe pli rapide fareblaj miniature... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 15 apr. 2025 (UTC) ::::::Al la referencoj por "Sulaveso" eblas aldoni ankaŭ la tri ekzemplojn el ''Le Monde Diplomatique en Esperanto'', kiujn montras ''tekstaro.com''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:12, 15 apr. 2025 (UTC) :::::::Kompreneble, ĝuste tion celis mia duonfrazo "la 3 trovoj de tekstaro.com de Taylor 49 ankaŭ kalkuleblas". Tiel mi ankaŭ faris en la artikola ĝermo [[goraontala lingvo]] de antaŭ kelkaj horoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 21:22, 15 apr. 2025 (UTC) :Heidi Goes certe kaj multe skribis pri la temo en sia granda historio de Esperanto en Indonezio, ''Movadaj insuletoj''. Bedaŭrinde mi fordonis mian ekzempleron. Tamen la enhavotabelo, kiun ŝi montras surekrane en ĉi tiu prelegofilmo ĉe sekundo 2:03:53 [https://www.youtube.com/watch?v=ne75ZuoIscQ], vortumas "Sulaveso (antaŭe Celebeso)". Tial mi nun ŝanĝas mian voĉon {{kontraŭ}} alinomigo, t.e. por "Sulaveso." :Se iu interesiĝas pri la aliaj menciitaj fontoj, la kompleta cito de la artikolo kiun mi antaŭe trovis estas ĉi tie [https://biblio.ugent.be/publication/5873877], kaj la artikolo de Amri Wandel estas en ''Esperanto'' Aprilo 2025, p. 92-3. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:09, 20 apr. 2025 (UTC) ::{{ne farite}} do restos la ĝisnuna titolo "Sulaveso", ĉar ĉi tie nun kolektiĝis sufiĉe da konvinkaj referencoj, kvankam ili ĝisnun en la teksto ne jam dokumentiĝas :::{{re|Filozofo|Arbarulo}} Por vere fermi la temon, ankoraŭ necesos kompletigi la referencojn pri la PIV-aj formoj "Celebeso" kaj "Sulaŭesio" en la '''artikolo''' per pluraj eksteraj referencoj de formo "Sulaveso" kiuj konvinke kolektiĝis ĉi tie, sed ankoraŭ devos eniri la vikipedian artikolon. Ĉu unu el vi pretas enplekti la eksterajn referencojn de formo "Sulaveso" en la tekston? Mi tre volus jam fini kaj arkivigi tiun temon, kiu prenis enorman spacon en tiu ĉi paĝo. PS: Dankon pro la detalaj fontoj de la 20-a de aprilo, Arbarulo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:31, 27 maj. 2025 (UTC) :::PS: Fine mi volas substreki ke estis mi, kiu '''jam en aprilo 2013''', en bona fido ke la nomo "Sulaveso" estus ĝusta, faris la kvin bazajn tekstojn de la kvin landopartoj [[Okcidenta Sulaveso]], [[Suda Sulaveso]], [[Centra Sulaveso]], [[Sudorienta Sulaveso]] kaj [[Norda Sulaveso]] je tiuj nomoj - 5-foje Sulaveso. Ankaŭ en laiaj paĝokreoj mi diligente kontrubuis al vastigo de la vorto en Vikipedio. Ĝuste tial mi estis tiom ŝokita kiam mi en februaro 2025 legis ke en 3 eldonoj de PIV la nomo estas aŭ malnove Celebeso aŭ nove "Sulaŭesio", kaj ne povis trovi iun ajn referencon defende al la formo "Sulaveso". Tial mi mi vere dankemas ke nun kolektiĝis sufiĉe da referencoj por povi "superpezi" la tri pezajn volumojn de PIV. Kaj mi ne devos mem ŝanĝi ankaŭ miajn kvin tekstojn de la kvin landopartoj al varia formo. Tio nur, ĉar Taylor 49 ŝajne perceptis ke mi estus amara kaj sang-avida malamiko de la kompatinda kara vorto "Sulaveso". Ne, male: mi gaje uzis ĝin jam en kreoj de novaj tekstoj en 2013 kaj ankaŭ en aliaj kreoj de novaj tekstoj, nur ke mi ĝis 2025 neniam kontrolis la al mi ŝajne "memkompreneblan vorton" en PIV 2020 (tion en 2013 mi tute ne povis fari, ĉar tiam mi nur havis ĉe mi PIV 1970, ankoraŭ ne havis PIV 2002 kaj ne tiam PIV 2020 ankoraŭ ne alireblis)... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:44, 27 maj. 2025 (UTC) == [[Kaĉo (Sebastopola municipo)]] > [[Kaĉa]] == Mi trovis paĝon en Vikipedio (fakte pri [[Vasilij Stalin (Ĝugaŝvili)]], filo de Stalin), kiu elstarigas ruĝan ligilon '''[[Kaĉa]]'''. La ruĝaj literoj informas ke e-lingva paĝo pri tiu loĝloko ne ekzistas, sed ĝi jes ekzistas, sub longeta titolo "[[Kaĉo (Sebastopola municipo)]]", iom surprize kun alia fina vokalo, kun substantiva o-finaĵo, kiu do informas ke temus pri Esperanto-vorto. Mia PIV tamen informas ke kaĉo estas nur grenkaĉo, kaj krimea loĝloko kun esperantlingva nomo "Kaĉo" ne ekzistas. Do, por malpliigi miskomprenojn inter niaj propraj paĝoj, rekomendindas nomi la loĝlokon kaj ankaŭ samnoman riveron al latinliterigita formo de la ukraina kaj rusa nomoj (nomigo laŭ la krime-tatara nomo ankaŭ belus, sed ĉar en Sovetunio granda parto de la krime-tataroj murdiĝis, nun la krime-tatara nomo supozeble malpli konatas ol la rusa kaj ukraina). '''Escepto''' kompreneble estus, se eblus noti 2-3 konvinkajn kaj konfirmeblajn referencojn, ke la loĝlokonomo "Kaĉo" estas '''vaste uzata''' en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. PIV ne nepre estas la sola ebla referenco. Sed mi tute ne trovas tiajn konvinkajn kaj konfirmeblajn referencojn, kaj dubas ke ili troveblas. Kaj konsiderante ke la '''loko estas eĉ ne municipo''', sed nur parto de ĝi, mi forte dubas ke sencas inventi propran esperantlingvan geografian nomon. Do la loko nomiĝu Kaĉa - efektive eblus rezigni pri la longa nomo "Kaĉa (Sebastopola municipo)" kaj interkonsenti ke la titolo de la loĝloko estos simple [[Kaĉa]] kaj la rivero, kiu nun troveblas sub titolo [[Kaĉo (rivero)]] nomiĝos [[Kaĉa (rivero)]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:59, 27 feb. 2025 (UTC) :Laŭ [[esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]], kies rekomendoj ankaŭ uzeblas por "simpla esperanta latinliterigo" sen kreo de vera esperanta nomo, la transliterigo de Кача al Kaĉa estas sendube bona, kaj vere ankaŭ mi nur trovas esperantan formon de la municipo Sebastopolo en PIV (2020) kaj la "Poŝatlaso de la mondo" (1971), sed ne la municipoparton. Kompreneble la mapo 17 de la poŝatlaso bildigas tutan Krimeon en dimensio 3 x 2 cm: kiel tie povus esti iuj municipopartoj? Kaj tio ankaŭ ne necesas: [[vikipedio:Esperantigo de nomoj#NLPP en esperanta Vikipedio|"Esperantigo de loknomo eblas, se tiu esperantigita loknomo estas vaste uzata en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. Tion en kazo de dubo devas ebli pruvi per almenaŭ du sendependaj referencoj."]] Do, sen referenco neniu esperantigo, nur latinliterigo, sekve Kaĉa. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 15:24, 27 feb. 2025 (UTC) ::Mi opinias tiun Vikipedian regulon malbona kaj kontraŭesperanta. Por Esperanto la morfologia asimilado same gravas kiel por la litova, kaj Vikipedio povus esti grava rimedo por evoluigi Esperantan nomaron. «Томск» iĝas «[[Tomsko]]», laŭ la lingvaĵo de la tieaj esperantistoj kaj analogie al [[:lt:Tomskas]]; sed «Барнаул», ĉiurilate egala (kaj litove egale asimilita: [[:lt:Barnaulas]]), aperas malesperante kiel [[Barnaul]]. ::@[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]]: Kvankam la tataroj estas malmultenombraj en Krimeo, ili restas grava politika forto, kaj iliaj historiaj rajtoj je tiu regiono estas iel agnoskitaj; ĉiuj vikipedioj (ankaŭ la rusa) citas en siaj informkestoj la tataran nomon ''Qaçı''. Kaj eĉ en la slavaj nomoj, la radiko estas nur Кач- (Kaĉ-), la nominativa finaĵo -a aperas nur en 1 kazo el la 6 (aŭ el la 7, se kalkuli la ukrainan vokkazon).--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 02:56, 28 feb. 2025 (UTC) :::Kompreneble mi nepre defendas mencion de la tatara nomo Qaçı en la informkesto kaj en la unua frazo - sendiskute. Sed povas esti nur unu baza titolo de la teksto, kaj en tuta Krimeo post la stalinaj "purigoj" de la 1940-aj jaroj en la censo de 2002 estis 57 % da ruslingvanoj, la resto plejparte ukrainlingvanoj kaj nur eta malplimulto krime-tataroj (en la armee dominita loĝloko en 2014 estis 80 % da rusoj, 14 % da ukrainoj kaj la resto aliuloj, se la informoj en wiki.ru ĝustas, kaj supozeble ĉiuj iel komprenis kaj parolis la rusan). Tial nomi la esperantan titolon "Qaçı" ŝajnus al mi iom radikala, despli ke inter la 4 literoj estas 3 ne-esperantaj. Ankaŭ mi sentas la tentiĝon inventi iun esperantan nomon kun o-finaĵo, ĉar tiam oni ne devas favorigi unu/du plimultajn lingvojn super malplimulta lingvo. Sed la baza ideo estas, ne inventi amason da novaj informoj kiuj nur disvastiĝas kaj reklamiĝas en vikipedio, sed enpreni en Esperanton nur tion kio estas iel uzata en la "vera vivo", kaj povi pruvi tion se necese per referencoj. Narvalo iam antaŭ 20 jaroj malnete diris "ni ne esperantigas ĉiun ajn domaron, vilaĝon, urbeton aŭ municipoparton, sed nur mondgravajn urbojn, kies nomojn rekonas esperantistoj en aliaj kontinentoj ankaŭ sen rigardi en vortaron" (do Vladivostoko, Rio-de-Ĵanejro aŭ Melburno, sed ne esperantigas ĉiun kvartalon kaj ĉiujn antaŭurbojn de tiuj urbegoj). Baza ideo estas trovi esperantigon aŭ en PIV, aŭ en iu alia vortaro, aŭ en internacia ĵurnalo, la literaturo ktp, kaj mencii du aŭ pli de tiuj referencoj. Sed, sincere dirite, la loĝloko "Kaĉ'" ESTAS nur municipoparto, kaj ne mirigas ke pri ĝi ekster Vikipedio ne estas referenco pri ĝenerale uzata esperantigo. La litova vikipedio tute ne havas tekston pri la municipoparto; se ili iam havos, ili senhezite litovigos la nomon, ĉar la litova ankoraŭ pli radikale asimiligas vortojn ol Esperanto. Sed la litova lingvo gramatike havas plurajn finaĵojn je dispono, kaj oni kutime prenas tiun finaĵon kiu plej laŭ sono similas al la origina formo. Tio ĉi tie certe estos "Kača" (lt), tutcerte ne "Qaçı" kaj ne "Качa", ĉar tiuj formoj havas ne-litovajn literojn (do la loko en la litova estos gramatike "virina nomo"). Sed mi opinias tre grave, ke la esperantistoj ne forgesas, ke vikipedio estas projekto malferma al ĉiu, kiu priskribas la mondon kaj kolektas la tutmondan sciaron, kaj oni ne ĉi tie produktas "originalajn informojn kaj subjektivajn ideojn" - konsciante ke ofte eksteraj fontoj esperantlingvaj estos malmultaj, almenaŭ tiuj aktuale tuj videblaj interrete. Tial la limoj kiom da urboj rajtas esti esperantigeblaj estas detale diskuteblaj. Sed se estas duba kazo, despli gravas ke estas referencoj (pri la titolo "[[Londono]]" eĉ ne estas vikipedia referenco, ĉar ne estas dubo pri la e-lingva vorto, kaj ĉiu ajn povas facile kontroli la ĝustecon de la o-finaĵo rete en vortaro.net kaj reta-vortaro.de). Baze mi dirus ke Narvalo pravis per sia resumo "ni ne esperantigas ĉiun ajn domaron, vilaĝon, urbeton aŭ municipoparton", kio estas koncizigo de [[VP:EN]]. Kaj kiel dirite, "Kaĉ'" ESTAS nur municipoparto, tial ne mirigas ke iuj uzantoj simple metas ruĝan ligilon [[Kaĉa]] en tekston kaj mise supozas se la literoj estas ruĝaj ke teksto ankoraŭ ne estas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:49, 28 feb. 2025 (UTC) : Se (o)ni verkas ''Esperantan'' vikipedion, (o)ni prefere uzu ĝuste Esperanton, ĉu ne? La formo "Kaĉa" en la ''Esperanta'' vikipedio havas neniun avantaĝon antaŭ "Kaĉo" (tiu lasta ja estas esperantigita nomo!). Anstataŭ zorgi pri la alinomado oni prefere zorgu pri la aktualigo de la jam ekzistantaj artikoloj aŭ pri verkado de la pliaj. Ne rompu tion, kio eĉ sen via interveno tute bone funkcias! Mi havas nenion plian por aldoni. [[Uzanto:Mevo|Mevo]] ([[Uzanto-Diskuto:Mevo|diskuto]]) 11:43, 1 mar. 2025 (UTC) :{{komento}}Karaj - Mi emas konsenti kun [[Uzanto:Sergio|Sergio]] kaj [[Uzanto:Mevo|Mevo]]. Krome, konsiderante, ke la origina tatara nomo estas [kaĉi] kaj la radiko de rusa kaj ukraina nomo estas [kaĉ] kun variaj fleksiaj finaĵoj, la plena esperantigo "Kaĉ/o" ŝajnas tute natura kaj pli preferinda ol la preskaŭ arbitre kripligita parta esperantigo "Kaĉa". :La argumento, ke oni evitu geografian formon "Kaĉo", ĉar ĝi estas homonima kun la komunuza vorto "kaĉo", ne estas valida (sufiĉas rememori la tute kutiman nomon de insulo kaj lando [[Kubo]]), kaj, cetere, tiurilate la formo "Kaĉa" ne estas pli homonim-imuna. :Tial mi pledas {{kontraŭ}} alinomigo, t.e. por konservo de la nomo "'''Kaĉo'''" kaj por tiu ĉi rivero en Krimeo, kaj por la tiea loknomo/municipo). :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:43, 1 mar. 2025 (UTC), esperantistiĝinta en '''[[Tomsko]]''' ('''[[tiel!]]''' ;) :: Ĉi tio fakte estas {{kontraŭ}} alinomigo? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:15, 7 mar. 2025 (UTC) ::: Jes, {{kontraŭ}} alinomigo! Samtempe, mi alĝustigas mian ĉi-supran voĉdonan vortumon, kiu kaŭzis konfuzon. Dankon pro atentigo! Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:44, 7 mar. 2025 (UTC) :{{por}} daŭrigi nian ĝisnunan politikon, kiun ThomasPusch ĝuste raportis. Aliaj Esperantistoj ne Esperantigas ĉiun urbeton, do ankaŭ vikipediistoj ne Esperantigu ilin. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:33, 6 mar. 2025 (UTC) ::Mi timas ke la komparo de la municipoparto Качa aŭ Qaçı al la urbegoj Tomsko aŭ Barnaul estas iom misa, ĉar la grandecoj estas tute aliaj. Sed tamen, ankaŭ referencoj pri la esperanta urbonomo Tomsko ne facile troveblas: PIV kaj ReVo (kaj ankaŭ ĉiuj aliaj vortaroj kiujn mi havas en miaj bretaroj, sed kompreneble mi ne ĉavas ĉiujn, ne konas esperantigon "Tomsko"), la ĝis nun sola esperantlingva atlaso, [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed nomas la urbon Tomsk en la mapoj 15 kaj 19 - latinlitere, sed ne esperantigite, same faras ĉiuj eldonoj de la [[Jarlibro de UEA]], kaj la retejo de la klubo ŝajne ekde 15 jaroj estas morta. Sed kun iom da peno eblas trovi arkivigon de la retejo el 2010, kie videblas la esperantigo Tomsko, kaj la serĉilo tekstaro.com montras ankaŭ trovojn en La Ondo de Esperanto - do pri Tomsko esperantigo sendube pravigeblas. Pri Barnaul mi nun ne volas ripeti la tutan serĉadon, ĉar en tiu paĝo ĝis nun neniu proponis esperantigon "Barnaŭlo", sed principe la serĉado sekvus saman vojon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:27, 12 mar. 2025 (UTC) Do, kie estas la eksteraj referencoj por esperantigo "Kaĉo"? Kompreneble ke se PIV kaj ReVo eĉ ne mencias Tomskon, ke des malpli ili mencias tiun kvartalon. Kaj ankaŭ por la ĝenerale grandaj mapoj de la "poŝatlaso" la loko multe tro etas. La Ondo de Esperanto kaj la "tekstaro" havas multajn citaĵojn pri grenkaĉo sed nenion pri loko en Krimeo... Kaj ankaŭ la vortaro de Pacjurko, ne mirinde, ne havas ajnan trovon. Ankaŭ aliaj vortaroj garantiita ne helpos, se entute, tiam iuj lokaj esperantaj gazetoj aŭ retejoj. {{re|Mevo}} Eble vi ja trovos ion. Se ne, vi malpravas: la esperantigita vikipedia artikolo neniel "multajn jarojn perfekte funkciis", sed ĝi simple ne atentiĝis kaj neniu rimarkis ke ĝi kontraŭas la esperantigon redaktopolitikon de la e-lingva vikipedio. Do, krom se alvenos konvinkaj kaj konfirmeblaj eksteraj referencoj - {{por}} alinomigo. Kompreneble la temo estas room flanka, kaj malatentata, ke oni povas ankaŭ decidi plu ignori ĝin. Sed tio malkredigos nian tutan argumentadon. Kaj ĝustas, ke plibonigo de la ekzistaj kaj kreado de novaj artikoloj bezonas nian energion, tiel ni laŭeble ne malŝparu pliajn semajnojn en diskuto pri fakte evidenta temo - sen referencoj, neniuj dubindaj esperantigoj. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 23:36, 12 mar. 2025 (UTC) :Ne estas mirinde, ke neniu fidinda E-lingva fonto uzas la formon ''Kaĉo'', ĉar la loĝloko neniel estas rimarkinda mondskale. Sed mi vidas neniun kialon por preferi kriplan transskribon en la formo "Kaĉa" anstataŭ la plene esperantigitan formon "Kaĉo". Ambaŭokaze ja temos pri homonimeco. Se oni preferas muŝbugradon pri malmulte gravaj nomoj anstataŭ plibonigi la ''enhavon'' de la vikipedio - nu, mi lavas la manojn. Faru la Esperantan vikipedion nur kaĉo el diverslingvaj nomoj, mi jam delonge fajfas pri tio. Ve, mi ja memoras la tempojn, kiam E-vikipedio estis iom avangarda kaj eĉ "elita" projekto. Nun ĝi fariĝis setlejo por duonkleraj nenifarantoj, kiuj zorgas ĉefe pri ĝenado al alte kvalifikitaj aŭtoroj. Mi fajfas, amen! Pardonu min pro iom libera sincereco! Faru, kion vi volas! [[Uzanto:Mevo|Mevo]] ([[Uzanto-Diskuto:Mevo|diskuto]]) 20:00, 13 mar. 2025 (UTC) ::Viaj frazoj iel aspektas tre frustite, amarege kaj malbonhumore, pli ol konvenas pri la miniatura temo. Mi komprenas ke la duonkleraj nenifarantoj estas interalie la 30-jara litovo Aidas kaj mi, kaj la ĝenitaj alte kvalifikitaj aŭtoroj estas unuavice vi. Objektive mezuri kvalifikon de vikipedia aŭtoro estas iom malfacile, mi ĝenerale emus juĝi ke la pli aktivaj vikipediaj aŭtoroj ĝenerale estas kvalifikitaj - objektive mezuri vikipedian aktivadon aŭ nenifaradon de ĉiu ajn uzanto estas tute facile (ekz. [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Aidas aidas], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Mevo vi], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/ThomasPusch mi], [https://xtools.wmcloud.org/ec/en.wikipedia.org/Filofozo filofozo] ktp). Per tiom malbonhumora komento eblas efike sufokigi la kunlaboremon de ĉiuj diskutantoj, kiel ankaŭ okazis ĉi tie. Tamen ne nur temas pri kolekti "{{por|verdajn}} kaj {{kontraŭ|ruĝajn}} pilkojn" ĉi tie, sed temas pri orientiĝo laŭ la vikipediaj gvidlinioj, kiujn iuj uzantoj en la unuaj jaroj de la projekto starigis ĝuste por eviti monatajn luktojn pri miniaturaj temoj. ::Do la demando de Aidas, ''"Do, kie estas la eksteraj referencoj por esperantigo 'Kaĉo'?"'', evidente respondiĝas per: ''"Neniu ĝis nun trovis iun ajn!"''. Kaj la gvidlinio [[Vikipedio:Esperantigo de nomoj]] konstatas tute seke ''"Esperantigo de loknomo eblas, se tiu esperantigita loknomo estas vaste uzata en la esperantlingva literaturo kaj gazetaro. Tion en kazo de dubo devas ebli pruvi per almenaŭ du sendependaj referencoj."'' Laŭ tiu gvidlinio fakte '''ne eblas esperantigo'''. Aŭ ĉu ni fundamente reverku la gvidliniojn [[Vikipedio:Esperantigo de nomoj]] kaj [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]]? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:57, 24 maj. 2025 (UTC) :::{{re|Sergio}} Mi certigas al vi, ke por la litovlingvaj nomformoj de Barnaulas kaj Tomskas kaj Frankfurtas kaj ĉiuj pli etaj loĝlokoj de Eŭrazio kun litovaj loknomoj facile estas fidindaj kontroleblaj litovlingvaj referencoj, minimume en la grandaj leksikonoj kiel ''Visuotinė lietuvių enciklopedija'', sed neniel nur tie. Kaj kie troveblas tiaj aŭtoritataj referencoj esperantlingve, tie esperantigoj ankaŭ bonas. Sed estas konata hobio, ke iuj Esperanto-adeptoj ekscese emas esperantigi loknomojn de tre etaj loĝlokoj (en esperanta Mezeŭropo oni nomas tion "ŝulcismo", laŭ tiurilate ekstremisma pasinta esperantisto [[Richard Schulz]]), kaj mi vere opinias la kondiĉon povi trovi du sendependajn fontojn por litovigo/esperantigo aŭ iu-ajn-lingvigo de loknomoj tre saĝa bremsilo al senbrida kreado de milionoj da dubindaj personaj kaŝnomoj por lokoj... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 12:46, 28 maj. 2025 (UTC) ==[[Humanismaj sciencoj]] -> [[Homaj sciencoj]] -> [[Homsciencoj]]== Saluton. Mi kredas, ke humanismaj rilatas al [[Humanismo]], kio ne estas precize la samo. Mi kredas, ke tiu artikolo devus nomiĝi [[Homaj sciencoj]], same kiel en ĉiuj aliaj lingvoj, al kiuj ĝi estas ligita. Mi scias, ke estas alia artikolo [[Homa scienco]], kun simila sed ne sama enhavo, kaj la pluralo povas savi la diferencon. Tiu artikolo kun plurala titolo ekzistis, sed nur kiel alidirektilo al Homa scienco, kaj mi nuligis ĝin por ke ĝi povu esti la nun kreita artikolo. Se finfine oni preferas reteni la dekomencan titolon, mi restarigus la nuligitan alidirektilon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:20, 3 mar. 2025 (UTC) :{{komento}}La titolo "Humanismaj sciencoj" estas ankaŭ miaopinie erara. "Homaj sciencoj" estas sendube pli taŭga, sed eble eĉ pli taŭga estus titolo "Homsciencoj", t.e. sciencoj, kies precipa intereso senpere fokusiĝas sur hom(ar)o. Mi do uzus titolon "'''[[Homsciencoj]]'''", sed en la enkonduka frazo dirus simile sl jeno: " '''[[Homsciencoj]]''' aŭ '''[[Homaj sciencoj]]''' estas ..." Mi ĵus kontrolis kaj vidas, ke la formoj "homsciencoj" kaj "homscienca" jam aperas en titoloj kaj tekstoj de multaj artikoloj. Tio konfirmas mian proponon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:41, 3 mar. 2025 (UTC) ::Jes, «homsciencoj» estas pli bona formo. Tamen ili estas ne «homaj sciencoj», sed «prihomaj sciencoj». Historie ''studia humanitatis'' estis kontrastigataj al teologio (''Studia Divinitatis''), kaj nun la angla Vikipedio avertas kontraŭ konfuzo inter [[:en:Human sciencie]](s) kaj [[:en:Humanities]], kvankam ĝi mem konfuzas ilin kun [[:en:Social science]]: ja ''history, philosophy, sociology, psychology, justice studies folkloristics…'' temas pri ''socio'', sed ial estas listigitaj sub [[:en:Human science]]. Ŝajnas ke tiuj dividoj malsamas en diversaj landoj, kaj la disdivido de angla Vikipedio ne estas racia.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 13:15, 4 mar. 2025 (UTC) ::{{por}} [[Homaj sciencoj]] aŭ [[Homsciencoj]], senprefere, ĉar ''human-'' ne havas la bezonatan signifon. Mi rimarkigas ankaŭ ke PIV registras tiun sencon de ''humanisma'' kiel evitindan. ::Parenteze, mi pensas ke en la angla, ''social sciences'' normale estas subkategorio aŭ sinonimo de ''human sciences''. Mi ne scias ĉu ie tiuj terminoj estas ekskluda divido. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:04, 6 mar. 2025 (UTC) :::@[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]: Jes, tiu fako lamas pri logiko, samkiel la angla ortografio. La ĉiama konflikto inter sistememo kaj internaciismo.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 07:30, 7 mar. 2025 (UTC) ::::Mi tre subtenus movon de "humanismaj sciencoj" al "homaj sciencoj" , sed ne feliĉas pri tio ke tiam estas du konkurencaj tekstoj "homa scienco" (vasta kategorio kun multaj subsciencoj) kaj "homaj sciencoj" (vasta kategorio kun multaj subsciencoj). kaj la difinoj en grandaj naciaj lingvoj rekte kontraŭdiras sin reciproke, kaj ne eblas havi unuecan tradukon kiu kontentigos ĉiujn naciajn difinojn. Ĉiukaze ofte estas unu superkategorio, kontraste al "ekzaktaj sciencoj" (fiziko, ĥemio, geologio ktp), kaj unu historia koncepto kiu devenas el la renesanco kaj kontrastigas la fakon al teologio, tio do ne malproksimas fakte al la filozofio de "humanismo" ankaŭ el tiu epoko. Se ni konsentas ke ni serĉas kunan vorton por multaj prihomaj sciencoj, mi pledus ke ni havus unu tekston, ne du, "homa" kaj "homaj". Aŭ: iuj devus konvinke kaj simple klarigi al mi la bazan diferencon inter la titolo plurala kaj tiu singulara... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:21, 1 apr. 2025 (UTC) :::::Nun rigardinte la enhavon, mi facile konsentus al kunigo, ĉar ŝajne estas neniu koncepta distingo inter la esperantaj artikoloj --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:46, 3 apr. 2025 (UTC) ::::::{{por}} kunigo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 12:20, 28 maj. 2025 (UTC) == [[Homa scienco]] > [[Humanismaj studoj]] == La proponatan vortumon uzas nia kara Prezidanto Charters [https://revuoesperanto.org/novjara_parolo_2020] (mem fakulo pri la afero). Krome ĝi aperas en PIV, sed kiel ekzemplo, do sen difino. [https://vortaro.net/#humanisma_kd] Ĉi tiu propono rilatas al la tuj supra. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:04, 6 mar. 2025 (UTC) :Ial Esperanto estas aparte malfacila por lingvistoj kaj filologoj, kvankam ekzistas eminentaj esceptoj. «Humanismaj studoj» estas ĝene ambigua. Kial la priaj fakuloj ne aplikas siajn fakajn sciojn kaj ne uzas samsencan varianton senambiguan, ekz-e ion surbaze de [[:wiktionary:humaniora]]? La latinaĵo implicas aron (plurnombron; sed por Esperanto pli bone sonus "humaniaro"), do humanio → humaniisto, humaniaro … Sed Vikipedio tabuas malkaŝan kreadon de terminoj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 07:27, 7 mar. 2025 (UTC) == [[Kombinaŭto]] > [[Bienaŭto]] == Kvar esprimoj estas menciitaj en la diskutopaĝo. La esprimo ''[[bienaŭto]]'' ŝajnas pli uzata ol ''[[kombinaŭto]]''. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 14:06, 19 mar. 2025 (UTC) :Mi iritiĝas pri la vorto "bienaŭto", ĉar mi neniel asociigus la aŭton kun bieno, kampara vivo, agrikulturo. Laŭ mi estas simpla aŭtotipo por familioj, homoj kiuj foje havas pli da aĉetaĵoj, sportiloj aŭ valizoj - do simple aŭto por pluraj uzoj aŭ kombinitaj uzoj. Tial kombinaŭto povus esti bona vorto, se iu vortaro reklamus ĝin, sed ŝajne ne estas tiel, kombiaŭto havas vortaran referencon, sed sincere dirite ne estas Esperanta vorto: kio estus "kombio aŭ kombia"??? Pluruza aŭto malkomforte havas unu silabon pli, sed ĉiukaze donas bonan komprenon, ĉiukaze pli ol la agrikultura veturilo "bienaŭto", egale ke ĝi menciiĝas en pluraj vortaroj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:59, 1 apr. 2025 (UTC) ::Mi konsentas, ke la vorto ''bienaŭto'' estas arbitra, sed tio ne ĝenas min. La vorto almenaŭ klare indikas specon de aŭto. La esprimo ''pluruza aŭto'' al mi ŝajnas tute sensenca kaj eĉ ne klare indikas specon de aŭto. Pluruza manĝilo estas manĝilo, kiun oni ne forĵetas post unu uzo, ĉu ne? Kiel aŭto povus ne esti "pluruza"? Eĉ se oni komprenus "plurajn uzmanierojn", la senco restas tute enigma. Kiu aŭto ne havas plurajn uzmanierojn? Cetere, pri kiuj aŭ kiaj uzmanieroj temus? Kaj longajn kaj mallongajn distancojn? Ĉu ankaŭ tiri plugilon per ĝi? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 10:11, 7 apr. 2025 (UTC) :::[[dosiero:sporks - 20070804.jpg|eta|160ra|{{centre|<small>forko+kulero<nowiki>=</nowiki>"forkulero"?</small>}}]] :::Pluruza manĝilo laŭ mi estas ekzemple manĝilo kiu samtempe estas forko kaj kulero, io kio aspektas kiel kulero kun pintoj antaŭe - kiel en la bildo dekstre (angle fork+spoon="spork", germane Gabel+Löffel="Göffel", esperante forko+kulero="forkulero"?). Pri la demando, pri kiuj uzmanieroj temus "kombinaŭto": temus pri pluraj ''kutimaj'' uzoj de aŭtoj. Laŭ mi tiri plugilon ''ne'' estas kutima uzo de ajna aŭto, sed transportado de homoj sur komfortaj sidlokoj kaj transporto de kargo, valizoj, mebloj, skioj aŭ multaj korbopilkoj, sakoj da ŝtonoj aŭ sablo, kestoj da boteloj aŭ da libroj, jes estus pluraj kutimaj uzoj de aŭto. :::Jes ja ''"la esprimo bienaŭto ŝajnas pli uzata - en esperantaj vortaroj kaj bildvortaroj - ol kombinaŭto"'', sed, mi pardonpetas, mi daŭre iritiĝas pri la vorto "bienaŭto". Sed mi estas nur unu el multegaj Esperanto-parolantoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:28, 24 maj. 2025 (UTC) == [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]] == La artikolo mem diras, ke la proponata nomo uziĝas "pli ofte". En PIV ''ĉerkes-'' ekzistas (kvankam ĝi ne eksplice aplikiĝas al lingvo, nur al popolo), kaj ''adig-'' ne. Oni jam proponis la alinomigon ĉe "Kunigendaj artikoloj", do mi transprenas la ideon ĉi tien. Rimarku ke [[ĉerkesa lingvo]] nun estas alidirektilo al [[Abĥaz-adigea lingvaro]], kiu nomas la koncernan temon [[ĉerkesaj lingvoj]] (ŝajne estas kutimspeca disputo "ĉu lingvoj aŭ dialektoj"). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:07, 25 mar. 2025 (UTC) :Mi ne kompetentas pri la tre komplikita temo pri la Nord-Kaŭkazaj lingvoj, tamen :# la formo ''ĉerkes-''&nbsp;estas multe pli internacia (vd [[:wikidata:Q858543#sitelinks-wikipedia|la liston]]); :# la formo ''adiga'' en Esperanto estas maloportuna pro la ŝajnaj sufiksoj: ad·ig·a. :Cetere, en Ad'''ygh'''a nek '''y''' (ы) estas '''i''', nek '''gh''' (г) estas '''g'''. :Resume, mi estas {{por}} «Ĉerkesa lingv(ar)o» aŭ «Ĉerkesaj lingvoj».--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:51, 26 mar. 2025 (UTC) ::{{por}} Mi ne kontraŭas al apliko ke la pli internacia kaj PIV-a radiko "ĉerkes' " ĉi tie." [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:46, 1 apr. 2025 (UTC) :::Ŝajne neniu kontraŭas, sed nur administranto povas fari la ŝanĝon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:59, 1 maj. 2025 (UTC) ::::Mi vere lastatempe havas maltro da tempo por energie sekvi la diskutojn ĉi tie, kaj ne sufiĉe movas la diskutadojn. Bonvolu pardoni, kaj en kazo de neceso pli klare premu min al ago, per uzo de ŝablono {{ŝ|re}} aŭ noteto en mia persona diskutpaĝo. Mi nun faris la administran movon [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]] kaj ligis la rezulton al la vikidatumo [[d:Q858543]]. Tie plimulto de la paĝoj komprenas la temon plurale, do proponas titolon "Ĉerkesaj lingvoj", ne "Ĉerkesa lingvo", kiel Arbarulo ankaŭ aludis en la noto de 25 mar. 2025. Nun mi vidas ke Sergio klare voĉdonis por la plurala variaĵo, ĉu Arbarulo havis jam klaran preferon pri "Ĉerkesaj lingvoj" mi ne scias. Ĉiukaze mi, kvankam mi nun nur faris la movon laŭ la diskuta titolo [[Adiga lingvo]] > [[Ĉerkesa lingvo]], estus {{Por|Por}} plumovo al titolo "Ĉerkesaj lingvoj" plurale. Kaj kompreneble mi aldone forte estus {{Por|Por}} ioma vastigo de la mikroartikolo. Mi supozas ke plumovon al titolo "[[Ĉerkesaj lingvoj]]" plurale povas nun fari ĉiu ajn uzanto, ĉar tie estas nur vakuo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:31, 23 maj. 2025 (UTC) :::::{{kom}} Mi havas nenion kontraŭ plurnombrigo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:45, 25 maj. 2025 (UTC) ::::::{{por}} plu-movo al ĉerkesaj lingvoj (= ĉerkesa lingvaro), kiel ankaŭ esprimis Sergio, Thomas kaj Arbarulo - la teksto kaj vikidatumoj tute ne kaŝas ke temas pri "lingva familio", kaj tiel efektive estas. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:25, 28 maj. 2025 (UTC) :::::::{{farite}} la plumovo al plurala termino [[ĉerkesaj lingvoj]]. En la teksto pri la pli vasta [[abĥaz-adigea lingvaro]] la ĝusta termino [[ĉerkesaj lingvoj]] jam uziĝas ekde januaro 2009, kiel komence atentigis Arbarulo. Nun, post pli ol 16 jaroj, nia teksto mem uzas la saman nomon... ! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:34, 28 maj. 2025 (UTC) == [[Neceloj]] > [[Incel]] -> [[Nevola ĉastulo]] == "Necelo" estas neologismo nelogika kaj tute ne uzata, evidente elpensita unuafoje en Novembro 2024 por tiu ĉi vikipedia artikolo. Cetere, ĝi kontraŭas la fundamentan regulon 15. ''Inselo'' ŝajnas bona alternativo, se vere necese (malpli konfuza ol ''incelo'' en ĉi kunteksto). --[[Uzanto:Kwekubo|Kwekubo]] ([[Uzanto-Diskuto:Kwekubo|diskuto]]) 15:39, 28 apr. 2025 (UTC) :{{por}} ''[[Incel]]'', laŭ la rezonoj de Kwekubo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:55, 1 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Provoj esperantigi tiun ĉi anglalingvaĵon per "incelo" aŭ "inselo" ŝajnas al mi egale konfuzaj: kaj in/cel/o, kaj in/sel/o povas esti misinterpretita kiel kunmetaĵo, kio estos pardonebla, ĉar tiu ĉi koncepto estas verŝajne nur marĝene konata kaj uzata, pri kio atestas la fakto, ke, dume, praktike neniu alia lingvo vere asimilis tiun ĉi vorton: pli-malpli ĉiuj lingvoj rekte uzas aŭ laŭlitere transskribas la anglan formon. :Mi do opinias prudente simple uzi la anglalingvan formon ''incel'' kaj klare indiki tion en la teksto. Se tamen necesas uzi esperantigitan formon, mi preferus la formon incel/o kiel pli rekoneblan kaj pli konforman al la tradiciaj manieroj esperantigi la vortojn kun literon "c" en en la sama fonetika pozicio: komparu, ekzemple, "incesto", "inciti", "incidento" ktp. : :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 02:22, 19 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Provoj esperantigi tiun ĉi anglalingvaĵon per "necelo", "incelo" aŭ "inselo" egale konsternigas min. Ankaŭ "Incel" ne estas tre bela titolo, sed, ĉar tute fremdlingva, almenaŭ pli bona ol la miskomprenigaj tristaĵoj "necelo", "incelo" aŭ "inselo". Tial {{Por|Por}} la usonismo "Incel", se vere ne estas alternativo, sed ankoraŭ pli bonus laŭeble silaboŝpara vera esperanta vorto, laŭ mia kalkulo "senvola ĉastulo" (6 silaboj) plej mallongus, "kontraŭvola ĉastulo" jam estus 7, "senĉastulo" jam estus la malo. Sed kiu diras ke laŭ usonismaj mallongigoj ĉiujn esperantajn psikiatrajn konceptojn kaj simptomojn necesas premi en du silabojn? Ĉu vere monstraj vortoj sen esperantaj finaĵoj kiel "mizog" por mizogineco, "mizan" por mizantropio, "memko" por memkompato kaj "memmal" por memmalamo brile modernigos nian lingvon? Do {{Por|Por}} la usonismo "Incel", por eviti krei iun tre dubindan vorton por koncepto, pri kiu mi en neniu el miaj naciaj lingvoj iam ajn legis, kaj kio vere miapercepte estas tre flanka temo. Sed eĉ pli por vera esperanta vorto, aŭtomate komprenebla, kaj sen dubindaj kreoj de novaj vortoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:59, 23 maj. 2025 (UTC) ::"Nevola ĉastulo" estas, miaopinie, pli trafa priskribo de tiu, kiu nevole estas ĉasta. (Komparu, ekzemple la difinojn de "nevola" kaj "senvola" en PIV). Cetere, la vorto "nevola" estas ankaŭ pli mallonga. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 13:30, 24 maj. 2025 (UTC) :::"Nevola" ne pli mallongas parole, laŭ silaboj, nur skribe, unu literon, sed al mi "nevola ĉastulo" perfekte taŭgas. Ke PIV tiom detale difinas la vorteton [https://vortaro.net/#senvola_kdc senvola], mi hieraŭ ne kontrolis. Klaras ke la fakte subkomprenita ideo jes estas "kontraŭvola", rekte mala al la propra volo, sed tio estus tro da silaboj; kun "nevola ĉastulo" ni havus vorton kiun ĉiu esperantisto tuj komprenus, ankaŭ se oni ĝis tiam neniam aŭdis pri angla akronimo ''In-Cel''. Mi supozas ke viroj kiuj tre volas havi inon sed neniel sukcesas kaj pro tio tre amariĝas kaj frustriĝas, ne estas '''ekskluzive''' nur en Usono - ankaŭ tial fakte tutmonda nomo pli taŭgus ol uson-angla slangaĵo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:53, 24 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} mi ŝatas la esperantisman alternativon "nevola ĉastulo" de Thomas kaj Filozofo multe pli ol usonisman fremdan slangaĵon "Incel". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:21, 28 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} "'''[[nevola ĉastulo]]'''", se ne troviĝos pli taŭga solvo (je kio mi ne tre esperas). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 11:54, 1 jun. 2025 (UTC) :::: Do mi oficiale aliĝis al voĉdono {{por|por}} la vortumo "[[nevola ĉastulo]]", kiun mi mem kiel alternativo ekinstigis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:54, 2 jun. 2025 (UTC) ::::{{por}} "nevola ĉastulo". Tute taŭga termino. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 05:05, 3 jun. 2025 (UTC) {{farite}} Per ŝovo al esperanta vortumo "nevola ĉastumo" anstataŭ fremdlingva slangaĵo netrovebla en iu ajn presita esperanta vortaro, por 4 poraj voĉoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:45, 18 jun. 2025 (UTC) :{{kom}} mi supraĵe adaptis la tekston, sed petus ke ankoraŭ aliulo reviziu la tekston, ĉar povas esti ke mi preteratentis iun adapton. Problemo ankoraŭ estis ke en la teksto aperis ruĝa ligilo [[memkompato]] - mi do ĵus faris tiun artikoleton, kaj havis okazon aldoni plian internan ligilon al la biografio pri [[Talcott Parsons]], kiu ĝis tiam nur estis ligita el kvar paĝoj, kio estas ne multo pli ol esti "[[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]]"... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:00, 18 jun. 2025 (UTC) ==Homaj vivetapoj== Ni daŭre havas apartajn artikolojn pri [[infano]] kaj [[infanaĝo]], malakceptinte mian proponon kunigi ilin. [[Infanaĝo]] konsistas nur el konsideroj pri la nomo mem kaj ĝia difino, dum ĉiuj signifaj informoj estas en [[infano]]. Por ĉiuj aliaj partoj de la homa vivociklo ni havas po unu artikolon, kaj ili konsistas el signifaj informoj pri la homoj mem kiuj apartenas al la aĝoklaso, kiel [[infano]] kaj malkiel [[infanaĝo]]. Tial mi proponas ŝanĝi almenaŭ: *[[Maljunaĝo]] > [[Maljunulo]] *[[Junaĝo]] > [[Junulo]]. Mi restas neŭtrala pri eventualaj aldonaj ŝanĝoj: *[[Plenkreskeco]] > [[Plenkreskulo]] ("Plenskreskeco" estas tia ĝermeto ke ĝi ne havas tute klaran temon) * [[Adolesko]] > [[Adoleskanto]] ("Adoleskanto" estas preferinda laŭ la ĉi-supra argumento, sed "Adolesko" estas preferinda laŭ la kriterio de lingva simpleco) Krome mi proponas [[Preadolesko]] > [[Antaŭadolesko]] (aŭ [[Antaŭadoleskanto]]) por forigi la superfluan prefikson ''pre-''. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:55, 1 maj. 2025 (UTC) :{{por}} Mi subtenas la proponojn de [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]. Sen detale studi la aferon, mi apriore opinias, ke pli bazaj kaj pli konkretaj nocioj [[infano]], [[junulo]], [[maljunulo]] ktp pli taŭgas kiel titoloj de enciklopediaj artikoloj, ol la pli abstraktaj derivitaj nocioj infanaĝo, junaĝo, maljunaĝo ktp. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 20:07, 3 maj. 2025 (UTC) ::[[Maljunaĝo]] kaj [[Preadolesko]] estas alinomitaj. Por [[Junaĝo]] necesas administranto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:54, 12 maj. 2025 (UTC) ::: Mi ne detale partoprenis en la diskuto, sed ĵus liberigas la vojon per movo de la paĝo [[junaĝo]] al [[junulo]]. {{re|Arbarulo}} ĉu vi tiam finfaros la enkondukon, atentante ke la pli abstraktaj vortoj ''junaĝo'' kaj ''juneco'' ankoraŭ menciiĝos en la unua frazo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:26, 21 maj. 2025 (UTC) ::::Mi ĵus revortumis la unuan frazon; bonvulu kontroli, ĉu ĝi kontentigas vin. Bedaŭrinde vi ne liberigis la vojon, kaj mi ankoraŭ ne povas alinomi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:41, 21 maj. 2025 (UTC) ::::: {{re|Arbarulo}} Vi pravas ke mi iel forgesis realigi la anoncitan paŝon pri administra movo de la paĝo [[junaĝo]] al [[junulo]]... nun farita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:52, 23 maj. 2025 (UTC) :::::: {{kontraŭ}} movoj de homaj vivetapoj al uloj kiel Junaĝo -> Junulo. {{por}} artikoloj pri vivetapoj kiel [[Infaneco]] [[Junaĝo]] [[Adolesko]] [[Plenkreskeco]] [[Maljunaĝo]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:45, 23 maj. 2025 (UTC) Mi ankoraŭ ne detale partoprenas en la diskuto, sed almenaŭ ĵus statigas superrigardon. Nun ni havas: * [[bebo]] inter 0 kaj 1 jaro ([[d:Q998|d]]) <span style="color:grey">(ne bebaĝo)</span>, poste [[infaneto]] ([[d:Q1340307|d]]) inter 1 kaj 3 jaroj * [[infano]] ([[d:Q7569|d]]) ([[knabo]], [[knabino]]) kaj [[infanaĝo]] / infaneco [[d:Q276258|d]]) * [[junulo]] ([[d:Q12350071|d]]) <small>''kun antaŭadolesko kaj adolesko''</small> <span style="color:grey">(ne plu junaĝo / juneco)</span> ([[d:Q190007|d]]) * <span style="color:grey">(ne antaŭadoleskulo)</span> [[antaŭadolesko]] ([[d:Q719723|d]]) * <span style="color:grey">(ne adoleskulo, </span>[[d:Q1492760|evtl. dekkelkjarulo d]]) [[adolesko]] ([[d:Q131774|d]]) * [[plenkreskulo|<span style="color:grey">(plenkreskulo)</span>]] ([[viro]], [[virino]]) kaj [[plenkreskeco]] ([[d:Q80994|d]]) * [[maljunulo]] <span style="color:grey">(ne plu maljunaĝo / maljuneco)</span> ([[d:Q191089|d]]) kun [[maljuniĝo]] ([[d:Q332154|d]])&nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 12:55, 24 maj. 2025 (UTC) :Unu korekteto: Ni ne havas artikolon pri "plenkreskulo", nur alidirektilon. "Viro" kaj "Virino" ja teorie estas subkategorioj de plenkreskulo, sed en la praktiko la artikoloj nun temas nur pri seksa distingo, ne aĝa. Do la sola kategorio, kie ni provas distingi inter uloj kaj aĝo, estas "Infano"/"Infanaĝo". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:10, 25 maj. 2025 (UTC) ::Prave. Dankon. Sed ne nur la esperanta vikipedio provas, sed tuta vikidatumaro kun, se mi bone kalkuletis, 59 lingvoversioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:36, 28 maj. 2025 (UTC) == teritorio Edo en Niĝerio kun samnoma etno kaj lingvo == La anoj de la afrika etno de vikidatumo [[d:Q1287326]] nun en la e-lingva vikipedio nomatas "'''[[edoj]]'''", kiuj parolas lingvon en la e-lingva vikipedio nomatan la "'''[[edoa]]'''" kaj vivas en la niĝeria subŝtato "'''[[subŝtato Edo|Edo]]'''". Tiel fakte '''ne (!) funkcias''' Esperanto: devas esti unu vortradiko, kaj aliaj vortoj deriviĝas per sufiksoj. Ke substantivo por la etno kaj adjektivo por la lingvo uzas saman radikon, estas tute en ordo (komp. litovo/litova, ĉino/ĉina, germano/germana, koreo/korea, franco/franca, japano/japana, italo/itala ktp ktp), kaj ankaŭ pravigeblus ke substantivo por la lando kaj adjektivo interalie por la lingvo uzas saman radikon (ekz. Birmo/birma, Nederlando/nederlanda, Indonezio/indonezia), sed se lingvo nomiĝas "edoa", tiam etno devas nomiĝi "edooj" kaj lando iom ekzotike "Edoio" aŭ "Edolando" '''aŭ''' la lando "Edoo" kaj etno plus diversetnaj civitanoj "edoanoj". '''Se''' la lando en Esperanto konservu la nacilingvan nomon "Edo", kiu jam havas praktikan o-finaĵon, tiam la etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de la areo devas esti "edanoj", kaj la lingvo rajtas nomiĝi "eda" '''aŭ''' "edana" sed '''ne''' "edoa". Do simple devas ekesti interkonsento. Kion esprimas pri tio aŭtoritataj eksteraj referencoj? PIV, Reva Vortaro kaj supozeble ĉiuj aliaj paperaj esperanto-vortaroj tute silentas pri la temo, kaj la listo [https://bertilow.com/lanlin Landoj kaj Lingvoj] de Bertil Wennergren proponas lingvonomon [https://bertilow.com/lanlin/lingvoj.html#Eda "eda"] por la lando Edo, sekve restas ambiguo ke la etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de la areo devas esti "edanoj" (samkiel etno kaj samtempe ankaŭ la grupo de civitanoj de Nederlando estas nederlandanoj, tiu ambiguo ankaŭ tolereblas de la esperantistoj en Hago, Amsterdamo kaj Roterdamo). Ĉar mi ne trovis ajnan alian aŭtoritata ekstera referencon, mi proponas sekvi la proponon de B. Wennergren, nomi la lingvon "eda", la teritorion "Edo" kaj la etnanojn "edanoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:17, 21 maj. 2025 (UTC) :Sekvi Bertilon estas bona ideo. Sed li decidis nur la formon de la radiko (''ed-''), kaj silentas pri la demando, ĉu ĝi estas etna aŭ landa radiko. Mi emas kompreni ŝtatnomon Edo kiel ne-Esperantan, kiu nur hazarde finiĝas per ''-o'' - verŝajne la ŝtatoj de Niĝerio ne havas stabilajn Esperantajn nomojn. Do formale kalkulu min {{por}} [[Edoa lingvo]] > [[Eda lingvo]] kaj {{sindetena}} pri [[Edoj]] kaj [[Edo (subŝtato)]], por ne bloki vin se vi insistas, sed malkonsilanta ŝanĝon. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:03, 21 maj. 2025 (UTC) ::Bone, estu [[eda lingvo]], laŭ B. Wennergren. Klaras ke la teritorio "Edo" en Niĝerio ne estas esperanta vorto, sed kompreni la teritorion "Edo" (samkiel la malnova nomo de Tokio) kaj la etnanojn "edanoj" ŝajnas al mi malpli dubinda ol nomi la etnanojn "edoj" kaj devi elvringi el la gramatika logiko iun aŭdacan teritorion "Edio", "Edujo" aŭ "Edlando", kiu al mi persone malgraŭ ĉiu logiko aspektas neakcepteble - konsiderante ke en la loka lingvo la teritorio tiom belsone estas "Edo", ne esperante, sed aspektante pli esperantlingva ol la torditaj landonomoj, kiuj rezultas se oni aplikus hipotezon ke ed- estus la etnonomo. Sed simple lasi la etnanojn "[[edoj]]" '''kaj''' la landon "[[Edo (subŝtato)|Edo]]" laŭ mia kompreno ne funkcius. Estas kiel ankaŭ vi skribis, ke la radiko (ed-) devas esti "etna '''AŬ''' landa radiko", ne ambaŭ samtemp (!). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:37, 24 maj. 2025 (UTC) :::Mia rekomendo ne estas ke "ed-" estu etna kaj landa radiko samtempe. Mia rekomendo estas ke ni provizore uzu ĝin kiel etnan radikon, kaj por la ŝtato uzu la oficialan nomon "Edo", kiu hazarde aspektas kiel Esperanta vorto sed ne estas Esperanta, sekve ne enhavas iun Esperantan radikon. Mi rekomendas tion parte ĉar ni havas kutimon en Vikipedio Esperantigi ĉiujn etnonomojn, inkluzive la plejmulton kiu ne ligiĝas al iu politika unuo, do "Edoj" kiel etnonomo ne aspektas strange apud aliaj artikoloj kiel [[Joruboj]], [[Igaloj]], [[Igboj]], sed "edanoj" jes. Male, federaciajn ŝtatojn kaj similajn subnaciajn entojn ni kutimas Esperantigi nur se oni jam faras tion en fontoj. Mi faras mian rekomendon ankaŭ parte ĉar mi suspektas, ke se forta Esperanto-movado iam estiĝos en Niĝerio, ĝi ja nomos la etnon "edoj" kaj la ŝtaton "Edujo"/"Edio" - ja la ŝtato kreiĝis nur en 1991, dum la etno ekzistas de antaŭ jarcentoj. Ankaŭ ĉar multaj loĝantoj de la ŝtato ne apartenas al la etno, do se "Edo" estas Esperanta nomo, tiam oni atendus ke artikolo pri "edanoj" temu pri ĉiuj ĝiaj loĝantoj, ne nur tiu etno. Sed kiel mi diris, mi restas sindetena kaj ne ĝenos vin se vi ne estos konvinkita kaj faros laŭ via plaĉo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:38, 25 maj. 2025 (UTC) ::::Mi komprenas vian ideon. Estas iom da risko, ke homoj tamen komprenos ke "edo", unu etnano, kaj "Edo", la administra teritorio, estos la sama esperanta vorto (plej laste se iam iu ekskribos pri "eda kuirarto", "eda pentrado" aŭ "eda muziko"). Pli facilas se vorto kun o-finaĵo havas klare malesperantajn literkombinojn antaŭe: "Cappuccino" kaj "Latte Macchiato", "Pernambuco" aŭ "Ribeirão Preto" pli facile rekoneblas kiel ne-esperantaj vortoj ol "Edo". Do, mi provos sekvi vian rezonadon kaj esperas ke ni ne plantos grandajn miskomprenojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:54, 27 maj. 2025 (UTC) :::::{{por}} ėda lingvo, kaj etnanoj "edoj", sendepende ke "Edo" majuskle difiniĝu kiel ne-esperanta vorto kiu "nur hazarde finiĝas per litero o, ne per o-finaĵo". Mi dubas ke neniu komprenos la vorton kiel esperanta, kaj ne fabrikos adjektivaj kaj adverbajn formojn el la "ne-esperanta vorto Edo", sed tio ne estos pleja katastrofo... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:10, 14 jun. 2025 (UTC) == Voĉdon... 2025-05-27 == * [[Elekto]] -> [[Elekto (apartigilo)]] movo ne postlasante alidirektilon * [[Voĉdono]] -> [[Elekto]] konektita al [[d:Q40231]] (publika ŝtata elekto) * [[Voĉdonado]] konektita al [[d:Q189760]] neniu movo [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:59, 27 maj. 2025 (UTC) :{{por}} [[Elekto]] -> [[Elekto (apartigilo)]], ĉar ĝi fakte estas apartigilo. {{kontraŭ}} [[Voĉdono]] -> [[Elekto]], ĉar "voĉdono" estas specifa kaj vaste konata vorto, eĉ se ne tute logika, kaj "elekto" estas tre ĝenerala, ne aparte politika vorto (ĝuste tial ĝi bezonas apartigilon). :Mi pensas ke [[Voĉdono]] devus esti kunigita kun [[Voĉdonado]] aŭ tute reverkita. La temoj estas samaj, malkiel ekz. en la angla, kie la artikolo ligita kun "Voĉdono" temas specife pri balotadoj por elekti personon, do ne traktas referendumojn kaj simile. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:25, 27 maj. 2025 (UTC) :: Nuntempaj artikoloj [[Voĉdono]] kaj [[Voĉdonado]] temas pri plejparte sama afero, dum ke artikolo pri "elekto" aŭ "ŝtata elekto" aŭ "ĝenerala elekto" mankas. Do la proponita alinomigo kunportu drastan ŝanĝon de enhavo. Eble "elekto" estas tre ĝenerala, ne aparte politika vorto, sed vikipedio ne estas vortaro. Artikolo pri "elekto" aŭ "ŝtata elekto" aŭ "ĝenerala elekto" nepras, kaj vi povas proponi pli bonan titolon. Eĉ "Voĉdono (elekto)" pripenseblus. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:00, 28 maj. 2025 (UTC) :::{{kom}} Mi apogas "drastan ŝanĝon de la enhavo" fare de Taylor 49. Mi preferus atendi la novan enhavon antaŭ ol decidi pri novaj titoloj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:18, 31 maj. 2025 (UTC) :{{komento}} Mi volas atentigi, ke en Esperanto proceduron de publika voĉdonado kiel parton de politika procezo oni kutime nomas '''elektoj''' (ĉiam plurale; ekzemple, "parlamentaj elektoj", "prezidentaj elektoj"), kio permesas ne miksi elektojn en tia senco kun la ĝenerala komunuza kaj vastasenca vorto "elekto". Tian konvencion rutine sekvas, ekzemple, zorge redaktitaj tekstoj en la rubriko '''POLITIKO''' de la magazino ''[[Monato (gazeto)|Monato]]''. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 13:34, 2 jul. 2025 (UTC) == [[Ĉukotko]] > [[Ĉukĉio]] == Kopiite el la diskutpaĝo [[diskuto:Ĉukotko]], kiu jam diras ĉion necesan: Ni jam establis ''[[ĉukĉoj]]'' kiel nomon de la popolo, ĉu do la regiono ne estu "Ĉukĉio"? Kp. "[[sameoj]]" (Samee ''sámi'') kaj "[[Sameio]]" (samee ''Sápmi''). {{por}} formo Ĉukĉio. [[Vikipediisto:Bab|Bab]] 4. Jul 2005 11:18 (UTC) :{{por}} samopinias [[Vikipediisto:Narvalo|Narvalo]] 4. Jul 2005 11:21 (UTC) ::Ni bezonus almenaŭ unu plian voĉon antaŭ movi, ĉu ne? [[Vikipediisto:Bab|Bab]] 4. Jul 2005 11:28 (UTC) :::La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn geografiaĵojn, sed ne la duoninsulon. Sed ĝi en sia mapo 15 indikas la maron norde de la duoninsulo, oriente de la "Vrangela insulo", "Ĉukĉa Maro", kio estas ne-rekta subteno de la vortumo "Ĉukĉio" por la duoninsulo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:11, 28 maj. 2025 (UTC) :::Kaj [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#insul.CxukcxaDuon0o klarigo pri Ĉukĉa duoninsulo en] [[Reta Vortaro]] ({{eo}}) eĉ estas pli klara. Pri "Ĉukotko" mi dume trovas neniun referencon, krom retaj tekstoĉitaĵoj de la esperantlingva vikipedia teksto, kie cetere unue en 2002 la duoninsulo ricevis nomon "Chukotka", poste ĝis aŭg. 2004 "Ĉukotka", nur tiam sen iu indikita referenco sanĝiĝis la nomo al improvizita "Ĉukotko" en sep. 2004. Klaras ke pri la rusa formo Чукотка (= Ĉukotka) estas referencoj, sed ĉi tie temas pri Esperanto. {{por}} formo Ĉukĉio kun indiko de la sendube same ĝusta kaj referencita pli longa formo Ĉukĉa duoninsulo en la unua frazo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:32, 28 maj. 2025 (UTC) ::::{{por}} Ĉiukĉio kaj mencio de la pli longa alternativo "Ĉukĉa duoninsulo" en la unua frazo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:01, 14 jun. 2025 (UTC) ::::: {{farite}} per movo al [[Ĉukĉio]], per du malnovaj kaj du novaj voĉoj, do sume 4. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:06, 15 jun. 2025 (UTC) ::::: Cetere paralele ankoraŭ necesas movi la titolon [[Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] al nova kaj pli ĝusta titolo [[Ĉukĉa aŭtonoma distrikto]], kaj ankaŭ la kategoriojn [[:Kategorio:Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] kaj [[:Kategorio:Geografio de Ĉukotka aŭtonoma distrikto]]. Bonŝance ankoraŭ ne estas multaj eroj en ili... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:59, 19 dec. 2025 (UTC) :{{kom}} Stranga decido. Temas ne pri administra regiono kiel [[Tatario]] aŭ [[Baŝkirio]], sed pri la duoninsulo, do fizika objekto kies limoj estas strikte difintaj kaj neŝanĝeblaj sendepende ĉu tie loĝas ĉukĉoj aŭ ne. La formo '''Ĉukotko''' estas uzata de rusiaj esperantistoj dum jardekoj: [http://esperanto.china.org.cn/2024-01/03/content_116914995.htm Vasilij Eroŝenko kaj nia epoko], [https://reu.ru/prenu/cerbe_kaj_kore_14_majo_2020.pdf Cerbe kaj kore], [https://edukado.net/upload/enhavo/dosieroj/REGo83Kolker.pdf REGO], [https://www.esperanto.mv.ru/Cetero/Mia_vivo_en_Esperanto-lando.html Mia vivo en Esperanto-lando], ankaŭ alilandaj esperantistoj uzas ĝin, ekzemple [https://eo.mondediplo.com/2007/09/article1298.html Le Monde diplomatique en Esperanto], [https://ikso.net/rusio-volas-konekti-asion-kun-ameriko-per-submara-fervojo/ E@I]. La enciklopedio devas sekvi la jaman lingvouzon, ne inventi ĝin. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:51, 19 dec. 2025 (UTC) ::Ankaŭ min mirigas tia iama decido. Mi ne memoras, ke iu uzus la formon "Ĉukĉio", dum "Ĉukotko" estas formo kutima kaj internacie rekonebla. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:15, 19 dec. 2025 (UTC) :: {{kom}} ĉiuj 3 referencoj en la artikolo estas fidinde mortintaj, kaj mi eble subtenus ŝovon al "Ĉukotko" ĉar tio ŝajne estas proksime al <big>Чуко́тка</big>, sed antaŭe ŝatus vidi la nomon de la duoninsulo en la loka ĉuka lingvo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 17:33, 19 dec. 2025 (UTC) :{{kom}} Same kiel la aliaj primitivaj popoloj, la ĉukĉoj origine havis en sia lingvo nur la vortojn priksribantajn iliajn senperajn spertojn, do videblajn montojn, riverojn kaj arbojn, sed ne la duoninsulon kiun ili neniam vidis komplete. Do ili simple neniel ĝin nomis, ĉar por ili ĝi ne ekzistis. Poste la ĉukĉa transprenis ĝian nomon el la rusa, adaptinte iom, do nun ekzemple [[Ĉukotka aŭtonoma distrikto]] en la ĉukĉa nomiĝas [https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/ckt/Чукоткакэн_автономныкэн_округ Чукоткакэн автономныкэн округ] (Ĉukotkaken aŭtonomniken okrug). Do la nuna formo ''Ĉukĉio'' estas same malkutima por la rusoj, ĉukĉoj kaj esperantistoj. Tiu ĉi alinomo estis la solvo sen la problemo. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:34, 21 dec. 2025 (UTC) == [[Raspaĵo]] -> [[Paneroj]] -> [[Panraspaĵo]] == Raspaĵo estas io ajn raspita, ne nur pano kaj aliaj bakaĵoj. Povus temi pri fromaĝo, kokoso, karotoj, ktp, ktp. Mi proponus alinomi ĝin al {{por|"paneroj"}}, kiu estas sufiĉe internacia termino por ĉi tiu kuirarta ingredienco. (Vidu anglan "breadcrumbs", nederlandan "broodkruim", japanan "パン粉", ĉinan "麵包屑", vjetnaman "vụn bánh mì", indonezian "tepung roti", ktp.) Aliokaze eblus eventuale uzi "panraspaĵo" aŭ "raspita pano" aŭ simile. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 23:16, 28 maj. 2025 (UTC) :{{por}} pli klara titolo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:20, 31 maj. 2025 (UTC) :{{por}} "paneroj". "Raspaĵo" ŝajnas tute ne taŭga: estas apenaŭ imageble, ke oni raspas panon. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:25, 1 jun. 2025 (UTC) :{{por}} "paneroj". Se panon eblas raspi, tiam ĝi jam tre sekas kaj malmolas, sed mi jam vidis ion tian. Ĉiukaze paneroj estas plene trafa vorto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:50, 2 jun. 2025 (UTC) : {{kontraŭ}} "paneroj". Mi proponas titolon '''[[Panraspaĵo]]'''. Spenĉjo tre pravas ke "raspaĵo" ne estas bona titolo por paĝo kiu temas pri raspaĵo de pano. Problemoj kun propono "paneroj" estas du, nome plurala formo, kaj malapero de raspado per kiu la materialo estiĝas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 10:47, 6 jun. 2025 (UTC) : {{kontraŭ}} "paneroj". [[Panraspaĵo]] akcepteblas. Krome estas ferraspaĵo per farliloj, fromaĝraspaĵo, --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 11:00, 6 jun. 2025 (UTC)ktp. ::{{por}} Paneroj. Tio estas la vorto, kiun mi plurfoje aŭdis, ankaŭ legis en tekstoj, kaj PIV havas propran kapvorton "panero" kaj konfirmas mian subjektivan memoron. Mi ne komprenas kial pluralo estus problemo ĉi tie. Laŭ la naturo de la temo, unu panero nur estas minimuma malpuro, por kuireja recepto oni bezonas plurajn panerojn. Kaj do? Panraspaĵo estus teorie ebla alternativo, sed tute artefarita, teoria: kiu povus eĉ unu ekstervikipedian referencon alporti, kiu konfirmus vastan uzon de la vorto "panraspaĵo" en e-lingva literaturo kaj gazetaro? Kaj kie estas vortara kapvorto, kiu por "panero" '''jes''' ekzistas? Ankaŭ ''[https://tekstaro.com tekstaro.com]'' konfirmas mian juĝon: pri "panero" estas 22 trafoj, pri "panraspaĵo" estas ekzakte '''nul'''. Homoj, detenu vin inventi en vikipediaj diskutoj iujn vortojn, kiuj ne estas uzataj en la reala vivo! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:01, 13 jun. 2025 (UTC) :::PS: Cetere, {{re|Crosstor}} Kio estas "farliloj"??? [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 14:06, 13 jun. 2025 (UTC) ::::Pardonu!: [[fajlilo]]. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:58, 13 jun. 2025 (UTC) :::::{{kom}} Se ne alvenos signifaj pluaj voĉdonoj dum la sekva tago, mi morgaŭ finos la temon kun 5 voĉoj por [[Paneroj]] kaj 2 por [[Panraspaĵo]]. Aparte la referenco el PIV por panero kaj nemencio de panraspaĵo, kaj la meta-kalkulo el ''[https://tekstaro.com tekstaro.com]'' de Aidas estas konvinkaj - kio cetere ankaŭ devus plaĉi al Taylor, kiu laŭ mia percepto ege ŝatas tiajn statistikajn meta-kalkulojn el ''tekstaro.com''. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:43, 14 jun. 2025 (UTC) ::::::Dankon, Crosstor... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 20:59, 14 jun. 2025 (UTC) :::::::{{farite}} per 5 voĉoj por Paneroj kaj 2 por Panraspaĵo ŝovita al nova titolo [[paneroj]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:51, 15 jun. 2025 (UTC) ::::::::{{re|Filozofo|Verdulo|Kani|Arbarulo|Spenĉjo|Aidas|Taylor 49|Crosstor}} PS: Mi nur nun vidas la aldonan aserton "ĝi kreas la t.n. tripakumon". De kie estas la vortumo '''"tripakumo"'''? Guglo tute ne trovas la vorton, kio signifas ke kompreneble PIV kaj RetaVortaro kaj ĉiuj aliaj konsulteblaj E-vortaroj ne konas ĝin. Kiu estus la koresponda ero en vikidatumoj, do kiuj estus alilingvaj ekvivalentoj? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:05, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Mi tute ne imagas, pri kio temas. Mi dubas, ke mi antaŭe renkontis tiun ĉi vorton... Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:42, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Ĝis ĉi-monate, la esperanta artikolo ŝajnis esti tre proksima traduko de la ĉeĥa artikolo [[w:cs:Strouhanka|Strouhanka]], kaj "tripakumo" ŝajnas esti rekta traduko de la vorto "trojobal", kiu havas propran artikolon [[w:cs:Trojobal|Trojobal]] (d:Q1571226) en ĉeĥa Vikipedio. Laŭ tiu artikolo, trojobal estas nomo por la metodo kovri (pakumi?) manĝaĵon per tri tavoloj, nome faruno, ovo kaj paneroj. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 23:12, 15 jun. 2025 (UTC) :::::::::Dankon pro la enketado. Nu, laŭ la alilingvaj klarigoj de [[w:cs:Trojobal|Trojobal]] (en vikidatumoj Q1571226), temas pri tio kion PIV nomas [https://vortaro.net/#panumi_kd per simpla verbo "panumi"], tial estas tute konsekvence ke la esperanta vorto por la vikidatuma koncepto [[d:Q1571226]] ne estas "tripakumo", sed "panumaĵo". Mi sume havas suspekton, ke la vorto "tripakumo" estas propa inventaĵo de nia kolego Petr T., estas per neniu presita esperanta vortaro aŭ kuirlibro konfirmebla kaj estas klare "originala persona spontanea inventaĵo aparte por ĵus kreita vikipedia teksto". Tial mi proponas forigi la "ĉeĥismon", eĉ se iuj slovakaj vortaroj aŭ dialektaj vortaroj de la germana lingvo de Prago aŭ eble dialekta vorto de la jida el tiu urbo ankaŭ konfirmas iun tian koncepton de farunumo-ovumo-panerumo, kaj uzi la PIV-an vortradikon "panum'i/panum'o" por la kuireja proceduro: hispane "empanado", germane "panieren", itale "panatura", litove "paniravimas", nederlande "paneren", pole "panierowanie", slovene "paniranje", svede "paneringde" ktp - en ĉiuj klare videblas la latina vorto "panis" resp. esperanta "pano" kaj "paneroj", same greke пανάρισμα [panárisma], ukraine панірування [paniruvannja] kaj en aliaj nelatinaj lingvoj... Do la PIV-a propono de "panumo" perfekte akordiĝas kun la konceptoj en tute malsamaj lingvoj por la kuireja proceduro... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:36, 18 jun. 2025 (UTC) == [[Ortodoksismo]] -> [[Ortodoksa kristanismo]] == Laŭ [[ReVo]] kaj [[PIV]], ortodoksa = konforma al la tradicia doktrino [ne nepre kristana - [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]]]. Ortodoksa povas esti ne nur [[kristanismo]], sed ankaŭ [[judaismo]], [[marksismo]] ktp. Ĉu do "'''[[Ortodoksa kristanismo]]'''" ne estus pli klara, preciza, rekonebla kaj do trafa titolo? Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 04:13, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}} tute prave. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}} Tute konsentas kun la argumento de Filozofo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:03, 15 jun. 2025 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:49, 14 jul. 2025 (UTC) ::::: {{farite}} per kvar poraj voĉoj kaj neniu kontraŭa.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:49, 14 jul. 2025 (UTC) == Japanaj geografiaj nomoj en la Hepburnan sistemon se mankas fontoj == Saluton al ĉiuj,<br> Post ampleksa diskuto en [[Kategorio-Diskuto:Gubernioj de Japanio]], ni preskaŭ atingis interkonsenton pri normigo de japanaj geografiaj nomoj en Vikipedio.<br> Laŭ Regulo 2 de [[VP:NELATINA]] ("Uzu alilingvan akceptitan transskribon en latina alfabeto"), ni proponas, ke japanaj geografiaj nomoj sen ekzistantaj Esperanto-fontoj estu ŝanĝitaj al la japana transskriba Hepburn-sistemo.<br> Samtempe, ĉar la sekcio "Esperantigo de nomoj" en [[VP:TA]] specife postulas, ke "Nomoj de subŝtatoj ĉiam estu Esperantigitaj," ni lanĉis [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]]. Ĉi tiu projekto celas sisteme esplori kaj dokumenti Esperantigojn por japanaj regionoj kaj gubernioj, kun la ebla celo krei estontan oficialan eksteran referencon.<br> Ĉu vi konsentas pri ĉi tiu duobla aliro? Ĝi permesus al ni provizore uzi la Hepburnan kie mankas Esperanto-fontoj, dum ni aktive laboras por la longtempa Esperantigo per la menciita projekto.<br> Via opinio kaj subteno estus tre valoraj por antaŭenigi ĉi tiun gravan laboron.--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 02:04, 16 jun. 2025 (UTC) Saluton al ĉiuj. Konforme al la daŭraj diskutoj kaj la proponita [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]], mi intencas komenci alinomi la artikolojn de japanaj gubernioj, komence post unu semajno, se ne aperos pliaj komentoj aŭ oponoj en ĉi tiu diskuto. La listo de ŝanĝendaj artikoloj estas jena: * [[Gubernio Ajĉio]] → [[Gubernio Aichi]] * [[Gubernio Akita]] * [[Gubernio Aomori]] * [[Gubernio Ĉiba]] → [[Gubernio Chiba]] * [[Gubernio Ehime]] * [[Gubernio Fukui]] * [[Gubernio Fukuoka]] * [[Gubernio Fukuŝima]] → [[Gubernio Fukuŝimo]] * [[Gubernio Gifu]] * [[Gubernio Gunma]] * [[Gubernio Hiroŝimo]] * [[Gubernio Hiogo]] → [[Gubernio Hyōgo]] * [[Gubernio Ibaraki]] * [[Gubernio Iŝikavo]] → [[Gubernio Ishikawa]] * [[Gubernio Iŭate]] → [[Gubernio Iwate]] * [[Gubernio Kagavo]] → [[Gubernio Kagawa]] * [[Gubernio Kagoŝimo]] * [[Gubernio Kanagavo]] * [[Gubernio Kioto]] * [[Gubernio Koĉi]] → [[Gubernio Kōchi]] * [[Gubernio Kumamoto]] * [[Gubernio Mie]] * [[Gubernio Mijagi]] → [[Gubernio Miyagi]] * [[Gubernio Mijazako]] * [[Gubernio Nagano]] * [[Gubernio Nagasaki]] → [[Gubernio Nagasako]] * [[Gubernio Nara]] * [[Gubernio Nigato]] → [[Gubernio Niigata]] * [[Gubernio Oitao]] → [[Gubernio Ōita]] * [[Gubernio Okajamo]] * [[Gubernio Okinavo]] * [[Gubernio Osaka]] → [[Gubernio Osako]] * [[Gubernio Saga]] * [[Gubernio Sajtama]] → [[Gubernio Saitama]] * [[Gubernio Ŝiga]] → [[Gubernio Shiga]] * [[Gubernio Ŝimane]] → [[Gubernio Shimane]] * [[Gubernio Ŝizuoka]] → [[Gubernio Ŝizuoko]] * [[Gubernio Toĉigi]] → [[Gubernio Tochigi]] * [[Gubernio Tokuŝimo]] * [[Gubernio Totoro]] * [[Gubernio Tojamo]] * [[Gubernio Vakajamo]] * [[Gubernio Jamagata]] → [[Gubernio Jamagato]] * [[Gubernio Jamaguĉi]] → [[Gubernio Yamaguchi]] * [[Gubernio Jamanaŝi]] → [[Gubernio Yamanashi]] * [[Hokajdo]] * [[Tokio]] Laŭ la principo 'Kiu silentas, tiu konsentas', mi procedos se ne estos obĵetoj antaŭ tiu tempo. --[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 11:10, 20 jun. 2025 (UTC) :{{farite}} Saluton al ĉiuj, :La unusemajna periodo por komentoj kaj oponoj pri la normigo de japanaj geografiaj nomoj pasis. Ĉar mi ricevis neniun validan opozicion al nia projekto aŭ al la portempa uzado de Hepburn-romanigo, kaj post detalaj diskutoj kiuj plifortigis nian metodologion, ni antaŭeniras. :Laŭ la Regulo 2 de [[VP:NELATINA]], mi komencas la procezon de alinomo de japanaj guberniaj artikoloj al la Hepburn-sistemo, kie mankas ekzistantaj Esperanto-fontoj. La listo de ŝanĝendaj artikoloj estas tiu jam portempa. La sama logiko de portempa normigo validas ankaŭ por malpli grandaj administraj unuoj, kiel urboj kaj urbetoj, ĉar multaj el tiuj same ne posedas establitajn Esperanto-formojn. :Ĉi tiu apliko de Hepburn estas portempa solvo por certigi tujan normigon kaj konformecon kun la nunaj Vikipediaj reguloj. Ĝi tuj korektas la nunan malkonsekvencon per oficiale agnoskita internacia normo. :Nia finfina celo, tamen, restas la plena kaj sistema Esperantigo de ĉi tiuj nomoj, kiel postulas [[VP:TA]] por subŝtatoj. Tial ni aktive laboras per nia [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]], celante sisteme esplori kaj dokumenti Esperantigojn por estonta oficiala referenco. :Esperantigi administrajn unuojn tra la mondo estas daŭra procezo. Nia esploro montras, ke unua-nivelaj administraj unuoj en landoj kiel Usono, Aŭstralio, Brazilo, Kolombio, kaj Barato estas vaste Esperantigitaj. Kvankam iuj landoj (ekz. Francio, Hungario) montras malsamajn alirojn aŭ nekompletan Esperantigon, tio nur evidentigas la vivantan naturon de Vikipedio, ne kontraŭas la celon de sistema Esperantigo de unua-nivelaj administraj unuoj de Japanio. :Dankon pro via kunlaboro kaj subteno. :--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 12:07, 26 jun. 2025 (UTC) == [[La Klaŭno]] == Mi proponas alinomi la artikolon «[[La Klaŭno]]» al «Opinioj de klaŭno». Prefere traduki la originalan titolon ("Ansichten eines Clowns"), ol tiun de la angla traduko ("The Clown"). - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:52, 13 jul. 2025 (UTC) :Absolute. Mi ne atendis debaton. Farite.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:43, 14 jul. 2025 (UTC) ::Dankon! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 13:07, 14 jul. 2025 (UTC) == (film) -> (filmo) == Anonimulo [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/78.154.163.85]] kreis plurajn artikolojn pri kinofilmoj, kun la aldono "(film)" - tiel, sen -o. Ili alinomendas al "(filmo)". (Pluraj ankaŭ bezonas poluradon kaj kategoriojn.) - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:53, 14 jul. 2025 (UTC) :Unu filmon (pri Timm Thaler) mi jam plibonigis. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:16, 15 jul. 2025 (UTC) :: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?go=Ek&search=intitle%3A%2Ffilm%5C%29%2F&ns0=1 intitle] {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:23, 15 jul. 2025 (UTC) :::Dankon! Kaj pluan dankon ke vi ankaŭ minuskligis troan majusklecon en kelkaj titoloj! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:59, 15 jul. 2025 (UTC) ::::Dankon pro la purigo!! Mi eĉ dubas ĉu utilas havi alidirektilojn kiel [[Luno (film)]], [[Nigra Korvo (film)]] aŭ [[Timm Thaler kaj la Vendita Rido (film)]]. Neniu venus al la ideo krei alidirektilojn kiel [[Luno (película)]] hispane aŭ [[Luno (filmas)]] litove, kaj kial fari esceptojn por teknikaj aldonaĵoj en la angla lingvo? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:35, 4 aŭg. 2025 (UTC) == [[Naziismo]] -> [[Nacisocialismo]] == Karaj, La vorto "naziismo" estas paŭsita gentalingva mallongigo de la normala nomo de la koncerna ideologio kaj movado naci-socialismo. Estis kompreneble, kial samtempuloj tiel mallongigis la iom longan vorton en lingvoj gentaj, kie ekzistas tradicio de tiaj mallongigoj. Por tio ekzistis ankaŭ psiĥologiaj kialoj: oni kaŝe defias opresan totalisman reĝimon, uzante (anstataŭ ĝia serioza, impona, oficiala nomo por ĝiaj timigaj adeptoj) amuzan, familiaran formon. Tamen nuntempe oni ne tiom ofte parolas pri nacisocialismo, kaj - eble pli grave! - en Esperanto ekzistas nek kutimo regule uzi apartajn malpli longajn variantojn de longaj vortoj, nek tradicio vaste uzi slangecajn kaj aparte lernendajn vortokunfandajn mallongigojn. Tiaj formoj ĝenerale ne tre bone sidas en Esperanto. Krome, "nazio" ne sonas en Esperanto same amuze kaj timodefie kiel "nazi" en la germana, kie tiaspecaj mallongigoj estas tre kutimaj diminutivaj formoj ... Aparte strange estas uzi tian mallongigon en enciklopedia artikolo, kaj eĉ pli strange estas uzi ĝin en la titolo. Tial mi proponas alinomi artikolon jene: "'''[[Nacisocialismo]]'''" kaj krom mencio de la formoj "nazio" kaj "naziismo" regule uzi la normalajn enciklopediajn formojn "nacisocialisto" kaj "nacisocialismo". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:01, 25 jul. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} Laŭ mia kompreno kaj laŭ PIV, en Esperanto "nazio" ne estas mallongigo sed sendependa radiko. Kaj ĝi estas multege pli ofte uzata ol "nacisocialisto" - ne nur laŭ mia sperto, kiu certe estas malpli vasta ol tiu de Filozofo, sed ankaŭ laŭ la Tekstaro (18 trafoj por "nacisocial", kredeble kelkcent por "nazi"). :Tio tute similas al la situacio en la angla, la hispana, kaj verŝajne la plej multaj lingvoj. Oni uzas "nazi" sen ia konscio ke originale ĝi estis mallongigo, des malpli pri amuzaj aŭ timdefiaj kromsignifoj; ĝi nur estas la nomo de tiu speco de ekstrema rasismo. Estas parte simile kiel ni parolas pri "faŝismo", ne iu etimologie pli fidela *faskismo. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:15, 29 jul. 2025 (UTC) ::{{kontraŭ}} kiel prave resumigis la kontraŭajn argumentojn Arbarulo. Kaj fidu min, en la germana lingvo la vorto ''Nazi'' tute ne sonas amuze. Jes, estas iuj karesvortoj kiuj finiĝas per -i, tute ne ĉiuj, sed se vi volas asociigon de la vokalo "i" en la germana vorto ''Nazi'', ĉe mi ĝi elvokas etan germanlingvan infanon, kiu estas ŝokita per abomeno kaj naŭzo, kaj esprimas tion per elkrio "iiiiiiiiii!" - kvazaŭ ĝi rimarkus ke ĝi ĵus manĝis ion kio fakte estas plena je ŝimo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:25, 4 aŭg. 2025 (UTC) :::{{kontraŭ}} Pro diritaj argumentoj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:56, 19 aŭg. 2025 (UTC) ::::{{kontraŭ}} Pro diritaj argumentoj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:16, 20 aŭg. 2025 (UTC) == [[Rozfrukto]] -> [[Rozbero]] == Uzanto [[Uzanto:Wolfgang Bohr|Wolfgang Bohr]] movis la artikolon de "Rozbero" al "Rozfrukto" en 2015 kun la komento "la frukto de la rozo ne estas bero, sed plurfrukto". Tamen, kiel la artikolo [[Bero]] notas, tre multaj fruktoj, kiuj botanike ne estas beroj, tamen nomiĝas beroj en komuna uzado. Ŝajne ambaŭ "rozbero" kaj "rozfrukto" troveblas en po iom da nacilingvaj-esperantaj vortaroj, sed laŭ mia esplorado, "rozbero" ŝajnas esti signife pli ofta en efektiva uzado en la reto kaj en esperanta literaturo. Ĝi troveblas ekzemple en [https://libro.ee/file.php?id=3041 la romano Ojstro de Etelo Liliano Vojniĉ,] en poemo de la poemaro Kantante Vivi ([https://www.verduloj.org/GMO_S-ulo_2010-5.pdf#page=34 citita en revuo de SAT]), en [https://www.ikue.org/cz/arkivo/a-105-1-17.pdf#page=18 gazeto de la Katolika Sekcio de ĈEA,] kaj en [https://steemit.com/rozbero/@johano/rozbero-a-tuna-festo ĉi tiu blogaĵo pri rozberoj.] Dume, ekster Vikimediaj projektoj mi trovas la vorton "rozfrukto" plejparte nur en vortaroj kaj en maŝintradukitaj retpaĝoj. "Rozfrukto" ja estas tute bona vorto menciita en kelkaj respektindaj vortaroj, do ĝi estas certe menciinda en la artikolo. Sed ŝajnas al mi, ke ni uzu la pli tradician vorton "Rozbero" en la titolo. [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 15:15, 28 jul. 2025 (UTC) : Mi respektas la trovojn, konsentas ke laŭ la vortaroj ambaŭ vortoj proksimume same amplekse uziĝas, do ambaŭ formoj devas dokumentiĝi en la teksto, kiel mem proponas Spenĉjo, sed ne estas argumento kontraŭ uzo de la vorto "Rozbero" en la titolo. Do {{por}} la ŝanĝo de la titolo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:00, 5 aŭg. 2025 (UTC) == [[Boise (Idaho)]] -> [[Bojsio]] == Mi volas alinomi ĉi tiu artikolon, ĉar la paĝo havas neesperantnomon, kiam esperantnomo ekzistas kaj uzas ofte. Ankaŭ, aliaj usonaj urbpaĝoj ne havas subŝtatnomojn, krom urboj kiu samnomatas je aliajn urbojn. Ekzemple, [[Seatlo]], [[Novjorko]], [[San-Francisko]], [[Portlando (Oregono)]], kaj [[Portland (Majno)]]. [[Uzanto:Loffy570|Loffy570]] ([[Uzanto-Diskuto:Loffy570|diskuto]]) 22:07, 4 aŭg. 2025 (UTC) :{{re|Loffy570}} Estas en ordo diskuti, ĉu uzi "Esperanto-nomon kiu ekzistas kaj uziĝas ofte". Tamen, tiun aserton en kazo de dubo necesas pruvi per (almenaŭ) du ekstervikipediaj referencoj. Mi persone multfoje en Esperanto vidis esperantajn nomojn [[Novjorko]] kaj [[San-Francisko]], kaj neniam vidis urbonomon Bojsio, do mi esprimas dubon. Nun estas "kazo de dubo" kaj necesas pruvi ke la aserto estas vera. Bonvolu. La eksa retejo [https://web.archive.org/web/20140112074056/http://terpomuloj.org/ terpomuloj.org] laŭ la [[interreta arkivo]] senŝanĝe ekzistis [https://web.archive.org/web/20041212013742/http://www.terpomuloj.org:80/ de 2004] ĝis 2014, en 2015 ĝi jam estis morta, sed pro la senŝanĝeco eblas konstati ke ĝi estis de 2004 kaj simple videblis dum sekvaj sed jaroj. Tia unu retpaĝo de 2004, tre kredebla farita de unusola entuziasmulo, ne estas pruvo de "Esperanto-nomo kiu ekzistas kaj uziĝas ofte"... Eĉ por la historia renkontiĝo NOREK 2004, mi ekster la arkivigita paĝo terpomuloj.org de 2004 nur trovis indikon ke ĝi okazis en urbo "Boise (Idaho)": notinde en [https://wallydutemple.com/2017/08/13/la-historio-de-norek-norda-okcidenta-esperanto-konferenco/ "historio de NOREK" de Wally du Temple] kaj la [https://bulteno.esperanto-usa.org/a/2004/02/00-pdf/bulteno.pdf bulteno "Esperanto USA", aprilo 2004, p. 12] (PDF, nur eta anonco, probable post la renkontiĝo ekzistis pli ampleksa raporto en tiu bulteno, sed tiun mi nun ne trovis). Sincere salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:51, 5 aŭg. 2025 (UTC) ::Mi kontestas tiun fremdan principon, truditan de tute aliprincipa ''Wikipedia''. Esperanto celas logikecon kaj sistememon. Se oni prononcas /bojsi(o)/, oni do skribu «Bojsio».--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:32, 11 aŭg. 2025 (UTC) :::Inter la lokanoj la prononco varias inter [bojsi(o)] kaj [bojzi(o)]. La origino de la vorto estas la franca vorto ''boisé(e)'' [bŭazé], kvankam ŝajnas, ke en la angla lingvo pli multaj lokanoj preferas la varianton [bójsi]. La nuraj esperantistoj el Boise, kun kiuj mi multfoje parolis (tio estis antaŭ multaj jaroj), miamemore prononcis [bójzi] (sen plena esperantigo). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 21:33, 14 aŭg. 2025 (UTC) :::: Mi trovis la urbonomon ankoraŭ en la esperantlingva [[Poŝatlaso de la mondo]], en kiu profesiece estas multaj mapoj kun amasoj da esperantlingvaj urbonomoj, kaj la urbo bildiĝas eĉ en du vastaj dupaĝaj mapoj, 31 kaj 33, tamen '''ambaŭfoje en la formo "Boise"'''. Sed {{re|Sergio}}: Mi tute ne scias al kiu "tute aliprincipa ''Wikipedia''" vi aludas, ĉu la angla, germana, jida, kataluna, islanda, litova vikipedia kolektivo... Laŭ mia sociiĝo en esperantlingva Eŭropo, mi observis ke jam en la 1980-aj jaroj esperantlingve aperis pluraj libroj kaj artikoloj de pensiula eksa instruisto kun nomo Rikardo Ŝulco (laŭ pasporto Richard Schulz, sed per tiu nomo neniu rajtis citi lin en Esperanto), kiu ne nur esperantigis ĉiun vilaĝon, domaron, kvartalon kaj urboparteton, sed ankaŭ la nomojn de ĉiuj ajn jam mortintaj kaj nuntempaj homoj - ĉiu kiu ne sukcesis forkuri plej atletike estis esperantigita. Tiu troigo nerekoneble aliformigi ĉiujn nomojn "de ekster nia esperantista kosmo al belaj nomoj en la zamenhofa lingvo", nomoj de ĉiaj neesperantistoj kiuj ĝis la invento de nova nomo per Rikardo Ŝulco neniam havis esperantan nomon, kvazaŭ preni iun ajn telefonlibron de iu distrikta vilaĝa komunumo de okcidenta Germanio kaj simple aliformigi ĉiun nomon, estis tiom absurde radikala, kaj rezultis en tio ke multaj memdeklaritaj lingvopapoj havis diversajn ideojn ŝanĝi nacilingvajn nomojn per nur esperantaj literoj kaj ĉiuj kun o-finaĵoj, ke fine multaj esperantistoj tute nerviĝis pri tio. Despli ke la "esperantista kosmo" ne estas propra universo, sed kunvivas kun naciaj kaj regionaj lingvoj kaj kulturoj en precipe neesperantista universo. Tio, kaj ne iuj krokodilaj alilingvaj vikipediaj komunumoj, laŭ mi estas la fundo de skeptikeco pri spontaneaj kreoj de tutnovaj esperantaj nomoj, kiuj ĝis tiu sekundo ankoraŭ ne estas kutimaj. Se iu povas nur duone konvinki, ke iu nomo "Bojsio" estas "nomo kiu ekzistas kaj uziĝas ofte", tiam jam estas en ordo. Sed almenaŭ en Esperantujo ekster Usono, supozeble ekster Idaho, urbonomoj Novjorko, San-Francisko, Seatlo, Ĉikago kaj Vaŝingtono estas bonkonataj kaj vere "uziĝas ofte", sed nomoj en la [[kantono Ada]] de Idaho kiel "Bojsio", "Kuna", "Ŝtelo", aŭ imageblaj nomoj "Fotlodedejlo". "Eŭklandpako" aŭ "Kverkuja Parko", "Ŭiltenmanezo" (prononce fˈɔːt lˈɔːdədˌe͡ɪl, ˈə͡ʊklənd pˈɑːk, wˈɪltən mˈanəz aŭ internacie Fort Lauderdale, Oakland Park, Wilton Manors) en Florido simple estas malpli multe aŭditaj. Se ni forlasus la principon ke entute gravas ke iu esperanta nomo estus "multe uzata", kiel argumentis Loffy570 la 4-an de aŭgusto, sed sufiĉas ke estas iu prononco nacilingva per [[sistemo IFA]], kion oni tradukas al nomo kun esperantaj literoj, kun o-finaĵo kaj nepre akcentata je la antaŭlasta silabo, oni aŭ kreas montojn da novaj esperanto-vortoj nur en diskutpaĝoj de vikipedio, aŭ en fejsbuko, ŭatsepo ktp, kiuj eksplodigas la vortotrezoron aŭ oni kreas same multajn pseŭdo-vortojn kiuj ŝajnigas esti vortoj sed fakte ne estas. Laŭ mi estas valora principo ke ni '''ne''' simple inventas nian mondon en vikipediaj paĝoj kaj diskutejoj, sed provas laŭeble atenti, kio okazas esperantlingve en la praktika vivo de la ekstervikipedia mondo, kaj uzas nur tion kion oni ankaŭ uzas en la "vera mondo". 23:02, 30 aŭg. 2025 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) == [[Alta sacerdoto]] → Ĉefpastro == La artikolo plene ignoras la tradicion de la esperanta literaturo (kaj titole, kaj enhave). En «[[La Faraono]]», [[Londona Biblio]], «[[Pro Iŝtar]]», «[[Quo vadis?]]» ktp ktp la koncerna termino estas '''ĉefpastro'''. (Akceptebla difino troveblas [https://www.reta-vortaro.de/revo/art/pastr.html#pastr.cxef0o en ReVo]; la difino en la PIV-oj estas fuŝa, malakorda kun la reala Esperanto kaj kun la uzo de PIV mem, ekz-e «'''Aaron/o''' ב Frato de Moseo k unua ĉefpastro de la hebreoj»)--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:22, 11 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}}Kaj krome, «sacerdoto» estas nur kristanisma laŭ vortaraj difinoj, tamen la artikolo parolas pri religioj sumera kaj babilonia (kaj eĉ se ne estas menciate tie, ankaŭ amerikaj indiĝenoj havis ĉefpastrojn, ekzemple la majaj «ahau can mai» [ahaŭ kan maj]). Kelkaj lingvoj, ekz. la hispana, ja uzas «sacerdote/sacerdotisa» por ajnreligia pastro/ĉefpastro, sed Esperanto ne sekvu tiujn alilingvajn kutimojn kiel eble plej multe. --[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:22, 11 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 03:58, 14 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} laŭ la argumentoj de Sergio. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:22, 14 aŭg. 2025 (UTC) ::{{por}} La argumentoj sonas al mi konvinkaj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 06:17, 20 aŭg. 2025 (UTC) : {{farite}} --[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:33, 21 aŭg. 2025 (UTC) == [[Meretrico de Babilono]] → Babela malĉastistino == «Meritrico» estas tute nekonvena: # La biblia termino estas «malĉastist(in)o», vorto pli preciza kaj memklariga. # «[[Meretrico]]» estas vorto tute marĝena en Esperanto, malpreciza (ĉu amatora ‹malĉast<u>ul</u>ino›? ĉu profesia ‹malĉast<u>ist</u>ino›? Laŭ la artikolo «[[Meretrico]]» ĝi estas jen unu, jen la alio). # La koncerna biblia termino aludas templajn amortistojn virajn aŭ inajn, ekz-e «Ne enportu pagon de '''malĉastistino''' nek de '''malĉastisto''' en la domon de la Eternulo» (Readmono 23:18). Se oni elektas «meretrico»n, kiel esprimi «malĉastisto»n? Ankaŭ «de Babilono» estas krikinda. Anstataŭ la plumpa prepoziciaĵo en Esperanto eblas uzi pli elegantan adjektivon: Babilona, Babela. Laŭ la lingvaĵo Biblia preferindas «Babela», kp «[[Babela turo]]». Ankaŭ latine oni uzas adjektivon: ''Babyloniacus fornicaria''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:05, 21 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} En Esperanto la Biblio havas norman tradukon kies kvaliton neniu serioze kritikas, do estus bone ke bibliaj konceptoj kaj roluloj nomiĝu laŭ tiu traduko. Tial mi preferas "malĉastistino" kaj "Babel". Pri la elekto inter "Babela" kaj "de Babel" mi ne havas opinion. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:26, 22 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 19:58, 22 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 05:15, 23 aŭg. 2025 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:50, 30 aŭg. 2025 (UTC) {{farite}} kun 5 poraj voĉoj kaj neniu dubema. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:18, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Plinio la Maljuna]] == Estas multe da artikoloj, en kiuj oni diferencigas per «(pli) juna» / «(pli) maljuna». Min tio ĝenas, kiel insulto al racia vortuzo. La francoj estas iom pli sentivaj kaj diras [[:fr:Pline l'Ancien]] (Plinio la Malnova). Tre logike, kp «la Malnova Testamento — la Nova Testamento». Tamen anstataŭ «Plinio la Nova» (kp [[:fr:La nouvelle Héloïse|«La Nouvelle Héloïse»]]) ili paneas kaj diras «Plinio la juna» :-( Mi tamen opinias, ke la kontrastigo per «maljuna/juna» estas lingva (kaj logika) eraro, kontraŭa al la spirito de Esperanto. Logiko postulas la kontrastigon per «malnova/nova». Konkrete en la okazo pri la Plinioj eblas alia kontrastigo: «Plinio la onklo» / «Plinio la nevo» (kp «Dumas-père» / «Dumas-fils»). Tamen en multaj aliaj okazoj ne temas pri parencoj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 05:38, 24 aŭg. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} "Plinio la juna" eĉ estas ekzemplo en PIV: [https://vortaro.net/#juna_kd]. Kaj laŭ mia kompreno, tio tute respektas logikon kaj Esperantan vortuzon. Homoj kaj aliaj organismoj estas (mal)junaj, ne (mal)novaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:18, 27 aŭg. 2025 (UTC) :{{kontraŭ}} alinomigo. Laŭ argumentoj de Arbarulo. Kaj mi tre esperas ke kiam '''mi''' estos vere maljuna, ke oni nomos min "maljuna" kaj ne "malnova", kvazaŭ mi estus objekto, aparato, ilo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 05:59, 31 aŭg. 2025 (UTC) ::''Maljuna'' indikas la aĝon, ĝi estas relativa al onia naskiĝtempo (kaj farto). Kiam Plinio ''la Malnova'' estis infano li estis tre ''juna''; kaj Plinio ''la Nova'' mortis jam ''maljuna''. La ''antikvaj grekoj'' ne ĉiuj estis ''maljunaj grekoj'', kaj la ''modernaj grekoj'' ne ĉiuj estas ''junaj''. Ne ĉiuj lingvoj konfuzas la relativan aĝon kaj la absolutan malnovon. :: Oni povas juĝi pri noveco per la aĝoj kadre de unu sama familio: ''pli juna'' infano estas ''posta''; ido estas pli juna ol la gepatroj. Tamen tio postulas komparativon: ''pli'' (mal)juna. Kaj tio ne validas ekster la familio. :: Sinonime eblus distingi inter «la antaŭa Plinio» kaj «la posta Plinio». Kaj jen alisence, tamen ja rilate al homo (kion vi opinias malebla), en la [[Epistolo al la Efesanoj]]: ::: 22 por ke vi formetu ... ''la malnovan homon'', pereeman laŭ trompaj deziroj, ...<br> 24 kaj surmetu ''la novan homon'', kreitan laŭ Dio en justeco kaj vera sankteco. ::''Plinio la Maljuna'' estas tute mallogika kaj kontraŭa al diferenco inter ''maljuna'' kaj ''malnova'' (krom se efektive temas pri iu el la Plinioj en lia maljunaĝo).--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:52, 1 sep. 2025 (UTC) :Karaj - Distingado per ''absolutaj'' epitetoj "juna" kaj "maljuna" efektive povas esti misgvida aŭ almenaŭ stumbliga. :Tamen la ''relativa'' karakterizo "pli juna" kaj "pli maljuna" (aŭ "malpli juna", se temas pri du junuloj) ne havas tian evidentan problemon. :Mi vidas aperojn de tiaj formoj en iuj vikipediaj artikoloj. :Memkompreneble, oni povas disputi pri tio, ke en Esperanto oni principe povas distingi inter "pli juna" kaj "malpli maljuna", sed mi dubas, ke tia hardplitafo efiku uzeblon de la formo "Plinio la pli juna". :[[Uzanto:Sergio|Sergio]] - ĉu vi opinias ankaŭ la formon "pli juna" evitinda? :Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:42, 1 sep. 2025 (UTC) ::La du Pinioj estis kompareblaj laŭ la aĝo, ĉar ilaj vivotempoj havas komunaĵon. Sed kio pri la du Katonoj? La malnova mortis en 149 a.K., la nova naskiĝis 54 jarojn poste, en 95 a.K. Estas du disaj vivintervaloj — kiel eblas kompari iliajn «aĝojn»? La tradiciaj epitetoj estas plena absurdo, dum «nova» kaj «malnova» estas tute logikaj kaj klaraj.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 13:59, 1 sep. 2025 (UTC) :::Jen alia analogio. Imagu ke antaŭ 3 jaroj mi amikiĝis kun 20-jarulo, kaj 2 jarojn poste, kun 60-jarulo. Evidente la unua (nun 23-jarulo) estas la pli malnova amiko, kaj la dua (61-jarulo), la pli nova amiko. Sed laŭ via logiko, la 61-jarulo estas «la pli juna amiko», kaj 23-jarulo, «la pli maluna». Aĉ!--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 14:31, 1 sep. 2025 (UTC) ::::Kara, ::::Verdire, tiu ĉi ekzemplo ne rilatas senpere al la pridiskutata temo. "Nova amiko" kaj "malnova amiko" estas tute kutimaj, vaste uzataj esprimoj Neniu miksas la nociojn "juna amiko" kaj "nova amiko". ::::Tamen vi pravas, ke la esprimoj "nova amiko" kaj "malnova amiko" dubindigas iujn (sed ne ĉiujn!) el la obĵetoj kontraŭ tiaspeca uzado de "(mal)nova". ::::Bedaŭrinde, el la nuntempa vidpunkto ambaŭ Plinioj (kaj Katonoj) estas malnovaj, kaj ankaŭ komparado laŭ malnoveco ne sonas nature: Plinio la malpli nova kaj Plinio la pli nova? Aŭ Plinio la pli malnova kaj Plinio la malpli malnova? Ial tio sonas tre stumblige... Ĉu nur pro tio, ke tiaj esprimoj estas nekutimaj? Hm, pripensinde... ::::Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:01, 1 sep. 2025 (UTC) {{kom}} Kara {{u|Sergio}}, dankon por viaj rimarkigoj. Laŭ mia lingvosperto, esperantistoj ja kutime diras ĉi tie "juna". Supozeble ili faras tion * ĉar tio estas la ĝenerala lingvouzo en Esperanto, kaj/aŭ * ĉar ili paŭsas tion el naciaj lingvoj, kie oni same uzas "juna". Ĉu iu alia esprimo estus teorie pli logika ol "juna", tio certe estas interesa diskuto, kiu meritas havi sian lokon, sed ĝi ne tuŝas Vikipedion. Vikipedio sekvu la normalan lingvouzon, tute sendepende ĉu tiu estas "logika" aŭ ne. Ni nepre ne kreu apartan vikipedian dialekton de Esperanto. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 16:56, 2 sep. 2025 (UTC) == [[Fendo (gimnastiko)]] > [[Spagato]] == Saluton. Ne estas fontoj pri la traduko “fendo”, kaj la PIV enhavas la vortojn “spagato” [https://vortaro.net/#spagato_kd] aŭ “streĉangulo” [https://vortaro.net/#stre%C4%89angulo_kd] por tiu figuro. [[Uzanto:Lepticed7|Lepticed7]] ([[Uzanto-Diskuto:Lepticed7|diskuto]]) 13:26, 2 okt. 2025 (UTC) :{{por}} laŭ argumento de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:17, 3 okt. 2025 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 16:06, 12 nov. 2025 (UTC) :{{por}} [[Spagato]] estas bona vorto. Al mi persone, ambaŭ variaĵoj “fendo” kaj “streĉangulo” (pardonu, PIV) aspektas strangegaj. Redukti unu vortradikon ĉi tie nur rezultos en strangaj vortumoj. Estu spagato. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:15, 7 dec. 2025 (UTC) {{farite}} kun kvar poraj voĉoj kaj nenui duba aŭ kontraŭa - ŝanĝita al la vortumo "spagato". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:19, 8 feb. 2026 (UTC) ==[[Bonfarto]] > ?== La artikolo prezentas "bonfarto" kiel sinonimon de la anglalingva neologismo ''wellness'', tre nebula koncepto distingebla de ''health'' "sano" ĉefe en tio, ke ĝi havas konotacion de vivostilaj, precipe "alternativaj" metodoj. Tamen "bonfarti" en Esperanto ne havas tian konotocion, sed signifas nur tion, kion diras PIV, kiel la artikolo citas sed poste ignoras: "esti en bona stato, esti sana". Mi ne havas firman ideon pri la uzenda titolo. Kelkaj eblaj solvoj estas ''[[Wellness]]'', [[Saneco]], [[Bonvivado]], [[Sana vivostilo]], aŭ kunigi kun [[Sano]]. Kiam la titolo "Bonfarto" estos libera, mi volas reuzi ĝin kiel titolon aŭ alidirektilon por nova artikolo tradukita el la angla "Well-being". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:44, 23 okt. 2025 (UTC) :Mi faris la duan artikolon [[Farto]]. Mi ne tute kontentas pri tiu titolo kaj bonvenigos alternativajn proponojn ankaŭ pri ĝi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:59, 25 okt. 2025 (UTC) ::{{farite}} al ''[[Wellness]]''. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:10, 2 nov. 2025 (UTC) :::Mi konsentas pri distingo inter ''Wellness'' = Bonvivado kaj ''Well-being'' = Bonfarto. Ambaŭ estas io alia ol ''Health'' = sano, tial kontraŭ kunigoj. Mi ne feliĉas pri la nun anglalingva titolo, kiu povus lasi la impreson ke ne ekzistus esperanta vorto, sed se oni uzas la esperantan terminon "Bonvivado" en unua frazo kaj per alidirektilo al la teksto, estas tolereble. Tial mi malgraŭ mia ne plena entuziasmo ne kontraŭas la anglan titolon ''Wellness'' por esperanta teksto alternative al titolo Bonvivado. Kaj mi subtenas la originan planon de Arbarulo ''«Kiam la titolo "Bonfarto" estos libera, mi volas reuzi ĝin kiel titolon aŭ alidirektilon por nova artikolo tradukita el la angla "Well-being".»'' Ĝuste tiel estu! "Farto" estas iu ajn stato de vivkondiĉo, sed ''Well-being'' estas ekzakte Bonfarto kaj fine havu tiun titolon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:12, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Povo politika kreskas el tubo pafila]] --> « El la pafilo venas ŝtatpotenco » == {{por}} Ne nur pli fidela al la ĉina 槍桿子裏面出政權, sed ankaŭ ĉi tiel aperas en la esperant-lingvaj eldonoj de kaj la Elektitaj Verkoj kaj Vortoj de Maŭ (Ruĝa Libreto). [[Uzanto:Pauchjo|Pauchjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Pauchjo|diskuto]]) 14:50, 17 nov. 2025 (UTC) :Atentu, ke la senco de diraĵo ŝanĝiĝas, se oni ŝanĝas vortordon: "povo kreskas el pafilo" klarigas la fonton de povo; "el pafilo venas potenco" klarigas, kio venas el pafilo. Tiel estas en normala bonstila lingvaĵo. (Memkompreneble, oni povas celi ian alian stilon.) :Oni do elektu la vortordon konforman al la intencita senco. Al mi ŝajnas, ke Maŭ celis la unuan sencon, t.e. ke por reteni kaj kreskigi potencon necesas armiloj, aŭ, pli metaforece, "la potenco fontas el pafiltubo". :Se mia klarigo konfuzas vin, bonvolu (re)legi la elpaŝon de la Akademio pri la vortordo en Esperanto: [https://www.akademio-de-esperanto.org/oficialaj_informoj/oficialaj_informoj_35_2021.html ĉi tie]. :Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 15:30, 17 nov. 2025 (UTC) ::Atentu, ke neniel rilatas al vortordo. La aktuala titolo de la artikolo estis paŭsita de, preskaŭ certe, eŭropa lingvo. La citaĵo aperas en ambaŭ tekstoj eldonitaj de Fremdlinga Eldonejo kiel: « El la pafilo venas ŝtatpotenco » [[Uzanto:Pauchjo|Pauchjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Pauchjo|diskuto]]) 17:25, 17 nov. 2025 (UTC) : {{Sindetena}} al "[[El la pafilo venas ŝtatpotenco]]". {{Kontraŭ}} specialaj citiloj <big>«&nbsp;»</big>. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:03, 17 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Mi fidas la kompetentecon de la tradukintoj de Maŭaj verkoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:04, 21 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Sed atentu tion, ke en Esperanto, malkiel en la franca lingvo, oni ne lasas spacon inter citiloj kaj vortoj. Ĉu uzi citilon aŭ kursivon por la titolo, tio estas alia demando - [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 21:32, 27 nov. 2025 (UTC) ::{{Por}} "[[El la pafilo venas ŝtatpotenco]]", fidante la esperantajn eldonojn de kaj la Elektitaj Verkoj kaj Vortoj de Maŭ. Kompreneble la interna ligilo estos sen iuj ajn citiloj, sed en teksto specialaj kaj simplaj citiloj ambaŭ estas en ordo, nu kompreneble sen spaco inter tiuj signoj kaj la titolaj vortoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:58, 7 dec. 2025 (UTC) :::{{farite}} Fine estis kvar voĉoj por ŝanĝo al "El la pafilo venas ŝtatpotenco", ĉefe ĉar en la Fremdlinga Eldonejo uziĝas tiu formo. Unu voĉo sindetenis, kaj Filozofo esprimiĝis sindetene ĝis kontraŭe (mi cetere samopinias kun Filozofo ke la antaŭa formo sonas pli elegante, sed se en la Fremdlinga Eldonejo uziĝas la dua formo, ĝi preferiĝu). Ĉiukaze, estas plimulto por la ŝanĝo. Mi realigas ĝin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:10, 8 feb. 2026 (UTC) == Kapostacio -> ?? == NUL trafoj en tekstaro, ne en PIV, ne en ReVo. [[Kapostacio]] -> [[Mortfina stacio]] ?? [[Saka stacio]] ?? [[Unudirekta stacio]] ?? . [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:03, 17 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} Mi ne sufiĉe komprenas la koncepton. Kiel povas esti, ke venas linioj el pluraj flankoj, sed trajnoj povas atingi la stacion nur de unu flanko? Ĉu do estas nur unu uzebla linio, kaj aliaj senfunkciaj? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 21 nov. 2025 (UTC) ::Laŭ mia kompreno de la ligitaj artikoloj en la germana kaj franca vikipedio, temas pri stacio, ĉe kiu finas la linioj, kiuj atingas ĝin. Do trajnoj povas atingi la stacion de pluraj direktoj, se estas pluraj linioj, sed devas poste reiri laŭ la sama linio - neniu trajno povas veni de unu direkto kaj foriri en alia. Mia rekomendo estas {{por}} alinomi al [[Finstacio]] (registrita en PIV, jen la difino [https://vortaro.net/#finstacio_kd]) kaj reverki la misgvidan tekston. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:01, 21 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} La vorto estas traduko de la hungara vorto, do mi komprenas, sed tio estas nur mia aldono.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 15:43, 21 nov. 2025 (UTC) :{{por}} Finstacio - [[Uzanto:Darkis123|Darkis123]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkis123|diskuto]]) 21:34, 27 nov. 2025 (UTC) :::{{por}} Finstacio aspektas klara vortumo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:52, 7 dec. 2025 (UTC) : {{kom}} Temas pri stacio kie ĉiuj trakoj finiĝas, kaj ĉiu trajno devas halti, kaj sekve almenaŭ komence vojaĝi al la kontraŭa direkto. Ofte sed ne nepre tio ankaŭ estas fino de la linio. Do ne temas pri "finstacio" laŭ la difino de PIV. La difinoj estas malbonaj, kaj pli-malpli samaj. Disponeblas malbona bildo: [[:File:Durchgangsbahnhof und Kopfbahnhof (Schema).svg]] kie tamen iomete videblas ke la por la flava linio la koncerna stacio NE estas finstacio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:38, 19 dec. 2025 (UTC) ::Mi ne komprenas la distingon inter "linio" kaj "trako", nek certas ke la flavaj trakoj en la bildo apartenas al unu "linio". (Mi ne vidas mencion de "linio" en la bildopriskribo.) Mi ankaŭ pensas ke "finstacio" egale taŭgas por paroli pri trakfinoj kiel pri linifinoj, se ili estas malsamaj aferoj. Tamen se tio ŝajnas konfuza al aliaj vikipediistoj "kap(o)stacio" povas resti. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:56, 19 dec. 2025 (UTC) == [[Sep fratinoj (ŝtatoj)]] -> [[Nordorienta Barato]] == Tiu eble popola metaforo ne aperas en aliaj lingvoj. Pri geografie preciza estus [[Nordorienta Barato]]. La nuna titolo povus resti en la redakto kiel alternativa nomo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 01:20, 18 nov. 2025 (UTC) : {{por}} alinomigo al [[Nordorienta Barato]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:00, 19 nov. 2025 (UTC) :{{kom}} Se oni faros tion, oni verŝajne devos reverki la artikoleton por inkludi Sikimon, kiu laŭ aliaj vikipedioj estas la oka ŝtato de la regiono Nordorienta Barato. Alternative, oni povas ŝanĝi la intervikiojn de la nuna artikolo ligante ĝin al [[:d:Q2920148]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:27, 21 nov. 2025 (UTC) : {{farite}}.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:30, 1 dec. 2025 (UTC) : Sed, la teksto devas ankoraŭ adaptiĝeti laŭ la supra propono de Arbarulo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:42, 7 dec. 2025 (UTC) == [[Donostia Internacia Filmfestivalo]] -> [[Donostia Internacia Kinfestivalo]] -> [[Donostia Internacia Kinofestivalo]] == Laŭ la origina nomo (hispane Festival Internacional de Cine de San Sebastián, eŭske Donostia Zinemaldia, angle San Sebastian International Film Festival) anstataŭ la anglalingva nomo, troe misuzata eĉ en esperanta Vikipedio. Laŭ mi Kinfestivalo estas pli facile prononcebla kaj pli ĝusta traduko, ĉar en pluraj lingvoj eble filmo kaj kino estas sinonimaj, sed ne en Esperanto. Kaj en tiaj festivaloj ĉefa afero estas prezento de filmoj, sed ankaŭ gazetaraj kunsidoj, solena fotado, intervjuoj, premioj, ceremonioj ktp. Mi bedaŭras, ke la tendenco estis nur ripeti la anglalingvecan internaciecon, eĉ kiam la originala nomo de la festivalo estas "de kino" kaj ne "de filmoj". Tiurilate oni povas vidi en PIV tion, kio estas filmo kaj kio estas kino.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:56, 21 nov. 2025 (UTC) :{{sindetena}} Fakte "filmarto" kaj "kino" jes estas sinonimoj, kaj logike la lingvo ne bezonas du radikojn, do pri logiko ni ne insistu. Kaj evidentas ĉe la Tekstaro ke ambaŭ esprimoj ("filmfestivalo" kaj "kinfestivalo") estas tre oftaj en praktiko. Tamen veras ke ''cine'' en la hispana pli ekvivalentas al "kino" aŭ "filmarto" ol rekte "filmo", do tio estas malforta apogo por "Kinfestivalo" por hispanlingvaj eventoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:44, 21 nov. 2025 (UTC) :{{sindetena}} Mi jam la 21-an de novembro komentis en maniero simila kiel iom poste faris Arbarulo, sed iel mia komputilo restartis sin kaj mi missupozis ke mia redakto ankoraŭ estis savita. Tial mi ne emas reskribi mian pledon nun, sed simple aliĝas al la noto de Arbarulo. Mi ne favorus anstataŭi ĉiujn ajn uzojn de "filmfestivalo" en Esperanto per "kinfestivalo", sed tio ankaŭ ne estas la propono. Sed en la hispana nomo klare estas la vorto "cine", en la eŭska klare la vorto "zine", kaj en tiu kazo permesi al si la ekzaktecon traduki tion al esperanta vortero "kin'" estas plene en ordo. Klaras ke la intervjuoj, premioj, ceremonioj, komuna fotado, babilado kaj manĝado en tiuj festivaloj plene temas pri filmoj, tial "filmfestivalo" neniel estas malpli ĝusta, sed ankaŭ ne pli ĝusta ol la alternativo "kinfestivalo". Laŭ mi estas plene en ordo libere elekti inter la du sinonimoj laŭ pli bona redono de la nacilingva titolo. Nur ni atentu ke ne ekestos du kategorioj, kaj du artikoloj kiuj volus harfende distingi kio enhave estus la diferenco inter "filmfestivalo" kaj "kinfestivalo", kaj inter "eko" kaj "komenco" ktp. Ne estas diferenco - tion klarigas la vorto [[sinonimo]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:49, 7 dec. 2025 (UTC) :{{komento}} Mi ne havas firman preferon. Tamen, se oni decidos transiri al la radiko ''kin''-, mi preferus la (pli facile prononceblan kaj internaciae rekoneblan) formon "kinofestivalo". Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:25, 19 dec. 2025 (UTC) ::Sed: Je 18:33, 1 dec. 2025 Kani jam movis la paĝon Donostia Internacia Kinfestivalo. Mi atentigas ke Arbarulo kaj mi nur voĉdonis por "kinfestivalo" por hispanlingvaj eventoj, ne por ĝenerala anstataŭigo de ĉiu uzo de la vorto "filmfestivalo" per "kin(o)festivalo". Mi facile subtenus ankaŭ la same post la alinomigo alvenintan proponon de Filozofo pri aldono de centra vokalo kaj formo "kinofestivalo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:00, 8 feb. 2026 (UTC) == [[HEC Paris en Kataro]] -> HEC Paris, Doha == Nova nomo de la lernejo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2025-37808-99|&#126;2025-37808-99]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2025-37808-99|diskuto]]) 08:03, 2 dec. 2025 (UTC) :{{re|Dominik}} Ĉu vi volus rigardi la proponon? Vi estis la origina metinto de la paĝo, kaj jam iom estas en la temo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:50, 7 dec. 2025 (UTC) ::{{farite}} je 2025 12 13 {{kom}} Anonimulo kun alia IP-adreso la 13-an de decembro 2025 simple ĉe [[Vikipedio:Mi_bezonas_helpon#Helpo_pri_renomado_de_paĝo]] petis pri renomigo, kaj {{re|Stefangrotz}} simple estis tiom afabla kaj faris la alinomigon, eĉ ne konsciante pri la peto ĉi-tie kaj la ne jam reago de Dominik je 2025-12-13. Ĉi tie ne estas problemo: mi rekontrolis en la oficiala retejo, tie klare videblas la nova nomo. Mi eĉ trovis novan emblemon en la komunejo, povis interŝanĝi tion kaj povis ankaŭ interŝanĝi plurajn menciojn en la teksto. Tion mi fakte pensis ke Dominik povus fari - sed povas okazi ke oni foje nur supraĵe registras "pingan" notiĝon kaj poste forgesas ĝin. Mi povintus ankoraŭ noti noton en la diskutpaĝo de la tiama paĝo "HEC Paris en Kataro" je 2025-12-07, kvankam mi dubas ke oni 100-procente vidus mian noton tie, atentigante pri la komencita diskuto ĉi tie, kaj mi povintus fari al mi privatan noton postkontroli post semajno, do 2025-12-14, ĉu Dominik jam solvis la problemon, aŭ laste Stefangrotz povus ankaŭ aŭtomate pensi pri tio kontroli, se temas pri alinomigo por anonimulo, ĉu hazarde en la koncerna diskutpaĝo, do ĉi tie, estas diskuto pri la alinomigo. Tamen ĉi tie ne estas konflikto. Sed same ankaŭ iu anonimulo, se en VP:AA estas plimulto kontraŭ alinomigo, povus per simila maniero simple demandi en [[Vikipedio:Mi_bezonas_helpon]] aŭ povas rekte alskribi iun afablan administranton kun peto fari alinomigon anstataŭ li. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 8 feb. 2026 (UTC) ==[[Stikado]] -> [[Fortranĉado (kultivado)]] aŭ [[Fortranĉaĵo (kultivado)]]== Mian atenton tiris al la temo artikolo ĵus aperigita de Heidi Goes en ''Esperantista Vegetarano'', kiu tekstas "Multaj herboj povas esti disvastigitaj per fortranĉaĵoj." Mi taksas ke derivaĵo "fortranĉ-" estas facile komprenebla kompare al pli arbitra, verŝajne malvaste konata radiko "stik-". En la Tekstaro mi trovas neniun ekzemplon de "fortranĉ-" en ĉi tiu senco, sed ankaŭ nur unu ekzemplon de "stik-". Ĉiuokaze, mi pensas ke ambaŭ terminoj devas menciiĝi en la artikolo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:34, 20 dec. 2025 (UTC) :{{farite}} --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:54, 28 dec. 2025 (UTC) == [[Ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Deportado de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Forŝovo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] --> [[Forpelo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] == En ĉiuj aliaj similaj kazoj estas uzata la vorto ''deportado'', ne stranga inventaĵo ''ellandigo''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:04, 22 dec. 2025 (UTC) [[Dosiero:Alchimowicz Deportees.jpg|thumb|''Deportitoj en Siberion'' de Kazimierz Alchimowicz (1894), c Nacia muzeo en [[Varsovio]], bildiganta suferon de polaj siberiaj forpelitoj.]] :{{por}} -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:26, 22 dec. 2025 (UTC) :forte {{kontraŭ}} la paĝo ne estas finita. La vorto "ellandigo" ne estas inventaĵo. Same ni povas diri elvagoniĝi, entramiĝi ktp. Germanoj kaj ĉeĥoj perceptas tiun ĉi parton de la komuna historio diverse. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 16:41, 22 dec. 2025 (UTC) :aldono: Germanoj estis forpelitaj, forŝovitaj el la ĉeĥa vidpunkto de tiama epoko. Same hodiaŭ oni povas ellandigi fremdulon el ŝtato el diversaj kaŭzoj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 16:52, 22 dec. 2025 (UTC) ::Ne gravas kiu kaj kiel traktas la historiajn eventojn. La germanoj en Ĉeĥoslovakio estis deportitaj, do forpelitaj el sia patrujo, same kiel en ĉiuj landoj de Orienta Eŭropo. La sola ŝtato ne forpelinta siajn germanojn estis Sovetunio, sed eĉ tie ili spertis internan deportadon, kiu en la sovetia, rusia kaj internacia historiografio estas nomata ĝuste tiel — deportado de la germanoj de Volgio. Same nomiĝas en Esperanto-Vikipedio [[Deporto de la ĉeĉenoj kaj inguŝoj]] kaj [[Deportado de krime-tataroj]] (kavnkam ĉiuj ĉi etnaj grupoj estis post kelkaj jaroj rehabilititaj kaj revenis hejmen). Oni povas diskuti, ĉu tio estis ago prava aŭ malprava, sed ne pri tio ĉu tio estis deportado aŭ ne. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:29, 23 dec. 2025 (UTC) :::Bonvolu kompari la nomo de tiu paĝo kun aliaj lingvo. Angle [[:cs:Vysídlení Němců z Československa]], [[:en:Expulsion of Germans from Czechoslovakia]], [[:de:Vertreibung der Deutschen aus der Tschechoslowakei]]. Ĉu vi vidas tie vorton bazita de vorto deportado, deportation? Nur la rusa uzas titolon de paĝo [[:ru:Депортация немцев из Чехословакии]]. Ŝajnas, ke vi volas akomodigi ĝin laŭ la rusa. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 09:16, 23 dec. 2025 (UTC) ::::Bonvolu kompari la nomon de tiu ĉi paĝo kun la nomoj de la aliaj paĝoj dediĉitaj al la similaj okazaĵoj. Deportado estas deportado, kaj oni ne provu maski la perfortan agon per mildaj ŝajnigaĵoj. La germanoj, kies prauloj dum jarcentoj loĝis en tiu ĉi regiono, estis perforte forpelitaj — sen posedaĵoj, rajto reveni aŭ procesi, ofte batitaj, foje murditaj. Kial translokado de ĉeĉenoj ene de Sovetunio kun reveno post kelkaj jaroj al la sama regiono kun kompleta restarigo de ties rajtoj estas deportado dum elpelo de la germanoj el Ĉeĥoslovakio — por eterne, sen iuj ajn rajtoj — estas ''ellandigo''? Ŝajnas ke vi volas akomodigi ĝin al la ĉeĥa politika tradicio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:42, 23 dec. 2025 (UTC) :::::RG72, vi redatis tiun paĝon je la ''14:08, 27 okt. 2018 RG72 diskuto kontribuoj 7 634 bitokoj +234 →Referencoj malfari [aŭtomate patrolita]''. Vidu la historion de redaktoj. Redaktis ĝin ankaŭ pluraj redaktintoj, neniu klopodis ŝanĝi la titolon, kaj subite vi post tiom da jaroj klopodas alinomi ĝin. Kial? Ellasu politikon el Vikipedio. Ni ne komparu nekompareblan. Vi ne ŝanĝos historion nur tial, ke iu nomo ne plaĉas al vi. Sovetunio ne estis Ĉeĥoslovakio kaj Ĉehoslovakio ne estis Sovetunio. Nur por via imago. La vorto Sudetio estis en tiu tempo malpermesita vorto en Ĉeĥoslovakio kaj fakte en la tempo de la socialisma Ĉeĥoslovakio. Ĝi malperis el mapoj, el oficoj... Mi ne volas kvereli kun vi pri tiu historia tempo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 06:27, 24 dec. 2025 (UTC) ::::::Pardonon sed vi prezentis eĉ ne unu argumenton validan en scienca diskuto kiuj sole akcepteblas kiam temas pri la '''enciklopedio'''. Ne gravas kiu kaj kiam redaktis la artikolon, al kiu (mal)plaĉas iuj vortoj kaj certe neniu diras ke Sovetunio estis Ĉeĥoslovakio, Angolo estas Haitio, urso estas ĝirafo ktp. La afero estas ekstreme simpla: Ĉeĥoslavio faris rilate siajn germanojn tion kio en Esperanto nomiĝas '''deportado'''. La enciklopedio fajfas pri ĉeĥaj politikaj tradicioj, historio de redaktoj kaj personaj (mal)plaĉoj. Ĝi estas scienca verko kaj nur sciencaj argumentoj estas konsiderindaj. Ĝis nun vi ne prezentis ilin. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:42, 30 dec. 2025 (UTC) Kvankam tio estis amasa deportado, tiu historia periodo, tiu deportado ricevis tiam nomon '''Ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio''', ĉeĥe [[:cs:Vysídlení Němců z Československa]]. Se vi deziras, vi povas traduki la titolon en Esperanton. Aŭ aldonu la paĝon en kategorion pri deportadoj. Krome, estas ĉi tie paĝo [[Forpelo de germanoj (1944–1950)]], do nenia "deportado de germanoj" en la titolo. Estas ĉi tie [[Forpelo de ĉeĥoj el Sudetio en la jaro 1938]], do nenia deportado en la titolo. Ĉio havas sian nomon. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 17:25, 30 dec. 2025 (UTC) :Ripete: Ni verkas ne la ĉeĥan enciklopedion en la ĉeĥa, sed Esperanto-enciklopedion en Esperanto, do por ni gravas ne ĉheĥa terminaro, sed sole Esperanto-terminaro kaj ĝi estu maksimume unueca. Ĉeĥaj historiistoj povus nomi deportadon ''ellandigo'', mortigadon — ''malvivigo'' ktp, sed ni sekvu ne tiun ĉi Orwell-lingvaĵon, sed normalan lingvaĵon de la historia kaj jura sciencoj. Se provizora translokado de krimeaj tataroj, ĉeĉenoj, kalmukoj kaj volgaj tataroj ene de ilia ŝtato meritas nomiĝi ''deportado'', do certe ankaŭ porĉiama forpelado de la ĉeĥaj germanoj ekster ilia ŝtato nomiĝu tiel. Dura lex sed lex. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:38, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}} Mi konstatas, ke la tuta debato estas inter ruso kaj ĉeĥo, kio sugestas, ke la naciaj influoj forte movas ilin al diskuto. Laŭ mi, ambaŭ titoloj eblus kaj tial ili devas aperi en la enkonduko, tamen mi apogas la proponon ĉar ŝajnas, ke ellandigo estus tro milda esprimo ([[eŭfemismo]]) por tio kio okazis antaŭ multaj jardekoj kaj pri kio nuntempaj homoj devus rigarde dedistance.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:12, 31 dec. 2025 (UTC) ::Mi samopinias krom la rimarko ke temas pri la diskuto inter ruso kaj ĉeĥo, ĉar mi diskutas sole kiel sciencisto kunverkanta la enciklopedion, do mi insistias sole pri unueco de la terminaro. Ni ne pritaksas ĉi tie ĉu deportado de la germanoj el Ĉeĥoslovakio estis justa aŭ maljusta (en Orienta Eŭropo ĉiuj ŝtatoj faris tion — krom Sovetunio. Ni sole konstatas la nekontesteblan fakton ke ili estis deportitaj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:18, 31 dec. 2025 (UTC) ::: Vi "kiel sciencisto" evidente denove malpravas. La bolŝevisma Sovetunio (pro kapricoj de ĝia diktatoro Jozefo Stalino) kaj larĝskale genocidumis kaj larĝskale amasdeportis dum la Dua Mondomilito kaj alitempe. Ĝi deportis interalie finnlingvanojn de Karelio, pollingvanojn kaj germanlingvanojn de okcidenta Pollando kaj Königsberg, kaj diversajn ulojn inklusive ruslingvanoj al Siberio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:44, 31 dec. 2025 (UTC) ::::Kiel ne-sciencisto vi komplete perdiĝis en la diskuto. Supre mi plurfoje menciis deportadon de volgaj germanoj en Sovetunio kaj diris ke se tiu ĉi translokado de etna grupo ene de la ŝtato meritas nomiĝi deportado, do ankaŭ porĉiama forpelo de etna grupo ekster ĝia patrujo nomiĝu tiel. Mi aldonu ke la germanoj deportitaj al Siberio jam post kelkaj jaroj estis komplete restarigitaj je siaj rajtoj kaj denove iĝis plenrajtaj civitanoj. Guberniestro de mia [[Tjumena provinco]] estas Aleksandr Moor, prezidanto de la provinca departemento pri edukado estas Rajder, prezidanto de Sberbanko estas Gref, prezidanto de Gazpromo estas Miller, ktp.[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:58, 1 jan. 2026 (UTC) : {{kontraŭ}} "ellandigo" kaj {{kontraŭ}} "deportado" pro malĝusta uzo afikso <code>-ad-</code>. {{por}} "'''amasforpelo'''" aŭ "'''forpelo'''" por '''ĉiuj''' artikoloj pri tiaspecaj temoj. :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BEe%5Dllandigo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "ellandigo" 4 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BFf%5Dorpelo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "forpelo" 4 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BAa%5Dmasforpelo%2F&title=Special:Search&ns0=1 "amasforpelo" 0 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BDd%5Deporto%2F&title=Special:Search&ns0=1 "deporto" 1...2 trafoj] :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=intitle%3A%2F%5BDd%5Deportado%2F&title=Special:Search&ns0=1 "deportado" 2...4 trafoj] : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:13, 4 jan. 2026 (UTC) Tralegu la unuan alineon de tiu paĝo. Vi faras el tiu alinomado loterion. Oni povas skribi diverse tiun liston de "trafoj". [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 17:35, 4 jan. 2026 (UTC) ::{{por}} unueca lingvaĵo. Debatoj pri la (mal)justeco de tiaj aferoj esprimiĝu kun konvena grado de nuanco en la artikola enhavo. Tio ne estas la tasko de la titolo. Kaj precipe {{por}} "forpelo" laŭ la propono de Taylor 49, ĉar tiu vorto jam estas uzata en Esperanto por la bezonata signifo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:35, 9 jan. 2026 (UTC) ::: {{farite}} tri poraj voĉoj (krom mia kaj voĉo de la proponinto), unu kontraŭa. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:37, 2 feb. 2026 (UTC) ::::Do kvin poraj voĉoj. Se mi vidintus la diskutojn ĝustatempe, mi ankaŭ voĉdonintus por la ŝovo al termino "forpelo" (aŭ deportado). [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 21:50, 8 feb. 2026 (UTC) == [[Germanaj baltoj]] => [[Baltaj germanoj]] == Temas ĝuste pri germanoj, kies prauloj konkeris Baltion antaŭ multaj jarcentoj, do aplikeblas la sama modelo kiel kaze [[Volgaj germanoj]]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:37, 30 dec. 2025 (UTC) :{{por}}Pro la menciitaj kialoj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:08, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}} En la germana lingvo, kiel la unua frazo ĝuste indikas, estas ĉiukaze ambaŭ formoj, pli ofte ''Deutsch-Balten'' (germanaj baltoj), malpli ofte ''Baltendeutsche'' (baltaj germanoj). Kion mi aŭdis kaj legis pri la grupiĝo (en Darmstadt estas la centra kulturejo por la Baltaj germanoj), la koncernuloj kiuj mem preferis formon evivalentan al "Germanaj baltoj" volis indiki ke ili unuavice estas baltoj, kaj nur flanke estas germanlingvaj. Do ili en 1918 ne volis konfrontiĝi kun tronaciigitaj estonoj aŭ latvoj kiuj krius "Iru hejmen", ĉar ilia hejmlando kaj tiu de la prapatroj efektive estis inter Talino kaj Rigo, ne en Akeno, Kolonjo aŭ Treviro, de Talino pli-malpli 2000 kilometrojn for. Inter la baltiaj lingvoj ankaŭ estas ambaŭ formoj, en la estona (Baltisakslased) kaj litova (Baltvokiečiai, baltaj germanoj) oni preferas la novan formon, en la latva (Vācbaltieši, germanaj baltoj) la malnovan. Do nenio kontraŭ prefero de la nova formo, kvankam kompreneble devos resti alidirektilo, ĉar la formo germanaj baltoj signife disvastiĝis dum la lastaj jaroj en vikipedio kaj en la komunejo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:10, 8 feb. 2026 (UTC) == Ŝablono:Informkesto programaro -> Ŝablono:Informkesto programo == [[Ŝablono:Informkesto programaro]] -> [[Ŝablono:Informkesto programo]]. La paĝo [[7-Zip]] fanfaronas per: :> 7-Zip estas libera programo kaj ne :> 7-Zip estas libera programaro 7-ZIP estas programo. '''Kune''' 7-ZIP, WingRAR, GIMP kaj InkScape estas programaro. La afikso -ar- malĝustas en la kunteksto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:34, 31 dec. 2025 (UTC) :{{por}}[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:59, 1 jan. 2026 (UTC) :{{por}} Mi ne scias ĉu ne estus eblecoj uzi ankaŭ ŝablonon "informkesto programaro", sed ĉiukaze la pli ofta kazo estas uzi ĝin por unuopa programo, kaj la ekzemplo de Taylor tre konvinke bildigas tion. Sed eĉ se estus (aŭ iam ekestus) iuj paĝoj pri programaroj, por kiuj ni ne volus uzi informkeston "programoj", tio tamen ne estas problemo. Estas ŝablonoj "informkesto monto" KAJ "informkesto montaro", "informkesto insulo" KAJ "informkesto insularo", do ankaŭ ĉi tie en kazo de neceso povas ekesti dua ŝablono, se ĝi urĝe bezonatos. Sed la alinomigo nun sendube utilas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:30, 8 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 8 feb. 2026 (UTC) == [[Oktopieduloj]] => [[Polpoj]] aŭ [[Polpo]], [[Polpo]] => [[Oktopodo]] == En 2018 [[Uzanto:Rdelre]] alinomis la artikolon pri ordo Octopoda de [[Polpo]] al [[Oktopieduloj]] kaj kreis novan artikolon sub la titolo [[Polpo]] pri genro ''Octopus''. Mi trovas neniun spuron de interkonsultiĝo pri tiu ŝanĝo. Kaj en PIV mi trovas neniun spuron, ke iu ajn vorto "oktopiedulo" ekzistas. Male, ĝi uzas "oktopodo" por ''Octopus'' kaj oni povas konkludi de la difino ke "polpoj" estas Octopoda. En la Tekstaro evidentas, ke "polpo" estas la sola vorto uzata en komuna lingvaĵo. Ankaŭ tio apogas la ideon, ke "polpo" signifas Octopoda, ĉar ordinaraj homoj kutime scias distingi Octopoda de aliaj bestoj sed ne scias distingi ''Octopus'' de aliaj Octopoda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:56, 4 jan. 2026 (UTC) :Dankon, [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]]. :Verdire, la komento ke ordinaraj homoj kutime ne scias distingi ''Octopus'' de aliaj ''Octopoda'' ne plene veras. Se vi montrus al ordinara homo la foton de [[Argonaŭto (biologio)|argonaŭto]], ano de ''Octopoda'' kun konko, li dirus ke ĝi ne estas polpo, kvankam la artikolo priskribas ĝin kiel "pelaga polpo". --- Aldone, enciklopedioj ne pritraktas nur aĵojn konatajn de ordinaraj homoj. :Vi tamen pravas, ke "Oktopieduloj" ne estis bona elekto (mi ne plu memoras, post 7 jaroj, kial mi uzis ĝin). "Oktopod-o", kvankam neoficiala, estas simila al aliaj sciencaj radikoj bazitaj sur internaciaj sciencaj nomoj, do estas kialoj por subteni ĝin. Ankaŭ la kunmetaĵo "Okpieduloj" estus uzebla. Estas nur ia problemo, ĉar ambaŭ povas rilati kaj al ''Octopoda'' kaj al ''Octopus''. :Pri via propono uzi "Polpoj" (aŭ "Polpo") pri ''Octopoda'' kaj "Oktopodo" pri ''Octopus'', mi konsentas. Mi favoras [[Polpoj]] pri la ordo. Pri la genro ''Octopus'' mi sugestas - kiel en aliaj vikipediaj artikoloj (ekzemple [[Hirundo (genro)]], [[Lotuso (genro)]]) - aldoni la vorton "genro" por klareco: [[Oktopodo (genro)]] aŭ [[Okpiedulo (genro)]]. --[[Uzanto:Rdelre|Rdelre]] ([[Uzanto-Diskuto:Rdelre|diskuto]]) 11:10, 5 jan. 2026 (UTC) ::{{re|Rdelre}} Mi dankas vian komprenon pri la plej gravaj aferoj, kaj ankaŭ la informon pri argonaŭtoj. Ankaŭ mi ne estus rekoninta ilin kiel polpojn. Ĉiam estas io nova por lerni! ::En kiu senco "oktopodo" povas rilati al Octopoda? Laŭ mia kompreno nia sola bona fonto estas PIV, kaj tio senambigue diras, ke ĝi signifas ''Octopus'' [https://vortaro.net/#oktopodo_kd]. Normale laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]] aldono inter krampoj uziĝas nur kiam pluraj artikoloj havus saman titolon. Aŭ ĉu iu alia vikipediisto opinias, ke ĉi tie estas motivo por escepto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:20, 9 jan. 2026 (UTC) :::{{farite}} --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:41, 21 jan. 2026 (UTC) ::::Kvankam jam tro malfrue, mi konsentas pri la ŝanĝoj, kaj aparte tre subtenas la gvidlinion ke "aldono inter krampoj uziĝas nur kiam pluraj artikoloj havus saman titolon". Ĉio iris bone ĉi tie, kvankam ne pliaj homoj kundiskutis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:22, 8 feb. 2026 (UTC) == Turo de la Pucelo > Virgulina turo == La titolo [[Virgulina turo]] (facile komprenebla esperanta vorto) ekde jaroj gvidas al la definitiva artikola titolo [[Turo de la Pucelo]] (tute ne komprenebla pseŭdoesperanta titolo). En tio kompreneble la vorto pucelo estas la dubinda - [https://vortaro.net/#pucelo_kd PIV en ĉiuj ĝisnunaj eldonoj de 1970-2020] ne konas ĝin, kaj [https://reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#NeoGlo ReVo nur indikas ke estu neoficiala neologismo, tre malofta, en senco de "juna virgulino"] (cetere vikipedio kaj vikivortaro same '''ne''' havas la vorton, krom en tiu ĉi titolo, sed tio ne estas forta argumento, ĉar ĉiu povas ĉiusekunde krei eron - tamen ĝis nun neniu faris). En tio ne estas klara, kio estus "aparte juna": ĉu ne plenkreska, do ĝis 17 jarojn aĝa, aŭ ĉu antaŭ la unua menstruo, individue ekde la 9-a ĝis 14-a jaro, aŭ ĉu antaŭ la lerneja aĝo, 5- ĝis 6-jara??? Ĉar mi same ne trovas ĝin en iu du-lingva Esperanto-vortaro, tiuj demandoj eĉ ne estas facile respondeblaj, kaj eĉ se, ankoraŭ estas la demando kiaj aĝoj de junulinoj aŭ infanoj la 12-jarcenta turo en Bakuo celus. Laŭ mia kompreno virgulino estus simple virino kun neŝirita himeno, kiu do garantiite ne jam amoris - se estus simple tiu difino por "pucelo", tiam la aldona vorto tute ne havus sencon - tiam oni tuj povus uzi la kutiman vorton virgulino. Se ĉiuj tiuj demandoj ne estas klaraj, tiam probable pro tio ke oni tiom "tre malofte" uzas la neologismon. Kaj la strangaj vortokreoj en tio ankoraŭ ne finiĝis. En vikidatumoj ankoraŭ indikiĝas "alternativa nomo": "Turo de la Pucelino", tio estas vortokreo tute absurda: Se laŭ ReVo pucel'o estas aparte juna virg'ul'in'o, tiam pucel'in'o estas aparte juna virg'ul'in'-in'o - tiu kombino plene ne konvinkas. Plie en la alilingvaj formoj de la vikipedia titolo pri la turo kiujn mi komprenas mi vidas nur ekvivalentojn al simpla vorto "virgulino". La uzanto Petr Tomasovsky en sia diskutpaĝo solene informis, ke ekde aŭgusto 2025 li ne plu partoprenas en Vikipedio. Konsiderante kiom malfacile estis ekhavi iuspecan interkonsenton kun li, kiam li ankoraŭ partoprenis, tio eble eĉ estas bona memvola decido. Sed eĉ se li ankoraŭ estus, iu juĝo de li "mi ŝatas la vorton pucelino kaj mi volas propagandi ĝin, laŭ mi ReVo malpravas kaj PIV entute nekompetentas" ankoraŭ ne estus aŭtoritata referenco. Sume mi volas proponi entute forpreni la alidirektilon de la titolo [[Virgulina turo]] al la definitiva artikola titolo [[Turo de la Pucelo]] - kaj uzi la normaluzan unuan titolon kiel titolo de la teksto pri la malnova turo en Bakuo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:09, 8 feb. 2026 (UTC) :Forte {{por}} "pucelo" estas stranga, neesperanta vorto kaj neuzenda. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:38, 4 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 09:31, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Komunlingva nomo]] => [[Ordinara nomo]] == Saluton. En 2010 mi kreis tiun artikolon kun la titolo Komunlingva nomo. Pasis jaroj kaj en 2020 Moonbri movis paĝon Komuna nomo al Ordinara nomo: Esperanta "'komuna" ne samsignifas kun angla "common", franca "commun" ktp. Laŭ mi, li tion faris ege prave. Tamen en 2023 Sergio movis paĝon Ordinara nomo al Komunlingva nomo: La tradicia termino Esperanta. Kvankam tiu alia titolo ne estas erara, ordinara plej taŭgas (en PIV Konforma al la ĉiutaga uzado, al la kutimo; ne diferencanta de la plimulto el la okazoj), tio estas male al la [[scienca nomo]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:03, 23 feb. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Estus pli bone, se Sergio estus bonorde proponinta kaj diskutinta sian alinomadon. Tamen ĉi tiu propono ne donas kialojn por dubi lian pravigon "tradicia termino Esperanta". Kaj eĉ laŭ la logika flanko, "komunlingva" ŝajnas pli bona - jes, ĝi estas pli ordinara ol scienca nomo, sed nur precize en tiu senco, ke ĝi estas en lingvo komuna al fakuloj kaj nefakuloj anstataŭ kvazaŭlatina sciencfaka kodo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:29, 11 mar. 2026 (UTC) == Kondensilo -> Kapacitilo == @[[User:DidCORN]] -- [[Kondensilo]] -> [[Kapacitilo]] ĉar '''Kapacitilo''' provizas [[Kapacitanco|kapacitancon]], ne [[Kondensado]]n. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:56, 25 feb. 2026 (UTC) == Fabeloj de H.C. Andersen == Estas propono alinomi jenajn fabelojn al jenaj titoloj kiujn Zamenhof elektis por siaj klasikaj tradukoj: * [[La novaj vestoj de la Imperiestro]] => [[La novaj vestoj de la reĝo]] {{farite}} * [[La marvirineto]] => [[La virineto de maro]] Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:34, 4 mar. 2026 (UTC) :Estas po unu voĉo {{por}} la alinomado en respondaj diskutpaĝoj, kaj estas neniu kontraŭa voĉo. Do entute la opinio estas (iom) pozitiva. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:59, 11 mar. 2026 (UTC) Ankoraŭ pliaj: * [[La knabineto kun la alumetoj]] => [[Knabineto kun alumetoj]], vidu [https://www.steloj.de/esperanto/fabeloj2/alumetoj.html jen] {{farite}} * [[La tindrujo]]/[[La fajrilo]] => [[Fajrilo (Andersen)|Fajrilo]] {{farite}} * [[La princino sur pizo]] => [[Reĝidino sur pizo]] {{farite}} * [[La malbela anasido]] => [[Malbela anasido]] {{farite}} [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:05, 16 mar. 2026 (UTC) :Necesas trarigardi la zamenhofajn tradukojn. Eble troviĝas pli da alinomendaj artikoloj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:35, 16 mar. 2026 (UTC) :Resume {{por|por}} la ekzakta kopiado de la fabelotitoloj kiujn uzis Zamenhof. Pri la [[La novaj vestoj de la reĝo]] tio kreas bizaran situacion ke en la dana kaj pli malpli ĉiuj eŭropaj lingvoj estos "imperiestro", dum ĉe ni kaprice "reĝo", sed la fabeloj tradukitaj de Zamenhof ne estas sekretoj, kaj estas bone unuece uzi ekzakte tiujn titolojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:55, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} titoloj de kanonaj esperantaj tradukoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:10, 26 mar. 2026 (UTC) :{{por}} zamenhofa formo de titoloj. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 00:43, 28 mar. 2026 (UTC) == Kategorio:Vikipedio:Vikipedio == [[:Kategorio:Vikipedio:Vikipedio]] -> [[:Kategorio:Administrado de Vikipedio]] aŭ [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] Jam proponite sur [[Kategorio-Diskuto:Vikipedio:Vikipedio]] @[[User:Salatonbv]] Pluroblaj nomspacaj prefiksoj estas fuŝaĵo kaj konfuzigaĵo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:49, 4 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] akorde kun aliaj vikipedioj ([[d:Q2944611]]). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:14, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[:Kategorio:Vikipedia administrado]] [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:42, 19 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} @[[User:Salatonbv]] -- [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:22, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Transbajkalo]] => [[Transbajkalio]] == Pli korekta nomo de la regiono, fiksita en la [https://rueo.ru/sercxo/Забайкалье Kondratjev-vortaro]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:23, 15 mar. 2026 (UTC) :{{re|RG72}} Mi komprenas la argumenton, sed klaras ke ambaŭ tekstoj jam havas enhavojn, kompreneble tre similajn, sed laŭ vikidatumoj tamen distingitajn. La unua nun estas malformala geografia regiono sen fiksaj limoj, la dua estas federacia subjekto de Rusia Federacio kun tre konkretaj limoj kaj difiniĝo. Ne eblas simple movi la nunan tekston al dua titolo, ĉar tie jam estas teksto. Krome atentindas ke la koncerna kategorio pri la federacia subjekto tute bizare havas tutalian nomon, "Zabajkala regiono". Ĉu la geografia regiono iĝu "Transbajkalio" kaj la subjekto iĝu "Transbajkala regiono" (kun samnoma kategorio), aŭ kio estus via propono?? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:10, 24 mar. 2026 (UTC) ::Se ni sekvu la jaman lingvotradicion, ni alinomu la duan artikolon al "Transbajkala regiono". La unua artikolo temas pri regiono geografia, la dua celas federacian subjekton, do administran regionon. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:46, 24 mar. 2026 (UTC) :::Tiam {{por}} la nun klara propono. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:49, 24 mar. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Orkestrestroj]] => [[:Kategorio:Dirigentoj]] == Nun estas du kategorioj pri la sama afero. Mi proponas meti ĉiujn respektivajn artikolojn sub la dua kiel plej konvena. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:48, 18 mar. 2026 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:30, 23 mar. 2026 (UTC) :{{por}}--[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 12:12, 28 mar. 2026 (UTC) :{{por}} [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:40, 19 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 08:50, 19 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:34, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Vizelo]] => [[Neĝmustelo]] == '''Neĝmustelo''' troviĝas interalie en la granda germana-Esperanta vortaro de Erich-Dieter Krause, kaj Carl Støp-Bowitz uzis ĝin en sia IKU-prelego en 1991. Same kiel ''vizelo'' ĝi mankas en PIV, sed malkiel ''vizelo'' ĝi estas kumetaĵo, kies senco estas facile divenebla, ĉar '''neĝmustelo''' estas rekta traduko de la scienca nomo ''Mustela nivalis''. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:27, 21 mar. 2026 (UTC) :{{por}} fidante la enketon de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:02, 24 mar. 2026 (UTC) :{{por}} Kunmetita vorto ĉiam estas pli saĝa ol tute novinventita vorto ne en vortaroj, se ĝiaj elementoj estas bone kompreneblaj, kaj [https://vortaro.net/#neĝo_kd neĝo] kaj [https://vortaro.net/#mustelo_kd mustelo] sendube estas, eĉ se oni eble devas biologie lerneti kio ekzakte estas musteloj. Kompare la vorto vizelo nur kompreneblas se oni hazarde konas similan formon en iu nacia lingvo - tia neologismo estas tolerebla se ĉiuj Esperanto-vortaroj klarigas pri kio temas, sed ĉi tie ne nur PIV kaj Reta Vortaro malkonas tian vorton, mi ankaŭ ne trovis alian vortaron kiu konus la vorton. Krome la argumentoj pri fontoj de Krause kaj Støp-Bowitz estas aldona pluso por "neĝmustelo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:53, 24 mar. 2026 (UTC) '''Farite''', ĉar neniu kontraŭis kaj pasis jam unu semajno. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 22:08, 28 mar. 2026 (UTC) == [[Irana milito de 2026]] => [[Milito de Usono kaj Israelo kontraŭ Irano]] == La artikolo estas neriproĉebla, sed la titolo estas tia en kelkaj lingvoj, dum en aliaj pli ĝuste estas [[Milito de Usono kaj Israelo kontraŭ Irano]], ĉar la nuna titolo ŝajnigus, ke estas milito '''de''' Irano, kaj fakte la milito ne estas jam nur '''en''' Irano.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:35, 23 mar. 2026 (UTC) :{{sindetena}} Mi kreis la artikolon kaj elektis la titolon cele al simpleco, kaj konsiderante ke la plejparto de la milito okazas en Irano kaj pri Irano. Sed mi komprenas ke la proponita titolo estas pli proksima al kompleteco, kaj ke tio povas esti aparte dezirinda en dolora temo kiel milito. Do mi ne konvinkiĝis apogi la ŝanĝon, sed ne malfeliĉos, se oni interkonsentos fari ĝin. Verŝajne iu nomo poste fariĝos norma en fidindaj fontoj, kaj tiam ĉiuokaze necesos repensi nian elekton. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:13, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Mi komprenas deziron subtreki ke temis pri atako kontraŭ Irano, sed ĝenerale ni ne nomas la artikolojn tiel. Kutime je la nomo estas uzataj loko de milito, ekzemple [[Afgana milito (1979-1989)]], [[Iraka milito]] ktp) aŭ milita kaŭzo ([[Opia milito]] ks). La sola escepto estas [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022]], sed tiu ĉi titolo estas tutevidente propaganda kaj ŝanĝenda al neŭtrala ''Rusia-Ukraina milito'' aŭ io simila, ĉar pli frua milito en la sama lando nomiĝas [[Donbasa Milito]]. Do ni sekvu la jaman tradicion kaj la agresan karakteron de la uson-israela atako montru en la artikolo mem. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:49, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Mi havas la impreson ke la milito de Rusio en Ukrainio estis aŭ estas iom aparta, sed ne volas revarmigi la poton ĉi tie kie temas pri alia milito. Sed "Irana milito de 2026" '''ne''' diras ke temus pri milito de Irano, sed pri milito de 2026 kiu iel rilatas al Irano. Kaj tio ĝustas. Mi ĝojos se tiun militon oni ne devos renomi en 2027 "Irana milito ekde 2026", sed por la momento la titolo ŝajnas al mi bona. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:56, 24 mar. 2026 (UTC) ::{{kom}} La milito en Ukrainio ŝajnas io aparta nur danke al amasa cerbolava propagando kaj totala blokado kaj/aŭ marĝenigo de alternativaj informfontoj, faritaj de regantaj elitoj en Eŭropo kaj Nordameriko. Plejparto de la mondo ekster tiu ĉi areo traktas ĝin ĝuste kiel unu el multaj konfliktoj inter okcidentaj ŝtatoj, batalantaj pri povo kaj nacia sekureco, kaj pro tio ili ne konsideras ĝin iel rilata al si, do daŭrigas rilatojn kun ambaŭ flankoj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:44, 24 mar. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}}1. La militon (kaj ties tuton ekde 1979, kaj la nunan, espereble finan, fazon) provokis ekstremisma konduto de la irana reĝimo, ne la landoj, kiuj estas viktimoj de ĝiaj atakoj. 2. Nun (fine de marto de la jaro 2026-a) jam 30 landoj rezistas la atakojn de la irana reĝimo. Do, la milito estas ĝuste ''irana'' el ĉiuj vidpunktoj. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:29, 26 mar. 2026 (UTC) :: {{por}} alinomigo, la milito estas kreajxo de Usono. Tamen eblus konservi la jaron "2026" en la titolo. La sola kaŭzo kial Irano ataketas 30 (?!) kalifatojn estas ke ili gastigas usonajn teroristojn. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:02, 19 apr. 2026 (UTC) == Ĉu la ĉefurbo de Kataro estas Daŭho aŭ "Doho"? == La milito kompreneble influas ĉiujn ŝtatojn ĉe la Persa Golfo, ankaŭ Kataron, kaj tial mi ĵus konsciiĝis pri strangaĵo kiu ĉe ni jam ekzistas ekde februaro 2007, kaj certe multaj jam miris pri ĝi, sed mi nur ĵus ekmiris: La ĉefurbo de Kataro ĉe ni nomiĝas "Doho aŭ [[Daŭho]] aŭ Dohao". La tekston ekfaris anonimulo en 2007 je la titolo "Doho", kiu tiam estis tre aŭdaca elekto, sed intertempe post 2007 "produktis" kelkajn ekzemplojn favore al tiu formo. Pri "'''Daŭho'''" la ekstervikipediaj referencoj estas senkompare plej konvinkaj: * La [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago ([[:dosiero:Ormuza markolo en PdlM 1971.png|vidu!]]), * la poŝkalendaro de [[Monato (gazeto)|''Monato'']] el Antverpeno (jam citita en la unua versio de la vikipedia teksto de feb. 2007) * kaj ankaŭ [https://vortaro.net/#Da%C5%ADho_kd NPIV (vidu!)] en la eldono de 2020, en presita formo kaj ankaŭ rete, uzas por ĝi la nomon ''Daŭho'' * [[Monato (gazeto)|''Monato'']] ankaŭ en artikoloj uzas la formon "Daŭho", ekz. en la teksto [https://www.monato.be/2013/011003.php Evgeni Georgiev: "Gravas agoj, ne paroladoj" de 2013] * [[Reta Vortaro]] salomone [https://reta-vortaro.de/revo/art/doh.html# listigas] ĉiujn formojn "Daŭho", "Doho" kaj "Dohao". "'''Doho'''" laŭdire estas uzata en la socialisma [[Monda Asembleo Socia]] fondita en 2005 ('''sen''' ekstervikipedia referenco, nur estas aserto) kaj en ''[[Le Monde diplomatique en Esperanto]]'': ankaŭ pri tio en la vikipedia teksto ĝis nun ankaŭ mankis ĉia referenco, sed [[Reta Vortaro]] notas du ekzemplojn, [https://tekstaro.com/t?nomo=mondediplo-2008&sekcio=MondeDiplo-1604 de majo 2010] kaj [https://eo.mondediplo.com/article2674.html de oktobro 2018]. :<small>Ankoraŭ mi povus citi [https://europeantimes.news/eo/2025/11/not-just-dreams-but-rights-social-justice-in-focus-at-doha-summit/ artikolon "Ne nur revoj, sed rajtoj: Socia justeco en fokuso ĉe la pintkunveno de Doho" de novembro 2025] en la retgazeto ''The European Times'' (gazeto ŝajne ankoraŭ tute nekonata en wiki.eo, ĉu? Eĉ vikidatumoj ŝajne ne konas ĝin, krom [[:d:Q99003875|jen miniatura aludo]]), sed ĉar jam ekde februaro 2007 wiki.eo propagande reklamas la formon "Doho" kaj la artikolo estas nur de novembro 2025, dubindas ĉu ne la skribinto, eble estis eĉ AI-algoritmo, apogiĝis je Vikipedio.</small> Pri la teorie inventebla formo "'''Dohao'''" ĝis nun mankis en Vikipedio ĉia ekstervikipedia referenco. [[Reta Vortaro]] pri tiu formo notas du dubindajn pruvojn: la artikolo [[:n:Norvega atleto gajnis la oran medalon ĉe la Atletika Monda Ĉampioneco en Dohao|«Norvega atleto gajnis la oran medalon ... en Dohao»]] de oktobro 2019 el '''[[vikinovaĵoj]]''' kiel ekstervikipedia referenco estas '''senutila''', ĉar tute ne "ekstervikipedia" (ĝi eble nur spegulas la privatan preferon de la uzanto "Chaetodipus" el 2019) kaj [http://www.china.org.cn/95e/world/news211.htm laŭdira artikolo "Ĉina delegacio ĉeestos la ministran konferencon de MKO en Dohao"] el "China Interreta Informa Centro" estas bedaŭrinde rete tute fuŝita retpaĝo. Sume la referencoj pri "Daŭho" daŭre estas plej konvinkaj, kvankam eblas konstati penojn enkonduki novan formon "Doho" ekde 2007. Eble la ekfaro de la vikipedia teksto [[Doho]] en 2007 estas jam frukto de tiu nova kampanjo, aŭ eble ĝi estas bazo de la modo, ĉar "normalaj esperantistoj" kompreneble tre orientiĝas laŭ la Vikipedio en Esperanto kaj konsideras ĝin valida informfonto. Sume mi estus por apliko de la origina kaj daŭre plej konvinka formo "Daŭho" en wiki.eo. Same en 2020 pledis jam {{re|Wierzbowski|Susomoinhos}} sed ili ne komencis disputon ĉi tie, nur notis sian proteston en la artikola diskutpaĝo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:17, 24 mar. 2026 (UTC) La [[Esperanto-rusa vortaro de Kondratjev]] tekstas: Daŭho [https://rueo.ru/sercxo/доха] [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:47, 24 mar. 2026 (UTC) :Mi ne volas prisilenti, ke kolego Moldur post atenta serĉado ankoraŭ trovis unu validan referencon por la tria alternativo, "Dohao": https://bertilow.com/lanlin/azio.html - Mi ne bone komprenas, kial ankaŭ Bertilo Wennergren kontribuas pri tri nomoj de unu urbo, kiu en la unua eldono de PIV en 1970 ankoraŭ estis tute forgesita. Sed bone, nun kiam la referenco estas konata, oni povas kunkonsideri ĝin. Sed tamen, restas nur 1 valida referenco por "Dohao", du artikoletoj el ''Le Monde diplo'' por "Doho", kaj ĉiuj aliaj referencoj ĝis nun por "Daŭho". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:46, 24 mar. 2026 (UTC) :::Do, por "Daŭho", fontojn vidu supre. Kial ni havus PIV, se ni tamen tiom ofte pridubis ĝian aŭtoritaton? Ĝi aparte ekzistas pro tio, ke unuopaj esperantistoj hobie emas inventi proprajn esperantigojn, kaj en PIV eblas arbitracie vidi kiu estas la plej oficiala formo, sen longaj kaj vanaj disputoj... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:18, 13 apr. 2026 (UTC) == [[Minĵetilo]] => [[Bombokanono]] == [https://vortaro.net/#bombokanono_kd PIV]: '''bombokanono'''. Mallongtuba kanono, kiu pafas preskaŭ vertikale, donante al la bombo malfortan startrapidecon. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:41, 9 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} Atente sekvinte la ĝisnunan diskuton, mi konkludas, ke estas pli prudente dume ne ŝanĝi la titolon de la artikolo kaj ne miksi apartajn artikolojn, almenaŭ ĝis kiam stabiliĝos distingado de historiaj kaj modernaj sencoj de tiu grupo de armiloj (mortiroj, haŭbizoj, minĵetiloj, grenadoĵetiloj ks). Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 08:56, 12 apr. 2026 (UTC) {{komento}} Jes, ''[[bombokanono]]'' ŝajnas pli bona ol ''[[minĵetilo]]'', sed la afero estas pli komplikita, ĉar Vikipedio havas ankaŭ artikolon kun la fuŝa titolo ''[[Mortero (armilo)]]'', kaj al mi ne estas klare, ĉu ''[[haŭbizo]]'' estas speco de [[bombokanono]], aŭ io aparta. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 09:05, 10 apr. 2026 (UTC) :''Mortiro'' (''mortero'' estas "Miksaĵo de kalko kun sablo, per kiu oni kunigas la ŝtonojn aŭ brikojn de muro, konstruaĵo ks"[https://vortaro.net/#mortero_kd ]) kaj ''haŭbizo'' estas specoj de kanono, kies nomoj nun uzeblas plejparte kiel historiaj terminoj, do ili bezonas apartajn artikolojn kun akcento je historiaj aspektoj. ''Minĵetilo'' estas paŭsaĵo de la slava (rusa, ĉeĥa ktp) termino. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:16, 10 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} Eble mi tamen kontraŭas la precizan proponon, ĉar pli bone estas alinomi: [[Mortero (armilo)]] => [[Bombokanono]]. Poste la enhavo de "[[minĵetilo]]" estu kopiita al "[[bombokanono]]", kaj fine "[[minĵetilo]]" sendu al "[[bombokanono]]". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 05:57, 11 apr. 2026 (UTC) :Mortiro estis reala armilo, vaste uzita kaj pro tio artikoloj pri ĝi ekzistas en pluraj lingvoj. Por kio perdi tiun ĉi artikolon? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:58, 11 apr. 2026 (UTC) {{komento}}: Diferenco inter kanono kaj minĵetilo estas en trajektorio de pafado. La kanono pafas rekte, la minĵetilo per arko. Laŭ PIV "ĵetilo" estas ilo por ĵeti malproksimen pezan rondan objekton, do minĵetilo ĵetas minojn. Minĵetilo estas do ĝusta termino en Esperanto. El ĵetiloj estas ĉi tie ankaŭ ekz. [[flamĵetilo]]. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 08:32, 11 apr. 2026 (UTC) :Ni sekvu la jaman tradicion kaj vortarojn, ne inventu novajn vortoversiojn senbezone. Kanonoj pafas ne nur rekte, sed ankaŭ (plej ofte) arke. Krome la bomboj, sendataj de bombokanono, plejparte ne estas rondaj kaj apenaŭ diferencigeblas de tiuj kanonaj. Ili same eksplodas tuj post trafi obstaklon, ne atendas sian viktimon en akvo aŭ tero kiel veraj minoj. Do temas pri speco de kanono sendanta specon de bomboj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 09:31, 11 apr. 2026 (UTC) :Bombokanono – tiu ĉi nomo sonas kiel io el arsenalo de pirata ŝipo aŭ fantazia sieĝmaŝino, sed ne kiel preciza infanteria armilo pafanta malantaŭ la horizonto. :Minĵetilo - ĝuste tial, ke la minĵetilo estas difinita per la maniero de pafado (malantaŭ monteto) kaj ne nur per tipo de eksplodaĵo, la nomo "minĵetilo" por la armilo estas multe pli preciza. Bombokanono estas ja pli komprenebla por laiko, sed teknike prenite tio estas kontraŭparolo - kanono, kiu ne estas kanono. Se vi tradukas instrukciojn por videoludo, mi sincere rekomendas uzi vian proponon tie. :En Esperanto la vorto "bombo" evokas pli aviadilan bombon. La pafaĵo el minĵetilo estas en Esperanto teknike pafgrenado aŭ minĵetaĵo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 10:19, 11 apr. 2026 (UTC) Ĉio ĉi estas interesa, sed ni havas la jaman tradicion de lingvouzo kaj dubindan proponon de nova vorto, bazitan sur paŭsaĵo de aliaj lingvoj. Mi aldonu ke en Esperanto ''mino'' elvokas pensojn pri eksplodaĵo metita teren aŭ akven por eksplodi kiam ĝi estos tuŝita, certe ne eksplodaĵon pafatan por eksplodi tuj ĉe sia celo. Do solvante unu (laŭdiran) problemon, vi kreas la alian. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:29, 11 apr. 2026 (UTC) Mi ne konsentas, ke mi 'kreas problemon' defendante la precizan kaj establitan terminon 'minĵetilo'. Male, la problemo aperas ĝuste per la provo senbezone enkonduki neologismon 'bombokanono', kiu estas teknike konfuza kaj balistike nelogika. Se vi insistas pri lingva eksperimento anstataŭ faka precizeco, estas vi, kiuj kreas malkonformecon kun la ĝisnuna tradicio kaj vortaroj. Mi ne intencas plu diskuti pri tiu ĉi artefarita afero – por mi la valida termino restas 'minĵetilo'. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 10:55, 11 apr. 2026 (UTC) :La vorto ''bombokanono'' estas en PIV kaj militvortaroj, la vorto ''minĵetilo'' estas nenie, tamen vi asertas malon kaj nomas la PIV-vorton ''eksperimento''. Tro strange kaj emocie por la enciklopedio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 17:35, 11 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Citiĝis PIV kiel pruvo ke "bombokanono" uziĝas, citiĝis neniu pruvo ke "minĵetilo" uziĝas. {{kontraŭ}} kunigo, ĉar la du artikoloj estas klare distingataj. Mi ne plene konvinkiĝis pri tio, kiu el la du havu la titolon "bombokanono", sed volus ke tiaj duboj ne fariĝu preteksto por daŭrigi la nunan staton. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:34, 11 apr. 2026 (UTC) Via kritiko kontraŭ 'minĵetilo' estas tute nelogika kaj malkonsekvenca. Se al vi malplaĉas tiu ĉi vorto, vi devus same ataki ankaŭ la terminon 'flamĵetilo', kiu baziĝas sur tute identa principo de vortformado. Tamen, 'flamĵetilo' al vi ne ĝenas. Ŝajne via obsedo pri la neologismo 'bombokanono' fontas ne el lingva logiko, sed el ia stranga fiksado je la vorto 'bombo'. Viaj argumentoj havas la saman nivelon kiel babilado ĉe la kaso pri krosantoj, kiuj hazarde similas al bomboj. Se vi volas esti seriozaj redaktantoj, vi ne povas uzi duoblajn normojn laŭ via nuna humoro. Minĵetilo restas faka termino, ĉu vi vidas en ĝi krosantojn aŭ ne. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 07:27, 12 apr. 2026 (UTC) :Pardonon, sed via parolo iĝas tute nekomprenebla. ''Krosanto''? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:47, 12 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} Kvankam via malkapablo ĝuste nomi tiun ĉi armilon ne signifas, ke la traduko 'minĵetilo' estas malĝusta. Mi kontraŭas la alinomigon, ĉar 'minĵetilo' estas la ĝusta esprimo por tiu ĉi armilo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 07:40, 12 apr. 2026 (UTC) {{kontraŭ}} '''bombokanono''' estas ne malpli fuŝa ol '''minĵetilo'''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:28, 27 apr. 2026 (UTC) {{komento}} «'''Kanono'''» estas pafilego kies pafoj havas platan, preskaŭ rektan trajektorion. La koncerna pafilego pafas preskaŭ verikale, kaj tute malsimilas kanonon. '''Kanono''' estas miskvalita vorto kun 3 senrilataj kaj malkonvenaj signifoj. Ankaŭ '''mino''' havas 3 diversajn signifojn. La bona termino estas en ReVo: : [https://revaj.steloj.de/revo/dlg/index-2p.html#bomb.0opafilo '''bomb·o·paf·il·o'''] MIL Pafilego, plej ofte glattuba, por pafi bombojn laŭ alta, arkforma trajektorio, uzata ekz-e por pafi trans monto aŭ alia vertikala baro. Tipa bombopafilo konsistas el tubo, dukrura afusto, apoga plato kaj celilo. La kutimaj kalibroj estas 50–60mm (rota bombopafilo), 81–90mm (bataliona), 105mm (aŭ pli, regimenta). Kp haŭbizo. Estas mirinde, kiel la esperantistoj malvolas uzi klarajn kaj koterajn terminojn.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 09:28, 27 apr. 2026 (UTC) == [[Batalo de Slavkov]] => [[Batalo ĉe Austerlitz]] == Ni nomu la artikolon same kiel en ĉiuj enciklopedioj per tiutempa nomo de la setlejo, ne inventu unikajn Esperanto-formojn nekonatajn al la monda historiografio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:58, 12 apr. 2026 (UTC) {{por}} Ĝenerale oni uzu la tiutempajn nomojn, mi supozas. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:13, 12 apr. 2026 (UTC) :{{por}} sekvi la fontojn, sen trudo de propra sistemo, eĉ logika. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:35, 12 apr. 2026 (UTC) :{{por}}[[Batalo ĉe Austerlitz]]--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:39, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Batalo ĉe Austerlitz]]. – [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:51, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:19, 29 apr. 2026 (UTC) {{kom}} Kiel oni elektas inter "Batalo ĉe ..." kaj "Batalo de ..."? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:35, 14 apr. 2026 (UTC) :Bona demando, tion mi preteratentis. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:49, 14 apr. 2026 (UTC) {{por}} '''Batalo ĉe Aŭsterlico''', '''Aŭsterlica batalo'''.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 06:36, 29 apr. 2026 (UTC) {{Por}} '''Batalo ĉe Aŭsterlico''' – kaj la batalo, kaj la histotia nomo de la loko, kie ĝi okazis, estas internacie konataj kaj famaj por meriti uzadon de esperantigita lokonomo, kiu ja estas atestita en Esperanto. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 11:07, 29 apr. 2026 (UTC) == [[Mortero (armilo)]] => [[Bombokanono]] == PIV havas la vorton '''bombokanono''': "Mallongtuba kanono, kiu pafas preskaŭ vertikale, donante al la bombo malfortan startrapidecon" laŭ PIV 2020, aŭ "mallongtuba kanono, kiu povas pafi nur laŭ granda celangulo" laŭ testo.vortaro.net. La angla Vikipedio havas [[:en:Mortar (weapon)]], kaj la germana Vikipedio havas [[:de:Mörser (Geschütz)]], kaj tiuj artikoloj estas interligitaj. Angla-Esperanta vortaro de John Wells tradukas ''mortar'' per '''bombokanono''', kaj germana-Esperanta vortaro de Erich-Dieter Krause tradukas ''Mörser'' per '''bombokanono'''. Do ŝajnas al mi, ke la establita Esperanta vortaro estas '''bombokanono''', kaj ne "mortero", kiu laŭ PIV estas "miksaĵo de kalko, cemento kaj sablo". Pli da esplorado pri diversaj specoj de bombokanono kaj parencaj armiloj povus esti utila, sed mi kredas, ke ne necesas atendi tion por efektivigi la evidentan korekton. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 16:06, 12 apr. 2026 (UTC) {{kom}} [[Esperanto-rusa vortaro de Kondratjev]] havas paron [https://rueo.ru/sercxo/мортира ''мортира'' — ''mortiro'']. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:35, 12 apr. 2026 (UTC) {{kom}} Ja interese, sed tiu estas pli malnova vortaro, kaj ''mortiro'' ne estas en PIV. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 20:08, 12 apr. 2026 (UTC) : {{por}} bombokanono, vorto perfekte komprenebla ankaŭ por ĉiu ne-militisto. Pri mia ĵusa komento pri PIV vidu supre en ĉapitro "Daŭho". [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:21, 13 apr. 2026 (UTC) {{komento}} «Mortero» certe estas ŝanĝenda, ĉar laŭ la Fundamento ĝi havas alian signifon. Tamen mi preferus ŝanĝi ĝin al '''mortiro''' (kun historia signifo diferenca disde tiu de bombopafilo). En Esperanto oni povas paroli pri la nuntempo aŭ pri historio. En la 2ª mondmilito ankoraŭ ekzistis '''mortiroj''', kiel la jena germana: <gallery caption="Mortiro kaj bombopafilo"> Mörser Karl 'Adam' at the Tank Museum, Kubinka pic5.JPG|Mortiro (60 cm) Mortar M29.jpg|Bombopafilo </gallery> sed nun ilin anstataŭis haŭbizoj kaj bombopafiloj. La angla lingvo ne distingas inter ili; en aliaj lingvoj ili havas apartajn nomojn, kaj la termino sone simila al '''mortiro''' indikas ĝuste la malnovan pafilegon (ekz‑e la rusa [[:ru:Мортира]])--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 10:19, 27 apr. 2026 (UTC) == Diversaj hungaroj de nomo Péter Magyar == Mi simple kopias la jam diskutpaĝe ekkomencitan proponon ĉi tien, por pliaj komentoj: Ni bezonas alinomigi ĉi tie la tekston [[Péter Magyar (juristo)]] aŭ [[Péter Magyar (politikisto)]] al simple Péter Magyar kaj alinomi la samnomulo [[Péter Magyar]] al [[Péter Magyar (drumisto)]]. La unua estis ekkreita en 2024 kaj la dua en 2019, malgraŭ tio la unua estas multege pli fama. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:31, 13 apr. 2026 (UTC) :{{por}} En 2019 la alia Péter Magyar verŝajne estis pli konata, nun la afero kompreneble ŝanĝiĝis. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:44, 13 apr. 2026 (UTC) ::Proponu en [[VP:AA]], laŭ la normala proceduro. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 14:24, 13 apr. 2026 (UTC) :::{{por}} simpla nomo [[Péter Magyar]] por la politikisto, kaj kun aldonaĵo "...(drumisto)" aŭ "[[Péter Magyar (muzikisto)]]" por la muzikisto. Tiam ankaŭ eblas aldoni ŝablonon {{ŝ|aliaj signifoj}} supre de la paĝo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 13 apr. 2026 (UTC) ::::PS Se ektroviĝos esperantaj tekstoj pri tria aŭ kvara Péter Magyar, oni povas senprobleme ekhavi apartigilon [[Péter Magyar (apartigilo)]], sed por nur du bonuloj tio estus troigo, kaj utilas havi la simplan nomon sen alfonaĵo por la politikisto, kiel prave proponis Sj1mor! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:29, 13 apr. 2026 (UTC) :{{por}}simple Péter Magyar.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:38, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} la politikisto sen interkrampaĵo, lia samnomulo kun "... (muzikisto)" aŭ "... (drumisto)". [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 11:44, 14 apr. 2026 (UTC) :{{Komento}} La hungara paĝo prezentas 7 personojn, tamen menciindas nur 3. Ĝi estas ofta nomo. [https://hu.wikipedia.org/wiki/Magyar_P%C3%A9ter_(egy%C3%A9rtelm%C5%B1s%C3%ADt%C5%91_lap)].--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 13:13, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} tute komprenebla. [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 23:20, 17 apr. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:41, 18 apr. 2026 (UTC) == [[Agonia kutimaro]] => [[Luktema kutimaro]] == Mi mem kreis la iaman artikolon adaptante alilingvajn nomon kaj etimologion el greka ''agon'', sed nun konstatas, ke agonio en PIV tute ne enhavas tiun signifon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:42, 14 apr. 2026 (UTC) :{{por}} "Luktema" aŭ prefere "lukta", kiu estas perfekta traduko etimologie kaj sence, "agonia" havas rilatan devenon sed ŝanĝitan signifon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:45, 14 apr. 2026 (UTC) :{{komento}} Eble "lukta konduto" anstataŭ "kutimaro"? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:46, 18 apr. 2026 (UTC) ::Mi ne volis diri tion por ne komplikigi la aferon, sed ankaŭ mi pensas ke "konduto" estas pli trafa ol "kutimaro". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:20, 18 apr. 2026 (UTC) :::Mi preferus "konkurenca konduto" aŭ "rivaleca konduto". {{por}} "[[konduto]]". {{Kontraŭ}} "kutimaro", "agonia" kaj "lukt(em)a". - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:07, 18 apr. 2026 (UTC) ::::Ĉu ne prefere "konkura" ol "konkurenca", ĉar laŭ PIV "konkurenco" estas specife ekonomia konkuro? Krom tio, ankaŭ "konkura" kaj "rivaleca" ŝajnas al mi tute bonaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:49, 18 apr. 2026 (UTC) :::::Do, ''[[konkura konduto]]''? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:42, 20 apr. 2026 (UTC) ::::::Laŭ mi jes (oni jam povas kalkuli min {{por}} iu ajn esprimo kun "konkura", "rival(ec)a", "lukt(-)a"). Mi esperas ke la diskuto pri la plej bona vortumo ne forgesigos nin, ke verŝajne ĉiuj konsentas ke la nuna vortumo estas la malplej bona. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:25, 21 apr. 2026 (UTC) == [[Cimo (insekto)]] => [[Litocimo]] == "Cimo (insekto)" ŝajnas esti maltaŭga titolo por ĉi tiu artikolo. [https://www.vortaro.net/#cimo_kd Laŭ PIV] kaj [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#cim.0o laŭ ReVo,] la esperanta vorto "cimo" povas indiki du grupojn de insektoj. Larĝsence, cimo estas [[heteroptero]] - signifo subtenata de la Fundamento. Mallarĝsence, cimo referas al la genro ''Cimex''. Tamen, ĉi tiu artikolo temas nek pri unu nek pri la alia, sed pri "litocimoj", ĉefe sed ne nur pri la specio ''Cimex lectularius''. Ĝi estas nun ligita al la vikidatumero {{wikidata|Q940337}}, sed laŭ mi ĝi estus fakte pli taŭga ĉe {{wikidata|Q48385308}}, datumero pri parazitaj cimoj kun la sama komuna nomo. Mi rekomendas alinomi la artikolon al "Litocimo", kaj ŝanĝi "cimo (insekto)" al alidirektilo al la artikolo [[Heteropteroj]] aŭ al la apartigilo [[Cimo]]. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 21:02, 17 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:42, 18 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} La sola vaste uzata insekta senco, kiun (miascie) havas la Esperanta vorto "cimo" estas identa al la rusa vorto "клоп" (en zamenhofa tempo skribata kiel "клопъ", kaj tion klare indikas Fundamento!) aŭ la angla "bedbug". :Miaopinie estus prudente uzi la nomon "'''Cimo'''" por tiu ci artikolo, ĉar tio estas kerna vorto, de kiu estis adoptita por la komputista slangaĵo "'''Cimo (komputado)'''" kiel kompakta traduko de la simile mallonga anglalingva "bug", kaj la apartigila artikolo nomiĝu "'''Cimo (apartigilo)'''". :Tia estus, miaopinie, prudenta nomado de la artikoloj. :Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 06:25, 19 apr. 2026 (UTC) ::Tamen, laŭ [[Wiktionary:ru:клоп]], la rusa vorto "клоп" signifas kaj litocimo kaj [[hemiptero]]. (Temas pri grupo, kiu inkluzivas heteropterojn.) ::Kaj krome la Fundamento klare indikas ankaŭ la germanan "[[Wiktionary:de:Wanze|Wanze]]" kaj la francan "[[Wiktionary:fr:punaise|punaise]]", kiuj senambigue indikas heteropterojn (laŭ la sinonimaj sekcioj de la ligitaj paĝoj). La angla fundamenta traduko "[[Wiktionary:en:bug|bug]]" havas plurajn bestajn signifojn, sed interalie ankaŭ hemiptero (aŭ plej ofte heteroptero laŭ la artikolo ĉe "[[Wiktionary:en:true bug|true bug]]), kaj ne litocimo. Aliflanke, la pola fundamenta traduko "[[Wiktionary:pl:pluskwa|pluskwa]]" ja signifas nur litocimo (aŭ pli precize ''Cimex lectularius''). ::Do entute estas unu lingvo en la Fundamento, kiu sugestas, ke oni interpretu "клопъ" kiel litocimo, kaj tri lingvoj, kiuj sugestas, ke la ĝusta interpreto de "клопъ" estas "hemiptero/heteroptero". ::Cetere, laŭ mi verŝajne indus lasi la titolon de la apartiga artikolo senŝanĝa pro tio, ke kaj PIV kaj ReVo indikas du malsamajn taksonomiajn grupojn por la vorto "cimo". Do almenaŭ laŭ tiuj vortaroj, eĉ la kerna insekta signifo de la vorto ne estas senambigua. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 12:02, 19 apr. 2026 (UTC) :::{{por}} Laŭ argumentoj de la proponinto. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:20, 19 apr. 2026 (UTC) :::Mi ne estas zoologo kaj ne povas juĝi fakan uzadon, sed komunlingve la sola senco kaj de la rusa vorto "клоп" kaj la Esperanta vorto "cimo" (kiun mi renkontis centojn, eble milojn da fojoj kaj en tekstoj, kaj en parola uzado) estas ĝuste la koncerna sangosuĉa parazito de homo (angle: "bed bug"). :::Tio ne malebligas fakan uzadon de la nomo "''Kлопы''"/"Cimoj" por diversampleksaj kaj daŭre reklasigataj zoologiaj taksonoj, sed tia uzado estas tro marĝena en komunlingva uzado por uzurpi la oftegan kaj kutiman nomon "клоп" kiel artikolnomon. :::Kompromise oni ja povas havi artikolon "Cimo" pri la komunlingva nocio kaj artikolon "Cimoj" pri la koncerna fake uzata taksono (verŝajne ''Heteroptera''). :::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 17:27, 19 apr. 2026 (UTC) :::Ne temas pri "''Kлопы''"/"Cimoj", sed pri "''Bettwanze''/''Cimex lectularius''/''Cimex lectularius''/...". Rigardu la aliajn lingvojn! Kaj la artikolo mem komenciĝas per la vorto '''Litocimo'''! Do ankaŭ ĝia titolo estus "[[Litocimo]]". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 20:23, 19 apr. 2026 (UTC) ::::Temas pri tio, kio jam en Fundamento nomiĝas cimo/''клоп''. Do ankaŭ la titolo estu "клоп". Tio, ke la zoologia nomenklaturo estas pli komplika kaj zigzage evoluis post la tempo de Fundamento, estas flanka detalo. ::::La ordinaran, normalan, atendeblan formon de la vorto ilustras, ekzemple, la teatraĵo pri socia "parazito", kiun verkis [[Vladimir Majakovskij]] kaj kiu nomiĝas simple kaj klare "Клоп", en la franca kaj angla tradukoj respektive "La punaise" kaj "The bedbug" (vidu la artikolojn en la koncernaj vikioj), kaj en Esperanto, nature, "La cimo" (vidu la artikolon "[[Vladimir Majakovskij]]". ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 01:48, 20 apr. 2026 (UTC) :::::Titolo de teatraĵo estas tute alia afero ol titolo de enciklopedia artikolo. La titolo de la teatraĵo estas malpreciza, kaj tio estas tute akceptebla: oni povas diveni, ke temas pri litocimo kaj ne pri alia speco de cimo. Titolo de enciklopedia artikolo estu pli preciza. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:55, 20 apr. 2026 (UTC) ::::::La titolo de teatraĵo kaj ĝiaj tradukoj konvinke (ĉar oni zorge teadukas verkotitolojn) konfirmas tion, kion oni observas en normala, ĉiutaga kaj literatura, lingvouzado. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:37, 20 apr. 2026 (UTC) :Mi ĵus kontrolis en ''tekstaro.com'': la vorto "cimo" en la pridiskutata senco (kutima sangosuĉa insekto) aperas en diversepokaj tekstoj (eĉ de Zamenhof); la formoj "litocimo" aŭ "litcimo" ne aperas eĉ unufoje. Amike, -[[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:59, 20 apr. 2026 (UTC) ::Tamen, ''cimo'' aperas nur 6-foje en tekstaro.com kun insekta senco, do ĝi apenaŭ estas ofta vorto, eĉ tiam, kaj en la hodiaŭa mondo litocimoj estas malpli oftaj ol en la tempo de Zamenhof, mi supozas. (Cetere, ''cimo'' aperas 4-foje kun la senco "eraro" kaj unufoje kun la dubinda senco "subaŭskultilo", kaj ŝajnas al mi ne tute certe, ke ĉe Szathmari temas pri litocimo kaj ne pri alia speco de cimo; la kunteksto ne estas tute klara.) Do mi restas tute ne konvinkita, ke ''cimo'' en Esperanto estu pli specifa ol ĝiaj angla, franca kaj germana tradukoj en la Fundamento. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:14, 20 apr. 2026 (UTC) == [[Ruĝa cimo]] => [[Fajrocimo]] == La artikolo [[Ruĝa cimo]] prezentas "ruĝa cimo" kiel la ĉefan nomon de la insekto, kaj "fajrocimo" kiel la komunan nomon. Tamen, ŝajnas al mi, ke "ruĝa cimo" estas inventaĵo de la verkintoj de la artikolo, ĉar mi trovas ĝin nur en fontoj rilataj al Wikimedia. [https://www.vortaro.net/#fajrocimo_kd PIV] kaj [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2o.html#cim.0o ReVo] mencias nur "fajrocimo" kaj ne "ruĝa cimo". Ĝi eĉ ne estas traduko de la scienca nomo ''Pyrrhocoris apterus'', ĉar ''Pyrrhocoris'' venas de grekaj vortoj por "fajro" kaj "cimo", kaj ''apterus'' signifas "senflugila". Do la nomo "ruĝa cimo" ŝajnas al mi tute foriginda el la artikolo, kaj la titolo estas ŝanĝinda. --[[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 22:43, 17 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:39, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 18 apr. 2026 (UTC) == [[:Kategorio:Animala fiziologio]] => [[:Kategorio:Besta fiziologio]] == La koncerna vikipedia artikolo en Esperanto nomiĝas "'''[[besta fiziologio]]'''", ne "animala fiziologio", kaj ŝajnas al mi ke bonus se baza teksto kaj baza kategorio havas saman titolon. Tial mi proponas alinomigon de la kategorio al la (pli sendiskute akceptebla nomo) "besta fiziologio". Tio kaŭzus remeton de 24 eroj al nova kategorio, tial pli bonas diskuti kaj laŭeble havi konsenton, antaŭ ol procedi pri la translokigo... Kompreneblas ke la esperanta koncepto de [[Bestoj]] en la latina lingvo estas ''Animalia'', tial por parolantoj de romanidaj lingvoj kaj de la angla la vorto ''"animal'-"'' povas ŝajni pli hejmeca, sed tamen en Esperanto la vorto Bestoj signifas ĝuste tion, kaj Esperanto ne estas romanida lingvo, ne estas dialekto de la itala aŭ de la angla (kvankam foje aspektas tiel)... Tial estas bone ke la vikipedia artikolo en Esperanto jam nomiĝas "'''[[besta fiziologio]]'''", nur la kategorio ĝis nun iras alian vojon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:49, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} ĉiutaga prefere ol teknika lingvaĵo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:21, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 17:44, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Uzanto:Spenĉjo|Spenĉjo]] ([[Uzanto-Diskuto:Spenĉjo|diskuto]]) 22:44, 18 apr. 2026 (UTC) :{{por}} [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 01:38, 19 apr. 2026 (UTC) :{{por}} Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 06:50, 19 apr. 2026 (UTC) == [[Natura historio]] => [[Biontologio]] == PIV ne havas "natura historio"; ĝi havas nur "naturhistorio (arĥaismo) = natursciencoj". La esprimo "natura historio" ŝajnas laŭvorta traduko el la angla/franca kaj mallogika en Esperanto. Do kial ne uzi la PIV-an vorton '''biontologio'''. (PIV indikas "arĥaismo", sed mi kredas, ke ĝi estas arkaika ĝuste tiel, kiel "natural history" en la angla estas arkaika: ĝi ne plu estas scienca fako.) [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:48, 19 apr. 2026 (UTC) :{{kontraŭ}} PIV indikas ke "biontologio" estas arkaika sinonimo de "biologio". [[Natura historio]] ne temas pri biologio ĝenerale (se ĝi temus, ĝi estus kunigenda kun [[biologio]]) sed specife pri observa anstataŭ eksperimenta metodaro por biologio. Kaj tiu koncepto ne estas arkaika nek eksa, kvankam la scienca sistemo malpli rekompencas ĝin nun ol antaŭ cent jaroj. (En mia kantono, preskaŭ ĉiu biologo kaj multaj ĉiĉeronoj havas en sia domo libregon ''Costa Rican Natural History'', jam kvardek jarojn aĝan sed neniel eksmodan.) :Aliflanke povas esti, ke la vortumo "natura historio" estas etnolingvismo. Sed ŝanĝo al alia misa vortumo ne helpos nin trovi la ĝustan. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:31, 19 apr. 2026 (UTC) :Ĉu iu havas alian proponon? La difino ŝajnas esti io simila al "Studo de vivuloj en maniero pli populara kaj priskriba ol strikte scienca". ("Biontologio" tute ne ŝajnas al mi "misa": vortaroj agnoskas, ke "bionto" signifas "vivulon".) [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 15:27, 20 apr. 2026 (UTC) ::Slavaj (kaj iuj aliaj) lingvoj uzas por tiu ĉi scienca kampo la nomon forme kaj sence similan al "'''Naturscienco'''". Tia memklariga kaj regula formo ŝajnas al mi akceptebla kaj trafa. Ĝi, krome, estas paralela al aliaj regulaj formoj por nomi sciencojn kaj sciencajn fakojn kiel, ekzemple, "lingvoscienco" kaj "komputoscienco". Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 16:30, 20 apr. 2026 (UTC) :::Bedaŭrinde, PIV donas alian sencon al la vorto '''naturscienco''', kaj tiu kunmetaĵo, eĉ se ĝi ŝajnus bona al slavlingvanoj, estus konfuza por parolantoj de la angla kaj la franca. Cetere, la Esperanta Vikipedio jam uzas la PIV-an sencon de [[naturscienco]]. Do tiu propono apenaŭ havas ŝancon, laŭ mi. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:19, 20 apr. 2026 (UTC) ::::Kial? "Naturscienco", miakomprene, tute konformas kun la nocio, kiun difinas PIV kaj tiu ĉi artikolo: en iu stadio ĝi estis tuteca studado de la naturo; poste eiaj brancoj specialiĝis kaj iĝis apartaj sciencoj kaj sciencaj fakoj (biologio, fiziko, ĥemio, geologio, astronomio; zoologio, botaniko, nuklea fiziko, kvantuma teorio, fizika ĥemio kaj ĥemia fiziko, tektoniko, astrofiziko, fiziologio ktp) kaj daŭre disbranĉiĝas. Eblas rigardi tian tuton "naturscienco" (iam antaŭe tute nature, nun kun ioma streĉo, ĉar ne ekzistas fakuloj pri la enorme kreskinta tuto, kvankam enkondukan bazan studobjekton en lernejo principe eblas nomi tiel kaj eble oni ankoraŭ faras tion en iuj lingvoj) aŭ kiel kunigon de ĝiaj konsistigaj partoj, kiuj estas konsiderebla kiel "natursciencoj". ::::"Biontologio" evidente ne taŭgas por tiu celo, speciale, se oni ĝin derivas de "bionto" = vivulo aŭ interpretad kiel kunfando de ''bio-'' kaj "ontologio", ĉar temas ne nur pri vivuloj, kaj ne nur pri bio[logio]: fiziko, ĥemio, geologio, astronomio apenaŭ estas koncepteblaj kiel sciencoj pri vivuloj aŭ limigitaj al bio-... en ia ajn senco. ::::Cetere, la naiva paŭsaĵo "natura historio" kiel ĉia "falsa amiko" estas miskomprenebla sen klarigo, ke temas pri sklava imito de alilingva idiotismo. ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 04:26, 21 apr. 2026 (UTC) :::::Eble vi estas konfuzita. Ni serĉas esprimon por la senco "Studo de vivuloj en maniero pli populara kaj priskriba ol strikte scienca". Pri tio temas la koncerna artikolo. (Nu, la Esperanta artikolo mencias "scienca", sed tio ŝajnas miskompreno, se oni komparas kun la nacilingvaj artikoloj.) Ĉiuokaze, fiziko apartenas al natursciencoj, sed ne al tio, pri kio temas pri artikolo, kaj kion mi preferus nomi "biontologio". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:34, 21 apr. 2026 (UTC) ::::::Ŝajnas, ke konfuzitaj estas ankaŭ la aŭtoroj de la artikolo, kiuj skribis, interalie: "Grupita inter natursciencoj, Natura historio estas sistema studo de ĉiu kategorio de naturaj objektoj [tiel!] kaj organismoj". ::::::Simile konfuzitaj estas ankaŭ alilingvaj ligitaj artikoloj: ::::::Franclingva vikio: «c'est l'enquête, la description de tout ce qui est visible dans le monde naturel : animal, végétal, minéral.» ktp ::::::Eĉ la anglalingva vikio ne konsentas kun vi: «In antiquity, "natural history" covered essentially anything connected with nature, or used materials drawn from nature, such as Pliny the Elder's encyclopedia of this title, published c. 77 to 79 AD, which covers astronomy, geography, humans and their technology, medicine, and superstition, as well as animals and plants.», «A slightly different framework for natural history, covering a similar range of themes, is also implied in the scope of work encompassed by many leading natural history museums, which often include elements of anthropology, geology, paleontology, and astronomy along with botany and zoology, or include both cultural and natural components of the world.» ktp ::::::La ruslingva vikio estas eĉ pli kategoria pri la vasteco de la fako: «совокупность знаний о природных объектах, явлениях и процессах» (la tuto da scioj pri naturaj objektoj, fenomenoj kaj procezoj) ::::::kaj simile en aliaj lingvoj. ::::::Alternativa interpreto estas, ke konfuzita estas vi – per unu el la mallarĝigaj difinoj en la angla lingvo, kiun vi iukiale preferas. Nu, Esperantaj terminoj estu pli internaciaj kaj malpli efemeraj, ol tio... ::::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 09:48, 21 apr. 2026 (UTC) :::::::Nia nuna artikolo klare difinas sian temon kiel nur certan specon de naturscienco, "kline pli al observado, ol al eksperimentadaj metodoj de studado, kaj ampleksas precipe tiajn esplorojn, kiuj estas eldonataj ne en striktasence sciencaj revuoj sed en revuoj pli vastatemaj." Nia artikolo ne ''jam'' estas samtema kun [[naturscienco]], ĉar la observa stilo de naturscienco ne estas la sola stilo. La cito "Grupita inter natursciencoj, Natura historio estas sistema studo de ĉiu kategorio de naturaj objektoj kaj organismoj" ne kontraŭdiras tion - "natura historio" estas difinita laŭ metodoj kaj ne laŭ esplortemo. :::::::La franca artikolo ŝajne estas pri iom alia koncepto kaj eble devus ne esti ligita al la sama vikidatumero. La ŝajne kontraŭdiraj citoj el la anglalingva vikipedio ne estas en nia artikolo, do striktasence ne rilatas al la diskuto. Kaj unu (''In antiquity . . .'') klare estas celita kiel historia, malaktuala difino (tial ĝi estas en subsekcio "Before 1900") kaj la alia klare estas markita kiel malsama de la kutimaj difinoj (''A slightly different framework . . .''). Do ili ne difinas la temon de la artikolo. Dume la difino ''leaning more towards observational than experimental methods of study'' estas en la unua frazo de la artikolo, klare intencita kiel temdifina, ne kiel nur unu inter pluraj mallarĝigaj difinoj. :::::::Ĉiuj vikipedio malrespektetas la principon "Vikipedio ne estas vortaro" ĉe plursencaj titoloj kiel ĉi tiu. Tio ne estas imitinda. :::::::Do la demandoj estas 1) Ĉu la specife observa stilo de naturscienco meritas artikolon, aŭ ĉu ĝi estas kunigenda kun [[naturscienco]]? (Mi pensas ke ĝi estas memstare menciinda temo, sed oni povus racie malkonsenti.) 2) Ĉu titolo "Natura historio" estas tolerinda, aŭ kiun alian titolo ĝi havu?--[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:57, 21 apr. 2026 (UTC) ::::@[[Uzanto:Lingvano|Lingvano]]: ::::: @[[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] diris: :::::: Bedaŭrinde, PIV donas alian sencon al la vorto '''naturscienco''', kaj tiu kunmetaĵo, eĉ se ĝi ŝajnus bona al slavlingvanoj, estus konfuza por parolantoj de la angla kaj la franca. ::::: La vorto '''naturscienco''' evidente venas el la tradicio germana (kaj pli ĝenerale orienteŭropa), kaj la angla-latinidaj aŭtoroj de PIV ĝin miskomprenis. Naturscienco estas la tuto da sci(enc)oj pri la naturo, kiel la germana {{lang|de|'''Natur·kunde'''}} aŭ la rusa {{lang|ru|'''естество·знание'''}}. Tiu tegmenta signifo povas rilati al la historia periodo kiam la studoj de la naturo ankoraŭ ne disfakiĝis en apartajn sciencojn; tiu signifo restas aktuala ekz‑e en la instruado: en la elementa lernejo ni havas studfakon {{lang|ru|природоведение}}, en kiu la lernantoj ricevas la unuajn sciojn pri fiziko, ĥemio, biologio, astronomio… Supozeble tiusence la revuo «Esperanto» informas nin, ke :::::: «André Cherpillod (1930) estas emerita mezlerneja instruisto pri '''naturscienco'''.» ::::: En la sistemo germana-orienteŭropa estas do klara diferenco inter '''naturscienco''' ĝenerale kaj '''(pri)natura scienco''' speciale (ekz‑e geologio, zoologio ktp). Simile '''lingvoscienco''' ({{lang-ru|языкознание}}) ĝenerale kaj prilingvaj sciencoj speciale (gramatiko, leksikografio, dialektologio ktp). Simile '''[[sociscienco]]''' ({{lang-ru|обществознание}}) ĝenerale kaj ''sociaj sciencoj'' speciale (historio, ekonomiko, etnografio…). En tiu sistemo estas kohera diferencigo de la klasifikaj niveloj, malsamaj nocioj estas esprimataj per malsamaj vortoj. ::::: En la tradicio angla-latinida tiun diferencon oni esprimas per la nombro de unu sama termino: :::::: Les '''[[:fr:sciences sociales]]''' sont un ensemble de disciplines académiques&nbsp;… :::::: '''[[:en:Social science]]''' (or the '''social sciences''') is one of the branches of science,… ::::: T.e. la nocioj ekzistas, sed estas esprimataj konfuze kaj malkohere. La germana sistemo estas pli logika kaj imitinda, tiom pli ke ĝi utiligas la rimedon disponeblan en Esperanto: la diferencon inter ‹umo·scienco› kaj ‹uma scienco›. La PIVa difino estas misa.--[[Uzanto:Sergio|Sergio]] ([[Uzanto-Diskuto:Sergio|diskuto]]) 05:55, 29 apr. 2026 (UTC) ==Ŝtatoj de Meksiko== Nia [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj|titolpolitiko]] diras ke "nomoj de subŝtatoj" "ĉiam estu Esperantigitaj". Mi supozas ke tio ne ĉiam estas aplikebla en praktiko, ĉar Esperantigoj en multaj federaj landoj ne ekzistas. Tamen la federitaj [[subŝtatoj de Meksiko|ŝtatoj de Meksiko]] jam havas esperantigojn menciitajn en la artikoloj. Ĉar la lando estas granda kaj havas sufiĉe longan historion de Esperanto-aktivado, mi atendas ke tiuj Esperantigoj estas veraj, bone enradikiĝintaj Esperantaj nomoj, kaj ke fontoj estas troveblaj por la plej multaj aŭ ĉiuj. Sed la artikoltitoloj estas en la hispana. Do - ĉu ni ŝanĝu la titolojn en Esperantajn, aŭ ĉiujn aŭ minimume tiujn, por kiuj fontoj rapide troveblos? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:37, 27 apr. 2026 (UTC) ==Artefaritaj planedoj== Mi faras diskuton ĉe [[Uzanto-Diskuto:Piotrus]] pri tio, kiel distingi la titolojn de ekzistanta artikolo [[Artefarita planedo]] kaj nova artikolo kun [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Artefarita_planedo&oldid=9366370 jena enhavo]. Mi kopias ĉi tien mian ĵusan komenton: ::::La nomoj de niaj artikoloj estas konfuzaj, sed mi pensas ke la temoj estas koncepte malsamaj: [[Satelito]] estas pri io ajn, kio orbitas ĉirkaŭ io ajn; [[artefarita satelito]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ planedo'' aŭ ĉirkaŭ satelito de planedo; [[artefarita planedo]] estas pri artefaritaj aferoj, kiuj orbitas ''ĉirkaŭ la Suno'' aŭ teorie ĉirkaŭ aliaj steloj. ::::Ŝajnas al mi ke la ekzistanta artikolo povus nomiĝi [[Artefarita planedo (kosmoveturilo)]] kaj via povus nomiĝi [[Artefarita planedo (megastrukturo)]]. Kion vi pensas? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:49, 5 maj. 2026 (UTC) Laŭ mi, "planedo" estas objekto tiel granda, ke ĝi iĝas proksimume sfera pro gravito, kaj kiu forigas aliajn objektojn el sia orbito. Se eĉ [[Plutono]] ne estas planedo, nomi Luna-1 planedo, eĉ "artefarita planedo", ŝajnas ridinde. Cetere, neniu nomas artefaritajn satelitojn "artefaritaj lunoj". [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 07:00, 6 maj. 2026 (UTC) :{{re|Lingvano}} Mi komprenas tion kiel voĉon, ke la nova artikolo estu [[Artefarita planedo]] sen interkrampaĵo. Kion vi volas fari al la ekzistanta artikolo? Alinomi, forigi aŭ kunigi kun alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:36, 6 maj. 2026 (UTC) ::Eble oni provizore alinomu ĝin al [[Artefarita planedo (satelito)]], sed oni povus ankaŭ forviŝi ĝin. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:41, 6 maj. 2026 (UTC) oge2iay8mefu3tl5zvgcv52bi8n3iis 0 228689 9368121 9321040 2026-05-07T09:21:53Z Kani 670 /* Tutlandaj ŝtatoj */ 9368121 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Condor flying over the Colca canyon in Peru.jpg|dekstra|eta|250px|La [[Anda kondoro]] estas nacia birdo de multaj ŝtatoj]] Tio estas '''listo de naciaj birdoj''', plej parto oficiale, sed kelkaj neoficiale: ==Tutlandaj ŝtatoj== * [[Afganio]] - [[Reĝa aglo]], ''Aquila chrysaetos'' * [[Albanio]] - [[Reĝa aglo]], ''Aquila chrysaetos'' * [[Angolo]] - [[Ruĝkresta turako]], ''Tauraco erythrolophus''<ref>[https://www.birdsangola.org/nationalbird.htm "The National Bird of Angola".] Birds Angola. Alirita la 20an de Februaro 2014. </ref> * [[Angvilo]] - [[Antila turto]], ''Zenaida aurita'' (Loke konata erare kiel [[Turto]]) * [[Antigvo-Barbudo]] - [[fregato]], ''Fregata magnificens'' * [[Argentino]] - [[Ruĝa furnario]], ''Furnarius rufus'' * [[Aŭstralio]] - [[Emuo]], ''Dromaius novaehollandiae'' (neoficiala [https://www.dfat.gov.au/facts/coat_of_arms.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080725191707/http://www.dfat.gov.au//facts/coat_of_arms.html |date=2008-07-25 }}) * [[Aŭstrio]] - [[Kamphirundo]], ''Hirundo rustica'' * [[Bahamoj]] - [[Roza flamengo]], ''Phoenicopterus ruber'' [http://www.bahamas-travel.info/symbols.html] * [[Barato]] - blua kaj maskla [[Pavo]], ''Pavo cristatus'' * [[Barejno]] - [[Himalaja bulbulo]], ''Pycnonotus leucogenys'' * [[Bangladeŝo]] - [[Saŭlario]], ''Copsychus saularis'' (doayle, dhayal) [http://www.bangla2000.com/Bangladesh/national_icons.shtm] * [[Belorusio]] - [[Nigra cikonio]], ''Ciconia nigra'' * [[Belgio]] - [[Turfalko]], ''Falco tinninculus'' * [[Belizo]] - [[Sulfurbrusta tukano]], ''Ramphastos sulfuratus'' [https://archive.is/20061004210431/www.belize.gov.bz/belize/national.html] * [[Bhutano]] - [[Korako]] ''Corvus corax'' [http://dzongkha.sourceforge.net/HTML/bhutan.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070612024058/http://dzongkha.sourceforge.net/HTML/bhutan.html |date=2007-06-12 }} * [[Birmo]] - [[Pavo-fazano]], ''Polyplectron bicalcaratum'' (Birma pavo) * [[Bolivio]] - [[Anda kondoro]], ''Vultur gryphus'' * [[Bocvano]] - [[Lilbrusta koracio]], ''Coracias caudata'' aŭ [[Bovardeo]], ''Bubulcus ibis'' [http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181226003227/http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm/ |date=2018-12-26 }} * [[Brazilo]] - [[Ruĝventra turdo]], ''Turdus rufiventris'' (sabiá-laranjeira) [http://brasilemb.org/profile_brazil/profile3.shtml] * [[Kamboĝo]] - [[Giganta ibiso]], ''Thaumatibus gigantea'' * [[Ĉilio]] - [[Anda kondoro]], ''Vultur gryphus'' * [[Ĉinio]] - nedecidita, sugestoj inkludas speciojn [[Blua orelfazano]] kaj [[Ruĝverta gruo]] [http://www.china.org.cn/english/archiveen/28685.htm] * [[Danio]] - [[Muta cigno]], ''Cygnus olor'' * [[Dominiko]] - [[Imperia amazono]], ''Amazona imperialis'' * [[Dominika Respubliko]] - [[Dominika dulo]], ''Dulus dominicus'' * [[Ekvadoro]] - [[Anda kondoro]], ''Vultur gryphus'' * [[Estonio]] - [[Kamphirundo]], ''Hirundo rustica'' [http://www.einst.ee/publications/symbols/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071109221700/http://www.einst.ee/publications/symbols/ |date=2007-11-09 }} * [[Eŭskio]] - [[Aglo nigra]], ''Aquila chrysaetos homeryi'' (Arrano beltza) * [[Fiĝio]] - [[Koluma vinio]], ''Phigys solitarius'' (kula) * [[Filipinoj]] - [[Filipina aglo]], ''Pithecophaga jefferyi'' * [[Finnlando]] - [[Kantocigno]], ''Cygnus cygnus'' * [[Francio]] - [[koko]], ''Gallus gallus'' * [[Gambio]] - nedecidita, sugestoj inkludas speciojn [[Bluventra koracio]] kaj [[Spronflugila ansero]] [http://listserv.icors.org/SCRIPTS/WA-ICORS.EXE?A2=ind0311&L=gambia-l&H=1&O=D&F=P&S=&P=43447] * [[Grenado]] - [[Grenada kolombo]], ''Leptotila wellsi'' * [[Gvatemalo]] - [[Kecalo]], ''Pharomachrus mocinno'' * [[Gujano]] - [[Hoacino]], ''Opisthocomus hoazin'' * [[Haitio]] - [[Hispaniola trogono]], ''Priotelus roseigaster'' * [[Honduro]] - [[Flavnuka amazono]], ''Amazona auropalliata'' * [[Hungario]] - [[Granda otido]], ''Otis tarda'' - (neoficiala [[simbolo]] de [[Hungaroj]]: [[Turulo]] aŭ [[Tatarfalko]].) * [[Indonezio]] - [[Java akcipitro]], ''Spizaetus bartelsi'' * [[Islando]] - [[Ĉasfalko]], ''Falco rusticolus'' * [[Israelo]] - [[Upupedoj|Upupo]], ''Upupa epops'' * [[Irano]] - [[Najtingalo]], ''Luscinia megarhynchos'', [[Pavo]], ''Pavo cristatus'' (ambaŭ neoficialaj) * [[Irako]] - [[Ĉukara perdriko]], ''Alectoris chukar'' * [[Irlando]] - nedecidita, sugestoj inkludas speciojn [[Troglodito]] kaj [[Ruĝgorĝulo]] * [[Jamajko]] - [[Ruĝbeka kolibro]], ''Trochilus polytmus'' * [[Japanio]] - [[Verda fazano]], ''Phasianus versicolor'' (kiji) * [[Jordanio]] - [[Hela karpodako]], ''Carpodacus synoicus'' * [[Kartvelio]] - [[Komuna fazano]], ''Phasianus colchicus'' * [[Kazaĥio]] - [[Reĝa aglo]], ''Aquila chrysaetos'' * [[Kenjo]] - [[koko]], ''Gallus gallus'' aŭ [[Kronita gruo]], ''Balearica pavonina'' (ambaŭ neoficialaj) * [[Kolombio]] - [[Anda kondoro]], ''Vultur gryphus'' * [[Kostariko]] - [[Kotokolora turdo]], ''Turdus grayi'' (yigüirro) * [[Kubo]] - [[Kuba Trogono]], ''Priotelus temnurus'' (tocororo) * [[Latvio]] - [[Blanka motacilo]], ''Motacilla alba'' * [[Lesoto]] - [[Senhara ibiso]], ''Geronticus calvus'' * [[Liberio]] - [[Bulbulo]], ''Pycnonotus barbatus'' (pepperbird) * [[Litovio]] - [[Blanka cikonio]], ''Ciconia ciconia'' * [[Luksemburgo]] - [[Orverta regolo]], ''Regulus regulus'' * [[Malavio]] - [[Strivosta trogono]], ''Apaloderma vittatum'' [http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181226003227/http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm/ |date=2018-12-26 }} * [[Malajzio]] - [[Rinocera bucero]], ''Buceros rhinoceros'' * [[Malto]] - [[Blua rokturdo]], ''Monticola solitarius'' * [[Maŭricio]] - [[Dido (birdo)|Dido]], ''Raphus cucullatus'' * [[Meksiko]] - [[Reĝa aglo]], ''Aquila chrysaetos'' (official stance currently does not specify any species) * [[Namibio]] - [[Purpurbrusta lanio]], ''Laniarius atrococcineus'' [http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181226003227/http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm/ |date=2018-12-26 }} * [[Nepalo]] - [[Himalaja monalo]], ''Lophophorus impejanus'' (danphe) * [[Novzelando]] - [[kivio]], ''Apteryx australis'' * [[Nikaragvo]] - [[Turkisbrova momoto]], ''Eumomota superciliosa'' (guardabarranco) * [[Niĝerio]] - [[Kronita gruo]], ''Balearica pavonina'' * [[Norvegio]] - [[Cinklo]], ''Cinclus cinclus'' * [[Pakistano]] - [[Ĉukara perdriko]], ''[[Alectoris chukar]]'' (Nacia birdo) kaj [[Migra falko]] ''[[Falco peregrinus]]'' (Ŝtatarmea birdo) * [[Palaŭo]] - [[Palaŭa fruktokolombo]], ''Ptilinopus pelewensis'' * [[Panamo]] - [[Amerika harpio]], ''Harpia harpyja'' [http://www.coralys.com/panama/Default.aspx?id=Symbols] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070825062441/http://www.coralys.com/panama/Default.aspx?id=Symbols |date=2007-08-25 }} * [[Papuo-Nov-Gvineo]] - [[Raĝana paradizbirdo]], ''Paradisaea raggiana'' [http://www.habitat.org.pg/birds_of_paradise.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090615214910/http://www.habitat.org.pg/birds_of_paradise.htm |date=2009-06-15 }} * [[Paragvajo]] - [[Nudgorĝa sonorilkotingo]], ''Procnias nudicollis'' * [[Peruo]] - [[Anda montarkoko]], ''Rupicola peruviana'' * [[Pollando]] - [[Blankvosta maraglo]], ''Haliaeetus albicilla'' * [[Rumanio]] - [[Blanka pelikano]], ''Pelecanus onocrotalus'' (proponita) * [[Ruando]] - [[Griza kronogruo]], ''Balearica regulorum'' (neoficiala) * [[Salvadoro]] - [[Turkisbrova momoto]], ''Eumomota superciliosa'' [http://www.infocentros.org.sv/article.php?sid=3371] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928121448/http://www.infocentros.org.sv/article.php?sid=3371 |date=2007-09-28 }} * [[Sankta-Kito kaj Neviso]] - [[Bruna pelikano]], ''Pelecanus occidentalis'' * [[Sankta Lucio]] - [[Sanktalucia amazono]], ''Amazona versicolor'' * [[Sankta Vincento kaj Grenadinoj]] - [[Sanktavincenta amazono]], ''Amazona guildingii'' * [[Samoo]] - [[Dentobeka kolombo]], ''Didunculus strigirostris'' (manumea) * [[Sao-Tomeo kaj Principeo]] - [[Griza papago]], ''Psittacus erithacus'' kaj [[Nigra milvo]], ''Milvus migrans'' * [[Sejŝeloj]] - [[Sejŝela nigra papago]], ''Coracopsis nigra barklyi'' * [[Singapuro]] - [[Purpura sunbirdo]], ''Aethopyga siparaja'' [http://www.ecologyasia.com/news-archives/2002/may-02/straitstimes.asia1.com.sg_singapore_story_0,1870,122962,00.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181226003325/http://www.ecologyasia.com/news-archives/2002/may-02/straitstimes.asia1.com.sg_singapore_story_0,1870,122962,00.html |date=2018-12-26 }} * [[Sudafriko]] - [[Paradizgruo]], ''Anthropoides paradisea'' [http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181226003227/http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm/ |date=2018-12-26 }} * [[Srilanko]] - [[Srilanka koko]], ''Gallus lafayetti'' * [[Sudano]] - [[Sekretaribirdo]], ''Sagittarius serpentarius'' * [[Sudkoreio]] - [[Korea pigo]], ''Pica sericea'' * [[Svazilando]] - [[Purpurkresta turako]], ''Tauraco porphyreolophus'' [http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181226003227/http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm/ |date=2018-12-26 }} * [[Svedio]] - [[Merlo]], ''Turdus merula'' * [[Svisio]] - [[Dido (birdo)|Dido]], ''Raphus cucullatus'' * [[Tajvano]] - [[Tajvana blupigo]], Urocissa caerulea * [[Tanzanio]] - [[Griza kronogruo]], ''Balearica regulorum'' (neoficiala) * [[Tajlando]] - [[Siama fajrdorsulo]], ''Lophura diardi'' * [[Tongo]] - [[Pacifika imperia kolombo]], ''Ducula pacifica'' (lupe) * [[Trinidado kaj Tobago]] ** [[Trinidado]] - [[Roza ibiso]], ''Eudocimus ruber'' ** [[Tobago]] - [[Ruĝvosta ĉaĉalako]], ''Ortalis ruficauda'' (cocrico) * [[Turkio]] - [[Ruĝaksela turdo]], ''Turdus iliacus'' * [[Ugando]] - [[Griza kronogruo]], ''Balearica regulorum'' * [[Ukrainio]] - [[Najtingalo (birdo)|Najtingalo]], ''Luscinia megarhynchos'' * [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] - [[Migra falko]], ''Falco peregrinus'' * [[Britio]] - [[Ruĝgorĝulo]], ''Erithacus rubecula'' * [[Usono]] - [[Blankkapa maraglo]], ''Haliaeetus leucocephalus'' [http://bensguide.gpo.gov/3-5/symbols/eagle.html] * [[Urugvajo]] - [[Sudamerika vanelo]], ''Vanellus chilensis'' (terutero, tero tero) * [[Venezuelo]] - [[Trupialo]], ''Icterus icterus'' [http://www.backpacker-tours.com/en/general_info_venezuela.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080908063629/http://www.backpacker-tours.com/en/general_info_venezuela.htm |date=2008-09-08 }} * [[Zambio]] - [[Afrika maraglo]], ''Haliaeetus vocifer'' [http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181226003227/http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm/ |date=2018-12-26 }} * [[Zimbabvo]] - [[Afrika maraglo]], ''Haliaeetus vocifer'' [http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181226003227/http://www.namibstamps.com/namibia2004birds.htm/ |date=2018-12-26 }} == Oficialaj birdoj de subŝtataj entoj == [[Dosiero:mandarin.duck.arp.jpg|dekstra|eta|250px|La [[Mandarenanaso]] estas oficiala birdo de kelkaj prefektujoj en [[Japanio]]]] * [[Aŭstralio]] ** [[Aŭstralia Ĉefurba Teritorio]] - [[Ganggang-kakatuo]], ''Callocephalon fimbriatum'' ** [[Queensland]] - [[Brolgo]], ''Grus rubicunda'' ** [[Novsudkimrio]] - [[Dacelo]], ''Dacelo novaeguineae'' ** [[Norda Teritorio]] - [[Kojnvosta aglo]], ''Aquila audax'' ** [[Suda Aŭstralio]] - [[Australian Magpie|White-backed Magpie]], ''Gymnorhina tibicen telonocua'' ** [[Viktorio (Aŭstralio)|Viktorio]] - [[Helmeted Honeyeater]], ''Lichenostomus melanops cassidix'' ** [[Okcidenta Aŭstralio]] - [[Nigra cigno]], ''Cygnus atratus'' * [[Kanado]] ** [[Alberta]] - [[Virginia gufo]], ''Bubo virginianus'' ** [[Brita Kolumbio]] - [[Stelera garolo]], ''Cyanocitta stelleri'' ** [[Manitobo]] -- [[Lapona strigo]], ''Strix nebulosa'' ** [[New Brunswick]] - [[Nigrakrona paruo]], ''Poecile atricapilla'' ** [[Novlando kaj Labradoro]] - [[Atlantika fraterkulo]], ''Fratercula Arctica'' ** [[Nordokcidentaj Teritorioj]] - [[Ĉasfalko]], ''Falco rusticolus'' ** [[Nova Scotia]] - [[Fiŝaglo]], ''Pandion haliaetus'' ** [[Nunavuto]] - [[Mutuso]], ''Lagopus muta'' ** [[Ontario]] - [[Granda kolimbo]], ''Gavia immer'' ** [[Prince Edward Island]] - [[Blua garolo]], ''Cyanocitta cristata'' ** [[Kebekio]] - [[Neĝostrigo]], ''Nyctea scandiaca'' ** [[Saskaĉevano]] - [[Pintavosta lagopo]], ''Tympanuchus phasianellus'' ** [[Jukonio]] - [[Korako]], ''Corvus corax'' * [[Ĉinio]] ** [[Guangdong]] - [[Arĝenta fazano]], ''Lophura nycthemera'' ** [[Hainan]] - [[Hajnana perdriko]], ''Arborophila ardens'' ** [[Ninĝia]] - [[Blua orelfazano]], ''Crossoptilon auritum'' ** [[Qinghai]] - [[Nigrakola gruo]], ''Grus nigricollis'' ** [[Shaanxi]] - [[Ruĝa ibiso]], ''Nipponia nippon'' ** [[Shanxi]] - [[Bruna fazano]], ''Crossoptilon mantchuricum'' * [[Danio]] ** [[Ferooj]] - [[Hematopo]], ''Haematopus ostralegus'' * [[Francio]] ** [[Nov-Kaledonio]] - [[Kaguo]], ''Rhynochetos jubatus'' * [[Barato]] ** ''vidu [[Listo de birdoj de Barataj ŝtatoj]]'' * [[Japanio]] ** [[gubernio Aiĉi|Aiĉi]] - [[Japana orelstrigo]], ''Otus semitorques'' ** [[gubernio Akita|Akita]] - [[Kuprofazano]], ''Phasianus soemmeringii'' ** [[gubernio Aomori|Aomori]] - [[Malgranda cigno]], ''Cygnus bewickii'' ** [[gubernio Ĉiba|Ĉiba]] - [[Herbejemberizo]], ''Emberiza cioides'' ** [[gubernio Ehime|Ehime]] - [[Japana ruĝgorĝulo]], ''Erithacus akahige'' ** [[gubernio Fukui|Fukui]] - [[Stepturdo]], ''Turdus naumanni'' ** [[gubernio Fukuoka|Fukuoka]] - [[Japana ĉetio]], ''Cettia diphone'' ** [[gubernio Fukuŝima|Fukuŝima]] - [[Narcisomuŝkaptulo]], ''Ficedula narcissina'' ** [[gubernio Gifu|Gifu]] - [[Mutuso]], ''Lagopus muta'' ** [[gubernio Gunma|Gunma]] - [[Kuprofazano]], ''Phasianus soemmeringii'' ** [[gubernio Hiroŝimo|Hiroŝimo]] - [[Ruĝgorĝa kolimbo]], ''Gavia stellata'' ** [[gubernio Hokajdo]] - [[Ruĝverta gruo]], ''Grus japonensis'' ** [[gubernio Hjogo|Hjogo]] - [[Orienta cikonio]], ''Ciconia boyciana'' ** [[gubernio Ibaraki|Ibaraki]] - [[Japana kampalaŭdo]], ''Alauda japonica'' ** [[gubernio Iŝikaŭa|Iŝikaŭa]] - [[Reĝa aglo]], ''Aquila chrysaetos'' ** [[gubernio Iŭate|Iŭate]] - [[Komuna fazano]], ''Phasianus colchicus'' ** [[gubernio Kagaŭa|Kagaŭa]] - [[Eta kukolo]], ''Cuculus poliocephalus'' ** [[gubernio Kagoŝima|Kagoŝima]] - [[Lidta garolo]], ''Garrulus lidthi'' ** [[gubernio Kanagaŭa|Kanagaŭa]] - [[Griza mevo]], ''Larus canus'' ** [[gubernio Koĉi|Koĉi]] - [[Fepito]], ''Pitta nympha'' ** [[gubernio Kumamoto|Kumamoto]] - [[Japana kampalaŭdo]], ''Alauda japonica'' ** [[gubernio Kioto|Kioto]] - [[Stripufino]], ''Calonectris leucomelas'' ** [[gubernio Mie|Mie]] - [[Marborda pluvio]], ''Charadrius alexandrinus'' ** [[gubernio Mijagi|Mijagi]] - "naturaj [[ansero]]j" (''Anser'', ''Branta'', kaj ''Chen'') ** [[gubernio Mijazaki|Mijazaki]] - [[Kuprofazano|Ijima kuprofazano]], ''Phasianus soemmerringii ijimae'' ** [[gubernio Nagano|Nagano]] - [[Mutuso]], ''Lagopus muta'' ** [[gubernio Nagasaki|Nagasaki]] - [[Mandarenanaso]], ''Aix galericulata'' ** [[gubernio Nara|Nara]] - [[Japana ruĝgorĝulo]], ''Erithacus akahige'' ** [[gubernio Niigata|Niigata]] - [[Ruĝa ibiso]], ''Nipponia nippon'' ** [[gubernio Oita|Oita]] - [[Japana zosteropo]], ''Zosterops japonica'' ** [[gubernio Okajama|Okajama]] - [[Eta kukolo]], ''Cuculus poliocephalus'' ** [[gubernio Okinavo|Okinavo]] - [[Okinava pego]], ''Sapheopipo noguchii'' ** [[gubernio Osaka|Osaka]] - [[Bovkapa lanio]], ''Lanius bucephalus'' ** [[gubernio Saga|Saga]] - [[Pigo]], ''Pica pica'' ** [[gubernio Sajtamo|Sajtamo]] - [[Turka turto]], ''Streptopelia decaocto'' ** [[gubernio Ŝiga|Ŝiga]] - [[Malgranda grebo]], ''Tachybaptus ruficollis'' ** [[gubernio Ŝimane|Ŝimane]] - [[Kantocigno]], ''Cygnus cygnus'' ** [[gubernio Ŝizuoka|Ŝizuoka]] - [[Japanese Paradise Flycatcher]], ''Terpsiphone atrocaudata'' ** [[gubernio Toĉigi|Toĉigi]] - [[Blublanka muŝkaptulo]], ''Cyanoptila cyanomelana'' ** [[gubernio Tokuŝima|Tokuŝima]] - "blanka [[ardeo]]" (''Ardea'' kaj ''Egretta'') ** [[gubernio Tokio]] - [[Ridmevo]], ''Larus ridibundus'' ** [[gubernio Tottori|Tottori]] - [[Mandarenanaso]], ''Aix galericulata'' ** [[gubernio Tojama|Tojama]] - [[Mutuso]], ''Lagopus muta'' ** [[gubernio Ŭakajama|Ŭakajama]] - [[Japana zosteropo]], ''Zosterops japonica'' ** [[gubernio Jamagata|Jamagata]] - [[Mandarenanaso]], ''Aix galericulata'' ** [[gubernio Jamaguĉi|Jamaguĉi]] - [[Blankakapa gruo]], ''Grus monacha'' ** [[gubernio Jamanaŝi|Jamanaŝi]] - [[Japana ĉetio]], ''Cettia diphone'' * [[Malajzio]] ** [[Saraŭako]] - [[Rinocera bucero]], ''Buceros rhinoceros'' ** [[Selangoro]] - [[Blankventra maraglo]], ''Haliaeetus leucogaster'' * [[Nederlando]] ** [[Bonaire]] - [[Roza flamengo]], ''Phoenicopterus ruber'' * [[Pakistano]] ** [[Kaŝmiro]] - [[Nigrakola gruo]], ''[[Grus nigricollis]]'' * [[Filipinoj]] ** [[Antikva Provinco]] - [[Writhed-billed Hornbill]], ''Aceros waldeni'' (dulungan, kalaw) ** [[Abra provinco]] - [[Writhed-billed Hornbill]], ''Aceros waldeni'' (kalaw) ** [[Bohol]] - [[Nigranuka oriolo]], ''Oriolus chinensis'' (antolihaw, dimodlaw) ** [[Cebuo|Cebu]] - [[Cebu Flowerpecker]], ''Dicaeum quadricolor'' * [[Britio]] ** [[Angvilo]] - [[Plorturto]], ''Zenaida macroura'' ** [[Bermudo]] - [[Blankvosta tropikbirdo]], ''Phaethon lepturus'', kaj [[Bermuda petrelo]], ''Pterodroma cahow'' ** [[Britaj Virgulininsuloj]] - [[Plorturto]], ''Zenaida macroura'' ** [[Kajmaninsuloj]] - [[Kajmana psitako]], ''Amazona leucocephala caymanensis'' ** [[Moncerato]] - [[Moncerata iktero]], ''Icterus oberi'' ** [[Insulo Sankta Heleno|Sankta Heleno]] - [[Wirebird]] (St. Helena Pluvio), ''Charadrius sanctaehelenae'' ** [[Skotio]] - [[Reĝa aglo]], ''Aquila chrysaetos'' * [[Usono]] ** [[Vaŝingtono]] - [[Wood Thrush]], ''Hylocichla mustelina'' ** [[Gvamo]] - [[Mariana Fruit Dove]], ''Ptilinopus roseicapilla'' (totot) ** [[Puerto-Riko]] - [[Puertorika spindalo]], ''Spindalis portoricensis'' (reina mora) ** [[Usonaj Virgulininsuloj]] - [[Cerebo]], ''Coereba flaveola'' ** vidu [[listo de birdoj de usonaj ŝtatoj]] ** vidu [[listo de birdoj de usonaj urboj]] == Vidu ankaŭ == * [[listo de oficialaj urbobirdoj]] * [[listo de naciaj bestoj]] * [[Simbolaj animaloj de ŝtatoj]] ==Referencoj== {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.camacdonald.com/birding/CountryIndex.htm listoj de naciaj birdoj] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Listoj de birdoj]] [[Kategorio:Nekompletaj listoj]] [[Kategorio:Naciaj simboloj|!]] [[Kategorio:Birdoj]] elqdyqwot111pvw4dnx4roq2chmfj3y 0 228730 9368129 9302288 2026-05-07T09:49:16Z Nekrokodilu 256382 Aldonis la novaĵon pri la planoj de renomado. 9368129 wikitext text/x-wiki {{Informkesto monto |nomo=Vaalserberg |bildo=[[Dosiero:HighestPointOfTheNetherlands.jpg|300ra|La tri ŝtonoj]] |bildopriskribo=La tri ŝtonoj |alteco=322 |latitudo=50/45/19/N |longitudo=6/01/03/E |regiono-ISO=NL-LI |situo sur mapo2=Nederlando |landoj=[[Nederlando]], [[Germanio]], [[Belgio]] |rimarko=La plej alta punkto de Nederlando }} [[Dosiero:Drilandenpunt.jpg|eta|180ra|dekstra|Vaalserbergpinto, hodiaŭ [[trilanda punkto|trilanda limpunkto]] inter [[Germanio]], [[Belgio]] kaj [[Nederlando]], ĝi estis kvarlanda limpunkto de 1830 ĝis 1919, de la sendependiĝo de Belgio ĝis la fino de la ekzisto de la [[Neŭtrala Moresnet]], kiu preskaŭ fariĝis la unua teritorio kun oficiala lingvo Esperanto sub nomo "Amikejo"]] '''Vaalserberg''' ([[Vaals]]monto) estas [[monteto]], plej alta punkto de [[Nederlando]]. Ĝia alteco estas 322,4 m laŭ nivelo [[Normaal Amsterdams Peil|NAP]] en Nederlando. Ĉar [[Altimetrio|altimetra]] referalteco varias laŭ landoj la sama lima punkto estas je sama alteco en [[Germanio]] sed je 324,73 m en [[Belgio]] (TAW-nivelo). Hodiaŭ [[trilanda punkto|trilanda limpunkto]] inter Germanio, Belgio kaj Nederlando, ĝi estis kvarlanda limpunkto de 1830 ĝis 1919, de la sendependiĝo de Belgio ĝis la fino de la ekzisto de la [[Neŭtrala Moresnet]], kiu preskaŭ fariĝis la unua teritorio kun [[oficiala lingvo]] Esperanto kaj sub nomo "Amikejo". En Nederlando ĝi situas en [[Limburg (Nederlando)|Limburga]] provinco, kiu estas la sudorienta pinto de la lando, en la municipo [[Vaals]]. Ĝi situas je tri kilometroj de la germana urbo [[Aachen]]. En Belgio ĝi apartenas al la ''lando de Herve'' de la [[provinco Lieĝo]]. En 2025 Esperantistoj komencis iniciaton por renomi la Vaalserbergon al ''Monto Zamenhof'', por altiri atenton al la historio de la proponita Esperanto-ŝtato ''[[Amiens|Amikejo]]'' kaj por honori la fondinton de la Esperanto-lingvo, [[L. L. Zamenhof|L.L. Zamenhof]]. [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] oficiale subtenas ĉi tiun iniciaton.[https://uea.org/gk/1281]<ref>Aldonis la informon pri la esperantista iniciato por renomi Vaalserberg. https://esperanto-nederland.nl/index.php/eo/2025/10/25/remomu-la-monto-al-mont-zamenhof/</ref> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.drielandenpunt.nl/ Oficiala retejo de la trilanda punkto en la germana kaj nederlanda lingvoj] {{Ĝermo|geografio}} [[Kategorio:Plej altaj punktoj]] [[Kategorio:Trilanda punkto]] [[Kategorio:Montoj kun alteco inter 0 kaj 999 m]] [[Kategorio:Montoj en Belgio]] [[Kategorio:Montoj en Nederlando]] [[Kategorio:Montoj en Nordrejn-Vestfalio]] [[Kategorio:Montoj en la Ejfelo]] [[Kategorio:Geografio de provinco Lieĝo]] [[Kategorio:Geografio de Limburgo (Nederlando)]] [[Kategorio:Aachen]] [[Kategorio:Kelmis]] [[Kategorio:Vaals]] drxfttot5g7y4cqdt1j15xoofa4ii9n 9368130 9368129 2026-05-07T09:51:17Z Nekrokodilu 256382 eta korekto en la referenco 9368130 wikitext text/x-wiki {{Informkesto monto |nomo=Vaalserberg |bildo=[[Dosiero:HighestPointOfTheNetherlands.jpg|300ra|La tri ŝtonoj]] |bildopriskribo=La tri ŝtonoj |alteco=322 |latitudo=50/45/19/N |longitudo=6/01/03/E |regiono-ISO=NL-LI |situo sur mapo2=Nederlando |landoj=[[Nederlando]], [[Germanio]], [[Belgio]] |rimarko=La plej alta punkto de Nederlando }} [[Dosiero:Drilandenpunt.jpg|eta|180ra|dekstra|Vaalserbergpinto, hodiaŭ [[trilanda punkto|trilanda limpunkto]] inter [[Germanio]], [[Belgio]] kaj [[Nederlando]], ĝi estis kvarlanda limpunkto de 1830 ĝis 1919, de la sendependiĝo de Belgio ĝis la fino de la ekzisto de la [[Neŭtrala Moresnet]], kiu preskaŭ fariĝis la unua teritorio kun oficiala lingvo Esperanto sub nomo "Amikejo"]] '''Vaalserberg''' ([[Vaals]]monto) estas [[monteto]], plej alta punkto de [[Nederlando]]. Ĝia alteco estas 322,4 m laŭ nivelo [[Normaal Amsterdams Peil|NAP]] en Nederlando. Ĉar [[Altimetrio|altimetra]] referalteco varias laŭ landoj la sama lima punkto estas je sama alteco en [[Germanio]] sed je 324,73 m en [[Belgio]] (TAW-nivelo). Hodiaŭ [[trilanda punkto|trilanda limpunkto]] inter Germanio, Belgio kaj Nederlando, ĝi estis kvarlanda limpunkto de 1830 ĝis 1919, de la sendependiĝo de Belgio ĝis la fino de la ekzisto de la [[Neŭtrala Moresnet]], kiu preskaŭ fariĝis la unua teritorio kun [[oficiala lingvo]] Esperanto kaj sub nomo "Amikejo". En Nederlando ĝi situas en [[Limburg (Nederlando)|Limburga]] provinco, kiu estas la sudorienta pinto de la lando, en la municipo [[Vaals]]. Ĝi situas je tri kilometroj de la germana urbo [[Aachen]]. En Belgio ĝi apartenas al la ''lando de Herve'' de la [[provinco Lieĝo]]. En 2025 Esperantistoj komencis iniciaton por renomi la Vaalserbergon al ''Monto Zamenhof'', por altiri atenton al la historio de la proponita Esperanto-ŝtato ''[[Amiens|Amikejo]]'' kaj por honori la fondinton de la Esperanto-lingvo, [[L. L. Zamenhof|L.L. Zamenhof]]. [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] oficiale subtenas ĉi tiun iniciaton.[https://uea.org/gk/1281]<ref>Ŝanĝu la nomon Vaalserberg al monto Monto Zamenhof. https://esperanto-nederland.nl/index.php/eo/2025/10/25/remomu-la-monto-al-mont-zamenhof/</ref> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.drielandenpunt.nl/ Oficiala retejo de la trilanda punkto en la germana kaj nederlanda lingvoj] {{Ĝermo|geografio}} [[Kategorio:Plej altaj punktoj]] [[Kategorio:Trilanda punkto]] [[Kategorio:Montoj kun alteco inter 0 kaj 999 m]] [[Kategorio:Montoj en Belgio]] [[Kategorio:Montoj en Nederlando]] [[Kategorio:Montoj en Nordrejn-Vestfalio]] [[Kategorio:Montoj en la Ejfelo]] [[Kategorio:Geografio de provinco Lieĝo]] [[Kategorio:Geografio de Limburgo (Nederlando)]] [[Kategorio:Aachen]] [[Kategorio:Kelmis]] [[Kategorio:Vaals]] oxxqr6spx6rixtz28yrg71tikvzverm 0 230984 9368151 8724532 2026-05-07T10:09:59Z Sj1mor 12103 9368151 wikitext text/x-wiki La '''etimologio de nomoj de kantonoj de Okcidenta Virginio''' estas forte influita de la historio de tiu ĉi subŝtato. Ĝis [[1863]] ĝi estis parto de [[Virginio]], unu el la 13 fondo-ŝtatoj de [[Usono]]. Ĝi nomiĝas "patrino de la prezidentoj", ĉar ok [[prezidento de Usono|prezidentoj de Usono]] naskiĝis en ĝi. Post kiam Virginio en [[1861]] apartiĝis de la usona unio kaj aliĝis al la [[Konfederaciitaj Ŝtatoj de Ameriko]] la okcidenta parto disiĝis kaj ricevis permeson resti ĉe la norda unio. Rezulte de ĉio ĉi multaj kantonoj portas la nomojn de prezidentoj, aliaj politikistoj aŭ herooj de la [[Usona Enlanda Milito]]. Ĉar la plimulto de la kantonoj ekestis antaŭ la disiĝo, oni kutime ne distingas inter virginiaj kaj okcident-virginiaj famuloj tiutempaj. Jes ja oni distingas inter la nordaj kaj sudaj herooj de la Usona Enlanda Milito, donante preferon al la unuaj, je kies flanko estis Okcidenta Virginio. [[Dosiero:West Virginia counties map.png|480px|dekstra|Kantonoj de Okcidenta Virginio]] == B == * [[Kantono Barbour (Okcidenta Virginio)|Kantono Barbour]]: nomita laŭ la [[Virginio|virinia]] juĝisto [[Philip Pendleton Barbour]]. * [[Kantono Berkeley (Okcidenta Virginio)|Kantono Berkeley]]: nomita laŭ [[Norborne Berkeley]] ([[Baron de Botetourt]]), kolonia guberniestro de Virginio. * [[Kantono Boone (Okcidenta Virginio)|Kantono Boone]]: nomita laŭ konker-pioniro [[Daniel Boone]]. * [[Kantono Braxton (Okcidenta Virginio)|Kantono Braxton]]: nomita laŭ [[Patroj-fondintoj de Usono|patro-fondinto]] [[Carter Braxton]]. * [[Kantono Brooke (Okcidenta Virginio)|Kantono Brooke]]: nomita laŭ la virginia subŝtatestro [[Robert Brooke (Virginia)|Robert Brooke]]. == C == * [[Kantono Cabell (Okcidenta Virginio)|Kantono Cabell]]: nomita laŭ la virginia subŝtatestro [[William H. Cabell]]. * [[Kantono Calhoun (Okcidenta Virginio)|Kantono Calhoun]]: nomita laŭ la usona politikisto [[John C. Calhoun]]. * [[Kantono Clay (Okcidenta Virginio)|Kantono Clay]]: nomita laŭ la usona politikisto [[Henry Clay]]. == D == * [[Kantono Doddridge (Okcidenta Virginio)|Kantono Doddridge]]: nomita laŭ la virginia politikisto [[Philip Doddridge]]. == F == * [[Kantono Fayette (Okcidenta Virginio)|Kantono Fayette]]: nomita laŭ [[Markizo de la Fayette]], kontribuinto al la [[Usona Revolucio]]. == G == * [[Kantono Gilmer (Okcidenta Virginio)|Kantono Gilmer]]: nomita laŭ la virginia subŝtatestro kaj usona mar-armea ministro [[Thomas Walker Gilmer]]. * [[Kantono Grant (Okcidenta Virginio)|Kantono Grant]]: nomita laŭ la usona prezidento [[Ulysses S. Grant]]. * [[Kantono Greenbrier (Okcidenta Virginio)|Kantono Greenbrier]]: nomita laŭ rivero [[Greenbrier (rivero)|Greenbrier]]. == H == * [[Kantono Hampshire (Okcidenta Virginio)|Kantono Hampshire]]: nomita laŭ la [[Anglio|angla]] kantono [[Hampshire]]. * [[Kantono Hancock (Okcidenta Virginio)|Kantono Hancock]]: nomita laŭ patro-fondinto [[John Hancock]], unua subskribinto de la [[Usona Deklaro de Sendependeco]]. * [[Kantono Hardy (Okcidenta Virginio)|Kantono Hardy]]: nomita laŭ [[Samuel Hardy]], virginia juristo kaj politikisto. * [[Kantono Harrison (Okcidenta Virginio)|Kantono Harrison]]: nomita laŭ [[Benjamin Harrison V]], unu el la gvidantoj de la [[Usona Revolucio]]. == J == * [[Kantono Jackson (Okcidenta Virginio)|Kantono Jackson]]: nomita laŭ la usona prezidento [[Andrew Jackson]]. * [[Kantono Jefferson (Okcidenta Virginio)|Kantono Jefferson]]: nomita laŭ la usona prezidento [[Thomas Jefferson]]. == K == * [[Kantono Kanawha (Okcidenta Virginio)|Kantono Kanawha]]: nomita laŭ rivero [[Kanawha (rivero)|Kanawha]]. == L == * [[Kantono Lewis (Okcidenta Virginio)|Kantono Lewis]]: nomita laŭ soldato [[Charles Lewis (soldato)|Charles Lewis]], kiu mortis en la [[Usona Enlanda Milito]] en 1774. * [[Kantono Lincoln (Okcidenta Virginio)|Kantono Lincoln]]: nomita laŭ la usona prezidento [[Abraham Lincoln]]. * [[Kantono Logan (Okcidenta Virginio)|Kantono Logan]]: nomita laŭ la [[indianoj|indiana]] ĉefo Logan. == M == * [[Kantono Marion (Okcidenta Virginio)|Kantono Marion]]: nomita laŭ [[Francis Marion]], [[gerilo|gerilestro]] de la [[Usona Enlanda Milito]], nomata ankaŭ "marĉa vulpo" (''Swamp Fox''). * [[Kantono Marshall (Okcidenta Virginio)|Kantono Marshall]]: nomita laŭ la usona ĉefjuĝisto [[John Marshall (juĝisto)|John Marshall]]. * [[Kantono Mason (Okcidenta Virginio)|Kantono Mason]]: nomita laŭ patro-fondinto [[George Mason]] * [[Kantono McDowell (Okcidenta Virginio)|Kantono McDowell]]: nomita laŭ la virginia guberniestro [[James McDowell]]. * [[Kantono Mercer (Okcidenta Virginio)|Kantono Mercer]]: nomita laŭ [[Hugh Mercer]], generalo dum la [[Usona Enlanda Milito]]. * [[Kantono Mineral (Okcidenta Virginio)|Kantono Mineral]]: nomita laŭ la mineralaj resursoj tie troveblaj. * [[Kantono Mingo (Okcidenta Virginio)|Kantono Mingo]]: nomita laŭ la [[indianoj|indiana tribo]] Mingo. * [[Kantono Monongalia (Okcidenta Virginio)|Kantono Monongalia]]: nomita laŭ rivero [[Monongahela (rivero)|Monongahela]]. * [[Kantono Monroe (Okcidenta Virginio)|Kantono Monroe]]: nomita laŭ la usona prezidento [[James Monroe]]. * [[Kantono Morgan (Okcidenta Virginio)|Kantono Morgan]]: nomita laŭ [[Daniel Morgan]], generalo de la [[Usona Enlanda Milito]]. == N == * [[Kantono Nicholas (Okcidenta Virginio)|Kantono Nicholas]]: nomita laŭ la virginia subŝtatestro [[Wilson Cary Nicholas]]. == O == * [[Kantono Ohio (Okcidenta Virginio)|Kantono Ohio]]: nomita laŭ rivero [[Ohio (rivero)]]. == P == * [[Kantono Pendleton (Okcidenta Virginio)|Kantono Pendleton]]: nomita laŭ la virginia juĝisto [[Edmund Pendleton]]. * [[Kantono Pleasants (Okcidenta Virginio)|Kantono Pleasants]]: nomita laŭ la virginia subŝtatestro kaj usona senatano [[James Pleasants]] * [[Kantono Pocahontas (Okcidenta Virginio)|Kantono Pocahontas]]: nomita laŭ [[Pokahontas]], indiana ĉefidino. * [[Kantono Preston (Okcidenta Virginio)|Kantono Preston]]: nomita laŭ la virginia subŝtatestro [[James Patton Preston]]. * [[Kantono Putnam (Okcidenta Virginio)|Kantono Putnam]]: nomita laŭ [[Israel Putnam]], generalo de la [[Usona Revolucio]]. == R == * [[Kantono Raleigh (Okcidenta Virginio)|Kantono Raleigh]]: nomita laŭ la angla poeto kaj esploristo [[Walter Raleigh]]. * [[Kantono Randolph (Okcidenta Virginio)|Kantono Randolph]]: nomita laŭ la virginia subŝtatestro kaj usona ministro pri justico [[Edmund Jennings Randolph]]. * [[Kantono Ritchie (Okcidenta Virginio)|Kantono Ritchie]]: nomita laŭ la virginia ĵurnalisto [[Thomas Ritchie]]. * [[Kantono Roane (Okcidenta Virginio)|Kantono Roane]]: nomita laŭ la virginia juĝisto [[Spencer Roane]]. == S == * [[Kantono Summers (Okcidenta Virginio)|Kantono Summers]]: nomita laŭ la virginia juristo [[George W. Summers]]. == T == * [[Kantono Taylor (Okcidenta Virginio)|Kantono Taylor]]: nomita laŭ [[John Taylor of Caroline|John Taylor]], virginia politikisto kaj verkisto. * [[Kantono Tucker (Okcidenta Virginio)|Kantono Tucker]]: nomita laŭ la virginia juĝisto [[Henry St. George Tucker]]. * [[Kantono Tyler (Okcidenta Virginio)|Kantono Tyler]]: nomita laŭ la usona prezidento [[John Tyler]]. == U == * [[Kantono Upshur (Okcidenta Virginio)|Kantono Upshur]]: nomita laŭ la usona registara sekretario [[Abel Parker Upshur]]. == W == * [[Kantono Wayne (Okcidenta Virginio)|Kantono Wayne]]: nomita laŭ generalo [[Anthony Wayne]]. * [[Kantono Webster (Okcidenta Virginio)|Kantono Webster]]: nomita laŭ la usona politikisto [[Daniel Webster]]. * [[Kantono Wetzel (Okcidenta Virginio)|Kantono Wetzel]]: nomita laŭ la konker-pioniro [[Lewis Wetzel]]. * [[Kantono Wirt (Okcidenta Virginio)|Kantono Wirt]]: nomita laŭ la usona ministro pri justico [[William Wirt (Attorney General)|William Wirt]]. * [[Kantono Wood (Okcidenta Virginio)|Kantono Wood]]: nomita laŭ la virginia subŝtatestro [[James Wood]]. * [[Kantono Wyoming (Okcidenta Virginio)|Kantono Wyoming]]: ''Wyoming'' estas delavara vorto, kiu signifas "vasta ebenaĵo". Laŭ ĝi estas nomita ankaŭ la subŝtato [[Vajomingo]]. == Fonto == * [https://web.archive.org/web/19990203130241/http://members.aol.com/jeff560/places.html ''Origins of West Virginia Place Names''] (deveno de okcident-virginiaj loknomoj) [[Kategorio:Kantonoj de Okcidenta Virginio|*Listo]] sifr62jv6rju3s49mf4p5e4qd91qdd3 0 231481 9368060 9275698 2026-05-07T07:13:08Z Sj1mor 12103 9368060 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|eta|''Deklaro de Sendependeco'', pentraĵo de John Trumbull, kiu montras la Komitaton de la Kvinopo ([[John Adams]], [[Thomas Jefferson]], [[Benjamin Franklin]], [[Roger Sherman]], kaj Robert Livingston) prezentante sian skizon al la Kongreso en la 28a de junio 1776.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.americanrevolution.org/deckey.php|titolo=American Revolution: Key to Declaration of Independence|alirdato=6a de Aprilo 2017}}</ref>|350x350ra]] [[Dosiero:Treaty_of_Paris_1783_-_last_page_(hi-res).jpg|eta|229x229ra|Subskriba paĝo de la [[Traktato de Parizo (1783)|Pariza Traktato de 1783]], kiun negocis nome de Usono John Adams, Benjamin Franklin kaj John Jay]] La '''patroj-fondintoj de Usono''' estas nomo donita al la anoj de unu el jenaj grupoj: * la subskribintoj de la [[Usona Deklaro de Sendependeco]] ([[1776]]), * la subskribintoj de la [[Usona Konstitucio]] ([[1787]]), * gvidantoj de la patriotoj en la [[Usona Revolucio]] ("patriotoj" estis la partio, kiu deziris sendependiĝi, kontraŭe al la "lojaluloj", kiuj volis resti sub [[Britio|brita]] regado). male al la du unuaj grupoj tiu ĉi grupo estas ne perfekte difinebla. Prihistoria profesoro en la [[Columbia University]], nome [[Charles A. Beard]], ege influis super la studoj pri tiuj gravuloj ĉefe pri liaj publikaĵoj en la fakoj de historio kaj [[politika scienco]]. Liaj verkoj inkludis radikalan re-taksadon de la temo de la Patroj-fondintoj de Usono, pri kiuj li kredis, ke ili moviĝis plie pro [[ekonomiko]] ol pro [[filozofio|filozofiaj principoj]]. La plej influa libro de Beard, nome ''An Economic Interpretation of the Constitution of the United States ''(1913), estis celo de granda polemiko jam ekde sia publikigo. Kvankam ĝi estis ofte kritikita pro sia metodologio kaj konkludoj, ĝi estis responsa pri ampleksa reinterpretado de la [[Historio de Usono|dekomenca usona historio]].{{sfn|Kraus|Joyce|1985| p = 252 – 265}}{{sfn|Gibson|2006| pp = 7 – 12}} == Subskribintoj de la deklaro de sendependeco == {| width="600px" |- valign=top |width="200px" | * [[John Adams]] * [[Samuel Adams]] * [[Josiah Bartlett]] * [[Carter Braxton]] * [[Charles Carroll of Carrollton|Charles Carroll]] * [[Samuel Chase]] * [[Abraham Clark]] * [[George Clymer]] * [[William Ellery]] * [[William Floyd]] * [[Benjamin Franklin]] * [[Elbridge Gerry]] * [[Button Gwinnett]] * [[Lyman Hall]] * [[John Hancock]] * [[Benjamin Harrison V|Benjamin Harrison]] * [[John Hart]] * [[Joseph Hewes]] * [[Thomas Heyward, Jr.]] |width="200px" | * [[William Hooper]] * [[Stephen Hopkins (politician)|Stephen Hopkins]] * [[Francis Hopkinson]] * [[Samuel Huntington (statesman)|Samuel Huntington]] * [[Thomas Jefferson]] * [[Francis Lightfoot Lee]] * [[Richard Henry Lee]] * [[Francis Lewis]] * [[Philip Livingston]] * [[Thomas Lynch, Jr.]] * [[Thomas McKean]] * [[Arthur Middleton]] * [[Lewis Morris]] * [[Robert Morris (komercisto)|Robert Morris]] * [[John Morton (Pensilvanio)|John Morton]] * [[Thomas Nelson Jr.]] * [[William Paca]] * [[John Penn (delegito)|John Penn]] |width="200px" | * [[Robert Treat Paine]] * [[George Read (subskribinto)|George Read]] * [[Caesar Rodney]] * [[George Ross (delegito)|George Ross]] * [[Benjamin Rush]] * [[Edward Rutledge]] * [[Roger Sherman]] * [[James Smith (politikulo)|James Smith]] * [[Richard Stockton (1730-1781)|Richard Stockton]] * [[Thomas Stone]] * [[George Taylor (delegito)|George Taylor]] * [[Matthew Thornton]] * [[George Walton]] * [[William Whipple]] * [[William Williams (subskribinto)|William Williams]] * [[James Wilson]] * [[John Witherspoon]] * [[Oliver Wolcott]] * [[George Wythe]] |} == Delegitoj de la konstitucia kunveno 1787 == === Delegitoj, kiuj subskribis === {| width="100%" |- valign=top |width="34%" | * [[Abraham Baldwin]] * [[Richard Bassett]] * [[Gunning Bedford j.]] * [[John Blair]] * [[William Blount]] * [[David Brearly]] * [[Jacob Broom]] * [[Pierce Butler]] * [[Daniel Carroll]] * [[George Clymer]] * [[Jonathan Dayton]] * [[John Dickinson]] * [[William Few]] |width="33%" | * [[Thomas Fitzsimons]] * [[Benjamin Franklin]] * [[Nicholas Gilman]] * [[Nathaniel Gorham]] * [[Alexander Hamilton]] * [[Jared Ingersoll]] * [[Daniel of St. Thomas Jenifer]] * [[William Samuel Johnson]] * [[Rufus King]] * [[John Langdon]] * [[William Livingston]] * [[James Madison]] * [[James McHenry]] |width="33%" | * [[Thomas Mifflin]] * [[Gouverneur Morris]] * [[Robert Morris (komercisto)|Robert Morris]] * [[William Paterson (juristo)|William Paterson]] * [[Charles Cotesworth Pinckney]] * [[Charles Pinckney (subŝtatestro)|Charles Pinckney]] * [[George Read (subskribinto)|George Read]] * [[John Rutledge]] * [[Roger Sherman]] * [[Richard Dobbs Spaight]] * [[George Washington]] (prezidanto de la kunveno) * [[Hugh Williamson]] * [[James Wilson]] * [[William Jackson (subskribinto)|William Jackson]] (sekretario) |width="20%" | |} === 13 delegitoj foririntaj antaŭ la subskribo === {| width="100%" |- valign=top |width="34%" | * [[William Richardson Davie]] * [[Oliver Ellsworth]] * [[William Houston]] * [[William Houstoun]] * [[John Lansing j.]] |width="33%" | * [[Alexander Martin]] * [[Luther Martin]] * [[James McClurg]] * [[John Francis Mercer]] * [[William Pierce (politikulo)|William Pierce]] |width="33%" | * [[Caleb Strong]] * [[George Wythe]] * [[Robert Yates (politikulo)|Robert Yates]] |width="20%" | |} === 3 delegitoj, kiuj rizuzis subskribi === {| width="100%" |- valign=top |width="20%" | * [[Elbridge Gerry]] * [[George Mason]] * [[Edmund Randolph]] |width="20%" | |} == Aliaj personoj de la revolucia tempo konsidereblaj kiel patroj-fondintoj == {| width="100%" |- valign=top |width="20%" | * [[Ethan Allen]] * [[Richard Bland]] * [[George Clinton (politikulo)|George Clinton]] * [[Patrick Henry]] * [[John Jay]] * [[Light Horse Harry Lee|Henry Lee la 3-a]] * [[Thomas Sim Lee]] * [[Francis Adrian Vanderkemp]] * [[Robert Livingston (1746-1813)|Robert R. Livingston]] * [[John Marshall (ĉefjuĝisto)|John Marshall]], la kvara ĉef-juĝisto de Usono * [[Philip Mazzei]] * [[James Monroe]], kvina [[prezidento de Usono]], la lasta de la "respublika generacio" * [[Thomas Paine]] * [[Peyton Randolph]] * [[Paul Revere]] * [[Markizo de la Fayette|Gilbert du Motier, marquis de La Fayette]], [[Francio|franca]] generalo, esence grava por konvinki Francion subteni la usonan revolucion * [[Luis de Unzaga]] * [[Friedrich Wilhelm von Steuben]], [[Prusio|prusa]] generalo, kiu organizis la "kontinentan armeon" * [[Charles Thomson]], sekretario de la dua kontinenta kongreso |} == Vidu ankaŭ == * [[Charles A. Beard]] * [[Patro de la Lando]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Gibson, Alan (2006). [https://books.google.es/books?id=Eq6RAAAAMAAJ&redir_esc=y Interpreting the Founding: Guide to the Enduring Debates over the Origins and Foundations of the American Republic.] University Press of Kansas. pp.&nbsp;7–12. ISBN 9780700614547. * Kraus, Michael & Joyce, Davis D. (1985). [https://archive.org/details/writingofamerica0000krau The Writing of American History] (Reviziita eldono). University of Oklahoma Press. pp.&nbsp;252–265. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Usona Revolucio]] amfi2pdv9uxvsiy23eoeqf38dprbxr5 0 234067 9367902 9176372 2026-05-06T21:48:14Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367902 wikitext text/x-wiki {{informkesto monto |nomo=Bachtel |bildo=[[Dosiero:Bachtelturm.JPG|300px|XXX]] |alteco=1115 |latitudo=47/17//N |longitudo=8/53//E |regiono-ISO=CH-ZH |situo sur mapo2=Svislando |landoj=[[Kantono Zuriko]], [[Svislando]] |montaro=[[Antaŭalpoj]] }} Bachtel estas monto en la [[Zurika Oberlando]] en la [[Kantono Zuriko]], [[Svislando]]. Ĝi havas altecon de 1115 m super la marnivelo. De la [[belvidturo]] sur ĝia pinto oni havas bonan ĉirkaŭ-vidon tra la tuta [[Kantono Zuriko]], precipe al la lago [[Greifensee]], al la [[Alpoj]] kaj ĝis la [[Nigra Arbaro]]. Sude de la pinto de la monto troviĝas supre de ''Gibswil'' sur la teritorio de la komunumo [[Fischenthal]] la fonto de la rivero [[Jona (rivero)|Jona]]. == Bachtelturo == La unua turo estis konstruita sur la pinto de Bachtel en la jaro [[1873]]. Ĝi konsistis el ligno kaj estis tetruita en la jaro [[1890]] per ŝtormo. Tri jarojn poste oni konstruis novan ŝtalan turon. Ĝi staris ĝis la jaro [[1985]] sur la pinto de Bachtel kaj tiam estis malkonstruita, renovigita kaj rekonstruita sur la altobservejo de [[Pfannenstil]]. En la jaro [[1986]] estis konstruita la nova Bachtelturo. Ĝi havas altecon de 60 metroj, kaj en la alteco de 30 metroj troviĝas belvidplatformo. Sur la platformo estis instalita ''alpomontrilo'' kun la nomoj kaj desegnoj de ĉiuj montoj videblaj de la Bachtel. Ĝi estas la verko de Paul Thalmann. == Turismo == La monto Bachtel kaj la restoracio sur ĝia pinto estas ŝatata migradcelo. Aliro eblas de ĉiuj flankoj. Bela vojo estas ek de Gibswil tra la abisma valo (germane ''Tobel'') de la rivero [[Jona (rivero)|Jona]]. La nomo Bachtel (en [[mezepoko]] ''Bachtalberg'' (=rivervalmonto), do monto kun rivervalo, indikas, ke la nomo de la monto supozeble estis dedukita de la rivervalo de la Jona. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.hinwil.ch/de/portrait/fotoalbum/?action=showpict&picid=9054&galid=839 Elvidoj de la monto Bachtel]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.swisspanoramas.ch/regionen/zuerich/hinwil/bachtel/bachtelTurm02.html Bachtel virtuale] {{projektoj|commonscat=Bachtel|Bachtel}} [[Kategorio:Montoj en Svislando]] [[Kategorio:Montoj de la Antaŭalpoj]] [[Kategorio:Kantono Zuriko]] [[Kategorio:Montoj kun alteco inter 1000 kaj 1999 m]] [[Kategorio:Zurika Oberlando]] jqtar7yjo6n5eoxi042wyrot2xl1va9 0 235865 9367776 8994108 2026-05-06T17:20:27Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367776 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo = Château de la Perrière - Avrillé (49) - 04.JPG |statuso= urbo |nomo=Avrillé |mapo2= |longitudo=00/35/21/W |latitudo=47/30/25/N |regiono-ISO=FR-49 |situo sur mapo=Francio |lando= {{Francio}} |regiono= {{Luarlandoj}} |departemento= {{Maine-et-Loire}} |arondismento= [[arondismento Angers|Angers]] |kantono= ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' |pk=49240 |alto=<small>De 17 ĝis 62 m |areo=15,85 km² |tel= |aŭto= |kodo=49015 |laŭ=INSEE |horzono=[[UTC]] +1 (+2 somere) |tipo1=reliefo }} '''Avrillé''', proponita esperantigo ''Avriljeo''<ref>Fonto: [http://www.esperanto-sat.info/article2012.html Kiel traduki okdek franclingvajn vortojn kaj Kiel esperantigi proprajn nomojn] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924002234/http://www.esperanto-sat.info/article2012.html |date=2015-09-24 }} (2011), P230</ref>, estas [[franca komunumo]], situanta en la departemento [[Maine-et-Loire]], en la administra regiono [[Luarlandoj]]. [[dosiero:Moulin à vent de la Garde 4.jpg|eta|maldekstra|{{centre|historia eksa [[ventmuelejo]]}}]] == Geografio == Avrillé nord-okcidente tuŝas urbon [[Angers]] - do en la suda kaj orienta komunumaj limoj ĝi tuŝas la urbon, en la sudo najbarante al la urbokvartalo [[Belle-Beille]] kaj en la oriento interalie al la amuzparko [[Terra Botanica]] de [[Angers]]. Ĝi situas sur teritorio relative ebena, kun grundo origine arboplena kaj riĉa je [[ardezo]]j. Avrillé situas 5 minutojn for de Angers, je 1 h 30 de [[Parizo]] per [[TGV]], 90 km de [[Nantes]], 120 km de [[Rennes]], 130 km de [[Tours]] kaj 140 km de [[Poitiers]]. Kun pli ol 13 000 loĝantoj, Avrillé estas la 4-a urbo de la departemento [[Maine-et-Loire]]. <!-- == Historio == --> == Demografio == <center>{{Demography 6col|510px|1962|1968|1975|1982|1990|1999| 3.034|4.603|9.386|10.811|12.878|12.991}} <small>fonto : http://www.insee.fr/fr/ffc/docs_ffc/psdc.htm.</small></center> <!-- == Instruejoj == --> == Gravuloj == * Charles de Gondi: Senjoro de Avrillé de [[1520]] ĝis [[1540]], praido de familio de florancaj bankistoj, li posedis la bienon de Raffoux. Li estis protektanto de Clément Janequin kaj tiu ĉi estis baptopatro de liaj infanoj baptitaj en la preĝejo de Avrillé. * Charles Goddes de Varennes: nobelo el la falkoĉasistoj de la reĝo, li en [[1606]] akiris la kastelon de la Perrière. Lia filo François, naskiĝinta en [[1593]], estis ŝtat-konsilisto, ordinara nobelo de la Asembleo en [[1648]], iĝis eksterordinara ambasadoro de la reĝoj [[Ludoviko la 13-a (Francio)|Ludoviko la 13-a]] et [[Ludoviko la 14-a (Francio)|Ludoviko la 14-a]]. Pro tio, li estis taskita per multaj misioj, kiuj lin kondukis interalie en [[Konstantinopolo]]n. Li mortis la 13-an de julio [[1680]]. * Clément Janequin : naskiĝinta en [[Châtellerault]] ĉ. [[1485]]. Post studoj pri religio kaj muziko en [[Bordozo]], li retrovis sian fraton Simon en [[Angers]] en [[1531]] kaj tie iĝis kapelestro, kaj poste mastro de la kantistaro en la katedralo sankta [[Maŭrico]] de Angers. Nomumita parokestro de Avrillé en [[1532]], li lasis la postenon al sia vikario Jehan Garande, cele dediĉi sin al siaj muzikaj komponaĵoj. Protektita de François de Gondi, senjoro de Avrillé. En [[1540]], li definitive enloĝiĝis en [[Parizo]] kie, en [[1549]], li ricevis la titolon de « ordinara komponisto de la Reĝo ». Li mortis en [[1558]] aŭ [[1559]]. Nuntempe, gimnazio de Avrillé havas lian nomon. * René Gasnier ([[1874]]-[[1913]]): estis unu el la ĉefaj promociantoj de aviado en [[Francio]]. En [[1908]], li sukcesis sian unuan flugon laŭ distanco de ĉirkaŭ 1 kilometro je alteco de... de 6 ĝis 7 metroj ! Aktive partoprenis en la kreado de la flughaveno de Angers-Avrillé kaj tie en [[1910]] organizis la unuan rapidkonkurson de flugaparatoj "Angers-[[Saumur]]". * Eric Tabarly ([[1931]]-[[1998]]): veselkapitano, fama navigisto, akcidente mortinta en la [[Irlanda Maro]]. Lia familio loĝis en la farmbieno ''de la Chalouère'' en Avrillé. Sportejo havas lian nomon. == Partnera urbo == * {{flago|Germanio}} [[Schwalbach am Taunus]], [[Hesio]], [[Germanio]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Maine-et-Loire]] * [[Listo de urboj de Francio]] * [[Tramtransporto en Angers]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.ville-avrille.fr/ Oficiala Retejo de Avrillé]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (france) * [http://www.jean-maridor.org/promo_z/francais/promo_z.htm Historio de la 1-a lernantaro de la flug-lernejo de Avrillé] (france) * [http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087&CommuneId=44837 Avrillé en la retejo de la Nacia Geografia Instituto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070312115538/http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087&CommuneId=44837 |date=2007-03-12 }} * [http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/co_navigation.co_page?nivgeo=C&codgeo=49015&theme=ALL&typeprod=ALL&lang=FR&quelcas=LISTE Avrillé en la retejo de Insee (Nacia Instituto de Statistiko kaj Ekonomiaj Studoj)] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Francio]] [[Kategorio:Komunumoj de Maine-et-Loire]] r3gnjrtcgpt72z6co25my52d3kl67en 0 248731 9367626 9352254 2026-05-06T11:59:36Z ThomasPusch 1869 9367626 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|Maro |priskribo de bildo= |regiono-ISO = FI-01 |mapo lokumilo = iso |Mapo en angulo= |mapo1 lokumilo = Balta maro |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 7 |parenco = Balta maro |parenco_tipo = Akvejo }} [[Dosiero:Hiittinen.jpg|eta|dekstra|250px|Hiittinen, 25 km okcidente de [[Hanko]].]] La '''Maro de la Finna Insularo''' ({{lang-fi|Saaristomeri}}, {{lang-sv|Skärgårdshavet}}) estas multinsula parto de la [[Balta Maro]] inter la [[Botnia golfo]] kaj la [[Finna golfo]], en [[Finnlando|finna]] akvoteritorio. Insularo de Maro de la finna insularo estas la plej granda insularo en Eŭropo kaj la plej multinsula insularo en la tuta mondo. Plej multaj insuloj de Maro de Finna insularo estas malgrandaj. La ĉefpartoj de la insularo estas [[Alando]] kaj insularo de Turku. Multaj loĝantoj de la insularo estas svedlingvaj sed en la insularo de Turku estas ankaŭ finnlingvaj insuloj, ekzemple insuloj de la eksa komunumo [[Velkua]]. La maro estas malprofunda, kun averaĝa profundo de 23 [[metro]]j. La plimulto da la kanaloj estas nenavigeblaj por grandaj ŝipoj. == Geologio == [[Dosiero:Lempisaari,_Naantali,_Finland..jpg|eta|dekstra|250ra|La interna insularo havas arbojn.]] La Maro de la Finna [[Insularo]] enhavas multe da [[insulo]]j. La preciza kvanto da insuloj dependas de la difino de la termino "insulo," ĉar la pecoj de seka grundo povas esti etaj ŝtonoj apenaŭ superakvaj, aŭ grandaj insuloj kie kuŝas malgrandaj vilaĝoj aŭ eĉ urbeto. Finna Insularo estas dua plej granda insularo de Eŭropo kaj la plej multinsula insularo en tuta mondo. Estas 257 insuloj kun areo de almenaŭ 1 [[km]]², el kiuj la klare pli granda estas [[Kontinenta Alando]], sed estas 18000 insuletoj kun areo de almenaŭ 0,5 [[Hektaro|ha]]. Se validas ankaŭ la kvanto da la plej malgrandaj, nesurloĝeblaj ŝtonoj, 50 000 estas bona proksimumo - kompare, oni taksas, ke estas inter 13 000 kaj 18 000 insuloj en [[Indonezio]]. La finna insularo estas tiel unika vasta insulara areo, ke la plej multaj insuloj estas do etaj kaj do proksimaj kun si aliaj. La areo konsistas el interna kaj ekstera insularoj. La ekstera ĉefe konsistas el pli grandaj, neloĝataj insuloj. La insularo kovras triangula areo, kaj ĉe la anguloj estas la urboj [[Mariehamn]], [[Uusikaupunki]], kaj [[Hanko]]. La insuloj ekaperis el la maro mallonge post la pasinta [[glaciepoko]]. La procezo fakte ankoraŭ okazadas, kaj novaj ŝtonoj kaj insuletoj malrapide kreiĝas, kaj la malnovaj aŭ pligrandiĝas aŭ unuiĝas. Ili nun kreskas inter 4 kaj 10 milimetrojn jare. Ĉar la insuloj konsistas el [[granito]] kaj [[gnejso]], du tre malmolaj ŝtonoj, la [[erozio]] estas malpli rapida ol la kreskado. == Loĝantoj kaj administraĵo == <!-- [[Dosiero:Aland.interreg.gif|eta|dekstra|250px|Mapo de la sveda-finna Eŭroregiono.]] la dosier4o ne plu estas --> La insuloj dividiĝas inter la provincoj de [[Okcidenta Finnlando]] kaj la memstara provinco [[Alando]]. La limo inter la provincoj estas malpreciza markita de Kihti, sufiĉe plenakva parto de la maro. Kune kun la insuloj proksime al la marbordo de [[Svedio]], la areo estas Eŭroregiono. Estas proksimume 60.000 malprovizoraj loĝantoj sur la insuloj, kaj 27.000 el ili loĝas en Alando. La plimulto da municipoj en la areo estas unulingvaj, aŭ nursvedaj aŭ plejparte svedaj. La ĉefaj havenurboj de la regiono estas [[Turku]] sur la kontinento, kaj Mariehamn en Alando. Multaj finnoj havas somerajn domojn sur la insuloj, ĉar la regiono famas pro sia natura beleco. Pro tio, la kvanto da insulanoj povas duobliĝi (aŭ pli) dumsomere. La someraj loĝantoj estas plejofte finnparolantoj, kontraste kun la porĉiamaj insulanoj. Kultaranta, la oficiala somera loĝloko de la [[Prezidento de Finnlando]], estas sur la insulo Luonnonmaa en Naantali. == Ekonomiko kaj komunikiloj == [[Dosiero:Finnish Ferry in Archipelago.jpg|eta|maldekstra|Flava pramo dum vintro]] [[Dosiero:Saaristo.png|eta|dekstra|Mapo de la orienta parto de la maro]] La insulanoj ĝenerale havas altan vivkvaliton, kompareblan al tiu en kontinenta Finnlando. [[Fiŝkaptado]] kaj fiŝpreparado estas gravaj tieaj industrioj. La insularo estas bone konata pro sia baltmara [[haringo]] kaj ĉielarka [[truto]]. [[Agrikulturo]] estas malmulta pro la ŝtonpleneco de la insuloj. Tamen, la klimato estas pli oportuna ol tiu en kontinenta Finnlando, kaj kelkaj insuloj, precipe Rymättylä, famas en proksimaj kontinentaj regionoj por produktado de la unuaj terpomoj de la somero. [[Turismo]] nun pli kaj pli graviĝas en la insulara ekonomiko. La insulaj komunumoj ĉe la "finna" flanko de Kihti estas ligitaj de la Insulara Ringa Strato, ĉeno de pontoj kaj [[pramo]]j. Malproksimaj insuloj estas ligitaj de pramoj, kaj kaze de Alando, de malgranda [[flughaveno]]. La pramoj estas en du kategorioj. La flavaj pramoj (finne ''lossi'') estas senpagaj kaj faras mallongajn vojaĝojn inter proksimaj grandaj insuloj. Konstrue, ili similas [[floso]]jn. La blankaj pramoj (finne ''yhteysalus'') estas similas ŝipojn, kaj por ili oni devas iom pagi. Ili faras longajn vojaĝojn kaj iras al kelkaj malgrandaj, malproksimaj insuloj. La finnaj urboj Turku kaj [[Helsinko]] estas konektitaj al Alando kaj Svedio de grandaj krozopramoj. Dum malvarmaj vintroj oni establas oficialajn glacistratojn inter iuj insuloj. Ĉi tio ege plifaciligas veturadon, kaj ebligas, ke oni povas simple aŭtveturi de la kontinento al la insuloj. Aliflanke, dum printempo kaj aŭtuno estas la degelperiodo (finne ''kelirikko'') kiam la glaciaĵo tro maldikas eĉ por marŝado, sed tro dikas por perboata veturado. Pro tio mankas al iuj insuloj haveno por grandaj ŝipoj, kaj ili estas izolitaj dum kelkaj tagoj aŭ eĉ semajnoj. Multaj gravaj ŝipovojoj transiras la maron. La labirinta insularo, malregula profundeco, kaj multegaj ŝtonoj danĝerigas navigadon. Tial la insuloj enhavas multajn [[lumturo]]jn. == Naturo kaj konservado == [[Dosiero:Podiceps cristatus 4 (Marek Szczepanek).jpg|eta|dekstra|250ra|[[Tufgrebo]].]] La insuloj provizas unikan kaj diversan medion por sovaĝvivaĵoj. La pli grandaj insuloj similas la ĉemarajn regionojn de kontinenta Finnlando, dum la ŝtonoj havas radikale malsaman medion. Malgrandaj insuloj ne entenas [[arbo]]jn, sed tamen havas multajn alispecajn [[planto]]jn. La medio estas sunplena, havas relative longan kreskosezonon, kaj estas fekundigita de guano. Aliflanke, preskaŭ senĉesa vento kaj maldika aŭ neekzistanta grundo limigas plantojn. La tre malalta saleco de la akvo estas pli benigna por plantoj. La kondiĉoj povas varii radikale eĉ sur unu malgranda insulo. Ene de insulo granda nur kelkajn dekojn da metroj, povas esti malgrandaj [[Nesala akvo|nesalaj]] [[torfejo]]j, nesalaj [[lageto]]j, [[Saleta akvo|saletaj]] lagetoj, [[arbusto]]j, [[herbejo]]j, ŝtonoj, marbordoj batitaj de ventoj, kaj ŝirmitaj [[fjordo]]j. Multaj plantoj havas ŝanĝiĝintajn [[fenotipo]]jn pro la medio. Ekzemple, [[junipero]]j sur insuletoj altas malpli ol 0,5 metroj, sed povas kovri kelkajn kvadratajn metrojn. La insuloj estas sekurejo por [[marbirdoj]]. La [[specio]]j inkluzivas [[Muta cigno|mutan cignon]], [[Nigra urio|nigran urion]], [[tufgrebo]]n, kaj multajn speciojn de [[mevo]]j. Freŝdate, [[granda kormorano|grandaj kormoranoj]] venis al la insularo, kaj ili plimultiĝas. La kormoranoj iom malbonas por la naturo, ĉar ili loĝas en tre densaj kolonioj, kiuj iom post iom venenigos la tieajn plantojn per sia guano. La plej granda minaco kontraŭ la naturmedio estas [[plantoziĝo]], kaŭzata ĉefe de [[agrikulturo]] kaj [[fiŝbredado]]. Oni iom ekregis tiun problemon en Finnlando, sed la efiko de la protektado estas kaŝita de la ĝenerala malpliboniĝo de la [[Balta Maro]]. Multaj areoj de la insularo estas protektataj de homa agado de sia nealirebleco. Estas ankaŭ multaj malgrandaj naturkonservejoj ĉe la Sudokcidenta Insulara Nacia Parko, kie nur sciencistoj povas vojaĝi al iuj insuloj. == Historio == La insuloj ekleviĝis el la maro (kiu tiam nomiĝis la Maro Yoldia) antaŭ 10.000 jaroj. La plej malnovaj arkeologiaj trovitaĵoj estas de [[-4000]]. La insularo havas strategian situon, gardante la vojojn al [[Stokholmo]], [[Turku]], kaj la tuta [[Botnia Golfo]]. Tial, la insuloj estis fortikigitaj de la Sveda imperio dum la mezepoko. Reĝa poŝta vojo transiris la nordajn insulojn dum la [[16-a jarcento|16-a]] kaj [[17-a jarcento|17-a]] jarcentoj. En [[1809]], Svedio devis fordoni la insulojn al [[Rusio]], kaj ili fariĝis parto de la [[Grandprinclando Finnlando]]. Dum la [[Krimea Milito]] [[Anglio|angla]]-[[Francio|franca]] grupo atakis kaj detruis la kastelon Bomarsund. En la Alanda Traktato de [[1856]], la Alanda flanko de la insularo estis nemilitigita. La areo restas tiel eĉ moderne. Finnlando gajnis sian sendependecon de Rusio en [[1917]]. Mallonge poste, la svedaparolantoj de Alando, en la okcidenta parto de la insularo, petis, ke Svedio akiru la insulojn. La peto estis iom subtenita en Svedio, sed gvidis al la Alanda Krizo. La [[Ligo de Nacioj]] provis solvi la situacion, kaj en [[1921]] la ĝi donis suverenecon al la tuta insularo de Finnlando, malgraŭ la deziroj de la plimulto da Alandanoj. Tamen, oni donis al Alando grandan memstarecon, kaj ĝia nemiliteco estis rekonfirmita. {{Projektoj}} [[Kategorio:Geografio de Finnlando]] [[Kategorio:Maroj|Finna Insularo, Maro de]] [[Kategorio:Balta maro]] chb0jslifugpn6f3xqg0v48r5xlpb9g 9367627 9367626 2026-05-06T12:04:21Z ThomasPusch 1869 ioma lingva glatigo 9367627 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|Maro |priskribo de bildo= |regiono-ISO = FI-01 |mapo lokumilo = iso |Mapo en angulo= |mapo1 lokumilo = Balta maro |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 7 |parenco = Balta maro |parenco_tipo = Akvejo }} [[Dosiero:Hiittinen.jpg|eta|dekstra|250px|Hiittinen, 25 km okcidente de [[Hanko]].]] La '''Maro de la Finna Insularo''' ({{lang-fi|Saaristomeri}}, {{lang-sv|Skärgårdshavet}}) estas multinsula parto de la [[Balta Maro]] inter la [[Botnia golfo]] kaj la [[Finna golfo]], en [[Finnlando|finna]] akvoteritorio. Insularo de Maro de la finna insularo estas la plej granda insularo en Eŭropo kaj la plej multinsula insularo en la tuta mondo. Plej multaj insuloj de Maro de Finna insularo estas malgrandaj. La ĉefpartoj de la insularo estas [[Alando]] kaj insularo de Turku. Multaj loĝantoj de la insularo estas svedlingvaj sed en la insularo de Turku estas ankaŭ finnlingvaj insuloj, ekzemple insuloj de la eksa komunumo [[Velkua]]. La maro estas malprofunda, kun averaĝa profundo de 23 [[metro]]j. La plimulto da la kanaloj estas nenavigeblaj por grandaj ŝipoj. == Geologio == [[Dosiero:Lempisaari,_Naantali,_Finland..jpg|eta|dekstra|250ra|La interna insularo havas arbojn.]] La Maro de la Finna [[Insularo]] enhavas multe da [[insulo]]j. La preciza kvanto da insuloj dependas de la difino de la termino "insulo," ĉar la pecoj de seka grundo povas esti etaj ŝtonoj apenaŭ superakvaj, aŭ grandaj insuloj kie kuŝas malgrandaj vilaĝoj aŭ eĉ urbeto. Finna Insularo estas dua plej granda insularo de Eŭropo kaj la plej multinsula insularo en tuta mondo. Estas 257 insuloj kun areo de almenaŭ 1 [[km]]², el kiuj la klare plej granda estas [[Kontinenta Alando]], sed estas 18 000 insuletoj kun areo de almenaŭ 0,5 [[Hektaro|ha]]. Se validas ankaŭ la kvanto da la plej malgrandaj, nesurloĝeblaj ŝtonoj, 50 000 estas bona proksimumo - kompare, oni taksas, ke estas inter 13 000 kaj 18 000 insuloj en [[Indonezio]]. La finna insularo estas unika vasta insulara areo, pro tio ke la plej multaj insuloj estas aparte etaj kaj proksimaj al la aliaj. La areo konsistas el interna kaj ekstera insularoj. La ekstera ĉefe konsistas el pli grandaj, neloĝataj insuloj. La insularo kovras triangulan areon, kaj ĉe la anguloj estas la urboj [[Mariehamn]], [[Uusikaupunki]] kaj [[Hanko]]. La insuloj ekaperis el la maro mallonge post la pasinta [[glaciepoko]]. La procezo fakte ankoraŭ okazadas, kaj novaj ŝtonoj kaj insuletoj malrapide kreiĝas, kaj la malnovaj aŭ pligrandiĝas aŭ unuiĝas. Ili nun kreskas inter 4 kaj 10 milimetrojn jare. Ĉar la insuloj konsistas el [[granito]] kaj [[gnejso]], du tre malmolaj ŝtonoj, la [[erozio]] estas malpli rapida ol la kreskado. == Loĝantoj kaj administraĵo == <!-- [[Dosiero:Aland.interreg.gif|eta|dekstra|250px|Mapo de la sveda-finna Eŭroregiono.]] la dosier4o ne plu estas --> La insuloj dividiĝas inter la provincoj de [[Okcidenta Finnlando]] kaj la memstara provinco [[Alando]]. La limo inter la provincoj estas malpreciza markita de Kihti, sufiĉe plenakva parto de la maro. Kune kun la insuloj proksime al la marbordo de [[Svedio]], la areo estas Eŭroregiono. Estas proksimume 60 000 konstantaj loĝantoj sur la insuloj, kaj 27 000 el ili loĝas en Alando. La plimulto da municipoj en la areo estas unulingvaj, aŭ nursvedaj aŭ plejparte svedaj. La ĉefaj havenurboj de la regiono estas [[Turku]] sur la kontinento, kaj Mariehamn en Alando. Multaj finnoj havas somerajn domojn sur la insuloj, ĉar la regiono famas pro sia natura beleco. Pro tio, la kvanto da insulanoj povas duobliĝi (aŭ pli) dumsomere. La someraj loĝantoj estas plejofte finnparolantoj, kontraste kun la porĉiamaj insulanoj. Kultaranta, la oficiala somera loĝloko de la [[Prezidento de Finnlando]], estas sur la insulo Luonnonmaa en Naantali. == Ekonomiko kaj komunikiloj == [[Dosiero:Finnish Ferry in Archipelago.jpg|eta|maldekstra|Flava pramo dum vintro]] [[Dosiero:Saaristo.png|eta|dekstra|Mapo de la orienta parto de la maro]] La insulanoj ĝenerale havas altan vivkvaliton, kompareblan al tiu en kontinenta Finnlando. [[Fiŝkaptado]] kaj fiŝpreparado estas gravaj tieaj industrioj. La insularo estas bone konata pro sia baltmara [[haringo]] kaj ĉielarka [[truto]]. [[Agrikulturo]] estas malmulta pro la ŝtonpleneco de la insuloj. Tamen, la klimato estas pli oportuna ol tiu en kontinenta Finnlando, kaj kelkaj insuloj, precipe Rymättylä, famas en proksimaj kontinentaj regionoj por produktado de la unuaj terpomoj de la somero. [[Turismo]] nun pli kaj pli graviĝas en la insulara ekonomiko. La insulaj komunumoj ĉe la "finna" flanko de Kihti estas ligitaj de la Insulara Ringa Strato, ĉeno de pontoj kaj [[pramo]]j. Malproksimaj insuloj estas ligitaj de pramoj, kaj kaze de Alando, de malgranda [[flughaveno]]. La pramoj estas en du kategorioj. La flavaj pramoj (finne ''lossi'') estas senpagaj kaj faras mallongajn vojaĝojn inter proksimaj grandaj insuloj. Konstrue, ili similas [[floso]]jn. La blankaj pramoj (finne ''yhteysalus'') estas similas ŝipojn, kaj por ili oni devas iom pagi. Ili faras longajn vojaĝojn kaj iras al kelkaj malgrandaj, malproksimaj insuloj. La finnaj urboj Turku kaj [[Helsinko]] estas konektitaj al Alando kaj Svedio de grandaj krozopramoj. Dum malvarmaj vintroj oni establas oficialajn glacistratojn inter iuj insuloj. Ĉi tio ege plifaciligas veturadon, kaj ebligas, ke oni povas simple aŭtveturi de la kontinento al la insuloj. Aliflanke, dum printempo kaj aŭtuno estas la degelperiodo (finne ''kelirikko'') kiam la glaciaĵo tro maldikas eĉ por marŝado, sed tro dikas por perboata veturado. Pro tio mankas al iuj insuloj haveno por grandaj ŝipoj, kaj ili estas izolitaj dum kelkaj tagoj aŭ eĉ semajnoj. Multaj gravaj ŝipovojoj transiras la maron. La labirinta insularo, malregula profundeco, kaj multegaj ŝtonoj danĝerigas navigadon. Tial la insuloj enhavas multajn [[lumturo]]jn. == Naturo kaj konservado == [[Dosiero:Podiceps cristatus 4 (Marek Szczepanek).jpg|eta|dekstra|250ra|[[Tufgrebo]].]] La insuloj provizas unikan kaj diversan medion por sovaĝvivaĵoj. La pli grandaj insuloj similas la ĉemarajn regionojn de kontinenta Finnlando, dum la ŝtonoj havas radikale malsaman medion. Malgrandaj insuloj ne entenas [[arbo]]jn, sed tamen havas multajn alispecajn [[planto]]jn. La medio estas sunplena, havas relative longan kreskosezonon, kaj estas fekundigita de guano. Aliflanke, preskaŭ senĉesa vento kaj maldika aŭ neekzistanta grundo limigas plantojn. La tre malalta saleco de la akvo estas pli benigna por plantoj. La kondiĉoj povas varii radikale eĉ sur unu malgranda insulo. Ene de insulo granda nur kelkajn dekojn da metroj, povas esti malgrandaj [[Nesala akvo|nesalaj]] [[torfejo]]j, nesalaj [[lageto]]j, [[Saleta akvo|saletaj]] lagetoj, [[arbusto]]j, [[herbejo]]j, ŝtonoj, marbordoj batitaj de ventoj, kaj ŝirmitaj [[fjordo]]j. Multaj plantoj havas ŝanĝiĝintajn [[fenotipo]]jn pro la medio. Ekzemple, [[junipero]]j sur insuletoj altas malpli ol 0,5 metroj, sed povas kovri kelkajn kvadratajn metrojn. La insuloj estas sekurejo por [[marbirdoj]]. La [[specio]]j inkluzivas [[Muta cigno|mutan cignon]], [[Nigra urio|nigran urion]], [[tufgrebo]]n, kaj multajn speciojn de [[mevo]]j. Freŝdate, [[granda kormorano|grandaj kormoranoj]] venis al la insularo, kaj ili plimultiĝas. La kormoranoj iom malbonas por la naturo, ĉar ili loĝas en tre densaj kolonioj, kiuj iom post iom venenigos la tieajn plantojn per sia guano. La plej granda minaco kontraŭ la naturmedio estas [[plantoziĝo]], kaŭzata ĉefe de [[agrikulturo]] kaj [[fiŝbredado]]. Oni iom ekregis tiun problemon en Finnlando, sed la efiko de la protektado estas kaŝita de la ĝenerala malpliboniĝo de la [[Balta Maro]]. Multaj areoj de la insularo estas protektataj de homa agado de sia nealirebleco. Estas ankaŭ multaj malgrandaj naturkonservejoj ĉe la Sudokcidenta Insulara Nacia Parko, kie nur sciencistoj povas vojaĝi al iuj insuloj. == Historio == La insuloj ekleviĝis el la maro (kiu tiam nomiĝis la Maro Yoldia) antaŭ 10.000 jaroj. La plej malnovaj arkeologiaj trovitaĵoj estas de [[-4000]]. La insularo havas strategian situon, gardante la vojojn al [[Stokholmo]], [[Turku]], kaj la tuta [[Botnia Golfo]]. Tial, la insuloj estis fortikigitaj de la Sveda imperio dum la mezepoko. Reĝa poŝta vojo transiris la nordajn insulojn dum la [[16-a jarcento|16-a]] kaj [[17-a jarcento|17-a]] jarcentoj. En [[1809]], Svedio devis fordoni la insulojn al [[Rusio]], kaj ili fariĝis parto de la [[Grandprinclando Finnlando]]. Dum la [[Krimea Milito]] [[Anglio|angla]]-[[Francio|franca]] grupo atakis kaj detruis la kastelon Bomarsund. En la Alanda Traktato de [[1856]], la Alanda flanko de la insularo estis nemilitigita. La areo restas tiel eĉ moderne. Finnlando gajnis sian sendependecon de Rusio en [[1917]]. Mallonge poste, la svedaparolantoj de Alando, en la okcidenta parto de la insularo, petis, ke Svedio akiru la insulojn. La peto estis iom subtenita en Svedio, sed gvidis al la Alanda Krizo. La [[Ligo de Nacioj]] provis solvi la situacion, kaj en [[1921]] la ĝi donis suverenecon al la tuta insularo de Finnlando, malgraŭ la deziroj de la plimulto da Alandanoj. Tamen, oni donis al Alando grandan memstarecon, kaj ĝia nemiliteco estis rekonfirmita. {{Projektoj}} [[Kategorio:Geografio de Finnlando]] [[Kategorio:Maroj|Finna Insularo, Maro de]] [[Kategorio:Balta maro]] fv0g42gj60ft6u5h0ovj8wepf817jce 9367630 9367627 2026-05-06T12:07:14Z ThomasPusch 1869 /* Historio */ 9367630 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|Maro |priskribo de bildo= |regiono-ISO = FI-01 |mapo lokumilo = iso |Mapo en angulo= |mapo1 lokumilo = Balta maro |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 7 |parenco = Balta maro |parenco_tipo = Akvejo }} [[Dosiero:Hiittinen.jpg|eta|dekstra|250px|Hiittinen, 25 km okcidente de [[Hanko]].]] La '''Maro de la Finna Insularo''' ({{lang-fi|Saaristomeri}}, {{lang-sv|Skärgårdshavet}}) estas multinsula parto de la [[Balta Maro]] inter la [[Botnia golfo]] kaj la [[Finna golfo]], en [[Finnlando|finna]] akvoteritorio. Insularo de Maro de la finna insularo estas la plej granda insularo en Eŭropo kaj la plej multinsula insularo en la tuta mondo. Plej multaj insuloj de Maro de Finna insularo estas malgrandaj. La ĉefpartoj de la insularo estas [[Alando]] kaj insularo de Turku. Multaj loĝantoj de la insularo estas svedlingvaj sed en la insularo de Turku estas ankaŭ finnlingvaj insuloj, ekzemple insuloj de la eksa komunumo [[Velkua]]. La maro estas malprofunda, kun averaĝa profundo de 23 [[metro]]j. La plimulto da la kanaloj estas nenavigeblaj por grandaj ŝipoj. == Geologio == [[Dosiero:Lempisaari,_Naantali,_Finland..jpg|eta|dekstra|250ra|La interna insularo havas arbojn.]] La Maro de la Finna [[Insularo]] enhavas multe da [[insulo]]j. La preciza kvanto da insuloj dependas de la difino de la termino "insulo," ĉar la pecoj de seka grundo povas esti etaj ŝtonoj apenaŭ superakvaj, aŭ grandaj insuloj kie kuŝas malgrandaj vilaĝoj aŭ eĉ urbeto. Finna Insularo estas dua plej granda insularo de Eŭropo kaj la plej multinsula insularo en tuta mondo. Estas 257 insuloj kun areo de almenaŭ 1 [[km]]², el kiuj la klare plej granda estas [[Kontinenta Alando]], sed estas 18 000 insuletoj kun areo de almenaŭ 0,5 [[Hektaro|ha]]. Se validas ankaŭ la kvanto da la plej malgrandaj, nesurloĝeblaj ŝtonoj, 50 000 estas bona proksimumo - kompare, oni taksas, ke estas inter 13 000 kaj 18 000 insuloj en [[Indonezio]]. La finna insularo estas unika vasta insulara areo, pro tio ke la plej multaj insuloj estas aparte etaj kaj proksimaj al la aliaj. La areo konsistas el interna kaj ekstera insularoj. La ekstera ĉefe konsistas el pli grandaj, neloĝataj insuloj. La insularo kovras triangulan areon, kaj ĉe la anguloj estas la urboj [[Mariehamn]], [[Uusikaupunki]] kaj [[Hanko]]. La insuloj ekaperis el la maro mallonge post la pasinta [[glaciepoko]]. La procezo fakte ankoraŭ okazadas, kaj novaj ŝtonoj kaj insuletoj malrapide kreiĝas, kaj la malnovaj aŭ pligrandiĝas aŭ unuiĝas. Ili nun kreskas inter 4 kaj 10 milimetrojn jare. Ĉar la insuloj konsistas el [[granito]] kaj [[gnejso]], du tre malmolaj ŝtonoj, la [[erozio]] estas malpli rapida ol la kreskado. == Loĝantoj kaj administraĵo == <!-- [[Dosiero:Aland.interreg.gif|eta|dekstra|250px|Mapo de la sveda-finna Eŭroregiono.]] la dosier4o ne plu estas --> La insuloj dividiĝas inter la provincoj de [[Okcidenta Finnlando]] kaj la memstara provinco [[Alando]]. La limo inter la provincoj estas malpreciza markita de Kihti, sufiĉe plenakva parto de la maro. Kune kun la insuloj proksime al la marbordo de [[Svedio]], la areo estas Eŭroregiono. Estas proksimume 60 000 konstantaj loĝantoj sur la insuloj, kaj 27 000 el ili loĝas en Alando. La plimulto da municipoj en la areo estas unulingvaj, aŭ nursvedaj aŭ plejparte svedaj. La ĉefaj havenurboj de la regiono estas [[Turku]] sur la kontinento, kaj Mariehamn en Alando. Multaj finnoj havas somerajn domojn sur la insuloj, ĉar la regiono famas pro sia natura beleco. Pro tio, la kvanto da insulanoj povas duobliĝi (aŭ pli) dumsomere. La someraj loĝantoj estas plejofte finnparolantoj, kontraste kun la porĉiamaj insulanoj. Kultaranta, la oficiala somera loĝloko de la [[Prezidento de Finnlando]], estas sur la insulo Luonnonmaa en Naantali. == Ekonomiko kaj komunikiloj == [[Dosiero:Finnish Ferry in Archipelago.jpg|eta|maldekstra|Flava pramo dum vintro]] [[Dosiero:Saaristo.png|eta|dekstra|Mapo de la orienta parto de la maro]] La insulanoj ĝenerale havas altan vivkvaliton, kompareblan al tiu en kontinenta Finnlando. [[Fiŝkaptado]] kaj fiŝpreparado estas gravaj tieaj industrioj. La insularo estas bone konata pro sia baltmara [[haringo]] kaj ĉielarka [[truto]]. [[Agrikulturo]] estas malmulta pro la ŝtonpleneco de la insuloj. Tamen, la klimato estas pli oportuna ol tiu en kontinenta Finnlando, kaj kelkaj insuloj, precipe Rymättylä, famas en proksimaj kontinentaj regionoj por produktado de la unuaj terpomoj de la somero. [[Turismo]] nun pli kaj pli graviĝas en la insulara ekonomiko. La insulaj komunumoj ĉe la "finna" flanko de Kihti estas ligitaj de la Insulara Ringa Strato, ĉeno de pontoj kaj [[pramo]]j. Malproksimaj insuloj estas ligitaj de pramoj, kaj kaze de Alando, de malgranda [[flughaveno]]. La pramoj estas en du kategorioj. La flavaj pramoj (finne ''lossi'') estas senpagaj kaj faras mallongajn vojaĝojn inter proksimaj grandaj insuloj. Konstrue, ili similas [[floso]]jn. La blankaj pramoj (finne ''yhteysalus'') estas similas ŝipojn, kaj por ili oni devas iom pagi. Ili faras longajn vojaĝojn kaj iras al kelkaj malgrandaj, malproksimaj insuloj. La finnaj urboj Turku kaj [[Helsinko]] estas konektitaj al Alando kaj Svedio de grandaj krozopramoj. Dum malvarmaj vintroj oni establas oficialajn glacistratojn inter iuj insuloj. Ĉi tio ege plifaciligas veturadon, kaj ebligas, ke oni povas simple aŭtveturi de la kontinento al la insuloj. Aliflanke, dum printempo kaj aŭtuno estas la degelperiodo (finne ''kelirikko'') kiam la glaciaĵo tro maldikas eĉ por marŝado, sed tro dikas por perboata veturado. Pro tio mankas al iuj insuloj haveno por grandaj ŝipoj, kaj ili estas izolitaj dum kelkaj tagoj aŭ eĉ semajnoj. Multaj gravaj ŝipovojoj transiras la maron. La labirinta insularo, malregula profundeco, kaj multegaj ŝtonoj danĝerigas navigadon. Tial la insuloj enhavas multajn [[lumturo]]jn. == Naturo kaj konservado == [[Dosiero:Podiceps cristatus 4 (Marek Szczepanek).jpg|eta|dekstra|250ra|[[Tufgrebo]].]] La insuloj provizas unikan kaj diversan medion por sovaĝvivaĵoj. La pli grandaj insuloj similas la ĉemarajn regionojn de kontinenta Finnlando, dum la ŝtonoj havas radikale malsaman medion. Malgrandaj insuloj ne entenas [[arbo]]jn, sed tamen havas multajn alispecajn [[planto]]jn. La medio estas sunplena, havas relative longan kreskosezonon, kaj estas fekundigita de guano. Aliflanke, preskaŭ senĉesa vento kaj maldika aŭ neekzistanta grundo limigas plantojn. La tre malalta saleco de la akvo estas pli benigna por plantoj. La kondiĉoj povas varii radikale eĉ sur unu malgranda insulo. Ene de insulo granda nur kelkajn dekojn da metroj, povas esti malgrandaj [[Nesala akvo|nesalaj]] [[torfejo]]j, nesalaj [[lageto]]j, [[Saleta akvo|saletaj]] lagetoj, [[arbusto]]j, [[herbejo]]j, ŝtonoj, marbordoj batitaj de ventoj, kaj ŝirmitaj [[fjordo]]j. Multaj plantoj havas ŝanĝiĝintajn [[fenotipo]]jn pro la medio. Ekzemple, [[junipero]]j sur insuletoj altas malpli ol 0,5 metroj, sed povas kovri kelkajn kvadratajn metrojn. La insuloj estas sekurejo por [[marbirdoj]]. La [[specio]]j inkluzivas [[Muta cigno|mutan cignon]], [[Nigra urio|nigran urion]], [[tufgrebo]]n, kaj multajn speciojn de [[mevo]]j. Freŝdate, [[granda kormorano|grandaj kormoranoj]] venis al la insularo, kaj ili plimultiĝas. La kormoranoj iom malbonas por la naturo, ĉar ili loĝas en tre densaj kolonioj, kiuj iom post iom venenigos la tieajn plantojn per sia guano. La plej granda minaco kontraŭ la naturmedio estas [[plantoziĝo]], kaŭzata ĉefe de [[agrikulturo]] kaj [[fiŝbredado]]. Oni iom ekregis tiun problemon en Finnlando, sed la efiko de la protektado estas kaŝita de la ĝenerala malpliboniĝo de la [[Balta Maro]]. Multaj areoj de la insularo estas protektataj de homa agado de sia nealirebleco. Estas ankaŭ multaj malgrandaj naturkonservejoj ĉe la Sudokcidenta Insulara Nacia Parko, kie nur sciencistoj povas vojaĝi al iuj insuloj. == Historio == La insuloj ekleviĝis el la maro (kiu tiam nomiĝis la Maro Yoldia) antaŭ 10.000 jaroj. La plej malnovaj arkeologiaj trovitaĵoj estas de ĉirkaŭ la jaro 4000 [[antaŭ nia erao]], do pli-malpli ĉe la pleja komenco de la [[4-a jarmilo a.K.]] aŭ komence de la [[40-a jarcento a.K.]]. La insularo havas strategian situon, gardante la vojojn al [[Stokholmo]], [[Turku]], kaj la tuta [[Botnia Golfo]]. Tial, la insuloj estis fortikigitaj de la Sveda imperio dum la mezepoko. Reĝa poŝta vojo transiris la nordajn insulojn dum la [[16-a jarcento|16-a]] kaj [[17-a jarcento|17-a]] jarcentoj. En [[1809]], Svedio devis fordoni la insulojn al [[Rusio]], kaj ili fariĝis parto de la [[Grandprinclando Finnlando]]. Dum la [[Krimea Milito]] [[Anglio|angla]]-[[Francio|franca]] grupo atakis kaj detruis la kastelon Bomarsund. En la Alanda Traktato de [[1856]], la Alanda flanko de la insularo estis nemilitigita. La areo restas tiel eĉ moderne. Finnlando gajnis sian sendependecon de Rusio en [[1917]]. Mallonge poste, la svedaparolantoj de Alando, en la okcidenta parto de la insularo, petis, ke Svedio akiru la insulojn. La peto estis iom subtenita en Svedio, sed gvidis al la Alanda Krizo. La [[Ligo de Nacioj]] provis solvi la situacion, kaj en [[1921]] la ĝi donis suverenecon al la tuta insularo de Finnlando, malgraŭ la deziroj de la plimulto da Alandanoj. Tamen, oni donis al Alando grandan memstarecon, kaj ĝia nemiliteco estis rekonfirmita. {{Projektoj}} [[Kategorio:Geografio de Finnlando]] [[Kategorio:Maroj|Finna Insularo, Maro de]] [[Kategorio:Balta maro]] ixwyka3damd8lhq9qb8q4wrl0e0k9xw 0 251318 9367839 9241716 2026-05-06T18:59:44Z Niegodzisie 153898 /* Studialbumoj */ 9367839 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto | nomo = Deep Purple<br/>[[dosiero:Deep-Purple-logo.svg|180ra]] | dosiero = Deep Purple in 2004.jpg | priskribo de dosiero = Deep Purple en la jaro 2004 | larĝa dosiero = jes | emblemo = Deep-Purple-logo.svg | fono = muzikgrupo | naskonomo = | alie nomata = | kromnomo = | naskiĝo = | morto = | deveno = {{Flago|Anglio}} [[Hertford]], [[Anglio]] | instrumento = | tipo de voĉo = | ĝenro = [[ŝtonroko]]<br />[[metalroko]]<br />[[Blus-roko]] | profesio = | aktivaj jaroj = 1968 — 1976<br />1984 — nuntempo | eldoninto = [[Edel]], [[EMI (muzika eldonejo)|EMI]], [[BMG]], [[Polydor]], [[Warner Bros.]], [[Tetragrammaton]] | parencaj temoj = [[Whitesnake]], [[Black Sabbath]], [[Blackmore's Night]]<!--, [[Tommy Bolin]], [[Episode Six]], [[Screaming Lord Sutch]], [[Dixie Dregs]]--> | ttt = [http://www.deeppurple.org www.deeppurple.org] | nuntempaj membroj = [[Ian Gillan]]<br /> [[Steve Morse]]<br /> [[Roger Glover]]<br /> [[Don Airey]]<br /> [[Ian Paice]] | antaŭaj membroj = <!--[[Ritchie Blackmore]]<br/> [[Jon Lord]]<br/> [[Joe Lynn Turner]]<br/> [[Tommy Bolin]]<br/> [[David Coverdale]]<br/> [[Glenn Hughes]]<br/> [[Rod Evans]]<br/>--> Ritchie Blackmore<br/>Jon Lord<br/>Joe Lynn Turner<br/> Tommy Bolin<br/>David Coverdale<br/>Glenn Hughes<br/>Rod Evans<br/> [[Nick Simper]]<br /> | signifa instrumento = }} '''Deep Purple''' estas [[Anglio|angla]] rokmuzika grupo, kiu estis fondita en [[Londono]] en la jaro [[1968]]. Per sia stilo, la sono de la [[Hammond-orgeno]], frapantaj gitarofrazoj, improvizado kaj frapantaj kantoj, ili fariĝis unu el la unuaj kaj plej influaj reprezentantoj el [[Ŝtonroko]], kaj el juna [[Metalroko]]. Ili havis la Guinness-rekordon pro "la plej brua grupo de la planedo". ==Studialbumoj== * Shades of Deep Purple (1968) * The Book of Taliesyn (1968) * Deep Purple (1969) * Deep Purple in Rock (1970) * Fireball (1971) * Machine Head (1972) * Who Do We Think We Are (1973) * Burn (1974) * Stormbringer (1974) * Come Taste the Band (1975) * Perfect Strangers (1984) * The House of Blue Light (1987) * Slaves and Masters (1990) * The Battle Rages On... (1993) * Purpendicular (1996) * Abandon (1998) * Bananas (2003) * Rapture of the Deep (2005) * Now What?! (2013) * Infinite (2017) * Whoosh! (2020) * Turning to Crime (2021) * =1 (2024) * SPLAT! (2026) == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{en}}) {{ĝermo|muziko}} {{projektoj}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 1960-1969]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 1970-1979]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 1980-1989]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 1990-1999]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 2000-2009]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj en 2010-2019]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 1968]] sq6icwmwxqx6b6rgy5hspnr877ecsal 0 251946 9367747 8331054 2026-05-06T15:51:55Z Sj1mor 12103 /* Vidu ankaŭ */ 9367747 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Amílcar Cabral''' (* {{dato|12|septembro|1924}} en [[Bafatá]], [[Gvineo Bisaŭa]], † {{dato|20|januaro|1973}} en [[Konakrio]] [[Gvineo]]) estis [[Kabo-Verdo|kabverda]] [[politikisto]] kaj batalanto por sendependeco. <!-- == Leben == Er wurde am 12. September 1924 in Bafatá als Sohn kapverdischer Eltern geboren. Seine Mutter Iva Pinhel Évora war dem Vater Juvenal Lopes Cabral nach Guinea-Bissau gefolgt, der dort als Lehrer arbeitete. Als Amílcar acht Jahre alt war, kehrte die Familie auf die Kapverden zurück. So wurde [[Mindelo]], die Hafenstadt von [[São Vicente (Kap Verde)|São Vicente]], mit ihrem internationalen Flair und ihrer Weltoffenheit zum prägenden Umfeld Cabrals, der hier 1943 die [[Reifeprüfung]] ablegte. Als Schüler arbeitete er beim lokalen Radiosender, verfasste Gedichte und politische Schriften zur Unterstützung einer kapverdischen, [[Kreolisierung|kreolischen]] Identität. Im folgenden Jahr zog die Familie in die Hauptstadt [[Praia]], wo er bei der Nationaldruckerei arbeitete, bis er 1945 ein Stipendium zum Studium der tropischen Landwirtschaft in [[Lissabon]], der Hauptstadt der damaligen Kolonialmacht [[Portugal]], erhielt. Hier bildeten sich in der afrikanischen Studentenschaft politische Zirkel, denen zahlreiche spätere Unabhängigkeitskämpfer aus Kap Verde, Guinea-Bissau, [[Angola]] und [[Mosambik]] angehörten. Nach Abschluss des Studiums 1950 folgten zwei Arbeitsjahre in [[Santarém (Portugal)|Santarém]] (Portugal). 1952 kehrte er als Landwirtschaftsingenieur zurück nach Guinea-Bissau. Seine politischen Aktivitäten bei den Bauern waren der Kolonialverwaltung und der [[PIDE|politischen Polizei]] ein ''Dorn im Auge'' und Cabral musste nach Angola fliehen. Mit [[Aristides Pereira]], seinem Bruder [[Luís de Almeida Cabral]] und weiteren jungen Leuten gründete Amílcar Cabral 1956 die PAI, die wegen verwirrender Namensgleichheit mit einer [[senegal]]esischen Partei bald umbenannt wurde in ''[[PAIGC|Partido Africano para a Independência da Guiné e do Cabo Verde]]'' (PAIGC, [[Portugiesische Sprache|portugiesisch]] für „Afrikanische Partei für die Unabhängigkeit von Guinea und Kap Verde"). 1963 verließ die Partei den Untergrund und eröffnete ein Büro im Nachbarland Guinea, das unter [[Ahmed Sékou Touré]] einen [[Diktatur|diktatorischen]], streng antikolonialen Kurs verfolgte. Im selben Jahr, nach der blutigen Zerschlagung eines [[Streik]]s der Hafenarbeiter von [[Pidjiguiti]] (Guinea-Bissau) durch portugiesische Kolonialtruppen, begann die PAIGC den bewaffneten Aufstand, der sich zu einem von 1963 bis 1974 dauernden Kolonialkrieg ausweitete. Cabral trieb zugleich die politische Konfrontation auf internationaler Ebene voran. Er vertrat die Sache Kap Verdes und Guineas vor den [[Vereinte Nationen|Vereinten Nationen]], 1970 in einer Privataudienz bei [[Paul VI.|Papst Paul VI.]], vor [[Europa|europäischen]] [[Parlament]]en und afrikanischen Politikern sowie in den Medien. Seine antikolonialistische Haltung in Verbindung mit einem klaren Bekenntnis zur [[Blockfreiheit]] sowie seine überzeugende intellektuelle Persönlichkeit machten ihn zu einem geachteten Partner der [[Sozialistische Internationale|Sozialistischen Internationale]] und zum persönlichen Freund [[Olof Palme]]s und [[François Mitterrand]]s. Das portugiesische Militär und die politische Polizei PIDE versuchten mehrmals, Cabral zu töten, unter anderem im November 1970 bei einem Überfall auf Conakry, der als ''Portuguese Raid'' oder ''[[Operation Mar Verde|Mar Verde]]'' bekannt wurde. Diese Aktion zielte auf den Tod Cabrals und des guineischen Präsidenten [[Sékou Touré]] sowie die Zerstörung der guineischen Kampfflugzeuge am Boden ab. Während Cabrals Frau Maria Helena und die Kinder mit dem Schrecken davonkamen, wurde die Familie eines Arztes in der Nachbarwohnung schwer verletzt und ein Kind getötet. Ab 1972 geriet die portugiesische Kolonialarmee immer mehr in die Defensive und musste sich teilweise fluchtartig zurückziehen. Am 20. Januar 1973 [[putsch]]te ein Teil der Armee der PAIGC gegen die Kapverder an der Spitze der Partei. Cabral und seine Frau wurden vor ihrer Wohnung aufgehalten und als sich Amílcar Cabral nicht fesseln ließ, erschoss ihn [[Inocêncio Cani]], ein Offizier der Marine. Letztlich vereitelte das Eingreifen des guineischen Präsidenten und seiner Truppen den Putsch. Auch wenn die unmittelbaren Mörder bekannt sind, bleiben die Hintergründe des [[Attentat]]s bis heute im Dunkeln. In den folgenden Monaten erreichte die PAIGC die Kontrolle über den größten Teil des Landes und erklärte 1973 einseitig die Unabhängigkeit Guinea-Bissaus. Die [[Antifaschismus|antifaschistischen]] Kräfte erreichten am [[25. April]] [[1974]] in der „[[Nelkenrevolution]]" die Umwandlung Portugals von der [[Faschismus|faschistischen]] Diktatur zur [[Demokratie]] und das Ende des portugiesischen [[Kolonialismus]]. Der Todestag Amílcar Cabrals ist heute der [[Nationalfeiertag]] der Republik Kap Verde. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{PND|107517434}} {{Personendaten |NAME=Cabral, Amílcar |ALTERNATIVNAMEN= |KURZBESCHREIBUNG=kapverdischer Politiker und Unabhängigkeitskämpfer |GEBURTSDATUM=[[12. September]] [[1924]] |GEBURTSORT=[[Bafatá]], [[Guinea-Bissau]] |STERBEDATUM=[[20. Januar]] [[1973]] |STERBEORT=[[Conakry]] }} --> == Vidu ankaŭ == * [[Historio de Kabo-Verdo]] * [[Historio de Gvineo Bisaŭa]] * [[Amilcar Cabral-Cup]] {{Projektoj}}{{Ĝermo|politiko}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Cabral, Amilcar}} [[Kategorio:Gvineo-bisaŭaj politikistoj]] [[Kategorio:Gvineo-bisaŭaj verkistoj]] [[Kategorio:Gvineo-bisaŭaj poetoj]] [[Kategorio:Gvineo-bisaŭaj inĝenieroj]] [[Kategorio:Gvineo-bisaŭaj militistoj]] [[Kategorio:Afrikaj revoluciuloj]] [[Kategorio:Panafrikanistoj]] [[Kategorio:Afrikonigrulaj naciistoj]] [[Kategorio:Verkistoj de naciaj himnoj]] mlnbq3f6rw5g4v7eqlwfvnx854pqiay 0 254378 9368015 8461407 2026-05-07T04:52:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368015 wikitext text/x-wiki {{Informkesto milito |kunpuŝiĝo = Batalo de Bzura |konflikto = [[Invado en Pollando]] ([[Dua Mondmilito]]) |dosiero = [[Dosiero:Poland2.jpg|300px]] |komento = La stato de la militfronto antaŭ la 14a de septembro 1939. |daŭro = [[9-a de septembro]] - [[19-a de septembro]] [[1939]] |loko = Ĉirkaŭ Kutno, [[Pollando]] |rezulto = Germana venko |flanko1 = |flanko2 = |komandanto1 = {{flago|Pollando}} '''[[Tadeusz Kutrzeba]]'''<br /> {{flago|Pollando}} [[Władysław Bortnowski]] |komandanto2 = [[Dosiero:Flag of the German Reich (1935–1945).svg|20px]] '''[[Gerd von Rundstedt]]'''<br />[[Dosiero:Flag of the German Reich (1935–1945).svg|20px]] [[Johannes Blaskowitz]] |forto1 = |forto2 = |perdoj1 = 18000 - 20000 mortintoj<br /> 32000 vunditoj<br />17000 kaptitaj |perdoj2 = 8000 mortintoj<br />4000 kaptitaj<br />50 tankoj<br />100 aŭtoj<br />20 kanonoj }} La '''Batalo de Bzura''', alie nomata batalo apud [[Kutno]] okazis de la 9-a ĝis la 18-a - 22-a de septembro [[1939]]. Ĝi estis la plej granda batalo dum la germana [[invado en Pollandon]]. Partoprenis ĝin du polaj armeoj: "Poznań" (generalo [[Tadeusz Kutrzeba]]) kaj "Pomorze" (generalo [[Władysław Bortnowski]]) kaj la germanaj - la 8-a Armeo (generalo [[Johannes Blaskowitz]]) kaj la 10-a Armeo (generalo [[Walter von Reichenau]]) de la Grupo de Suda Armeo ("Süd") (generalo [[Gerd von Rundstedt]]). La 9-an de septembro marŝalo [[Edward Rydz-Śmigły]] ordonis al generalo Kutrzeba fronte de la du armeoj "Poznań" kaj "Pomorze" ataki nordan alon de la Grupo de Suda Armeo. La celo estis devigi germanojn ĉesi postkuron de retiriĝantaj en orientan Pollandon armeoj: "Prusy", "Lublin", "Kraków", "Karpaty". == La batalo == La [[batalo]] estis trifaza: * La unua fazo - atako de [[poloj]] al [[Stryków]] (9-12.09) * La dua fazo - atako de poloj al [[Łowicz]] (13-15.09) * La tria fazo - retiriĝo direkte al [[Varsovio]] dum kiu la polaj fortoj estis frakasitaj. (...) Post kiam la Wehrmacht sukcese stabiligis sian pozicion, oni ĉirkaŭis la polajn fortojn. El la nordo kaj okcidento atakis la 4-a germana armeo, helpis la 8-an armeon tankoj kaj trupoj de la 10-a armeo en sudoriento. La neniigo de la ĉirkaŭitaj poloj komenciĝis la 16-an de septembro per apogo de 820 aviadiloj. Post enormaj perdoj kaj post sensukceso eskapo, la polaj fortoj kapitulacis la 19-an de septembro. 170.000 polaj soldatoj iĝis militkaptitaj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://jedynka.om.pttk.pl/galerie/2005/Bitwa_nad_Bzura/ Rekonstruo]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Batalo de Bzura (la 16-18-a de septembro 2005) - fotoj kun informo * [http://www.bzura1939.dobroni.pl Batalo de Bzura] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090701064110/http://www.bzura1939.dobroni.pl/ |date=2009-07-01 }} - oficiala paĝo de organizanto [[Kategorio:Bataloj en Pollando|Bzura]] [[Kategorio:Bataloj de la Invado en Pollando|Bzura]] [[Kategorio:Lokoj de la Dua Mondmilito en Nazia Germanio]] [[Kategorio:Bataloj en 1939|Bzura]] dvcykuoyr7jtf1d5ofygboapdc03c5w 0 256563 9367780 7959198 2026-05-06T17:22:41Z Sj1mor 12103 9367780 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Carlos Manuel de Céspedes del Castillo''' naskiĝis en la antikva [[provinco]] [[Oriento]] ([[Kubo]]), nuntempe [[Granma (provinco)]], la [[18-an de aprilo]] [[1819]] en [[Bayamo]], [[Kubo]] - m. en [[1874]]) estis [[Kubo|kuba]] [[politikisto]] kaj militisto. [[Dosiero:Ruinas_de_la_Demajagua-798529.JPG|200px|eta|dekstra|Ruinoj de La Demajagua]] Filo de Jesús María Céspedes y Luque ankaŭ naskiĝinta en Oriento kaj de Francisca de Borja López del Castillo y Ramírez de Aguilar, naskiĝinta en [[Santa María del Puerto del Príncipe]]. Li devenis el riĉa familio dediĉita al la sukerindustrio. Li studis en la [[Havana Universitato]] kie abiturientiĝis en [[1840]]. Vojaĝis al [[Hispanio]] cele al la daŭrigo de siaj studoj kaj frekventis frankmasonajn societojn kie li partoprenis revoluciajn kaj kontraŭregistarajn agadojn pro kio estis arestita de la hispanaj aŭtoritatuloj. Kiam li revenis al [[Kubo]] estis pli konvinkita pri la neceso kaj urĝeco de la sendependeco de Kubo, tiacele li serĉis kontaktojn kun oponantoj de la kolonia [[reĝimo]], kiel Salvador Cisneros Betancourt Marqués de Santa Lucia, Bartolomé Masó kaj “Perucho” Figueredo. La plimulto de tiuj ĉi homoj venis el sukerindustriaj familioj de Oriento. Finfine decidiĝis kaj organizis kaj gvidis la Ribelon en Demajagua ([[10-an de oktobro]] [[1868]]) kiu estas konsiderita kiel la komenco de la milito por la kuba sendependeco kaj ankaŭ komenco de la unua [[periodo]] de la [[milito]] konata kiel "[[Dekjara Milito (Kubo)]]" ([[1868]]-[[1878]]), ofertis la liberecon de siaj [[sklavo]]j kaj invitis ilin batali kune kun li por la sendependeco. '''Céspedes''' estis la reprezentanto de la plej radikala flanko de la [[revolucio]], proponis la gradan abolicion kun monkompenso de la sklaveco. == La Manifesto == Céspedes ellaboris la [[Manifesto]]n de la 10a de Oktobro kiu diskonigis la celojn kaj kaŭzojn de la kreoloj, nun konvertitaj en kubanojn, kiu deklaris ke la kubanoj defendos violente se necesas, sian naskiĝlokon kaj agnoskis ĝin kiel [[Patrio]]n kaj [[Nacio]]n. En tiu ĉi historia [[dokumento]] estis traktitaj inter aliaj aspektoj: «... Neniu ignoras ke [[Hispanio]] regas la [[Insulo]]n de [[Kubo]] per sangumita fera brako... ke ĝi estas senigita de ĉiaj liberecoj, politika, civila, religia, ĝiaj malfeliĉaj filoj estas elpelitaj de sia [[tero]] al foraj klimatoj aŭ ekzekutitaj sen proceso aŭ militaj komisionoj ... ĝi estas senigita je la rajto kunveni kie ajn...» == Ĉefaj Bataloj == Li gvidis la trupojn la 11-an de oktobro dum la [[Batalo de Yara]], unua batalo kaj unua malvenko de kiu estos la estonta [[Kuba Liberiga Armeo]]. Li partoprenis kaj gvidis, kune kun aliaj patriotoj, la konkeron de [[Bayamo]] la 20-an de oktobro. == Eksiĝo == Reprezentanto de la [[Asembleo de Guáimaro]] de la iama provinco [[Oriento]], Céspedes arde defendis sian kriterion kontraŭ la kriterio de [[Ignacio Agramonte]] kaj aliaj, t.e. la neceso de registaro gvidata de militistoj sen la pezo de civiluloj kiuj bremsus la rapidan disvolviĝon de militistaj agadoj. Pro sia laboro en tiu ĉi asembleo serĉi la unuecon, li estis nomumita [[Prezidento]] de la Ĉe-Milita Respubliko. Lia regado etendiĝis de la [[jaro]] [[1869]] ĝis la [[27-a de oktobro]] [[1873]] en kiu la Ĉambro de Reprezentantoj eksigis lin. Lia eksiĝo, kune kun la forpaso de [[Ignacio Agramonte]] unu jaron antaŭe, sterkis la grundon por la florado de la malordo, malobeo, regionismo kaj sendisciplineco de la Liberiga Armeo, kiuj multe suferigis la kuban popolon dum tiu ĉi milito. == Patro de la Patrio == Lia figuro estas konsiderata kiel ekzemplo pri honesteco kaj kuraĝo. Li oferis sian propran [[familio]]n kaj riĉaĵojn por la sendependeco de Kubo. Li estas konata kiel la ''[[Patro de la Patrio]]'' pro lia necedemo antaŭ la hispana propono liberigi sian filon Oscar, se li rezignus pri la sendependaj principoj. Kolere li respondis ke ''ne nur Oscar estas mia [[filo]] sed ĉiuj kubanoj estas miaj filoj''. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Cespedes, Carlos Manuel de}} [[Kategorio:Kubaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Kubo]] [[Kategorio:Kubaj militistoj]] [[Kategorio:Historio de Kubo]] q82trvo5gvnamvj9ii78kax4frxsxdm 0 256619 9367771 9134635 2026-05-06T17:16:31Z Sj1mor 12103 9367771 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |lando = {{Kubo}} |provinco = {{Granma}} |regiono-ISO=CU-12 |mapo = Bayamo (Cuban municipal map)-2.png <!-- por vikidatumoj --> |tipo1 = reliefo |zomo = 9 }} [[Dosiero:Bayamo2.jpg|eta|200ra|Preĝejo en Bayamo]] [[Dosiero:Bayamo, Cuba Location.png|300ra|dekstra|eta|]] '''Bayamo''' (Bajamo por lokaj esperantistoj) antaŭe San Salvador de Bayamo, estas la [[ĉefurbo]] de la [[provinco]] [[Granma]] en la orienta [[regiono]] de [[Kubo]]. La [[vorto]] Bayamo havas du eblajn etimojn: la unua estis la nomo de tribestro, kiu regis la regionon, sed plej da adeptoj havas la dua: la ekzistado de Bayam, [[arbo]] de la saĝo. == Historio == '''San Salvador de Bayamo''' estas la dua [[vilaĝo]] fondita en [[Kubo]] la [[5an de novembro]] [[1513]] de [[Diego Velázquez]]. Pro la navigado, kiun ebligis la rivero Bayamo, la vilaĝo floradis rapide kune kun [[Santiago de Cuba]], tiam [[ĉefurbo]] de la hispana kolonio. En la [[19a jarcento]] komenciĝis ĉi tie la agado por la sendependeco de [[Kubo]], la plej elstara figuro estis [[Carlos Manuel de Céspedes]] kiu liberigis siajn sklavojn kaj komencis la [[milito]]n en '''La Demajagua''', kiu nuntempe apartenas al la [[municipo]] [[Manzanillo]]. La bajamanoj organiziĝis en framasonaj loĝioj por povi konspiri kontraŭ la hispana registaro. En tiu ĉi urbo, ĉefurbo de la [[provinco]] Granma, la nacia himno estis kantita unuafoje la [[20an de oktobro]] [[1868]]. En la urbo estis dezajnita la [[flago]] de Carlos Manuel de Céspedes, nuntempa flago de la Nacia Asembleo de la Popola Potenco. Bayamo estis la unua ĉefurbo de la Ĉe-Milita Respubliko dek tagojn post la komenco de la milito en La Demajagua. La [[12an de januaro]] [[1869]] ĝiaj enloĝantoj preferis bruligi la urbon antaŭ liveri ĝin al la hispana kolonia armeo. Tiu fakto konstituas unu el la plej transcendaj en la historio de Kubo. Bayamo estas la naskiĝurbo de Carlos Manuel de Céspedes, [[Patro de la Patrio]]. En la [[centro]] de la urbo troviĝas [[muzeo]] kun apartenaĵoj kaj dokumentoj de la renomita patrioto. Ankaŭ ekspoziciiĝas '''El Cubano Libre''' (La Libera Kubano), la unua sendependa periodaĵo publikigita de Céspedes. == Vidu ankaŭ == * [[La Bayamesa]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Kubo]] [[Kategorio:Provinco Granma]] bn71opj14ep3yvfyymhihdyw22dapuy 0 257266 9367877 9349640 2026-05-06T20:47:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367877 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{Informkesto gazeto | Nomo = Beletra Almanako 1 | Bildo = Beletra-almanako-ba-1-medium.jpg | Grandeco de bildo = 300ra | Speco = Literatura revuo | Formato = 176 paĝoj, proks. 21,3 cm x 13,8 cm | Dato = septembro 2007 | Establodato = septembro 2007 | Lando = [[Usono]] | Urbo = [[Novjorko]] | Posedanto = [[Mondial (eldonejo)|Mondial]] | Publikigisto = [[Ulrich Becker]] | Eldonkvanto = | Redaktisto = [[Probal Daŝgupto]] kaj [[István Ertl]] | Ĉefredaktisto = [[Jorge Camacho]] | Adreso = 203 W 107th St #6C, Novjorko <small>(New York)</small> NY 10025, Usono <small>(USA)</small> | Retejo = [https://www.beletraalmanako.com/boao/ba1 Beletra Almanako 1] | Lingvo = [[Esperanto]] | ISBN = ISBN 978-1-5956-9085-2 | ISSN = 1937-3325 }} '''BA1''' estas la unua numero de la literatura libroforma revuo '''[[Beletra Almanako]]''' ('''[[BA]]'''), aperinta en septembro 2007. == Enhavo == * ''Sinprezento'' ([[Jorge Camacho]]) === Originala [[prozo]] === * [[Luiza Carol]]: ''Ĉu vi scipovas ludi Tomlandilon?'' * [[Den Drown]]: ''Florbrasikoj kaj aligatoroj'' === Originala [[poezio]] === * [[István Ertl]]: ''La neatingebla; La atingebla'' * [[Dimitrije Janičić]]: ''En parko'' * [[Edwin de Kock]]: ''Tiu unua Kristnasko; Revizito; Hieraŭ estis alia lando; Lege Usonaniĝi; Laŭdi la morton; Preter ĉi aŭtuno; Pri katoj kaj l’ eterno; Momentfoto; Reigeblo'' * [[Mao Zifu]]: ''ombro; tiam; trans pomoj; hazarda renkontiĝo'' * [[Mauro Nervi]]: ''Sur la planko; La floro kaj la frukto; Lastmomente'' * [[Baldur Ragnarsson]]: ''Odino; Medo; Ragnarok; Trans la rokoj'' === Tradukita prozo === * [[Mircea Eliade]]: ''La konfesoj de ĉi-jarcenta junulo'' (trad. [[Ionel Oneţ]]) * [[Halldór Laxness]]: ''Kiam Ferdinando estis pafita'' (trad. [[Baldur Ragnarsson]]) === Tradukita poezio === * [[Bokusui Ŭakajama]]: ''tri [[tankao]]j'' (trad. [[Tacuo Huĝimoto]]) * [[Shankha Ghosh]]: ''Jam tro fividis'' (trad. [[Probal Daŝgupto]]) === [[Eseo]]j === * [[Baldur Ragnarsson]]: ''La libera linio'' * [[Jorge Camacho]]: ''Lingvaj manipulistoj'' === [[Recenzo]]j === * ''Gvidlibro tra Esperantujo'' ([[Valentin Melnikov]] pri ''Vojaĝo en Esperanto-lando'', de [[Boris Kolker]]) * ''Poeto ĉe marĉando kun Anubo'' ([[Jorge Camacho]] pri ''Kantoj de Anteo'', de [[Mao Zifu]]) === [[Utao|Uta]]-festo de [[Oomoto]] === * ''Premiitaj tankaoj'' ([[Rena Jonkova]]; [[Lee Jung-kee]]; [[Makoto Niŝinaga]]; [[I. M. Demmendaal]]) === Rezultoj de la [[Belartaj Konkursoj]] === ==== Prozo ==== * [[Tim Westover]]: ''Ruĝvela ŝipo'' * [[Lena Karpunina]]: ''La botoj'' * [[Sten Johansson]]: ''Frotvundo'' ==== [[Teatro|Teatraĵo]] ==== * [[Brian E. Drake]]: ''Koroj en mallumo'' ==== Poezio ==== * [[Anja Karkiainen]]: ''En ambaŭ'' * [[Michael Cayley]]: ''Memoroj'' ==== Eseo ==== * [[Geoffrey Sutton]]: ''Pri la periodoj de la Esperanta literaturo'' * [[Paulo S. Viana]]: ''Psiko-memhelpa literaturo: utila? senutila? malutila?'' * [[Toño del Barrio]]: ''La normala lingvo'' ==== Raporto de la Prezidanto ==== * [[Humphrey Tonkin]]: ''Belartaj Konkursoj 2007: Raporto de la Prezidanto'' === Aliaj === * ''Kunkreis ĉi numeron de BA'' (biografietoj de redaktoroj, verkistoj, tradukistoj) * Titoloj de la fotoj de [[Güili Pitarch]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.beletraalmanako.com Oficiala retejo de BA (Beletra Almanako)] * [http://www.beletraalmanako.com/boao/ba1/index.html BA n-ro 1, septembro 2007] * [http://esperanto.net/literaturo/index.html Recenzoj pri originalaj verkoj ĉe [[Originala Literaturo Esperanta|OLE]]] * [http://esperanto.net/literaturo/bk/index.html Rezultoj de la Belartaj Konkursoj] * [http://www.liberafolio.org/2007/normalalingvo ''La normala lingvo'', de [[Toño del Barrio]]] * [http://www.liberafolio.org/2007/manipulistoj{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Lingvaj manipulistoj'', de [[Jorge Camacho]]] {{-}} {{BA|state=uncollapsed}} [[Kategorio:Beletra Almanako|01]] [[Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 2007]] 3krh3sesnsv49hsp4lwzhuoqlenbm79 10 262360 9367770 9313058 2026-05-06T17:11:58Z Sj1mor 12103 9367770 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Komenco de langetoj |Langeto-1=Bibliotekoj |URL-1=Ŝablono:Informkesto biblioteko |Langeto-2=Kanadaj universitatoj |URL-2=Ŝablono:Informkesto kanada universitato |Langeto-3=Lernejoj |URL-3=Ŝablono:Informkesto lernejo |Langeto-4=Mezlernejoj |URL-4=Ŝablono:Informkesto mezlernejo |Langeto-5=Muzeoj |URL-5=Ŝablono:Informkesto muzeo |Langeto-6=Universitatoj |URL-6=Ŝablono:Informkesto universitato |Langeto-7=Universitatoj (2) |URL-7=Ŝablono:Informkesto universitato2 |bordero=3px solid #99CC99 |fono de langetoj=#DA5D10 |fono de kadro=#F0FFF0 |rondigo=5em |pozicio de langeto=center |senkadra=jes }}</noinclude><includeonly>{{Banderolo-P948|sen banderolo={{{sen banderolo|}}} }} {| class="infobox" style="width: 23em; background: #ffffff; {{kesta ombro}}" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color:#{{#if:{{{fonkoloro|}}}|{{{fonkoloro|}}}|dddddd}};color:#{{#if:{{{titolkoloro|}}}|{{{titolkoloro|}}}|000000}}" class="kaplinio universitato" | {{#if: {{{nomo|}}} | {{{nomo}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} |- {{#if:{{{plia nomo|}}}| ! colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} {{{plia nomo|}}} {{#if:{{{komento pri plia nomo|}}}|({{{komento pri plia nomo}}})}} }} |- {{#if:{{{nomoj|}}}|<!--por enplekti la ŝablonon {{Informkesto korea vorto}}--> {{{nomoj}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{emblemo|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P154}} | {{!}} colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" {{#if:{{{emblemo|}}}||{{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P154}}|class="wikidata-content" }} }} {{!}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#if:{{{emblemo|}}}|{{{emblemo|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P154}}}}|size={{{emblema grandeco|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{emblema priskribo|}}}|suppressplaceholder=yes|center=yes}} }} |- {{#if: {{{bildo|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}| {{!}} colspan="3" style="text-align: center;" {{#if:{{{bildo|}}}||{{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}|class="wikidata-content" }} }} {{!}} {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#if:{{{bildo|}}}|{{{bildo|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}}}|size={{{grandeco de bildo|280}}}|sizedefault=frameless|alt={{{bildopriskribo|}}}|suppressplaceholder=yes}}{{#if:{{{bildopriskribo|}}}|<div>{{{bildopriskribo|}}}</div>}} }} |- <!-- kio ĝi estas: parametro P31 "estas": --> {{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P31}} | ! colspan="2" style="text-align:center; background-color:#{{#if:{{{fonkoloro|}}}|{{{fonkoloro|}}}|dddddd}};color:#{{#if:{{{titolkoloro|}}}|{{{titolkoloro|}}}|000000}}" class="wikidata-content" {{!}} '''{{#invoke:Wikidades |claim |property=P31 |list=true |formatting=table |tablesort=1 |qualifier =P580 or P582 |rowsubformat1=<small>($2–$3)</small> |qualifier2=P580|qualifier3=P582 |colformat2=Y |colformat3=Y |qualifier4=P642|rowsubformat4=&nbsp;$4| separator=<br> |rowformat =$0$4 $1 }}''' <!--{{VDIK|P31}}--> {{!-}} }} <!-- fino #if P31 --> |- valign="top" {{#if: {{{kromnomo|}}} | ! kromnomo {{!}} {{{kromnomo}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{moto|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P1451}} | ! moto {{!}} {{#if:{{{moto|}}}|{{{moto}}}| {{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P1451}}|class="wikidata-content" {{!}} {{#invoke:Wikidata|claim|P1451|list=&#32;<br>•&#32;}} }} }} }} |- valign="top" {{#if: {{{fondodato|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P571}}{{{fondinto|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P112}}{{{malfondo|}}}{{{tipo|}}}{{{lingvoj|}}}{{{buĝeto|}}}{{{enspezoj_tipo|}}} | ! scope=col colspan="{{#if:{{{colspan|}}}|{{{colspan|}}}|2}}" style="text-align:center;background-color:#{{#if:{{{fonkoloro|}}}|{{{fonkoloro|}}}|dddddd}};color:#{{#if:{{{titolkoloro|}}}|{{{titolkoloro|}}}|000000}}" {{!}} Informoj <tr>}} |- valign="top" {{#if:{{{fondodato|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P571}} | ! fondodato {{!}} {{#if:{{{fondodato|}}}|{{{fondodato|}}}|{{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P571}}|class="wikidata-content" {{!}} {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} }} }} }} |- valign="top" {{#if:{{{fondinto|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P112}} | ! fondinto(j) {{!}} {{#if:{{{fondinto|}}}|{{{fondinto|}}}|{{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P112}}|class="wikidata-content" {{!}} {{#invoke:Wikidata|claim|P112|parameter=link|list=&#32;•&#32;}} {{VDIK|P112}} }} }} }} |- valign="top" {{#if: {{{malfondo|}}} | ! malfondo {{!}} {{{malfondo|}}} }} |- valign="top" {{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P155}}{{#invoke:Wikidata|claim|P1365}} | ! Antaŭe {{!}} {{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P155}}{{#invoke:Wikidata|claim|P155|parameter=link|list=&#32;•&#32;}} {{VDIK|P155}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P1365|parameter=link|list=&#32;•&#32;}} {{VDIK|P1365}} }} }} <!-- fino #if antaŭa/P155/P1365 ktp. --> |- valign="top" {{#if:{{{speco|}}} | ! speco {{!}} {{{speco}}} }} |- valign="top" {{#if:{{{lingvoj|}}} | ! lingvo(j) {{!}} {{{lingvoj}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{jara budĝeto|}}}| ! jara budĝeto {{!}} {{{jara budĝeto}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{jara budĝeto2|}}}| ! jara budĝeto {{#if:{{{titolo por jara budĝeto2|}}}|{{{titolo por jara budĝeto2}}}|?}} {{!}} {{{jara budĝeto2}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{buĝeto|}}}| ! buĝeto {{!}} {{{buĝeto}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{enspezoj|}}}| ! {{{enspezoj_tipo|}}} {{!}} {{{enspezoj}}} }} |- valign="top" <!-- por usonaj (respektive entute privataj) universitatoj --> {{#if:{{{fondaĵokapitalo|}}} | ! fondaĵokapitalo {{!}} {{{fondaĵokapitalo}}} }} |- valign="top" {{#if: {{booland|{{{latitudo|}}}|{{{longitudo|}}} }}{{{urbo|}}}{{{lando|}}}{{{subdivido1|}}}{{{areoj|}}} | ! scope=col colspan="{{#if:{{{colspan|}}}|{{{colspan|}}}|2}}" style="text-align:center;background-color:#{{#if:{{{fonkoloro|}}}|{{{fonkoloro|}}}|dddddd}};color:#{{#if:{{{titolkoloro|}}}|{{{titolkoloro|}}}|000000}}" {{!}} Situo }} |- valign="top" {{#if: {{booland|{{{latitudo|}}}|{{{longitudo|}}} }}{{#invoke:Wikidata|claim|P625}}| {{!}} {{CoordinateSYSTEM|{{{regiono-ISO|}}}|Geografia&nbsp;situo}} {{!}} {{#if:{{booland|{{{latitudo|}}}|{{{longitudo|}}} }}||{{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P625}}|class="wikidata-content" {{!}} }} }}{{Koordinato|text=/ |article=/ |NS={{#if:{{{latitudo|}}}|{{{latitudo|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} }} |EW={{#if:{{{longitudo|}}}|{{{longitudo|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} }} |type=landmark |pop= |elevation= |region={{{regiono-ISO|}}} |dim=}} }}<!-- fino "latitudo"/"longitudo" --> |- valign="top" {{#if:{{{lando|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P17}} | ! lando {{!}} {{#if:{{{lando|}}}|{{{lando}}}|{{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P17}}|class="wikidata-content" {{!}} {{#invoke:Wikidata|claim|P17|parameter=link}} }} }} {{!-}} }} |- valign="top" {{#if:{{{urbo|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P159}} | ! urbo {{!}} {{#if:{{{urbo|}}}|{{{urbo}}}|{{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P159}}|class="wikidata-content" {{!}} {{#invoke:Wikidata|claim|P159|parameter=link}} }} }} {{!-}} }} |- valign="top" {{#if:{{{adreso|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P6375}}{{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P6375}} |<!-- tiam/then/dann: --> ! scope="row" style="width: 5.2em; text-align: left;" {{!}} Adreso {{!}} {{#if:{{{adreso|}}}|{{{adreso|}}}|{{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P6375}}{{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P6375}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P6375}}{{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P6375}} }} }} {{!-}} }}<!-- fino #if P6375 adreso--> |- valign="top" {{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P281}} | ! poŝtkodo {{!}} class="wikidata-content" {{!}} {{#invoke:Wikidata|claim|P281}} {{!-}} }} |- valign="top" {{#if:{{{subdivido1|}}} | ! {{{subdivido1_tipo|}}} {{!}} {{{subdivido1}}} }} |- valign="top" {{#if:{{{subdivido2|}}} | ! {{{subdivido2_tipo|}}} {{!}} {{{subdivido2}}} }} |- valign="top" {{#if:{{{areoj|}}} | ! {{{areoj_tipo|}}} {{!}} {{{areoj}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{gvidanto|}}}{{{estro1|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P488}} | ! scope=col colspan="{{#if:{{{colspan|}}}|{{{colspan|}}}|2}}" style="text-align:center;background-color:#{{#if:{{{fonkoloro|}}}|{{{fonkoloro|}}}|dddddd}};color:#{{#if:{{{titolkoloro|}}}|{{{titolkoloro|}}}|000000}}" {{!}} Estraro }} |- valign="top" {{#if: {{{gvidanto|}}} | {{#if: {{{titolo de la gvidanto|}}} | ! {{{titolo de la gvidanto}}} | ! gvidanto }} {{!}} {{{gvidanto}}} }} |- valign="top" {{#if:{{{estro1|}}} | ! {{{estro1_tipo|}}} {{!}} {{{estro1}}} }} |- valign="top" {{#if:{{{estro2|}}} | ! {{{estro2_tipo|}}} {{!}} {{{estro2}}} }} |- valign="top" {{#if:{{{estro3|}}} | ! {{{estro3_tipo|}}} {{!}} {{{estro3}}} }} |- valign="top" {{#if:{{{estro4|}}} | ! {{{estro4_tipo|}}} {{!}} {{{estro4}}} }} |- valign="top" {{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P488}} | {{#if: {{{titolo de la gvidanto|}}} | ! {{{titolo de la gvidanto}}} | ! ĉefestro(j) }} {{!}} class="wikidata-content" {{!}} {{#invoke:Wikidades |claim |property=P488 |formatting=table |tablesort=1 |sorting=-1 |qualifier =P580 or P582 |rowsubformat1=<small>($2–$3)</small> |qualifier2=P580|qualifier3=P582 |colformat2=Y |colformat3=Y |rowformat =$0 $1}} {{VDIK|P488}} }} |- valign="top" {{#if: {{{nombro de studentoj|}}}{{{nombro de kunlaborantoj|}}}{{{personoj1|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P2196|}} | ! scope=col colspan="{{#if:{{{colspan|}}}|{{{colspan|}}}|2}}" style="text-align:center;background-color:#{{#if:{{{fonkoloro|}}}|{{{fonkoloro|}}}|dddddd}};color:#{{#if:{{{titolkoloro|}}}|{{{titolkoloro|}}}|000000}}" {{!}} Nombroj }} |- valign="top" {{#if: {{{nombro de studentoj|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P2196}} | ! nombro de studentoj {{!}} {{#if:{{{nombro de studentoj|}}}|{{{nombro de studentoj|}}}|{{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P2196}}|class="wikidata-content" {{!}} {{formatnum:{{#invoke:Wikidata|claim|P2196|}}}} {{VDIK|P2196}} {{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P2196|qualifier=P585}}| <small>(stato: {{#invoke:Wikidata|claim|P2196|qualifier=P585}})</small>}} }} }} }} |- valign="top" {{#if: {{{nombro de kunlaborantoj|}}} | ! nombro de kunlaborantoj {{!}} {{{nombro de kunlaborantoj}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{personoj1|}}} | ! {{{personoj1_tipo|}}} {{!}} {{{personoj1}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{personoj2|}}} | ! {{{personoj2_tipo|}}} {{!}} {{{personoj2}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{personoj3|}}} | ! {{{personoj3_tipo|}}} {{!}} {{{personoj3}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{personoj4|}}} | ! {{{personoj4_tipo|}}} {{!}} {{{personoj4}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{personoj5|}}} | ! {{{personoj5_tipo|}}} {{!}} {{{personoj5}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{el tio profesoroj|}}} | {{#if: {{{nombro de kunlaborantoj|}}} | ! el tio profesoroj |<!--se mankas la antaŭa parametro aŭ estas malplena--> ! nombro de profesoroj }} {{!}} {{{el tio profesoroj}}} }} |- valign="top" {{#if:{{{nivelo|}}} | ! nivelo {{!}} {{{nivelo}}} }} |- valign="top" {{#if: {{{fetiĉo|}}}{{{aliĝo|}}}{{{apartaĵoj|}}}{{{adreso|}}}{{{telefono|}}}{{{retejo|}}}| ! scope=col colspan="{{#if:{{{colspan|}}}|{{{colspan|}}}|2}}" style="text-align:center;background-color:#{{#if:{{{fonkoloro|}}}|{{{fonkoloro|}}}|dddddd}};color:#{{#if:{{{titolkoloro|}}}|{{{titolkoloro|}}}|000000}}" {{!}} Diversaĵoj }} |- valign="top" {{#if: {{{fetiĉo|}}} | ! fetiĉo {{!}} {{{fetiĉo}}} }} |- valign="top" {{#if:{{{aliĝo|}}} | ! {{{aliĝo_tipo|}}} {{!}} {{{aliĝo}}} }} |- valign="top" {{#if:{{{apartaĵoj|}}} | ! {{{apartaĵoj_tipo|}}} {{!}} {{{apartaĵoj|}}} }} |- valign="top" {{#if:{{{telefono|}}} | ! telefono {{!}} {{{telefono}}} }} |- valign="top" {{#if:{{{retejo|}}} | ! retejo {{!}} {{URL|{{{retejo|}}}|Oficiala retejo}} {{!-}} |<!--se "retejo" ne estas uzata--> {{#if:{{#invoke:wikidata|claim|P856}}| ! retejo {{!}} class="wikidata-content" {{!}} {{URL|{{#invoke:Wikidata|claim|P856}}|Oficiala retpaĝaro}} <span class="el_wd">[[:d:{{#invoke:Wikidata|pageId}}#P856|[+]]]</span> }} }}<!--fino , "retejo"--> |- valign="top" {{#if:{{{memorigilo|}}}{{#invoke:Wikidata|claim|P1801}}| ! colspan="2" style="border-top: 1px solid #C0C0C0;"{{!}} {{!}}- ! colspan="2" style="text-align:center;" {{!}} Memorigilo {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#if:{{{memorigilo|}}}|{{{memorigilo|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P1801}}}}|size={{{grandeco de memorigilo|}}}|sizedefault=frameless|alt={{PAGENAME}}|suppressplaceholder=yes}} {{!}}- }} |- valign="top" {{#if: {{#invoke:Wikidata|claim|P2643}}{{#invoke:Wikidata|claim|P335}}{{#invoke:Wikidata|claim|P463}}{{#invoke:Wikidata|claim|P1416}} | ! scope=col colspan="{{#if:{{{colspan|}}}|{{{colspan|}}}|2}}" style="text-align:center;background-color:#{{#if:{{{fonkoloro|}}}|{{{fonkoloro|}}}|dddddd}};color:#{{#if:{{{titolkoloro|}}}|{{{titolkoloro|}}}|000000}}" {{!}} Listoj }} <!-- {{#if: {{#invoke:Wikidata|claim|P2643}}| {{!}} valign="top" colspan="2" {{!}} '''Klasifiko Carnegie: ''' {{!-}} {{!}} colspan="2" class="wikidata-content" {{!}} •&#32;{{#invoke:Wikidata|claim|P2643|parameter=link|list=&#32;<br>•&#32;}} {{VDIK|P2643}} {{!-}} }} --> |- valign="top" {{#if: {{#invoke:Wikidata|claim|P463}}| ! membro de {{!-}} {{!}} colspan="2" class="wikidata-content" {{!}} {{#invoke:Wikidades | claim| property=P463 |formatting = table |qualifier=P580 OR P585 |qualifier2=P582 |qualifier3=P2868 or P39 |rowsubformat3=($3) |case3=gender |rowformat= * $0 $3 <small>{{((}}Formato starto fino{{!}}$1{{!}}$2{{!}}lang{{=}}{{{lang|}}}{{))}}</small> |tablesort=1|sorting=-1 |colformat1=Y |colformat2=Y}} {{VDIK|P463}} {{!-}} }} |- valign="top" {{#if: {{#invoke:Wikidata|claim|P1416}}| ! filiita al {{!-}} {{!}} colspan="2" class="wikidata-content" {{!}} {{#invoke:Wikidades|claim|property=P1416|formatting=table |tablesort=1 <!--|list=bestrank--> |qualifier =P580 or P582 |rowsubformat1=<small>($2–$3)</small> |qualifier2=P580|qualifier3=P582 |colformat2=Y |colformat3=Y |rowformat =* $0 $1}} {{VDIK|P1416}} {{!-}} }} |- valign="top" {{#if: {{#invoke:Wikidata|claim|P355}}| ! filioj {{!-}} {{!}} colspan="2" class="wikidata-content" {{!}} {{#invoke:Wikidades |claim |property=P355 |formatting=table |tablesort=1 |list=bestrank |qualifier =P580 or P582 |rowsubformat1=<small>($2–$3)</small> |qualifier2=P580|qualifier3=P582 |colformat2=Y |colformat3=Y |rowformat =* $0 $1}} {{VDIK|P355}} {{!-}} }} |- valign="top" {{#if: {{#invoke:Wikidata|claim|P527}}| {{informkesto/+/html|etikedo=+|teksto=Partoj|stilo=1|tipara pezo=400|ŝtopado=0.2em; text-align:left}} ! Partoj <!--ne uzu {{!}} kun vikia grasigo. alie estas fuŝa--> {{!}} class="wikidata-content" {{!}} {{#invoke:Wikidades |claim |property=P527 }} {{VDIK|P527}} {{informkesto/+/html|etikedo=*}} {{!-}} }} |- valign="top" {{#if: {{#invoke:Wikidata|claim|P166}}| {{informkesto/+/html|etikedo=+|teksto=Premioj|stilo=1|tipara pezo=400|ŝtopado=0.2em; text-align:left}} ! <!--ne uzu {{!}} kun vikia grasigo. alie estas fuŝa--> {{!}} class="wikidata-content" {{!}} {{#invoke:Wikidades |claim |formatting=table |case0=gender |property=P166 |qualifier=P585 | qualifier2=P1686 |qualifier3 =P1027 |qualifier4 =P166/P2425 |qualifier5 =P642 |separator=<br> |rowformat=* $1 $4&nbsp;$0$5$2$3 |rowsubformat1=<small>($1)</small> |rowsubformat2=, {{lcfirst:{{GetLabelFix|P1686|lang={{{lang|}}}}}}} $2 |rowsubformat3=&nbsp;{{GetLabelFix|P1027|lang={{{lang|}}}}} $3 |rowsubformat4=[[File:$4|30px]] |rowsubformat5=&nbsp;{{lc:{{GetLabelFix|P642|lang={{{lang|}}}}}}} $5. |tablesort=1 |sorting=-1}} {{VDIK|P166}} {{informkesto/+/html|etikedo=*}} {{!-}} }}<!-- fino "P166" --> |- valign="top" {{#if:{{#invoke:Wikidata|claim|P1454}} | ! jura formo {{!}} class="wikidata-content" {{!}} {{#invoke:Wikidata|claim|P1454|parameter=link|list=&#32;<br>•&#32;}} {{VDIK|P1454}} {{!-}} }} |- valign="top" {{#if: {{booland|{{{latitudo|}}}|{{{longitudo|}}} }}{{#invoke:Wikidata|claim|P625}}| {{#if: {{{regiono-ISO|}}}|<!--NULL-->|<span style="display:none">[[Ŝablono:Informkesto organizaĵo/regiono-ISO|ISO]]</span>}} {{#switch: {{{situo sur mapo|x}}}|none|neniu|-=<span style="display:none">[[Ŝablono:Coordinate/prizorgo/situo sur mapo maltaŭgas|w1]]</span> |#default={{!}} colspan="2" style="text-align:center; background-color:#f2f2f4; padding:0px;" {{!}} {{ Situo sur mapo {{#if: {{{situo sur mapo|}}}||ISO 3166-2 }} |1={{#if: {{{situo sur mapo|}}}|{{{situo sur mapo|}}}|{{ParmPart|1|{{{regiono-ISO|}}}}} }} |Teksto= {{#if: {{{nomo|}}}|{{{nomo}}}|{{PAGENAME}}}} |Pozicio=none |Lat={{#if:{{{latitudo|}}}|{{{latitudo|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} }} |Lon={{#if:{{{longitudo|}}}|{{{longitudo|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} }} |type=landmark |pop= |elevation= |region={{{regiono-ISO|}}} |dim= |Larĝo=280x280 |Floso=center |Bordo=none |Titolo={{{mapotitolo|}}}<!--defaŭlte neniu mapa titolo resp. priskribo--> |Marko={{{Marko|Red pog.svg}}} | Marko-ampl={{{Marko-ampl|8}}} |Mapospeco=reliefo |montrukoordinatojn=ne |senombre=jes }}<!--call--> {{!-}} }}<!--switch--> {{#if:{{{situo sur mapo2|}}}| {{#switch: {{{situo sur mapo2|x}}}|none|neniu|-=<span style="display:none">[[Ŝablono:Coordinate/prizorgo/situo sur mapo maltaŭgas|w1]]</span> |#default={{!}} colspan="2" style="text-align:center; background-color:#F9F9F9; padding:0px;" {{!}} {{Situo sur mapo |1={{{situo sur mapo2}}} |Teksto= {{#if: {{{nomo|}}}|{{{nomo}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} |Pozicio=none |Lat={{#if:{{{latitudo|}}}|{{{latitudo|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} }} |Lon={{#if:{{{longitudo|}}}|{{{longitudo|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} }} |type=landmark |pop= |elevation= |region={{{regiono-ISO|}}} |dim= |Larĝo=280x280 |Floso=center |Bordo=none |Titolo={{#if:{{{mapotitolo2|}}}|{{{mapotitolo2|}}} }} |Marko={{{Marko|Red pog.svg}}} | Marko-ampl={{{Marko-ampl|8}}} |Mapospeco=reliefo |montrukoordinatojn=ne |senombre=jes }}<!--call--> {{!-}} }}<!--switch 2--> }}<!--fino "situo sur mapo2"--> {{#ifeq:{{{mapligilo|}}}|ne|| {{!-}} {{!}} colspan="2" {{!}} <!--necesas, ĉar alie la mapo subite aperas eĉ antaŭ la tuta informkesto!--> {{Maplink|frame=yes |type=shape|id={{{wd-id|}}}|title=Universitato|description=Universitato|frame-lat={{CoordinateLAT |{{#if:{{{latitudo|}}}|{{{latitudo|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} }} }} |frame-long={{CoordinateLONG|{{#if:{{{longitudo|}}}|{{{longitudo|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} }} }} |zoom={{#if:{{{zomo|}}}|{{{zomo|}}}|12}} |frame-align=center|stroke-width=2|stroke-color=#004FCE|fill=#D9B38C|text={{#if: {{{nomo|}}}|{{{nomo|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} |type2=point|coord2={{koordinato|NS={{#if:{{{latitudo|}}}|{{{latitudo|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} }}|EW={{#if:{{{longitudo|}}}|{{{longitudo|}}}|{{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} }}|}}|title2={{#if: {{{nomo|}}}|{{{nomo|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}|marker2=college|marker-color2=#336633|frame-width=250 }} }}<!-- fino "ifeq"--> }}<!--latitudo/longitudo, P625--> |- {{#if:{{{rimarko|}}}| ! rimarko {{!}} {{{rimarko}}} }} |- {{#if:{{{kesteroj|}}}|<!--por enplekto de alia informkesto per nestado--> {{{kesteroj}}} }} |- {{ŝanĝu ŝablonon|ŝablono=Informkesto universitato|fonkoloro=#{{#if:{{{fonkoloro|}}}|{{{fonkoloro|}}}|dddddd}}|tekstokoloro=#{{#if:{{{titolkoloro|}}}|{{{titolkoloro|}}}|000000}}}} |}</includeonly><noinclude>{{dok}} {{DEFAŬLTORDIGO:{{paĝonomo}}}} [[Kategorio:Ŝablono:Informkesto|Universitato]] [[Kategorio:Informkesto:Kun mapligilo|Universitato]] [[Kategorio:Informkesto:Kun kesteroj|Universitato]] [[be:Шаблон:Картка:Універсітэт]] [[ur:سانچہ:Infobox university]] </noinclude> fumkh4av9dnk3ro26fk6pqgtilzj146 0 264773 9368161 8239296 2026-05-07T10:33:38Z Sj1mor 12103 9368161 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo }} '''Indiana Jones''' estas [[fikcio|fikcia]] rolulo de serio de [[filmo]]j, kreita de [[George Lucas]], reĝisorita de [[Steven Spielberg]]. [[Dosiero:Indiana Jones and the Last Crusade A.jpg|200px|eta|dekstra]] Ĝis [[2008]] estas kvar filmoj, kies ĉefaktoro estis [[Harrison Ford]]. Pro la granda sukceso de la filmoj, multaj [[romano]]j, [[bildstrio]]j, [[videoludo|komputilaj ludoj]] temas pri la [[aventuro]]j de Indiana Jones kaj dum la [[1990]]-a jardeko oni filmis la [[televidserio]]n ''La [[kroniko]]j de la juna Indiana Jones'', kie [[Corey Carrier]], [[Sean Patrick Flanery]] kaj [[George Hall]] prenis la ĉefrolon. "Indiana" estas [[pseŭdonimo]], kiun li prenis el la familia [[hundo]]<ref>The Last Crusade (la lasta [[krucmilito]]).</ref>. Lia persona nomo estas '''Henry Walton Jones, Jr.'''<ref>Corey Carrier menciis la kompletan nomon dum la ĉapitro ''My first Adventure'' (''Mia unua aventuro'') ĉe la televidserio ''La kronikoj de la juna Indiana Jones''.</ref> Liaj amikoj nomas lin "''Indy''". Indiana Jones estas [[Arkeologio|arkeologo]] kaj [[instruisto]] ĉe la fikcia Universitato Marshall de [[Konektikuto]]. Kiel arkeologo, li serĉas antikvajn valoraĵojn kaj fojfoje laŭ liaj aventuroj, li nevole enmiksas sin en la aferoj de povaj malamikoj, kiuj ofte havas [[politiko|politikajn]] aŭ militajn celojn. Tamen, la juna Indy ne dubis pri enmiksi sin en militoj kaj en komisioj, kiuj havus gravajn sekvojn. Li kutime vestas fedoran [[ĉapelo]]n, [[ledo|ledan]] [[jako]]n kaj portas [[vipo]]n kiel utilegan ilon por ĉia danĝera okazo. Ĉe la universitato li vestas formalan virveston kaj [[okulvitro]]jn. == La origino de la [[rolulo]] == George Lucas disvolvis [[ideo]]n por du filmserioj, kiuj estus dividitaj laŭ ĉapitroj, [[inspiro|inspiritaj]] je filmserioj de la [[1930]]-a kaj la [[1940]]-a jardekoj<ref>Indiana Jones: Making the Trilogy (''Kiel fariĝis la [[trilogio]]'') Paramount Pictures. (DVD, [[2003]]-a jaro)</ref>. La unua nomiĝis "''La aventuroj de Indiana Smith''" kaj temis pri aventurema arkeologo. La dua "''[[Stelaj Militoj]]''" temis pri [[kosmo|kosmaj]] aventuroj. Li unue faris la filmon Stelajn Militojn kaj lasis flanken la ideon pri la arkeologo ĝis akcidenta renkontiĝo, kiun li havis kun Steven Spielberg ĉe [[Maui]]. Spielberg volis filmi kinaĵon pri [[James Bond]] sed Lucas parolis al li pri Indiana kaj Spielberg konvinkiĝis pri la ideo. Post ŝanĝi la familian nomon de la aventurulo kaj kelkajn [[scenaro|scenerajn]] detalojn, ili interkonsentis kun [[Paramount Pictures]] por filmi kvin filmojn pri la aventuroj de Indiana Jones. == Kinofilmoj == La unuaj tri filmoj estis grandaj sukcesoj en la [[1980-aj jaroj]] kaj estas ĝis nun [[kulta filmo|kultaj filmoj]]. * [[1981]]: [[Ĉasantoj de la Perdita Arkeo]] ''(Raiders of the Lost Ark)'' * [[1984]]: [[Indiana Jones kaj la Templo de Pereo]] ''(Indiana Jones and the Temple of Doom)'' * [[1989]]: [[Indiana Jones kaj la Lasta Krucmilito]] ''(Indiana Jones and the Last Crusade)'' * [[2008]]: [[Indiana Jones kaj la Reĝlando de la Kristala Kranio]] ''(Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull)'' == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|commonscat=Indiana Jones}} * [http://www.indianajones.com/ Oficiala TTT-ejo de Indiana Jones] {{Indiana Jones}} [[Kategorio:Filmaj roluloj]] [[Kategorio:Fikciaj sciencistoj|Jones, Indiana]] [[Kategorio:Fikciaj usonanoj|Jones, Indiana]] [[Kategorio:Fikciuloj de la 20-a jarcento|Jones, Indiana]] [[Kategorio:Filmaj serioj]] [[Kategorio:Filmoj de Steven Spielberg]] b5bwnyvhoj73l9piv0c3pjvxgycu6jg 0 268305 9367670 9216141 2026-05-06T14:07:00Z Sj1mor 12103 9367670 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Slamo''' estas spektaklo pri voĉa [[poezio|poezia]] arto aperinta en [[1984]] en [[Ĉikago]], [[Usono]], iniciate de [[Marc Smith]] <ref> Marc Kelly Smith (Ĉikago, 1950) estas usona konstrulaboristo, poeto, kiu imagis originalan vojon por popularigi kaj vivigi la poezion : la slamon. </ref></small>. == Priskribo == Per slamo, sub formo de deklamado, la iniciatinto celis iel frapi la imagon de la spektantoj, ilin emociigi kaj skui, kaj ebligi partoprenon de la publiko. Slamo instigas la poetojn atenti pri tio kion ili diras kaj pri la maniero diri tion. Ili plejofte kaj principe deklamas proprajn poeziaĵojn, ne tiujn de aliuloj. Ĝi povas okazi kadre de renkontiĝoj, turniroj, en asociaj lokaloj, publikaj ejoj, trinkejoj, ktp. [[Dosiero:NuyoricanPoetsCafe.JPG|200ra|eta|Nuyorican Poets Cafe, Nov-Jorko]] Marc Smith malŝatis, laŭ propraj vortoj, la malfermitajn scenojn pri poezio, kiujn li opiniis ofte longaj kaj enuaj. Li volis krei ludecan enscenigon por plibonigi la kvaliton de la spektakloj sed ankaŭ kontesti la nocion pri kvalito en poezio kiam membroj de arbitra ĵurio esprimis siajn subjektivajn gustojn. El tio rezultis populariĝo de tiuj spektakloj unue en Ĉikago, poste en [[Nov-Jorko]] kaj, iom post iom, tra la mondo en [[Kanado]], [[Germanio]], [[Svedio]], [[Aŭstrio]], [[Svisio]], [[Nepalo]], [[Nederlando]], [[Britio]], [[Aŭstralio]], [[Nov-Zelando]], [[Singapuro]], [[Ĉeĥa Respubliko]], [[Sarajevo]], [[Bosnio]], [[Makedonio]], en [[Parizo]] ĉirkaŭ 1998 kaj poste tra [[Francio]]. La bazaj reguloj de slamo povas pli malpli varii laŭ la landoj, organizantoj kaj lokoj, kie ili estas akceptataj. Ekzemple : * enskribiĝo libera por ĉiuj homoj; * voĉa prezentado (“''a cappella''“) ; * foresto de ornamoj sonaj, lumaj aŭ vestaĵaj; * esprimlibereco; * esprimdaŭro ne supera al tri minutoj. * unu teksto deklamita, unu glaso da trinkaĵoj ricevebla (ne akumulebla). La eniro estas plejofte senpaga aŭ malaltpreza. Plejparto el la scenejoj estas malfermitaj. Ne estas limo pri aĝo aŭ stilo. Partoprenantoj diras, legas, skandas, kantas, ludas proprajn tekstojn laŭ temoj liberaj aŭ devigaj. Preferataj estas kuraĝigo ol kritiko por la komencantoj. Ĉiu partoprenanto, artisto aŭ ne, estas en tio por dispartigi plezuron. Reguloj pri turniroj aŭ slamo de poezio aldonas : * ĵurion, kies membroj estas hazarde elektitaj en la salono por noti la poetojn aŭ poezi-skipojn, kiam temas pri kolektivaj poemoj; * teksto estas devige legata de ties aŭtoro; * la celo de la slamo ne estas gajni ion; la nura gajno por la partoprenantoj, estas en la plezuro partopreni, en la poezio mem kaj la spektaklo. Slamo reprezentas interesan evoluon en tio ke ĝi estas vivanta kaj ebligas popularan poezian esprimon ekster la kutimaj artistaj vojoj. Ĝin praktikas ĉiustilaj poetoj el ĉiuj sociaj medioj, en urboj same kiel en kamparoj. La bazaj informoj de tiu ĉi artikolo fontas el la versioj angla kaj ĉefe franca de Wikipedia. == Vidu ankaŭ == * [[Spoken Word]] == Artistoj == * [[Ted Joans]] == Notoj == {{Referencoj|}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.myslam.net International Poetry Slam Portal] * [http://marckellysmith.com/ Retejo de Marc Kelly Smith] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090216003323/http://marckellysmith.com/ |date=2009-02-16 }} * [http://www.myspace.com/marckellysmith Myspace de Marc Kelly Smith ] * [[Abd al Malik]] * [http://www.dailymotion.com/slam Videoj en la franca pri la Granda Slamo de [[Bobigny]]] (27-31an de majo 2008) * [http://musique.ados.fr/Slam/genre-73.html Artistoj pri slamo laŭ tipo] [[Kategorio:Arto]] [[Kategorio:Poezio]] 8fmd9q3whmadx9o76czq4y6b6bzwupt 10 268473 9368123 6990892 2026-05-07T09:32:32Z NordNordWest 4826 updated map 9368123 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} | Nomo = Malio | Supro = 25.5 | Malsupro = 9.7 | Maldekstro = -12.6 | Dekstro = 4.8 | Bildo = {{#switch: {{{2|}}} | reliefo = Mali relief location map.jpg | #default = Mali adm location map 2023.svg }} | zono = landoj | Bildolarĝo = 1644 | Bildoalto = 1568 }}<noinclude>{{Situo sur mapo/informoj}} {{DEFAULTSORT:Malio}} [[Kategorio:Ŝablono:Malio]] </noinclude> 4ljcasrr3wk2mph048hwdchnwgjoe1h 0 269588 9367655 7942927 2026-05-06T12:54:57Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367655 wikitext text/x-wiki La '''atlaso Miller''' estas [[Portugalio|portugala]] [[kartografio|kartografia]] verko el la [[16-a jarcento]], kiu nun troviĝas en la [[francio|franca]] nacia biblioteko en [[Parizo]]. Ĝi verŝajne estis kreita inter [[1519]] kaj [[1522]] de [[Pedro Reinel]], [[Jorge Reinel]] kaj [[Lopo Homem]] kaj ilustrita de [[António de Holanda]]. Laŭ siaj aŭtoroj la atlaso foje estas nomata "atlaso Lopo Homem / Reinéis" ("Reinéis" estas la portugala pluralo de "Reinel"). La nomo "Miller" estas tiu de iama posedanto. La atlaso estas fama provo registri la geografian scion akiritan per la esplorvojaĝoj inter [[1480]] kaj [[1520]] ([[Bartolomeu Dias]], [[Kristoforo Kolumbo]], [[Paulo da Gama]], [[Vasco da Gama]], [[Amerigo Vespucci]]). La interpretado de la mapoj en la atlaso ne ĉiam estas facila. Ĝi ekestis antaŭ la ekspedicio de [[Fernão de Magalhães]] ĉirkaŭ la mondon kaj ŝajnas sugesti, ke tia vojaĝo ne estas ebla. Ne estas certe, kiu komisiis la kreadon de la atlaso, sed eble estis [[Emanuelo la 1-a (Portugalio)|Emanuelo la 1-a]], reĝo de Portugalio ([[1495]]–[[1521]]). == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.moleiro.com/infoplus.php?p=AM/it Firmao Moleiro pri la atlaso] * [http://www.reach.net/~stormy/marine/miller.html Bildoj el la atlaso]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Libroj]] [[Kategorio:Kartografio]] 0veny9x4k4e9vribz7plv5x06t5fno7 3 271153 9367933 9225372 2026-05-06T22:41:34Z ThomasPusch 1869 /* Juvenila lupuso */ 9367933 wikitext text/x-wiki {{Finen de paĝo|fono=lightgreen|bordero=1px dotted green|indekso=ne|radiuso=0.7em}} {| cellspacing="0" width="100%" bgcolor="#f4f1fc" align="center" style="position: relative; z-index: 5; top: 0px; font-size:110%; text-align:center;" |- valign="top" | width="100%" bgcolor="#f4f1fc" style="border-top: 1px solid #d1d0f5; border-bottom: solid 1px #d1d0f5;"| [[Dosiero:Esperanto star.png|20px]]&nbsp;''[[Vikipediisto:RG72|Vikipediista paĝo]] &middot; [[Vikipediista diskuto:RG72|Diskuto]] &middot; [[Special:Emailuser/RG72|Retpoŝto]] &middot; [[Special:Contributions/RG72|Kontribuoj]] &middot; [[Vikipediisto:RG72/Provejo|Provejo]] &nbsp;[[Dosiero:Esperanto star.png|20px]] |} [[Uzanto-Diskuto:RG72/2009-2018|Arkivo: 2009-2018]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2019|2019]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2020|2020]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2021-2024|2021-2024]]. ==Hi== Have a good day Mr. {{ping|RG72}}. I'm [[Uzanto:Đông Minh]] - member [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&logid=3278624 you used to changed group membership for me from (none) to autoreview]. Now, I forgot my password to log in my account Đông Minh in many years. Could you dismiss my right autoreview? So thank you! [[Uzanto:٥|٥]] ([[Uzanto-Diskuto:٥|diskuto]]) 13:39, 7 jan. 2025 (UTC) == Moskviĉ-3e == Saluton, RG72! Вы могли бы написать статью о [[ru:Москвич 3|Москвиче 3 и 3е]]? -- [[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 08:13, 9 jan. 2025 (UTC) :Saluton kara! Было бы интересно, но в ближайшее время вряд ли получится — я сейчас сосредоточился на серии статей по истории Тюменской области, в том числе по сугубо практическим причинам (начал водить экскурсии и это удобный способ систематизировать и аккумулировать материал, который потом всегда будет под рукой). [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:37, 9 jan. 2025 (UTC) == Domo Ipatjev == Saluton! Mi vidis, ke vi alinomis artikolon "Domo Ipatjev" al "Domo de Ipatjev" - ĉu ne estus preferinda "Ipatjeva domo", kiel traduko de la rusa "Ипатьевский дом"? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 03:37, 19 jan. 2025 (UTC) :Saluton! Nu, tio spegulus rusan skemon, sed mi ne certas ke por alilingvanoj tio faciligos la komprenon. Eble ni lasu kiel estas kaj aldonu alidirektilojn kiel ''Ipatjeva domo'' kaj ''Ipatjev-domo''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 03:48, 19 jan. 2025 (UTC) == Ŝarga stacio == Saluton! Я там чуть-чуть дописал. Можете проверить, а то я эсперанто совсем не владею. [[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 21:04, 21 jan. 2025 (UTC) :Saluton! Причесал немного, а так всё в порядке, мерси. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:22, 22 jan. 2025 (UTC) == [[Elektrobuso]] == Тут ещё есть ;) --[[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 19:47, 23 jan. 2025 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:22, 26 jan. 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Bonvolu, helpi trovi la eraron == Saluton! Я начал писать статью в [[Uzanto:Felana koro/Provejo|Черновике]] с того, чтобы сделать табличку. Я использовал [[Uzanto:Felana koro/Provejo||latitudo=55/15/35/N]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||longitudo=59/47/33/E]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||zomo=8]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||regiono-ISO=RU-CHE]] Но получается ошибка: <nowiki><mapframe>: The JSON content is not valid GeoJSON+simplestyle. The list below shows all attempts to interpret it according to </nowiki>[[phab:diffusion/EKAR/browse/master/schemas/geojson.json|the JSON Schema]]. Not all are errors. Это можно исправить? А если нет, то можно координаты ввести через Koordinatoj, пусть и без карты в таком случае будет? [[Uzanto:Felana koro|Felana koro]] ([[Uzanto-Diskuto:Felana koro|diskuto]]) 10:35, 21 apr. 2025 (UTC) Saluton! Начало отличное, надо продолжать. Я сам гуманитарий и очень плохо разбираюсь в технических аспектах, поэтому обычно делаю так: создаю статью, публикую, а после привязываю к аналогичной статьей в иноязычной вики. Обычно после этого карта добавляется автоматически, необходимые данные загружаются из центрального хранилища Wikidata. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:34, 22 apr. 2025 (UTC) :Я поработал над статьёй ещё, можете посоветовать, можно ли её создавать. Остаётся та же ошибка в инфобоксе (надеюсь, после добавления интервики решится или кто-нибудь исправит) и я не очень уверен насчет грамматики [[Uzanto:Felana koro|Felana koro]] ([[Uzanto-Diskuto:Felana koro|diskuto]]) 05:51, 16 maj. 2025 (UTC) :Поправил, думаю, можно публиковать и проставлять интервики. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:09, 23 maj. 2025 (UTC) == Forigo el la komunejo == Saluton, mi ĵus hazarde videtis la disputon pri forigo de via foto Dosiero:Glumarko de Grupo Wagner sur posta glacio de aŭto en Tjumeno.jpg el la komunejo. Mi trovas vian argumentadon tute konvinka, sed evidente la komunej-uloj ne. Tio ne estas miraklo: baza ideo en la komunejo estas: se estas aŭ restas plej eta dubo pri kopirajto - forigi. Sed vi tamen ne sekvis la rekomendon alŝuti ĝin al loka branĉo, ĉu? Almenaŭ mi je tiu nomo ĵus ne trovis ĝin en vikinovaĵoj (eo) aŭ en vikipedio (eo). Kaj tute ne konante la teknikajn limigojn en vikinovaĵoj (eo): ĉu tie eblus uzi foton loke alŝutitan al vikipedio (eo)? Aŭ ĉu tie permeseblus tiea alŝuto de foto, kiu en la komunejo ne rajtis resti? Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:07, 26 maj. 2025 (UTC) :Saluton! Tiu ĉi stulta ludo tute certe neniel rilatas al la jura sekureco, ĉar, kiel mi montris per pluraj referencoj, similajn bildojn uzas amaskomunikiloj oble pli riĉaj kaj jure protektitaj ol Vikifondaĵo, tamen iliaj sennombraj juristoj vidas en tio neniun danĝeron kaj efektive neniu atakas ilin pro ties uzado. Evidente temas pri psikologia fenomeno, kiun ni observas ankaŭ en nia Vikipedio/Vikivortaro: iuj homoj simple estas obseditaj je la senfinfa forigado kaj redaktado, kion faras unu el niaj uzantoj, dum jaroj senfine kaj amase modifanta la samajn ŝablonojn kaj paĝojn, kaj amase foriganta kontribuojn de la aliaj uzantoj por anstataŭigi ilin per siaj kreaĵoj, kompreneble tuj modifotaj. Mi ne plu havas la pridiskutitan foton, ĉar mi faris ĝin speciale por la Komunejo kaj forigis tuj post la alŝuto kiel mi kutime faras en tiaj kazoj. Mi povus facile foti la Wagner-emblemon denove, ĉar multaj vagneranoj uzas ĝin sur siaj aŭtoj ks, sed mi ne scias kiel kaj kien alŝuti ĝin por eviti plian forigon kaj rilatajn riproĉojn, kiuj jam sufiĉe tedis min. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:07, 1 jun. 2025 (UTC) :: Baza rekomendo estas alŝuti tiajn fotojn al la esperanta branĉo, kun bona licenco je justa uzo ankaŭ tie, ĉar baze oni povas paroli kun la administrantoj tie, kaj en kazo de nejusta forigo (kiu estas ekstreme malfacile imagebla) oni povas ĉiukaze pledi ĉe iu pli sobra esperantlingva administranto restarigi ĝin, aŭ eĉ nur dumtempe restarigi ĝin por ke oni mem povas preni sian propran foton. Teorie tiu rajto protesti kontraŭ forigo kaj ankaŭ rericevi sian propran foton estas ankaŭ en la komunejo, tie nur teorie. Eblas poste, se vi mem pensas ke la bildo fakte apartenas al la komunejo, ŝovi ĝin el la esperanta branĉo al la komunejo, tiam metiĝos ŝablono {{ŝ|nun en la komunejo}} al la loka alŝuto kaj ĝi iam foriĝos, sed ĉiukaze tie ĉi ne estas problemo aliri forigitajn bildojn, kio en la komunejo estas praktike malebla. Kompreneble plia rekomendo estas, tuj kiam vi ricevas noton ke iu bildo riskas esti forigita el la komunejo, reflekse ankoraŭ elŝuti ĝin al la propra malmoldisko, se ne certas ke la origina bildo tie ankoraŭ estas. Tial tute sencas ke ĝenerale estas neceso fari forigojn post sep tagoj, ne tujtuje. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:18, 16 jul. 2025 (UTC) :PS: Rilate al via ĝeniĝo pri la forigo-manio mi evidente tute samopinias kun vi. Ankaŭ mi jam paŝis en la kaptilon, pensante ke bildo bonorde alŝutita al la komunejo estus sekura tie kaj foriginte ĝin de la malmoldisko. Sed tiel ne estas, kaj la dinamiko en la komunejo daŭre estas pli detruema ol konservema. Tion eblas bedaŭri, sed ne ŝanĝi, krom se oni investus amason da tempo en klopodon iĝi administranto tie kaj senfine enplektiĝus en anglalingvajn argumentadojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:39, 16 jul. 2025 (UTC) == Mankaj bazaj tekstoj pri la historio de Rusio/Sovetunio == Al mi tre mankis iuj bazaj tekstoj pri la historio kaj konsisto de [[Rusia SFSR]]. Tial mi ĵus faris artikolajn ĝermojn pri la * [[Ĉuvaŝa ASSR]], nuntempe [[Ĉuvaŝio]] * [[Dagestana ASSR]], nuntempe [[Dagestano]] * [[Kabarda-Balkara ASSR]] ([[1936]]-[[1944]]), ([[1957]]-[[1990]]), dum ([[1944]]-[[1957]]) [[Kabarda ASSR]] , nuntempe [[Kabardio-Balkario]] * [[Kalmuka ASSR]], ([[1935]]-[[1943]]), ([[1958]]-[[1990]]), nuntempe [[Kalmukio]] * [[Karelia ASSR]] ([[1923]]-[[1940]]), ([[1956]]-[[1991]]), nuntempe [[Karelio]] * [[Komia ASSR]], nuntempe [[Komiio]] * [[Maria ASSR]], nuntempe [[Mariio]] * [[Mordvia ASSR]], nuntempe [[Mordvio]] * [[Tatara ASSR]], nuntempe [[Tatario]] * [[Tuva ASSR]] ([[1961]]-[[1992]]), nuntempe [[Tuvio]] * [[Udmurta ASSR]], nuntempe [[Udmurtio]] * [[Jakuta ASSR]], nuntempe [[Jakutio|Respubliko Saĥa Jakutio]] Tiel ke nun ĉiuj ASSR-oj de la [[Rusia SFSR]] havas tekston (nur 4 [[Aŭtonomaj respublikoj de Sovetunio]] ekster Rusio ankoraŭ estas sen). Krome jam antaŭ kelkaj tagoj mi faris same ampleksajn tekstojn pri iuj gubernioj de la [[Rusia Imperio]], ĉar aparte skribante pri pioniraj esperantistoj estis vere ĝene ke ili ne estis: la [[Grodna gubernio]], [[Kaluga gubernio]], [[Kovna gubernio]], [[Kurlanda gubernio]], [[Livlanda gubernio]], [[Minska gubernio]], [[Moskva gubernio]], [[Orenburga gubernio]], [[Orjola gubernio]], [[Sankt-Peterburga gubernio]], [[Smolenska gubernio]], [[Suvalkia gubernio]], [[Taŭrida gubernio]], [[Tobolska gubernio]], [[Tomska gubernio]] kaj [[Vilna gubernio]] nun havas artikolojn. 5 tekstoj jam estis antaŭe (Elizavetpola, Erevana, Kutaisa, Simbirska, Tiflisa), nur kun miaj novaj 16 estas entute 21 - sume imageblas 96 tekstoj pri gubernioj, do ankoraŭ estas malpli ol kvarono, sed por miaj temoj jam efike reduktiĝis ĝenaj ruĝaj ligiloj. Klaras ke la pioniraj esperantistoj plejgrandparte estis tute en la okcidenta parto de la imperio, ne en fora oriento... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:39, 16 jul. 2025 (UTC) == Saluton == En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas novaj proponoj kaj en [[Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj]] estas unu. Kiam vi havos tempon, eble indos interveni en kelkaj el ili.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:13, 23 jul. 2025 (UTC) == Ni Estas Niaj Montaroj == Hello. In the articles [[Ni Estas Niaj Montaroj]] and [[:ru:Мы — наши горы]], can you add current-day information post-2023 about this monument? According to reports, the monument has been vandalized and its surroundings also have been damaged. Damage in the front and in the back of the monument is clearly visible in the photos and videos. According to reports, the Azerbaijani government is considering demolishing the monument. This has been added in [[:en:We Are Our Mountains]]. Yours sincerely, [[Specialaĵo:Kontribuoj/78.174.55.43|78.174.55.43]] 09:47, 27 aŭg. 2025 (UTC) :I'm sorry, but I have not been able to find reliable information about the current state of this monument in independent sources. All available references are posted on Armenian websites, or quoted from them. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:57, 27 aŭg. 2025 (UTC) ::Thank you for the reply. Yes, I couldn't find neutral third party sources on this. Armenian and Azerbaijani sources tend to be biased POV sources. Never mind. [[Specialaĵo:Kontribuoj/78.174.55.43|78.174.55.43]] 19:04, 27 aŭg. 2025 (UTC) == Kukolo (filmo) == Saluton, ni ĵus komune prilaboretis vian tekston [[Kukolo (filmo)]]. Mi havas nur mikroatentigon: ĉu vi konscias, ke nun eblas komenci la ŝablonon {{lang-ru|... ankaŭ per {{l-ru|...? La ŝparo en tajpado estas nur minimuma, sed simbole la pli mallonga variaĵo laŭ mi ĉarmas, ĉar ĝi lasas malcerte ĉu la "l-" rilatas al "lingvo" aŭ "language", dum "lang-" klare estas usonangla mallongigo. Do la eta formo estas miniatura paŝo al pli esperantlingva vikipedio. Flanke, mi volus demandi vin, ĉu vi havus la energion ankoraŭ bluigi iujn ruĝajn ligilojn en la teksto? Mi ĵus precipe iom pli esperantigis vikidatumojn, ekzemple tradukante la ĝis nun anglan noton pri la premio Arĝenta Georgo por plej bona reĝisorado, kiu estas de la precipe ruslingva moskva filmfestivalo kaj anglalingva nomo ĉi tie nur povas esti provizora helpa solvo. Kaj parolante pri ruĝaj ligiloj: en la teksto [[Ŝtata premio de la Rusia Federacio]] ankaŭ mankas teksto [[Nacia tago de Rusio]] - tio eble ankaŭ estas pleniginda temo. Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:01, 12 okt. 2025 (UTC) :Saluton! Nu, tiun ĉi artikolon kreis ne mi, sed mi klopodas spuri ĉiujn artikolojn rilatajn al la eks-sovetia areo, ĉar la aliaj spurantoj preskaŭ tute mankas dum alilingvaj redaktantoj ofte sin apogas sur eksterlandajn fontojn, grandparte konfuzajn aŭ komplete fabelajn, plenajn je naciismaj propagandaĵoj. Dankon pro la atentigo, ekde nun mi uzos tiun ĉi formon, certe pli justan kaj komfortan. Lastatempe mi koncentriĝis je mia regiono, preskaŭ ne prezentita en Vikipedio kaj jam duan semajnon ordigas fotojn en la Komunejo. Do apenaŭ mi povus kontribui nun al la bluigo de la ruĝaj ligiloj, pardonon. Espereble poste, sed malfacilas prognozi konkretan periodon, ĉar ankaŭ laboro abundas kaj urĝas kaj la familio ĉiam bezonas mian atenton. Espereble la vivo estos sufiĉe longa por fari ĉion. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 09:24, 12 okt. 2025 (UTC) ::Estas ankaŭ bone se vi plugas la areon ĉirkaŭ Tjumeno. Sed vi jes ne ekskluzive estas tie, kiel montras via hodiaŭa ekskurso al la teksto ''Kukolo (filmo)''. Mi estas ankoraŭ multe pli for de Rusio, kaj la historia kaj la nuna, sed tamen foje ne povas eviti ŝtopi iujn truojn - ekzemple hodiaŭ mi iom aktualigis la tekston pri [[Ŝtata premio de la Rusia Federacio]] (ankoraŭ la aktualigo de 2013 ĝis 2024 ne estas finita, sed jam estas paŝo tien) kaj lige al tio kreis tekstetojn pri la [[Sindikato de Sovetiaj Verkistoj]] kaj la historiaj [[Jakutska provinco]] kaj [[Jeniseja gubernio]]... Tiel ankaŭ mi el la fora okcidento kontribuetas iom post iom plenigi la plej urĝajn truojn pri priskribo de la Rusia Imperio, Rusia SFSR kaj la nuna Rusia Federacio, kvankam mi absolute ne parolas la etnan lingvon. Sed vi pravas ke ankaŭ ĉiam necesas atenti la familion... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:10, 13 okt. 2025 (UTC) == Salvatore Ambrosini == La paĝo titolita "[[Salvatore Ambrosini]]" ŝajnas enhavi klaran reklaman spamon. Ĉi tiu paĝo ankaŭ lastatempe estis kreita en pluraj aliaj vikioj kun simila ŝablono. Vidu sube por la detaloj: * [[:pl:Wikipedia:Poczekalnia/biografie/2025:10:30:Salvatore_Ambrosini]] * [[:id:Wikipedia:Usulan penghapusan/Salvatore Ambrosini]] • [[Uzanto:Sophia_Guevara|<font style="color:#879ba5;text-shadow:1px 1px 1px #000;font-family:Brush Script MT;font-size: 20px;">Sophia𓂃.</font>]] [[Uzanto-Diskuto:Sophia_Guevara|<font style="color:#fff;background:#879ba5;">✉️</font>]] 01:27, 1 nov. 2025 (UTC) == Juvenila lupuso == Saluton. En la artikolo [[Juvenila lupuso]] la vorto "juvenila" ne estas en Esperanto, ĉu ne devus esti "junula" aŭ "Lupuso de junulo" ktp.?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:43, 7 nov. 2025 (UTC) :Saluton! Ankaŭ mi meditis pri konvena termino, ĉar "infana" kaj "junula" rilatas al respektivaj aĝoj dum ĉi-foje temas pri la infanoj kaj adoleskantoj samtempe. Fine mi trovis la [https://www.eventoj.hu/steb/vortaroj/medicina-vortaro-de-umea.pdf Medicinan vortaron] de la [[Universala Medicina Esperanto-Asocio]] kaj en ĝi sur la paĝo 83 tiun ĉi vorton: ''juvenil/a, (L. juvenis = juneco), ~o (junulo), ~a hormono (de insekto)''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 17:50, 7 nov. 2025 (UTC) == [[Tjumena distrikto]] == Saluton, mi hodiaŭ faris artikolan ĝermon pri la institucio [[Rosstat]] (tion ankaŭ vi ekde nun povas konsideri per bluaj internaj ligiloj), kaj kadre de tio rimarkis la ruĝan ligilon [[Tjumena distrikto]], do Тюменский район, en impresaj 42 paĝoj - ĉiuj kiujn mi pli detale vidis estis de vi. Mi ne scias ĉu vi ankoraŭ volas fari iujn de tiuj detalaj paĝoj (mi neniel volas premi), sed 42 ruĝaj ligiloj jam estas sufiĉa argumento, por pravigi fari bazan tekston PRI la [[Tjumena distrikto]]. Mi en okcidenta kaj centra Eŭropo kutime iris laŭ la ĝenerala ideo "de pli ĝeneralaj al pli detalaj temoj". Do en administra geografio unue landojn, poste regionojn, provincojn, poste distriktojn/kantonojn/departementojn, poste iujn grandajn urbojn, tiam komunumojn/municipojn kaj tute fine, se vere restas tro da energio, ankoraŭ vilaĝojn/kvartalojn/urbodistriktojn. Se jam estas tiom da detalaj tekstoj, mi pensas ke teksto [[Tjumena distrikto]] jam estus bona, eventuale ankaŭ tekstoj pri la aliaj 21 distriktoj de [[Tjumena provinco]] (mi ne havas superrrigardon, mi vidas ke [[Isetska distrikto]] ankoraŭ bezonatas en 7 paĝoj, pri aliaj mi tute ne enketis, sed por jam meti navigilon "distriktoj de Tjumena provinco" kaj per tio eviti ke iuj de la eble novaj tekstoj provizore estas arfaj artikoloj, estus bone almenaŭ havi 5 tekstojn pri "distriktoj de Tjumena provinco"). Ĉu vi pretas fari la mankan tekston [[Tjumena distrikto]], eble ankaŭ iujn aŭ ĉiujn el la aliaj "distriktoj de Tjumena provinco"? Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:41, 6 maj. 2026 (UTC) rkq0j3doylwp0jmjj3bv247b5xdk4me 9367938 9367933 2026-05-06T23:05:17Z ThomasPusch 1869 /* Juvenila lupuso */ 9367938 wikitext text/x-wiki {{Finen de paĝo|fono=lightgreen|bordero=1px dotted green|indekso=ne|radiuso=0.7em}} {| cellspacing="0" width="100%" bgcolor="#f4f1fc" align="center" style="position: relative; z-index: 5; top: 0px; font-size:110%; text-align:center;" |- valign="top" | width="100%" bgcolor="#f4f1fc" style="border-top: 1px solid #d1d0f5; border-bottom: solid 1px #d1d0f5;"| [[Dosiero:Esperanto star.png|20px]]&nbsp;''[[Vikipediisto:RG72|Vikipediista paĝo]] &middot; [[Vikipediista diskuto:RG72|Diskuto]] &middot; [[Special:Emailuser/RG72|Retpoŝto]] &middot; [[Special:Contributions/RG72|Kontribuoj]] &middot; [[Vikipediisto:RG72/Provejo|Provejo]] &nbsp;[[Dosiero:Esperanto star.png|20px]] |} [[Uzanto-Diskuto:RG72/2009-2018|Arkivo: 2009-2018]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2019|2019]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2020|2020]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2021-2024|2021-2024]]. ==Hi== Have a good day Mr. {{ping|RG72}}. I'm [[Uzanto:Đông Minh]] - member [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&logid=3278624 you used to changed group membership for me from (none) to autoreview]. Now, I forgot my password to log in my account Đông Minh in many years. Could you dismiss my right autoreview? So thank you! [[Uzanto:٥|٥]] ([[Uzanto-Diskuto:٥|diskuto]]) 13:39, 7 jan. 2025 (UTC) == Moskviĉ-3e == Saluton, RG72! Вы могли бы написать статью о [[ru:Москвич 3|Москвиче 3 и 3е]]? -- [[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 08:13, 9 jan. 2025 (UTC) :Saluton kara! Было бы интересно, но в ближайшее время вряд ли получится — я сейчас сосредоточился на серии статей по истории Тюменской области, в том числе по сугубо практическим причинам (начал водить экскурсии и это удобный способ систематизировать и аккумулировать материал, который потом всегда будет под рукой). [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:37, 9 jan. 2025 (UTC) == Domo Ipatjev == Saluton! Mi vidis, ke vi alinomis artikolon "Domo Ipatjev" al "Domo de Ipatjev" - ĉu ne estus preferinda "Ipatjeva domo", kiel traduko de la rusa "Ипатьевский дом"? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 03:37, 19 jan. 2025 (UTC) :Saluton! Nu, tio spegulus rusan skemon, sed mi ne certas ke por alilingvanoj tio faciligos la komprenon. Eble ni lasu kiel estas kaj aldonu alidirektilojn kiel ''Ipatjeva domo'' kaj ''Ipatjev-domo''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 03:48, 19 jan. 2025 (UTC) == Ŝarga stacio == Saluton! Я там чуть-чуть дописал. Можете проверить, а то я эсперанто совсем не владею. [[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 21:04, 21 jan. 2025 (UTC) :Saluton! Причесал немного, а так всё в порядке, мерси. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:22, 22 jan. 2025 (UTC) == [[Elektrobuso]] == Тут ещё есть ;) --[[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 19:47, 23 jan. 2025 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:22, 26 jan. 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Bonvolu, helpi trovi la eraron == Saluton! Я начал писать статью в [[Uzanto:Felana koro/Provejo|Черновике]] с того, чтобы сделать табличку. Я использовал [[Uzanto:Felana koro/Provejo||latitudo=55/15/35/N]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||longitudo=59/47/33/E]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||zomo=8]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||regiono-ISO=RU-CHE]] Но получается ошибка: <nowiki><mapframe>: The JSON content is not valid GeoJSON+simplestyle. The list below shows all attempts to interpret it according to </nowiki>[[phab:diffusion/EKAR/browse/master/schemas/geojson.json|the JSON Schema]]. Not all are errors. Это можно исправить? А если нет, то можно координаты ввести через Koordinatoj, пусть и без карты в таком случае будет? [[Uzanto:Felana koro|Felana koro]] ([[Uzanto-Diskuto:Felana koro|diskuto]]) 10:35, 21 apr. 2025 (UTC) Saluton! Начало отличное, надо продолжать. Я сам гуманитарий и очень плохо разбираюсь в технических аспектах, поэтому обычно делаю так: создаю статью, публикую, а после привязываю к аналогичной статьей в иноязычной вики. Обычно после этого карта добавляется автоматически, необходимые данные загружаются из центрального хранилища Wikidata. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:34, 22 apr. 2025 (UTC) :Я поработал над статьёй ещё, можете посоветовать, можно ли её создавать. Остаётся та же ошибка в инфобоксе (надеюсь, после добавления интервики решится или кто-нибудь исправит) и я не очень уверен насчет грамматики [[Uzanto:Felana koro|Felana koro]] ([[Uzanto-Diskuto:Felana koro|diskuto]]) 05:51, 16 maj. 2025 (UTC) :Поправил, думаю, можно публиковать и проставлять интервики. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:09, 23 maj. 2025 (UTC) == Forigo el la komunejo == Saluton, mi ĵus hazarde videtis la disputon pri forigo de via foto Dosiero:Glumarko de Grupo Wagner sur posta glacio de aŭto en Tjumeno.jpg el la komunejo. Mi trovas vian argumentadon tute konvinka, sed evidente la komunej-uloj ne. Tio ne estas miraklo: baza ideo en la komunejo estas: se estas aŭ restas plej eta dubo pri kopirajto - forigi. Sed vi tamen ne sekvis la rekomendon alŝuti ĝin al loka branĉo, ĉu? Almenaŭ mi je tiu nomo ĵus ne trovis ĝin en vikinovaĵoj (eo) aŭ en vikipedio (eo). Kaj tute ne konante la teknikajn limigojn en vikinovaĵoj (eo): ĉu tie eblus uzi foton loke alŝutitan al vikipedio (eo)? Aŭ ĉu tie permeseblus tiea alŝuto de foto, kiu en la komunejo ne rajtis resti? Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:07, 26 maj. 2025 (UTC) :Saluton! Tiu ĉi stulta ludo tute certe neniel rilatas al la jura sekureco, ĉar, kiel mi montris per pluraj referencoj, similajn bildojn uzas amaskomunikiloj oble pli riĉaj kaj jure protektitaj ol Vikifondaĵo, tamen iliaj sennombraj juristoj vidas en tio neniun danĝeron kaj efektive neniu atakas ilin pro ties uzado. Evidente temas pri psikologia fenomeno, kiun ni observas ankaŭ en nia Vikipedio/Vikivortaro: iuj homoj simple estas obseditaj je la senfinfa forigado kaj redaktado, kion faras unu el niaj uzantoj, dum jaroj senfine kaj amase modifanta la samajn ŝablonojn kaj paĝojn, kaj amase foriganta kontribuojn de la aliaj uzantoj por anstataŭigi ilin per siaj kreaĵoj, kompreneble tuj modifotaj. Mi ne plu havas la pridiskutitan foton, ĉar mi faris ĝin speciale por la Komunejo kaj forigis tuj post la alŝuto kiel mi kutime faras en tiaj kazoj. Mi povus facile foti la Wagner-emblemon denove, ĉar multaj vagneranoj uzas ĝin sur siaj aŭtoj ks, sed mi ne scias kiel kaj kien alŝuti ĝin por eviti plian forigon kaj rilatajn riproĉojn, kiuj jam sufiĉe tedis min. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:07, 1 jun. 2025 (UTC) :: Baza rekomendo estas alŝuti tiajn fotojn al la esperanta branĉo, kun bona licenco je justa uzo ankaŭ tie, ĉar baze oni povas paroli kun la administrantoj tie, kaj en kazo de nejusta forigo (kiu estas ekstreme malfacile imagebla) oni povas ĉiukaze pledi ĉe iu pli sobra esperantlingva administranto restarigi ĝin, aŭ eĉ nur dumtempe restarigi ĝin por ke oni mem povas preni sian propran foton. Teorie tiu rajto protesti kontraŭ forigo kaj ankaŭ rericevi sian propran foton estas ankaŭ en la komunejo, tie nur teorie. Eblas poste, se vi mem pensas ke la bildo fakte apartenas al la komunejo, ŝovi ĝin el la esperanta branĉo al la komunejo, tiam metiĝos ŝablono {{ŝ|nun en la komunejo}} al la loka alŝuto kaj ĝi iam foriĝos, sed ĉiukaze tie ĉi ne estas problemo aliri forigitajn bildojn, kio en la komunejo estas praktike malebla. Kompreneble plia rekomendo estas, tuj kiam vi ricevas noton ke iu bildo riskas esti forigita el la komunejo, reflekse ankoraŭ elŝuti ĝin al la propra malmoldisko, se ne certas ke la origina bildo tie ankoraŭ estas. Tial tute sencas ke ĝenerale estas neceso fari forigojn post sep tagoj, ne tujtuje. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:18, 16 jul. 2025 (UTC) :PS: Rilate al via ĝeniĝo pri la forigo-manio mi evidente tute samopinias kun vi. Ankaŭ mi jam paŝis en la kaptilon, pensante ke bildo bonorde alŝutita al la komunejo estus sekura tie kaj foriginte ĝin de la malmoldisko. Sed tiel ne estas, kaj la dinamiko en la komunejo daŭre estas pli detruema ol konservema. Tion eblas bedaŭri, sed ne ŝanĝi, krom se oni investus amason da tempo en klopodon iĝi administranto tie kaj senfine enplektiĝus en anglalingvajn argumentadojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:39, 16 jul. 2025 (UTC) == Mankaj bazaj tekstoj pri la historio de Rusio/Sovetunio == Al mi tre mankis iuj bazaj tekstoj pri la historio kaj konsisto de [[Rusia SFSR]]. Tial mi ĵus faris artikolajn ĝermojn pri la * [[Ĉuvaŝa ASSR]], nuntempe [[Ĉuvaŝio]] * [[Dagestana ASSR]], nuntempe [[Dagestano]] * [[Kabarda-Balkara ASSR]] ([[1936]]-[[1944]]), ([[1957]]-[[1990]]), dum ([[1944]]-[[1957]]) [[Kabarda ASSR]] , nuntempe [[Kabardio-Balkario]] * [[Kalmuka ASSR]], ([[1935]]-[[1943]]), ([[1958]]-[[1990]]), nuntempe [[Kalmukio]] * [[Karelia ASSR]] ([[1923]]-[[1940]]), ([[1956]]-[[1991]]), nuntempe [[Karelio]] * [[Komia ASSR]], nuntempe [[Komiio]] * [[Maria ASSR]], nuntempe [[Mariio]] * [[Mordvia ASSR]], nuntempe [[Mordvio]] * [[Tatara ASSR]], nuntempe [[Tatario]] * [[Tuva ASSR]] ([[1961]]-[[1992]]), nuntempe [[Tuvio]] * [[Udmurta ASSR]], nuntempe [[Udmurtio]] * [[Jakuta ASSR]], nuntempe [[Jakutio|Respubliko Saĥa Jakutio]] Tiel ke nun ĉiuj ASSR-oj de la [[Rusia SFSR]] havas tekston (nur 4 [[Aŭtonomaj respublikoj de Sovetunio]] ekster Rusio ankoraŭ estas sen). Krome jam antaŭ kelkaj tagoj mi faris same ampleksajn tekstojn pri iuj gubernioj de la [[Rusia Imperio]], ĉar aparte skribante pri pioniraj esperantistoj estis vere ĝene ke ili ne estis: la [[Grodna gubernio]], [[Kaluga gubernio]], [[Kovna gubernio]], [[Kurlanda gubernio]], [[Livlanda gubernio]], [[Minska gubernio]], [[Moskva gubernio]], [[Orenburga gubernio]], [[Orjola gubernio]], [[Sankt-Peterburga gubernio]], [[Smolenska gubernio]], [[Suvalkia gubernio]], [[Taŭrida gubernio]], [[Tobolska gubernio]], [[Tomska gubernio]] kaj [[Vilna gubernio]] nun havas artikolojn. 5 tekstoj jam estis antaŭe (Elizavetpola, Erevana, Kutaisa, Simbirska, Tiflisa), nur kun miaj novaj 16 estas entute 21 - sume imageblas 96 tekstoj pri gubernioj, do ankoraŭ estas malpli ol kvarono, sed por miaj temoj jam efike reduktiĝis ĝenaj ruĝaj ligiloj. Klaras ke la pioniraj esperantistoj plejgrandparte estis tute en la okcidenta parto de la imperio, ne en fora oriento... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:39, 16 jul. 2025 (UTC) == Saluton == En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas novaj proponoj kaj en [[Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj]] estas unu. Kiam vi havos tempon, eble indos interveni en kelkaj el ili.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:13, 23 jul. 2025 (UTC) == Ni Estas Niaj Montaroj == Hello. In the articles [[Ni Estas Niaj Montaroj]] and [[:ru:Мы — наши горы]], can you add current-day information post-2023 about this monument? According to reports, the monument has been vandalized and its surroundings also have been damaged. Damage in the front and in the back of the monument is clearly visible in the photos and videos. According to reports, the Azerbaijani government is considering demolishing the monument. This has been added in [[:en:We Are Our Mountains]]. Yours sincerely, [[Specialaĵo:Kontribuoj/78.174.55.43|78.174.55.43]] 09:47, 27 aŭg. 2025 (UTC) :I'm sorry, but I have not been able to find reliable information about the current state of this monument in independent sources. All available references are posted on Armenian websites, or quoted from them. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:57, 27 aŭg. 2025 (UTC) ::Thank you for the reply. Yes, I couldn't find neutral third party sources on this. Armenian and Azerbaijani sources tend to be biased POV sources. Never mind. [[Specialaĵo:Kontribuoj/78.174.55.43|78.174.55.43]] 19:04, 27 aŭg. 2025 (UTC) == Kukolo (filmo) == Saluton, ni ĵus komune prilaboretis vian tekston [[Kukolo (filmo)]]. Mi havas nur mikroatentigon: ĉu vi konscias, ke nun eblas komenci la ŝablonon {{lang-ru|... ankaŭ per {{l-ru|...? La ŝparo en tajpado estas nur minimuma, sed simbole la pli mallonga variaĵo laŭ mi ĉarmas, ĉar ĝi lasas malcerte ĉu la "l-" rilatas al "lingvo" aŭ "language", dum "lang-" klare estas usonangla mallongigo. Do la eta formo estas miniatura paŝo al pli esperantlingva vikipedio. Flanke, mi volus demandi vin, ĉu vi havus la energion ankoraŭ bluigi iujn ruĝajn ligilojn en la teksto? Mi ĵus precipe iom pli esperantigis vikidatumojn, ekzemple tradukante la ĝis nun anglan noton pri la premio Arĝenta Georgo por plej bona reĝisorado, kiu estas de la precipe ruslingva moskva filmfestivalo kaj anglalingva nomo ĉi tie nur povas esti provizora helpa solvo. Kaj parolante pri ruĝaj ligiloj: en la teksto [[Ŝtata premio de la Rusia Federacio]] ankaŭ mankas teksto [[Nacia tago de Rusio]] - tio eble ankaŭ estas pleniginda temo. Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:01, 12 okt. 2025 (UTC) :Saluton! Nu, tiun ĉi artikolon kreis ne mi, sed mi klopodas spuri ĉiujn artikolojn rilatajn al la eks-sovetia areo, ĉar la aliaj spurantoj preskaŭ tute mankas dum alilingvaj redaktantoj ofte sin apogas sur eksterlandajn fontojn, grandparte konfuzajn aŭ komplete fabelajn, plenajn je naciismaj propagandaĵoj. Dankon pro la atentigo, ekde nun mi uzos tiun ĉi formon, certe pli justan kaj komfortan. Lastatempe mi koncentriĝis je mia regiono, preskaŭ ne prezentita en Vikipedio kaj jam duan semajnon ordigas fotojn en la Komunejo. Do apenaŭ mi povus kontribui nun al la bluigo de la ruĝaj ligiloj, pardonon. Espereble poste, sed malfacilas prognozi konkretan periodon, ĉar ankaŭ laboro abundas kaj urĝas kaj la familio ĉiam bezonas mian atenton. Espereble la vivo estos sufiĉe longa por fari ĉion. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 09:24, 12 okt. 2025 (UTC) ::Estas ankaŭ bone se vi plugas la areon ĉirkaŭ Tjumeno. Sed vi jes ne ekskluzive estas tie, kiel montras via hodiaŭa ekskurso al la teksto ''Kukolo (filmo)''. Mi estas ankoraŭ multe pli for de Rusio, kaj la historia kaj la nuna, sed tamen foje ne povas eviti ŝtopi iujn truojn - ekzemple hodiaŭ mi iom aktualigis la tekston pri [[Ŝtata premio de la Rusia Federacio]] (ankoraŭ la aktualigo de 2013 ĝis 2024 ne estas finita, sed jam estas paŝo tien) kaj lige al tio kreis tekstetojn pri la [[Sindikato de Sovetiaj Verkistoj]] kaj la historiaj [[Jakutska provinco]] kaj [[Jeniseja gubernio]]... Tiel ankaŭ mi el la fora okcidento kontribuetas iom post iom plenigi la plej urĝajn truojn pri priskribo de la Rusia Imperio, Rusia SFSR kaj la nuna Rusia Federacio, kvankam mi absolute ne parolas la etnan lingvon. Sed vi pravas ke ankaŭ ĉiam necesas atenti la familion... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:10, 13 okt. 2025 (UTC) == Salvatore Ambrosini == La paĝo titolita "[[Salvatore Ambrosini]]" ŝajnas enhavi klaran reklaman spamon. Ĉi tiu paĝo ankaŭ lastatempe estis kreita en pluraj aliaj vikioj kun simila ŝablono. Vidu sube por la detaloj: * [[:pl:Wikipedia:Poczekalnia/biografie/2025:10:30:Salvatore_Ambrosini]] * [[:id:Wikipedia:Usulan penghapusan/Salvatore Ambrosini]] • [[Uzanto:Sophia_Guevara|<font style="color:#879ba5;text-shadow:1px 1px 1px #000;font-family:Brush Script MT;font-size: 20px;">Sophia𓂃.</font>]] [[Uzanto-Diskuto:Sophia_Guevara|<font style="color:#fff;background:#879ba5;">✉️</font>]] 01:27, 1 nov. 2025 (UTC) == Juvenila lupuso == Saluton. En la artikolo [[Juvenila lupuso]] la vorto "juvenila" ne estas en Esperanto, ĉu ne devus esti "junula" aŭ "Lupuso de junulo" ktp.?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:43, 7 nov. 2025 (UTC) :Saluton! Ankaŭ mi meditis pri konvena termino, ĉar "infana" kaj "junula" rilatas al respektivaj aĝoj dum ĉi-foje temas pri la infanoj kaj adoleskantoj samtempe. Fine mi trovis la [https://www.eventoj.hu/steb/vortaroj/medicina-vortaro-de-umea.pdf Medicinan vortaron] de la [[Universala Medicina Esperanto-Asocio]] kaj en ĝi sur la paĝo 83 tiun ĉi vorton: ''juvenil/a, (L. juvenis = juneco), ~o (junulo), ~a hormono (de insekto)''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 17:50, 7 nov. 2025 (UTC) ::Estas tute en ordo uzi la fakan medicinan terminon, sed ĉar la vorto aperas nek en PIV nek Reta Vortaro, nek en plej multaj du- aŭ plurlingvaj vortaroj, estas utile almenaŭ tuj en la unua vorto piednote atentigi pri la UMEA-vortaro, en [[Juvenila lupuso]] samkiel en estonta teksto [[juvenila idiopatia artrito]] ktp. Kaj min fakte iom iritas la vortara klarigo, ke [https://vortaro.net/#juneco_kd juneco] estas laŭplaĉe "Tempo de la homa vivo inter la dentŝanĝiĝo k la pubhareco" (tion mi interpretus kiel inter 6-a kaj 14-a vivjaro) aŭ "Tempo de la vivo inter la infaneco k la matureco" (do proksimume 13-a ĝis 21-a vivjaro), ĉar fakte "juneco" estas simple eco esti juna, kaj sendube infano (eĉ bebo) estas almenaŭ same juna kiel adoleskulo, ankaŭ se ankoraŭ ne ekis la dentŝanĝiĝo. Do juneco devus simple esti pli longa fazo ol infaneco, kaj estas en ordo koncentriĝi pri la dua fazo kiam jam la infaneco finiĝis, sed ne eblas diri ke juneco ekas nur tiam kiam la infaneco klare finiĝis. Sed sufiĉe la filozofiado, mi metis piednoton pri la UMEA-vortaro en [[Juvenila lupuso]]. Ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:05, 6 maj. 2026 (UTC) == [[Tjumena distrikto]] == Saluton, mi hodiaŭ faris artikolan ĝermon pri la institucio [[Rosstat]] (tion ankaŭ vi ekde nun povas konsideri per bluaj internaj ligiloj), kaj kadre de tio rimarkis la ruĝan ligilon [[Tjumena distrikto]], do Тюменский район, en impresaj 42 paĝoj - ĉiuj kiujn mi pli detale vidis estis de vi. Mi ne scias ĉu vi ankoraŭ volas fari iujn de tiuj detalaj paĝoj (mi neniel volas premi), sed 42 ruĝaj ligiloj jam estas sufiĉa argumento, por pravigi fari bazan tekston PRI la [[Tjumena distrikto]]. Mi en okcidenta kaj centra Eŭropo kutime iris laŭ la ĝenerala ideo "de pli ĝeneralaj al pli detalaj temoj". Do en administra geografio unue landojn, poste regionojn, provincojn, poste distriktojn/kantonojn/departementojn, poste iujn grandajn urbojn, tiam komunumojn/municipojn kaj tute fine, se vere restas tro da energio, ankoraŭ vilaĝojn/kvartalojn/urbodistriktojn. Se jam estas tiom da detalaj tekstoj, mi pensas ke teksto [[Tjumena distrikto]] jam estus bona, eventuale ankaŭ tekstoj pri la aliaj 21 distriktoj de [[Tjumena provinco]] (mi ne havas superrrigardon, mi vidas ke [[Isetska distrikto]] ankoraŭ bezonatas en 7 paĝoj, pri aliaj mi tute ne enketis, sed por jam meti navigilon "distriktoj de Tjumena provinco" kaj per tio eviti ke iuj de la eble novaj tekstoj provizore estas arfaj artikoloj, estus bone almenaŭ havi 5 tekstojn pri "distriktoj de Tjumena provinco"). Ĉu vi pretas fari la mankan tekston [[Tjumena distrikto]], eble ankaŭ iujn aŭ ĉiujn el la aliaj "distriktoj de Tjumena provinco"? Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:41, 6 maj. 2026 (UTC) eppnuh065th1jq673ftaks1t7hk1wbm 9367939 9367938 2026-05-06T23:05:48Z ThomasPusch 1869 /* Juvenila lupuso */ 9367939 wikitext text/x-wiki {{Finen de paĝo|fono=lightgreen|bordero=1px dotted green|indekso=ne|radiuso=0.7em}} {| cellspacing="0" width="100%" bgcolor="#f4f1fc" align="center" style="position: relative; z-index: 5; top: 0px; font-size:110%; text-align:center;" |- valign="top" | width="100%" bgcolor="#f4f1fc" style="border-top: 1px solid #d1d0f5; border-bottom: solid 1px #d1d0f5;"| [[Dosiero:Esperanto star.png|20px]]&nbsp;''[[Vikipediisto:RG72|Vikipediista paĝo]] &middot; [[Vikipediista diskuto:RG72|Diskuto]] &middot; [[Special:Emailuser/RG72|Retpoŝto]] &middot; [[Special:Contributions/RG72|Kontribuoj]] &middot; [[Vikipediisto:RG72/Provejo|Provejo]] &nbsp;[[Dosiero:Esperanto star.png|20px]] |} [[Uzanto-Diskuto:RG72/2009-2018|Arkivo: 2009-2018]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2019|2019]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2020|2020]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2021-2024|2021-2024]]. ==Hi== Have a good day Mr. {{ping|RG72}}. I'm [[Uzanto:Đông Minh]] - member [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&logid=3278624 you used to changed group membership for me from (none) to autoreview]. Now, I forgot my password to log in my account Đông Minh in many years. Could you dismiss my right autoreview? So thank you! [[Uzanto:٥|٥]] ([[Uzanto-Diskuto:٥|diskuto]]) 13:39, 7 jan. 2025 (UTC) == Moskviĉ-3e == Saluton, RG72! Вы могли бы написать статью о [[ru:Москвич 3|Москвиче 3 и 3е]]? -- [[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 08:13, 9 jan. 2025 (UTC) :Saluton kara! Было бы интересно, но в ближайшее время вряд ли получится — я сейчас сосредоточился на серии статей по истории Тюменской области, в том числе по сугубо практическим причинам (начал водить экскурсии и это удобный способ систематизировать и аккумулировать материал, который потом всегда будет под рукой). [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:37, 9 jan. 2025 (UTC) == Domo Ipatjev == Saluton! Mi vidis, ke vi alinomis artikolon "Domo Ipatjev" al "Domo de Ipatjev" - ĉu ne estus preferinda "Ipatjeva domo", kiel traduko de la rusa "Ипатьевский дом"? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 03:37, 19 jan. 2025 (UTC) :Saluton! Nu, tio spegulus rusan skemon, sed mi ne certas ke por alilingvanoj tio faciligos la komprenon. Eble ni lasu kiel estas kaj aldonu alidirektilojn kiel ''Ipatjeva domo'' kaj ''Ipatjev-domo''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 03:48, 19 jan. 2025 (UTC) == Ŝarga stacio == Saluton! Я там чуть-чуть дописал. Можете проверить, а то я эсперанто совсем не владею. [[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 21:04, 21 jan. 2025 (UTC) :Saluton! Причесал немного, а так всё в порядке, мерси. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:22, 22 jan. 2025 (UTC) == [[Elektrobuso]] == Тут ещё есть ;) --[[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 19:47, 23 jan. 2025 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:22, 26 jan. 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Bonvolu, helpi trovi la eraron == Saluton! Я начал писать статью в [[Uzanto:Felana koro/Provejo|Черновике]] с того, чтобы сделать табличку. Я использовал [[Uzanto:Felana koro/Provejo||latitudo=55/15/35/N]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||longitudo=59/47/33/E]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||zomo=8]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||regiono-ISO=RU-CHE]] Но получается ошибка: <nowiki><mapframe>: The JSON content is not valid GeoJSON+simplestyle. The list below shows all attempts to interpret it according to </nowiki>[[phab:diffusion/EKAR/browse/master/schemas/geojson.json|the JSON Schema]]. Not all are errors. Это можно исправить? А если нет, то можно координаты ввести через Koordinatoj, пусть и без карты в таком случае будет? [[Uzanto:Felana koro|Felana koro]] ([[Uzanto-Diskuto:Felana koro|diskuto]]) 10:35, 21 apr. 2025 (UTC) Saluton! Начало отличное, надо продолжать. Я сам гуманитарий и очень плохо разбираюсь в технических аспектах, поэтому обычно делаю так: создаю статью, публикую, а после привязываю к аналогичной статьей в иноязычной вики. Обычно после этого карта добавляется автоматически, необходимые данные загружаются из центрального хранилища Wikidata. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:34, 22 apr. 2025 (UTC) :Я поработал над статьёй ещё, можете посоветовать, можно ли её создавать. Остаётся та же ошибка в инфобоксе (надеюсь, после добавления интервики решится или кто-нибудь исправит) и я не очень уверен насчет грамматики [[Uzanto:Felana koro|Felana koro]] ([[Uzanto-Diskuto:Felana koro|diskuto]]) 05:51, 16 maj. 2025 (UTC) :Поправил, думаю, можно публиковать и проставлять интервики. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:09, 23 maj. 2025 (UTC) == Forigo el la komunejo == Saluton, mi ĵus hazarde videtis la disputon pri forigo de via foto Dosiero:Glumarko de Grupo Wagner sur posta glacio de aŭto en Tjumeno.jpg el la komunejo. Mi trovas vian argumentadon tute konvinka, sed evidente la komunej-uloj ne. Tio ne estas miraklo: baza ideo en la komunejo estas: se estas aŭ restas plej eta dubo pri kopirajto - forigi. Sed vi tamen ne sekvis la rekomendon alŝuti ĝin al loka branĉo, ĉu? Almenaŭ mi je tiu nomo ĵus ne trovis ĝin en vikinovaĵoj (eo) aŭ en vikipedio (eo). Kaj tute ne konante la teknikajn limigojn en vikinovaĵoj (eo): ĉu tie eblus uzi foton loke alŝutitan al vikipedio (eo)? Aŭ ĉu tie permeseblus tiea alŝuto de foto, kiu en la komunejo ne rajtis resti? Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:07, 26 maj. 2025 (UTC) :Saluton! Tiu ĉi stulta ludo tute certe neniel rilatas al la jura sekureco, ĉar, kiel mi montris per pluraj referencoj, similajn bildojn uzas amaskomunikiloj oble pli riĉaj kaj jure protektitaj ol Vikifondaĵo, tamen iliaj sennombraj juristoj vidas en tio neniun danĝeron kaj efektive neniu atakas ilin pro ties uzado. Evidente temas pri psikologia fenomeno, kiun ni observas ankaŭ en nia Vikipedio/Vikivortaro: iuj homoj simple estas obseditaj je la senfinfa forigado kaj redaktado, kion faras unu el niaj uzantoj, dum jaroj senfine kaj amase modifanta la samajn ŝablonojn kaj paĝojn, kaj amase foriganta kontribuojn de la aliaj uzantoj por anstataŭigi ilin per siaj kreaĵoj, kompreneble tuj modifotaj. Mi ne plu havas la pridiskutitan foton, ĉar mi faris ĝin speciale por la Komunejo kaj forigis tuj post la alŝuto kiel mi kutime faras en tiaj kazoj. Mi povus facile foti la Wagner-emblemon denove, ĉar multaj vagneranoj uzas ĝin sur siaj aŭtoj ks, sed mi ne scias kiel kaj kien alŝuti ĝin por eviti plian forigon kaj rilatajn riproĉojn, kiuj jam sufiĉe tedis min. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:07, 1 jun. 2025 (UTC) :: Baza rekomendo estas alŝuti tiajn fotojn al la esperanta branĉo, kun bona licenco je justa uzo ankaŭ tie, ĉar baze oni povas paroli kun la administrantoj tie, kaj en kazo de nejusta forigo (kiu estas ekstreme malfacile imagebla) oni povas ĉiukaze pledi ĉe iu pli sobra esperantlingva administranto restarigi ĝin, aŭ eĉ nur dumtempe restarigi ĝin por ke oni mem povas preni sian propran foton. Teorie tiu rajto protesti kontraŭ forigo kaj ankaŭ rericevi sian propran foton estas ankaŭ en la komunejo, tie nur teorie. Eblas poste, se vi mem pensas ke la bildo fakte apartenas al la komunejo, ŝovi ĝin el la esperanta branĉo al la komunejo, tiam metiĝos ŝablono {{ŝ|nun en la komunejo}} al la loka alŝuto kaj ĝi iam foriĝos, sed ĉiukaze tie ĉi ne estas problemo aliri forigitajn bildojn, kio en la komunejo estas praktike malebla. Kompreneble plia rekomendo estas, tuj kiam vi ricevas noton ke iu bildo riskas esti forigita el la komunejo, reflekse ankoraŭ elŝuti ĝin al la propra malmoldisko, se ne certas ke la origina bildo tie ankoraŭ estas. Tial tute sencas ke ĝenerale estas neceso fari forigojn post sep tagoj, ne tujtuje. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:18, 16 jul. 2025 (UTC) :PS: Rilate al via ĝeniĝo pri la forigo-manio mi evidente tute samopinias kun vi. Ankaŭ mi jam paŝis en la kaptilon, pensante ke bildo bonorde alŝutita al la komunejo estus sekura tie kaj foriginte ĝin de la malmoldisko. Sed tiel ne estas, kaj la dinamiko en la komunejo daŭre estas pli detruema ol konservema. Tion eblas bedaŭri, sed ne ŝanĝi, krom se oni investus amason da tempo en klopodon iĝi administranto tie kaj senfine enplektiĝus en anglalingvajn argumentadojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:39, 16 jul. 2025 (UTC) == Mankaj bazaj tekstoj pri la historio de Rusio/Sovetunio == Al mi tre mankis iuj bazaj tekstoj pri la historio kaj konsisto de [[Rusia SFSR]]. Tial mi ĵus faris artikolajn ĝermojn pri la * [[Ĉuvaŝa ASSR]], nuntempe [[Ĉuvaŝio]] * [[Dagestana ASSR]], nuntempe [[Dagestano]] * [[Kabarda-Balkara ASSR]] ([[1936]]-[[1944]]), ([[1957]]-[[1990]]), dum ([[1944]]-[[1957]]) [[Kabarda ASSR]] , nuntempe [[Kabardio-Balkario]] * [[Kalmuka ASSR]], ([[1935]]-[[1943]]), ([[1958]]-[[1990]]), nuntempe [[Kalmukio]] * [[Karelia ASSR]] ([[1923]]-[[1940]]), ([[1956]]-[[1991]]), nuntempe [[Karelio]] * [[Komia ASSR]], nuntempe [[Komiio]] * [[Maria ASSR]], nuntempe [[Mariio]] * [[Mordvia ASSR]], nuntempe [[Mordvio]] * [[Tatara ASSR]], nuntempe [[Tatario]] * [[Tuva ASSR]] ([[1961]]-[[1992]]), nuntempe [[Tuvio]] * [[Udmurta ASSR]], nuntempe [[Udmurtio]] * [[Jakuta ASSR]], nuntempe [[Jakutio|Respubliko Saĥa Jakutio]] Tiel ke nun ĉiuj ASSR-oj de la [[Rusia SFSR]] havas tekston (nur 4 [[Aŭtonomaj respublikoj de Sovetunio]] ekster Rusio ankoraŭ estas sen). Krome jam antaŭ kelkaj tagoj mi faris same ampleksajn tekstojn pri iuj gubernioj de la [[Rusia Imperio]], ĉar aparte skribante pri pioniraj esperantistoj estis vere ĝene ke ili ne estis: la [[Grodna gubernio]], [[Kaluga gubernio]], [[Kovna gubernio]], [[Kurlanda gubernio]], [[Livlanda gubernio]], [[Minska gubernio]], [[Moskva gubernio]], [[Orenburga gubernio]], [[Orjola gubernio]], [[Sankt-Peterburga gubernio]], [[Smolenska gubernio]], [[Suvalkia gubernio]], [[Taŭrida gubernio]], [[Tobolska gubernio]], [[Tomska gubernio]] kaj [[Vilna gubernio]] nun havas artikolojn. 5 tekstoj jam estis antaŭe (Elizavetpola, Erevana, Kutaisa, Simbirska, Tiflisa), nur kun miaj novaj 16 estas entute 21 - sume imageblas 96 tekstoj pri gubernioj, do ankoraŭ estas malpli ol kvarono, sed por miaj temoj jam efike reduktiĝis ĝenaj ruĝaj ligiloj. Klaras ke la pioniraj esperantistoj plejgrandparte estis tute en la okcidenta parto de la imperio, ne en fora oriento... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:39, 16 jul. 2025 (UTC) == Saluton == En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas novaj proponoj kaj en [[Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj]] estas unu. Kiam vi havos tempon, eble indos interveni en kelkaj el ili.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:13, 23 jul. 2025 (UTC) == Ni Estas Niaj Montaroj == Hello. In the articles [[Ni Estas Niaj Montaroj]] and [[:ru:Мы — наши горы]], can you add current-day information post-2023 about this monument? According to reports, the monument has been vandalized and its surroundings also have been damaged. Damage in the front and in the back of the monument is clearly visible in the photos and videos. According to reports, the Azerbaijani government is considering demolishing the monument. This has been added in [[:en:We Are Our Mountains]]. Yours sincerely, [[Specialaĵo:Kontribuoj/78.174.55.43|78.174.55.43]] 09:47, 27 aŭg. 2025 (UTC) :I'm sorry, but I have not been able to find reliable information about the current state of this monument in independent sources. All available references are posted on Armenian websites, or quoted from them. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:57, 27 aŭg. 2025 (UTC) ::Thank you for the reply. Yes, I couldn't find neutral third party sources on this. Armenian and Azerbaijani sources tend to be biased POV sources. Never mind. [[Specialaĵo:Kontribuoj/78.174.55.43|78.174.55.43]] 19:04, 27 aŭg. 2025 (UTC) == Kukolo (filmo) == Saluton, ni ĵus komune prilaboretis vian tekston [[Kukolo (filmo)]]. Mi havas nur mikroatentigon: ĉu vi konscias, ke nun eblas komenci la ŝablonon {{lang-ru|... ankaŭ per {{l-ru|...? La ŝparo en tajpado estas nur minimuma, sed simbole la pli mallonga variaĵo laŭ mi ĉarmas, ĉar ĝi lasas malcerte ĉu la "l-" rilatas al "lingvo" aŭ "language", dum "lang-" klare estas usonangla mallongigo. Do la eta formo estas miniatura paŝo al pli esperantlingva vikipedio. Flanke, mi volus demandi vin, ĉu vi havus la energion ankoraŭ bluigi iujn ruĝajn ligilojn en la teksto? Mi ĵus precipe iom pli esperantigis vikidatumojn, ekzemple tradukante la ĝis nun anglan noton pri la premio Arĝenta Georgo por plej bona reĝisorado, kiu estas de la precipe ruslingva moskva filmfestivalo kaj anglalingva nomo ĉi tie nur povas esti provizora helpa solvo. Kaj parolante pri ruĝaj ligiloj: en la teksto [[Ŝtata premio de la Rusia Federacio]] ankaŭ mankas teksto [[Nacia tago de Rusio]] - tio eble ankaŭ estas pleniginda temo. Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:01, 12 okt. 2025 (UTC) :Saluton! Nu, tiun ĉi artikolon kreis ne mi, sed mi klopodas spuri ĉiujn artikolojn rilatajn al la eks-sovetia areo, ĉar la aliaj spurantoj preskaŭ tute mankas dum alilingvaj redaktantoj ofte sin apogas sur eksterlandajn fontojn, grandparte konfuzajn aŭ komplete fabelajn, plenajn je naciismaj propagandaĵoj. Dankon pro la atentigo, ekde nun mi uzos tiun ĉi formon, certe pli justan kaj komfortan. Lastatempe mi koncentriĝis je mia regiono, preskaŭ ne prezentita en Vikipedio kaj jam duan semajnon ordigas fotojn en la Komunejo. Do apenaŭ mi povus kontribui nun al la bluigo de la ruĝaj ligiloj, pardonon. Espereble poste, sed malfacilas prognozi konkretan periodon, ĉar ankaŭ laboro abundas kaj urĝas kaj la familio ĉiam bezonas mian atenton. Espereble la vivo estos sufiĉe longa por fari ĉion. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 09:24, 12 okt. 2025 (UTC) ::Estas ankaŭ bone se vi plugas la areon ĉirkaŭ Tjumeno. Sed vi jes ne ekskluzive estas tie, kiel montras via hodiaŭa ekskurso al la teksto ''Kukolo (filmo)''. Mi estas ankoraŭ multe pli for de Rusio, kaj la historia kaj la nuna, sed tamen foje ne povas eviti ŝtopi iujn truojn - ekzemple hodiaŭ mi iom aktualigis la tekston pri [[Ŝtata premio de la Rusia Federacio]] (ankoraŭ la aktualigo de 2013 ĝis 2024 ne estas finita, sed jam estas paŝo tien) kaj lige al tio kreis tekstetojn pri la [[Sindikato de Sovetiaj Verkistoj]] kaj la historiaj [[Jakutska provinco]] kaj [[Jeniseja gubernio]]... Tiel ankaŭ mi el la fora okcidento kontribuetas iom post iom plenigi la plej urĝajn truojn pri priskribo de la Rusia Imperio, Rusia SFSR kaj la nuna Rusia Federacio, kvankam mi absolute ne parolas la etnan lingvon. Sed vi pravas ke ankaŭ ĉiam necesas atenti la familion... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:10, 13 okt. 2025 (UTC) == Salvatore Ambrosini == La paĝo titolita "[[Salvatore Ambrosini]]" ŝajnas enhavi klaran reklaman spamon. Ĉi tiu paĝo ankaŭ lastatempe estis kreita en pluraj aliaj vikioj kun simila ŝablono. Vidu sube por la detaloj: * [[:pl:Wikipedia:Poczekalnia/biografie/2025:10:30:Salvatore_Ambrosini]] * [[:id:Wikipedia:Usulan penghapusan/Salvatore Ambrosini]] • [[Uzanto:Sophia_Guevara|<font style="color:#879ba5;text-shadow:1px 1px 1px #000;font-family:Brush Script MT;font-size: 20px;">Sophia𓂃.</font>]] [[Uzanto-Diskuto:Sophia_Guevara|<font style="color:#fff;background:#879ba5;">✉️</font>]] 01:27, 1 nov. 2025 (UTC) == Juvenila lupuso == Saluton. En la artikolo [[Juvenila lupuso]] la vorto "juvenila" ne estas en Esperanto, ĉu ne devus esti "junula" aŭ "Lupuso de junulo" ktp.?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:43, 7 nov. 2025 (UTC) :Saluton! Ankaŭ mi meditis pri konvena termino, ĉar "infana" kaj "junula" rilatas al respektivaj aĝoj dum ĉi-foje temas pri la infanoj kaj adoleskantoj samtempe. Fine mi trovis la [https://www.eventoj.hu/steb/vortaroj/medicina-vortaro-de-umea.pdf Medicinan vortaron] de la [[Universala Medicina Esperanto-Asocio]] kaj en ĝi sur la paĝo 83 tiun ĉi vorton: ''juvenil/a, (L. juvenis = juneco), ~o (junulo), ~a hormono (de insekto)''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 17:50, 7 nov. 2025 (UTC) ::Estas tute en ordo uzi la fakan medicinan terminon, sed ĉar la vorto aperas nek en PIV nek Reta Vortaro, nek en plej multaj du- aŭ plurlingvaj vortaroj, estas utile almenaŭ tuj en la unua frazo piednote atentigi pri la UMEA-vortaro, en [[Juvenila lupuso]] samkiel en estonta teksto [[juvenila idiopatia artrito]] ktp. Kaj min fakte iom iritas la vortara klarigo, ke [https://vortaro.net/#juneco_kd juneco] estas laŭplaĉe "Tempo de la homa vivo inter la dentŝanĝiĝo k la pubhareco" (tion mi interpretus kiel inter 6-a kaj 14-a vivjaro) aŭ "Tempo de la vivo inter la infaneco k la matureco" (do proksimume 13-a ĝis 21-a vivjaro), ĉar fakte "juneco" estas simple eco esti juna, kaj sendube infano (eĉ bebo) estas almenaŭ same juna kiel adoleskulo, ankaŭ se ankoraŭ ne ekis la dentŝanĝiĝo. Do juneco devus simple esti pli longa fazo ol infaneco, kaj estas en ordo koncentriĝi pri la dua fazo kiam jam la infaneco finiĝis, sed ne eblas diri ke juneco ekas nur tiam kiam la infaneco klare finiĝis. Sed sufiĉe la filozofiado, mi metis piednoton pri la UMEA-vortaro en [[Juvenila lupuso]]. Ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:05, 6 maj. 2026 (UTC) == [[Tjumena distrikto]] == Saluton, mi hodiaŭ faris artikolan ĝermon pri la institucio [[Rosstat]] (tion ankaŭ vi ekde nun povas konsideri per bluaj internaj ligiloj), kaj kadre de tio rimarkis la ruĝan ligilon [[Tjumena distrikto]], do Тюменский район, en impresaj 42 paĝoj - ĉiuj kiujn mi pli detale vidis estis de vi. Mi ne scias ĉu vi ankoraŭ volas fari iujn de tiuj detalaj paĝoj (mi neniel volas premi), sed 42 ruĝaj ligiloj jam estas sufiĉa argumento, por pravigi fari bazan tekston PRI la [[Tjumena distrikto]]. Mi en okcidenta kaj centra Eŭropo kutime iris laŭ la ĝenerala ideo "de pli ĝeneralaj al pli detalaj temoj". Do en administra geografio unue landojn, poste regionojn, provincojn, poste distriktojn/kantonojn/departementojn, poste iujn grandajn urbojn, tiam komunumojn/municipojn kaj tute fine, se vere restas tro da energio, ankoraŭ vilaĝojn/kvartalojn/urbodistriktojn. Se jam estas tiom da detalaj tekstoj, mi pensas ke teksto [[Tjumena distrikto]] jam estus bona, eventuale ankaŭ tekstoj pri la aliaj 21 distriktoj de [[Tjumena provinco]] (mi ne havas superrrigardon, mi vidas ke [[Isetska distrikto]] ankoraŭ bezonatas en 7 paĝoj, pri aliaj mi tute ne enketis, sed por jam meti navigilon "distriktoj de Tjumena provinco" kaj per tio eviti ke iuj de la eble novaj tekstoj provizore estas arfaj artikoloj, estus bone almenaŭ havi 5 tekstojn pri "distriktoj de Tjumena provinco"). Ĉu vi pretas fari la mankan tekston [[Tjumena distrikto]], eble ankaŭ iujn aŭ ĉiujn el la aliaj "distriktoj de Tjumena provinco"? Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:41, 6 maj. 2026 (UTC) au6w3xlelicuc28lhelxm2qqqj5jn1p 9368103 9367939 2026-05-07T08:47:33Z RG72 11847 /* Juvenila lupuso */ 9368103 wikitext text/x-wiki {{Finen de paĝo|fono=lightgreen|bordero=1px dotted green|indekso=ne|radiuso=0.7em}} {| cellspacing="0" width="100%" bgcolor="#f4f1fc" align="center" style="position: relative; z-index: 5; top: 0px; font-size:110%; text-align:center;" |- valign="top" | width="100%" bgcolor="#f4f1fc" style="border-top: 1px solid #d1d0f5; border-bottom: solid 1px #d1d0f5;"| [[Dosiero:Esperanto star.png|20px]]&nbsp;''[[Vikipediisto:RG72|Vikipediista paĝo]] &middot; [[Vikipediista diskuto:RG72|Diskuto]] &middot; [[Special:Emailuser/RG72|Retpoŝto]] &middot; [[Special:Contributions/RG72|Kontribuoj]] &middot; [[Vikipediisto:RG72/Provejo|Provejo]] &nbsp;[[Dosiero:Esperanto star.png|20px]] |} [[Uzanto-Diskuto:RG72/2009-2018|Arkivo: 2009-2018]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2019|2019]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2020|2020]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2021-2024|2021-2024]]. ==Hi== Have a good day Mr. {{ping|RG72}}. I'm [[Uzanto:Đông Minh]] - member [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&logid=3278624 you used to changed group membership for me from (none) to autoreview]. Now, I forgot my password to log in my account Đông Minh in many years. Could you dismiss my right autoreview? So thank you! [[Uzanto:٥|٥]] ([[Uzanto-Diskuto:٥|diskuto]]) 13:39, 7 jan. 2025 (UTC) == Moskviĉ-3e == Saluton, RG72! Вы могли бы написать статью о [[ru:Москвич 3|Москвиче 3 и 3е]]? -- [[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 08:13, 9 jan. 2025 (UTC) :Saluton kara! Было бы интересно, но в ближайшее время вряд ли получится — я сейчас сосредоточился на серии статей по истории Тюменской области, в том числе по сугубо практическим причинам (начал водить экскурсии и это удобный способ систематизировать и аккумулировать материал, который потом всегда будет под рукой). [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:37, 9 jan. 2025 (UTC) == Domo Ipatjev == Saluton! Mi vidis, ke vi alinomis artikolon "Domo Ipatjev" al "Domo de Ipatjev" - ĉu ne estus preferinda "Ipatjeva domo", kiel traduko de la rusa "Ипатьевский дом"? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 03:37, 19 jan. 2025 (UTC) :Saluton! Nu, tio spegulus rusan skemon, sed mi ne certas ke por alilingvanoj tio faciligos la komprenon. Eble ni lasu kiel estas kaj aldonu alidirektilojn kiel ''Ipatjeva domo'' kaj ''Ipatjev-domo''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 03:48, 19 jan. 2025 (UTC) == Ŝarga stacio == Saluton! Я там чуть-чуть дописал. Можете проверить, а то я эсперанто совсем не владею. [[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 21:04, 21 jan. 2025 (UTC) :Saluton! Причесал немного, а так всё в порядке, мерси. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:22, 22 jan. 2025 (UTC) == [[Elektrobuso]] == Тут ещё есть ;) --[[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 19:47, 23 jan. 2025 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:22, 26 jan. 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Bonvolu, helpi trovi la eraron == Saluton! Я начал писать статью в [[Uzanto:Felana koro/Provejo|Черновике]] с того, чтобы сделать табличку. Я использовал [[Uzanto:Felana koro/Provejo||latitudo=55/15/35/N]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||longitudo=59/47/33/E]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||zomo=8]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||regiono-ISO=RU-CHE]] Но получается ошибка: <nowiki><mapframe>: The JSON content is not valid GeoJSON+simplestyle. The list below shows all attempts to interpret it according to </nowiki>[[phab:diffusion/EKAR/browse/master/schemas/geojson.json|the JSON Schema]]. Not all are errors. Это можно исправить? А если нет, то можно координаты ввести через Koordinatoj, пусть и без карты в таком случае будет? [[Uzanto:Felana koro|Felana koro]] ([[Uzanto-Diskuto:Felana koro|diskuto]]) 10:35, 21 apr. 2025 (UTC) Saluton! Начало отличное, надо продолжать. Я сам гуманитарий и очень плохо разбираюсь в технических аспектах, поэтому обычно делаю так: создаю статью, публикую, а после привязываю к аналогичной статьей в иноязычной вики. Обычно после этого карта добавляется автоматически, необходимые данные загружаются из центрального хранилища Wikidata. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:34, 22 apr. 2025 (UTC) :Я поработал над статьёй ещё, можете посоветовать, можно ли её создавать. Остаётся та же ошибка в инфобоксе (надеюсь, после добавления интервики решится или кто-нибудь исправит) и я не очень уверен насчет грамматики [[Uzanto:Felana koro|Felana koro]] ([[Uzanto-Diskuto:Felana koro|diskuto]]) 05:51, 16 maj. 2025 (UTC) :Поправил, думаю, можно публиковать и проставлять интервики. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:09, 23 maj. 2025 (UTC) == Forigo el la komunejo == Saluton, mi ĵus hazarde videtis la disputon pri forigo de via foto Dosiero:Glumarko de Grupo Wagner sur posta glacio de aŭto en Tjumeno.jpg el la komunejo. Mi trovas vian argumentadon tute konvinka, sed evidente la komunej-uloj ne. Tio ne estas miraklo: baza ideo en la komunejo estas: se estas aŭ restas plej eta dubo pri kopirajto - forigi. Sed vi tamen ne sekvis la rekomendon alŝuti ĝin al loka branĉo, ĉu? Almenaŭ mi je tiu nomo ĵus ne trovis ĝin en vikinovaĵoj (eo) aŭ en vikipedio (eo). Kaj tute ne konante la teknikajn limigojn en vikinovaĵoj (eo): ĉu tie eblus uzi foton loke alŝutitan al vikipedio (eo)? Aŭ ĉu tie permeseblus tiea alŝuto de foto, kiu en la komunejo ne rajtis resti? Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:07, 26 maj. 2025 (UTC) :Saluton! Tiu ĉi stulta ludo tute certe neniel rilatas al la jura sekureco, ĉar, kiel mi montris per pluraj referencoj, similajn bildojn uzas amaskomunikiloj oble pli riĉaj kaj jure protektitaj ol Vikifondaĵo, tamen iliaj sennombraj juristoj vidas en tio neniun danĝeron kaj efektive neniu atakas ilin pro ties uzado. Evidente temas pri psikologia fenomeno, kiun ni observas ankaŭ en nia Vikipedio/Vikivortaro: iuj homoj simple estas obseditaj je la senfinfa forigado kaj redaktado, kion faras unu el niaj uzantoj, dum jaroj senfine kaj amase modifanta la samajn ŝablonojn kaj paĝojn, kaj amase foriganta kontribuojn de la aliaj uzantoj por anstataŭigi ilin per siaj kreaĵoj, kompreneble tuj modifotaj. Mi ne plu havas la pridiskutitan foton, ĉar mi faris ĝin speciale por la Komunejo kaj forigis tuj post la alŝuto kiel mi kutime faras en tiaj kazoj. Mi povus facile foti la Wagner-emblemon denove, ĉar multaj vagneranoj uzas ĝin sur siaj aŭtoj ks, sed mi ne scias kiel kaj kien alŝuti ĝin por eviti plian forigon kaj rilatajn riproĉojn, kiuj jam sufiĉe tedis min. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:07, 1 jun. 2025 (UTC) :: Baza rekomendo estas alŝuti tiajn fotojn al la esperanta branĉo, kun bona licenco je justa uzo ankaŭ tie, ĉar baze oni povas paroli kun la administrantoj tie, kaj en kazo de nejusta forigo (kiu estas ekstreme malfacile imagebla) oni povas ĉiukaze pledi ĉe iu pli sobra esperantlingva administranto restarigi ĝin, aŭ eĉ nur dumtempe restarigi ĝin por ke oni mem povas preni sian propran foton. Teorie tiu rajto protesti kontraŭ forigo kaj ankaŭ rericevi sian propran foton estas ankaŭ en la komunejo, tie nur teorie. Eblas poste, se vi mem pensas ke la bildo fakte apartenas al la komunejo, ŝovi ĝin el la esperanta branĉo al la komunejo, tiam metiĝos ŝablono {{ŝ|nun en la komunejo}} al la loka alŝuto kaj ĝi iam foriĝos, sed ĉiukaze tie ĉi ne estas problemo aliri forigitajn bildojn, kio en la komunejo estas praktike malebla. Kompreneble plia rekomendo estas, tuj kiam vi ricevas noton ke iu bildo riskas esti forigita el la komunejo, reflekse ankoraŭ elŝuti ĝin al la propra malmoldisko, se ne certas ke la origina bildo tie ankoraŭ estas. Tial tute sencas ke ĝenerale estas neceso fari forigojn post sep tagoj, ne tujtuje. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:18, 16 jul. 2025 (UTC) :PS: Rilate al via ĝeniĝo pri la forigo-manio mi evidente tute samopinias kun vi. Ankaŭ mi jam paŝis en la kaptilon, pensante ke bildo bonorde alŝutita al la komunejo estus sekura tie kaj foriginte ĝin de la malmoldisko. Sed tiel ne estas, kaj la dinamiko en la komunejo daŭre estas pli detruema ol konservema. Tion eblas bedaŭri, sed ne ŝanĝi, krom se oni investus amason da tempo en klopodon iĝi administranto tie kaj senfine enplektiĝus en anglalingvajn argumentadojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:39, 16 jul. 2025 (UTC) == Mankaj bazaj tekstoj pri la historio de Rusio/Sovetunio == Al mi tre mankis iuj bazaj tekstoj pri la historio kaj konsisto de [[Rusia SFSR]]. Tial mi ĵus faris artikolajn ĝermojn pri la * [[Ĉuvaŝa ASSR]], nuntempe [[Ĉuvaŝio]] * [[Dagestana ASSR]], nuntempe [[Dagestano]] * [[Kabarda-Balkara ASSR]] ([[1936]]-[[1944]]), ([[1957]]-[[1990]]), dum ([[1944]]-[[1957]]) [[Kabarda ASSR]] , nuntempe [[Kabardio-Balkario]] * [[Kalmuka ASSR]], ([[1935]]-[[1943]]), ([[1958]]-[[1990]]), nuntempe [[Kalmukio]] * [[Karelia ASSR]] ([[1923]]-[[1940]]), ([[1956]]-[[1991]]), nuntempe [[Karelio]] * [[Komia ASSR]], nuntempe [[Komiio]] * [[Maria ASSR]], nuntempe [[Mariio]] * [[Mordvia ASSR]], nuntempe [[Mordvio]] * [[Tatara ASSR]], nuntempe [[Tatario]] * [[Tuva ASSR]] ([[1961]]-[[1992]]), nuntempe [[Tuvio]] * [[Udmurta ASSR]], nuntempe [[Udmurtio]] * [[Jakuta ASSR]], nuntempe [[Jakutio|Respubliko Saĥa Jakutio]] Tiel ke nun ĉiuj ASSR-oj de la [[Rusia SFSR]] havas tekston (nur 4 [[Aŭtonomaj respublikoj de Sovetunio]] ekster Rusio ankoraŭ estas sen). Krome jam antaŭ kelkaj tagoj mi faris same ampleksajn tekstojn pri iuj gubernioj de la [[Rusia Imperio]], ĉar aparte skribante pri pioniraj esperantistoj estis vere ĝene ke ili ne estis: la [[Grodna gubernio]], [[Kaluga gubernio]], [[Kovna gubernio]], [[Kurlanda gubernio]], [[Livlanda gubernio]], [[Minska gubernio]], [[Moskva gubernio]], [[Orenburga gubernio]], [[Orjola gubernio]], [[Sankt-Peterburga gubernio]], [[Smolenska gubernio]], [[Suvalkia gubernio]], [[Taŭrida gubernio]], [[Tobolska gubernio]], [[Tomska gubernio]] kaj [[Vilna gubernio]] nun havas artikolojn. 5 tekstoj jam estis antaŭe (Elizavetpola, Erevana, Kutaisa, Simbirska, Tiflisa), nur kun miaj novaj 16 estas entute 21 - sume imageblas 96 tekstoj pri gubernioj, do ankoraŭ estas malpli ol kvarono, sed por miaj temoj jam efike reduktiĝis ĝenaj ruĝaj ligiloj. Klaras ke la pioniraj esperantistoj plejgrandparte estis tute en la okcidenta parto de la imperio, ne en fora oriento... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:39, 16 jul. 2025 (UTC) == Saluton == En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas novaj proponoj kaj en [[Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj]] estas unu. Kiam vi havos tempon, eble indos interveni en kelkaj el ili.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:13, 23 jul. 2025 (UTC) == Ni Estas Niaj Montaroj == Hello. In the articles [[Ni Estas Niaj Montaroj]] and [[:ru:Мы — наши горы]], can you add current-day information post-2023 about this monument? According to reports, the monument has been vandalized and its surroundings also have been damaged. Damage in the front and in the back of the monument is clearly visible in the photos and videos. According to reports, the Azerbaijani government is considering demolishing the monument. This has been added in [[:en:We Are Our Mountains]]. Yours sincerely, [[Specialaĵo:Kontribuoj/78.174.55.43|78.174.55.43]] 09:47, 27 aŭg. 2025 (UTC) :I'm sorry, but I have not been able to find reliable information about the current state of this monument in independent sources. All available references are posted on Armenian websites, or quoted from them. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:57, 27 aŭg. 2025 (UTC) ::Thank you for the reply. Yes, I couldn't find neutral third party sources on this. Armenian and Azerbaijani sources tend to be biased POV sources. Never mind. [[Specialaĵo:Kontribuoj/78.174.55.43|78.174.55.43]] 19:04, 27 aŭg. 2025 (UTC) == Kukolo (filmo) == Saluton, ni ĵus komune prilaboretis vian tekston [[Kukolo (filmo)]]. Mi havas nur mikroatentigon: ĉu vi konscias, ke nun eblas komenci la ŝablonon {{lang-ru|... ankaŭ per {{l-ru|...? La ŝparo en tajpado estas nur minimuma, sed simbole la pli mallonga variaĵo laŭ mi ĉarmas, ĉar ĝi lasas malcerte ĉu la "l-" rilatas al "lingvo" aŭ "language", dum "lang-" klare estas usonangla mallongigo. Do la eta formo estas miniatura paŝo al pli esperantlingva vikipedio. Flanke, mi volus demandi vin, ĉu vi havus la energion ankoraŭ bluigi iujn ruĝajn ligilojn en la teksto? Mi ĵus precipe iom pli esperantigis vikidatumojn, ekzemple tradukante la ĝis nun anglan noton pri la premio Arĝenta Georgo por plej bona reĝisorado, kiu estas de la precipe ruslingva moskva filmfestivalo kaj anglalingva nomo ĉi tie nur povas esti provizora helpa solvo. Kaj parolante pri ruĝaj ligiloj: en la teksto [[Ŝtata premio de la Rusia Federacio]] ankaŭ mankas teksto [[Nacia tago de Rusio]] - tio eble ankaŭ estas pleniginda temo. Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:01, 12 okt. 2025 (UTC) :Saluton! Nu, tiun ĉi artikolon kreis ne mi, sed mi klopodas spuri ĉiujn artikolojn rilatajn al la eks-sovetia areo, ĉar la aliaj spurantoj preskaŭ tute mankas dum alilingvaj redaktantoj ofte sin apogas sur eksterlandajn fontojn, grandparte konfuzajn aŭ komplete fabelajn, plenajn je naciismaj propagandaĵoj. Dankon pro la atentigo, ekde nun mi uzos tiun ĉi formon, certe pli justan kaj komfortan. Lastatempe mi koncentriĝis je mia regiono, preskaŭ ne prezentita en Vikipedio kaj jam duan semajnon ordigas fotojn en la Komunejo. Do apenaŭ mi povus kontribui nun al la bluigo de la ruĝaj ligiloj, pardonon. Espereble poste, sed malfacilas prognozi konkretan periodon, ĉar ankaŭ laboro abundas kaj urĝas kaj la familio ĉiam bezonas mian atenton. Espereble la vivo estos sufiĉe longa por fari ĉion. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 09:24, 12 okt. 2025 (UTC) ::Estas ankaŭ bone se vi plugas la areon ĉirkaŭ Tjumeno. Sed vi jes ne ekskluzive estas tie, kiel montras via hodiaŭa ekskurso al la teksto ''Kukolo (filmo)''. Mi estas ankoraŭ multe pli for de Rusio, kaj la historia kaj la nuna, sed tamen foje ne povas eviti ŝtopi iujn truojn - ekzemple hodiaŭ mi iom aktualigis la tekston pri [[Ŝtata premio de la Rusia Federacio]] (ankoraŭ la aktualigo de 2013 ĝis 2024 ne estas finita, sed jam estas paŝo tien) kaj lige al tio kreis tekstetojn pri la [[Sindikato de Sovetiaj Verkistoj]] kaj la historiaj [[Jakutska provinco]] kaj [[Jeniseja gubernio]]... Tiel ankaŭ mi el la fora okcidento kontribuetas iom post iom plenigi la plej urĝajn truojn pri priskribo de la Rusia Imperio, Rusia SFSR kaj la nuna Rusia Federacio, kvankam mi absolute ne parolas la etnan lingvon. Sed vi pravas ke ankaŭ ĉiam necesas atenti la familion... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:10, 13 okt. 2025 (UTC) == Salvatore Ambrosini == La paĝo titolita "[[Salvatore Ambrosini]]" ŝajnas enhavi klaran reklaman spamon. Ĉi tiu paĝo ankaŭ lastatempe estis kreita en pluraj aliaj vikioj kun simila ŝablono. Vidu sube por la detaloj: * [[:pl:Wikipedia:Poczekalnia/biografie/2025:10:30:Salvatore_Ambrosini]] * [[:id:Wikipedia:Usulan penghapusan/Salvatore Ambrosini]] • [[Uzanto:Sophia_Guevara|<font style="color:#879ba5;text-shadow:1px 1px 1px #000;font-family:Brush Script MT;font-size: 20px;">Sophia𓂃.</font>]] [[Uzanto-Diskuto:Sophia_Guevara|<font style="color:#fff;background:#879ba5;">✉️</font>]] 01:27, 1 nov. 2025 (UTC) == Juvenila lupuso == Saluton. En la artikolo [[Juvenila lupuso]] la vorto "juvenila" ne estas en Esperanto, ĉu ne devus esti "junula" aŭ "Lupuso de junulo" ktp.?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:43, 7 nov. 2025 (UTC) :Saluton! Ankaŭ mi meditis pri konvena termino, ĉar "infana" kaj "junula" rilatas al respektivaj aĝoj dum ĉi-foje temas pri la infanoj kaj adoleskantoj samtempe. Fine mi trovis la [https://www.eventoj.hu/steb/vortaroj/medicina-vortaro-de-umea.pdf Medicinan vortaron] de la [[Universala Medicina Esperanto-Asocio]] kaj en ĝi sur la paĝo 83 tiun ĉi vorton: ''juvenil/a, (L. juvenis = juneco), ~o (junulo), ~a hormono (de insekto)''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 17:50, 7 nov. 2025 (UTC) ::Estas tute en ordo uzi la fakan medicinan terminon, sed ĉar la vorto aperas nek en PIV nek Reta Vortaro, nek en plej multaj du- aŭ plurlingvaj vortaroj, estas utile almenaŭ tuj en la unua frazo piednote atentigi pri la UMEA-vortaro, en [[Juvenila lupuso]] samkiel en estonta teksto [[juvenila idiopatia artrito]] ktp. Kaj min fakte iom iritas la vortara klarigo, ke [https://vortaro.net/#juneco_kd juneco] estas laŭplaĉe "Tempo de la homa vivo inter la dentŝanĝiĝo k la pubhareco" (tion mi interpretus kiel inter 6-a kaj 14-a vivjaro) aŭ "Tempo de la vivo inter la infaneco k la matureco" (do proksimume 13-a ĝis 21-a vivjaro), ĉar fakte "juneco" estas simple eco esti juna, kaj sendube infano (eĉ bebo) estas almenaŭ same juna kiel adoleskulo, ankaŭ se ankoraŭ ne ekis la dentŝanĝiĝo. Do juneco devus simple esti pli longa fazo ol infaneco, kaj estas en ordo koncentriĝi pri la dua fazo kiam jam la infaneco finiĝis, sed ne eblas diri ke juneco ekas nur tiam kiam la infaneco klare finiĝis. Sed sufiĉe la filozofiado, mi metis piednoton pri la UMEA-vortaro en [[Juvenila lupuso]]. Ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:05, 6 maj. 2026 (UTC) :::Vi pravas kaj mi dankas vin pro tiu aldono. Bedaŭrinde lupuso estas parto de nia familio, do mi klopodas laŭeble esplori rilatajn temojn kaj registri la rezultojn ĉi tie por ke ankaŭ la aliaj profitu. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:47, 7 maj. 2026 (UTC) == [[Tjumena distrikto]] == Saluton, mi hodiaŭ faris artikolan ĝermon pri la institucio [[Rosstat]] (tion ankaŭ vi ekde nun povas konsideri per bluaj internaj ligiloj), kaj kadre de tio rimarkis la ruĝan ligilon [[Tjumena distrikto]], do Тюменский район, en impresaj 42 paĝoj - ĉiuj kiujn mi pli detale vidis estis de vi. Mi ne scias ĉu vi ankoraŭ volas fari iujn de tiuj detalaj paĝoj (mi neniel volas premi), sed 42 ruĝaj ligiloj jam estas sufiĉa argumento, por pravigi fari bazan tekston PRI la [[Tjumena distrikto]]. Mi en okcidenta kaj centra Eŭropo kutime iris laŭ la ĝenerala ideo "de pli ĝeneralaj al pli detalaj temoj". Do en administra geografio unue landojn, poste regionojn, provincojn, poste distriktojn/kantonojn/departementojn, poste iujn grandajn urbojn, tiam komunumojn/municipojn kaj tute fine, se vere restas tro da energio, ankoraŭ vilaĝojn/kvartalojn/urbodistriktojn. Se jam estas tiom da detalaj tekstoj, mi pensas ke teksto [[Tjumena distrikto]] jam estus bona, eventuale ankaŭ tekstoj pri la aliaj 21 distriktoj de [[Tjumena provinco]] (mi ne havas superrrigardon, mi vidas ke [[Isetska distrikto]] ankoraŭ bezonatas en 7 paĝoj, pri aliaj mi tute ne enketis, sed por jam meti navigilon "distriktoj de Tjumena provinco" kaj per tio eviti ke iuj de la eble novaj tekstoj provizore estas arfaj artikoloj, estus bone almenaŭ havi 5 tekstojn pri "distriktoj de Tjumena provinco"). Ĉu vi pretas fari la mankan tekston [[Tjumena distrikto]], eble ankaŭ iujn aŭ ĉiujn el la aliaj "distriktoj de Tjumena provinco"? Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:41, 6 maj. 2026 (UTC) 54wfuoeowwn68mun8zsaqmclehgthuw 9368112 9368103 2026-05-07T09:03:00Z RG72 11847 /* Tjumena distrikto */ 9368112 wikitext text/x-wiki {{Finen de paĝo|fono=lightgreen|bordero=1px dotted green|indekso=ne|radiuso=0.7em}} {| cellspacing="0" width="100%" bgcolor="#f4f1fc" align="center" style="position: relative; z-index: 5; top: 0px; font-size:110%; text-align:center;" |- valign="top" | width="100%" bgcolor="#f4f1fc" style="border-top: 1px solid #d1d0f5; border-bottom: solid 1px #d1d0f5;"| [[Dosiero:Esperanto star.png|20px]]&nbsp;''[[Vikipediisto:RG72|Vikipediista paĝo]] &middot; [[Vikipediista diskuto:RG72|Diskuto]] &middot; [[Special:Emailuser/RG72|Retpoŝto]] &middot; [[Special:Contributions/RG72|Kontribuoj]] &middot; [[Vikipediisto:RG72/Provejo|Provejo]] &nbsp;[[Dosiero:Esperanto star.png|20px]] |} [[Uzanto-Diskuto:RG72/2009-2018|Arkivo: 2009-2018]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2019|2019]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2020|2020]], [[Uzanto-Diskuto:RG72/2021-2024|2021-2024]]. ==Hi== Have a good day Mr. {{ping|RG72}}. I'm [[Uzanto:Đông Minh]] - member [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&logid=3278624 you used to changed group membership for me from (none) to autoreview]. Now, I forgot my password to log in my account Đông Minh in many years. Could you dismiss my right autoreview? So thank you! [[Uzanto:٥|٥]] ([[Uzanto-Diskuto:٥|diskuto]]) 13:39, 7 jan. 2025 (UTC) == Moskviĉ-3e == Saluton, RG72! Вы могли бы написать статью о [[ru:Москвич 3|Москвиче 3 и 3е]]? -- [[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 08:13, 9 jan. 2025 (UTC) :Saluton kara! Было бы интересно, но в ближайшее время вряд ли получится — я сейчас сосредоточился на серии статей по истории Тюменской области, в том числе по сугубо практическим причинам (начал водить экскурсии и это удобный способ систематизировать и аккумулировать материал, который потом всегда будет под рукой). [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:37, 9 jan. 2025 (UTC) == Domo Ipatjev == Saluton! Mi vidis, ke vi alinomis artikolon "Domo Ipatjev" al "Domo de Ipatjev" - ĉu ne estus preferinda "Ipatjeva domo", kiel traduko de la rusa "Ипатьевский дом"? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 03:37, 19 jan. 2025 (UTC) :Saluton! Nu, tio spegulus rusan skemon, sed mi ne certas ke por alilingvanoj tio faciligos la komprenon. Eble ni lasu kiel estas kaj aldonu alidirektilojn kiel ''Ipatjeva domo'' kaj ''Ipatjev-domo''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 03:48, 19 jan. 2025 (UTC) == Ŝarga stacio == Saluton! Я там чуть-чуть дописал. Можете проверить, а то я эсперанто совсем не владею. [[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 21:04, 21 jan. 2025 (UTC) :Saluton! Причесал немного, а так всё в порядке, мерси. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:22, 22 jan. 2025 (UTC) == [[Elektrobuso]] == Тут ещё есть ;) --[[Uzanto:Любитель свежего воздуха|Любитель свежего воздуха]] ([[Uzanto-Diskuto:Любитель свежего воздуха|diskuto]]) 19:47, 23 jan. 2025 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:22, 26 jan. 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Bonvolu, helpi trovi la eraron == Saluton! Я начал писать статью в [[Uzanto:Felana koro/Provejo|Черновике]] с того, чтобы сделать табличку. Я использовал [[Uzanto:Felana koro/Provejo||latitudo=55/15/35/N]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||longitudo=59/47/33/E]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||zomo=8]] [[Uzanto:Felana koro/Provejo||regiono-ISO=RU-CHE]] Но получается ошибка: <nowiki><mapframe>: The JSON content is not valid GeoJSON+simplestyle. The list below shows all attempts to interpret it according to </nowiki>[[phab:diffusion/EKAR/browse/master/schemas/geojson.json|the JSON Schema]]. Not all are errors. Это можно исправить? А если нет, то можно координаты ввести через Koordinatoj, пусть и без карты в таком случае будет? [[Uzanto:Felana koro|Felana koro]] ([[Uzanto-Diskuto:Felana koro|diskuto]]) 10:35, 21 apr. 2025 (UTC) Saluton! Начало отличное, надо продолжать. Я сам гуманитарий и очень плохо разбираюсь в технических аспектах, поэтому обычно делаю так: создаю статью, публикую, а после привязываю к аналогичной статьей в иноязычной вики. Обычно после этого карта добавляется автоматически, необходимые данные загружаются из центрального хранилища Wikidata. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:34, 22 apr. 2025 (UTC) :Я поработал над статьёй ещё, можете посоветовать, можно ли её создавать. Остаётся та же ошибка в инфобоксе (надеюсь, после добавления интервики решится или кто-нибудь исправит) и я не очень уверен насчет грамматики [[Uzanto:Felana koro|Felana koro]] ([[Uzanto-Diskuto:Felana koro|diskuto]]) 05:51, 16 maj. 2025 (UTC) :Поправил, думаю, можно публиковать и проставлять интервики. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:09, 23 maj. 2025 (UTC) == Forigo el la komunejo == Saluton, mi ĵus hazarde videtis la disputon pri forigo de via foto Dosiero:Glumarko de Grupo Wagner sur posta glacio de aŭto en Tjumeno.jpg el la komunejo. Mi trovas vian argumentadon tute konvinka, sed evidente la komunej-uloj ne. Tio ne estas miraklo: baza ideo en la komunejo estas: se estas aŭ restas plej eta dubo pri kopirajto - forigi. Sed vi tamen ne sekvis la rekomendon alŝuti ĝin al loka branĉo, ĉu? Almenaŭ mi je tiu nomo ĵus ne trovis ĝin en vikinovaĵoj (eo) aŭ en vikipedio (eo). Kaj tute ne konante la teknikajn limigojn en vikinovaĵoj (eo): ĉu tie eblus uzi foton loke alŝutitan al vikipedio (eo)? Aŭ ĉu tie permeseblus tiea alŝuto de foto, kiu en la komunejo ne rajtis resti? Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:07, 26 maj. 2025 (UTC) :Saluton! Tiu ĉi stulta ludo tute certe neniel rilatas al la jura sekureco, ĉar, kiel mi montris per pluraj referencoj, similajn bildojn uzas amaskomunikiloj oble pli riĉaj kaj jure protektitaj ol Vikifondaĵo, tamen iliaj sennombraj juristoj vidas en tio neniun danĝeron kaj efektive neniu atakas ilin pro ties uzado. Evidente temas pri psikologia fenomeno, kiun ni observas ankaŭ en nia Vikipedio/Vikivortaro: iuj homoj simple estas obseditaj je la senfinfa forigado kaj redaktado, kion faras unu el niaj uzantoj, dum jaroj senfine kaj amase modifanta la samajn ŝablonojn kaj paĝojn, kaj amase foriganta kontribuojn de la aliaj uzantoj por anstataŭigi ilin per siaj kreaĵoj, kompreneble tuj modifotaj. Mi ne plu havas la pridiskutitan foton, ĉar mi faris ĝin speciale por la Komunejo kaj forigis tuj post la alŝuto kiel mi kutime faras en tiaj kazoj. Mi povus facile foti la Wagner-emblemon denove, ĉar multaj vagneranoj uzas ĝin sur siaj aŭtoj ks, sed mi ne scias kiel kaj kien alŝuti ĝin por eviti plian forigon kaj rilatajn riproĉojn, kiuj jam sufiĉe tedis min. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:07, 1 jun. 2025 (UTC) :: Baza rekomendo estas alŝuti tiajn fotojn al la esperanta branĉo, kun bona licenco je justa uzo ankaŭ tie, ĉar baze oni povas paroli kun la administrantoj tie, kaj en kazo de nejusta forigo (kiu estas ekstreme malfacile imagebla) oni povas ĉiukaze pledi ĉe iu pli sobra esperantlingva administranto restarigi ĝin, aŭ eĉ nur dumtempe restarigi ĝin por ke oni mem povas preni sian propran foton. Teorie tiu rajto protesti kontraŭ forigo kaj ankaŭ rericevi sian propran foton estas ankaŭ en la komunejo, tie nur teorie. Eblas poste, se vi mem pensas ke la bildo fakte apartenas al la komunejo, ŝovi ĝin el la esperanta branĉo al la komunejo, tiam metiĝos ŝablono {{ŝ|nun en la komunejo}} al la loka alŝuto kaj ĝi iam foriĝos, sed ĉiukaze tie ĉi ne estas problemo aliri forigitajn bildojn, kio en la komunejo estas praktike malebla. Kompreneble plia rekomendo estas, tuj kiam vi ricevas noton ke iu bildo riskas esti forigita el la komunejo, reflekse ankoraŭ elŝuti ĝin al la propra malmoldisko, se ne certas ke la origina bildo tie ankoraŭ estas. Tial tute sencas ke ĝenerale estas neceso fari forigojn post sep tagoj, ne tujtuje. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:18, 16 jul. 2025 (UTC) :PS: Rilate al via ĝeniĝo pri la forigo-manio mi evidente tute samopinias kun vi. Ankaŭ mi jam paŝis en la kaptilon, pensante ke bildo bonorde alŝutita al la komunejo estus sekura tie kaj foriginte ĝin de la malmoldisko. Sed tiel ne estas, kaj la dinamiko en la komunejo daŭre estas pli detruema ol konservema. Tion eblas bedaŭri, sed ne ŝanĝi, krom se oni investus amason da tempo en klopodon iĝi administranto tie kaj senfine enplektiĝus en anglalingvajn argumentadojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:39, 16 jul. 2025 (UTC) == Mankaj bazaj tekstoj pri la historio de Rusio/Sovetunio == Al mi tre mankis iuj bazaj tekstoj pri la historio kaj konsisto de [[Rusia SFSR]]. Tial mi ĵus faris artikolajn ĝermojn pri la * [[Ĉuvaŝa ASSR]], nuntempe [[Ĉuvaŝio]] * [[Dagestana ASSR]], nuntempe [[Dagestano]] * [[Kabarda-Balkara ASSR]] ([[1936]]-[[1944]]), ([[1957]]-[[1990]]), dum ([[1944]]-[[1957]]) [[Kabarda ASSR]] , nuntempe [[Kabardio-Balkario]] * [[Kalmuka ASSR]], ([[1935]]-[[1943]]), ([[1958]]-[[1990]]), nuntempe [[Kalmukio]] * [[Karelia ASSR]] ([[1923]]-[[1940]]), ([[1956]]-[[1991]]), nuntempe [[Karelio]] * [[Komia ASSR]], nuntempe [[Komiio]] * [[Maria ASSR]], nuntempe [[Mariio]] * [[Mordvia ASSR]], nuntempe [[Mordvio]] * [[Tatara ASSR]], nuntempe [[Tatario]] * [[Tuva ASSR]] ([[1961]]-[[1992]]), nuntempe [[Tuvio]] * [[Udmurta ASSR]], nuntempe [[Udmurtio]] * [[Jakuta ASSR]], nuntempe [[Jakutio|Respubliko Saĥa Jakutio]] Tiel ke nun ĉiuj ASSR-oj de la [[Rusia SFSR]] havas tekston (nur 4 [[Aŭtonomaj respublikoj de Sovetunio]] ekster Rusio ankoraŭ estas sen). Krome jam antaŭ kelkaj tagoj mi faris same ampleksajn tekstojn pri iuj gubernioj de la [[Rusia Imperio]], ĉar aparte skribante pri pioniraj esperantistoj estis vere ĝene ke ili ne estis: la [[Grodna gubernio]], [[Kaluga gubernio]], [[Kovna gubernio]], [[Kurlanda gubernio]], [[Livlanda gubernio]], [[Minska gubernio]], [[Moskva gubernio]], [[Orenburga gubernio]], [[Orjola gubernio]], [[Sankt-Peterburga gubernio]], [[Smolenska gubernio]], [[Suvalkia gubernio]], [[Taŭrida gubernio]], [[Tobolska gubernio]], [[Tomska gubernio]] kaj [[Vilna gubernio]] nun havas artikolojn. 5 tekstoj jam estis antaŭe (Elizavetpola, Erevana, Kutaisa, Simbirska, Tiflisa), nur kun miaj novaj 16 estas entute 21 - sume imageblas 96 tekstoj pri gubernioj, do ankoraŭ estas malpli ol kvarono, sed por miaj temoj jam efike reduktiĝis ĝenaj ruĝaj ligiloj. Klaras ke la pioniraj esperantistoj plejgrandparte estis tute en la okcidenta parto de la imperio, ne en fora oriento... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:39, 16 jul. 2025 (UTC) == Saluton == En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas novaj proponoj kaj en [[Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj]] estas unu. Kiam vi havos tempon, eble indos interveni en kelkaj el ili.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:13, 23 jul. 2025 (UTC) == Ni Estas Niaj Montaroj == Hello. In the articles [[Ni Estas Niaj Montaroj]] and [[:ru:Мы — наши горы]], can you add current-day information post-2023 about this monument? According to reports, the monument has been vandalized and its surroundings also have been damaged. Damage in the front and in the back of the monument is clearly visible in the photos and videos. According to reports, the Azerbaijani government is considering demolishing the monument. This has been added in [[:en:We Are Our Mountains]]. Yours sincerely, [[Specialaĵo:Kontribuoj/78.174.55.43|78.174.55.43]] 09:47, 27 aŭg. 2025 (UTC) :I'm sorry, but I have not been able to find reliable information about the current state of this monument in independent sources. All available references are posted on Armenian websites, or quoted from them. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:57, 27 aŭg. 2025 (UTC) ::Thank you for the reply. Yes, I couldn't find neutral third party sources on this. Armenian and Azerbaijani sources tend to be biased POV sources. Never mind. [[Specialaĵo:Kontribuoj/78.174.55.43|78.174.55.43]] 19:04, 27 aŭg. 2025 (UTC) == Kukolo (filmo) == Saluton, ni ĵus komune prilaboretis vian tekston [[Kukolo (filmo)]]. Mi havas nur mikroatentigon: ĉu vi konscias, ke nun eblas komenci la ŝablonon {{lang-ru|... ankaŭ per {{l-ru|...? La ŝparo en tajpado estas nur minimuma, sed simbole la pli mallonga variaĵo laŭ mi ĉarmas, ĉar ĝi lasas malcerte ĉu la "l-" rilatas al "lingvo" aŭ "language", dum "lang-" klare estas usonangla mallongigo. Do la eta formo estas miniatura paŝo al pli esperantlingva vikipedio. Flanke, mi volus demandi vin, ĉu vi havus la energion ankoraŭ bluigi iujn ruĝajn ligilojn en la teksto? Mi ĵus precipe iom pli esperantigis vikidatumojn, ekzemple tradukante la ĝis nun anglan noton pri la premio Arĝenta Georgo por plej bona reĝisorado, kiu estas de la precipe ruslingva moskva filmfestivalo kaj anglalingva nomo ĉi tie nur povas esti provizora helpa solvo. Kaj parolante pri ruĝaj ligiloj: en la teksto [[Ŝtata premio de la Rusia Federacio]] ankaŭ mankas teksto [[Nacia tago de Rusio]] - tio eble ankaŭ estas pleniginda temo. Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:01, 12 okt. 2025 (UTC) :Saluton! Nu, tiun ĉi artikolon kreis ne mi, sed mi klopodas spuri ĉiujn artikolojn rilatajn al la eks-sovetia areo, ĉar la aliaj spurantoj preskaŭ tute mankas dum alilingvaj redaktantoj ofte sin apogas sur eksterlandajn fontojn, grandparte konfuzajn aŭ komplete fabelajn, plenajn je naciismaj propagandaĵoj. Dankon pro la atentigo, ekde nun mi uzos tiun ĉi formon, certe pli justan kaj komfortan. Lastatempe mi koncentriĝis je mia regiono, preskaŭ ne prezentita en Vikipedio kaj jam duan semajnon ordigas fotojn en la Komunejo. Do apenaŭ mi povus kontribui nun al la bluigo de la ruĝaj ligiloj, pardonon. Espereble poste, sed malfacilas prognozi konkretan periodon, ĉar ankaŭ laboro abundas kaj urĝas kaj la familio ĉiam bezonas mian atenton. Espereble la vivo estos sufiĉe longa por fari ĉion. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 09:24, 12 okt. 2025 (UTC) ::Estas ankaŭ bone se vi plugas la areon ĉirkaŭ Tjumeno. Sed vi jes ne ekskluzive estas tie, kiel montras via hodiaŭa ekskurso al la teksto ''Kukolo (filmo)''. Mi estas ankoraŭ multe pli for de Rusio, kaj la historia kaj la nuna, sed tamen foje ne povas eviti ŝtopi iujn truojn - ekzemple hodiaŭ mi iom aktualigis la tekston pri [[Ŝtata premio de la Rusia Federacio]] (ankoraŭ la aktualigo de 2013 ĝis 2024 ne estas finita, sed jam estas paŝo tien) kaj lige al tio kreis tekstetojn pri la [[Sindikato de Sovetiaj Verkistoj]] kaj la historiaj [[Jakutska provinco]] kaj [[Jeniseja gubernio]]... Tiel ankaŭ mi el la fora okcidento kontribuetas iom post iom plenigi la plej urĝajn truojn pri priskribo de la Rusia Imperio, Rusia SFSR kaj la nuna Rusia Federacio, kvankam mi absolute ne parolas la etnan lingvon. Sed vi pravas ke ankaŭ ĉiam necesas atenti la familion... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:10, 13 okt. 2025 (UTC) == Salvatore Ambrosini == La paĝo titolita "[[Salvatore Ambrosini]]" ŝajnas enhavi klaran reklaman spamon. Ĉi tiu paĝo ankaŭ lastatempe estis kreita en pluraj aliaj vikioj kun simila ŝablono. Vidu sube por la detaloj: * [[:pl:Wikipedia:Poczekalnia/biografie/2025:10:30:Salvatore_Ambrosini]] * [[:id:Wikipedia:Usulan penghapusan/Salvatore Ambrosini]] • [[Uzanto:Sophia_Guevara|<font style="color:#879ba5;text-shadow:1px 1px 1px #000;font-family:Brush Script MT;font-size: 20px;">Sophia𓂃.</font>]] [[Uzanto-Diskuto:Sophia_Guevara|<font style="color:#fff;background:#879ba5;">✉️</font>]] 01:27, 1 nov. 2025 (UTC) == Juvenila lupuso == Saluton. En la artikolo [[Juvenila lupuso]] la vorto "juvenila" ne estas en Esperanto, ĉu ne devus esti "junula" aŭ "Lupuso de junulo" ktp.?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:43, 7 nov. 2025 (UTC) :Saluton! Ankaŭ mi meditis pri konvena termino, ĉar "infana" kaj "junula" rilatas al respektivaj aĝoj dum ĉi-foje temas pri la infanoj kaj adoleskantoj samtempe. Fine mi trovis la [https://www.eventoj.hu/steb/vortaroj/medicina-vortaro-de-umea.pdf Medicinan vortaron] de la [[Universala Medicina Esperanto-Asocio]] kaj en ĝi sur la paĝo 83 tiun ĉi vorton: ''juvenil/a, (L. juvenis = juneco), ~o (junulo), ~a hormono (de insekto)''. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 17:50, 7 nov. 2025 (UTC) ::Estas tute en ordo uzi la fakan medicinan terminon, sed ĉar la vorto aperas nek en PIV nek Reta Vortaro, nek en plej multaj du- aŭ plurlingvaj vortaroj, estas utile almenaŭ tuj en la unua frazo piednote atentigi pri la UMEA-vortaro, en [[Juvenila lupuso]] samkiel en estonta teksto [[juvenila idiopatia artrito]] ktp. Kaj min fakte iom iritas la vortara klarigo, ke [https://vortaro.net/#juneco_kd juneco] estas laŭplaĉe "Tempo de la homa vivo inter la dentŝanĝiĝo k la pubhareco" (tion mi interpretus kiel inter 6-a kaj 14-a vivjaro) aŭ "Tempo de la vivo inter la infaneco k la matureco" (do proksimume 13-a ĝis 21-a vivjaro), ĉar fakte "juneco" estas simple eco esti juna, kaj sendube infano (eĉ bebo) estas almenaŭ same juna kiel adoleskulo, ankaŭ se ankoraŭ ne ekis la dentŝanĝiĝo. Do juneco devus simple esti pli longa fazo ol infaneco, kaj estas en ordo koncentriĝi pri la dua fazo kiam jam la infaneco finiĝis, sed ne eblas diri ke juneco ekas nur tiam kiam la infaneco klare finiĝis. Sed sufiĉe la filozofiado, mi metis piednoton pri la UMEA-vortaro en [[Juvenila lupuso]]. Ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:05, 6 maj. 2026 (UTC) :::Vi pravas kaj mi dankas vin pro tiu aldono. Bedaŭrinde lupuso estas parto de nia familio, do mi klopodas laŭeble esplori rilatajn temojn kaj registri la rezultojn ĉi tie por ke ankaŭ la aliaj profitu. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:47, 7 maj. 2026 (UTC) == [[Tjumena distrikto]] == Saluton, mi hodiaŭ faris artikolan ĝermon pri la institucio [[Rosstat]] (tion ankaŭ vi ekde nun povas konsideri per bluaj internaj ligiloj), kaj kadre de tio rimarkis la ruĝan ligilon [[Tjumena distrikto]], do Тюменский район, en impresaj 42 paĝoj - ĉiuj kiujn mi pli detale vidis estis de vi. Mi ne scias ĉu vi ankoraŭ volas fari iujn de tiuj detalaj paĝoj (mi neniel volas premi), sed 42 ruĝaj ligiloj jam estas sufiĉa argumento, por pravigi fari bazan tekston PRI la [[Tjumena distrikto]]. Mi en okcidenta kaj centra Eŭropo kutime iris laŭ la ĝenerala ideo "de pli ĝeneralaj al pli detalaj temoj". Do en administra geografio unue landojn, poste regionojn, provincojn, poste distriktojn/kantonojn/departementojn, poste iujn grandajn urbojn, tiam komunumojn/municipojn kaj tute fine, se vere restas tro da energio, ankoraŭ vilaĝojn/kvartalojn/urbodistriktojn. Se jam estas tiom da detalaj tekstoj, mi pensas ke teksto [[Tjumena distrikto]] jam estus bona, eventuale ankaŭ tekstoj pri la aliaj 21 distriktoj de [[Tjumena provinco]] (mi ne havas superrrigardon, mi vidas ke [[Isetska distrikto]] ankoraŭ bezonatas en 7 paĝoj, pri aliaj mi tute ne enketis, sed por jam meti navigilon "distriktoj de Tjumena provinco" kaj per tio eviti ke iuj de la eble novaj tekstoj provizore estas arfaj artikoloj, estus bone almenaŭ havi 5 tekstojn pri "distriktoj de Tjumena provinco"). Ĉu vi pretas fari la mankan tekston [[Tjumena distrikto]], eble ankaŭ iujn aŭ ĉiujn el la aliaj "distriktoj de Tjumena provinco"? Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:41, 6 maj. 2026 (UTC) :Saluton! Ekde mil jaroj Rusio estas la lando de eŭropa kulturo, do la rusa tradicio sekvas la saman eŭropan tradicion kun sola diferenco ke ĝi ekde origine estas tolerema al diverseco, pro kio Rusio ĉiam estis multkultura lando dum en Okcidenta Eŭropo oni nur en lastaj jardekoj ekparolis pri kultura diverseco kaj multkulturismo dum Orienta Eŭropo inverse, revenis al siaj kamparanaj naciismoj de la intermilita periodo, eksterminte aŭ forpelinte siajn malplimultojn (Ukrainio estas la lasta kiu havas ilin, sed nun helpe de Okcidenta Eŭropo lokaj naciistoj adaptas ĝin al la orienteŭropa "normo"). Rilate la distriktojn de Tjumena provinco vi pravas, necesas delonge verki artikolojn pri ili, sed mia librejo post granda riparado de mia loĝejo plu restas en ĥaosa stato, do mi nun uzas tiujn librojn kiuj troveblas submane, malfacilas sisteme labori en tiaj kondiĉoj. Sed mi klopodos fari almenaŭ bonajn ĝermojn. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 09:02, 7 maj. 2026 (UTC) p3qvg0yxfgvnhbm5ktdwtr9fxbwt2ua 0 276302 9368155 8221844 2026-05-07T10:20:42Z Sj1mor 12103 9368155 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Carlos Manuel de Cespedes.jpg|eta|Carlos Manuel de Céspedes.]] [[Dosiero:Demajagua.jpg|eta|Memorilo]] La '''Dekjara Milito''' en la [[hispana lingvo|hispana]] '''Guerra de los Diez Años''', ankaŭ konata kiel la '''Milito de 1868''' aŭ '''Granda Milito''' ([[1868]] – [[1878]]), estis la unua sendependisma [[milito]] en [[Kubo]] kontraŭ la kolonia reĝa [[armeo]] de [[Hispanio]]. La milito komenciĝis per la [[Krio de Yara]], en la [[nokto]] de la 9a ĝis la [[10-a de oktobro]] [[1868]], en la bieno ''[[La Demajagua]]'', kiu apartenis al [[Carlos Manuel de Céspedes]]. La milito finiĝis dek jarojn pli malfrue per la [[Pakto de Zanjón]] aŭ Pacigo de Zanjón, kie establiĝas la kapitulaciado de la [[Kuba Liberiga Armeo]] antaŭ la hispana armeo. Tiu ĉi pakto ne plenumis la du ĉefajn celojn de tiu milito: la sendependeco de Kubo kaj la malapero de la sklaveco. == Ekonomiaj kaŭzoj == * Kubo estis damaĝita de la ekonomia krizo de la jaroj [[1857]] kaj [[1866]] * La okcidenta kaj orienta regionoj havis malsaman ekonomian disvolvon. La okcidenta regiono estis pli disvolvita, havis pli da sklavoj, pli da produktado kaj pli da facileco por la komercado ol la orienta regiono. Kiel konsekvenco tio okazigis la bankroton de multaj orientaj bienistoj. * Hispanio altrudis altajn impostojn je ĝia kaprico. * Hispanio havis rigidan komercan kontrolon kiu damaĝis la nacian ekonomion. * Hispanio uzis la buĝetojn prenitajn de la insulo por aferoj tute nerilataj al la interesoj de la kubanoj (kreoloj) por financi la militojn en la kontinento (pli ol la triono de la nacia buĝeto), desvolvigi la kolonion de [[Fernando Poo]] kaj aliaj. Tiuj ĉi mon-foruzoj fariĝis kiam estis bezonata altkvalita invest-projekto por modernigi la sukerindustrion kiu malplibonigis la situacion en la [[Insulo]]. * La komprenigado pri la neceso enkonduki la salajrigitan laboradon kiel sola vojo por avancigi la sukerindustrion, kaj tio neniam atingeblus sub la hispana regadodominio. == Politikaj kaŭzoj == [[Dosiero:Gobierno Provisional 1869 (J.Laurent).jpg|eta|300px|maldekstra|Provizora Registaro, 1869. Figuerola, Sagasta, Ruiz Zorrilla, Prim, Serrano, Topete, López Ayala, Romero Ortiz y Lorenzana (foto de [[J. Laurent]]).]] * Hispanio ne permesis la kubanojn okupi publikajn postenojn. * Hispanio malpermesis la kubanojn la rajton je renkontiĝo sen la kontrolado de militestro. * Ne ekzistis la preslibereco. * Estis kontraŭleĝa krei politikajn partiojn. * Fiasko de la informa kunsido de [[1887]] == Sociaj kaŭzoj == * Ekzistis la sklaveco, kiu krom esti kruelaĵo estis malavanco por la ekonomia disvolviĝo de la insulo, ĉar la teknologia disvolviĝo bezonis kvalifikitajn laboristojn. * Markita diferenco de la ekzistantaj klasoj. * La ekzistado de rasaj antaŭjuĝoj. == La milito == Tiu ĉi [[milito]] havis kontraŭkoloniisman, kontraŭsklavisman celojn kaj nacian liberigadon. Cetere, ekde la kultura vidpunkto ĝi helpis la enradikiĝon de la kuba naciismo. Oni batalis por la progreso de la [[ekonomio]] kaj de la [[socio]]. La milito komenciĝas kiam Céspedes liberigas siajn [[sklavo]]jn kaj legas la Deklaradon pri Sendependecon (aŭ ''Manifesto de la 10-a de oktobro''), la [[10]]an de [[oktobro]] [[1868]]. En tiu ĉi dokumento Céspedes klarigas la kaŭzojn de la milito kaj ĝiaj celoj. == Kronologio == {| |- style="vertical-align: top;" | * 10–10–1868. Ribeliĝo en [[La Demajagua]] kaj '' [[Manifesto de la 10-a de Oktobro]] ''. * 11–10–1868. Invado al Yara. * 20–10–1868. Invado kaj konkero de [[Bayamo]], Teksto de la Nacia Himno en Bayamo. * 4–11–1868. Unuafoje estas uzata la maĉeto kiel armilo en Pinos de Baire. * 4–11–1868. Ribeliĝo en Las Clavellinas. * 26–11–1868. Kunsido de Las Minas. * Enero de 1869. Agado de la volontuloj en Havano. * 11–01–1869. Incendio de [[Bayamo]]. * 07–02–1869. Ribeliĝo de LV. En la Kafplantejo González. * 10–04–1869. [[Asembleo de Guáimaro]]. * 1869. Martí publikigas la ĵurnalojn ''Diablo Cojuelo'' kaj ''Patria Libre'', kie aperas la poemo «Abdala». * 15–01–1871. Deportado de Martí al Hispanio. * Julio de 1871. Komenco de la invado al [[Guantánamo]]. * 04–08–1871. Batalo en la Kafplantejo La Indiana. * 08–10–1871. [[Liberigado al Sanguily]]. * 1871. Estas publikigata la verkaĵo ''El Presidio Político en Cuba''. * 27–11–1871 [[Fusilado de la studentoj de Medicino]]. * 1873. Estas publikigata ''La República Española ante la Revolución Cubana''. </td><td valign=top> * 11–05–1873. Forpaso de [[Ignacio Agramonte|Agramonte]] en Jimaguayú. * 27–10–1873. Eksigado (kiel prezidanto de la Ĉe-Milita Respubliko) al Céspedes en Bijagual. * 09–11–1873. Batalo de La Sacra. * 02–12–1873. [[Batalo de Palo Seco]]. * 10/11–02–74. Batalo de Naranjo. * 27–02–1874. Forpaso de Céspedes en San Lorenzo. * 15/19–03–74. [[Batalo de las Guásimas]]. * 06–05–1875. Transirado de la pado kaj ekinvado al Las Villas. * 17–04–1875. Ribelo de Lagunas de Varona. * 04–08–1876. Forpaso de [[Henry Reeve]] en Yaguaramas. * Octubre de 1876. Fiasko de la invado al Las Villas. Gómez se retira del territorio. * 11–05–1877. Ribelo de Santa Rita. * 05–07–1877. Letero de Maceo al [[Vicente García González]]. * 04–02–1878. Batalo de Juan Mulato. * 07/09–02–78. Batalo de San Ulpiano. * 10–02–1878. Subskribo de la [[Pakto de Zanjón]]. * 15–03–1878. [[Protesto de Baraguá]]. |} == Elstaraj batalantoj == Kelkaj el tiuj elstaraj batalantoj de tiu epoko estis: * [[Carlos Manuel de Céspedes]] * La generalo [[Máximo Gómez]] * La generalo [[Antonio Maceo]] * La generalo [[Vicente García]] * [[Ignacio Agramonte]]. * La generalo [[Calixto García]]. * La generalo [[José Maceo]] == Posta historio == Post tiu fiaska sed tre grava milito, estis aliaj malgrandaj konfliktoj konataj kiel «[[Malgranda Milito (Kubo)|Malgranda Milito]]», kiu ankaŭ ne sukcesis. Finfine, la [[24-a de februaro]] [[1895]], per la [[Krio de Baire]], komenciĝis la [[Milito de 1895]], kiu finiĝis per la interveno de [[Usono]] en la milito en [[1898]] kaj la senkondiĉa rezignado de la hispana armeo antaŭ la usona armeo. Tiu ĉi lasta parto de la milito estas konata kiel la [[Hispana-usona milito]]. == Bibliografio == * [[Moreno Fraginals, Manuel]], ''Cuba–España, España–Cuba. Historia común''. Grijalbo Mondadori. Barcelona, 1995. ISBN 84-397-0260-4 * Emilio de Diego García, ''Weyler, de la leyenda a la Historia''. Fundación [[Cánovas del Castillo]], Madrid, 1998. ISBN 84-88306-48-2 * Gabriel Cardona y Juan Carlos Losada, ''Weyler, nuestro hombre en La Habana''. Planeta, Barcelona, Segunda edición 1988. ISBN 84-08-02327-6 * Raúl Cepero Bonilla, ''Azúcar y abolición. Apuntes para una historia crítica del abolicionismo''. Ed. Crítica, Barcelona, 1977. ISBN 84-7423-007-1 * Espadas Burgos, Manuel. ''Alfonso XII y los orígenes de la Restauración''. CSIC, Madrid, 1990. ISBN 84-00-07060-7 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.cubacultura.org/subs.asp?sID=223&cID=18 Dekjara Milito en Kubo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210515024309/http://www.cubacultura.org/subs.asp?sID=223&cID=18 |date=2021-05-15 }} [[Kategorio:Dekjara milito| ]] [[Kategorio:Militoj]] ouqv1cxrwiqusvmgmj4b4exm06ntc29 0 277214 9367772 9311713 2026-05-06T17:16:36Z Sj1mor 12103 9367772 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Carlos Manuel de Céspedes y Quesada''' (n. la [[12-a de aŭgusto]] [[1871]] en [[Novjorko]], [[Usono]] - m. la [[28-a de marto]] [[1939]], en [[El Vedado]], [[Havano]], [[Kubo]]). Li estis kuba politikisto, [[filo]] de la [[Patro de la Patrio]] [[Carlos Manuel de Céspedes]], estis provizora [[prezidanto]] de la Kuba Respubliko de la [[12-a de aŭgusto]] [[1933]] ĝis la [[4-a de septembro]] [[1933]].[[Dosiero:Carlos Manuel de Cespedes y Quesada.jpg|eta|dekstra|Carlos Manuel de Céspedes y Quesada]]La penoj realigitaj por garantii la laŭleĝan transdonon de la prezidanteco de la [[respubliko]] post la falo de regado de la [[Generalo]] [[Gerardo Machado]], respondis al la celo eviti, ke [[Kubo]] restu sen registaro kaj laŭ la terminoj de la traktato de rilatoj inter Kubo kaj [[Usono]] ([[Amendo Platt]]), Usono rajtis interveni kaj altrudi provizoran registaron. Danke al lia elektado la afero pri internacia agnoskado kaj stabileco de la normala evoluo de la respubliko estis garantiata. La nova registaro komencis siajn funkciojn meze de granda revolucia fervoro. Lia mallonga regado suferis la konsekvencojn de la reganta ĥaoso kaj konfuziĝo, kiuj regis la nacion post la falo de la [[diktatoro]] [[Generalo]] [[Gerardo Machado]]; li intencis bremsi la reprezaliojn kaj atakojn kontraŭ la adeptoj de la antaŭa [[reĝimo]]; la Kongreso disiĝis kaj nuligis la [[konstitucio]]n de [[1928]], restituante tiun de [[1901]]. Tiuj ĉi agadoj kvankam iĝis lia regado kiel revolucia ne sufiĉis por kontentigi la ambiciojn de opoziciaj organizoj kiuj konsideris al Céspedes kiel rezulto de la perado de Usono. La junaj militistoj kiuj kontrolis la novan registaron komencis konspiri kontraŭ li, kune kun la grupo de aktivistoj de la ĉefaj opoziciaj movadoj kiuj estis reprezentitaj en la palaco, kun la celo elekti novan prezidanton, eĉ la nacia polico apogis la decidon, kio igis al Céspedes sen fortoj por rezistado, cedi. Li forlasis la palacon kaj retiriĝis al sia hejmo kaj la registaro restis sub la [[Kvinopo (Kubo)|Kvinopo]] formata de [[Ramón Grau San Martín]], [[Sergio Carbó]], [[Guillermo Portela]], [[José Miguel Irisarri]] kaj [[Porfirio Franca]]; tiu Kvinopo ne estis internacie agnoskata, pro tio post malmulta tempo ĝi estis disigita, kaj nomumita [[Ramón Grau San Martín]] kiel nova prezidanto. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Cespedes y Quesada, Carlos Manuel de}} [[Kategorio:Kubaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Kubo]] [[Kategorio:Kubaj ambasadoroj]] [[Kategorio:Komandoroj de la Honora Legio]] 8lkyeukn1clb0016skfye7nxng3z8p9 0 277889 9368014 7946532 2026-05-07T04:47:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368014 wikitext text/x-wiki {{Informkesto milito |kunpuŝiĝo = Batalo de Almansa |konflikto = [[Milito de hispana sukcedo|Milito de Hispana Sukcedo]] |dosiero = |komento = |daŭro = [[25-a de aprilo]] [[1707]] |loko = [[Almansa]], (limoj inter [[Valencio]], [[Alikanto]] kaj [[Murcio]]), [[Hispanio]] |rezulto = Burbona venko |flanko1 = Partianoj de la [[Burbonoj]] |flanko2 = Partianoj de la [[Habsburgoj]] |komandanto1 = James Fitz-James |komandanto2 = Henri de Massue<br />António Luís de Sousa |forto1 = 25.500 |forto2 = 22.000 |perdoj1 = 3.500 mortintoj kaj vunditoj |perdoj2 = 5.000 mortintoj aŭ vunditoj }} La '''Batalo de Almansa''' estis batalo okazinta dum la internacia konflikto de la [[Milito de hispana sukcedo|Milito de Hispana Sukcedo]] la [[25-a de aprilo]] [[1707]] en [[Almansa]] (nuna [[Albaceto (provinco)]], en la limoj inter [[Valencio]], [[Alikanto]] kaj [[Murcio]], en [[Hispanio]]). En la konfronto, la trupoj de Filipo de Anĵuo (nepo de [[Ludoviko la 14-a]]), kiu estis kronita kiel [[Filipo la 5-a]], gvidataj de la [[Duko de Berwick]], venkis la trupojn de [[Karolo la 6-a (Sankta Romia Imperio)]], komanditaj de [[Henri de Massue]] kaj la [[Markizo das Minas]]. La batalo ne estis decidiga por meti finon al la internacia konflikto, sed malfermis la pordojn al la [[Reĝlando de Valencio]]. Kiel konsekvenco de tiu ĉi batalo, la Reĝlando de Valencio estis okupata de la burbonaj trupoj kvankam la [[Foruoj de Valencio|foruoj]] estis aboliciitaj, kune kun tiuj de [[Foruoj de Aragono|Aragono]], post la publikigo de la [[Dekretoj de Nueva Planta]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://historiadealmansa.usuarios.tvalmansa.com Historio de Almansa] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070504030433/http://historiadealmansa.usuarios.tvalmansa.com/ |date=2007-05-04 }} * [http://www.batalladealmansa.com/ Retpaĝo dediĉata al la batalo de Almansa] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060612205910/http://www.batalladealmansa.com/ |date=2006-06-12 }} * [http://www.almansa1707.es/ Conmemoración del 3^er Jarcenta Datreveno de la Batalo de Almansa]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://historiadealmansa.usuarios.tvalmansa.com/la_batalla_de_almansa.htm Artikoloj pri la Batalo de Almansa kaj la Milito de Hispana Sukcedo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070929011051/http://historiadealmansa.usuarios.tvalmansa.com/la_batalla_de_almansa.htm |date=2007-09-29 }} * [http://fondosdigitales.us.es/books/search/digitalbook_view?oid_page=392974 Relación de la batalla] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191017090652/https://archive.org/details/bibliotecauniversitariadesevilla |date=2019-10-17 }}, 1707. [[Kategorio:Historio de Hispanio]] [[Kategorio:Bataloj en Hispanio|Almansa]] [[Kategorio:1707]] [[Kategorio:Bataloj en 1700-1709|Almansa]] 1kgtvi9ik6usm44kt5dwz02btnwocvd 0 288753 9367667 8346950 2026-05-06T13:51:27Z Sj1mor 12103 9367667 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |nomo = Manuel Zelaya |dosiero =Zelaya_en_Cumbre_Iberoamericana_2007.jpg |vico = [[Dosiero:Flago-de-Honduro.svg|50px]]<br />77-a |oficejo =[[Prezidento de la Respubliko]] de [[Honduro]] | de = [[26-a de januaro]] [[2006]] | ĝis = [[junio]] [[2009]] (neakceptata) | venanta post = | vicprezidento = [[Elvin Ernesto Santos]] |vico2 = |oficejo2 = |de2 = |ĝis2 = |antaŭulo2 = |sekvanto2 = |vico3 = |oficejo3 = |de3 = |ĝis3 = |antaŭulo3 = |sekvanto3 = |dato de naskiĝo = ({{daton|20|septembro|1952}}) |loko de naskiĝo = [[Catacamas]], [[Olancho]], {{HON}} |partio = ''Partido Liberal de Honduras'' |edzo/ino = [[Xiomara Castro|Xiomara Castro de Zelaya]] |infanoj = |okupo= [[politikisto]] |sidejo = |alma_mater = |ttt = |subskribo = |notoj = | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = Prezidanto de [[Honduro]] | dosiero = Flago-de-Honduro.svg | antaŭ = [[Ricardo Maduro Joest]] | post = [[Roberto Micheletti]] (perforte) }} }} '''José Manuel ZELAYA ROSALES''' (naskiĝis [[20-a de septembro|la 20-an de septembro]] [[1952]] en [[Catacamas]], departamento de [[Olancho]], [[Honduro]]) estas [[honduro|hondurana]] politikisto, ĝis militista puĉo de [[junio]] [[2009]] laŭleĝa prezidanto de la lando, ekde tiam disputata. == Biografio == ''Mel'' Zelaya (elp. ''SeLAja'') komencis sian politikan karieron de la ''Partido Liberal de Honduras'' (PLH) en [[1970]] en sia departemento de [[Olancho]]. Kiam en [[1985]] [[José Azcona Hoyo]] venkis en la prezidentaj balotoj, Zelaya akiris deputitan seĝon en la nacia Parlamento. Poste li okupis diversajn postenojn politikajn. En [[2005]], la Liberala Partio prezentis lin kiel kandidaton por la prezidentaj balotoj. Li venkis fronte al la kandidato de la reganta [[Nacia Partio (Honduro)|Nacia Partio]], [[Porfirio Lobo Sosa]]. Zelaya estis oficiale nomumita prezidento de Honduro la [[27-an de januaro]] de [[2006]]. Post iom la tempo, li alprenis maldekstreman politikon, proksiman al tiu de la [[Simón Bolívar|bolivarismo]], defendita de [[Venezuelo|venezuela]] prezidento [[Hugo Chávez]]. En [[2009]] Zelaya anoncis la kunvokon de tutlanda enketo por studi la eblecon ŝanĝi la [[Konstitucio]]n de la lando, por permesi la reelektadon de la prezidento. Tiun anoncon kontraŭis diversaj instancoj de la lando, inklude de la Parlamento kaj la militistaro, kiuj konsideris ke eĉ la anonco de tia ŝanĝo kontraŭas la nunan Konstitucion, kaj estas punota kiel altan perfidon. Tio okazigis profundan krizon en la politika panoramo de la lando. == Senpostenigo kaj ekziligo == Manuel Zelaya estis arestita la [[28-an de junio]] de [[2009]] de militistoj kaj perforte deportita al [[Kostariko]]. La Parlamento elektis provizoran novan prezidenton, [[Roberto Micheletti]]. La puĉon tuj kondamnis la [[Unuiĝintaj Nacioj]], [[Usono]], [[Eŭropa Unio]], [[Venezuelo]], [[Argentino]], [[Kubo]] kaj [[Ekvadoro]]. Dum la unua semajno de junio Zelaya klopodis reveni al Honduro, sed la provizora nova prezidanto malpermesis tion. En ĉefurbo [[Tegucigalpo]] multaj sekvantoj klopodis helpi tiun revenon eĉ kiam alvenis aviadilo portantan la prezidanton Zelaya sed la armeanoj malhelpis ĝin: sekve unu sekvanto de la prezidanto estis mortigita, ĉar la armeanoj pafis per veraj kugloj. En la ĉefurbo armeo malpermesis manifestaciojn kaj elirado el hejmo nokte, sed multaj loĝantoj daŭre manifestaciis apoge la revenon de la laŭleĝa prezidanto. La prezidanto de Kosta-Riko ofertis sin kiel peranto por garantii konversaciojn inter la du honduraj prezidantoj. La kialo kaj komenco de la konflikto okazis ĉar la prezidanto Zelaya reprezentas la maldekstran sektoron de la lando, dum la dekstreca sektoro estis reprezentita de la altaj postenoj en la armeo, juraj institucioj kaj eĉ la parlamento. La preciza komenco okazis kiam la prezidanto decidis konsulti la loĝantaron pri eblo denove kandidatiĝi. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Zelaya, Manuel}} [[Kategorio:Prezidantoj de Honduro]] 34yk2o8knmfsj14xcurvvgb26vncp9o 0 295089 9367723 9273322 2026-05-06T15:26:21Z Tirolischleioans 254019 9367723 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | regiono-ISO=AT-5 | situo sur mapo2=Aŭstrio | zomo = 10 }} La [[Aŭstrio|aŭstria]] urbeto '''Mittersill''' situas je la supera parto de la rivero [[Salzach]], en la okcidenta parto de la federacia lando (subŝtato) [[Salcburgio]]. Ĝi havas proksimume 5500 loĝantojn kaj estas la ĉefloko de la [[Oberpinzgau]]. Ĝi estas la elirpunkto por la intermonto [[Felber Tauern]] en la direkto de [[distrikto Lienz|Orienta Tirolo]]. <gallery> Image:Mittersill.jpg| <small>Centro de la urbeto Mittersill</small> Image:Mittersill_bahnhof.jpg| <small>Stacidomo de Mittersill</small> Image:Mittersill_salzach.jpg| <small>Rivero Salzach en Mittersill je normala akvonivelo</small> </gallery> {{Projektoj}} == Vidindaĵoj == * [[Felber-turo]], regionhistoria muzeo * [[Kastelo Mittersill]] * [[Preĝejo Sankta Leonardo (Mittersill)|paroĥa kirko Sankta Leonardo]] == Servoj == * [[Metilernejhejmo Felbertal]], lernejo de duala profesia edukado (ĝis 1964 sidejo apud Mittersill) * stacidomo de [[Pinzgau-fervojo]] == Elstaruloj rilataj al Mittersill == * [[Ignaz von Kürsinger]], turisma pioniro kaj oficisto * [[Oswald Putzer]], pedagogo, politikisto kaj pentristo * [[Theodor von Grienberger]], filologo == Eksteraj ligiloj == * [http://www.mittersill.at Stadtgemeinde Mittersill] Retpaĝo de Mittersill * [http://www.bergbahn-kitzbuehel.at/en/ Bergbahn AG Kitzbühel] Retpaĝo de la skiregiono Kitzbühel * [http://www.hohetauern.at/english.html Nationalpark Hohe Tauern] Retpaĝo de la Nacia parko Hohe Tauern * [http://www.golfclub-mittersill.at/ GC Mittersill-Stuhlfelden] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090715061416/http://www.golfclub-mittersill.at/ |date=2009-07-15 }} Retpaĝo de la Golf Club Mittersill-Stuhlfelden {{Distrikto Zell am See}} {{Salcburgio}} {{Ĝermo}} [[Kategorio:Aŭstrio]] [[Kategorio:Urboj de Aŭstrio]] [[Kategorio:Salcburgio]] [[Kategorio:Komunumoj de Salcburgio]] [[Kategorio:Geografio de Aŭstrio]] [[Kategorio:Hohe Tauern]] 1qrd7xtaywzobwbezptr46ib7dli65n 0 295924 9367812 8504333 2026-05-06T18:14:10Z Sj1mor 12103 9367812 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | nomo=Einar Gerhardsen | dosiero=Einar_Gerhardsen.jpg | priskribo=Einar Gerhardsen (1983) | ofico=Ĉefministro de [[Norvegujo]] | de=1945 | ĝis=1951 | antaŭulo=[[Johan Nygaardsvold]] ([[1945]]) | sekvanto= [[Oscar Torp]] ([[1951]]) | ofico2=Ĉefministro | de2=1955 | ĝis2=1963 | antaŭulo2=[[Oscar Torp]] ([[1955]]) | sekvanto2=[[John Lyng]] ([[1963]]) | ofico3=Ĉefministro | de3=1963 | ĝis3=1965 | antaŭulo3=[[John Lyng]] ([[1963]]) | sekvanto3=[[Per Borten]] ([[1965]]) | dato de naskiĝo=[[10-an de majo]] [[1897]] | loko de naskiĝo=Asker, [[Norvegujo]] | dato de morto=[[19-an de septembro]], [[1987]] | nacieco = [[norvegoj|Norvego]] | partio=[[Det norske arbeiderparti]] | profesio=[[Politikisto]] }} '''Einar Henry GERHARDSEN''' (naskiĝis la [[10-an de majo]] [[1897]] en Asker, [[Norvegujo]], mortis la [[19-an de septembro]] [[1987]]) estis norvega [[politikisto]] de la politika partio ''[[Det norske arbeiderparti|Arbeiderpartiet]]'' ("[[Laborista Partio (Norvegio)|Laborista partio]]"). Li estis la [[ĉefministro]] de Norvegujo de [[1945]] ĝis [[1951]], de [[1955]] ĝis [[1963]] kaj de [[1963]] ĝis [[1965]]. En Norvegujo oni ofte nomas lin ''[[Patro de la Lando|la landopatro]]'', kaj li estis unu el la respondeculoj por la norvega [[sociala ŝtato]] kiu kreskiĝis post la [[dua mondmilito]]. {{Projektoj}} {{Ĝermo|norvego}} {{Ĉefministroj de Norvegio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gerhardsen, Einar}} [[Kategorio:Norvegaj politikistoj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Norvegio]] 5i8fmsrgvfam9xtugjkfoo9kofx85t6 0 296374 9368075 9314607 2026-05-07T07:24:52Z Sj1mor 12103 9368075 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Potsdam Steuben.jpg|eta|150px|<center>monumento pri von Steuben en [[Potsdamo]]]] La [[barono]] '''Friedrich Wilhelm von STEUBEN''' {{prononco|'''fri'''drih '''vil'''helm fon '''ŝtoj'''bn}}, plennome ''Friedrich Wilhelm Ludolf Gerhard Augustin von Steuben'' (naskiĝis la [[17-an de septembro]] [[1730]] en [[Magdeburgo]], duklando Magdeburgo (nuntempa [[Germanio]]); mortis la [[28-an de novembro]] [[1794]] en ''Steuben'', distrikto ''Oneida'', [[Novjorkio]], [[Usono]]) estis [[Prusio|prusia]] [[oficiro]] kaj [[Usono|usona]] [[generalo]]. Li reorganizis la kontinentan armeon en la [[Usona Milito de Sendependeco]]. == En la prusia armeo == Friedrich Wilhelm von Steuben naskiĝis la 17-an de septembro 1730 en la fortikaĵo [[Magdeburgo]] kiel filo de la nobela prusia armea inĝeniero ''Wilhelm Augustin von Steuben''. Kiel prusia soldato li partoprenis la [[Sepjara Milito|Sepjaran Militon]], kiu disvolviĝis en tri kontinentoj kaj sur diversaj oceanoj, kaj iurilate konsidereblas la "unua monda milito". En 1758 li iĝis leŭtenanta adjutanto, en 1759 mem leŭtenanto en la armea centralo de la reĝo [[Frederiko la 2-a de Prusio]]. En 1761 li kiel generalmajora adjutanto en la urbo [[Colberg]] iĝis militkaptito de la rusia armeo. Post la troniĝo de la nova rusia caro [[Petro la 3-a (Rusio)|Petro la 3-a]] tamen li liberiĝis. Kiel rekono de liaj militaj meritoj la prusia reĝo akceptis lin en speciala oficira klaso pri armea arto, gvidita de la reĝo mem. Malinterkonsentoj kun la ĝenerala adjutanto de la reĝo tamen gvidis al translokigo de li al garnizono en la pleja okcidento de la prusia regno, en la urbo [[Wesel]] proksime de la limo al Nederlando. En 1762 Steuben meritoplene ĝisis el la prusia armeo. En 1764 ku iĝis marŝalo de la princo de la sudgermania dinastio [[Hohenzollern]]-[[Hechingen]], kaj en 1769 de la grafo de [[Badeno]] estis deklarita barono. == Ĝenerala inspektisto de la usona kontinenta armeo == [[Dosiero:Friedrich Wilhelm von Steuben.jpeg|eta|<center>Friedrich Wilhelm von Steuben]] Dum sia tempo en Badeno li plurfoje oficvojaĝis al la ĉirkaŭaj ŝtatoj, interalie al Francio. En 1777 li en [[Parizo]] konatiĝis kun la usona ambasadoro [[Benjamin Franklin]]. Je ties rekomendo li vojaĝis al Nordameriko kaj membriĝis en la usona kontinenta armeo, kiu tiutempe estis en malbona stato. Ekzistis nur proksimume 5000 soldatoj, kaj praktike mankis interna strukturiĝo de la armeo. Steuben ekde la jaro 1778 strukturigis kaj taktike organizis la armeon, kaj dum iom da tempo estis ĉefo de la generalaro de [[George Washington]]. Historiistoj konsideras lin la "arkitekto" de la usona sendependeco je armea nivelo, ĉar li sukcesis transformi interkverelantajn grupetojn da ribelantoj al funkcianta moderna armeo. En pluraj bataloj, la de li komanditaj armeaj unuoj signife kontribuis al usona venko. Interalie lia taktika plano estis la bazo de la usona venko en la batalo de ''Monmouth'', la turnopunkto en la [[Usona Milito de Sendependeco]], la 28-an de junio 1778. En 1780 Steuben iĝis gvida oficiro en [[Virĝinio]], kie li memstare komandis armeajn unuojn, kaj ĝis 1784 restis ĝenerala inspektisto de la tuta armeo. En la batalo de ''Yorktown'', en oktobro 1781, kie je la usona flanko batalis aparte multaj germanaj soldatoj, li komandis la 3-an divizion kaj signife kontribuis al la usona venko. Post la subskribo de pripaca kontrakto inter Usono kaj Britio en 1783, li malmembriĝis el la armeo. Sekve li vivis parte en Novjorko, parte en kamparaj bienoj en la distrikto Oneida de la usona ŝtato [[Novjorkio]]. Li interalie estis rektoro de universitato de Novjorkio kaj prezidanto de la germana societo de Novjorko (fondita en 1784). La 28-an de novembro 1794 li mortis je apopleksio en sia bienejo en la distrikto Oneida, proksime de pli poste konstruita loĝloko, kiun oni nomigis ''Steuben'' laŭ li. == Framasonismo == Barono von Steuben estis tre aktiva [[framasonismo|framasono]] kaj en Eŭropo kaj en Novjorko. == Postmortaj honorigoj == [[Dosiero:General von Steuben Denkmal MD.jpg|eta|200px|<center>monumento pri li en Magdeburgo]] Ekde la fino de la 1950-aj jaroj septembre okazas en la [[Kvina Avenuo]] de [[Novjorko]] granda parado de la germandevenaj urbanoj. Ankaŭ en aliaj urboj, ekzemple en [[Philadelphia]], ekzistas similaj paradoj de germandevenaj usonanoj. En Usono pluraj loĝlokoj kaj distriktoj estis nomitaj laŭ li: # la urbo ''Steuben'' en la ŝtato [[Majno]], # la jam menciita urbo ''Steuben'' en la ŝtato [[Novjorkio]], # la urbo ''Steuben'' en la ŝtato [[Viskonsino]], # ''Steubenville'' en la urbo '' Steuben'' en la ŝtato [[Ohio]], # la distrikto ''Steuben County'' en [[Indianio]] kaj # samnoma distrikto en [[Novjorkio]]. En la germana havenurbo [[Cuxhaven]] borde de la [[Norda Maro]], inter [[Bremeno]] kaj [[Hamburgo]], de kie ekvojaĝis aparte multaj ŝipoj kun germanaj elmigrantoj cele al Usono, kajo estis nomita laŭ la barono. Multaj urboj en Germanio krome havas stratojn nomitajn laŭ li. == Vidu ankaŭ == * la iom similan biografion de la usona armeestro [[Tadeusz Kościuszko]] de [[Pollando-Litovio|pola]] deveno == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{PND|118617990}} * [http://www.germanparadenyc.org/ retejo pri la ĉiujara Steuben-parado en Novjorko (angle)] * [http://famousamericans.net/famousamericans-ste-ste/Steuben/ anglalingva biografio en retejo pri famaj usonanoj (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151223230212/http://famousamericans.net/famousamericans-ste-ste/Steuben/ |date=2015-12-23 }} * [http://www.bergencountyhistory.org/Pages/gnsteuben.html paĝo pri li en retejo pri la usona distrikto Bergen (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181201044341/http://www.bergencountyhistory.org/Pages/gnsteuben.html |date=2018-12-01 }} * [http://www.steubensociety.org/ retejo de la Steuben-societo (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181228070758/http://steubensociety.org/ |date=2018-12-28 }} * [http://www.steuben.de/Genealogie/ genealogia paĝo pri la familio Steuben (germane)]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Steuben, Friedrich Wilhelm von}} [[Kategorio:Germanaj militistoj]] [[Kategorio:Usonaj generaloj]] [[Kategorio:Germanaj baronoj]] [[Kategorio:Germanaj elmigrintoj]] [[Kategorio:Germanaj kristanoj]] [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Germanaj framasonoj]] [[Kategorio:Germanaj usonanoj]] [[Kategorio:Homoj de la Sepjara milito]] 2m2vj1uvaoyx2vt9z0bkzp1ji5jm61z 9368076 9368075 2026-05-07T07:26:58Z Sj1mor 12103 9368076 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Potsdam Steuben.jpg|eta|434x434px|<center>monumento pri von Steuben en [[Potsdamo]]]] La [[barono]] '''Friedrich Wilhelm von STEUBEN''' {{prononco|'''fri'''drih '''vil'''helm fon '''ŝtoj'''bn}}, plennome ''Friedrich Wilhelm Ludolf Gerhard Augustin von Steuben'' (naskiĝis la [[17-an de septembro]] [[1730]] en [[Magdeburgo]], duklando Magdeburgo (nuntempa [[Germanio]]); mortis la [[28-an de novembro]] [[1794]] en ''Steuben'', distrikto ''Oneida'', [[Novjorkio]], [[Usono]]) estis [[Prusio|prusia]] [[oficiro]] kaj [[Usono|usona]] [[generalo]]. Li reorganizis la kontinentan armeon en la [[Usona Milito de Sendependeco]]. == En la prusia armeo == Friedrich Wilhelm von Steuben naskiĝis la 17-an de septembro 1730 en la fortikaĵo [[Magdeburgo]] kiel filo de la nobela prusia armea inĝeniero ''Wilhelm Augustin von Steuben''. Kiel prusia soldato li partoprenis la [[Sepjara Milito|Sepjaran Militon]], kiu disvolviĝis en tri kontinentoj kaj sur diversaj oceanoj, kaj iurilate konsidereblas la "unua monda milito". En 1758 li iĝis leŭtenanta adjutanto, en 1759 mem leŭtenanto en la armea centralo de la reĝo [[Frederiko la 2-a de Prusio]]. En 1761 li kiel generalmajora adjutanto en la urbo [[Colberg]] iĝis militkaptito de la rusia armeo. Post la troniĝo de la nova rusia caro [[Petro la 3-a (Rusio)|Petro la 3-a]] tamen li liberiĝis. Kiel rekono de liaj militaj meritoj la prusia reĝo akceptis lin en speciala oficira klaso pri armea arto, gvidita de la reĝo mem. Malinterkonsentoj kun la ĝenerala adjutanto de la reĝo tamen gvidis al translokigo de li al garnizono en la pleja okcidento de la prusia regno, en la urbo [[Wesel]] proksime de la limo al Nederlando. En 1762 Steuben meritoplene ĝisis el la prusia armeo. En 1764 ku iĝis marŝalo de la princo de la sudgermania dinastio [[Hohenzollern]]-[[Hechingen]], kaj en 1769 de la grafo de [[Badeno]] estis deklarita barono. == Ĝenerala inspektisto de la usona kontinenta armeo == [[Dosiero:Friedrich Wilhelm von Steuben.jpeg|eta|<center>Friedrich Wilhelm von Steuben]] Dum sia tempo en Badeno li plurfoje oficvojaĝis al la ĉirkaŭaj ŝtatoj, interalie al Francio. En 1777 li en [[Parizo]] konatiĝis kun la usona ambasadoro [[Benjamin Franklin]]. Je ties rekomendo li vojaĝis al Nordameriko kaj membriĝis en la usona kontinenta armeo, kiu tiutempe estis en malbona stato. Ekzistis nur proksimume 5000 soldatoj, kaj praktike mankis interna strukturiĝo de la armeo. Steuben ekde la jaro 1778 strukturigis kaj taktike organizis la armeon, kaj dum iom da tempo estis ĉefo de la generalaro de [[George Washington]]. Historiistoj konsideras lin la "arkitekto" de la usona sendependeco je armea nivelo, ĉar li sukcesis transformi interkverelantajn grupetojn da ribelantoj al funkcianta moderna armeo. En pluraj bataloj, la de li komanditaj armeaj unuoj signife kontribuis al usona venko. Interalie lia taktika plano estis la bazo de la usona venko en la batalo de ''Monmouth'', la turnopunkto en la [[Usona Milito de Sendependeco]], la 28-an de junio 1778. En 1780 Steuben iĝis gvida oficiro en [[Virĝinio]], kie li memstare komandis armeajn unuojn, kaj ĝis 1784 restis ĝenerala inspektisto de la tuta armeo. En la batalo de ''Yorktown'', en oktobro 1781, kie je la usona flanko batalis aparte multaj germanaj soldatoj, li komandis la 3-an divizion kaj signife kontribuis al la usona venko. Post la subskribo de pripaca kontrakto inter Usono kaj Britio en 1783, li malmembriĝis el la armeo. Sekve li vivis parte en Novjorko, parte en kamparaj bienoj en la distrikto Oneida de la usona ŝtato [[Novjorkio]]. Li interalie estis rektoro de universitato de Novjorkio kaj prezidanto de la germana societo de Novjorko (fondita en 1784). La 28-an de novembro 1794 li mortis je apopleksio en sia bienejo en la distrikto Oneida, proksime de pli poste konstruita loĝloko, kiun oni nomigis ''Steuben'' laŭ li. == Framasonismo == Barono von Steuben estis tre aktiva [[framasonismo|framasono]] kaj en Eŭropo kaj en Novjorko. == Postmortaj honorigoj == [[Dosiero:General von Steuben Denkmal MD.jpg|eta|200px|<center>monumento pri li en Magdeburgo]] Ekde la fino de la 1950-aj jaroj septembre okazas en la [[Kvina Avenuo]] de [[Novjorko]] granda parado de la germandevenaj urbanoj. Ankaŭ en aliaj urboj, ekzemple en [[Philadelphia]], ekzistas similaj paradoj de germandevenaj usonanoj. En Usono pluraj loĝlokoj kaj distriktoj estis nomitaj laŭ li: # la urbo ''Steuben'' en la ŝtato [[Majno]], # la jam menciita urbo ''Steuben'' en la ŝtato [[Novjorkio]], # la urbo ''Steuben'' en la ŝtato [[Viskonsino]], # ''Steubenville'' en la urbo '' Steuben'' en la ŝtato [[Ohio]], # la distrikto ''Steuben County'' en [[Indianio]] kaj # samnoma distrikto en [[Novjorkio]]. En la germana havenurbo [[Cuxhaven]] borde de la [[Norda Maro]], inter [[Bremeno]] kaj [[Hamburgo]], de kie ekvojaĝis aparte multaj ŝipoj kun germanaj elmigrantoj cele al Usono, kajo estis nomita laŭ la barono. Multaj urboj en Germanio krome havas stratojn nomitajn laŭ li. == Vidu ankaŭ == * la iom similan biografion de la usona armeestro [[Tadeusz Kościuszko]] de [[Pollando-Litovio|pola]] deveno == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{PND|118617990}} * [http://www.germanparadenyc.org/ retejo pri la ĉiujara Steuben-parado en Novjorko (angle)] * [http://famousamericans.net/famousamericans-ste-ste/Steuben/ anglalingva biografio en retejo pri famaj usonanoj (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151223230212/http://famousamericans.net/famousamericans-ste-ste/Steuben/ |date=2015-12-23 }} * [http://www.bergencountyhistory.org/Pages/gnsteuben.html paĝo pri li en retejo pri la usona distrikto Bergen (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181201044341/http://www.bergencountyhistory.org/Pages/gnsteuben.html |date=2018-12-01 }} * [http://www.steubensociety.org/ retejo de la Steuben-societo (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181228070758/http://steubensociety.org/ |date=2018-12-28 }} * [http://www.steuben.de/Genealogie/ genealogia paĝo pri la familio Steuben (germane)]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Steuben, Friedrich Wilhelm von}} [[Kategorio:Germanaj militistoj]] [[Kategorio:Usonaj generaloj]] [[Kategorio:Germanaj baronoj]] [[Kategorio:Germanaj elmigrintoj]] [[Kategorio:Germanaj kristanoj]] [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Germanaj framasonoj]] [[Kategorio:Germanaj usonanoj]] [[Kategorio:Homoj de la Sepjara milito]] 1mgulfw28a4t5819exewshz4wxgf7gy 0 298449 9367634 9270393 2026-05-06T12:15:17Z ThomasPusch 1869 9367634 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | titolo = finnlanda politikisto |nomo = Juho Kusti Paasikivi |dosiero = Juho Kusti Paasikivi, 1940s.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo = en 1948 |vico = |ofico = |de = |ĝis = |dato de naskiĝo = [[27-an de novembro]] [[1870]] |loko de naskiĝo = Hämeenkoski ([[Suda Finnlando]]) |dato de morto = |loko de morto = |nacieco = {{Finnlando}} |edzo/ino = |partio = |subskribo = |ttt = |notoj = | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[listo de la ĉefministroj de Finnlando|Ĉefministro de Finnlando]] | dosiero = Coat of arms of Finland.svg | periodo = 1918 | antaŭ = [[Pehr Evind Svinhufvud]] | post = [[Lauri Ingman]] | periodo2 = 1944–1946 | antaŭ2 = [[Urho Castrén]] | post2 = [[Mauno Pekkala]] }} {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Prezidanto de Finnlando]] | dosiero = Coat of arms of Finland.svg | periodo = 1946–1956 | antaŭ = [[Carl Gustaf Emil Mannerheim]] | post = [[Urho Kekkonen]] }} }} '''Juho Kusti PAASIKIVI''' [{{IPA|ˈjuhɔ ˈkusti ˈpɑːsikivi}}] (naskiĝis la [[27-an de novembro]] 1870 en Koski Hl. (ekde 1995 Hämeenkoski, ekde 2016 [[Hollola]], en [[Suda Finnlando]]), mortis la [[14-an de decembro]] 1956 en [[Helsinko]], nomo ĝis 1885 [[svede]] ''Johan Gustav Hellsten'') estis finna [[politikisto]]. Li dufoje estis [[ĉefministro]] de [[Finnlando]]: unuafoje de la [[27-a de majo]] [[1918]] ĝis la [[26-a de novembro]] [[1918]] kaj duafoje de la [[17-a de novembro]] [[1944]] ĝis la [[26-a de majo]] [[1946]]. Sekve, de [[1946]] ĝis [[1956]] li estis la ŝtata prezidanto de Finnlando. == Vivo == Juho Paasikivi jam frue partoprenis en la politika vivo de Finnlando. Jam antaŭ la [[Unua Mondmilito]] li estis membro en la parlamento de la lando, kiu tiam enestas en la [[Rusia Imperio|Rusian Imperion]]. En 1918 li estis ĉefministro de la sendependiĝinta ŝtato kaj ambasadoro de Finnlando en Svedio inter la jaroj 1936 kaj 1939, kie li reprezentis la tiel nomatan "skandinavian orientiĝon" de la tiama finna politiko. Li estis la gvidanto de la finna delegacio en la pripacaj traktatoj kun la [[Sovetunio]] en la estona urbo [[Tartu]] en [[1920]] kaj ankaŭ partoprenis en pliaj traktatoj kun reprezentantoj de Sovetunio: en aŭtuno 1939 antaŭ la [[Vintra milito]] kaj en la traktatoj pri armistico en printempo 1944. Post la demisio de la ĝis-tiama prezidento [[Carl Gustaf Emil Mannerheim|Gustaf Mannerheim]] en 1946 la tiama ĉefministro Juho Paasikivi transprenis la oficon de prezidento kaj plenumis tiun oficon ĝis sia morto en 1956. Kiel politikisto li reprezentis linion de interkonciliĝo kun [[Sovetunio]] (kiun liaj kontraŭantoj nomis "servuteco al Sovetunio") – tiu politiko certigis "limigitan ŝtatan suverenecon" de Finnlando. [[Dosiero:FIN-10m-1980-anv.jpg|eta|maldekstre|300px|Iama finna [[Finna marko|10-marka]] monbileto el 1980. Prezidento J. K. Paasikivi bildaperas en la bileto.]] == Vidu ankaŭ == * la [[listo de la ĉefministroj de Finnlando|liston de la ĉefministroj de Finnlando]]. * [[Prezidanto de Finnlando]] {{Ĉefministroj de Finnlando}} {{Prezidantoj de Finnlando}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Paasikivi, Juho Kusti}} [[Kategorio:Prezidantoj de Finnlando]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] smje7ssp4nz0dgm7eq6qyzewp1r7kdk 1 298485 9367636 2541393 2026-05-06T12:19:55Z ThomasPusch 1869 9367636 wikitext text/x-wiki Finnlando ne estis «okupita» de Rusia Imperio, ĝi iĝis parto de la Rusio laŭ kondiĉoj de la Fridriĥsgama pactrakto sekve de la Sveda-Rusa milito 1808-1809. --[[Vikipediisto:RG72|RG72]] 13:34, 13. Okt 2009 (UTC) :Nu ja, eblas havi la opinion ke ĝi estis «okupita» de la Rusia Imperio, kiel ĝi antaŭe estis «okupita» de la Sveda Imperio. Se mi bone komprenas, la "Fridriĥsgama pactrakto sekve de la Sveda-Rusa milito 1808-1809" temis pri interkonsento inter la Sveda kaj la Rusia Imperioj, en kiu Finnlando nur estis objekto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:19, 6 maj. 2026 (UTC) ae5rzj2lv3ywvype50fnjhmdrezreuu 0 298833 9367949 7738178 2026-05-06T23:40:18Z ThomasPusch 1869 9367949 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |nomo = Johan Wilhelm Rangell |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo = |vico = | titolo = [[ĉefministro de Finnlando]] |de = |ĝis = |dato de naskiĝo = [[25-an de oktobro]] [[1894]] |loko de naskiĝo = Hauho, komunumo Hämeenlinna, en la nordo de [[Suda Finnlando]] |dato de morto = [[12-an de marto]] [[1982]] |loko de morto = [[Helsinko]] |nacieco = {{Finnlando}} |edzo/ino = |partio = |subskribo = |ttt = |notoj = }} '''Johan (Jukka) Wilhelm RANGELL''' (naskiĝis la [[25-an de oktobro]] [[1894]], mortis la [[12-an de marto]] [[1982]]) estis finna [[politikisto]]. Li estis [[ĉefministro]] de [[Finnlando]] de la [[3-a de januaro]] [[1941]] ĝis la [[5-a de marto]] [[1943]]. Johan Rangell studis [[ekonomiko]]n kaj [[juro]]n. Sekve li laboris kiel [[advokato]] kaj pli poste kiel guberniestro (1943 ĝis 1944) kaj estrarano de la Finnlanda Banko ''(Suomen Pankki)''. Aparte de tiu li estis engaĝita sportisto, kaj inter la jaroj 1938 kaj 1967 estis membro de la [[Internacia Olimpika Komitato]]. En tiu funkcio li ankaŭ estis la prezidanto de la organiza teamo de la [[Somera Olimpiko 1940]] en Helsinko, kiuj tamen fine estis nuligitaj pro la [[Dua Mondmilito]]. De la jaro [[1934]] ĝis [[1941]] kaj de [[1951]] ĝis [[1953]] li krome prezidis la finnan organizaĵon pri sporto, kaj de [[1961]] kaj [[1963]] ankaŭ prezidis la finnlandan Nacian Olimpikan Komitaton. Li estis membro de la Nacia Progresema Partio. Komence de 1941 li iĝis ĉefministro de registaro koalicia inter sia partio, la partioj [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]], [[Finnlanda Centro]], [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]], [[Sveda Popola Partio (Finnlando)|Sveda Popola Partio]] kaj eĉ la [[dekstra ekstremismo|dekstre ekstremisma]] Finnlanda Patriota Popola Movado kaj oficis ĝis la [[5-a de marto]] [[1943]]. Kiam la [[Nazia Germanio|nazie germania]] funkciulo [[Heinrich Himmler]] dum restado en Finnlando dum somero [[1942]] postulis la [[Holokaŭsto]]n de la finnaj judoj, Rangell draste rifuzis tiun postulon per la argumento ke ĉiuj anoj de finna ŝtataneco estas protektataj de la finna ŝtato kaj estus krome bezonataj en la finna armeo. Dum lia oficperiodo la 22-an de junio [[1941]] ankaŭ komenciĝis la daŭrigo de la milito inter Finnlando kaj Sovetunio, por kiu je forta premo de la [[stalinismo|stalinisma]] sovetunia gvidantaro li kaj aliaj sep altrangaj finnaj politikistoj estis akuzitaj en proceso de novembro 1945 kaj februaro 1946. Fine li estis kondamnita je ses jaroj da malliberiĝo, sed tamen en [[1948]] liberiĝis kadre de amnestio. <!-- {{Commonscat Johan Wilhelm Rangell}} ne ekzistas --> {{Ĉefministroj de Finnlando}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Rangell, Johan Wilhelm}} [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] hatjyzjj8lcjgt4dew4xt2n0qw0ll7r 0 299230 9367688 8934238 2026-05-06T15:01:02Z ThomasPusch 1869 9367688 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |nomo = Rafael Paasio |dosiero = Rafaelpaasio.jpg |grandeco de dosiero = 200ra |priskribo = jen 15-jara, en 1918 |vico = |ofico = ĉefministro de [[Finnlando]] |de = |ĝis = |dato de naskiĝo = [[6-a de junio]] [[1903]] |loko de naskiĝo = Salo-Uskela en la sudo de [[Okcidenta Finnlando]] |dato de morto = [[17-a de marto]] [[1980]] |loko de morto = [[Turku]] |nacieco = {{Finnlando}} |edzo/ino = |partio = |subskribo = |ttt = |notoj = }} '''Rafael PAASIO''' (naskiĝis la [[6-an de junio]] [[1903]], mortis la [[17-an de marto]] [[1980]]) estis finna [[politikisto]]. Li dufoje estis [[ĉefministro]] de [[Finnlando]]: unuafoje de la [[27-a de majo]] [[1966]] ĝis la [[22-a de majo]] [[1968]] kaj duafoje de la [[23-a de februaro]] ĝis la [[4-a de septembro]] [[1972]]. Rafael Paasio unue estis presisto kaj poste iĝis ĵurnalisto. En [[1942]] li iĝis ĉefredaktoro de la socialdemokratia taga gazeto ''Turun Päivälehti''. Ekde la jaro [[1948]] li estis membro de la [[Finnlanda parlamento|nacia parlamento]] kaj reprezentis la [[Finnlanda Socialdemokratia Partio|Finnlandan Socialdemokratian Partion]], kies prezidanto li estis inter [[1963]] kaj [[1975]]. Li klopodis havi pli bonajn politikajn ligojn al la gvidantaro de Sovetunio ol liaj antaŭuloj [[Väinö Tanner]] kaj [[Karl-August Fagerholm]] en la pozicio de socialdemokratia partiestro. En la parlamenta baloto de 1966 lia partio tre sukcesis kaj pliampleksigis siajn parlamentajn seĝojn de 38 al 65. En majo 1966 li kreis registaron koalician inter la partio [[Finnlanda Centro]], la komunistaj Popolaj Demokratoj kaj la socialdemokratia partio. Pro kritiko el sia propra partio tamen li du jarojn poste, en majo 1968, devis demisii favore al Karl-August Fagerholm. Kvar jarojn poste, en februaro 1972, li denove iĝis ĉefministro, sed jam en julio de tiu jaro demisiis, ĉar li ne volis sole porti la respondecon pri komerca interkonsento inter Finnlando kaj la [[Eŭropa Ekonomia Komunumo]]. Posteulo kiel ĉefministro iĝis la ĝisnuna ĝenerala sekretario de la socialdemokratia partio, [[Kalevi Sorsa]], kiu de Rafael Paasio en [[1975]] ankaŭ transprenis la partian prezidantecon. == Familio == La filo ''Pertti Paasio'' (n. en 1939) same iĝis membro de la nacia parlamento, de [[1987]] kaj [[1991]] ankaŭ estis prezidanto de la socialdemokratia partio kaj de [[1989]] ĝis [[1991]] [[ministro pri eksteraj aferoj]] en la registaro de [[Harri Holkeri]]. La nepino ''Heli Paasio'' (n. en 1972) en [[2003]] ankaŭ same iĝis membro de la nacia parlamento, ankaŭ nome de la socialdemokratia partio. <br/> [[dosiero:Rafael Paasio, a politician from the Finnish Social Democratic Party, in 1977 (JOKAVKH2C06C-4).tif|eta|maldekstra|280ra|{{centre|kaj 74-jara, en 1977}}]] {{Ĉefministroj de Finnlando}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Paasio, Rafael}} [[Kategorio:Ĉefministroj de Finnlando]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] ox5q5q94zwsq5b6pm88kb68wuk6r2nf 0 310875 9367683 9226164 2026-05-06T14:45:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367683 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto | nomo = Audi | emblemo = [[Dosiero:Audi-Logo 2016.svg|150ra]] | formo = germania [[akcia kompanio]] (Aktiengesellschaft) | fondo = [[5-a de marto]] [[1969]] | sidejo = [[Ingolstadt]], [[Germanio]] | estro = ''Rupert Stadler'' | dungitaro = 57 533 (en 2008) | spezo = 34,196 miliardoj da [[Eŭro]]j ''(en 2008)'' | bilanco = | kampo = aŭtomobila industrio | ISIN-kodo = DE0006757008 | malfondo = | ttt = [http://www.audi.de/ www.audi.de] }} La firmao '''Audi AG''' estas germana entrepreno, kiu produktas [[aŭto]]jn kaj apartenas al la aŭtomobila konzerno [[Volkswagen AG]]. Sidejo de la entrepreno estas la urbo [[Ingolstadt]] en [[Bavario]]. La aŭtoj de la marko produktiĝas en la urboj [[Ingolstadt]] kaj [[Neckarsulm]] en Germanio, kaj krome en [[Győr]] ([[Hungario]]), [[Bratislavo]] ([[Slovakio]]), [[Ĉangĉuno]] ([[Ĉinio]]), [[Bruselo]] ([[Belgio]]) kaj [[Aŭrangabado (Maharaŝtro)|Aŭrangabado]] ([[Barato]]). [[Dosiero:Neckarsulm 20070725.jpg|eta|maldekstra|<center>la Audi-produktejo en [[Neckarsulm]] (meze de la bildo)]] {{-|maldekstre}} == Firmaa historio == La firmaa fondinto [[August Horch]] (naskiĝis la [[12-an de oktobro]] [[1868]] en [[Winningen]]; mortis la [[3-an de februaro]] [[1951]] en [[Münchberg]]) post siaj lernejaj jaroj lernis la metion de forĝado inter la jaroj 1888 kaj 1890 en la aŭtomobilkonstrua firmao de [[Karl Benz]] en [[Mannheim]]. Poste sekvis inĝeniera eduko en la Teknika Altlernejo de [[Mittweida]] en [[Saksio]]. En 1899 August Horch kun la komercisto ''Salli (Salomon) Herz'' fondis la firmaon ''A. [[Horch]] & Cie.'' en [[Kolonjo]]-Ehrenfeld. Unue li en garaĝa riparejo fiksis difektiĝintajn aŭtomobilojn de la firmao Benz. Jan en [[1901]] tamen ekvendiĝis la unua aŭtomobilo sendepende evoluigita de August Horch. La ekspansio de la firmao en la riparejo tamen estis tre limigita. Per financa subteno de ''Moritz Bauer'' el [[Plauen]] la firmao en 1902 translokiĝis el Kolonjo al la saksia urbo mit [[Reichenbach im Vogtland]]. Tie tamen la lokaj entreprenistoj kontraŭis la novan fabrikejon. Tial la firmao kun novaj investaj subtenantoj plu translokiĝis al la urbo [[Zwickau]]. La 10-an de majo [[1904]] registriĝis ekfunkcio de la entrepreno "August Horch & Cie. Motorwagenwerke AG". [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-T1129-501, August Horch in Horch-PKW.jpg|eta|<center>la firmaa fondinto ''August Horch'' en unu el siaj unuaj aŭtoj, 1908]] [[Horch]]-Aŭtomobiloj en la sekvaj jaroj karakteriziĝis per alta kvalito, lukso kaj teknika progreseco. En la jaro 1906, kiam en Zwickau okazis granda industria ekspozicio, la urba advokato ''Rudolf Stöss'' gajnis aŭtovetkonkurson kompareblan al nuntempa [[aŭtosporto|aŭtosporta]] mondĉampioneco. Pro kvereloj kun la financa estraro de la firmao, tamen August Horch en 1909 devis forlasi la [[akcia kompanio|akcian kompanion]]. Li la [[16-an de julio]] [[1909]] en Zwickau tutproksime de la antaŭa firmao fondis novan aŭtomobilprodukan firmaon de la nomo "August Horch Automobilwerke [[GmbH]]". Kiel antaŭvideble, ekestis jura konflikto pri la rajto uzi la nomon "Horch". En tiu jura konflikto malvenkis August Horch, kiu konsekvence donis al sia nova firmao alian nomon - ''Audi'': Dum "horch!" estas la [[germana]] formo de la imperativo "aŭdu!", "audi!" estas la koncerna imperativo en la [[latina lingvo]]. Pro premo de la saksia ŝtata banko fine en [[1932]] la firmaoj Horch kaj Audi plus la pliaj firmaoj DKW kaj Wanderer unuiĝis al nova konzerno ''Auto Union''. Fine de la [[Dua Mondmilito]] la Audi- kaj Horch-fabrikejoj estis forte detruitaj pro bomboj. En la socialisma ŝtato [[GDR]] la firmaoj iĝis ŝtata produktejoj kaj rekomencis fabriki veturilojn. Ekde [[1954]] aparte la modelo ''Sachsenring P 240'' el la Horch-fabrikejoj, kiu 10 jarojn post la fino de la mondmilito estis luksa aŭto sur alta teknika kaj dezajna nivelo. Jam en februaro 1957 tamen estis nova jura konflikto: La en Okcidenta Germanio post la mondmilito refondita firmao Auto Union sukcese procesis kontraŭ la uzo de la nomoj "Audi" kaj "Horch" fare de la socialismaj aŭtoproduktistoj en Zwickau. Laŭ decido de la ŝtata socialisma partio [[Sozialistische Einheitspartei Deutschlands|SED]] la du urbaj aŭtoproduktejoj (do la eksaj firmaoj Horch kaj Audi) unuiĝis al ŝtata produktejo "Sachsenring". La ŝtataj politikistoj de GDR dum la sekvaj jaroj tamen ne havis intereson pri grandkvanta produktado de luksaj aŭtoj, sed favorigis la fabrikadon de la malgranda modelo [[Trabant]], kiu pro tre ŝpara uzo de materialoj estis pli facile produktebla en grandaj kvantoj. [[Dosiero:Audi Motorsportchef Dr. Wolfgang Ulrich.JPG|eta|<center>la ĉefo de Audi-aŭtosporto, Wolfgang Ullrich]] En Okcidenta Germanio dume pluprosperiĝis la novaj produktejoj de la firmao ''Auto Union'', produktanta Audi-veturilojn. En 1969 fuziis la firmaoj ''Auto Union'' en [[Ingolstadt]] kaj ''NSU'' en [[Neckarsulm]]. La nova entrepreno komence havis la nomon "Audi NSU Auto Union AG", nur ekde [[1985]] simple nomiĝas "Audi AG". De tiam ĉiuj produktaĵoj kaj entreprenoj de la firmao havas la saman nomon, "Audi". De 1991 ĝis 2000 la firmao sukcese vendis [[kabrioleto]]n nomatan ''[[Audi Cabriolet]]''. Ekde [[1993]] ekzistas plia produktejo en [[Hungario]]: En la hungara urbo [[Győr]] ne nur konstruiĝas la rapida kaj eleganta modelo ''Audi TT'', sed ankaŭ la motoroj de ĉiuj Audi-aŭtomobiloj. Ekde la jaro 2000 la firmao Audi kune kun [[Seat]] kaj [[Lamborghini]] je la nomo "Audi-grupo" konsistigas la firmaogrupon pri "sportaj aŭtoj" ene de la konzerno [[Volkswagen AG]], kune kun la "Volkswagen-grupo", en kiuj grupiĝas produktejoj de la markoj [[Volkswagen]], [[Škoda]], ''Bentley'' kaj ''Bugatti''. [[Dosiero:Audi.png|eta|maldekstra|<center>antaŭa emblemo de 2009]] == Aŭtosporto == Audi estas inter la plej sukcesaj aŭtomobilaj markoj en [[aŭtosporto]]. Jam en la [[1930-aj jaroj]] la sportaj veturiloj de la firmao Auto Union sukcese partoprenis en konkursoj. Ekde 1981 la firmao kiel unua aŭtoproduktisto sukcese en aŭtosportaj konkursoj uzas veturilojn moviĝantajn per ĉiuj kvar radoj. Krome la modelo "Audi quattro" uzis plifortigitan motoron same teknike novan. Post la malpermeso de ĉiurade movitaj aŭtoj en multaj konkursoj en [[1998]] tamen la Audi-aŭtosportistoj devis trovi novajn modelojn de aparte rapidaj aŭtoj. Daŭre la marko tamen sukcesas en konkursoj, ektemple ekde [[1999]] estas plej sukcesa en la 24-horaj-konkursoj de [[Le Mans]]. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.audi.de/ oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061004073117/http://audi.de/ |date=2006-10-04 }} * [http://www.autounion1939.com/audi/ katalogo de la firmao Audi (tiutempe "Auto Union") el 1939] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200412105451/http://www.autounion1939.com/audi/ |date=2020-04-12 }} {{Koordinatoj artikolo|48_46_60_N_11_25_5_O|48° 46' 60" norde, 11° 25' 5" oriente}} {{Projektoj |commons=Audi |commonscat=Audi |n=Kategorio:Audi }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj aŭtomobilfabrikoj]] o5fn7jm4i8mimndpzrl9xylrqgqanth 0 311925 9367788 8519810 2026-05-06T17:26:15Z Sj1mor 12103 9367788 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Ilja Ĉavĉavadze''' ({{lang-ka|ილია ჭავჭავაძე}}) ([[8a de novembro]] <!--[OS 27 de octubre]-->de [[1837]] ĝis [[12a de septembro]] <!--[los 30 de agosto]--> de [[1907]]) estis verkisto de [[Kartvelio]], poeto, ĵurnalisto, reforminto de la moderna kartvela lingvo, fondinto de la Societo por Disvastigo de Eduko inter Kartveloj kaj advokato kiu enkapigis la renaskiĝon de la Naciisma Movado de Kartvelio en la dua duono de la [[19-a jarcento]] dum la regado de [[Rusio]] sur Kartvelio. Hodiaŭ estas amplekse konsiderata kiel unu el la fondintoj de la nuna Kartvelio. Li estis sanktigita kiel Sankta Ilja la Justa ({{lang|ka|წმინდა ილია მართალი}}) far la [[Kartvela Ortodoksa Eklezio]]. Nuntempe la [[kartveloj]] nomas lin kiel "[[Patro de la Patrio]]".[[Dosiero:Ilia Chavchavadze by Alexander Roinashvili.png|220px|eta|dekstra]]Inspirita de la tiamepokaj liberalaj movadoj en [[Eŭropo]], kiel verkisto kaj publika elstarulo, Ilja Ĉavĉavadze dediĉis parton de sia laboro por vekigi la naciismajn idealojn en Kartvelio kaj la kreado de stabila socio en sia patrio. Liaj plej gravaj verkaĵoj estis: ''La Ermito'', ''La Fantomo'', ''Vidvino Otaraant'', ''Kako la ŝtelisto'', kaj aliaj. Ankaŭ li estis la estro de la eldonejoj de la revuoj (1863-1877 ''Sakartvelos Moambe'') kaj ''Iveria'' (1877-1905), kaj aŭtoro de multnombraj artikoloj por tiuj revuoj. La plejparto de liaj verkaĵoj temas pri Kartvelio kaj la kartveloj. Li estis protektinto de fervoruloj por la konservado de la [[kartvela lingvo]] kaj kontraŭ la rusigado de la [[kartveloj|kartvela kulturo]]. Ĉavĉavadze estis pafmortigita de murdistoj, gvidataj de Gigla Berbiĉaŝvili, en Cicamuri, ekster Mcĥeta. Lia mortigo iĝis nacia tragedio, la kialojn kaj pluajn detalojn ankoraŭ esploras historiistoj kaj fakuloj. {{Commons|Category:Ilia Chavchavadze}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ĉavĉavadze, Ilija}} [[Kategorio:Kartvelaj sanktuloj]] [[Kategorio:Kartvelaj poetoj]] [[Kategorio:Kartvelaj verkistoj]] [[Kategorio:Kartvelaj politikistoj]] [[Kategorio:Kartvelaj nobeloj]] 6ejfnycvnad9ukc027dlnbtwu8mglsf 0 323038 9367759 8972677 2026-05-06T16:17:20Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Saryan---Flag-Rainbow.png]] → [[File:Saryan - Flag Rainbow.svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]]) 9367759 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Martiros Sarjan''' ([[armene]]: Մարտիրոս Սարյան, [[ruse]]: Мартиро́с Сарья́н) (n. la [[16-an de februaro]] [[1880]] — m. la [[5-an de majo]] [[1972]]) estis unu el la plej famaj armenaj pentristoj naskiĝinta en la diasporo ([[Rusio]]) kaj fondinto de la moderna armena pentrarto.<ref>{{citaĵo el ĵurnalo|familinomo=Saryan|nomo=Ruzan|titolo=Մարտիրոս Սարյանի ծննդյան 125-ամյակին նվիրված գիտաժոդով [Scientific Session on Martiros Saryan's 125th Birth Anniversary]|ĵurnalo=[[Patma-Banasirakan Handes]]|issue=3|paĝoj=304–305|url=http://hpj.asj-oa.am/3753/|eldonindo=[[Armenena Akademio de Sciencoj]]|loko=Erevano|lingvo=hy|issn=0135-0536}}</ref> == Biografio == [[Dosiero:Drastamat Kanayan Martiros Saryan.jpg|eta|Martiros Sarjan (dekstre) kune kun [[Drastamat Kanajan]]]] [[Dosiero:Yeghishe Tadevosyan, Vardges Surenyants, Martiros Saryan, Panos Terlemezyan.jpg|dekstre|eta|[[Jeghiŝe Tadevosjan]], [[Vardges Surenjanc]], Martiros Sarjan, [[Panos Tarlemezjan]] - 1916]] Li naskiĝis el armena familio en la urbo Nor Naĥiĉevan (nuna [[Rostov-na-Donu]], [[Rusio]]). En [[1895]] kun 15 jaroj, li finis la studadon en la lernejo ''Naĥiĉevano'' kaj ekde 1897 ĝis 1904 studis en la Moskva Art-Lernejo. Al lia kariero multe influis la verkaĵoj de [[Paul Gauguin]] kaj [[Henri Matisse]]. Li ekspoziciis siajn pentraĵojn en pluraj lokoj de la mondo. Ĉe la [[Opero (Erevano)|Opero de Erevano]] staras statuo pri li kie ĉiun semajnfinon okazas subĉiela pentraĵvendado pri pentraĵoj ĉefe inspiritaj pri armenaj simboloj kiel la monto [[Ararato]], monaĥejoj aŭ la armena naturo.<ref name="yandex1"/> Li vizitis Armenion unuafoje, tiam parto de la Rusia Imperio, en 1901, vizitante la lokojn [[Lori]], [[Ŝirako]], [[Eĉmiadzin]], [[Monaĥejo Haghpat]], [[Monaĥejo Sanahin]], [[Erevano]] kaj [[Sevan]]. Li faris la unuajn pejzaĝojn kiuj reprezentis la armenan popolon "Makravank", 1902; "Aragac", 1902; "Buffalo. Sevan", 1903; "Nokto en la Ĝardeno", 1903;" En la armena popolo", 1903, ktp. Liaj laboraĵoj ricevis favorajn kritikojn fare de la moskvaj ĵurnaloj.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.smr.ru/centre/win/artists/saryan/biogr_saryan.htm|lingvo=Rusa|titolo=The singer of Armenia|eldoninto=[[Rusia Akademio de Sciencoj]]|alirdato=2010-02-21}}</ref> De 1910 al 1913 li vojaĝis tra [[Turkio]], [[Egiptio]] kaj [[Irano]]. En 1915 troviĝis en Eĉmiadzin kie li helpis la rifuĝintojn kiuj fuĝis de la [[armena genocido]] en la [[Osmanida Imperio]]. En 1916 vojaĝis al [[Tbiliso]] ([[Kartvelio]]) kie li geedziĝis kun Lusik Agajan. Estis tie kie li helpis organizi la Societon de Artistoj el Armenio. Post la [[Rusa Revolucio]] en [[1917]] li iris loĝi kun sia familio al Rusio. En 1921 translokiĝis al Armenio. Kvankam la plejparto de liaj laboraĵoj temas pri la armenaj pejzaĝoj, ankaŭ li ellaboris kaj dizajnis la blazonŝildon de la [[Armena Soveta Socialisma Respubliko]] kaj ankaŭ li dizajnis la unuan kurtenteatrejo por la armena ŝtato.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://saryan.am/eng/biography.html |titolo=Biography, Saryan's Museum |eldoninto=Saryan.am |alirdato=2013-05-11|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120906005148/http://saryan.am/eng/biography.html |arkivdato=Septembro 6, 2012 }}</ref> Inter 1926 - 1928 li loĝis kaj laboris en Parizo, sed la plimulto de liaj pentraĵoj el tiu periodo estis detruitaj pro incendio ĉe la ŝipo per kiu li revenis el [[Sovetio]].<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.saryan.am/eng/life_7.html |titolo=Biography, Saryan's Museum |eldoninto=Saryan.am |alirdato=2013-05-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110820064840/http://www.saryan.am/eng/life_7.html |arkivdato=Aŭgust 20, 2011 }}</ref> En la malfacilaj jaroj de 1930, li denove okupiĝis pri pejzaĝoj kaj portretoj. En tiu epoko li estis elektita kiel deputito al la [[Supera soveto]] de la USSR kaj premiita per la [[Ordeno de Lenin]] kaj aliaj medaloj kaj ordenoj.<ref>{{citaĵo el ĵurnalo|familinomo=Khachatrian|nomo=Shahen|authorlink=Shahen Khachatrian|titolo=Սարյանի արվեստը [Sarian's Art]|ĵurnalo=[[Patma-Banasirakan Handes]]|dato=1972|issue=2|paĝoj=288–291|url=http://hpj.asj-oa.am/1842/|lingvo=armene}}</ref> Sarjan forpasis en Erevano la 5-an de majo 1972. Lia antikva domo en Erevano nuntempe estas muzeo dediĉita al lia verkado kun centoj da objektoj montritaj. Li estis enterigita en Erevano en la Panteono apud [[Komitas Vardapet]].<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.agniart.ru/eng/folder-12188~Art-prints-on-canvas-or-paper~Sarian-Martiros |titolo=Saryan |eldoninto=Agniart.ru |dato= |alirdato=2013-05-11}}</ref> == Kreemo == [[Dosiero:Habitación_casa_museo_de_Saryan.jpg |maldekstre |thumb |250px |Unu el la ĉambroj de la dommuzeo de Sarjan]] Sarjan kreis portretojn, pejzaĝojn, pentritajn Aranĝitaĵojn, panelojn, pentritajn librojn, faris scenejajn verkojn. Ne estis por li gravaj aŭ malgravaj ĝenroj. La arta kvalito fariĝis la ĉefa celo por la artisto. En liaj verkoj de 1896-1903 ("Portreto de patrino", 1898, "Bovinoj", 1899, "Portreto de Ustian Sarjan", 1900, "Memportreto", "Makravank", ambaŭ 1902, "Sofia Miansarjan", 1903) estas la realisma, "skulpta" strukturo de objektoj. La koloro estas akromata kaj "muzeeca". La superreganta grizbruno rolas en la gradeco de lumo kaj ombro. La ĉevalo limiĝas al reproduktado de la real-fizika certeco de la realo. == Heredaĵo == Sarjan estas la fondinto de la moderna skolo de armena pentrarto. Lia arto, impregnita de moderneco, transpontis la karakterizajn trajtojn de la plurjarcenta armena kulturo (belartoj, arkitekturo, ornama arto) al nuntempaj problemoj, kreante novan, humanisman, "sarjanan" arton kun siaj nuanco kaj enhavo, kie la limoj de koloro, linio, kunmetaĵo kaj pentraj ĝenroj vastiĝis en larĝo kaj profundo. [[Dosiero:Martiros Saryan ardzan (7).JPG|eta|Statuo al Sarjan en Erevano, Armenio.]] == Memoraĵoj == * Estas statuo de Martiros Sarjan en [[Erevano]], [[Armenio]]. Unu el la centraj parkoj de la urbo nomiĝas laŭ Sarjan. En tiu ĉi parko kutime vendiĝas armenaj pentraĵoj fare de lokaj pentristoj. * En 2000 kaj 2005 poŝtmarkoj dediĉitaj al Sarjan estis kreitaj en Armenio. * Estas strato Sarjan en [[Rostov-na-Donu]], kie estas monumento dediĉita al Sarjan, estas ankaŭ strato Sarjan en la urbocentro de Erevano. Nuntempe unu el la plej famaj. * Estas infana arta lernejo nomita Martiros Sarjan en vilaĝo Ĉaltir (distrikto Mjasnikov). * La verko de Sergej Ŝervinskij "En Studio de Sarjan" (1985) estas dediĉita al Sarjan. * Lia bildo estas prezentita sur la 20mil-drama monbileto de la Respubliko Armenio. == Bildaro == <gallery class="center"> File:By the Well. Hot Day, 1908.jpg|''Ĉe la puto. Varma tago'' (1908) File:Египетские маски.jpeg|''Egiptaj maskoj,'' (1911) File:Martiros Sarian Paintings 2005 Postal Card.jpg|Bildkarto File:By the Sea. Sphinx.jpg|''Ĉe la maro. Sphinx'' (1908) File:Summer Heat - Running Dog, 1909.jpg|'Kuranta hundo.' (1909) File:Martiros Saryan (selfportrait, 1907, GTG).jpg|''Memportreto'' (1907) File:Saryan - Flag Rainbow.svg|Flago proponita de Sarjan por la unua [[Armena Respubliko (1918-1920)|Armena Respubliko]] </gallery> == Galerio == <gallery mode="packed" heights="200" caption=""> dosiero:20,000 Armenian dram - 1999 (obverse).png|Bileto el 20 mil dramoj portas la bildon de Sarjan dosiero:Sarian khatchkar.jpg|Martiros Sarjan (dekstre la tria) apud [[ĥaĉkaro]] en la [[monaĥejo Sanahin]], 1902 dosiero:ArmenianStamps-322-323.jpg |Poŝtmarko dediĉita al M. Sarjan okaze de la 125-jariĝo, 2005 dosiero:Stamp of Armenia h322.jpg|Armena poŝtmarko dediĉita al M. Sarjan okaze de la 125-jariĝo, 2005 </gallery> == Referencoj == {{referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sarjan, Martiros}} [[Kategorio:Armenaj pentristoj]] [[Kategorio:Sovetiaj artistoj]] [[Kategorio:Herooj de Socialisma Laboro]] i4daqgjhf4x77tp0nh1jjetkgb8efu5 0 333884 9368135 9300172 2026-05-07T09:54:57Z Giridhar 299 Giridhar movis paĝon [[Indaur]] al [[Indor]]: Malĝusta titolo: 1. La literumado "Indor" pli kongruas kun la prononco de la urbonomo de lokanoj. 9300172 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo|bildo=IndoreMontage.jpg|bildo-larĝeco = 300px |regiono-ISO=IN-MP|situo sur mapo2=Barato}} '''Indaur''' estas [[milionurbo]], komerca [[urbego]] en la samnoma distrikto (kie ĝi estas ties sidejo), en [[subŝtato]] [[Madhja-Pradeŝo]], en federacia [[ŝtato]] [[Barato]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². [[Dosiero:Daly College, Indore.jpg|eta|maldekstre|Studentejo de Indaur]] ==Bazaj informoj== * [[Areo]]: 60 &nbsp;km² * [[Supermara alteco]]: 553 m * [[Loĝantaro]]: 1&nbsp;692&nbsp;000 en [[2004]] * [[Horzono]]: UTC + 05:30 * [[Poŝtkodo]]j: 45 20xx, 45 21xx, 45 3xxx * [[Telefonkodo]]: 073 * [[Aŭtokodo]]: MP-09 ==Situo== Indaur situas sur [[altebenaĵo]] laŭ rivero. ==Historio== Certaj dokumentoj mencias la lokon en la [[18-a jarcento]]. Baldaŭ la loko estis posedaĵo de [[britoj]], kiuj profitis ĝin kiel grava armea bazo. == Klimato == Indaur havas parte tropikan, parte subtropikan klimatojn havanta 3 [[sezono]]jn: [[somero]], [[musono]] kaj [[vintro]]. Someroj komenciĝas meze de marto kaj povas esti ekstreme varmaj en aprilo kaj majo. La plej alta temperaturo estis {{GdC|48}} en [[1994]] (averaĝe {{GdC|43}}). La musono alvenas en [[junio]] kun temperaturoj ĉirkaŭ {{GdC|26}}. Vintroj komenciĝas meze de [[novembro]] kaj estas sekaj, mildaj kaj sunaj cirkonstancoj kun temperaturo proksimume 4-{{GdC|15}}. Jare pluvas po 900 mm. ==Trafiko== La urbo havas internacian [[flughaveno]]n kaj bonajn kontaktojn voje kaj fervoje. En la urbo [[aŭtobuso]]j liveras la [[pasaĝero]]jn. ==Vidindaĵoj== * [[templo]] de [[hindoj]] Annapurna * templo nomata Bada Ganpati * monolita rokotemplo Deoguradia el la [[7-a jarcento]] * [[palaco]] Lal Bag Palace * [[bestoĝardeno]] * [[muzeo]] == Vidu ankaŭ == * [[Listo de milionurboj]] [[Dosiero:Polluted Khan River.jpg|eta|maldekstre|Riverbordo]] [[Kategorio:Urboj de Barato]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Urboj de Madja-Pradeŝo]] 551kmx1pno3uzkjnmkhhzivnsi5uvb9 9368145 9368135 2026-05-07T10:05:54Z Giridhar 299 Ŝanĝis la urbonomon al "Indor" ĉie en la teksto, kongrue kun ĝia prononco de lokanoj. 9368145 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo|bildo=IndoreMontage.jpg|bildo-larĝeco = 300px |regiono-ISO=IN-MP|situo sur mapo2=Barato|montrukoordinatojn=22°43′7″N 75°51′18″E}} '''Indor''' estas [[milionurbo]], komerca [[urbego]] en la samnoma distrikto (kie ĝi estas ties sidejo), en [[subŝtato]] [[Madhja-Pradeŝo]], en federacia [[ŝtato]] [[Barato]].[[Dosiero:Daly College, Indore.jpg|eta|maldekstre|Studentejo de Indor]] ==Bazaj informoj== * [[Areo]]: 60 &nbsp;km² * [[Supermara alteco]]: 553 m * [[Loĝantaro]]: 1&nbsp;692&nbsp;000 en [[2004]] * [[Horzono]]: UTC + 05:30 * [[Poŝtkodo]]j: 45 20xx, 45 21xx, 45 3xxx * [[Telefonkodo]]: 073 * [[Aŭtokodo]]: MP-09 ==Situo== Indor situas sur [[altebenaĵo]] laŭ rivero. ==Historio== Certaj dokumentoj mencias la lokon en la [[18-a jarcento]]. Baldaŭ la loko estis posedaĵo de [[britoj]], kiuj profitis ĝin kiel grava armea bazo. == Klimato == Indor havas parte tropikan, parte subtropikan klimatojn havanta 3 [[sezono]]jn: [[somero]], [[musono]] kaj [[vintro]]. Someroj komenciĝas meze de marto kaj povas esti ekstreme varmaj en aprilo kaj majo. La plej alta temperaturo estis {{GdC|48}} en [[1994]] (averaĝe {{GdC|43}}). La musono alvenas en [[junio]] kun temperaturoj ĉirkaŭ {{GdC|26}}. Vintroj komenciĝas meze de [[novembro]] kaj estas sekaj, mildaj kaj sunaj cirkonstancoj kun temperaturo proksimume 4-{{GdC|15}}. Jare pluvas po 900 mm. ==Trafiko== La urbo havas internacian [[flughaveno]]n kaj bonajn kontaktojn voje kaj fervoje. En la urbo [[aŭtobuso]]j liveras la [[pasaĝero]]jn. ==Vidindaĵoj== * [[templo]] de [[Hinduismo|hinduoj]] Annapurna * templo nomata Bada Ganpati * monolita rokotemplo Deoguradia el la [[7-a jarcento]] * [[palaco]] Lal Bag Palace * [[bestoĝardeno]] * [[muzeo]] == Vidu ankaŭ == * [[Listo de milionurboj]] [[Dosiero:Polluted Khan River.jpg|eta|maldekstre|Riverbordo]] [[Kategorio:Urboj de Barato]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Urboj de Madja-Pradeŝo]] fq2z98fd5rhp8aud0aq1yxkkgld0oom 9368149 9368145 2026-05-07T10:08:31Z Giridhar 299 /* Bazaj informoj */ Aldonis geografiajn koordinatojn de Indor 9368149 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo|bildo=IndoreMontage.jpg|bildo-larĝeco = 300px |regiono-ISO=IN-MP|situo sur mapo2=Barato|montrukoordinatojn=22°43′7″N 75°51′18″E}} '''Indor''' estas [[milionurbo]], komerca [[urbego]] en la samnoma distrikto (kie ĝi estas ties sidejo), en [[subŝtato]] [[Madhja-Pradeŝo]], en federacia [[ŝtato]] [[Barato]].[[Dosiero:Daly College, Indore.jpg|eta|maldekstre|Studentejo de Indor]] ==Bazaj informoj== * [[Koordinatoj]]: 22°43′7″N 75°51′18″E * [[Areo]]: 60 &nbsp;km² * [[Supermara alteco]]: 553 m * [[Loĝantaro]]: 1&nbsp;692&nbsp;000 en [[2004]] * [[Horzono]]: UTC + 05:30 * [[Poŝtkodo]]j: 45 20xx, 45 21xx, 45 3xxx * [[Telefonkodo]]: 073 * [[Aŭtokodo]]: MP-09 ==Situo== Indor situas sur [[altebenaĵo]] laŭ rivero. ==Historio== Certaj dokumentoj mencias la lokon en la [[18-a jarcento]]. Baldaŭ la loko estis posedaĵo de [[britoj]], kiuj profitis ĝin kiel grava armea bazo. == Klimato == Indor havas parte tropikan, parte subtropikan klimatojn havanta 3 [[sezono]]jn: [[somero]], [[musono]] kaj [[vintro]]. Someroj komenciĝas meze de marto kaj povas esti ekstreme varmaj en aprilo kaj majo. La plej alta temperaturo estis {{GdC|48}} en [[1994]] (averaĝe {{GdC|43}}). La musono alvenas en [[junio]] kun temperaturoj ĉirkaŭ {{GdC|26}}. Vintroj komenciĝas meze de [[novembro]] kaj estas sekaj, mildaj kaj sunaj cirkonstancoj kun temperaturo proksimume 4-{{GdC|15}}. Jare pluvas po 900 mm. ==Trafiko== La urbo havas internacian [[flughaveno]]n kaj bonajn kontaktojn voje kaj fervoje. En la urbo [[aŭtobuso]]j liveras la [[pasaĝero]]jn. ==Vidindaĵoj== * [[templo]] de [[Hinduismo|hinduoj]] Annapurna * templo nomata Bada Ganpati * monolita rokotemplo Deoguradia el la [[7-a jarcento]] * [[palaco]] Lal Bag Palace * [[bestoĝardeno]] * [[muzeo]] == Vidu ankaŭ == * [[Listo de milionurboj]] [[Dosiero:Polluted Khan River.jpg|eta|maldekstre|Riverbordo]] [[Kategorio:Urboj de Barato]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Urboj de Madja-Pradeŝo]] 45m3pfghqbbld592i5umfcv2byfsbr9 0 333885 9367941 7945090 2026-05-06T23:07:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367941 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Bak Ĝeong-Hui''', alilingve ankaŭ kiel '''[[Park Chung-hee]]''' ({{lang-ko|박정희|aŭ=朴正熙}}, [[1917]] - [[1979]]) estis [[Sudkoreio|Sudkoreia]] politikisto, kiu estis prezidanto inter 1961 kaj 1979. Li estis la unua estro de historia epoko de militreĝimo inter 1961 ĝis 1987). La 26-an de oktobro 1979 lin mortigis la ĉefestro de Koreia sekureca servo, Kim Ĝe-Gju. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://parkchunghee.or.kr/index.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131210234316/http://www.parkchunghee.or.kr/index.html |date=2013-12-10 }} * http://www.presidentpark.or.kr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160325055442/http://presidentpark.or.kr/ |date=2016-03-25 }} {{Ĝermo|sudkoreo|politikisto}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Koreaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Sud-Koreio]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1917]] [[Kategorio:Mortintoj en 1979]] tvzsv4py4vfe5lr6uyepqs7er47a8oq 0 335078 9367755 7732475 2026-05-06T16:10:46Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367755 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=EH|zomo=7}} '''Auserd''' estas urbeto en provinco Ŭed-Dahab Lagera, en la de Maroko kontrolita parto de [[Okcidenta Saharo]]. La nombro de la konstantaj konstruaĵoj estas malgranda en Aserd, multaj rezidantoj sekvas la tradicie nomadan beduenan vivstilon de la sahara popolo, ili vivas ofte en tendoj. La populacio estis {{unuo|5832}} en 2004. Sude de [[Tinduf]], en [[Alĝerio]], ekzistas la sahara [[rifuĝa tendumejo]], nomata post Auserd. == Eksteraj ligiloj == *[http://www.sahara-mili.net/lugar/auserd.htm Fotoj pri Auserd el la hispana kolonia epoko (1970-aj jaroj)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121122105900/http://www.sahara-mili.net/lugar/auserd.htm |date=2012-11-22 }} [[Kategorio:Okcidenta Saharo]] pyb7fu73r6zdc4n3dog7z5vyhr0nt3b 0 338992 9367778 7894954 2026-05-06T17:21:50Z Sj1mor 12103 9367778 wikitext text/x-wiki {{Informkesto partio |esperanta nomo = Chama Cha Mapinduzi |propra nomo = |emblemo = |lando = Tanzanio |estro = [[Samia Suluhu Hassan]] |titolo de estro = Prezidanto |fondiĝo = {{Dato|5|2|1977}} |dissolvo = |sidejo = [[Dodomao]], [[Tanzanio]] |koloroj = |ideologio = [[Socialdemokratio]] |internacia aliĝo = |ĵurnalo = |junulara organizaĵo = |retejo = https://www.ccm.or.tz/ }} '''Chama Cha Mapinduzi''' (mallonge: '''CCM''') (la Partio de la Revolucio) estas la ĉefa politika partio de [[Tanzanio]]. Ĝi estis fondita en [[1977]] de [[Julius Nyerere]], unua prezidanto kaj "[[Patro de la Patrio]]" Tanzanio, kiel daŭrigo de [[TANU]] (Tanganyika African National Union) post la kunfandiĝo de [[Tanganjikio]] kaj [[Zanzibaro]] kaj la naskiĝo de la moderna [[Tanzanio]]. De tiam, la partio daŭre restis la reganto de la lando, unue en unupartia reĝimo kaj, ekde [[1992]], tra la sistema venko en ĉiuj multpartiaj balotoj. == Historio == CCM naskiĝis la {{daton|5|februaro|1977}}, kiel kunfandiĝo de [[TANU]] (Tanganyika African National Union), tiama partio de la registaro de [[Tanganjikio]], kaj ASP ([[Afro-Shirazi Party]]), partio de la registaro de [[Zanzibaro]]. De ĝia fondiĝo ĝis la fino de [[1992]] CCM estis la sola laŭleĝa politika partio de [[Tanzanio]]. La {{daton|1|julio|1992}} la konstitucio de Tanzanio estis ŝanĝita por ebligi la formiĝon de aliaj partioj kaj konsekvence multpartiajn balotojn. Opozicio neniel sukcesis forpeli CCM de la regado de la lando nek en la prezidantaj balotoj nek en la parlamentaj (okazintaj en [[1995]], [[2000]] kaj [[2005]]). La balota interkonsento atingita dum la balotoj de 2005 atingis 70%. Fakte, la sola partio, kiu povus kontroli la potencon de CCM estas [[Chama Cha Wananchi]] (Civic United Front), kiu sur naciskala nivelo atingis 11%, sed kiu en Zanzibaro montriĝis 38/40% de la voĉdonoj. La partio estis gvidata de [[Julius Nyerere]] ĝis la fino de [[1990]]; de [[Ali Hassan Mwinyi]] ĝis la fino de [[1996]]; de [[Benjamin Mkapa]] ĝis la fino de [[2005]]. Ekde [[2006]] ĝi estas gvidata de [[Jakaya Kikwete]], la nuna prezidanto de Tanzanio. == Politiko == La CCM de Julius Nyerere estas konsiderata inter la movadoj kiuj plej multe kontribuis al difino de Afrika socialismo. Interalie, la politiko de Nyerere estis bazita sur modelo de kolektiva agrikulturo konata sub la nomo "[[Uĝamaa|Ujamaa]]". Tra la jaroj, CCM iom post iom modifis siajn proprajn poziciojn, interalie akceptante kelkajn principojn de liberala merkato kaj kelkajn formojn de privatiziĝo kiel rimedojn por malgrandigi malriĉecon en la lando. Nuntempe, la ĉefaj objektivoj de CCM koncernas la kreskon de produktiveco de la lando, la kreskon de dungado, la akiron de teĥnologio, la plivastiĝon sur internaciaj merkatoj, kaj la plifortigon de privataj entreprenoj kiel motorojn de ekonomio. == Anoj == * [[Abdallah Kigoda]] * [[Samia Suluhu Hassan]] == Vidu ankaŭ == * [[Listo de prezidentoj de Tanzanio]] * [[Politiko de Tanzanio]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Portalo Politiko}} * {{Oficiala retejo|https://ccmchama.blogspot.com/}} (blogo) * [http://www.ccmtz.org/indexeng.htm Neoficiala retejo en la angla] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070917115203/http://www.ccmtz.org/indexeng.htm |date=2007-09-17 }} * [http://www.ccmtz.org/Katiba_ya_CCM____ENG_2005_.pdf Konstitucio de CCM] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080227084509/http://www.ccmtz.org/Katiba_ya_CCM____ENG_2005_.pdf |date=2008-02-27 }} (PDF) * [http://leonido.online.fr/ Kisa cha Mzee Meko] Tanzania bildstrio kun esperanto-traduko - mencio pri CCM sur pĝ.&nbsp;3 {{-}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Chama Cha Mapinduzi| ]] [[Kategorio:Politikaj partioj en Tanzanio]] [[Kategorio:Afrika Socialismo]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1977]] ttpwg50sfaqhiyvk6f3n6nvaydtj378 0 339131 9368031 9112367 2026-05-07T05:50:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368031 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Stamp of Kazakhstan 605.jpg|thump|dekstra|200px|]] '''Батыр''' [BAtir], jen [[kazaĥe]] kaj [[ruse]], en [[angla]] latinliterigo kun litero ipsilono '''Batyr''',<ref>[https://www.facebook.com/media/set/?set=a.2051176711574670.1073741828.100000470821613&type=3 Batyr (fotoj)] en la retejo ''Facebook''</ref> estis [[azia elefanto]] vivinta inter 1970 kaj 1993, kiu ŝajne povis uzi grandan kvanton de senchava homa parolado.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://gramtrans.com/gt/url/result-style.php?pair=eng2epo&url=http%3A%2F%2Felephant-batyr.livejournal.com%2F |titolo=Batyr (Elefanto, La) |alirdato=2010-10-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160203011713/http://gramtrans.com/gt/url/result-style.php?pair=eng2epo&url=http:%2F%2Felephant-batyr.livejournal.com%2F |arkivdato=2016-02-03 }}</ref> Vivante en [[zoo]] en [[Kazaĥio]], Batyr estis vaste anoncita kiel havanto de [[vortprovizo]] de pli ol 20 frazoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://gramtrans.com/gt/url/result-style.php?pair=eng2epo&url=http%3A%2F%2Fwww.fortunecity.com%2Femachines%2Fe11%2F86%2Ffortean1.html |titolo="Konversaciantaj bovinoj kaj elokventaj elefantoj" |alirdato=2010-10-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160203011719/http://gramtrans.com/gt/url/result-style.php?pair=eng2epo&url=http:%2F%2Fwww.fortunecity.com%2Femachines%2Fe11%2F86%2Ffortean1.html |arkivdato=2016-02-03 }}</ref><ref>[https://figshare.com/s/5710fc1668e7c0067ded?file=55050641 The Evolution of Communication and Cognitive Abilities in Cross-Species Animals: The Phenomenon of Spontaneous Self-Learning of Communication in Batyr the Asian Elephant].</ref> Registrado de Batyr diranta "Batyr estas bona", "Batyr malsatas" kaj uzanta [[vorto]]jn kiel ekzemple "trinkaĵo" kaj "donas" estis elsendita per kazaĥa ŝtatradio en 1980. Kiel ĉiuj kazoj de parolado de bestoj, tiuj asertoj estas kondiĉigitaj de la observanto-atendefiko; ili povas esti sensenca formo de imito, kaj estas kondiĉigitaj de elpensaĵo por multaj kialoj. == Biografio == Naskita la 24-an de majo 1970,<ref>La Zoo de Alma-Ata deklaris oficialan daton de naskiĝo de Batyr 1970-05-24.</ref> li vivis sian tutan vivon en la Zoo en [[Karagando]], Kazaĥio. Li mortis en [[1993]], neniam vidis aŭ aŭdis alian elefanton. Batyr estis la ido de prasovaĝaj hindaj elefantoj (subspecio de la [[azia elefanto]]). Batira patrino "Palmo" kaj patro "Dubas"<ref>[http://gramtrans.com/gt/url/result-style.php?pair=eng2epo&url=http%3A%2F%2Fwww.elephant.se%2F La genealogia arbo de Batyr]</ref> estis prezentitaj al la Almaty Zoo de Kazaĥio de hinda ĉefministro [[Jawaharlal Nehru]]. Batyr, kies nomo estas turka vortosignifo ""La Impeta Rajdanto", "La Kuraĝa Homo" aŭ "La Atleto",{{mankas fonto}} [[kazaĥe]] ĝi simple signifas "[[heroo]]", estis unue konstatita kiel "parolanto" en [[1977]] kiam zoaj dungitoj rimarkis lian "paroladon", sed li baldaŭ ĝojigis zoo-irantojn per ŝajna peto de akvo kaj regule laŭdante (aŭ, malofte, punante) la zorgistojn. Antaŭ 1979, lia famo kiel la "Parolanta Elefanto" disvastiĝis per diversaj [[amaskomunikilo]]j pri liaj kapabloj. La kazo de Batyr ankaŭ estis inkludita en pluraj libroj sur besta konduto, kaj en la konferencartikoloj de pluraj sciencaj konferencoj. Tiuj evoluoj tiris serion da zoovizitantoj, kaj alportis la oferton de interŝanĝo - Batyr por malofta eta [[ĉimpanzo]] - de ĉeĥoslovaka cirko; la oferto estis malaprobita fare de la dungitoj de la zoo. A. N. Pogrebnoj-Aleksandroff, la doktoro de sciencoj<ref>[http://gramtrans.com/gt/url/result-style.php?pair=eng2epo&url=http%3A%2F%2Fbaza.vgd.ru%2F1%2F25405%2Fp80680.htm La Biografiaj informoj]</ref> kiuj studis la kapablojn de Batyr kaj skribis multajn publikaĵojn pri li,<ref>[http://gramtrans.com/gt/url/result-style.php?pair=eng2epo&url=http%3A%2F%2Fwww.peoples.ru%2Fart%2Fliterature%2Fpoetry%2Fcontemporary%2Fpogrebnoj-alexandroff%2F La Biografio]</ref> diris pri la elefanto: :"Batyr, sur la nivelo de naturulo bruegas, diris la vortojn (inkluzive de homa slango) per manipulado de rostro. Per metita trunko en buŝon, premanta pinton de la rostro proksime de la fundo de makzelo kaj manipulado de lango, diris vortojn. Cetere, estante en angulo de la kaĝo (tre ofte ĉe la noktoj) kun la rostro malsupre kaj malfortigita lia rostro la elefanto diris vortojn tre silente - ke sono estas komparebla kun sono de supersonaj aparatoj kontraŭ moskitoj aŭ kiel kaŝrigardo de la [[moskito]]j, kiun homa aŭdante bone aŭdas al ĉirkaŭ 40-jaraĝa aĝo. Dum eldiro de vortoj, nur la pinto de la rostro de la elefanto estis fiksita interne kaj Batyr produktis sensignifajn movojn de fingro-forma ŝoso sur la rostro".<ref>[http://epo.wikitrans.net/Batyr?eng=Batyr#Books Batyr Libroj]</ref> Diversaj aŭd-vidaj registradoj estis faritaj dum la studoj de Pogrebnoj-Aleksandroff pri Batyr; kelkaj el tiuj estis transdonitaj al la [[Moskva Ŝtata Universitato]] de [[Rusio]] por plia studo. Batyr mortis en 1993 kiam bestogardistoj hazarde donis al li superdozon de dormigaj medikamentoj.<ref>''La sceno en la nacio kaj la mondo'', en la gazeto ''Philadelphia Inquirer'', la 3-an de septembro 1993</ref><ref>''Paroladelefanto silentigis eterne'', en la gazeto ''[[Washington Times]]'', la 3-an de septembro 1993</ref> == Postulis Leksikonon == Batyr estas asertitaj kiel havinta vortprovizon de proksimume 20 vortoj en rusaj kaj kazaha lingvoj, kaj kiel imitinta la sonojn de aliaj bestoj, kaj eldirinta mallongajn frazojn (inkluzive de vortoj de homa [[slango]]). La listo de la leksikono de la elefanto Batyr estis farita sur la bazo de aŭd-vidaj diskoj, sciencaj esploradoj kaj statistikdatumoj de esplordemandado de la ĉeestintoj rekte aŭdante la elefanton. Individuaj kaj disputeblaj sonoj ne estis kalkulitaj. Ĉio aliaj vortoskribaj en artikoloj de la amaskomunikiloj estis konsiderita fikcio kaj interpreto de rerakontadoj. Ekzemple, la frazo aŭdita de Batyr kiam "akvo" estis anoncita kiel "la elefanto petis trinki". ;La plena listo de vortoj kaj frazoj diritaj fare de Batyr: * '''"Баты́р"''' - Batyr - subite (la rostro en la buŝo); * '''"Я"''' - mi estas - tre subite kaj al kombinaĵo de lia nomo, ĉe longa elparolo tiel "mi-Batyr", tonigitaj preskaŭ kune; * '''"Ба́ты́р"''' - Batyr - delikate kaj longedaŭre (la rostro en la buŝo); * '''"Батыр, Батыр, Батыр…"''' - Batyr, Batyr, Batyr - ĝojige enrutiniganta kaĝon (la rostro en la buŝo); * '''"Батырушка"''' — la nomo Batyrushka estas amata versio de la nomo Batyr;<ref>[https://www.liveinternet.ru/users/pogrebnoj-alexandroff/post441688480/ Video arkivo]</ref> * '''"Воды́"''' - Akvo - petas (la rostro en la buŝo); * '''"Хоро́ший"''' - Bona - kiel tia bona ulo (la rostro en la buŝo); * '''"Батыр хоро́ший"''' - Bona Batyr - (la rostro en la buŝo); * '''"Ой-ё-ёй"''' - Oh-yo - (ĝi estas tre sonora - la rostro en la buŝo); * '''"Дурак"''' - La malsaĝulo - malofte kaj subite (la rostro en la buŝo); * '''"Плохой"''' - Malbona - ĝi estas malofta (la rostro en la buŝo); * '''"Батыр плохой"'''- Malbona Batyr - ĝi estas malofta (la rostro en la buŝo); * '''"Иди́"''' - Iras - (la rostro en la buŝo); * '''"Иди (на) хуй"''' - Fikiĝu (sur-simileco de la angla esprimo "fikas vin") - la obscenan rusan slangon; unua kaj unika fojo dum televidoprogramo (la rostro en la buŝo); * '''"Хуй"''' - La rusa slango de la peniso - malofte kaj subite (la rostro en la buŝo); * '''"Ба́-ба"''' - la vorto por "babuŝka" - la avino; mallongaj infanoj solida "ba" (la rostro en la buŝo); * '''"Да́"''' - Jes - (la rostro en la buŝo); * '''"Дай"''' - Donu (min) - (la rostro en la buŝo); * '''"Дай-дай-дай"''' - Donu, donas, donas. . . - (la rostro en la buŝo); * '''"Раз-два-три"''' - Unu, du, tri - dancante, estante turnita kaj saltetante (la rostro en la buŝo). ; Imiti sonojn: * Homsimila fajfilo; * Homa parolado supoze eldiris ĉe infrasonaj kaj supersonaj frekvencoj; * Grinci imitanta kaŭĉukon aŭ poliŝaŭmon (ŝaŭmplasto) sur vitro; * La kaŝrigardo de ratoj aŭ musoj; * La ŝelo de hundoj; * La natura bleko de elefantoj. == De la gazetaro == :" SOVETIA BESTEJO HAVAS ELVOKIVAN ELEFANTON skribita fare de Richard Beeston en Moskvo: Batyr, 10-jarojn maljuna hinda elefanto en la Zoo de Karagando en [[Kazaĥa SSR|sovetia Kazaĥio]], povas diri frazojn kiel "Batyr estas bona" kaj verbojn kiel "trinki" kaj "doni", Moskva gazeto hieraŭ raportis. Ĝi menciis ke registrado de sia voĉo ĵus estis aŭdita en la Kazaha ŝtata radio. Li metas sian rostron en sian buŝon kaj komencas paroladi, menciita de la vicdirektoro de la zoo, Mr Boris Kosinski, li rakontis al korespondisto de la gazeto de la junkomunista ligo<ref>Ĉu la "gazeto de la junkomunista ligo" indikita ĉi tie celas esti la gazeto «[[Komsomolskaja Pravda]]», organo de la sovetunia ŝtata organizaĵo «[[Komsomolo]]»?</ref> ke ĉio komencis antaŭ 3 jaroj kiam konsternita gardisto raportis ke li aŭdis la elefanton paroli al ĝi mem" - La Ĉiutaga Telegrafo gazeton,<small>^{[kiu gazeto??]}</small> la 9-an de aprilo 1980. === Publikaĵoj === ==== Scienca ==== * Scienca konferenco - Agrikultura Instituto; Celinogrado, Sovetunio - Kazaĥio 1983-1989 * La Internacio science-praktika konferenco al datreveno de la Moskvo-Zoo - Rusio 1984 * La Internacio science-praktika konferenco al datreveno de la Almato-Zoo - Kazaĥio 1987 * La Internacio science-praktika konferenco; Talino - Estonio 1989 * La Internacio zoologia konferenco; Instituto de Zoologio - Akademio de Scienco, Ukrainio 1989 * La Internacio science-praktika konferenco al la 125 datreveno de la Leningrada Zoo - Sankt-Peterburgo, Rusio 1990 ==== En libroj ==== * ''La Vera Historio aŭ kiu parolas? Elefanto!'' Dro. A. Pogrebnoj-Alexandroff 1979-1993 ISBN 0-9721266-0-0 * ''Reenkarniĝo-Перевоплощение'', Dro. A. Pogrebnoj-Alexandroff 2001 ISBN 0-9721266-6-X * ''Parolado de animaloj'', A. Dubrov 2001 ISBN 5-87969-086-5 * ''Parolado de birdoj kaj de aliaj animaloj'', O. Silaeva, V. Ilyichev, A. Dubrov 2005 ISBN 5-94429-016-1 == Notoj == {{referencoj}} == Amaskomunikiloj == * Studenta dokumenta filmo:' Kiu parolas? = la elefanto…' -Gerasimova Instituto de Cinematografio -[[Moskvo]] ([[Sovetunio]]) * Aŭdiosurbendigado de la voĉo de Batyr de sciencisto kaj verkisto Dro. A. Pogrebnoj-Alexandroff (1979-1983) == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Famaj elefantoj]] [[Kategorio:Etologio]] [[Kategorio:Bestoj naskiĝintaj en 1969]] [[Kategorio:Bestoj mortintaj en 1993]] 2dn5opo34lpl29is2j8v37j4js8c1m7 0 345719 9367745 8394696 2026-05-06T15:44:10Z Alifono 114488 Referencoj 9367745 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Insect in Lindos Rhodes.JPG|eta]] [[Dosiero:Vespa_orientalis_Distribution_Map2.svg|alternative=Vespa orientalis Distribution Map2.svg|eta|Mapo de arealo de Vespa orientalis]] La '''orienta vespo''' ([[Latina lingvo|latine]]: '''''Vespa orientalis''''') estas [[vespo]] kiu aspektas tre simile al la [[Krabro|eŭropa vespo]] (krabro). Ĝi ne povas esti konfuzita kun la [[azia giganta vespo]] (''Vespa mandarinia''). Ĝi vivas en meza kaj suda Eŭropo ĝis Turkio, okcidenta Azio. La krabroj estas ĉefa plago por [[Mielabelo|mielabeloj]], atakante abelkoloniojn por akiri [[Mielo|mielon]] kaj bestajn proteinojn<ref>(en) Glaiim MK (2009). "''[http://www.iasj.net/iasj?func=fulltext&aId=32410 Hunting behavior of the oriental hornet, vespa orientalis l., and defense behavior of the honey bee, Apis mellifera L., in Iraq]''". Bull. Iraq National History Museum 10 (4): 17–30.</ref>.  La piko de orienta vespo povas esti tre dolora por homoj kaj iuj homoj estas alergiaj al pikoj<ref>(en) Abdel-Ghany GM, Zalat SM, Abo-Ghalia AH, Semida FM (Januaro 2009). "''[https://web.archive.org/web/20141113192806/http://www.egynattox.com/Volumes/Volume_6_1/2%20Ahmed%20Abo-Ghalia%20vol%206_1_%20Final.pdf Variation of venom and thoracic muscle proteins of vespa orientalis populations in relation to geographical isolation in southern sinai protectorates, egypt]''" (PDF). Egyptian Journal of Natural Toxins. 6 (1): 16–32. [http://www.egynattox.com/Volumes/Volume_6_1/2%20Ahmed%20Abo-Ghalia%20vol%206_1_%20Final.pdf Arkivita de la originalo] (PDF), la 13-an de Novembro 2014. Alirita la  25-an de  Septembro 2014.</ref>. == Priskribo == Male al plej multaj vespoj, kiuj estas plej aktivaj dum la frua mateno, ''V. orientalis'' estas unika en montrado de pinto de aktiveco dum la mezo de la tago<ref>(en) Plotkin, M., Hod, I., Zaban, A. et al. ''[https://link.springer.com/article/10.1007/s00114-010-0728-1#citeas Solar energy harvesting in the epicuticle of the oriental hornet (Vespa orientalis).]'' Naturwissenschaften 97, 1067–1076 (2010). <nowiki>https://doi.org/10.1007/s00114-010-0728-1</nowiki></ref>. La orienta vespo estas la sola vespospecio, kiu kutimiĝis al la seka dezerta klimato. Ĝi tre ofte nestas en la grundo aŭ en kavaĵoj de konstruaĵoj. La ina [[reĝino (insekto)|reĝino]] longas 25 ĝis 35 mm, maskloj kaj laboristoj estas pli malgrandaj. Ĉe maskloj, la anteno havas 13 segmentojn, dum inoj ĉiam havas 12. En 2010 teamo de esploristoj de israelaj kaj britaj universitatoj malkovris ke la flava strio en la vespa flugilo transformas la sunlumon al elektronoj. == Vidu ankaŭ == [[Mielabelo|Mielabeloj]]{{Commons|Vespa orientalis}} == Referencoj == [[Kategorio:Vespoj]] j6czucovd0dmru70xikucsptn3alqvq 0 348615 9368090 8890970 2026-05-07T08:18:51Z Sj1mor 12103 ne konfuzu2 9368090 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu2|la londana Bach-Societo [[d:Q24298804]]}}{{Informkesto organizaĵo}} La '''Bach-Gesellschaft zu Leipzig''' ({{traduke|Bach-Societo je Lepsiko}}) estas societo kiu estis inicita en [[1850]] okaze de la 100-a mortdatreveno de [[komponisto]] kaj [[Thomas-kantoro]] [[Johann Sebastian Bach]] en [[Leipzig]] interalie fare de la komponistoj [[Robert Schumann]], [[Franz Liszt]], [[Ignaz Moscheles]] kaj [[Louis Spohr]], la biografiisto pri [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], [[Otto Jahn]], [[muziksciencisto]] [[Carl von Winterfeld]], [[muzikteoriisto]] [[Siegfried Wilhelm Dehn]], la instruisto ĉe [[Altlernejo por Muziko kaj Teatro „Felix Mendelssohn Bartholdy“ Lepsiko|Reĝa Konservatorio de Muziko je Lepsiko]] [[Carl Ferdinand Becker (muzikoverkisto)|Carl Ferdinand Becker]] kaj Thomas-kantoro [[Moritz Hauptmann]]. Ĝia fondado servis nure al la celo de la publikigo de la riĉa verkaro de Bach en kompleta eldono. [[Dosiero:Anna-magdalena-bach-noteboo.jpg|eta|210px|Notlibreto por [[Anna Magdalena Bach]], ''Bach Gesamtausgabe (BGA), vol. 44'' [B.W. XLIV]: Manskribo de J. S. Bach, publikigita de la Bach-Societo je Lepsiko, 1895]] La disvastigo kaj akceptado de la verkoj de Bach komencis je la [[Bach-Renesanco]] de la [[19-a jarcento]], kaŭzita per la reprezentado de la [[Matthäus-Passion (J. S. Bach)|Mateo-pasiono]] de Johann Sebastian Bach 1829 fare de [[Felix Mendelssohn Bartholdy]] kaj [[Sing-Akademie zu Berlin]] de [[Carl Friedrich Zelter]], per kio la preskaŭ forgesita komponisto, ankoraŭ nur konata en fakulaj rondoj, denove eniris la konscion de vasta publiko. Meritojn je la ekesto de la ''Bach-Gesamtausgabe'' (eldono de la kompleta verkaro de Bach) akiris - krom la fondintoj - la Bach-spertulo kaj posta Thomas-kantoro [[Wilhelm Rust]], kiu aniĝis en la Bach-Societo en la fondojaro 1850. Ekde 1853 kunlaboranto ĉe la eldonado de la ''Bach-Gesamtausgabe'', li transprenis ekde 1858 ties gvidadon kaj verkis antaŭparolojn pri la unuopaj volumoj de la eldono. En 1851 aperis la unua volumo de ''Bach-Gesamtausgabe''. Malgraŭ aro da eraroj, arbitra selekto de certaj verkoversioj, mankoj en ĝia fontokritika parto <ref>www.adwmainz.de: [http://www.adwmainz.de/index.php?id=140 Akademie der Wissenschaften und der Literatur Mainz: Johann Sebastian Bach - Neue Ausgabe sämtlicher Werke] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131105105522/http://www.adwmainz.de/index.php?id=140 |date=2013-11-05 }}</ref> kaj plie hazardaj numeradoj la volumoj estis vojrompa atingaĵo kaj kontribuis esence al studado kaj estimado de la muziko de Bach. Ili restis en la normo-[[eldonejo]] de la ''Bach-Gesamtausgabe'' ĝis la publikigo de la historikritika eldono de la kompleta verkaro de Bach en [[Neue Bach-Ausgabe]] (NBA) ĉe [[Bärenreiter]] en la jaro 2007, kies ekesto ricevis la decidan impulson en 1950 okaze de la 200-a datreveno de la mortotago de Bach en [[Göttingen]] kaj Lepsiko kaj komencis en la jaro 1954. Kiam en la jaro 1899 la celo estis atingita per publikigo de la (malnova) Bach-eldono en 50 volumoj - 46 (47) jarkolektoj kaj suplemento - la (malnova) Bach-Societo malfondiĝis laŭstatute en la jaro 1900. Samtempe fondiĝis la [[Neue Bachgesellschaft]] la 27-an de januaro 1900 en Lepsiko. Ĝi ne staras en la sukcedo, sed ja en la tradicio de la malnova Bach-Gesellschaft. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Bach-Gesellschaft zu Leipzig (Hrsg.): ''Bach-Gesamtausgabe. Johann Sebastian Bach's Werke''. 46 Jahrgänge und Supplement. Edition Breitkopf & Härtel, Leipzig 1851–1899. * Karen Lehmann: ''Die Anfänge einer Bach-Gesamtausgabe. Editionen der Klavierwerke durch Hoffmeister und Kühnel (Bureau de Musique) und C. F. Peters in Leipzig 1801–1865. Ein Beitrag zur Wirkungsgeschichte J. S. Bachs''. Olms, Hildesheim u. a. 2004, ISBN 3-487-12577-3 (''Leipziger Beiträge zur Bach-Forschung'' 6), (Zugleich: Dresden, Techn. Univ., Diss., 2003). * Bach-Gesellschaft zu Leipzig (Hrsg.): ''Johann Sebastian Bachs Musikstücke aus den Notenbüchern der Anna Magdalena Bach''. Vorwort von Paul Graf Waldersee. Königsberg in Franken, 1894 == Eksteraj ligiloj == * [http://neue-bachgesellschaft.de Website der Neuen Bachgesellschaft] * [http://www.npj.com/bach/BG.html Bach-Gesellschaft Edition] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060527121558/http://www.npj.com/bach/BG.html |date=2006-05-27 }} {{Tradukitaĵo|de|Bach-Gesellschaft Leipzig|revizio=81515655|enmetrevizio=}} [[Kategorio:Organizaĵoj en Germanio]] [[Kategorio:Lepsiko]] [[Kategorio:Muzikaj organizaĵoj]] [[Kategorio:Baroka muziko]] [[Kategorio:Johann Sebastian Bach]] hz62lg93a6172jcfquevwcunxlt09nm 1 362526 9367944 6837916 2026-05-06T23:34:02Z ThomasPusch 1869 /* */ Respondo 9367944 wikitext text/x-wiki Kial Ĉelabinsk kaj ne Ĉeljabinsk?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] 13:34, 2 Jun. 2011 (UTC) :Litero ''l'' jam estas sufiĉe mola en Esperanto, do sufiĉas simple Ĉelabinsko. Vidu [[Esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]]--[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:02, 16 apr. 2017 (UTC) ::Legante la voĉon, ŝajnas al mi ke pli taŭgas alinomi ''Ĉeljabinsk'' al '''Ĉelabinsko'''. La ekzistanta alidirektilo ''Ĉelabinsk'' ankaŭ indas iĝi alidirektilo al ''Ĉelabinsko''. Tiujn ŝanĝojn povas fari normalaj uzantoj, sed indas atendi iom da tempo por komentoj (se estos). --[[Uzanto:Rdelre|Rdelre]] ([[Uzanto-Diskuto:Rdelre|diskuto]]) 15:08, 11 jan. 2020 (UTC) :::Estas diferenco literoj a kaj ja. Hazarde mi vidis, ke eĉ angloj metis tien literon y por prononci j. L vere estas mola en la rusa, sed ne en Esperanto. Estas diferenco inter Челябинск kaj Челабинск. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 15:50, 11 jan. 2020 (UTC) ::::@[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]]: mi konsentas kun via rimarko. Ankaŭ laŭ mi la litero я iĝas kutime "ja". Kompreneble, la prononco en Esperanto ne povas esti precize la sama de la rusa. Min pensigis ke la propono lasi ''Ĉelabinsko'' venas de @[[Uzanto:RG72|RG72]], kiu estas denaska rusa kaj loĝas supozeble ne tro malproksime de tiu urbo. Ĉu eble lokaj esperantistoj preferas "Ĉelabinsko"? --- Aldone, necesas kongrueco. Se la esperantigita nomo (t.e. ne transliterado sed esperantigado) estas Ĉelabinsko, kiel asertas la voĉo, do ankaŭ la plej taŭga titolo de la voĉo estas Ĉelabinsko. Se, male, la esperantigita nomo estas Ĉeljabinsko, do ankaŭ la titolo estu Ĉeljabinsko. --[[Uzanto:Rdelre|Rdelre]] ([[Uzanto-Diskuto:Rdelre|diskuto]]) 19:18, 12 jan. 2020 (UTC) :::::{{re|Crosstor|Rdelre|RG72}} Evidente RG72 referas al la vikipedia teksto [[Esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]]. Sed mi en vortaroj aŭ esperantaj atlasoj ĝis nun ne vidis la formon Ĉelabinsko. Male: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, dokumentigas esperantigon "Ĉeljabinsko" klare kiun "ja" en la vasta, du-paĝa mapo 15, en la vasta, du-paĝa mapo 19, kaj supozeble ankaŭ en iuj pliaj lokoj, kiujn mi nun ne trovis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:34, 6 maj. 2026 (UTC) 9rsfihil5i8bijn3t8sas23n3ex0t22 9367945 9367944 2026-05-06T23:36:01Z ThomasPusch 1869 9367945 wikitext text/x-wiki Kial Ĉelabinsk kaj ne Ĉeljabinsk?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] 13:34, 2 Jun. 2011 (UTC) :Litero ''l'' jam estas sufiĉe mola en Esperanto, do sufiĉas simple Ĉelabinsko. Vidu [[Esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]]--[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:02, 16 apr. 2017 (UTC) ::Legante la voĉon, ŝajnas al mi ke pli taŭgas alinomi ''Ĉeljabinsk'' al '''Ĉelabinsko'''. La ekzistanta alidirektilo ''Ĉelabinsk'' ankaŭ indas iĝi alidirektilo al ''Ĉelabinsko''. Tiujn ŝanĝojn povas fari normalaj uzantoj, sed indas atendi iom da tempo por komentoj (se estos). --[[Uzanto:Rdelre|Rdelre]] ([[Uzanto-Diskuto:Rdelre|diskuto]]) 15:08, 11 jan. 2020 (UTC) :::Estas diferenco literoj a kaj ja. Hazarde mi vidis, ke eĉ angloj metis tien literon y por prononci j. L vere estas mola en la rusa, sed ne en Esperanto. Estas diferenco inter Челябинск kaj Челабинск. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 15:50, 11 jan. 2020 (UTC) ::::@[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]]: mi konsentas kun via rimarko. Ankaŭ laŭ mi la litero я iĝas kutime "ja". Kompreneble, la prononco en Esperanto ne povas esti precize la sama de la rusa. Min pensigis ke la propono lasi ''Ĉelabinsko'' venas de @[[Uzanto:RG72|RG72]], kiu estas denaska rusa kaj loĝas supozeble ne tro malproksime de tiu urbo. Ĉu eble lokaj esperantistoj preferas "Ĉelabinsko"? --- Aldone, necesas kongrueco. Se la esperantigita nomo (t.e. ne transliterado sed esperantigado) estas Ĉelabinsko, kiel asertas la voĉo, do ankaŭ la plej taŭga titolo de la voĉo estas Ĉelabinsko. Se, male, la esperantigita nomo estas Ĉeljabinsko, do ankaŭ la titolo estu Ĉeljabinsko. --[[Uzanto:Rdelre|Rdelre]] ([[Uzanto-Diskuto:Rdelre|diskuto]]) 19:18, 12 jan. 2020 (UTC) :::::{{re|Crosstor|Rdelre|RG72}} Evidente RG72 referas al la vikipedia teksto [[Esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]]. Sed mi en vortaroj aŭ esperantaj atlasoj ĝis nun ne vidis la formon Ĉelabinsko. Male: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, dokumentigas esperantigon "Ĉeljabinsko" klare kun "ja" en la vasta, du-paĝa mapo 15, en la vasta, du-paĝa mapo 19, kaj supozeble ankaŭ en iuj pliaj lokoj, kiujn mi nun ne trovis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:34, 6 maj. 2026 (UTC) meimq5a14yip2d75v2k3dg6z6eckoc5 9367947 9367945 2026-05-06T23:37:30Z ThomasPusch 1869 9367947 wikitext text/x-wiki Kial Ĉelabinsk kaj ne Ĉeljabinsk?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] 13:34, 2 Jun. 2011 (UTC) :Litero ''l'' jam estas sufiĉe mola en Esperanto, do sufiĉas simple Ĉelabinsko. Vidu [[Esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]]--[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:02, 16 apr. 2017 (UTC) ::Legante la voĉon, ŝajnas al mi ke pli taŭgas alinomi ''Ĉeljabinsk'' al '''Ĉelabinsko'''. La ekzistanta alidirektilo ''Ĉelabinsk'' ankaŭ indas iĝi alidirektilo al ''Ĉelabinsko''. Tiujn ŝanĝojn povas fari normalaj uzantoj, sed indas atendi iom da tempo por komentoj (se estos). --[[Uzanto:Rdelre|Rdelre]] ([[Uzanto-Diskuto:Rdelre|diskuto]]) 15:08, 11 jan. 2020 (UTC) :::Estas diferenco literoj a kaj ja. Hazarde mi vidis, ke eĉ angloj metis tien literon y por prononci j. L vere estas mola en la rusa, sed ne en Esperanto. Estas diferenco inter Челябинск kaj Челабинск. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 15:50, 11 jan. 2020 (UTC) ::::@[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]]: mi konsentas kun via rimarko. Ankaŭ laŭ mi la litero я iĝas kutime "ja". Kompreneble, la prononco en Esperanto ne povas esti precize la sama de la rusa. Min pensigis ke la propono lasi ''Ĉelabinsko'' venas de @[[Uzanto:RG72|RG72]], kiu estas denaska rusa kaj loĝas supozeble ne tro malproksime de tiu urbo. Ĉu eble lokaj esperantistoj preferas "Ĉelabinsko"? --- Aldone, necesas kongrueco. Se la esperantigita nomo (t.e. ne transliterado sed esperantigado) estas Ĉelabinsko, kiel asertas la voĉo, do ankaŭ la plej taŭga titolo de la voĉo estas Ĉelabinsko. Se, male, la esperantigita nomo estas Ĉeljabinsko, do ankaŭ la titolo estu Ĉeljabinsko. --[[Uzanto:Rdelre|Rdelre]] ([[Uzanto-Diskuto:Rdelre|diskuto]]) 19:18, 12 jan. 2020 (UTC) :::::{{re|Crosstor|Rdelre|RG72}} Evidente RG72 referas al la vikipedia teksto [[Esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]]. Sed mi en vortaroj aŭ esperantaj atlasoj ĝis nun '''ne''' vidis la formon Ĉelabinsko. '''Male''': La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, dokumentigas esperantigon "'''Ĉeljabinsko'''" klare kun "ja" en la vasta, du-paĝa mapo 15, en la vasta, du-paĝa mapo 19, kaj supozeble ankaŭ en iuj pliaj lokoj, kiujn mi nun ne trovis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:34, 6 maj. 2026 (UTC) i96ebj2jk6g6h4amnvhqozr69zqw9i4 9367948 9367947 2026-05-06T23:38:21Z ThomasPusch 1869 9367948 wikitext text/x-wiki Kial Ĉelabinsk kaj ne Ĉeljabinsk?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] 13:34, 2 Jun. 2011 (UTC) :Litero ''l'' jam estas sufiĉe mola en Esperanto, do sufiĉas simple Ĉelabinsko. Vidu [[Esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]]--[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:02, 16 apr. 2017 (UTC) ::Legante la voĉon, ŝajnas al mi ke pli taŭgas alinomi ''Ĉeljabinsk'' al '''Ĉelabinsko'''. La ekzistanta alidirektilo ''Ĉelabinsk'' ankaŭ indas iĝi alidirektilo al ''Ĉelabinsko''. Tiujn ŝanĝojn povas fari normalaj uzantoj, sed indas atendi iom da tempo por komentoj (se estos). --[[Uzanto:Rdelre|Rdelre]] ([[Uzanto-Diskuto:Rdelre|diskuto]]) 15:08, 11 jan. 2020 (UTC) :::Estas diferenco literoj a kaj ja. Hazarde mi vidis, ke eĉ angloj metis tien literon y por prononci j. L vere estas mola en la rusa, sed ne en Esperanto. Estas diferenco inter Челябинск kaj Челабинск. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 15:50, 11 jan. 2020 (UTC) ::::@[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]]: mi konsentas kun via rimarko. Ankaŭ laŭ mi la litero я iĝas kutime "ja". Kompreneble, la prononco en Esperanto ne povas esti precize la sama de la rusa. Min pensigis ke la propono lasi ''Ĉelabinsko'' venas de @[[Uzanto:RG72|RG72]], kiu estas denaska rusa kaj loĝas supozeble ne tro malproksime de tiu urbo. Ĉu eble lokaj esperantistoj preferas "Ĉelabinsko"? --- Aldone, necesas kongrueco. Se la esperantigita nomo (t.e. ne transliterado sed esperantigado) estas Ĉelabinsko, kiel asertas la voĉo, do ankaŭ la plej taŭga titolo de la voĉo estas Ĉelabinsko. Se, male, la esperantigita nomo estas Ĉeljabinsko, do ankaŭ la titolo estu Ĉeljabinsko. --[[Uzanto:Rdelre|Rdelre]] ([[Uzanto-Diskuto:Rdelre|diskuto]]) 19:18, 12 jan. 2020 (UTC) :::::{{re|Crosstor|Rdelre|RG72}} Evidente RG72 referas al la vikipedia teksto [[Esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]]. Sed mi en vortaroj aŭ esperantaj atlasoj ĝis nun '''ne''' vidis la formon Ĉelabinsko. '''Male''': La ĝis nun sola vaste havebla esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, dokumentigas esperantigon "'''Ĉeljabinsko'''" klare kun "ja" en la vasta, du-paĝa mapo 15, en la vasta, du-paĝa mapo 19, kaj supozeble ankaŭ en iuj pliaj lokoj, kiujn mi nun ne trovis. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:34, 6 maj. 2026 (UTC) nogn8gcbsecmr8vabxhptn2wej5om19 0 362672 9368101 8536546 2026-05-07T08:42:07Z Sj1mor 12103 9368101 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | dosiero = Jane_stirling_par_deveria.jpg | priskribo = Portreto de Jane Stirling farita de [[Achille Devéria]] | grandeco de bildo = |background = | dato de naskiĝo = [[1804]] | loko de naskiĝo = [[Kippenross]], [[Skotio]] | dato de morto = [[1859]] | loko de morto = [[Mid Calder]], [[Skotio]] }} La skotia aristokratino '''Jane Wilhelmina Stirling''' (1804-1859) estis unu el la lastaj lernantoj de la pola komponisto [[Frédéric Chopin]] (1810-1849). Ŝi ricevis liajn pianolecionojn en Parizo, kie ŝi kunrenkontis de 1840 ĝis 1850 kun multaj artistoj kaj verkistoj de tiu epoko.<ref>Édouard Ganche, ''Frédéric Chopin: sa vie et ses œuvres'', Mercure de France, 1949, p.289</ref> [[Frédéric Chopin]] dediĉis al ŝi la du ''Nokturnojn'' en fa minora kaj mi bemolo maĵora publikigita aŭguste de 1844.<ref>Édouard Ganche, ''Dans le souvenir de Frédéric Chopin'', Mercure de France, 1925, p.103</ref> Kiam [[Frédéric Chopin|Chopin]] iris al Britio en 1848 por fari tie serion de koncertoj, li restadis en la diversaj kasteloj de la familio de '''Jane Stirling''' en la regiono de Edinburgo.<ref>Édouard Ganche, ''Voyages avec Frédéric Chopin'', Mercure de France, 1934, p.93-115</ref> De lia reveno en Parizo ĝis lia morto kelkaj monatoj poste, '''Jane Stirling''' ege zorgis pri li. Post la morto de [[Frédéric Chopin|Chopin]], '''Jane Stirling''' reaĉetis plurajn el liaj aferoj kiuj estis aŭkciigitaj. Ŝi konservis kelkajn personajn objektojn, kaj donacis la aliajn al Ludwika Jędrzejewicz, unuenaskita fratino de la muzikisto, kaj al amikoj kaj lernantoj de [[Frédéric Chopin|Chopin]].<ref>André Delapierre, ''Chopin à Paris'', L'Harmattan, 2004, p.116-117 {{ISBN|978-2-747557-70-2}}</ref> Ŝi partoprenis en la preparoj de lia sepulta ceremonio, kaj ŝi raportis al lia familio reirita en Pollando pri la skulptado kaj instalado de la monumento farita de Auguste Clésinger por lia tombo en la tombejo [[Père Lachaise]] en Parizo.<ref>Édouard Ganche, ''Dans le souvenir de Frédéric Chopin'', Mercure de France, 1925, p.104-105</ref> Ŝi inaŭguris la tradicion de la ĉiujaraj pilgrimoj ĉe lia tombo, kiun rekomencis en 1911 la franca muzikologo [[Édouard Ganche]] (1880-1945) kadre de la Société Chopin. '''Jane Stirling''' posedis francan eldonon de la verkoj de [[Frédéric Chopin|Chopin]] prinotita de li mem, kiu estis ofertita en 1927 de ŝia pranevino, Anne D. Houstoun, al [[Édouard Ganche]]. Danke al tiu eldono Édouard Ganche publikigis sian ''Monumenta-n Eldono-n de Frédéric Chopin'' (Oxford University Press, 1928-1932). '''Jane Stirling''' postmorte ripozas sub unu el la ŝtonplatoj de la norda alo de la katedralo de Dunblane, en Skotio.<ref>Édouard Ganche, ''Voyages avec Frédéric Chopin'', Mercure de France, 1934, p.102-104</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Portalo Muziko}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Stirling, Jane}} [[Kategorio:Klasikaj pianistoj]] [[Kategorio:Skotaj pianistoj]] [[Kategorio:Frédéric Chopin]] d52m6q14z8rtvr677brlorsgyhehqu3 0 362722 9368183 6194055 2026-05-07T10:49:41Z DidCORN 34571 Kategorio 9368183 wikitext text/x-wiki La '''resuma formulo''' (aŭ '''kruda formulo''') estas speco de [[ĥemia formulo]]. Ĝi esprimas, kiom da [[atomo]]j de la diversaj elementoj konsistigas unu [[molekulo]]n de certa [[ĥemia kombinaĵo]]. Ĝi notas la elementojn per iliaj simbolaj literoj kaj la kvanton per nombro skribita dekstre malalte de la literoj. La nombro 1 ne estas skribata. [[Akvo]], kies molekulo konsistas el unu [[oksigeno|oksigena]] kaj du [[hidrogeno|hidrogenaj]] atomoj, havas la formulon H₂O. Pri la ordigo de la elementoj en la formulo ekzistas du sistemoj: * Eblas ordigi la elementojn laŭ kreska [[elektronegativeco]]. Do staras unue la elementoj, kiuj estas pli maldekstre aŭ pli sube en la [[perioda sistemo]]. Ekzemple, en [[salo]] la [[metalo]] staras antaŭ la [[halogeno]], ordinara salo ([[natria klorido|natria ĥlorido]]) do estas NaCl. * Laŭ la [[sistemo de Hill]] aperas unue karbono (C) kaj hidrogeno (H), poste aliaj elementoj laŭ alfabeta ordo. Se ne estas karbono en la kombinaĵo, ankaŭ la hidrogeno aperas alfabete. En pezaj kombinaĵoj, kie [[deŭterio]] aŭ [[tritio]] anstataŭas hidrogenon, ili aperas laŭ alfabeta ordo. Resuma formulo ne diras, kiel tiuj atomoj estas aranĝitaj; tion diras la [[struktura formulo]]. Substancoj kun identaj resumaj formuloj, sed malsamaj strukturoj, nomiĝas [[izomero]]j. Simplaj kombinaĵoj, kia la akvo, havas nur unu izomeron. Ekzemplo de substanco kun du izomeroj estas la [[butano (kemio)|butano]], kies resuma formulo estas C₄H₁₀; ordinara butano (n-butano) havas la strukturon CH₃CH₂CH₂CH₃, [[izobutano|i-butano]] la strukturon CH₃-CHCH₃-CH₃. El la resuma formulo eblas derivi la '''proporcian formulon''', kiu indikas la nombrajn rilatumojn inter la elementoj en molekulo, sed ne iliajn nombrojn en ĉiu molekulo. La proporcia formulo rezultas, kiam ĉiujn kvantojn en la resuma formulo oni dividas per ilia [[plej granda komuna divizoro]]. Ekzemple la proporcia formulo de [[benzolo]] (C₆H₆) estas C₁H₁. [[Kategorio:Kemiaj formuloj]] [[Kategorio:Stekiometrio]] [[Kategorio:Teoria kemio]] 97967v4t5y19rzq0zbuy2i0ppgzg507 0 363364 9368180 8729209 2026-05-07T10:45:08Z DidCORN 34571 Kategorio 9368180 wikitext text/x-wiki La '''struktura formulo''' estas speco de [[ĥemia formulo]]. Ĝi indikas la strukturon (spacan aranĝon), laŭ kiu la atomoj de diversaj elementoj konsistigas unu molekulon de certa [[ĥemia kombinaĵo]]. [[Dosiero:C6H12_isomers_displayed.svg|eta|280ra|Du [[izomero]]j de C₆H₁₂]] Struktura formulo notas la elementojn per iliaj simbolaj literoj. Por noti la strukturon ekzistas diversaj metodoj: * Oni ligas la atomojn, kiuj estas kemie ligitaj, per strekoj, iel projekciante la tri-dimensian strukturon de la molekulo al du-dimensia desegnaĵo. * En [[organika kemio]] estas kutimo ne marki la atomojn de [[karbono]] kaj [[hidrogeno]]; ĉiu sen-litera fino de streko estas implicite karbona atomo, kaj ĉiu nesaturita ligo de karbona atomo estas implicite hidrogena atomo. Tia formulo nomiĝas '''skeleta formulo'''. * Se kombinaĵo konsistas el atom-grupoj, kies interna strukturo estas klara, oni notas tiujn grupojn per ilia [[resuma formulo]]. Ekzemple [[metila grupo]] estas skribata CH₃, ankaŭ en struktura formulo. Per tio ofte eblas noti strukturan formulon unudimensie, do en teksta linio, ekzemple [[propano]]n kiel CH₃CH₂CH₃. Eblas uzi rondajn krampojn por grupigi atomojn. Tiaj formuloj nomiĝas '''duon-strukturaj formuloj'''. * Se simpla kombinaĵo havas nur unu [[izomero]]n, sufiĉas indiki la resuman formulon. Ekzemple estas klare, ke la strukturo de [[akvo]] (H₂O) povas esti nur H-O-H. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Teoria kemio]] [[Kategorio:Kemiaj formuloj]] reuj0zsq570uv9w2bq01blowt0w88lh 0 366079 9367737 8762074 2026-05-06T15:40:39Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367737 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Giby - tablica z nazwiskami.jpg|eta|La memortabulo kun la nomoj de pereintoj kaj murditoj]] [[Dosiero:Augustów Roundup Memorial in Giby 02.jpg|eta|La Kruco omaĝe al la viktimojn de la augusta traserĉo strigita en vilaĝo Giby en [[Podlaĥio]] dum la jaro 1987 (vilaĝo proksima al [[Sejny]])]] [[Dosiero:Giby - pomnik zginęli.jpg|eta|La memortabulo sur la monto en Giby en [[Podlaĥio]] (vilaĝo proksima al [[Sejny]])]] [[Dosiero:Pomnik Ofiar Obławy Augustowskiej - Suwałki fot. Kamil Korbik 2018.jpg|eta|La monumento omaĝe al la viktimojn de la augusta traserĉo strigita en [[Suwałki]]]] '''Augustów-traserĉo''' (alie: julia traserĉo; [[pole]] Obława Augustowska) – operaco farita de la trupoj de [[Ruĝa Armeo]] (50 000 soldatoj), kun apogo de 385-a Pafista [[Regimento]] de Interna Soldataro de [[NKVD]] kaj apartigitaj taĉmentoj de Popola Pola Armeo kaj Sekureca Oficejo. Ĝi celis rompon kaj likvidon de la [[Anatemitaj Soldatoj|subtera sendependiga kaj kontraŭkomunista movado]] en la regiono de [[Suwałki]] kaj [[Augustów]]. La traserĉo estis parto de pli granda [[partizano|kontraŭpartizana]] agado, realigita ankaŭ en [[Litovio]] ([[distrikto Marijampolė]]), sur 3500 km². Oni kelkiam nomas ĝin malgranda [[Masakro de Katin|Katin]]. Oni arestis ĉ. 8 mil personojn, kiuj estis malliberigitaj en pli ol 50 lokoj. Sovetianoj faris [[koncentrejo]]jn, kie ili estis torturataj kaj enketataj, restis katenataj per [[pikdrato]]j en kavoj kun verŝita akvo sub la ĉielo. Parto de ili revenis al hejmoj. 252 arestitajn [[litovoj]]n oni transdonis al lokaj organoj de NKVD-N[[KGB]]. Ĉirkaŭ 600 [[poloj]]n oni forveturigis en nekonatan direkton kaj ĉiu spuro post ili pereis. ==Enketado== Regantaro de [[Pola Popola Respubliko]] neniam oficiale agnoskis tiun ĉi eventon. [[Ombudsmano]] Jerzy Urban negis eĉ la fakton de pereintaj polaj civitoj. En 1992 enketadon pri la afero komencis [[akuzisto]] en Suwałki, poste ĝi estis prokrastita, kaj en 2000 rekomencis ĝin [[Instituto pri Nacia Memoro]] en [[Białystok]]. Prokuroroj kvalifikis ĝin kiel [[komunista krimo]], sed ekde julio 2009 ankaŭ kiel [[krimoj kontraŭ la homeco|krimo kontraŭ la homaro]]. En 2011 rusa historiisto [[Nikita Petrov]], viceprezidanto de [[Memorial]], publikigis trovitan en arkivejoj de [[KGB]] en [[Lubjanka]] ĉifritan [[depeŝo]]n senditan julie 1945 de generalo Viktor Abakumov, komandanto de armea kontraŭspiona agentejo Smerŝ al ĉefo de NKVD [[Lavrentij Berija]]. De ĝi rezultis ke la 20-an de julio de [[Moskvo]] ĝis [[Olecko]] alvenis speciala teamo de [[funkciulo]]j de Smerŝ gvidata de generalo Ivan Gorgonov, por fari "likvidon de trovitaj en la arbaroj de Augustów banditoj". La operacon komandis generalo Gorgonov kaj ĉefo de kontraŭspiona agentejo Smerŝ de la 3-a Belorusa Fronto generalo Pavel Zelenin. La nombro 592 personoj, donita en la depeŝo de Abakumov, respondas preskaŭ precize al la nombro de pereintaj dum traserĉado loĝantoj de la regiono . Laŭ Nikita Petrov de la depeŝo rezultas ankaŭ tio, ke la traserĉado estis farita laŭ persona ordono de [[Stalin]]. Li indikis plej verŝajnan lokon de ilia pafmortigo ĉe la pola-belorusa landlimo, najbare kun Litovio. La supozata loko, proksima al la vilaĝo Kalety apartenis al Pollando, sed tuj post la operaco oni traŝovis la [[landlimo]]n favore al [[Belorusio]]. ==Memorigo== Por omaĝi viktimojn de la augusta traserĉo en 1987 en Giby (vilaĝo proksima al [[Sejny]]) ekstaris monumento laŭ projekto de [[Andrzej Strumiłło]]. En [[Pollando]] aktivas ekde marto 2009 "Związek Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej 1945 roku" (Asocio de la Memoro pri Viktimoj de Augustów-Traserĉo en 1945) Julie 2010 ekspozicio pri la traserĉado estis prezentita en parlamentejo de [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] en Varsovio. Pli frue la ekspozicioj okazis en Suwałki kaj [[Węgorzewo]] La 9-an de junio 2011 kadre de la 9-a [[Kavalerio|Kavaleria]] Pikniko en Suwałki oni prezentis historian spektaĵon "Augustów-traserĉo. Julio 1945", kunaranĝitan de la Muzeo en Suwałki kaj Filio de la [[Instituto pri Nacia Memoro]] en Białystok. ==Bibliografio== * [http://new.novayagazeta.ru/gulag/47785.html Artikolo de N. Pietrov ''Малая Катынь'', dediĉita al augusta traserĉo]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.doomedsoldiers.com/augustow-roundup.html Unsolved Communist Crimes: The Augustów Roundup in July, 1945]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Eksteraj ligiloj== * [http://oblawaaugustowska.pl/ Obława augustowska] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190717200716/http://oblawaaugustowska.pl/ |date=2019-07-17 }} Augustów-traserĉo * [https://www.dzieje.pl/aktualnosci/ipn-oblawa-augustowska-zbrodnia-wciaz-zbyt-malo-znana IPN: Obława Augustowska - zbrodnia wciąż zbyt mało znana] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190712110157/https://www.dzieje.pl/aktualnosci/ipn-oblawa-augustowska-zbrodnia-wciaz-zbyt-malo-znana |date=2019-07-12 }} [[Krimo]] tro malmulte konata [[Kategorio:Kontraŭkomunismo en Pollando]] [[Kategorio:Historio de Pollando]] [[Kategorio:Stalina periodo (Sovetunio)]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1945]] hwck69vtsy2wxvr7gv6yq8zhelgpe40 0 374299 9367637 9300564 2026-05-06T12:21:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367637 wikitext text/x-wiki {{Informkesto futbalteamo | nomo = {{paĝonomo}} | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} | bilda grandeco = 140 | bilda teksto = | plena nomo = Athletic Club de Bilbao | kromnomo = | fondita = {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} | stadiono = ''San Mamés'' | kapacito = 53 289 | prezidanto = {{Flago|Hispanio}} {{#invoke:Wikidata|claim|P505|parameter=link}} <small>(stato: {{#invoke:Wikidata|claim|P505|qualifier=P580}})</small> | trejnisto = {{Flago|Hispanio}} {{#invoke:Wikidata|claim|P286|parameter=link}} <small>(stato: {{#invoke:Wikidata|claim|P286|qualifier=P580}})</small> | ligo = [[La Liga]] | sezono = 2024-2025 | pozicio = 4-a pozicio | modelo de maldekstra brako1= | modelo de korpo1= | modelo de dekstra brako1= | modelo de ŝorto1= | modelo de ŝtrumpoj1= | maldekstra brako1= | korpo1= | dekstra brako1= | ŝorto1= | ŝtrumpoj1= | modelo de maldekstra brako2= | modelo de korpo2= | modelo de dekstra brako2= | modelo de ŝorto2= | modelo de ŝtrumpoj2= | korpo2= | dekstra brako2= | ŝorto2= | ŝtrumpoj2= }} [[Dosiero:Athletic Club 1903.jpg|eta|240px|Athletic Club kun la unua [[Copa del Rey]] en 1903.]] [[Dosiero:Diego Lopez de Haro Benlliure Athletic Club.jpg|eta|225px|Statuo de la fondinto de la urbo portanta la kolorojn de Athletic (blanka kaj ruĝa).]] '''Athletic Club''', ofte konata kiel [[Futbalklubo Bilbao]], estas [[Futbalo|futbala]] klubo de [[Bilbao]] en [[Biskajo]], [[Eŭskio]], [[Hispanio]]. La klubo ludis en la ''Primera División'' de ''La Liga'' ekde ĝia komenco en [[1928]]. Ili gajnis La Liga-n okfoje. En la historia klasifiko de ''La Liga'' Athletic Bilbao estas en 4-a loko kaj ĝi estas unu el nur tri kluboj kiuj neniam estis forigitaj de ''La Liga'' (la aliaj estante Real-Madrid kaj Barcelono). La klubo ankaŭ havas la teamon de virinoj, kiu gajnis kvar ĉampionecojn en la hispana Superliga. Ili estas konataj kiel ''Los Leones'' (la leonoj) ĉar ilia stadiono estis konstruita proksime de [[preĝejo]] nomita San Mamés (sankta Mameso), kiu estis frua kristano ĵetita al la leonoj fare de la romianoj. La leonoj rifuzis manĝi Mameson kaj li poste fariĝis sanktulo. La Stadiono San Mamés estas tial moknomita "la piedpilka katedralo" kaj pro tio ĉi kaj pro tio ke oni konsideras ke la sekvantoj de tiu klubo estas pli kleraj pri futbalo ol aliaj. La klubo estas konata pro sia "porregiona" politiko de alportado de junaj eŭskaj ludistoj al la diversaj laŭaĝaj teamoj, same kiel rekrutado de eŭskaj ludistoj el aliaj kluboj (kiel Joseba Etxeberria aŭ Javi Martínez). Sporta oficiala politiko rilatas al profesiaj indiĝenoj de la pli grande konsiderata Eŭskio, inkluzive de Biskajo, [[Gipusko]], [[Alavo]] kaj [[Navaro]] (en Hispanio); kaj [[Lapurdo]], [[Zubero]] kaj Malalta Navaro (en [[Francio]]). Tamen, en lastaj tempoj, tiu politiko estis iom rilaksita kaj ludistoj kun nerekta eŭska-deveno aŭ eĉ kun neniu eŭska deveno sed formitaj en euskaj-kluboj ludis por la teamo. Tiujn akiris atletikajn kaj admirantojn kaj kritikantoj. La klubo estis laŭdita por promociado de enlandaj ludistoj kaj de klubolojaleco. Athletic Club estas unu el nur kvar profesiaj kluboj en Hispanio (la aliaj estante Real-Madrid, Barcelono kaj Osasuna) kiu ne estas sportentrepreno; la klubo estas posedata kaj funkciigata fare de ĝiaj partneroj (socio'oj). Aktualaj kaj pli tradiciaj kaj oftaj vestaĵaro kaj koloroj.- [[Dosiero:Ac kit07-08.PNG|centre]] ==Kelkaj futbalistoj de la teamo== {{Div col|cols = 2}} * [[Aritz Aduriz]] * [[Kepa Arrizabalaga]] * José Ángel Iribar * [[Aymeric Laporte]] * [[Bixente Lizarazu]] * [[Fernando Llorente]] * [[Javi Martínez]] * [[Álex Remiro]] * [[Julio Salinas]] * [[Mikel San José]] * [[Unai Simón]] * [[Markel Susaeta]] * Ismael Urzaiz * Asier Villalibre * Iñaki Williams * [[Nico Williams]] {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.athletic-club.net/ Oficiala retejo de la Athletic Club] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150104135835/http://www.athletic-club.net/ |date=2015-01-04 }} * [http://www.futbolme.com/com/equipo.asp?id_equipo=500 Priteama profilo] * [http://canales.elcorreodigital.com/especiales/eleccionesathletic/noticias/not270501a.html Voluntad de tradición], artikolo pri porregiona politiko ''cantera''. * [http://www.sanmames.org/ Stadiono San Mamés] * [http://gallery.live.com/liveItemDetail.aspx?li=74d04ba7-581e-4081-a2d1-a381c551144f Athletic Club (Windows 7 kaj Vista)] * [http://estadiosdeespana.blogspot.com/2011/08/bilbao-san-mames.html Stadionoj de Hispanio] [[dosiero:San Mames, Bilbao, Euskal Herria - Basque Country.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la stadiono ''San Mames''}}]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hispanaj futbalteamoj]] [[Kategorio:Bilbao]] [[Kategorio:Futbalteamoj fonditaj en 1898]] e2kopamhpxyp2lir8o6usewpx7t7112 0 374835 9367697 8417587 2026-05-06T15:05:48Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367697 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''August Sabbe''' (ankaŭ: August Sabe, pseŭdonomo ''Kuhte'', ''Kuste''; naskiĝis la 1-an de septembro 1909, mortis la 28-an de septembro 1978) – la lasta [[soldato]] de [[antikomunismo|kontraŭkomunista]] subtera kaj sendependiga movado en [[Estonio]] (tiutempe respubliko de [[Sovetunio]]), unu el tiel nomataj [[Anatemitaj Soldatoj|anatemitaj soldatoj]], [[partizano]] de la formacio [[Arbaraj fratoj]], mortfalinta dum kaptoprovo fare de funkciuloj de [[KGB]]. ==Memoro pri August Sabbe== Enterigita en la tombejo Raadi en [[Tartu]]. Sur loko de la morto de August Sabbe en arbaro ĉe la rivero Võhandu troviĝas memorŝtono kun memoriga tabulo. Ĝi troviĝas proksime al la vojo 65 inter la lokoj Paidra kaj Leevi, signita de la vojmontrilo (vidu: [http://www.geopeitus.ee/pic/6310.jpg]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[geografia koordinata sistemo]]: 57°55′23.82″N 27°10′51.29″E). ==Literaturo== * Mart Laar: ''Wojna w lesie : walka Estonii o przetrwanie 1944-1956'' (Milito en la arbaro. Batalo de Estonio por vivdaŭro 1944-1956) [[Krakovo]]: Wydawnictwo Egis, 2008, p. 368. ISBN 978-83-7396-694-9. ==Vidu ankaŭ== * [[Józef Franczak]] - la lasta batalfalinta pola partizano de kontraŭkomunista subtera movado ==Eksteraj ligiloj== * [http://f.postimees.ee/f/2009/08/31/228542t41h4b3d.jpg August Sabbe (maldekstre) - la foto de 27-a (28-a) de septembro 1978 mallonge antaŭ la morto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160315030908/http://f.postimees.ee/f/2009/08/31/228542t41h4b3d.jpg |date=2016-03-15 }} * [http://et.wikipedia.org/wiki/Pilt:Sabbe_ausammas.jpg la memorŝtono surloke de la morto de August Sabbe ĉe la rivero Võhandu] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111020113025/http://et.wikipedia.org/wiki/Pilt:Sabbe_ausammas.jpg |date=2011-10-20 }} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sabbe, August}} [[Kategorio:Arbaraj fratoj]] [[Kategorio:Estonaj kontraŭkomunistoj]] [[Kategorio:Sovetiaj disidentoj]] [[Kategorio:Estonoj de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Sovetiaj kunlaborantoj kun nazioj]] r2db09caizdywehwscjk4eun4v1vlfn 0 379904 9367794 8242262 2026-05-06T17:31:16Z Sj1mor 12103 9367794 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Ismail Qemali''' (n. en [[Vlorë]], la [[16-an de januaro]] [[1844]] - m. en [[Peruĝo]], la [[24-an de januaro]] [[1919]]) estis gvidanto de la albana nacia movado, fondinto de la moderna ŝtato [[Albanio]] kaj ĝia Ĉefministro. Li estis unu el la plej gravaj elstaruloj en la ''[[Albana Deklaracio pri Sendependiĝo]]'' kaj en la formado de sendependa registaro en la lando la [[28-an de novembro]] [[1912]], post la formado de la ''Nacia Albana Kongreso''. Ĉi tiu okazintaĵo metis finon al preskaŭ 500 jaroj da otomana regado en Albanio. Kune kun [[Isa Boletini]] kaj [[Luigj Gurakuqi]], hisis la [[flago de Albanio|flagon de Albanio]] en [[Vlorë]]. Li estis ĉefministro inter 1912 kaj 1914. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Politikistoj de Albanio]] cjx4nnqjpt8w5g90usog04ly9t5tsff 0 390745 9367969 8927127 2026-05-07T00:08:54Z ThomasPusch 1869 9367969 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} [[Dosiero:Hameenlinna lake vanajavesi.jpg|eta|maldekstra|250ra|{{centre|Vido trans lago [[Vanajavesi]] al Hämeenlinna. La kastelo videblas dekstre, trans la lago.}}]] [[Dosiero:Fortress Hameenlinna.JPG|eta|250ra|maldekstra|{{centre|La kastelo}}]] '''Hämeenlinna''' (en la sveda lingvo ''Tavastehus'') estas la ĉefurbo de la provinco [[Origina Tavastio]] (finne ''Kanta-Häme'', svede ''Egentliga Tavastland'') en suda [[Finnlando]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². - 1786&nbsp;km² da tero kaj 246&nbsp;km² da lagoj kaj riveroj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Ĝis fino de la jaro 2009 ĝi estis sidejo de guberniestro de gubernio [[Suda Finnlando]]. La urbo estis formale fondita (akiris statuson kaj privilegiojn de urbo) en [[1639]]. Ĝi estis la unua urbo en la interno de la lando; ĝis tiam ĉiuj urboj situis ĉe la maro kaj havis [[haveno]]n por eksterlanda komerco. La urbo naskiĝis sur prahistoria loĝloko, kie oni trovis restaĵojn de pluraj malgrandaj fortikaĵoj sur montetoj. La nomo Hämeenlinna signifas "kastelo (aŭ fortikaĵo) de Tavastio". Konstruadon de tiunoma fortikaĵo oni komencis fine de la [[13-a jarcento]], kaj iom post iom evoluis ankaŭ pli dense loĝata vilaĝo en la proksimeco. [[Tuulos]], [[Kalvola]], [[Lammi]] kaj [[Renko (eksa komunumo)|Renko]] estas eksaj komunumoj, kiuj estis ligitaj al Hämeenlinna en 2009. La plejparto de eksa komunumo [[Vanaja]] jam en 1967 estis alligita al Hämeenlinna - parto tiam doniĝis al Renko kaj do kun ĝi alvenis en 2009. == Referencoj == [http://www.hameenlinna.fi/Hameenlinna-tietoa/Tilastotietoa/ oficiala statistiko de la urbo] (en la finna) == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{Projektoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Origina Tavastio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Suda Finnlando]] [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] 3zccfw67aar5mgb91p1zde97sbdis5e 0 392871 9367897 8830616 2026-05-06T21:31:41Z Filozofo 3592 Lingva alĝustigo 9367897 wikitext text/x-wiki {{Informkesto etna grupo|image=|priskribo=|grupo=Aĥajoj}} [[Dosiero:MaskeAgamemnon.JPG|eta|200ra|Supozata masko de Aĥaja reĝo Agamemnono]] [[Dosiero:07Mykene Palast Loewentor02.jpg|eta|200ra|Leona pordego en Mikeno]] '''Aĥajoj''' estis unu el la [[Antikva Grekio|antikvaj grekaj]] gentoj. Iam ili estas nomataj mikenoj, ĉar ili estis portantoj de la t.n. [[mikena kulturo]]. Komence, en tempo de la meza helena periodo ([[-1900|1900]] – [[-1600|1600 a. k.]]) influadis aĥajajn gentojn la [[minoa civilizo]]. Sed iom post iom aĥajoj establis sian specifan [[mikena kulturo|mikenan kulturon]], nomatan laŭ ilia potenca centro [[Mikeno]] ([[-1600|1600]] - [[-1200|1200 a.K.]]). Tiu ĉi malfruhelada periodo distingiĝadis, krom aliaj, per ekzisto de fortikiĝintaj palacoj, kiujn laŭx la greka mitologio konstruis mitaj gigantoj [[Ciklopo|Kiklopoj]]. Palacojn de la mikena kulturo ni trovos ekzemple en [[Mikeno]] (oni ĝin eniras per la t.n. Leona pordego), [[Tirinto]], [[Tebo (Grekio)|Tebo]], palaco de Nestoro en [[Piloso]] kaj en multaj aliaj lokoj. Aĥajoj estis lertaj teksistoj, potistoj kaj marnavigistoj. Siajn teksaĵojn kaj ceramikaĵojn ili eksportis en landojn de la tuta [[Mediteraneo]]. Tekstojn ili skribis per t.n. [[linia skribo B]]. Ili adoradis "Regantinon de ĉevaloj" kaj multajn diojn, kiujn ni konas ankaŭ el pli posta greka religio ([[Olimpo|Olimpaj dioj]]). [[Homero]] signis aĥajan reĝon [[Agamemnono]]n faliginto de [[Trojo]]. Sed pruvatesti tion oni ne povas. De la [[13-a jarcento a.K.]] komencis penetradi t.n. [[maraj nacioj]] kaj verŝajne ankaŭ pro malsekeco kaj internaj bataloj okazis falo de la [[mikena kulturo]] kaj por kelkaj jarcentoj la "malhela epoĥo". Posteuloj de aĥajoj estis pliaj grekaj gentoj: [[dorioj]], [[eolianoj]], [[ionoj]]. == Aĥajaj memoraĵoj == <gallery> Dosiero:Mycenae lion gate detail dsc06384.jpg|Leona pordego, detalo Dosiero:Thebes-1.jpg|Ruinoj en Tebo (Grekio) Dosiero:Bathtub-of-nestor.jpg|Bankuvo en Nestora palaco en Piloso </gallery> {{Projektoj}} [[Kategorio:Antikvaj grekoj]] dl5tamb00r897kqhaq91vtruf2m7z7s 0 392913 9368132 9283268 2026-05-07T09:54:17Z Sj1mor 12103 /* Historio */ John Marshall 9368132 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo | bildo_priskribo = Fasado de la Konstruaĵo de la Supera Kortumo. |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = US-DC |mapo lokumilo = Vaŝingtono |Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> |zomo = 15 |tipo1 = reliefo |tipo2 = reliefo }} <!-- [[Dosiero:Seal of the United States Supreme Court.svg|eta|200ra|Blazono de la Supera Kortumo de Usono]] [[Dosiero:USSupremeCourtWestFacade.JPG|eta|200ra|Fasado de la Konstruaĵo de la Supera Kortumo.]] --> La '''Supera Kortumo de Usono''' ({{lang-en|Supreme Court of the United States}}), lokita en [[Vaŝingtono]], estas la plej alta juĝa kaj jura instanco de [[Usono]], la kapo de la usona [[justica povo|justica branĉo]] kaj la plej alta [[tribunalo]] de la nacio. Ĝi konsistas el ''ĉefjuĝisto'' kaj ok ''asociitaj juĝistoj'', kiujn nomumas la [[Usona prezidanto|prezidanto]] kun la konsento de la plimulto de la [[Usona Senato|Senato]]. Juĝistoj servas principe dumvive. Ĝi estas ĉefe ''konstitucia tribunalo'', tio estas, ĝi kontrolas, ĉu leĝoj kaj verdiktoj kongruas al la [[Usona konstitucio|konstitucio]], kaj ĝi havas la lastan juĝistan aŭtoritaton ene de Usono por interpreti kaj decidi demandojn de federacia juro. Krom la justica branĉo, kiun la Supera Kortumo kapumas, la ceteraj branĉoj de [[Federacia Registaro de Usono|usona registaro]] estas la [[plenuma povo|ekzekutiva branĉo]] kaj la [[leĝdona povo|leĝofara branĉo]]. == Historio == La plej frua Supera Kortumo mankis prestiĝon kaj aŭdis malmultajn kazojn. Ĉi tiu ŝanĝiĝis kiam Ĉefjuĝisto [[John Marshall (juĝisto)|John Marshall]] establis la kortumon kiel arbitracianto de la konstitucio kaj donis gravajn deklarojn sur la interrilato inter la statoj kaj federacia registaro. Hodiaŭ la Supera Kortumo estas la plej grava tribunalo de la lando, kaj decidas kazojn nacie gravajn, helpante difini la rolon de la konstitucio. == Konstruaĵo == La Supera Kortumo originale ne havis propran konstruaĵon. Dum iom da tempo, ĝi kunvenis en ''Independence Hall'' en [[Filadelfio]]. Post kiam la federacia registaro transloĝiĝis al [[Vaŝingtono]] en 1801, ĝi kunvenis en la [[Usona Kapitolo]]. Ĝi restis tie ĝis 1935, kiam ĝi moviĝis en sia fina hejmo, la Konstruaĵo de la Supera Kortumo, kiu estas Usona Nacia Historia Rekonilo en Vaŝingtono. == Membroj == [[William Taft]] estis la sola ĉefjuĝisto kiu ankaŭ estis prezidanto. La nuna ĉefjuĝisto estas [[John Roberts]]. Aktuale, du asociitajn juĝistojn nomumis [[Barack Obama|Prezidanto Obama]] kaj tri nomumis [[Donald Trump|Prezidanto Trump]]. {| class="wikitable" |+align="bottom" style="text-align:left; padding-left:0.25in;"|* ''Postenigo dum paŭzo, poste malaprobita de la Senato''<br />** ''Plialtigita post servo kiel asociita juĝisto''<br /> *** ''Ankaŭ servis kiel [[Prezidento de Usono|Usona Prezidento]]''<br /> § ''Antaŭe servis kiel asociita juĝisto''<br /> §§ ''Historiistoj malakordiĝas ĉu li rezignis aŭ malakceptis la komision'' ([http://www.law.com/jsp/article.jsp?id=1127207113073])<br />† ''Mortis dum ofico''<br /> |- style="background-color:#dedede" ! N-ro !! Ĉefjuĝisto !! Periodo !! Postenigita de |- |1 || [[John Jay]] || [[19-a de oktobro|la 19-an de oktobro]] [[1789]]–[[29-a de junio|la 29-an de junio]] [[1795]] || [[George Washington]] |- |2 || [[John Rutledge]]*§ || [[12-a de aŭgusto|la 12-an de aŭgusto]] [[1795]]–[[15-a de decembro|la 15-an de decembro]] [[1795]] || [[George Washington]] |- | || [[William Cushing]]**§§ || [[3-a de februaro|la 3-an de februaro]] [[1796]]–[[5-a de februaro|la 5-an de februaro]] [[1796]] || [[George Washington]] |- |3 || [[Oliver Ellsworth]] || [[8-a de marto|la 8-an de marto]] [[1796]]–[[15-a de decembro|la 15-an de decembro]], [[1800]] || [[George Washington]] |- |4 || [[John Marshall]] || [[4-a de februaro|la 4-an de februaro]] [[1801]]–[[6-a de julio|la 6-an de julio]] [[1835]]† || [[John Adams]] ([[Usona Federalisma Partio|F]]) |- |5 || [[Roger B. Taney|Roger Brooke Taney]] || [[28-a de marto|la 28-an de marto]] [[1836]]–[[12-a de oktobro|la 12-an de oktobro]] [[1864]]† || [[Andrew Jackson]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |6 || [[Salmon P. Chase|Salmon Portland Chase]] || [[15-a de decembro|la 15-an de decembro]], [[1864]]–[[7-a de majo|la 7-an de majo]] [[1873]]† || [[Abraham Lincoln]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |7 || [[Morrison Waite|Morrison Remick Waite]] || [[4-a de marto|la 4-an de marto]] [[1874]]–[[23-a de marto|la 23-an de marto]] [[1888]]† || [[Ulysses S. Grant]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |8 || [[Melville Fuller|Melville Weston Fuller]] || [[8-a de oktobro|la 8-an de oktobro]] [[1888]]–[[4-a de julio|la 4-an de julio]] [[1910]]† || [[Grover Cleveland]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |9 || [[Edward Douglass White]]** || [[19-a de decembro|la 19-an de decembro]] [[1910]]–[[19-a de majo|la 19-an de majo]] [[1921]]† || [[William H. Taft]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |10 || [[William Howard Taft]]*** || [[11-a de julio|la 11-an de julio]] [[1921]]–[[3-a de februaro|la 3-an de februaro]] [[1930]] || [[Warren G. Harding]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |11 || [[Charles Evans Hughes]] § || [[24-a de februaro|la 24-an de februaro]] [[1930]]–[[30-a de junio|la 30-an de junio]] [[1941]] || [[Herbert Hoover]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |12 || [[Harlan Fiske Stone]]** || [[3-a de julio|la 3-an de julio]] [[1941]]–[[22-a de aprilo|la 22-an de aprilo]] [[1946]]† || [[Franklin D. Roosevelt]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |13 || [[Fred M. Vinson|Frederick Moore Vinson]] || [[24-a de junio|la 24-an de junio]] [[1946]]–[[8-a de septembro|la 8-an de septembro]] [[1953]]† || [[Harry S. Truman]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |14 || [[Earl Warren]] || [[5-a de oktobro|la 5-an de oktobro]] [[1953]]–[[23-a de junio|la 23-an de junio]] [[1969]] || [[Dwight D. Eisenhower]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |15 || [[Warren E. Burger|Warren Earl Burger]] || [[23-a de junio|la 23-an de junio]] [[1969]]–[[26-a de septembro|la 26-an de septembro]] [[1986]] || [[Richard Nixon]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |16 || [[William Rehnquist|William Hubbs Rehnquist]]** || [[26-a de septembro|la 26-an de septembro]] [[1986]]–[[3-a de septembro|la 3-an de septembro]] [[2005]]† || [[Ronald Reagan]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |17 || {{Ill|lingvo=d|trad=Q11153|eo=John Roberts|teksto=John Glover Roberts, Jr.}} || [[29-a de septembro|la 29-an de septembro]] [[2005]] ĝis hodiaŭ || [[George W. Bush]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |} ==Polemikoj== Malsame de la plej multaj superaj kortumoj, la usona havas [[dumviva mandato|dumvivajn mandatojn]] kaj nekutime grandan potencon super la elektitaj branĉoj de la registaro, kaj la usona konstitucio estas nekutime malfacile amendebla.<ref>{{Cite web |last=Quinn |first=Colm |date=8-a de marto 2024 |title=For a Less Politicized Supreme Court, Look Abroad |url=https://foreignpolicy.com/2022/05/04/supreme-court-international/ |access-date=2-a de marto 2024 |website=[[Foreign Policy]] |language=en-US}}</ref> Iuj kritikoj parte kulpigas tiujn faktorojn pri malaltiĝanta statuso de la usona supera kortumo en aliaj landoj<ref name="Liptak-2008">{{cite news |last1=Liptak |first1=Adam |author-link1=Adam Liptak |date=17-a de septembro 2008 |title=U.S. Court Is Now Guiding Fewer Nations |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/us/18legal.html |access-date=7-a de junio 2018 |work=The New York Times |quote=}}</ref> kaj malaltiĝanta aproba indekso en Usono de ĉirkaŭ 65% fine de la jardeko de 1980 ĝis ĉirkaŭ 40% komence de la jardeko de 2020. Aliaj kritikataj faktoroj estas politika dispolusiĝo, skandaloj pri etiko, kaj unuopaj polemikaj decidoj, interalie la malstriktigo de reguloj pri [[financo de politikaj kampanjoj en Usono|financo de politikaj kampanjoj]],<ref name=Stone>{{cite journal |last=Stone |first=Geoffrey R. |author-link=Geoffrey R. Stone |date=26-a de marto 2012 |title=''Citizens United'' and conservative judicial activism |url=https://illinoislawreview.org/wp-content/ilr-content/articles/2012/2/Stone.pdf |url-status=live |journal=University of Illinois Law Review |volume=2012 |issue=2 |pages=485–500 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217212201/http://illinoislawreview.org/wp-content/ilr-content/articles/2012/2/Stone.pdf |archive-date=17-a de februaro 2021 |access-date=13-a de majo 2020}}</ref> permeso al manipulado de balotodistriktaj limoj,<ref>{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=23-a de majo 2024 |title=The Supreme Court's new voting rights decision is a love letter to gerrymandering |url=https://www.vox.com/scotus/351406/the-supreme-courts-new-voting-rights-decision-is-a-love-letter-to-gerrymandering |access-date=May 29, 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref> malfortigo de garantioj pri la voĉdonrajto,<ref>{{Cite web |last=Beauchamp |first=Zack |date=27-a de junio 2019 |title=The Supreme Court's gerrymandering decision reveals a profound threat to democracy |url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2019/6/27/18761166/supreme-court-gerrymandering-republicans-democracy |access-date=30-a de januaro 2023 |website=Vox |language=en}}</ref> malagnosko de rajto aborti en ''{{Ill|lingvo=d|trad=Q107058269|eo=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization|teksto=Dobbs v. Jackson}}'', kaj decido de la prezidantecaj elektoj de 2000 en ''[[Bush v. Gore]]''.<ref name=":3">{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=10-a de junio 2024 |title=Justices Sotomayor and Kagan must retire now |url=https://www.vox.com/scotus/354381/supreme-court-sotomayor-kagan-retire-now |access-date=19-a de junio 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref> Ekde la lastaj jaroj de la jardeko de 2010, la daŭra akirado de potenco fare de la kortumo kaj la konveneco de ĝiaj decidoj por la Respublikana Partio altiris akuzojn de [[maldemokratiĝo]] aŭ [[unupartiismo]].<ref name=":3" /> ===Etiko=== En 2024 kritikoj celis al la juĝistoj {{Ill|lingvo=d|trad=Q11138|eo=Samuel Alito}} kaj [[Clarence Thomas]] pro ilia rifuzo apartigi sin de procesoj pri la [[atako kontraŭ la Kapitolo de Usono]] de la 6-a de januaro 2021, kvankam iliaj edzinoj publike opiniis pri la afero aŭ partoprenis en klopodoj malvalidigi la balotadon de 2020.<ref name="NYT-202405293">{{cite news |last=Raskin |first=Jamie |author-link=Jamie Raskin |date=29-a de majo 2024 |title=Jamie Raskin: How to Force Justices Alito and Thomas to Recuse Themselves in the Jan. 6 Cases |url=https://www.nytimes.com/2024/05/29/opinion/alito-thomas-recuse-trump-jan-6.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20240529182827/https://www.nytimes.com/2024/05/29/opinion/alito-thomas-recuse-trump-jan-6.html |archive-date=29-a de majo 2024 |access-date=29-a de majo 2024 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Pilkington |first=Ed |date=31-a de majo 2024 |title=Samuel Alito's refusal to recuse himself in Trump v US is another ethics breach |url=https://www.theguardian.com/us-news/article/2024/may/31/samuel-alito-trump-recusal-ethics-breach |access-date=6-a de junio 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=29-a de majo 2024 |title=Alito says the Supreme Court's fake ethics code allows him to be unethical |url=https://www.vox.com/scotus/352380/supreme-court-alito-ethics-recusal-insurrection-flags |access-date=6-a de junio 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Smith |first=David |date=15-a de junio 2024 |title=How the US supreme court could be a key election issue: 'They've grown too powerful' |url=https://www.theguardian.com/law/article/2024/jun/15/supreme-court-election-issue |access-date=15-a de junio 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> La kritikoj pliintensiĝis post la decido en ''[[Trump v. United States]]'', kiu havigis ĝeneralan juran imunecon al la prezidanto. Reprezentanto [[Alexandria Ocasio-Cortez]] formaligis elpostenigan denuncon kontraŭ Thomas kaj Alito en julio,<ref>{{cite web |last=Robinson |first=Kimberly Strawbridge |date=11-a de julio 2024 |title=AOC Moves to Impeach Supreme Court Justices Thomas and Alito |url=https://time.com/6997245/aoc-impeachment-supreme-court-clarence-thomas-samuel-alito/ |website=Time}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/us/us-rep-ocasio-cortez-calls-impeachment-supreme-courts-thomas-alito-2024-07-10/ |date=10-a de julio 2024 |work=[[Reuters]] |first1=Moira |last1=Warburton |first2=Makini |last2=Brice |title=Ocasio-Cortez seeks US House impeachment of Supreme Court's Thomas, Alito}}</ref><ref name=Impeach>{{Cite web |date=10-a de julio 2024 |title=Ocasio-Cortez Introduces Articles of Impeachment Against Justice Thomas and Justice Alito |url=https://ocasio-cortez.house.gov/media/press-releases/ocasio-cortez-introduces-articles-impeachment-against-justice-thomas-and |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710224618/https://ocasio-cortez.house.gov/media/press-releases/ocasio-cortez-introduces-articles-impeachment-against-justice-thomas-and |archive-date=10-a de julio 2024 |access-date=10-a de julio 2024}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Hartmann |first=Thom |author-link=Thom Hartmann |date=12-a de julio 2024 |title=AOC's Move on Thomas and Alito Has All the Right Historical Echoes |url=https://newrepublic.com/article/183762/aoc-impeachment-thomas-alito-historical-echoes |access-date=14-a de julio 2024 |magazine=The New Republic |issn=0028-6583}}</ref> kaj fine de tiu monato preskaŭ 1.4 milionaj da homoj estis subskribintaj petskribon ĉe [[MoveOn]], ke la Kongreso elpostenigu Thomas.<ref>{{cite web | url=https://www.peoplesworld.org/article/move-on-petition-to-impeach-justice-clarence-thomas-gets-1-4-million-signatures/ | title=Move-On petition to impeach Justice Clarence Thomas gets 1.4 million signatures | date=26-a de julio 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sign.moveon.org/petitions/clarence-thomas-must-go | title=Clarence Thomas must be removed from the Supreme Court! }}</ref> Inter la aliaj kritikoj al la kortumo estas la malfortigo de leĝoj pri [[korupto]], kio efikas ankaŭ al aliaj branĉoj de la registaro krom la justica,<ref>{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=26-a de junio 2024 |title=The Supreme Court rules that state officials can engage in a little corruption, as a treat |url=https://www.vox.com/scotus/357170/supreme-court-snyder-united-states-corruption |access-date=2-a de julio 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jouvenal |first=Justin |date=26-a de junio 2024 |title=Supreme Court ruling on Indiana mayor is latest to weaken corruption laws |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/06/26/supreme-court-bribes-gratuities-corruption-mayor/ |access-date=2-a de julio 2024 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> kaj la citado de malveraĵoj en publikigitaj decidoj, ofte fontintaj el kortumamikaj dokumentoj de grupoj, kiuj alvokis por la decido.<ref name=":5">{{Cite web |last=Gabrielson |first=Ryan |author-link=Ryan Gabrielson |date=17-a de oktobro 2017 |title=It's a Fact: Supreme Court Errors Aren't Hard to Find |url=https://www.propublica.org/article/supreme-court-errors-are-not-hard-to-find |access-date=2-a de julio 2024 |website=ProPublica |language=en}}</ref> La juristo Allison Orr Larsen rekomendis, ke la kortumo postulu malkaŝon de la financintoj de kortumamikaj dokumentoj kaj de la studoj, kiujn ili citas, ricevu nur dokumentojn en la fakoj de la verkintoj (kiel postuliĝas ĉe malsuperaj kortumoj), kaj ke la dokumentoj liveriĝu pli frue en la procedo por ke oni havu sufiĉan tempon por ekzameni kaj kontesti la historion kaj faktojn.<ref name=":4">{{Cite news |last=Larsen |first=Allison Orr |date=26-a de julio 2022 |title=Opinion: The Supreme Court Decisions on Guns and Abortion Relied Heavily on History. But Whose History? |url=https://www.politico.com/news/magazine/2022/07/26/scotus-history-is-from-motivated-advocacy-groups-00047249 |work=Politico Magazine}}</ref> == Gravaj decidoj == * Marbury v. Madison (1803, kontrolo de konstitucieco) *''[[Loving kontraŭ Virginio|Loving v. Virginia]]'' (1967, interrasaj geedziĝoj) *''[[Roe v. Wade]]'' (1973, [[aborto|abortado]]) *''[[Chevron U.S.A., Inc. v. Natural Resources Defense Council, Inc.]]'' (1984, agenteja aŭtoritato interpreti ambiguajn administrajn leĝojn) *''[[Lawrence v. Texas]]'' (2003, sodomio) *''[[Bostock v. Clayton County, Georgia|Bostock v. Clayton County]]'' (2020, [[dunga diskriminacio]] kontraŭ GLAT-aj laboristoj) *''[[National Pork Producers Council v. Ross]]'' (2023, ŝtataj kaj lokaj leĝoj pri komerco) *''[[Loper Bright Enterprises v. Raimondo]]'' (2024, renversis ''Chevron'') ==Referencoj== <references/> == Literaturo == * http://www.supremecourt.gov/ oficiala retejo {{en}} * http://www.supremecourt.gov/about/briefoverview.aspx{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} priskribo {{en}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}}{{Portalo Juro}} * [[Equal justice under law|''Equal justice under law'']] * [[Usonaj Raportoj]] [[Kategorio:Juro]] [[Kategorio:Tribunaloj]] [[Kategorio:Usona juro]] [[Kategorio:Superaj Kortumoj]] 9ccb682dze4v14ku2hv3mvwfx0xva22 9368139 9368132 2026-05-07T09:55:20Z Sj1mor 12103 9368139 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo | bildo_priskribo = Fasado de la Konstruaĵo de la Supera Kortumo. |regiono-ISO = US-DC |situo sur mapo = Centra Vaŝingtono |zomo = 13 }} <!-- [[Dosiero:Seal of the United States Supreme Court.svg|eta|200ra|Blazono de la Supera Kortumo de Usono]] [[Dosiero:USSupremeCourtWestFacade.JPG|eta|200ra|Fasado de la Konstruaĵo de la Supera Kortumo.]] --> La '''Supera Kortumo de Usono''' ({{lang-en|Supreme Court of the United States}}), lokita en [[Vaŝingtono]], estas la plej alta juĝa kaj jura instanco de [[Usono]], la kapo de la usona [[justica povo|justica branĉo]] kaj la plej alta [[tribunalo]] de la nacio. Ĝi konsistas el ''ĉefjuĝisto'' kaj ok ''asociitaj juĝistoj'', kiujn nomumas la [[Usona prezidanto|prezidanto]] kun la konsento de la plimulto de la [[Usona Senato|Senato]]. Juĝistoj servas principe dumvive. Ĝi estas ĉefe ''konstitucia tribunalo'', tio estas, ĝi kontrolas, ĉu leĝoj kaj verdiktoj kongruas al la [[Usona konstitucio|konstitucio]], kaj ĝi havas la lastan juĝistan aŭtoritaton ene de Usono por interpreti kaj decidi demandojn de federacia juro. Krom la justica branĉo, kiun la Supera Kortumo kapumas, la ceteraj branĉoj de [[Federacia Registaro de Usono|usona registaro]] estas la [[plenuma povo|ekzekutiva branĉo]] kaj la [[leĝdona povo|leĝofara branĉo]]. == Historio == La plej frua Supera Kortumo mankis prestiĝon kaj aŭdis malmultajn kazojn. Ĉi tiu ŝanĝiĝis kiam Ĉefjuĝisto [[John Marshall (juĝisto)|John Marshall]] establis la kortumon kiel arbitracianto de la konstitucio kaj donis gravajn deklarojn sur la interrilato inter la statoj kaj federacia registaro. Hodiaŭ la Supera Kortumo estas la plej grava tribunalo de la lando, kaj decidas kazojn nacie gravajn, helpante difini la rolon de la konstitucio. == Konstruaĵo == La Supera Kortumo originale ne havis propran konstruaĵon. Dum iom da tempo, ĝi kunvenis en ''Independence Hall'' en [[Filadelfio]]. Post kiam la federacia registaro transloĝiĝis al [[Vaŝingtono]] en 1801, ĝi kunvenis en la [[Usona Kapitolo]]. Ĝi restis tie ĝis 1935, kiam ĝi moviĝis en sia fina hejmo, la Konstruaĵo de la Supera Kortumo, kiu estas Usona Nacia Historia Rekonilo en Vaŝingtono. == Membroj == [[William Taft]] estis la sola ĉefjuĝisto kiu ankaŭ estis prezidanto. La nuna ĉefjuĝisto estas [[John Roberts]]. Aktuale, du asociitajn juĝistojn nomumis [[Barack Obama|Prezidanto Obama]] kaj tri nomumis [[Donald Trump|Prezidanto Trump]]. {| class="wikitable" |+align="bottom" style="text-align:left; padding-left:0.25in;"|* ''Postenigo dum paŭzo, poste malaprobita de la Senato''<br />** ''Plialtigita post servo kiel asociita juĝisto''<br /> *** ''Ankaŭ servis kiel [[Prezidento de Usono|Usona Prezidento]]''<br /> § ''Antaŭe servis kiel asociita juĝisto''<br /> §§ ''Historiistoj malakordiĝas ĉu li rezignis aŭ malakceptis la komision'' ([http://www.law.com/jsp/article.jsp?id=1127207113073])<br />† ''Mortis dum ofico''<br /> |- style="background-color:#dedede" ! N-ro !! Ĉefjuĝisto !! Periodo !! Postenigita de |- |1 || [[John Jay]] || [[19-a de oktobro|la 19-an de oktobro]] [[1789]]–[[29-a de junio|la 29-an de junio]] [[1795]] || [[George Washington]] |- |2 || [[John Rutledge]]*§ || [[12-a de aŭgusto|la 12-an de aŭgusto]] [[1795]]–[[15-a de decembro|la 15-an de decembro]] [[1795]] || [[George Washington]] |- | || [[William Cushing]]**§§ || [[3-a de februaro|la 3-an de februaro]] [[1796]]–[[5-a de februaro|la 5-an de februaro]] [[1796]] || [[George Washington]] |- |3 || [[Oliver Ellsworth]] || [[8-a de marto|la 8-an de marto]] [[1796]]–[[15-a de decembro|la 15-an de decembro]], [[1800]] || [[George Washington]] |- |4 || [[John Marshall]] || [[4-a de februaro|la 4-an de februaro]] [[1801]]–[[6-a de julio|la 6-an de julio]] [[1835]]† || [[John Adams]] ([[Usona Federalisma Partio|F]]) |- |5 || [[Roger B. Taney|Roger Brooke Taney]] || [[28-a de marto|la 28-an de marto]] [[1836]]–[[12-a de oktobro|la 12-an de oktobro]] [[1864]]† || [[Andrew Jackson]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |6 || [[Salmon P. Chase|Salmon Portland Chase]] || [[15-a de decembro|la 15-an de decembro]], [[1864]]–[[7-a de majo|la 7-an de majo]] [[1873]]† || [[Abraham Lincoln]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |7 || [[Morrison Waite|Morrison Remick Waite]] || [[4-a de marto|la 4-an de marto]] [[1874]]–[[23-a de marto|la 23-an de marto]] [[1888]]† || [[Ulysses S. Grant]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |8 || [[Melville Fuller|Melville Weston Fuller]] || [[8-a de oktobro|la 8-an de oktobro]] [[1888]]–[[4-a de julio|la 4-an de julio]] [[1910]]† || [[Grover Cleveland]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |9 || [[Edward Douglass White]]** || [[19-a de decembro|la 19-an de decembro]] [[1910]]–[[19-a de majo|la 19-an de majo]] [[1921]]† || [[William H. Taft]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |10 || [[William Howard Taft]]*** || [[11-a de julio|la 11-an de julio]] [[1921]]–[[3-a de februaro|la 3-an de februaro]] [[1930]] || [[Warren G. Harding]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |11 || [[Charles Evans Hughes]] § || [[24-a de februaro|la 24-an de februaro]] [[1930]]–[[30-a de junio|la 30-an de junio]] [[1941]] || [[Herbert Hoover]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |12 || [[Harlan Fiske Stone]]** || [[3-a de julio|la 3-an de julio]] [[1941]]–[[22-a de aprilo|la 22-an de aprilo]] [[1946]]† || [[Franklin D. Roosevelt]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |13 || [[Fred M. Vinson|Frederick Moore Vinson]] || [[24-a de junio|la 24-an de junio]] [[1946]]–[[8-a de septembro|la 8-an de septembro]] [[1953]]† || [[Harry S. Truman]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |14 || [[Earl Warren]] || [[5-a de oktobro|la 5-an de oktobro]] [[1953]]–[[23-a de junio|la 23-an de junio]] [[1969]] || [[Dwight D. Eisenhower]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |15 || [[Warren E. Burger|Warren Earl Burger]] || [[23-a de junio|la 23-an de junio]] [[1969]]–[[26-a de septembro|la 26-an de septembro]] [[1986]] || [[Richard Nixon]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |16 || [[William Rehnquist|William Hubbs Rehnquist]]** || [[26-a de septembro|la 26-an de septembro]] [[1986]]–[[3-a de septembro|la 3-an de septembro]] [[2005]]† || [[Ronald Reagan]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |17 || {{Ill|lingvo=d|trad=Q11153|eo=John Roberts|teksto=John Glover Roberts, Jr.}} || [[29-a de septembro|la 29-an de septembro]] [[2005]] ĝis hodiaŭ || [[George W. Bush]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |} ==Polemikoj== Malsame de la plej multaj superaj kortumoj, la usona havas [[dumviva mandato|dumvivajn mandatojn]] kaj nekutime grandan potencon super la elektitaj branĉoj de la registaro, kaj la usona konstitucio estas nekutime malfacile amendebla.<ref>{{Cite web |last=Quinn |first=Colm |date=8-a de marto 2024 |title=For a Less Politicized Supreme Court, Look Abroad |url=https://foreignpolicy.com/2022/05/04/supreme-court-international/ |access-date=2-a de marto 2024 |website=[[Foreign Policy]] |language=en-US}}</ref> Iuj kritikoj parte kulpigas tiujn faktorojn pri malaltiĝanta statuso de la usona supera kortumo en aliaj landoj<ref name="Liptak-2008">{{cite news |last1=Liptak |first1=Adam |author-link1=Adam Liptak |date=17-a de septembro 2008 |title=U.S. Court Is Now Guiding Fewer Nations |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/us/18legal.html |access-date=7-a de junio 2018 |work=The New York Times |quote=}}</ref> kaj malaltiĝanta aproba indekso en Usono de ĉirkaŭ 65% fine de la jardeko de 1980 ĝis ĉirkaŭ 40% komence de la jardeko de 2020. Aliaj kritikataj faktoroj estas politika dispolusiĝo, skandaloj pri etiko, kaj unuopaj polemikaj decidoj, interalie la malstriktigo de reguloj pri [[financo de politikaj kampanjoj en Usono|financo de politikaj kampanjoj]],<ref name=Stone>{{cite journal |last=Stone |first=Geoffrey R. |author-link=Geoffrey R. Stone |date=26-a de marto 2012 |title=''Citizens United'' and conservative judicial activism |url=https://illinoislawreview.org/wp-content/ilr-content/articles/2012/2/Stone.pdf |url-status=live |journal=University of Illinois Law Review |volume=2012 |issue=2 |pages=485–500 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217212201/http://illinoislawreview.org/wp-content/ilr-content/articles/2012/2/Stone.pdf |archive-date=17-a de februaro 2021 |access-date=13-a de majo 2020}}</ref> permeso al manipulado de balotodistriktaj limoj,<ref>{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=23-a de majo 2024 |title=The Supreme Court's new voting rights decision is a love letter to gerrymandering |url=https://www.vox.com/scotus/351406/the-supreme-courts-new-voting-rights-decision-is-a-love-letter-to-gerrymandering |access-date=May 29, 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref> malfortigo de garantioj pri la voĉdonrajto,<ref>{{Cite web |last=Beauchamp |first=Zack |date=27-a de junio 2019 |title=The Supreme Court's gerrymandering decision reveals a profound threat to democracy |url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2019/6/27/18761166/supreme-court-gerrymandering-republicans-democracy |access-date=30-a de januaro 2023 |website=Vox |language=en}}</ref> malagnosko de rajto aborti en ''{{Ill|lingvo=d|trad=Q107058269|eo=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization|teksto=Dobbs v. Jackson}}'', kaj decido de la prezidantecaj elektoj de 2000 en ''[[Bush v. Gore]]''.<ref name=":3">{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=10-a de junio 2024 |title=Justices Sotomayor and Kagan must retire now |url=https://www.vox.com/scotus/354381/supreme-court-sotomayor-kagan-retire-now |access-date=19-a de junio 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref> Ekde la lastaj jaroj de la jardeko de 2010, la daŭra akirado de potenco fare de la kortumo kaj la konveneco de ĝiaj decidoj por la Respublikana Partio altiris akuzojn de [[maldemokratiĝo]] aŭ [[unupartiismo]].<ref name=":3" /> ===Etiko=== En 2024 kritikoj celis al la juĝistoj {{Ill|lingvo=d|trad=Q11138|eo=Samuel Alito}} kaj [[Clarence Thomas]] pro ilia rifuzo apartigi sin de procesoj pri la [[atako kontraŭ la Kapitolo de Usono]] de la 6-a de januaro 2021, kvankam iliaj edzinoj publike opiniis pri la afero aŭ partoprenis en klopodoj malvalidigi la balotadon de 2020.<ref name="NYT-202405293">{{cite news |last=Raskin |first=Jamie |author-link=Jamie Raskin |date=29-a de majo 2024 |title=Jamie Raskin: How to Force Justices Alito and Thomas to Recuse Themselves in the Jan. 6 Cases |url=https://www.nytimes.com/2024/05/29/opinion/alito-thomas-recuse-trump-jan-6.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20240529182827/https://www.nytimes.com/2024/05/29/opinion/alito-thomas-recuse-trump-jan-6.html |archive-date=29-a de majo 2024 |access-date=29-a de majo 2024 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Pilkington |first=Ed |date=31-a de majo 2024 |title=Samuel Alito's refusal to recuse himself in Trump v US is another ethics breach |url=https://www.theguardian.com/us-news/article/2024/may/31/samuel-alito-trump-recusal-ethics-breach |access-date=6-a de junio 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=29-a de majo 2024 |title=Alito says the Supreme Court's fake ethics code allows him to be unethical |url=https://www.vox.com/scotus/352380/supreme-court-alito-ethics-recusal-insurrection-flags |access-date=6-a de junio 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Smith |first=David |date=15-a de junio 2024 |title=How the US supreme court could be a key election issue: 'They've grown too powerful' |url=https://www.theguardian.com/law/article/2024/jun/15/supreme-court-election-issue |access-date=15-a de junio 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> La kritikoj pliintensiĝis post la decido en ''[[Trump v. United States]]'', kiu havigis ĝeneralan juran imunecon al la prezidanto. Reprezentanto [[Alexandria Ocasio-Cortez]] formaligis elpostenigan denuncon kontraŭ Thomas kaj Alito en julio,<ref>{{cite web |last=Robinson |first=Kimberly Strawbridge |date=11-a de julio 2024 |title=AOC Moves to Impeach Supreme Court Justices Thomas and Alito |url=https://time.com/6997245/aoc-impeachment-supreme-court-clarence-thomas-samuel-alito/ |website=Time}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/us/us-rep-ocasio-cortez-calls-impeachment-supreme-courts-thomas-alito-2024-07-10/ |date=10-a de julio 2024 |work=[[Reuters]] |first1=Moira |last1=Warburton |first2=Makini |last2=Brice |title=Ocasio-Cortez seeks US House impeachment of Supreme Court's Thomas, Alito}}</ref><ref name=Impeach>{{Cite web |date=10-a de julio 2024 |title=Ocasio-Cortez Introduces Articles of Impeachment Against Justice Thomas and Justice Alito |url=https://ocasio-cortez.house.gov/media/press-releases/ocasio-cortez-introduces-articles-impeachment-against-justice-thomas-and |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710224618/https://ocasio-cortez.house.gov/media/press-releases/ocasio-cortez-introduces-articles-impeachment-against-justice-thomas-and |archive-date=10-a de julio 2024 |access-date=10-a de julio 2024}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Hartmann |first=Thom |author-link=Thom Hartmann |date=12-a de julio 2024 |title=AOC's Move on Thomas and Alito Has All the Right Historical Echoes |url=https://newrepublic.com/article/183762/aoc-impeachment-thomas-alito-historical-echoes |access-date=14-a de julio 2024 |magazine=The New Republic |issn=0028-6583}}</ref> kaj fine de tiu monato preskaŭ 1.4 milionaj da homoj estis subskribintaj petskribon ĉe [[MoveOn]], ke la Kongreso elpostenigu Thomas.<ref>{{cite web | url=https://www.peoplesworld.org/article/move-on-petition-to-impeach-justice-clarence-thomas-gets-1-4-million-signatures/ | title=Move-On petition to impeach Justice Clarence Thomas gets 1.4 million signatures | date=26-a de julio 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sign.moveon.org/petitions/clarence-thomas-must-go | title=Clarence Thomas must be removed from the Supreme Court! }}</ref> Inter la aliaj kritikoj al la kortumo estas la malfortigo de leĝoj pri [[korupto]], kio efikas ankaŭ al aliaj branĉoj de la registaro krom la justica,<ref>{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=26-a de junio 2024 |title=The Supreme Court rules that state officials can engage in a little corruption, as a treat |url=https://www.vox.com/scotus/357170/supreme-court-snyder-united-states-corruption |access-date=2-a de julio 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jouvenal |first=Justin |date=26-a de junio 2024 |title=Supreme Court ruling on Indiana mayor is latest to weaken corruption laws |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/06/26/supreme-court-bribes-gratuities-corruption-mayor/ |access-date=2-a de julio 2024 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> kaj la citado de malveraĵoj en publikigitaj decidoj, ofte fontintaj el kortumamikaj dokumentoj de grupoj, kiuj alvokis por la decido.<ref name=":5">{{Cite web |last=Gabrielson |first=Ryan |author-link=Ryan Gabrielson |date=17-a de oktobro 2017 |title=It's a Fact: Supreme Court Errors Aren't Hard to Find |url=https://www.propublica.org/article/supreme-court-errors-are-not-hard-to-find |access-date=2-a de julio 2024 |website=ProPublica |language=en}}</ref> La juristo Allison Orr Larsen rekomendis, ke la kortumo postulu malkaŝon de la financintoj de kortumamikaj dokumentoj kaj de la studoj, kiujn ili citas, ricevu nur dokumentojn en la fakoj de la verkintoj (kiel postuliĝas ĉe malsuperaj kortumoj), kaj ke la dokumentoj liveriĝu pli frue en la procedo por ke oni havu sufiĉan tempon por ekzameni kaj kontesti la historion kaj faktojn.<ref name=":4">{{Cite news |last=Larsen |first=Allison Orr |date=26-a de julio 2022 |title=Opinion: The Supreme Court Decisions on Guns and Abortion Relied Heavily on History. But Whose History? |url=https://www.politico.com/news/magazine/2022/07/26/scotus-history-is-from-motivated-advocacy-groups-00047249 |work=Politico Magazine}}</ref> == Gravaj decidoj == * Marbury v. Madison (1803, kontrolo de konstitucieco) *''[[Loving kontraŭ Virginio|Loving v. Virginia]]'' (1967, interrasaj geedziĝoj) *''[[Roe v. Wade]]'' (1973, [[aborto|abortado]]) *''[[Chevron U.S.A., Inc. v. Natural Resources Defense Council, Inc.]]'' (1984, agenteja aŭtoritato interpreti ambiguajn administrajn leĝojn) *''[[Lawrence v. Texas]]'' (2003, sodomio) *''[[Bostock v. Clayton County, Georgia|Bostock v. Clayton County]]'' (2020, [[dunga diskriminacio]] kontraŭ GLAT-aj laboristoj) *''[[National Pork Producers Council v. Ross]]'' (2023, ŝtataj kaj lokaj leĝoj pri komerco) *''[[Loper Bright Enterprises v. Raimondo]]'' (2024, renversis ''Chevron'') ==Referencoj== <references/> == Literaturo == * http://www.supremecourt.gov/ oficiala retejo {{en}} * http://www.supremecourt.gov/about/briefoverview.aspx{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} priskribo {{en}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}}{{Portalo Juro}} * [[Equal justice under law|''Equal justice under law'']] * [[Usonaj Raportoj]] [[Kategorio:Juro]] [[Kategorio:Tribunaloj]] [[Kategorio:Usona juro]] [[Kategorio:Superaj Kortumoj]] d8e9vrgc9wwdopn0cazmq7pauqq2f9d 9368140 9368139 2026-05-07T09:55:49Z Sj1mor 12103 9368140 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo | bildo_priskribo = Fasado de la Konstruaĵo de la Supera Kortumo. |regiono-ISO = US-DC |situo sur mapo = Centra Vaŝingtono |zomo = 13 }} <!-- [[Dosiero:Seal of the United States Supreme Court.svg|eta|200ra|Blazono de la Supera Kortumo de Usono]] [[Dosiero:USSupremeCourtWestFacade.JPG|eta|200ra|Fasado de la Konstruaĵo de la Supera Kortumo.]] --> La '''Supera Kortumo de Usono''' ({{lang-en|Supreme Court of the United States}}), lokita en [[Vaŝingtono]], estas la plej alta juĝa kaj jura instanco de [[Usono]], la kapo de la usona [[justica povo|justica branĉo]] kaj la plej alta [[tribunalo]] de la nacio. Ĝi konsistas el ''ĉefjuĝisto'' kaj ok ''asociitaj juĝistoj'', kiujn nomumas la [[Usona prezidanto|prezidanto]] kun la konsento de la plimulto de la [[Usona Senato|Senato]]. Juĝistoj servas principe dumvive. Ĝi estas ĉefe ''konstitucia tribunalo'', tio estas, ĝi kontrolas, ĉu leĝoj kaj verdiktoj kongruas al la [[Usona konstitucio|konstitucio]], kaj ĝi havas la lastan juĝistan aŭtoritaton ene de Usono por interpreti kaj decidi demandojn de federacia juro. Krom la justica branĉo, kiun la Supera Kortumo kapumas, la ceteraj branĉoj de [[Federacia Registaro de Usono|usona registaro]] estas la [[plenuma povo|ekzekutiva branĉo]] kaj la [[leĝdona povo|leĝofara branĉo]]. == Historio == La plej frua Supera Kortumo mankis prestiĝon kaj aŭdis malmultajn kazojn. Ĉi tiu ŝanĝiĝis kiam Ĉefjuĝisto [[John Marshall (juĝisto)|John Marshall]] establis la kortumon kiel arbitracianto de la konstitucio kaj donis gravajn deklarojn sur la interrilato inter la statoj kaj federacia registaro. Hodiaŭ la Supera Kortumo estas la plej grava tribunalo de la lando, kaj decidas kazojn nacie gravajn, helpante difini la rolon de la konstitucio. == Konstruaĵo == La Supera Kortumo originale ne havis propran konstruaĵon. Dum iom da tempo, ĝi kunvenis en ''Independence Hall'' en [[Filadelfio]]. Post kiam la federacia registaro transloĝiĝis al [[Vaŝingtono]] en 1801, ĝi kunvenis en la [[Usona Kapitolo]]. Ĝi restis tie ĝis 1935, kiam ĝi moviĝis en sia fina hejmo, la Konstruaĵo de la Supera Kortumo, kiu estas Usona Nacia Historia Rekonilo en Vaŝingtono. == Membroj == [[William Taft]] estis la sola ĉefjuĝisto kiu ankaŭ estis prezidanto. La nuna ĉefjuĝisto estas [[John Roberts]]. Aktuale, du asociitajn juĝistojn nomumis [[Barack Obama|Prezidanto Obama]] kaj tri nomumis [[Donald Trump|Prezidanto Trump]]. {| class="wikitable" |+align="bottom" style="text-align:left; padding-left:0.25in;"|* ''Postenigo dum paŭzo, poste malaprobita de la Senato''<br />** ''Plialtigita post servo kiel asociita juĝisto''<br /> *** ''Ankaŭ servis kiel [[Prezidento de Usono|Usona Prezidento]]''<br /> § ''Antaŭe servis kiel asociita juĝisto''<br /> §§ ''Historiistoj malakordiĝas ĉu li rezignis aŭ malakceptis la komision'' ([http://www.law.com/jsp/article.jsp?id=1127207113073])<br />† ''Mortis dum ofico''<br /> |- style="background-color:#dedede" ! N-ro !! Ĉefjuĝisto !! Periodo !! Postenigita de |- |1 || [[John Jay]] || [[19-a de oktobro|la 19-an de oktobro]] [[1789]]–[[29-a de junio|la 29-an de junio]] [[1795]] || [[George Washington]] |- |2 || [[John Rutledge]]*§ || [[12-a de aŭgusto|la 12-an de aŭgusto]] [[1795]]–[[15-a de decembro|la 15-an de decembro]] [[1795]] || [[George Washington]] |- | || [[William Cushing]]**§§ || [[3-a de februaro|la 3-an de februaro]] [[1796]]–[[5-a de februaro|la 5-an de februaro]] [[1796]] || [[George Washington]] |- |3 || [[Oliver Ellsworth]] || [[8-a de marto|la 8-an de marto]] [[1796]]–[[15-a de decembro|la 15-an de decembro]], [[1800]] || [[George Washington]] |- |4 || [[John Marshall (juĝisto)|John Marshall]] || [[4-a de februaro|la 4-an de februaro]] [[1801]]–[[6-a de julio|la 6-an de julio]] [[1835]]† || [[John Adams]] ([[Usona Federalisma Partio|F]]) |- |5 || [[Roger B. Taney|Roger Brooke Taney]] || [[28-a de marto|la 28-an de marto]] [[1836]]–[[12-a de oktobro|la 12-an de oktobro]] [[1864]]† || [[Andrew Jackson]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |6 || [[Salmon P. Chase|Salmon Portland Chase]] || [[15-a de decembro|la 15-an de decembro]], [[1864]]–[[7-a de majo|la 7-an de majo]] [[1873]]† || [[Abraham Lincoln]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |7 || [[Morrison Waite|Morrison Remick Waite]] || [[4-a de marto|la 4-an de marto]] [[1874]]–[[23-a de marto|la 23-an de marto]] [[1888]]† || [[Ulysses S. Grant]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |8 || [[Melville Fuller|Melville Weston Fuller]] || [[8-a de oktobro|la 8-an de oktobro]] [[1888]]–[[4-a de julio|la 4-an de julio]] [[1910]]† || [[Grover Cleveland]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |9 || [[Edward Douglass White]]** || [[19-a de decembro|la 19-an de decembro]] [[1910]]–[[19-a de majo|la 19-an de majo]] [[1921]]† || [[William H. Taft]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |10 || [[William Howard Taft]]*** || [[11-a de julio|la 11-an de julio]] [[1921]]–[[3-a de februaro|la 3-an de februaro]] [[1930]] || [[Warren G. Harding]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |11 || [[Charles Evans Hughes]] § || [[24-a de februaro|la 24-an de februaro]] [[1930]]–[[30-a de junio|la 30-an de junio]] [[1941]] || [[Herbert Hoover]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |12 || [[Harlan Fiske Stone]]** || [[3-a de julio|la 3-an de julio]] [[1941]]–[[22-a de aprilo|la 22-an de aprilo]] [[1946]]† || [[Franklin D. Roosevelt]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |13 || [[Fred M. Vinson|Frederick Moore Vinson]] || [[24-a de junio|la 24-an de junio]] [[1946]]–[[8-a de septembro|la 8-an de septembro]] [[1953]]† || [[Harry S. Truman]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |14 || [[Earl Warren]] || [[5-a de oktobro|la 5-an de oktobro]] [[1953]]–[[23-a de junio|la 23-an de junio]] [[1969]] || [[Dwight D. Eisenhower]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |15 || [[Warren E. Burger|Warren Earl Burger]] || [[23-a de junio|la 23-an de junio]] [[1969]]–[[26-a de septembro|la 26-an de septembro]] [[1986]] || [[Richard Nixon]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |16 || [[William Rehnquist|William Hubbs Rehnquist]]** || [[26-a de septembro|la 26-an de septembro]] [[1986]]–[[3-a de septembro|la 3-an de septembro]] [[2005]]† || [[Ronald Reagan]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |17 || {{Ill|lingvo=d|trad=Q11153|eo=John Roberts|teksto=John Glover Roberts, Jr.}} || [[29-a de septembro|la 29-an de septembro]] [[2005]] ĝis hodiaŭ || [[George W. Bush]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |} ==Polemikoj== Malsame de la plej multaj superaj kortumoj, la usona havas [[dumviva mandato|dumvivajn mandatojn]] kaj nekutime grandan potencon super la elektitaj branĉoj de la registaro, kaj la usona konstitucio estas nekutime malfacile amendebla.<ref>{{Cite web |last=Quinn |first=Colm |date=8-a de marto 2024 |title=For a Less Politicized Supreme Court, Look Abroad |url=https://foreignpolicy.com/2022/05/04/supreme-court-international/ |access-date=2-a de marto 2024 |website=[[Foreign Policy]] |language=en-US}}</ref> Iuj kritikoj parte kulpigas tiujn faktorojn pri malaltiĝanta statuso de la usona supera kortumo en aliaj landoj<ref name="Liptak-2008">{{cite news |last1=Liptak |first1=Adam |author-link1=Adam Liptak |date=17-a de septembro 2008 |title=U.S. Court Is Now Guiding Fewer Nations |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/us/18legal.html |access-date=7-a de junio 2018 |work=The New York Times |quote=}}</ref> kaj malaltiĝanta aproba indekso en Usono de ĉirkaŭ 65% fine de la jardeko de 1980 ĝis ĉirkaŭ 40% komence de la jardeko de 2020. Aliaj kritikataj faktoroj estas politika dispolusiĝo, skandaloj pri etiko, kaj unuopaj polemikaj decidoj, interalie la malstriktigo de reguloj pri [[financo de politikaj kampanjoj en Usono|financo de politikaj kampanjoj]],<ref name=Stone>{{cite journal |last=Stone |first=Geoffrey R. |author-link=Geoffrey R. Stone |date=26-a de marto 2012 |title=''Citizens United'' and conservative judicial activism |url=https://illinoislawreview.org/wp-content/ilr-content/articles/2012/2/Stone.pdf |url-status=live |journal=University of Illinois Law Review |volume=2012 |issue=2 |pages=485–500 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217212201/http://illinoislawreview.org/wp-content/ilr-content/articles/2012/2/Stone.pdf |archive-date=17-a de februaro 2021 |access-date=13-a de majo 2020}}</ref> permeso al manipulado de balotodistriktaj limoj,<ref>{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=23-a de majo 2024 |title=The Supreme Court's new voting rights decision is a love letter to gerrymandering |url=https://www.vox.com/scotus/351406/the-supreme-courts-new-voting-rights-decision-is-a-love-letter-to-gerrymandering |access-date=May 29, 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref> malfortigo de garantioj pri la voĉdonrajto,<ref>{{Cite web |last=Beauchamp |first=Zack |date=27-a de junio 2019 |title=The Supreme Court's gerrymandering decision reveals a profound threat to democracy |url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2019/6/27/18761166/supreme-court-gerrymandering-republicans-democracy |access-date=30-a de januaro 2023 |website=Vox |language=en}}</ref> malagnosko de rajto aborti en ''{{Ill|lingvo=d|trad=Q107058269|eo=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization|teksto=Dobbs v. Jackson}}'', kaj decido de la prezidantecaj elektoj de 2000 en ''[[Bush v. Gore]]''.<ref name=":3">{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=10-a de junio 2024 |title=Justices Sotomayor and Kagan must retire now |url=https://www.vox.com/scotus/354381/supreme-court-sotomayor-kagan-retire-now |access-date=19-a de junio 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref> Ekde la lastaj jaroj de la jardeko de 2010, la daŭra akirado de potenco fare de la kortumo kaj la konveneco de ĝiaj decidoj por la Respublikana Partio altiris akuzojn de [[maldemokratiĝo]] aŭ [[unupartiismo]].<ref name=":3" /> ===Etiko=== En 2024 kritikoj celis al la juĝistoj {{Ill|lingvo=d|trad=Q11138|eo=Samuel Alito}} kaj [[Clarence Thomas]] pro ilia rifuzo apartigi sin de procesoj pri la [[atako kontraŭ la Kapitolo de Usono]] de la 6-a de januaro 2021, kvankam iliaj edzinoj publike opiniis pri la afero aŭ partoprenis en klopodoj malvalidigi la balotadon de 2020.<ref name="NYT-202405293">{{cite news |last=Raskin |first=Jamie |author-link=Jamie Raskin |date=29-a de majo 2024 |title=Jamie Raskin: How to Force Justices Alito and Thomas to Recuse Themselves in the Jan. 6 Cases |url=https://www.nytimes.com/2024/05/29/opinion/alito-thomas-recuse-trump-jan-6.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20240529182827/https://www.nytimes.com/2024/05/29/opinion/alito-thomas-recuse-trump-jan-6.html |archive-date=29-a de majo 2024 |access-date=29-a de majo 2024 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Pilkington |first=Ed |date=31-a de majo 2024 |title=Samuel Alito's refusal to recuse himself in Trump v US is another ethics breach |url=https://www.theguardian.com/us-news/article/2024/may/31/samuel-alito-trump-recusal-ethics-breach |access-date=6-a de junio 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=29-a de majo 2024 |title=Alito says the Supreme Court's fake ethics code allows him to be unethical |url=https://www.vox.com/scotus/352380/supreme-court-alito-ethics-recusal-insurrection-flags |access-date=6-a de junio 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Smith |first=David |date=15-a de junio 2024 |title=How the US supreme court could be a key election issue: 'They've grown too powerful' |url=https://www.theguardian.com/law/article/2024/jun/15/supreme-court-election-issue |access-date=15-a de junio 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> La kritikoj pliintensiĝis post la decido en ''[[Trump v. United States]]'', kiu havigis ĝeneralan juran imunecon al la prezidanto. Reprezentanto [[Alexandria Ocasio-Cortez]] formaligis elpostenigan denuncon kontraŭ Thomas kaj Alito en julio,<ref>{{cite web |last=Robinson |first=Kimberly Strawbridge |date=11-a de julio 2024 |title=AOC Moves to Impeach Supreme Court Justices Thomas and Alito |url=https://time.com/6997245/aoc-impeachment-supreme-court-clarence-thomas-samuel-alito/ |website=Time}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/us/us-rep-ocasio-cortez-calls-impeachment-supreme-courts-thomas-alito-2024-07-10/ |date=10-a de julio 2024 |work=[[Reuters]] |first1=Moira |last1=Warburton |first2=Makini |last2=Brice |title=Ocasio-Cortez seeks US House impeachment of Supreme Court's Thomas, Alito}}</ref><ref name=Impeach>{{Cite web |date=10-a de julio 2024 |title=Ocasio-Cortez Introduces Articles of Impeachment Against Justice Thomas and Justice Alito |url=https://ocasio-cortez.house.gov/media/press-releases/ocasio-cortez-introduces-articles-impeachment-against-justice-thomas-and |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710224618/https://ocasio-cortez.house.gov/media/press-releases/ocasio-cortez-introduces-articles-impeachment-against-justice-thomas-and |archive-date=10-a de julio 2024 |access-date=10-a de julio 2024}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Hartmann |first=Thom |author-link=Thom Hartmann |date=12-a de julio 2024 |title=AOC's Move on Thomas and Alito Has All the Right Historical Echoes |url=https://newrepublic.com/article/183762/aoc-impeachment-thomas-alito-historical-echoes |access-date=14-a de julio 2024 |magazine=The New Republic |issn=0028-6583}}</ref> kaj fine de tiu monato preskaŭ 1.4 milionaj da homoj estis subskribintaj petskribon ĉe [[MoveOn]], ke la Kongreso elpostenigu Thomas.<ref>{{cite web | url=https://www.peoplesworld.org/article/move-on-petition-to-impeach-justice-clarence-thomas-gets-1-4-million-signatures/ | title=Move-On petition to impeach Justice Clarence Thomas gets 1.4 million signatures | date=26-a de julio 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sign.moveon.org/petitions/clarence-thomas-must-go | title=Clarence Thomas must be removed from the Supreme Court! }}</ref> Inter la aliaj kritikoj al la kortumo estas la malfortigo de leĝoj pri [[korupto]], kio efikas ankaŭ al aliaj branĉoj de la registaro krom la justica,<ref>{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=26-a de junio 2024 |title=The Supreme Court rules that state officials can engage in a little corruption, as a treat |url=https://www.vox.com/scotus/357170/supreme-court-snyder-united-states-corruption |access-date=2-a de julio 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jouvenal |first=Justin |date=26-a de junio 2024 |title=Supreme Court ruling on Indiana mayor is latest to weaken corruption laws |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/06/26/supreme-court-bribes-gratuities-corruption-mayor/ |access-date=2-a de julio 2024 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> kaj la citado de malveraĵoj en publikigitaj decidoj, ofte fontintaj el kortumamikaj dokumentoj de grupoj, kiuj alvokis por la decido.<ref name=":5">{{Cite web |last=Gabrielson |first=Ryan |author-link=Ryan Gabrielson |date=17-a de oktobro 2017 |title=It's a Fact: Supreme Court Errors Aren't Hard to Find |url=https://www.propublica.org/article/supreme-court-errors-are-not-hard-to-find |access-date=2-a de julio 2024 |website=ProPublica |language=en}}</ref> La juristo Allison Orr Larsen rekomendis, ke la kortumo postulu malkaŝon de la financintoj de kortumamikaj dokumentoj kaj de la studoj, kiujn ili citas, ricevu nur dokumentojn en la fakoj de la verkintoj (kiel postuliĝas ĉe malsuperaj kortumoj), kaj ke la dokumentoj liveriĝu pli frue en la procedo por ke oni havu sufiĉan tempon por ekzameni kaj kontesti la historion kaj faktojn.<ref name=":4">{{Cite news |last=Larsen |first=Allison Orr |date=26-a de julio 2022 |title=Opinion: The Supreme Court Decisions on Guns and Abortion Relied Heavily on History. But Whose History? |url=https://www.politico.com/news/magazine/2022/07/26/scotus-history-is-from-motivated-advocacy-groups-00047249 |work=Politico Magazine}}</ref> == Gravaj decidoj == * Marbury v. Madison (1803, kontrolo de konstitucieco) *''[[Loving kontraŭ Virginio|Loving v. Virginia]]'' (1967, interrasaj geedziĝoj) *''[[Roe v. Wade]]'' (1973, [[aborto|abortado]]) *''[[Chevron U.S.A., Inc. v. Natural Resources Defense Council, Inc.]]'' (1984, agenteja aŭtoritato interpreti ambiguajn administrajn leĝojn) *''[[Lawrence v. Texas]]'' (2003, sodomio) *''[[Bostock v. Clayton County, Georgia|Bostock v. Clayton County]]'' (2020, [[dunga diskriminacio]] kontraŭ GLAT-aj laboristoj) *''[[National Pork Producers Council v. Ross]]'' (2023, ŝtataj kaj lokaj leĝoj pri komerco) *''[[Loper Bright Enterprises v. Raimondo]]'' (2024, renversis ''Chevron'') ==Referencoj== <references/> == Literaturo == * http://www.supremecourt.gov/ oficiala retejo {{en}} * http://www.supremecourt.gov/about/briefoverview.aspx{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} priskribo {{en}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}}{{Portalo Juro}} * [[Equal justice under law|''Equal justice under law'']] * [[Usonaj Raportoj]] [[Kategorio:Juro]] [[Kategorio:Tribunaloj]] [[Kategorio:Usona juro]] [[Kategorio:Superaj Kortumoj]] 9k2auappa7h46brjzxh8vkj5ca4p7n8 9368141 9368140 2026-05-07T09:57:17Z Sj1mor 12103 /* Membroj */ 9368141 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo | bildo_priskribo = Fasado de la Konstruaĵo de la Supera Kortumo. |regiono-ISO = US-DC |situo sur mapo = Centra Vaŝingtono |zomo = 13 }} <!-- [[Dosiero:Seal of the United States Supreme Court.svg|eta|200ra|Blazono de la Supera Kortumo de Usono]] [[Dosiero:USSupremeCourtWestFacade.JPG|eta|200ra|Fasado de la Konstruaĵo de la Supera Kortumo.]] --> La '''Supera Kortumo de Usono''' ({{lang-en|Supreme Court of the United States}}), lokita en [[Vaŝingtono]], estas la plej alta juĝa kaj jura instanco de [[Usono]], la kapo de la usona [[justica povo|justica branĉo]] kaj la plej alta [[tribunalo]] de la nacio. Ĝi konsistas el ''ĉefjuĝisto'' kaj ok ''asociitaj juĝistoj'', kiujn nomumas la [[Usona prezidanto|prezidanto]] kun la konsento de la plimulto de la [[Usona Senato|Senato]]. Juĝistoj servas principe dumvive. Ĝi estas ĉefe ''konstitucia tribunalo'', tio estas, ĝi kontrolas, ĉu leĝoj kaj verdiktoj kongruas al la [[Usona konstitucio|konstitucio]], kaj ĝi havas la lastan juĝistan aŭtoritaton ene de Usono por interpreti kaj decidi demandojn de federacia juro. Krom la justica branĉo, kiun la Supera Kortumo kapumas, la ceteraj branĉoj de [[Federacia Registaro de Usono|usona registaro]] estas la [[plenuma povo|ekzekutiva branĉo]] kaj la [[leĝdona povo|leĝofara branĉo]]. == Historio == La plej frua Supera Kortumo mankis prestiĝon kaj aŭdis malmultajn kazojn. Ĉi tiu ŝanĝiĝis kiam Ĉefjuĝisto [[John Marshall (juĝisto)|John Marshall]] establis la kortumon kiel arbitracianto de la konstitucio kaj donis gravajn deklarojn sur la interrilato inter la statoj kaj federacia registaro. Hodiaŭ la Supera Kortumo estas la plej grava tribunalo de la lando, kaj decidas kazojn nacie gravajn, helpante difini la rolon de la konstitucio. == Konstruaĵo == La Supera Kortumo originale ne havis propran konstruaĵon. Dum iom da tempo, ĝi kunvenis en ''Independence Hall'' en [[Filadelfio]]. Post kiam la federacia registaro transloĝiĝis al [[Vaŝingtono]] en 1801, ĝi kunvenis en la [[Usona Kapitolo]]. Ĝi restis tie ĝis 1935, kiam ĝi moviĝis en sia fina hejmo, la Konstruaĵo de la Supera Kortumo, kiu estas Usona Nacia Historia Rekonilo en Vaŝingtono. == Membroj == [[William Taft]] estis la sola ĉefjuĝisto kiu ankaŭ estis prezidanto. La nuna ĉefjuĝisto estas [[John Roberts]]. Aktuale, du asociitajn juĝistojn nomumis [[Barack Obama|Prezidanto Obama]] kaj tri nomumis [[Donald Trump|Prezidanto Trump]]. {{-}} {| class="wikitable" |+align="bottom" style="text-align:left; padding-left:0.25in;"|* ''Postenigo dum paŭzo, poste malaprobita de la Senato''<br />** ''Plialtigita post servo kiel asociita juĝisto''<br /> *** ''Ankaŭ servis kiel [[Prezidento de Usono|Usona Prezidento]]''<br /> § ''Antaŭe servis kiel asociita juĝisto''<br /> §§ ''Historiistoj malakordiĝas ĉu li rezignis aŭ malakceptis la komision'' ([http://www.law.com/jsp/article.jsp?id=1127207113073])<br />† ''Mortis dum ofico''<br /> |- style="background-color:#dedede" ! N-ro !! Ĉefjuĝisto !! Periodo !! Postenigita de |- |1 || [[John Jay]] || [[19-a de oktobro|la 19-an de oktobro]] [[1789]]–[[29-a de junio|la 29-an de junio]] [[1795]] || [[George Washington]] |- |2 || [[John Rutledge]]*§ || [[12-a de aŭgusto|la 12-an de aŭgusto]] [[1795]]–[[15-a de decembro|la 15-an de decembro]] [[1795]] || [[George Washington]] |- | || [[William Cushing]]**§§ || [[3-a de februaro|la 3-an de februaro]] [[1796]]–[[5-a de februaro|la 5-an de februaro]] [[1796]] || [[George Washington]] |- |3 || [[Oliver Ellsworth]] || [[8-a de marto|la 8-an de marto]] [[1796]]–[[15-a de decembro|la 15-an de decembro]], [[1800]] || [[George Washington]] |- |4 || [[John Marshall (juĝisto)|John Marshall]] || [[4-a de februaro|la 4-an de februaro]] [[1801]]–[[6-a de julio|la 6-an de julio]] [[1835]]† || [[John Adams]] ([[Usona Federalisma Partio|F]]) |- |5 || [[Roger B. Taney|Roger Brooke Taney]] || [[28-a de marto|la 28-an de marto]] [[1836]]–[[12-a de oktobro|la 12-an de oktobro]] [[1864]]† || [[Andrew Jackson]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |6 || [[Salmon P. Chase|Salmon Portland Chase]] || [[15-a de decembro|la 15-an de decembro]], [[1864]]–[[7-a de majo|la 7-an de majo]] [[1873]]† || [[Abraham Lincoln]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |7 || [[Morrison Waite|Morrison Remick Waite]] || [[4-a de marto|la 4-an de marto]] [[1874]]–[[23-a de marto|la 23-an de marto]] [[1888]]† || [[Ulysses S. Grant]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |8 || [[Melville Fuller|Melville Weston Fuller]] || [[8-a de oktobro|la 8-an de oktobro]] [[1888]]–[[4-a de julio|la 4-an de julio]] [[1910]]† || [[Grover Cleveland]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |9 || [[Edward Douglass White]]** || [[19-a de decembro|la 19-an de decembro]] [[1910]]–[[19-a de majo|la 19-an de majo]] [[1921]]† || [[William H. Taft]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |10 || [[William Howard Taft]]*** || [[11-a de julio|la 11-an de julio]] [[1921]]–[[3-a de februaro|la 3-an de februaro]] [[1930]] || [[Warren G. Harding]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |11 || [[Charles Evans Hughes]] § || [[24-a de februaro|la 24-an de februaro]] [[1930]]–[[30-a de junio|la 30-an de junio]] [[1941]] || [[Herbert Hoover]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |12 || [[Harlan Fiske Stone]]** || [[3-a de julio|la 3-an de julio]] [[1941]]–[[22-a de aprilo|la 22-an de aprilo]] [[1946]]† || [[Franklin D. Roosevelt]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |13 || [[Fred M. Vinson|Frederick Moore Vinson]] || [[24-a de junio|la 24-an de junio]] [[1946]]–[[8-a de septembro|la 8-an de septembro]] [[1953]]† || [[Harry S. Truman]] ([[Usona Demokrata Partio|D]]) |- |14 || [[Earl Warren]] || [[5-a de oktobro|la 5-an de oktobro]] [[1953]]–[[23-a de junio|la 23-an de junio]] [[1969]] || [[Dwight D. Eisenhower]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |15 || [[Warren E. Burger|Warren Earl Burger]] || [[23-a de junio|la 23-an de junio]] [[1969]]–[[26-a de septembro|la 26-an de septembro]] [[1986]] || [[Richard Nixon]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |16 || [[William Rehnquist|William Hubbs Rehnquist]]** || [[26-a de septembro|la 26-an de septembro]] [[1986]]–[[3-a de septembro|la 3-an de septembro]] [[2005]]† || [[Ronald Reagan]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |17 || {{Ill|lingvo=d|trad=Q11153|eo=John Roberts|teksto=John Glover Roberts, Jr.}} || [[29-a de septembro|la 29-an de septembro]] [[2005]] ĝis hodiaŭ || [[George W. Bush]] ([[Usona Respublikana Partio|R]]) |- |} ==Polemikoj== Malsame de la plej multaj superaj kortumoj, la usona havas [[dumviva mandato|dumvivajn mandatojn]] kaj nekutime grandan potencon super la elektitaj branĉoj de la registaro, kaj la usona konstitucio estas nekutime malfacile amendebla.<ref>{{Cite web |last=Quinn |first=Colm |date=8-a de marto 2024 |title=For a Less Politicized Supreme Court, Look Abroad |url=https://foreignpolicy.com/2022/05/04/supreme-court-international/ |access-date=2-a de marto 2024 |website=[[Foreign Policy]] |language=en-US}}</ref> Iuj kritikoj parte kulpigas tiujn faktorojn pri malaltiĝanta statuso de la usona supera kortumo en aliaj landoj<ref name="Liptak-2008">{{cite news |last1=Liptak |first1=Adam |author-link1=Adam Liptak |date=17-a de septembro 2008 |title=U.S. Court Is Now Guiding Fewer Nations |url=https://www.nytimes.com/2008/09/18/us/18legal.html |access-date=7-a de junio 2018 |work=The New York Times |quote=}}</ref> kaj malaltiĝanta aproba indekso en Usono de ĉirkaŭ 65% fine de la jardeko de 1980 ĝis ĉirkaŭ 40% komence de la jardeko de 2020. Aliaj kritikataj faktoroj estas politika dispolusiĝo, skandaloj pri etiko, kaj unuopaj polemikaj decidoj, interalie la malstriktigo de reguloj pri [[financo de politikaj kampanjoj en Usono|financo de politikaj kampanjoj]],<ref name=Stone>{{cite journal |last=Stone |first=Geoffrey R. |author-link=Geoffrey R. Stone |date=26-a de marto 2012 |title=''Citizens United'' and conservative judicial activism |url=https://illinoislawreview.org/wp-content/ilr-content/articles/2012/2/Stone.pdf |url-status=live |journal=University of Illinois Law Review |volume=2012 |issue=2 |pages=485–500 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217212201/http://illinoislawreview.org/wp-content/ilr-content/articles/2012/2/Stone.pdf |archive-date=17-a de februaro 2021 |access-date=13-a de majo 2020}}</ref> permeso al manipulado de balotodistriktaj limoj,<ref>{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=23-a de majo 2024 |title=The Supreme Court's new voting rights decision is a love letter to gerrymandering |url=https://www.vox.com/scotus/351406/the-supreme-courts-new-voting-rights-decision-is-a-love-letter-to-gerrymandering |access-date=May 29, 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref> malfortigo de garantioj pri la voĉdonrajto,<ref>{{Cite web |last=Beauchamp |first=Zack |date=27-a de junio 2019 |title=The Supreme Court's gerrymandering decision reveals a profound threat to democracy |url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2019/6/27/18761166/supreme-court-gerrymandering-republicans-democracy |access-date=30-a de januaro 2023 |website=Vox |language=en}}</ref> malagnosko de rajto aborti en ''{{Ill|lingvo=d|trad=Q107058269|eo=Dobbs v. Jackson Women's Health Organization|teksto=Dobbs v. Jackson}}'', kaj decido de la prezidantecaj elektoj de 2000 en ''[[Bush v. Gore]]''.<ref name=":3">{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=10-a de junio 2024 |title=Justices Sotomayor and Kagan must retire now |url=https://www.vox.com/scotus/354381/supreme-court-sotomayor-kagan-retire-now |access-date=19-a de junio 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref> Ekde la lastaj jaroj de la jardeko de 2010, la daŭra akirado de potenco fare de la kortumo kaj la konveneco de ĝiaj decidoj por la Respublikana Partio altiris akuzojn de [[maldemokratiĝo]] aŭ [[unupartiismo]].<ref name=":3" /> ===Etiko=== En 2024 kritikoj celis al la juĝistoj {{Ill|lingvo=d|trad=Q11138|eo=Samuel Alito}} kaj [[Clarence Thomas]] pro ilia rifuzo apartigi sin de procesoj pri la [[atako kontraŭ la Kapitolo de Usono]] de la 6-a de januaro 2021, kvankam iliaj edzinoj publike opiniis pri la afero aŭ partoprenis en klopodoj malvalidigi la balotadon de 2020.<ref name="NYT-202405293">{{cite news |last=Raskin |first=Jamie |author-link=Jamie Raskin |date=29-a de majo 2024 |title=Jamie Raskin: How to Force Justices Alito and Thomas to Recuse Themselves in the Jan. 6 Cases |url=https://www.nytimes.com/2024/05/29/opinion/alito-thomas-recuse-trump-jan-6.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20240529182827/https://www.nytimes.com/2024/05/29/opinion/alito-thomas-recuse-trump-jan-6.html |archive-date=29-a de majo 2024 |access-date=29-a de majo 2024 |work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Pilkington |first=Ed |date=31-a de majo 2024 |title=Samuel Alito's refusal to recuse himself in Trump v US is another ethics breach |url=https://www.theguardian.com/us-news/article/2024/may/31/samuel-alito-trump-recusal-ethics-breach |access-date=6-a de junio 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=29-a de majo 2024 |title=Alito says the Supreme Court's fake ethics code allows him to be unethical |url=https://www.vox.com/scotus/352380/supreme-court-alito-ethics-recusal-insurrection-flags |access-date=6-a de junio 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Smith |first=David |date=15-a de junio 2024 |title=How the US supreme court could be a key election issue: 'They've grown too powerful' |url=https://www.theguardian.com/law/article/2024/jun/15/supreme-court-election-issue |access-date=15-a de junio 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> La kritikoj pliintensiĝis post la decido en ''[[Trump v. United States]]'', kiu havigis ĝeneralan juran imunecon al la prezidanto. Reprezentanto [[Alexandria Ocasio-Cortez]] formaligis elpostenigan denuncon kontraŭ Thomas kaj Alito en julio,<ref>{{cite web |last=Robinson |first=Kimberly Strawbridge |date=11-a de julio 2024 |title=AOC Moves to Impeach Supreme Court Justices Thomas and Alito |url=https://time.com/6997245/aoc-impeachment-supreme-court-clarence-thomas-samuel-alito/ |website=Time}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/world/us/us-rep-ocasio-cortez-calls-impeachment-supreme-courts-thomas-alito-2024-07-10/ |date=10-a de julio 2024 |work=[[Reuters]] |first1=Moira |last1=Warburton |first2=Makini |last2=Brice |title=Ocasio-Cortez seeks US House impeachment of Supreme Court's Thomas, Alito}}</ref><ref name=Impeach>{{Cite web |date=10-a de julio 2024 |title=Ocasio-Cortez Introduces Articles of Impeachment Against Justice Thomas and Justice Alito |url=https://ocasio-cortez.house.gov/media/press-releases/ocasio-cortez-introduces-articles-impeachment-against-justice-thomas-and |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710224618/https://ocasio-cortez.house.gov/media/press-releases/ocasio-cortez-introduces-articles-impeachment-against-justice-thomas-and |archive-date=10-a de julio 2024 |access-date=10-a de julio 2024}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Hartmann |first=Thom |author-link=Thom Hartmann |date=12-a de julio 2024 |title=AOC's Move on Thomas and Alito Has All the Right Historical Echoes |url=https://newrepublic.com/article/183762/aoc-impeachment-thomas-alito-historical-echoes |access-date=14-a de julio 2024 |magazine=The New Republic |issn=0028-6583}}</ref> kaj fine de tiu monato preskaŭ 1.4 milionaj da homoj estis subskribintaj petskribon ĉe [[MoveOn]], ke la Kongreso elpostenigu Thomas.<ref>{{cite web | url=https://www.peoplesworld.org/article/move-on-petition-to-impeach-justice-clarence-thomas-gets-1-4-million-signatures/ | title=Move-On petition to impeach Justice Clarence Thomas gets 1.4 million signatures | date=26-a de julio 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://sign.moveon.org/petitions/clarence-thomas-must-go | title=Clarence Thomas must be removed from the Supreme Court! }}</ref> Inter la aliaj kritikoj al la kortumo estas la malfortigo de leĝoj pri [[korupto]], kio efikas ankaŭ al aliaj branĉoj de la registaro krom la justica,<ref>{{Cite web |last=Millhiser |first=Ian |author-link=Ian Millhiser |date=26-a de junio 2024 |title=The Supreme Court rules that state officials can engage in a little corruption, as a treat |url=https://www.vox.com/scotus/357170/supreme-court-snyder-united-states-corruption |access-date=2-a de julio 2024 |website=Vox |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Jouvenal |first=Justin |date=26-a de junio 2024 |title=Supreme Court ruling on Indiana mayor is latest to weaken corruption laws |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/06/26/supreme-court-bribes-gratuities-corruption-mayor/ |access-date=2-a de julio 2024 |newspaper=Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> kaj la citado de malveraĵoj en publikigitaj decidoj, ofte fontintaj el kortumamikaj dokumentoj de grupoj, kiuj alvokis por la decido.<ref name=":5">{{Cite web |last=Gabrielson |first=Ryan |author-link=Ryan Gabrielson |date=17-a de oktobro 2017 |title=It's a Fact: Supreme Court Errors Aren't Hard to Find |url=https://www.propublica.org/article/supreme-court-errors-are-not-hard-to-find |access-date=2-a de julio 2024 |website=ProPublica |language=en}}</ref> La juristo Allison Orr Larsen rekomendis, ke la kortumo postulu malkaŝon de la financintoj de kortumamikaj dokumentoj kaj de la studoj, kiujn ili citas, ricevu nur dokumentojn en la fakoj de la verkintoj (kiel postuliĝas ĉe malsuperaj kortumoj), kaj ke la dokumentoj liveriĝu pli frue en la procedo por ke oni havu sufiĉan tempon por ekzameni kaj kontesti la historion kaj faktojn.<ref name=":4">{{Cite news |last=Larsen |first=Allison Orr |date=26-a de julio 2022 |title=Opinion: The Supreme Court Decisions on Guns and Abortion Relied Heavily on History. But Whose History? |url=https://www.politico.com/news/magazine/2022/07/26/scotus-history-is-from-motivated-advocacy-groups-00047249 |work=Politico Magazine}}</ref> == Gravaj decidoj == * Marbury v. Madison (1803, kontrolo de konstitucieco) *''[[Loving kontraŭ Virginio|Loving v. Virginia]]'' (1967, interrasaj geedziĝoj) *''[[Roe v. Wade]]'' (1973, [[aborto|abortado]]) *''[[Chevron U.S.A., Inc. v. Natural Resources Defense Council, Inc.]]'' (1984, agenteja aŭtoritato interpreti ambiguajn administrajn leĝojn) *''[[Lawrence v. Texas]]'' (2003, sodomio) *''[[Bostock v. Clayton County, Georgia|Bostock v. Clayton County]]'' (2020, [[dunga diskriminacio]] kontraŭ GLAT-aj laboristoj) *''[[National Pork Producers Council v. Ross]]'' (2023, ŝtataj kaj lokaj leĝoj pri komerco) *''[[Loper Bright Enterprises v. Raimondo]]'' (2024, renversis ''Chevron'') ==Referencoj== <references/> == Literaturo == * http://www.supremecourt.gov/ oficiala retejo {{en}} * http://www.supremecourt.gov/about/briefoverview.aspx{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} priskribo {{en}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}}{{Portalo Juro}} * [[Equal justice under law|''Equal justice under law'']] * [[Usonaj Raportoj]] [[Kategorio:Juro]] [[Kategorio:Tribunaloj]] [[Kategorio:Usona juro]] [[Kategorio:Superaj Kortumoj]] 5mes3ded4og5qoyhsppcs7ggjez126y 0 398087 9367896 9146824 2026-05-06T21:28:51Z Filozofo 3592 Lingva alĝustigo 9367896 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 4707 Krizeso |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 4707 Khryses |Aliaj_nomoj = '''1988 PY''' |Dato_de_malkovro = {{dato|13|aŭgusto|1988}} |Malkovrinto = [[Carolyn S. Shoemaker]] |Loko_de_malkovro = [[Observatorio de la Monto Palomar|Monto Palomar]] |Epoko = 2456000.5 {{dato|14|marto|2012}} TDB |Granda_duonakso = 774,297 [[1 E9 m|Gm]] (5,176 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 678,532 Gm (4,536 AU) |Apoapsido = 870,061 Gm (5,816 AU) |Discentreco = 0,124 |Periodo = 4301,021 [[tago]]j<br />(11,776 [[jaro]]j) |Cirkulrapido = 13,09 km/s |Klinangulo = 7,105° |Meza_anomaliangulo = 333,662° |Longitudo_de_suprenira_nodo = 310,215° |Argumento_de_periapsido = 65,497° |Absoluta_magnitudo = 10,1 }} '''4707 Krizeso''' estas [[troja asteroido|troja]] [[asteroido]] de [[Jupitero (planedo)|Jupitero]]. == Malkovro == Ĝi estis malkovrita la {{daton|13|aŭgusto|1988}} de la usona [[astronomo|astronomino]] [[Carolyn S. Shoemaker]] elde la [[Observatorio de la Monto Palomar]], 80&nbsp;km norde de [[San-Diego]] ([[Kalifornio]], [[Usono]]). == Nomo == Ĝi ricevis la nomon de la [[Trojo|troja]] sacerdoto [[Krizeso#Krizeso, sacerdoto de Apolono|Krizeso]], kies filino [[Ĥrizeiso|Krizeiso]] estis forkaptita de [[Agamemnono]] dum la [[Troja milito]]. Tio kolerigis [[Apolono]]n, kiu sendis la [[pesto]]n en la [[antikva Grekio|grekan]] armeon. == Orbito == Ĝi estas [[troja asteroido|trojano de Jupitero]], kiu orbitas proksime de la [[punkto de Lagrange]] L₅ de la sistemo [[Suno]]-[[Jupitero (planedo)|Jupitero]], ano de la "[[Troja Tendaro]]". <ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/JupiterTrojans.html Listo de la Jupiteraj Trojanoj; el ''Minor Planet Center''] {{lingvokodo|en}}</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo: http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|4707-khryses-1988-py}} {{sinsekvo |antaŭ = ''[[4706 Dennisreuter]]'' |dosiero = |post = [[4708 Polidoro]] |titolo = [[Listo de asteroidoj (4001–5000)#4701-4750|Listo de asteroidoj (4001 - 5000)]] |periodo = '''4707 Krizeso''' }} {{DEFAŬLTORDIGO:Krizeso}} [[Kategorio:Trojaj asteroidoj]] [[Kategorio:Malkovrita de Carolyn S. Shoemaker]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1988]] 10vdd0pcptlxxt1d34jdifvvosv200l 0 399195 9368039 9269901 2026-05-07T06:26:27Z Sj1mor 12103 9368039 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''John Mercer Johnson''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1818|10|01}}, mortis {{mortotago| 1868|11|08|1818|10|01}}) estis kanada politikisto. Li estis inter la [[Patroj de la Konfederacio]], kiuj en [[1867]] interkonsentis pri la kreado de la [[Kanada Konfederacio]] kiu signifis la kreon de la ŝtato [[Kanado]] el teritorioj de la eksa "Brita Nordameriko", do nordamerikaj terenoj antaŭe kolonie ligitaj al [[Britio]]. La politikisto reprezentis la nunan kanadan provincon [[Nov-Brunsviko]], kaj partoprenis en ĉiuj el la tri konferencoj okazigitaj cele al la kreado de la konfederacio, en [[Kebeko]] kaj [[Charlottetown]] en [[1964]] kaj en [[Londono]] en [[1866]]. {{Projektoj}}{{ĝermo|kanadano}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Johnson, John Mercer}} [[Kategorio:Kanadaj politikistoj]] [[Kategorio:Patroj de la Konfederacio]] qxvci6ybj73cskin8x5r5e12bfsp7b5 0 399203 9368040 6412319 2026-05-07T06:27:50Z Sj1mor 12103 9368040 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''William McDougall''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1822|01|25}}, mortis {{mortotago|1905|05|29|1822|01|25}}) estis kanada politikisto. Li estis inter la [[Patroj de la Konfederacio]], kiuj en [[1867]] interkonsentis pri la kreado de la [[Kanada Konfederacio]] kiu signifis la kreon de la ŝtato [[Kanado]] el teritorioj de la eksa "Brita Nordameriko", do nordamerikaj terenoj antaŭe kolonie ligitaj al [[Britio]]. La politikisto reprezentis la nunan kanadan provincon [[Ontario]], kaj partoprenis en ĉiuj el la tri konferencoj okazigitaj cele al la kreado de la konfederacio, en [[Kebeko]] kaj [[Charlottetown]] en [[1964]] kaj en [[Londono]] en [[1866]]. {{Projektoj}}{{ĝermo|kanadano}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|McDougall, William}} [[Kategorio:Kanadaj politikistoj]] [[Kategorio:Patroj de la Konfederacio]] kcgroat56085m2tuzqyz4xkcowlins0 0 399205 9368043 8440170 2026-05-07T06:29:36Z Sj1mor 12103 9368043 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Samuel Leonard Tilley''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1818|5|8}}, mortis {{mortotago|1896|6|25|1818|5|8}}) estis kanada politikisto. Li estis inter la [[Patroj de la Konfederacio]], kiuj en [[1867]] interkonsentis pri la kreado de la [[Kanada Konfederacio]] kiu signifis la kreon de la ŝtato [[Kanado]] el teritorioj de la eksa "Brita Nordameriko", do nordamerikaj terenoj antaŭe kolonie ligitaj al [[Britio]]. La politikisto reprezentis la nunan kanadan provincon [[Nov-Brunsviko]], kaj partoprenis en ĉiuj el la tri konferencoj okazigitaj cele al la kreado de la konfederacio, en [[Kebeko]] kaj [[Charlottetown]] en [[1964]] kaj en [[Londono]] en [[1866]]. [[Dosiero:Samuel Leonard Tilley.jpg|eta|maldekstra|Samuel Leonard Tilley]] {{Projektoj}} {{Ĝermo|kanadano}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tilley, Samuel Leonard}} [[Kategorio:Kanadaj politikistoj]] [[Kategorio:Patroj de la Konfederacio]] nofp66768oemldqnzdmhgo3l1twghmi 0 405539 9367898 9167509 2026-05-06T21:35:04Z Filozofo 3592 Lingvaj alĝustigoj 9367898 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filmo |originalatitolo= Troy |esperantatitolo= Trojo |bildo= J G Trautmann Das brennende Troja.jpg |produktolando= [[Usono]] |originalalingvo= [[Angla lingvo|Angla]] |aperdato= [[2004]] |daŭro= 163 minutojn |ĝenro= Militfilmo |buĝeto= 175 milionoj da usonaj dolaroj |reĝisoro= [[Wolfgang Petersen]] |produktisto= [[Christopher Nolan]], Charles Roven, Emma Thomas |scenaro= [[Christopher Nolan]], [[Jonathon Nolan]] |muziko= [[James Horner]] |produkto= [[Wolfgang Petersen]]<br /> Diana Rathbun<br />[[Colin Wilson]] |distribuo= [[Warner Bros. Pictures]] }} '''''Trojo''''' ([[angle]]: ''Troy'') estas usona filmo de la firmao ''[[Warner Bros. Pictures]]'' el [[2004]] pri la [[Troja Milito]], bazita je la ''[[Iliado]]'' kaj la ''[[Odiseado]]'' de [[Homero]]. La Troja Milito okazis je proksimume 1200 [[a.K.]] ĉe la okcidenta bordo de la nuna [[Turkio]]. ''Trojo'' estis reĝisorita de [[Wolfgang Petersen]]. La filmo kandidatiĝis por la [[Oskar-premio]] pro la plej bonaj [[kostumo]]j. {{Intrigo}} En la jaro 1193 a.K. Agamemnono, reĝo de [[Mikeno]], superregis la plimulton de la greka mondo. Tiam la troja princo Pariso dum pacmisio forlogis Helenan, la plej bela virino en la mondo, de ŝia edzo, reĝo Menelao de [[Sparto]]. Menelao, kompromitita en sia honoro, konvinkis sian fraton Agamemnono partopreni en atako kontraŭ Trojo. Agamemnono vidas sian ŝancon por plue pligrandigi sian potencon. Apogita de miloj da grekaj reĝoj kaj soldatoj, inkludante Ajakso, Odiseo kaj Aĥilo kun liaj [[Mirmidono]]j, Agamemnono kaj Menelao foriris al Trojo. La batalo inter la grekoj kaj trojanoj daŭris longan tempon, kun multaj mortintoj je ambaŭ flankoj. Nur per la konstruo de la [[Troja ĉevalo (mitologio)|troja ĉevalo]] oni faris finon al la sanga milito. {{Intrigofino}} == Rolularo == * [[Brad Pitt]]: [[Aĥilo]] * [[Eric Bana]]: [[Hektoro]] * [[Orlando Bloom]]: [[Pariso]] * [[Diane Kruger]]: [[Helena de Trojo|Helena]] * [[Brian Cox (aktoro)|Brian Cox]]: [[Agamemnono]] * [[Sean Bean]]: [[Odiseo]] * [[Peter O’Toole]]: [[Priamo]] * [[Rose Byrne]]: [[Brizeis]] * [[Brendan Gleeson]]: [[Menelao]] * [[Saffron Burrows]]: [[Andromaĥo]] * [[Julie Christie]]: [[Tetiso (nimfo)|Tetiso]] * [[Garrett Hedlund]]: [[Patroklo]] * [[Tyler Mane]]: [[Ajakso filo de Telamono|Ajakso]] * Vincent Regan: Eŭdora * James Cosmo: <!--[[Glaŭko (Licio)]]-->[[Glaŭko]] * John Shrapnel: [[Nestoro]] * Jacob Smith: Mesaĝisto * Nathan Jones: Boagrio * Adoni Maropis: Oficiro de Agamemnono * Nigel Terry: [[Telefo]] * Julian Glover: Triopaso * Frankie Fitzgerald: [[Eneo]] [[Dosiero:Diane Kruger 66ème Festival de Venise (Mostra) color.jpg|eta|dekstra|200ra|[[Diane Kruger]] ludis la rolon de Helena]] [[Dosiero:Trojan horse Çanakkale.jpg|eta|200ra|centre|La [[troja ĉevalo]] el la filmo]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 2004]] [[Kategorio:Troja milito]] [[Kategorio:Usonaj filmoj]] gham3c2267c3spyzqgfah5l740lz45y 0 406746 9367899 8868648 2026-05-06T21:37:25Z Filozofo 3592 Lingva alĝustigo 9367899 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Brian Denis Cox''', [[Ordeno de Brita imperio|CBE]] ([[Dundee]], [[1-an de junio]] [[1946]]) estas [[Skotlando|skota]] [[aktoro]]. == Biografio == Li rolis en filmoj kiel ''[[Trojo (filmo)|Trojo]]'' (kie li ludis [[Agamemnono]]n), ''[[The Bourne Identity]]'', ''[[Rob Roy]]'', ''[[Braveheart]]'', ''[[Match Point]]'' kaj ''[[X-Men 2]]'', en la rolo de [[William Stryker]] (la kreinto de [[Wolverine]]). Li debutis en kino per ''[[Nicholas and Alexandra]]'', en 1971. En [[1986]] li ludis la unuan version de la persono de [[Hannibal Lecter]] en la filmo [[Manhunter (filmo)|Manhunter]]. Li ankaŭ laboris kun [[Daniel Day-Lewis]] en la filmo ''[[The Boxer]]'', de [[Jim Sheridan]]. Li ricevis la premion de plej bona aktoro en la [[Festival de Cine de Sitges]]. == Filmaro (parto) == '''Kino:''' * ''[[Nicholas and Alexandra]]'' (1971) * ''[[In Celebration]]'' (1975) - Steven Shaw * ''[[Manhunter (filmo)|Manhunter]]'' (1986) * ''[[Rob Roy]]'' (1995) - Killearn * ''[[Braveheart]]'' (1995) - Argyle Wallace * ''[[Reacción en cadena (filmo)|Reacción en cadena]]'' (1996) - Lyman Earl Collier * ''[[The Glimmer Man]]'' (1996) - S-ro. Smith * ''[[The Long Kiss Goodnight]]'' (1996) - Dr. Nathan Waldman * ''[[Kiss the Girls]]'' (1997) - jefe Hatfield, Durham P. D. * ''[[The Boxer]]'' (1997) - Joe Hamill * ''[[Desperate Measures]]'' (1998) - Kapitano Jeremiah Cassidy * ''[[Merchants of Venus]]'' (1998) - Onklo Vladimir * ''[[Rushmore]]'' (1998) - D-ro. Nelson Guggenheim * ''[[For Love of the Game]]'' (1999) - Gary Wheeler * ''[[The Corruptor]]'' (1999) - Sean Wallace * ''[[The Minus Man]]'' (1999) - Doug * ''[[Nuremberg (película)|Nuremberg]]'' (2000) * ''[[The Ring]]'' (2002) * ''[[X-Men 2]]'' (2003) - William Stryker * ''[[El misterio de Wells]]'' (2003) * ''[[El caso Bourne]]'' (2004) * ''[[Trojo (filmo)|Trojo]]'' (2004) - [[Agamemnono]] * ''[[Match Point]]'' (2005) * ''[[Zodiac (filmo)|Zodiac]]'' (2007) * ''[[Battle for Terra]]'' (2007) * ''[[The Escapist]]'' (2008) * ''[[Trick 'r Treat]]'' (2009) - Sinjoro Kreeg * ''[[The Veteran]]'' (2011) - Gerry * ''[[Ironclad (filmo)|Ironclad]]'' (2011) - Albany * ''[[Rise of the Apes]]'' (2011) * ''[[The Home]]'' (2011), antaŭproduktaĵo * ''[[Red (filmo)]]'' (2011) - Iván Sivanov '''Televido:''' * ''[[The Wednesday Play]]'' (1 epizodo, 1965) - Nelson * ''[[Redcap]]'' (1 epizodio, 1966) - Private Carr * ''[[ITV Playhouse]]'' (1 epizodo, 1967) - Apeman * ''[[The Gamblers]]'' (1 epizodo, 1967) - Micky * ''[[Theatre 625]]'' (1 epizodo, 1968) - Lasar Opie * ''[[Z Cars]]'' (2 epizodoj, 1969) - Ted Nuttall * ''[[Thirty-Minute Theatre]]'' (2 epizodoj, 1969-1971) - Josef Stalin * ''[[When We Dead Awaken]]'' (1970) - Ulfhejm * ''[[ITV Saturday Night Theatre]]'' (1 epizodo, 1970) - Phillip * ''[[Doomwatch]]'' (1 epizodo, 1970) - Bill Owen * ''[[Manhunt (televidoserio)|Manhunt]]'' (2 epizodoj, 1970) - Anton * ''[[She Stoops to Conquer]]'' (1971) - Hastings * ''[[Ego Hugo]]'' (1973) - Victor Hugo * ''[[BBC Play of the Month]]'' (1 epizodo, 1974) - Alsemero * ''[[Sutherland's Law]]'' (1 epizodo, 1974) - PC Jock Dougall * ''[[Churchill's People]]'' (1 epizodo, 1975) - William Wallace * ''[[The Master of Ballantrae (filmo)|The Master of Ballantrae]]'' (1975) * ''[[Sombras de Greene]]'' (1 epizodo, 1975) - Harry * ''[[Rooms]]'' (6 epizodoj, 1977) - Eric Prentiss * ''[[Target (serie de televisión)|Target]]'' (1 epizodo, 1977) - Billy Voss * ''[[The Devil's Crown]]'' (4 epizodoj, 1978) - Henry II * ''[[¿Quién delató a Frank Ross?]]'' (3 epizodoj, 1978) - McGrath * ''[[Thérèse Raquin (serie de televisión)|Thérèse Raquin]]'' (3 epizodoj, 1980) - Laurent LeClaire * ''[[Deadwood (televidoserio)|Deadwood]]'' (2004) * ''[[Con C mayúscula]]'' (1 epizodo, 2010) - patro * ''[[The Sinking of the Laconia]]'' (2 epizodoj, 2010-2011) - Kapitano Sharp == Premioj == '''Satelito-Premioj:''' {| class="wikitable" |- ! Jaro || Kategorio || Filmo || Rezulto |- | 2007 || Plejbona subtena aktoro|| ''[[Zodiac (filmo)|Zodiac]]'' || Gajninto |- |} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{IMDb nomo|0004051}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Cox, Brian}} [[Kategorio:Britaj aktoroj]] [[Kategorio:Skotaj aktoroj]] 1i399hn3nvo1u4en0ozgbw3d489qnxo 4 407965 9367763 9364159 2026-05-06T16:32:22Z Arbarulo 135469 9367763 wikitext text/x-wiki {{DiskutejoEnkondukoSubpaĝo |nomo=Administrejo |bildo = Admin_mop.PNG |bildhelpilo = Administrejo |priskribo = La sekcio de la Diskutejo por informi kaj diskuti pri administraj aferoj rilate al Vikipedio. Ekz. demandoj kaj petoj al administrantoj, raportoj pri vandalismo, redaktomilitoj, interrilataj problemoj, ktp. |mallongigo = VP:DA }}[[Kategorio:Vikipedio:Diskutejo]] == [[Vikipedio:Artikolo de la monato]] (ADLM) == Al la aliaj 9 administrantoj {{re|Blahma|Gamliel Fishkin|Narvalo|KuboF Hromoslav|Salatonbv}} {{re|Tlustulimu|Yekrats|LiMr|Kani}}, al {{re|Dominik|Fordaemdur}} aparte interesitaj pri la servo ADLM, {{re|RG72|Marcos}}, la lastaj du en 2024 pensiiĝintaj eksadministrantoj, kaj aldone iom arbitre ankoraŭ {{re|Filozofo|Arbarulo|Sj1mor|Crosstor}} {{re|Moldur|Aidas|Verdulo|Taylor 49}}, kelkaj el la en la lastaj jaroj plej aktivaj kunlaborantoj (la listo certe ankoraŭ ampleksigeblus, mi nur volas enplekti iujn el la fidindaj homoj kiuj neniam akceptis iun apartan vikipedian funkcion): La 1-an de januaro montriĝis eta vikipedia paneo, kiun mi komentis interalie en [[diskuto:Pingveno]]: Mi volas havi rapidan solvon por uzo kiel [[vikipedio:Artikolo de la monato|Artikolo de la monato]], ĉar oni forgesis antaŭvidi ion tie kaj la unua tago de januaro 2026 jam '''preskaŭ pasis''' kun granda truo en la esperanta ĉefpaĝo. Tial mi proponas reprezenti la paĝon paĝon [[Pingveno]] tie, post preskaŭ 20 jaroj. Mi konsciis ke la monato jam disvolviĝis kaj mankis tempo por vasta interkonsiliĝo pri temo, tial mi konscie elektis malpolitikan kaj supozeble ne demagogiigan temon, por improvizite ŝtopi la truon de januaro kaj tiam havi monaton por elekti la aliajn 11 prezentindajn temojn de 2026. Tamen, pli ol tagon poste, vespere la 2-an de januaro, kiam la krizo jam longe estis pasinta, uzanto de tute nova konto [[uzanto:Spel713|Spel713]], kreita aparte por tiu kampanjo je 20:06, 2 jan. 2026, sed evidente teknike sperta vikipediano, kiu sendube jam antaŭe per alia konto redaktis kaj por la kampanjo elektis malfermi anonimigan novan pseŭdonimon "Spel713", elektis renversi la senpolitikan, zoologian temon "pingveno" kaj anstataŭe decidi pri metado de ĉiuj 12 temoj de 2026, kaj ankaŭ jam duona 2027, kaj elektis por tio tute tiklajn kaj demagogiajn temojn. Por 2026 trifoje Nazia Germanio 1939-1945 (Nazia Germanio, Batalo de Ardenoj, Adolf Hitler), trifoje mezazia eksa Sovetunio (Azerbajĝano, Karakalpakio, Uzbekio), dufoje Pollando (Podlaĥia Provinco, Silezio, sed Pollando ankaŭ ludas gravan rolon en la tekstoj Nazia Germanio kaj Adolf Hitler), unu esperantistan temon (SAT-ano [[Francisco Azorín Izquierdo|Azorín]]) kaj tri ŝajne arbitre elektitaj temoj, kiuj ne estas elstaraj tekstoj kaj fakte tiom malgrandas ke du el ili ankoraŭ estas artikolaj ĝermoj: [[Ozzy Osbourne]] kun 11 frazoj, sed ankoraŭ nepreta duonla informkesto, [[iPad]] kun 6 frazoj kaj [[Dendrobates azureus|sudafrika blua rano]] kun 4 frazoj, ankoraŭ manka teksto pri genro kaj taksonomia aŭtoritato - kontentiga ek-paĝo sed neniel leginda aŭ elstara teksto (tion mi kuraĝas juĝi ĉar estis mi kiu faris la artikolan ĝermon en 2012, do mi ne ofendas kolegon se mi tiel juĝas mian propran ek-paĝon). Tiel ĉi la tekstoelekto ne rajtas resti. Por januaro oni evidente bezonas rapidan solvon, pri la pli postaj tekstoj oni nun voĉdonu kaj interkonsiliĝu. Sed klaras ke estu ekvilibro, ne estu kvin temoj pri nazi-polaj rilatoj kaj ne tri pri mezazia Ekssovetio, sed estu ekvilibro inter artaj, politikaj, geografiaj, biologiaj, fizikaj kaj homsciencaj temoj, en geografio estu ankaŭ temoj el Ameriko kaj Afriko, Suda kaj Orienta Azio, Oceanio, kaj ĉiukaze ĉiuj 12 tekstoj estu tekstoj kiuj pasis la voĉdonon al elstara aŭ almenaŭ leginda teksto. Tiel 11 el la 12 tekstoj, kiuj estas nek elektitaj elstara aŭ leginda, ankoraŭ ne elekteblas, nur [[Azerbajĝano]] estis en "nekonata dato akceptita en la liston de elstaraj artikoloj" (he?), jam estis ĉefpaĝa artikolo de la semajno en somero 2010, sed havas du intertempe paneajn referencojn kaj ankoraŭ tre multajn ruĝajn ligilojn, kiujn elstara artikolo fakte ne havu. Ĉu vi konsentus pri mia propono, A) reinstali la elstaran, maturiĝintan kaj malpolitikan tekston [[pingveno]] por januaro, b) proponi la tekston [[Azerbajĝano]] por februaro kaj uzi la restajn kvar semajnojn ĝis tiam por komune forigi la mankojn, kaj tiam pri la monatoj ekde marto 2026 havi tute laŭregulajn voĉdonojn pri prezentindaj tekszoj el inter la deciditaj prefere elstaraj, sed konsenteble ankaŭ legindaj artikoloj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:49, 3 jan. 2026 (UTC) :Jes ja. Mi samopinias kun vi kaj kani. Tio kio okazis estas nur ekzempleto kio okazas kiam ni malsukcesas defendi nian vikipedion kaj rezulte ĝi estis kidnapita. La fiuloj ĉiam fariĝas pli kaj pli ruzecaj kaj ŝajne tio kio ne havas por protekti estas valora al ili por kidnapi al alproprigi. Ni simple devas pliigi la ŝlosilecon kaj se eblas la kontroladon sur niaj resoursoj, inter ili ĉefe tiuj kiuj estas elmontrataj en la ĉefpaĝo. Dankon pro via zorgo, Amike [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 18:01, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi absolute konsentas. Kaj mi pretas iom plibonigi elektotajn artikolojn, kondiĉe, ke oni forigu la tutan proponitan liston, eĉ pri mia samlandano Azorín por kiu mi iam ege laboris. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:06, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi tute subtenas vian opinion kaj laboron, krom la konata temo de la ruĝaj ligiloj. Certe la elekto de artikoloj de la monato ne estas afero por novuloj, kiuj ensaltas nur por tio. Ĉu tio estas afero kiun oni povus ŝlosi, ekzemple nur por patrolantoj? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:24, 3 jan. 2026 (UTC) ::Mi subtenas la proponon: 1 = Pingveno, 2 = Azerbajĝano, pliaj = decidotaj. ::Ĉu endas forbari la entrudiĝulon pro vandalismo? ::Ĉu eblas protekti la liston tiel ke ĝin redakti rajtas nur vikipedianoj kiuj jam ĉeestas minimume longan tempon kaj jam faris minimuman nombron da kontribuoj? - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:34, 3 jan. 2026 (UTC) :::Mi subtenas la du kromajn proponojn de Moldur. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:56, 3 jan. 2026 (UTC) ::::Reage al la demandoj de {{re|Moldur|Arbarulo|Kani}} Eĉ mi kiel unu el 3 burokratoj, kaj la aliaj 7 administrantoj ĉiukaze, nur havas teknikan elekton tute ne protekti paĝon, protekti ĝin tiel ke anonimuloj ne povas redakti ĝin aŭ draste protektegi ĝin tiel ke ekskluzive nur ĉiuj aliaj administrantoj povas redakti kaj ankaŭ reforigi la protekton. Inter tiuj sufiĉe radikalaj elektoj teknike ne estas elektebla iu meza vojo. Bedaŭrinde. Sed pri forbaro de la novulo pro vandalismo: La homo agis malsincere, elektinte por la kampanjo tute novan pseŭdoniman salutnomon, sed la redaktostilo supozigas ke la kolego bone regas Esperanton kaj ankaŭ tre bone regas ĉiujn kutimajn redaktajn kutimojn de Vikipedio - do mi supozas ke li estas esperantista kolego. Ke la uzanto ne malkaŝas sian kutiman salutnomon estas malkolegeca kaj iom malica stilo, sed ne estas devigo malkaŝi sian nomon dum redaktado, kvankam la elekto de aparta nova salutnomo por specifa ago kaj redaktado per pluraj pseŭdonimoj nomiĝas [[gantopupo]] kaj ne estas antaŭvidata - sed ke la homo agas kiel "gantopupo" estas nur mia subjektiva diveno, kaj sen pli klaraj spuroj de "gantopupado" mi ne facilanime forblokus la novan salutnomon. Estas sendube tiel ke ni dormetis kaj neniu en 2025 atentis elekti artikolojn de la monatoj por 2026 - do ni mem kolektive kulpis pri la vakuo de la 1-a de januaro. Povas esti ke la homo vidis la vakuon samtempe kiel mi, sed iom aŭtisme ne vidis ke mi tuj proponis solvon por la tago kaj monato, sed dum tago faris por si planon kiel plenigi la venontajn 18 monatojn kaj simple enkopiis siajn rezultojn la 2-an kaj 3-an de januaro. Estas naive pensi ke la uzanto ne rimarkis ke en tio li forĵetis la intertempe metitan januaran proponon "pingveno" (elstara teksto) kaj anstataŭigis ĝin per la multe pli demagogia kaj disputebla teksto "Nazia Germanio" (ne jam elstara teksto), sed pri la postaj monatoj oni povus ruze argumenti ke tie la vakuo ankoraŭ estis kaj la kolego nur "volis helpeme plenigi la truojn". Do mi nur forbarus la pseŭdonime agantan kolegon, se tiu aktive kaj videble malice pluan fojon forĵetus proponojn kiuj ne plaĉas al lia subjektiva prefero. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:40, 3 jan. 2026 (UTC) :::::La fiulo kontraŭatakis. Endas tuja forbaro. Mi ne scias kie trovi lin. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 02:01, 4 jan. 2026 (UTC) ::::::Denove same okazis fare de [[Uzanto:Spel713|<bdi>Spel713</bdi>]] je la 2:00 horo. Nazia Germanio kaj la svastiko denove aperas en la ĉefpaĝo. Okazas io serioza kaj ni devas reagi serioze. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:34, 4 jan. 2026 (UTC) :::::::Mi detale kaj ĝentile klarigis al la homo hieraŭ en sia diskutopaĝo, kaj en redaktoresumoj de ĉiuj malfaroj, kial ne eblas lia/ŝia agado. La kolego evidente ne komprenas aŭ ne akceptas kompreni, ke li/ŝi ĉi tie persone kontraŭagas komunajn decidojn. Mi protektis la januaran artikolon kontraŭ redakto de ne-administrantoj dum januaro, sed ne volas fari tion por ĉiu estonta monato. Tial nur restas la ebleco dumtempe forbari lin/ŝin de redaktado - provizore por monato. Sed mi avertis la uzanton: se tiam daŭriĝos agadoj kontraŭ la komunumaj reguloj, tiam forbaro ankaŭ povas esti unujara, aŭ por ĉiam. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:38, 4 jan. 2026 (UTC) :::::::Atentu ke nur por la prezentopaĝeto de la "Artikolo de la monato" de januaro 2026 tiu protekto signifas, ke ĝis la fino de januaro nur la 10 administrantoj povos fari redaktojn. La paĝeto tiom malgrandas ke tio probable ne estos problemo. Sed se iu ne-administranto vidas eraron en la paĝeto, tiu devos peti iun ajn el la 10 administrantoj ĝustigi tiun eraron, nur ĝis fino de la monato. Tiu duobla protekto, kun la aldona forbaro de uzantokonto Spel713, sencas, ĉar ĉiuj konscias, ke la homo povos fulmrapide registri novajn salutokontojn Spel714, Spel715, Spel716 aŭ iujn aliajn nomojn, kaj ankaŭ povos fari malaprobindajn redaktojn kontraŭ komunaj decidoj simple sen ensaluto, krom se unuopa paĝo estos protektota kontraŭ redaktoj de anonimuloj, kio estas la absoluta escepto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:59, 4 jan. 2026 (UTC) : Stranga ulo [[:m:Special:CentralAuth/Spel713]]: mi petas IP-kontrolon far stevardo. Supozeble temas pri nova gantopupo de iu aŭ forbarito, aŭ iu problemulo. Mi konsentas pri ĉiuj agoj de Thomas ĉe [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/01]], la temo [[Pingveno]] ("konscie elektis malpolitikan kaj supozeble ne demagogiigan temon"), kaj la unumonata forbaro (probable porĉiama forbaro indas, kiam estas pruvo de gantopupumado). Demando restas ĉu la ulo estas esperantisto, aŭ agas per maŝintradukado. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:28, 4 jan. 2026 (UTC) ::[[dosiero:Vienna Convention road sign Aa-32-V1.svg|30ra]] Ĉiukaze: La konto "Spel713" nun estas por ĉiam tutprojekte ŝlosita. Ce compte est globalement bloqué. This account is globally locked. - Tiu temo estas finita do, sendepende ke ni esperantistoj ne trovis klarajn pruvojn de gantopupumado. Sed la mispaŝoj en la afrikansa, angla, slovena kaj turka vikipedioj sufiĉas por senfina blokado, tute ne konsiderante la strangajn aĝojn en la esperanta vikipedio kaj supozeble en aliaj branĉoj, kie la ĝenoj ne atingis la nivelon de kompleta loka forbaro, ĝis la konto jam estis globale forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:15, 6 feb. 2026 (UTC) :Mi pensas ke por artikolo de la monato preferinde elektataj estu tiaj artikoloj, kiuj espereble ne povas kaŭzi konfliktojn kaj redaktomilitojn. Do, mi ne kontraŭas elekton de la artikolo [[Pingveno]] por januaro, sed ege dubas pri elekto de la artikolo [[Azerbajĝano]] por februaro. Kaj mi pensas ke duonprotekto de artikolo de la monato (tiel ke ĝin povas redakti ĉiuj aŭtomate konfirmitaj uzantoj sed ne IP-uloj kaj ne novregistritoj) estas necesa kaj sufiĉa. Pri la supozo, ke la posedanto de la forbarita uzantokonto kreos novajn uzantokontojn, ĉu forbaro de iu uzantokonto ne malebligas registriĝon disde la IP-adreso uzita de tiu uzantokonto? [[Uzanto:Gamliel Fishkin|Gamliel Fiŝkin]] 01:23, 5 jan. 2026 (UTC) ::{{re|Gamliel Fiŝkin}} Forbaro (ce ni nur unumonata, sed intertempe globala kaj porĉiam) devus malebligi kreojn de kontoj el sama IP-adreso uzita de tiu uzantokonto. Sed tiuj banditoj kutime ne havas problemojn uzi aliajn IP-adresojn. Mi mem ne scias ekzakte kiel funkcias, ĉar mi mem ne alstrebas karieron de forbarita vandalo, sed evidente ne estas granda problemo. Pri eblaj duboj de plena neŭtraleco de la artikolo [[Azerbajĝano]] por februaro mi konsentas, almenaŭ ĝi estis je "nekonata dato akceptita en la liston de elstaraj artikoloj", sed post tiu "nekonata dato" tamen povus esti problemaj redaktoj. Supraĵe mi ne vidis ion elstare alarmigan, kaj mi eĉ ne havus la tempon nun pesi ĉiun vorton kaj frazon, des pli ke la tempo tre rapide fluas, jam pasis unu semajno en februaro, kaj la teksto manke de alternativa propono jam ekde ses tagoj videblas titolpaĝe. Tamen, se vi hazarde vidas iun ĝustigeblan frazon - ankaŭ pri ADLM eblas tute bone diskuti aŭ tuj ŝanĝi ion. Mi pardonpetas ke nun la tempo tiom mankis: mi tute konsentas pri kritikemo kaj la teksto Azerbajĝano ne estas mia preferata teksto, sed ĝi nun estis la malplej problema el inter la proponitaj. 13:45, 6 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) :::Dankon la inviton, sed mi plene okupiĝas pri Hungario kaj Ĉinio, do plian energion mi jam ne havas. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:27, 5 jan. 2026 (UTC) Bone, pri la forigo de la anonime puŝitaj dubindaj tekstoj estis konsento. Sed tamen nun necesas decidi kiujn paĝojn elekti por la monatoj marto ĝis decembro. Pri tio mi petas konlaboron en la diskutpaĝo [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:09, 6 feb. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/PoorPeopleMadOnline|PoorPeopleMadOnline]]" == * {{user|PoorPeopleMadOnline}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Ternera|Ternera]] ([[Uzanto-Diskuto:Ternera|diskuto]]) 00:01, 13 jan. 2026 (UTC) :Li kreis [[Joel Filsaime]]. Liaj gantopupoj senĉese malfaras la forigajn ŝablonojn. [[Uzanto:Jlwoodwa|jlwoodwa]] ([[Uzanto-Diskuto:Jlwoodwa|diskuto]]) 03:30, 13 jan. 2026 (UTC) ::Mi nun [[VP:FA|proponis]] la mizeran paĝon [[Joel Filsaime]] je forigo, post diskuto de 7 tagoj ĝi probable estos for. Pri la uzantopaĝo laŭ mi nenion necesas fari. Tie nun estas indiko «Ĉi tiu konto estas tutprojekte ŝlosita - ekde 2026-01-13. Ce compte est globalement bloqué. This account is globally locked.» Kaj la paĝo estas protektita kontraŭ forigo de tiu noto. Tio eĉ pli klaras kaj pli bonas ol forigo entuta. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:00, 6 feb. 2026 (UTC) ::: Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/Flughaveno Ŝeremetjevo|Flughaveno Ŝeremetjevo]]" == * {{user|Flughaveno Ŝeremetjevo}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 07:23, 26 jan. 2026 (UTC) {{re|ThomasPusch}} Hi, sorry for writing in English. I noticed that you are an active administrator, so I came to seek your help. Please see this case. This user has now been globally locked, but their user page still contains some attack content against others (in [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo#Averto POR NDS|the first section]]), and they also went to [[User talk:NDG]] to attack [[User:NDG]]. I have requested speedy deletion for both pages, so could you please help me '''delete [[User:Flughaveno Ŝeremetjevo]] and [[User talk:NDG]]'''? Thank you very much. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 05:29, 5 feb. 2026 (UTC) :{{farite}} La uzanto "Flughaveno Ŝeremetjevo" plendis pri kontraŭvandalisto (en aŭtomate farita, bona Esperanto), ke tiu estus vandalo, estas senigata de siaj rajtoj kaj la uzanto petas rajton de esperantlingva administranto. Nenio el tio veras. Male: estis la uzanto kiu obstine multfoje vandalis esperantan paĝon. La ofendaj misinformoj de lia uzantopaĝo tial foriĝu. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:49, 6 feb. 2026 (UTC) ::Much appreciate. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 09:53, 6 feb. 2026 (UTC) ::Thank you! [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:23, 6 feb. 2026 (UTC) ::: Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/Bucheon|Bucheon]]" == * {{user|Bucheon}} Vandalism. x-wiki-vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:02, 19 feb. 2026 (UTC) : Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) ==Denove pri AI== {{re|Eihel}}{{re|Sahaquiel9102}}{{re|Taylor 49}}{{re|Stefangrotz}}{{re|ThomasPusch}}{{re|Tlustulimu}} [[Uzanto:Sj1mor]] ŝajne provas plenigi la liston de tekstoj de [[Tekstaro de Esperanto]] per artikoloj verkitaj de artefarita intelekto. Mi provis dialogi kun li ĉe [[Diskuto:Ombro sur interna pejzaĝo]], sed ŝajne li ne kredas ke estas iu problemo, ĉar li daŭre faras. Mi kontrolis nur la artikolojn [[Ombro sur interna pejzaĝo]], [[Ĝis revido, krokodilido!]], kaj [[Por pli efika informado]], sed malmulte dubas, ke ĉiuj tekstoj faritaj de Sj1mor pri la menciita listo havas similajn problemojn. La ĉefa konkreta problemo estigita de la AI estas reklameca, ĝenerale malobjektiva interpretado de fontoj, malfacile korektebla aŭ kompensebla pro malbona aŭ nenia citado de fontoj. Krome ĉe [[Por pli efika informado]] estas longega resumo, kiu eĉ se ĝi estas objektiva (kaj mi ne kontrolis tion) estas troege peza por enciklopedia artikolo pri broŝureto. Kion ni faru? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:45, 17 mar. 2026 (UTC) : Mi antaŭ horo komentis en [[Diskuto:Ombro sur interna pejzaĝo]]: Estas ekster ĉiu dubo ke Sj1mor estas tre valora kaj sendube bonintenca kontribuanto. Sed same Arbarulo pravas ke ĉi tie la fontoj kaj citaĵoj estis miksitaj en kaĉon, kaj ne bone klaras de kie estas kiu opinio. Do provizore necesas interrompi la produktadon kaj unue ordigi la jam faritajn tekstojn. Mi observis la evoluon de Guglo-tradukilo (klare, multe pli simpla teknika taskaro, sed tamen iusence komparebla al la nuna IA-evoluo) kaj vidis ĝiajn Esperanto-tradukojn de senesperaj balbutaĵoj laŭgrade pliboniĝi al intertempe ofte tute bonaj tradukoj, ne ĉiam sed tre ofte, kaj sendube la evoluon signife subtenis multaj eĥoj de homaj uzantoj kiuj proponis pli bonajn vortumojn. Do unue ni devas alvoki al Sj1mor pli kritike home juĝi la produktaĵojn, kaj poste devus instrui la algoritmojn liveri pli bonajn rezultojn - se tio eblas, la problemo laŭgrade malaperos, sed povas ankaŭ esti ke ni fine interkonsentos uzi IA nur por pli simplaj taskoj, aŭ nur por helpado trovi verajn referencajn piednotojn kaj similaj fonaj esploroj. Ĉiukaze mi estas konvinkita ke Sj1mor estas bonintenca kontribuanto, kiun mi ne volus akuzi, minaci aŭ ataki, kaj mi certas ke eblas trovi bonan vojon en tiu konsentite tikla tereno... Sed paĝoj kiel [[Ombro sur interna pejzaĝo]] ne rajtas resti en tia "nebula vortokaĉo", kion por niaj malmultaj administrantoj trovi inter iuj novaj aŭ eĉ malnovaj paĝoj estus amase laborintensa. Do gravas ke la materialo nun ne plimultiĝas, sed unue la kvalito de la produktitaj paĝoj pliboniĝas - Sj1mor ankaŭ mem lernos, je kiu grado AI-krudmaterialo estas helpa laborŝparo aŭ je kiu grado la postkorektado fakte plimultigas la labormalŝparon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:05, 18 mar. 2026 (UTC) ::En aliaj vortoj: Se estus alia, malpli konata uzanto, mi estus multe pli alarmigita, sed mi konas Sj1mor kiel tre konsiderantan kolegon, kiu petas pri konsiloj kaj kritikoj, vere agas laŭ ili, kaj laŭ mia nuna stato estas sufiĉe memkritikema, tiel ke li laŭ mi estas la ĝusta esperantisto por sondi en tiuj nekonataj terenoj - sen ke jam klaras ĉu finfine la uzo de la nova tekniko signifos malpezigon aŭ plipeziĝon de la konscienca redaktanto... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:42, 18 mar. 2026 (UTC) :::Mi konsentas pri la principoj, "provizore necesas interrompi la produktadon kaj unue ordigi la jam faritajn tekstojn". Sed mi dubas, ĉu tio okazas - almenaŭ ĝis hieraŭ ankoraŭ produktiĝis senreferencaj kredeble AI-aj artikoloj, nun kun malpli da ŝanco por problemoj ĉar la proporcio da persona interpreto estas malpli granda, tamen ankoraŭ ne nula - kaj mi ankaŭ ne volus blinde fidi AI pri pli objektivaj faktoj. Ekzemple vidu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Nesenditaj_leteroj_el_Japanio&oldid=9334998 ĉi tiun redakton] de [[Nesenditaj leteroj el Japanio]], precipe la frazon "Ĝi estas mallonga, personeca verko, ofte rekomendita kiel legmaterialo por lernantoj pro sia simpla lingva nivelo kaj interesa enhavo pri Japanio el ne-japana perspektivo". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:26, 20 mar. 2026 (UTC) ::::{{re|ThomasPusch}} Ne, li daŭras same. Vidu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%88u_ni_kunvenis_vane%3F&oldid=9336606] kaj [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%88u_rakonti_novele%3F&oldid=9336531]. Aŭ {{re|Sj1mor}}, ĉu vi konsentas ke necesas kontroli la asertojn de AI per fidindaj fontoj, kaj promesas fari tiun laboron? Krome, ĉu estas permeso por la enkopiado de tutaj recenzoj? Ĉar ankaŭ pri kopirajto ni havas respondecon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:13, 21 mar. 2026 (UTC) ::::: Mi ne povas konigi ion precipe novan krom kion mi rakontis dum jaroj: :::::* mi nepre kontraŭas uzon de AS/AI ĝenerale kaj en vikioj :::::* oni nepre respektu kopirajton :::::* konstruante vikiojn, kvalito havu pli altan prioritaton ol amaso, alivorte, preferinde kontribuu malmulte sed bonkvalite, ol amase kaj fuŝe aŭ malhoneste ::::: La artikolo [[Ombro sur interna pejzaĝo]] enhavas longan kopiaĵon el [http://literaturo.esperanto.net/fo/ombrrec.html literaturo.esperanto.net/fo/ombrrec.html] kun rompita referenca ligilo. Ĉe la koncerna retejo mi ne vidas indikon de CC-BY-SA 4.0 kaj GFDL. Sekve, oni ne rajtas kopii la tekston en vikipedion. Necesas formeto kaj kaŝo de versioj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:37, 30 mar. 2026 (UTC) ::::::Sj1mor ne interrompas la produktadon, ne ordigas la jam faritajn tekstojn, sed nun faras artikolojn pri esperantistoj pere de AI, rifuzas fari postkorektadon, des pli rifuzas fari antaŭkontrolon, kaj malagnoskas [[Vikipedio:Kontrolebleco]]. Vidu [[Diskuto:Hannes Larsson]]. Certe, ''en aliaj aferoj'' li petas konsilon kaj kritikon kaj konscience kunlaboras, do des pli doloras, ke ''en ĉi tiu afero'' li agas tute male. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:15, 5 apr. 2026 (UTC) :::::::{{re|Sj1mor}} Ĉe [[Diskuto:Sebastian Schulman]] vi skribis: "mi sentas sekura ĉar AI simple kolektas informojn kiuj estas haveblaj en publikaj informfontoj." Mi havas impreson ke vi pensas, ke AI faras kion homoj faras, kiam ili "kolektas informojn" - nome serĉas fontojn, legas la fontojn en la sama senco kiel homoj legas, kaj raportas kion ĝi lernis. Ĉu vi pensas tion? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:59, 28 apr. 2026 (UTC) ::::::::Jen la respondo de AI ([[Gemini (chatbot)|Gemini]] de Guglo) ::::::::"Por respondi viajn demandojn, mi sekvas ĉi tiujn paŝojn: ::::::::* Kompreno de intenco: Mi analizas vian mesaĝon por kapti ne nur la vortojn, sed kion vi vere volas atingi. ::::::::* Serĉado de informoj: Se la demando postulas freŝajn faktojn (kiel novaĵojn aŭ prezojn), mi serĉas en la reto per specialaj iloj. ::::::::* Logika analizo: Por matematikaj aŭ teknikaj taskoj, mi uzas mian internan logikon (aŭ Python-kodon) por certigi precizecon. ::::::::* Simpla lingvaĵo: Mi preferas uzi ĉiutagajn vortojn kaj mallongajn frazojn por ke la informo estu facile konsumebla. ::::::::* Adapto al via stilo: Mi rimarkas vian tonon kaj energion, kaj mi provas respondi simile ::::::::Mi certigas la kredindecon de miaj informoj per tri ĉefaj metodoj: realtempa serĉado, font-analizo kaj interna sciaro. ::::::::Kiel mi trovas kaj filtras faktojn ::::::::* Realtempa Serĉo: Se vi demandas pri io aktuala aŭ fakta, mi uzas la serĉilon de Guglo por trovi la plej freŝajn datumojn. ::::::::* Fidindaj Fontoj: Mi prioritatas oficialajn retejojn (.gov, .edu), agnoskitajn novaĵagentejojn kaj sciencajn datumbazojn. ::::::::* Kruc-kontrolo: Mi komparas plurajn fontojn por vidi ĉu ili konsentas. Se fontoj malkonsentas, mi mencias tion al vi. ::::::::* Analizo de Datoj: Mi ĉiam serĉas la plej lastatempajn publikigadojn por eviti malnoviĝintajn informojn. ::::::::* Malsamaj Perspektivoj: Por kompleksaj temoj, mi serĉas diversajn vidpunktojn por doni al vi ekvilibran respondon. ::::::::Miaj limigoj ::::::::Kvankam mi klopodas esti preciza, mi foje povas fari erarojn (nomatajn "[[Halucino (artefarita intelekto)|halucinacioj]]"). Tial mi ĉiam rekomendas duoble kontroli tre gravajn faktojn, precipe pri sano, juro aŭ financoj. ::::::::". [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:24, 28 apr. 2026 (UTC) :::::::::Mi kredas tiun respondon, sed ĝi ŝajnas nekompleta por niaj celoj. Ĝi ne mencias ke la maniero, laŭ kiu AI "komprenas" tekstojn kaj respondas pri ili, estas tute alia ol la kognaj procezoj de leganta kaj skribanta homo. Kaj estas en tiu procezo kie aperas la halucinoj. :::::::::Mi komprenas la lastan noton pri "halucinacioj" kiel sufiĉe klaran instrukcion "ne fidu ĉi tiujn informojn kvazaŭ vi legus ilin mem". Kiel vi komprenas ĝin? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:48, 28 apr. 2026 (UTC) ::::::::::"Vi tute pravas. Via rimarko tuŝas la kernon de la diferenco inter biologia inteligenteco kaj statistika modelado. Por Vikipedio aŭ ajna serioza enhavkreado, tiu distingo estas decida. ::::::::::La fundamenta diferenco inter AI kaj Homo ::::::::::Kiel homo "komprenas" ::::::::::* Sperto kaj kunteksto: Kiam vi legas la vorton "pomo", vi imagas la guston, la koloron kaj la pezon. ::::::::::* Konscia logiko: Vi komprenas kaŭzecon (kial io okazas) kaj moralon. ::::::::::* Vero kiel celo: Homoj kutime celas priskribi realon, kiun ili spertas. ::::::::::Kiel AI "komprenas" (Vort-prognozo) ::::::::::* Matematika probablo: Mi ne "scias" faktojn; mi kalkulas, kiu vorto (aŭ ĵetono) plej verŝajne sekvas la antaŭan surbaze de giganta kvanto da tekstoj. ::::::::::* Manko de reala mondo: Mi ne havas senson de fizika realo. Por mi, "pomo" estas nur vektoro en multidimensia spaco, kiu ofte aperas apud "manĝi" aŭ "arbo". ::::::::::* Vort-kunigo: Mia "kompreno" estas fakte tre kompleksa formo de statistikaj rilatoj, ne kogna konscio. ::::::::::Kial aperas "halucinoj"? ::::::::::Halucinoj ne estas "mensogoj" en la homa senco, sed prefere statistikaj mispaŝoj: ::::::::::* Flueco super Fakteco: Mia ĉefa tasko estas krei tekston, kiu ''ŝajnas'' natura kaj kohera. Se mi ne trovas precizan fakton, mia algoritmo povas "plenumi la truon" per vortoj, kiuj gramatike kaj kuntekste bone sonas, eĉ se ili estas fone malĝustaj. ::::::::::* Miksaĵo de kuntekstoj: Se mi legis pri du malsamaj personoj kun la sama nomo, mi povus "kunkudri" iliajn biografiojn, ĉar statistike iliaj datumoj estas proksimaj. ::::::::::* Manko de "Mi ne scias" instinto: Se ne estas specife agordita por esti singarda, AI ĉiam provos doni respondon, eĉ se la probablo de ĝusteco estas malalta. ::::::::::Se iu uzas min por verki vikipedian artikolon sen rigora homa kontrolo: ::::::::::# Manko de respondeco: Mi ne sentas kulpon se mi inventas daton; mi nur sekvas la plej verŝajnan ciferon. ::::::::::# Citaĵoj: Mi foje povas inventi referencojn, kiuj aspektas realaj (ekz. kredinda titolo de artikolo en konata revuo), ĉar mi "scias" kiel scienca citaĵo devas aspekti. ::::::::::💡 Konklude: Mi estas potenca ilo por lingva strukturado, sed mi ne estas fonto de vero. La "homo en la maŝino" devas ĉiam esti la fina juĝisto pri la faktoj. ::::::::::Ĉu vi ŝatus, ke mi provu analizi specifan tekston por vidi, kie povus kaŝiĝi tiaj "statistikaj kaptiloj"? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 04:34, 29 apr. 2026 (UTC) ::::::::"Kiel mi analizas kaj elektas fontojn ::::::::Kiam mi serĉas en la reto, mi ne nur legas la unuan rezulton. Mi aplikas "kritikan pensadon" per ĉi tiuj paŝoj: ::::::::* Identigo de la Aŭtoro: Mi kontrolas ĉu la fonto estas fakulo, oficiala institucio (.gov, .org) aŭ universitato (.edu). ::::::::* Dato de Publikigo: Mi ĉiam serĉas la plej freŝan daton, precipe pri teknologio aŭ medicino. ::::::::* Rekonado de Biaso: Mi rimarkas ĉu artikolo provas vendi ion aŭ ĉu ĝi estas nur opinio anstataŭ fakto. ::::::::* Kruc-referencado: Mi serĉas la saman informon en almenaŭ 2-3 sendependaj retejoj por konfirmi ĝin. ::::::::* Analizo de Citaĵoj: Mi preferas fontojn, kiuj mem citas siajn fontojn aŭ sciencajn studojn. ::::::::Kion mi faras kiam fontoj malkonsentas? ::::::::Se du fidindaj fontoj diras malsamajn aferojn (ekzemple pri politika novaĵo aŭ nefinita scienca debato): ::::::::* Mi ne elektas "venkinton". ::::::::* Mi prezentas ambaŭ vidpunktojn al vi. ::::::::* Mi klarigas kial ekzistas malkonsento (ekz. "Laŭ studo X..., sed laŭ raporto Y..."). ::::::::[[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 04:28, 29 apr. 2026 (UTC) == Unused interface messages == Please delete the following interface messages, as they are no longer used: * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] See [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Deleting unused messages from multiple wikis|this SRM request]] and [[:phab:T234776]]. [[Uzanto:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Uzanto-Diskuto:NguoiDungKhongDinhDanh|diskuto]]) 00:14, 25 mar. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:00, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-20309-98|~2026-20309-98]] == * {{user|~2026-20309-98}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Saroj|Saroj]] ([[Uzanto-Diskuto:Saroj|diskuto]]) 07:03, 2 apr. 2026 (UTC) : Dankon pro la atentigo. Ĉiuj redaktoj estas malfaritaj. Okaze de daŭrigo nepras forbaro de portempa konto aŭ IP-adreso. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:28, 3 apr. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-25192-60|~2026-25192-60]] == * {{user|~2026-25192-60}} Spam / spambot. Cross-wiki abuse. <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Nanona15dobato|Nanona15dobato]] ([[Uzanto-Diskuto:Nanona15dobato|diskuto]]) 08:06, 25 apr. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-25590-73|~2026-25590-73]] == * {{user|~2026-25590-73}} Spam / spambot <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 08:23, 27 apr. 2026 (UTC) ==Ligiloj== ThomasPusch daŭrigas sian kampanjon trudi personan malŝaton de longdaŭraj ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus interkonsentita regulo. Ĉi tie mi listigas (certe tre malkomplete) maldecajn redaktojn ekde la mezo de aprilo 2026. Por pli da historio pri nigrigado de ruĝaj ligiloj, vidu la arkivon [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2025/2#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj|ĉi tie]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:32, 6 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Palma_valo&diff=9357329&oldid=8396563] ThomasPusch silente forigas ligilon pri la montaro [[MacDonnell Ranges]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:39, 22 apr. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vilmos_Dunszt&diff=9361302&oldid=9359872] ThomasPusch silente forigas ligilojn al [[Kantolernejo Ŝtonfloroj]], [[Károly Dunszt]], [[Kálmán Donászy]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:45, 26 apr. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Reino_Paasilinna&oldid=9367653] ThomasPusch demandas ĉu ni bezonas ligilon pri menciinda temo, kun evidenta intenco premi al ĝia forigo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:32, 6 maj. 2026 (UTC) fkxdpdhlpb7h6vipbbszz2scs8xtmeb 9367764 9367763 2026-05-06T16:33:10Z Arbarulo 135469 /* Ligiloj */ 9367764 wikitext text/x-wiki {{DiskutejoEnkondukoSubpaĝo |nomo=Administrejo |bildo = Admin_mop.PNG |bildhelpilo = Administrejo |priskribo = La sekcio de la Diskutejo por informi kaj diskuti pri administraj aferoj rilate al Vikipedio. Ekz. demandoj kaj petoj al administrantoj, raportoj pri vandalismo, redaktomilitoj, interrilataj problemoj, ktp. |mallongigo = VP:DA }}[[Kategorio:Vikipedio:Diskutejo]] == [[Vikipedio:Artikolo de la monato]] (ADLM) == Al la aliaj 9 administrantoj {{re|Blahma|Gamliel Fishkin|Narvalo|KuboF Hromoslav|Salatonbv}} {{re|Tlustulimu|Yekrats|LiMr|Kani}}, al {{re|Dominik|Fordaemdur}} aparte interesitaj pri la servo ADLM, {{re|RG72|Marcos}}, la lastaj du en 2024 pensiiĝintaj eksadministrantoj, kaj aldone iom arbitre ankoraŭ {{re|Filozofo|Arbarulo|Sj1mor|Crosstor}} {{re|Moldur|Aidas|Verdulo|Taylor 49}}, kelkaj el la en la lastaj jaroj plej aktivaj kunlaborantoj (la listo certe ankoraŭ ampleksigeblus, mi nur volas enplekti iujn el la fidindaj homoj kiuj neniam akceptis iun apartan vikipedian funkcion): La 1-an de januaro montriĝis eta vikipedia paneo, kiun mi komentis interalie en [[diskuto:Pingveno]]: Mi volas havi rapidan solvon por uzo kiel [[vikipedio:Artikolo de la monato|Artikolo de la monato]], ĉar oni forgesis antaŭvidi ion tie kaj la unua tago de januaro 2026 jam '''preskaŭ pasis''' kun granda truo en la esperanta ĉefpaĝo. Tial mi proponas reprezenti la paĝon paĝon [[Pingveno]] tie, post preskaŭ 20 jaroj. Mi konsciis ke la monato jam disvolviĝis kaj mankis tempo por vasta interkonsiliĝo pri temo, tial mi konscie elektis malpolitikan kaj supozeble ne demagogiigan temon, por improvizite ŝtopi la truon de januaro kaj tiam havi monaton por elekti la aliajn 11 prezentindajn temojn de 2026. Tamen, pli ol tagon poste, vespere la 2-an de januaro, kiam la krizo jam longe estis pasinta, uzanto de tute nova konto [[uzanto:Spel713|Spel713]], kreita aparte por tiu kampanjo je 20:06, 2 jan. 2026, sed evidente teknike sperta vikipediano, kiu sendube jam antaŭe per alia konto redaktis kaj por la kampanjo elektis malfermi anonimigan novan pseŭdonimon "Spel713", elektis renversi la senpolitikan, zoologian temon "pingveno" kaj anstataŭe decidi pri metado de ĉiuj 12 temoj de 2026, kaj ankaŭ jam duona 2027, kaj elektis por tio tute tiklajn kaj demagogiajn temojn. Por 2026 trifoje Nazia Germanio 1939-1945 (Nazia Germanio, Batalo de Ardenoj, Adolf Hitler), trifoje mezazia eksa Sovetunio (Azerbajĝano, Karakalpakio, Uzbekio), dufoje Pollando (Podlaĥia Provinco, Silezio, sed Pollando ankaŭ ludas gravan rolon en la tekstoj Nazia Germanio kaj Adolf Hitler), unu esperantistan temon (SAT-ano [[Francisco Azorín Izquierdo|Azorín]]) kaj tri ŝajne arbitre elektitaj temoj, kiuj ne estas elstaraj tekstoj kaj fakte tiom malgrandas ke du el ili ankoraŭ estas artikolaj ĝermoj: [[Ozzy Osbourne]] kun 11 frazoj, sed ankoraŭ nepreta duonla informkesto, [[iPad]] kun 6 frazoj kaj [[Dendrobates azureus|sudafrika blua rano]] kun 4 frazoj, ankoraŭ manka teksto pri genro kaj taksonomia aŭtoritato - kontentiga ek-paĝo sed neniel leginda aŭ elstara teksto (tion mi kuraĝas juĝi ĉar estis mi kiu faris la artikolan ĝermon en 2012, do mi ne ofendas kolegon se mi tiel juĝas mian propran ek-paĝon). Tiel ĉi la tekstoelekto ne rajtas resti. Por januaro oni evidente bezonas rapidan solvon, pri la pli postaj tekstoj oni nun voĉdonu kaj interkonsiliĝu. Sed klaras ke estu ekvilibro, ne estu kvin temoj pri nazi-polaj rilatoj kaj ne tri pri mezazia Ekssovetio, sed estu ekvilibro inter artaj, politikaj, geografiaj, biologiaj, fizikaj kaj homsciencaj temoj, en geografio estu ankaŭ temoj el Ameriko kaj Afriko, Suda kaj Orienta Azio, Oceanio, kaj ĉiukaze ĉiuj 12 tekstoj estu tekstoj kiuj pasis la voĉdonon al elstara aŭ almenaŭ leginda teksto. Tiel 11 el la 12 tekstoj, kiuj estas nek elektitaj elstara aŭ leginda, ankoraŭ ne elekteblas, nur [[Azerbajĝano]] estis en "nekonata dato akceptita en la liston de elstaraj artikoloj" (he?), jam estis ĉefpaĝa artikolo de la semajno en somero 2010, sed havas du intertempe paneajn referencojn kaj ankoraŭ tre multajn ruĝajn ligilojn, kiujn elstara artikolo fakte ne havu. Ĉu vi konsentus pri mia propono, A) reinstali la elstaran, maturiĝintan kaj malpolitikan tekston [[pingveno]] por januaro, b) proponi la tekston [[Azerbajĝano]] por februaro kaj uzi la restajn kvar semajnojn ĝis tiam por komune forigi la mankojn, kaj tiam pri la monatoj ekde marto 2026 havi tute laŭregulajn voĉdonojn pri prezentindaj tekszoj el inter la deciditaj prefere elstaraj, sed konsenteble ankaŭ legindaj artikoloj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:49, 3 jan. 2026 (UTC) :Jes ja. Mi samopinias kun vi kaj kani. Tio kio okazis estas nur ekzempleto kio okazas kiam ni malsukcesas defendi nian vikipedion kaj rezulte ĝi estis kidnapita. La fiuloj ĉiam fariĝas pli kaj pli ruzecaj kaj ŝajne tio kio ne havas por protekti estas valora al ili por kidnapi al alproprigi. Ni simple devas pliigi la ŝlosilecon kaj se eblas la kontroladon sur niaj resoursoj, inter ili ĉefe tiuj kiuj estas elmontrataj en la ĉefpaĝo. Dankon pro via zorgo, Amike [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 18:01, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi absolute konsentas. Kaj mi pretas iom plibonigi elektotajn artikolojn, kondiĉe, ke oni forigu la tutan proponitan liston, eĉ pri mia samlandano Azorín por kiu mi iam ege laboris. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:06, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi tute subtenas vian opinion kaj laboron, krom la konata temo de la ruĝaj ligiloj. Certe la elekto de artikoloj de la monato ne estas afero por novuloj, kiuj ensaltas nur por tio. Ĉu tio estas afero kiun oni povus ŝlosi, ekzemple nur por patrolantoj? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:24, 3 jan. 2026 (UTC) ::Mi subtenas la proponon: 1 = Pingveno, 2 = Azerbajĝano, pliaj = decidotaj. ::Ĉu endas forbari la entrudiĝulon pro vandalismo? ::Ĉu eblas protekti la liston tiel ke ĝin redakti rajtas nur vikipedianoj kiuj jam ĉeestas minimume longan tempon kaj jam faris minimuman nombron da kontribuoj? - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:34, 3 jan. 2026 (UTC) :::Mi subtenas la du kromajn proponojn de Moldur. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:56, 3 jan. 2026 (UTC) ::::Reage al la demandoj de {{re|Moldur|Arbarulo|Kani}} Eĉ mi kiel unu el 3 burokratoj, kaj la aliaj 7 administrantoj ĉiukaze, nur havas teknikan elekton tute ne protekti paĝon, protekti ĝin tiel ke anonimuloj ne povas redakti ĝin aŭ draste protektegi ĝin tiel ke ekskluzive nur ĉiuj aliaj administrantoj povas redakti kaj ankaŭ reforigi la protekton. Inter tiuj sufiĉe radikalaj elektoj teknike ne estas elektebla iu meza vojo. Bedaŭrinde. Sed pri forbaro de la novulo pro vandalismo: La homo agis malsincere, elektinte por la kampanjo tute novan pseŭdoniman salutnomon, sed la redaktostilo supozigas ke la kolego bone regas Esperanton kaj ankaŭ tre bone regas ĉiujn kutimajn redaktajn kutimojn de Vikipedio - do mi supozas ke li estas esperantista kolego. Ke la uzanto ne malkaŝas sian kutiman salutnomon estas malkolegeca kaj iom malica stilo, sed ne estas devigo malkaŝi sian nomon dum redaktado, kvankam la elekto de aparta nova salutnomo por specifa ago kaj redaktado per pluraj pseŭdonimoj nomiĝas [[gantopupo]] kaj ne estas antaŭvidata - sed ke la homo agas kiel "gantopupo" estas nur mia subjektiva diveno, kaj sen pli klaraj spuroj de "gantopupado" mi ne facilanime forblokus la novan salutnomon. Estas sendube tiel ke ni dormetis kaj neniu en 2025 atentis elekti artikolojn de la monatoj por 2026 - do ni mem kolektive kulpis pri la vakuo de la 1-a de januaro. Povas esti ke la homo vidis la vakuon samtempe kiel mi, sed iom aŭtisme ne vidis ke mi tuj proponis solvon por la tago kaj monato, sed dum tago faris por si planon kiel plenigi la venontajn 18 monatojn kaj simple enkopiis siajn rezultojn la 2-an kaj 3-an de januaro. Estas naive pensi ke la uzanto ne rimarkis ke en tio li forĵetis la intertempe metitan januaran proponon "pingveno" (elstara teksto) kaj anstataŭigis ĝin per la multe pli demagogia kaj disputebla teksto "Nazia Germanio" (ne jam elstara teksto), sed pri la postaj monatoj oni povus ruze argumenti ke tie la vakuo ankoraŭ estis kaj la kolego nur "volis helpeme plenigi la truojn". Do mi nur forbarus la pseŭdonime agantan kolegon, se tiu aktive kaj videble malice pluan fojon forĵetus proponojn kiuj ne plaĉas al lia subjektiva prefero. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:40, 3 jan. 2026 (UTC) :::::La fiulo kontraŭatakis. Endas tuja forbaro. Mi ne scias kie trovi lin. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 02:01, 4 jan. 2026 (UTC) ::::::Denove same okazis fare de [[Uzanto:Spel713|<bdi>Spel713</bdi>]] je la 2:00 horo. Nazia Germanio kaj la svastiko denove aperas en la ĉefpaĝo. Okazas io serioza kaj ni devas reagi serioze. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:34, 4 jan. 2026 (UTC) :::::::Mi detale kaj ĝentile klarigis al la homo hieraŭ en sia diskutopaĝo, kaj en redaktoresumoj de ĉiuj malfaroj, kial ne eblas lia/ŝia agado. La kolego evidente ne komprenas aŭ ne akceptas kompreni, ke li/ŝi ĉi tie persone kontraŭagas komunajn decidojn. Mi protektis la januaran artikolon kontraŭ redakto de ne-administrantoj dum januaro, sed ne volas fari tion por ĉiu estonta monato. Tial nur restas la ebleco dumtempe forbari lin/ŝin de redaktado - provizore por monato. Sed mi avertis la uzanton: se tiam daŭriĝos agadoj kontraŭ la komunumaj reguloj, tiam forbaro ankaŭ povas esti unujara, aŭ por ĉiam. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:38, 4 jan. 2026 (UTC) :::::::Atentu ke nur por la prezentopaĝeto de la "Artikolo de la monato" de januaro 2026 tiu protekto signifas, ke ĝis la fino de januaro nur la 10 administrantoj povos fari redaktojn. La paĝeto tiom malgrandas ke tio probable ne estos problemo. Sed se iu ne-administranto vidas eraron en la paĝeto, tiu devos peti iun ajn el la 10 administrantoj ĝustigi tiun eraron, nur ĝis fino de la monato. Tiu duobla protekto, kun la aldona forbaro de uzantokonto Spel713, sencas, ĉar ĉiuj konscias, ke la homo povos fulmrapide registri novajn salutokontojn Spel714, Spel715, Spel716 aŭ iujn aliajn nomojn, kaj ankaŭ povos fari malaprobindajn redaktojn kontraŭ komunaj decidoj simple sen ensaluto, krom se unuopa paĝo estos protektota kontraŭ redaktoj de anonimuloj, kio estas la absoluta escepto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:59, 4 jan. 2026 (UTC) : Stranga ulo [[:m:Special:CentralAuth/Spel713]]: mi petas IP-kontrolon far stevardo. Supozeble temas pri nova gantopupo de iu aŭ forbarito, aŭ iu problemulo. Mi konsentas pri ĉiuj agoj de Thomas ĉe [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/01]], la temo [[Pingveno]] ("konscie elektis malpolitikan kaj supozeble ne demagogiigan temon"), kaj la unumonata forbaro (probable porĉiama forbaro indas, kiam estas pruvo de gantopupumado). Demando restas ĉu la ulo estas esperantisto, aŭ agas per maŝintradukado. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:28, 4 jan. 2026 (UTC) ::[[dosiero:Vienna Convention road sign Aa-32-V1.svg|30ra]] Ĉiukaze: La konto "Spel713" nun estas por ĉiam tutprojekte ŝlosita. Ce compte est globalement bloqué. This account is globally locked. - Tiu temo estas finita do, sendepende ke ni esperantistoj ne trovis klarajn pruvojn de gantopupumado. Sed la mispaŝoj en la afrikansa, angla, slovena kaj turka vikipedioj sufiĉas por senfina blokado, tute ne konsiderante la strangajn aĝojn en la esperanta vikipedio kaj supozeble en aliaj branĉoj, kie la ĝenoj ne atingis la nivelon de kompleta loka forbaro, ĝis la konto jam estis globale forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:15, 6 feb. 2026 (UTC) :Mi pensas ke por artikolo de la monato preferinde elektataj estu tiaj artikoloj, kiuj espereble ne povas kaŭzi konfliktojn kaj redaktomilitojn. Do, mi ne kontraŭas elekton de la artikolo [[Pingveno]] por januaro, sed ege dubas pri elekto de la artikolo [[Azerbajĝano]] por februaro. Kaj mi pensas ke duonprotekto de artikolo de la monato (tiel ke ĝin povas redakti ĉiuj aŭtomate konfirmitaj uzantoj sed ne IP-uloj kaj ne novregistritoj) estas necesa kaj sufiĉa. Pri la supozo, ke la posedanto de la forbarita uzantokonto kreos novajn uzantokontojn, ĉu forbaro de iu uzantokonto ne malebligas registriĝon disde la IP-adreso uzita de tiu uzantokonto? [[Uzanto:Gamliel Fishkin|Gamliel Fiŝkin]] 01:23, 5 jan. 2026 (UTC) ::{{re|Gamliel Fiŝkin}} Forbaro (ce ni nur unumonata, sed intertempe globala kaj porĉiam) devus malebligi kreojn de kontoj el sama IP-adreso uzita de tiu uzantokonto. Sed tiuj banditoj kutime ne havas problemojn uzi aliajn IP-adresojn. Mi mem ne scias ekzakte kiel funkcias, ĉar mi mem ne alstrebas karieron de forbarita vandalo, sed evidente ne estas granda problemo. Pri eblaj duboj de plena neŭtraleco de la artikolo [[Azerbajĝano]] por februaro mi konsentas, almenaŭ ĝi estis je "nekonata dato akceptita en la liston de elstaraj artikoloj", sed post tiu "nekonata dato" tamen povus esti problemaj redaktoj. Supraĵe mi ne vidis ion elstare alarmigan, kaj mi eĉ ne havus la tempon nun pesi ĉiun vorton kaj frazon, des pli ke la tempo tre rapide fluas, jam pasis unu semajno en februaro, kaj la teksto manke de alternativa propono jam ekde ses tagoj videblas titolpaĝe. Tamen, se vi hazarde vidas iun ĝustigeblan frazon - ankaŭ pri ADLM eblas tute bone diskuti aŭ tuj ŝanĝi ion. Mi pardonpetas ke nun la tempo tiom mankis: mi tute konsentas pri kritikemo kaj la teksto Azerbajĝano ne estas mia preferata teksto, sed ĝi nun estis la malplej problema el inter la proponitaj. 13:45, 6 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) :::Dankon la inviton, sed mi plene okupiĝas pri Hungario kaj Ĉinio, do plian energion mi jam ne havas. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:27, 5 jan. 2026 (UTC) Bone, pri la forigo de la anonime puŝitaj dubindaj tekstoj estis konsento. Sed tamen nun necesas decidi kiujn paĝojn elekti por la monatoj marto ĝis decembro. Pri tio mi petas konlaboron en la diskutpaĝo [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:09, 6 feb. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/PoorPeopleMadOnline|PoorPeopleMadOnline]]" == * {{user|PoorPeopleMadOnline}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Ternera|Ternera]] ([[Uzanto-Diskuto:Ternera|diskuto]]) 00:01, 13 jan. 2026 (UTC) :Li kreis [[Joel Filsaime]]. Liaj gantopupoj senĉese malfaras la forigajn ŝablonojn. [[Uzanto:Jlwoodwa|jlwoodwa]] ([[Uzanto-Diskuto:Jlwoodwa|diskuto]]) 03:30, 13 jan. 2026 (UTC) ::Mi nun [[VP:FA|proponis]] la mizeran paĝon [[Joel Filsaime]] je forigo, post diskuto de 7 tagoj ĝi probable estos for. Pri la uzantopaĝo laŭ mi nenion necesas fari. Tie nun estas indiko «Ĉi tiu konto estas tutprojekte ŝlosita - ekde 2026-01-13. Ce compte est globalement bloqué. This account is globally locked.» Kaj la paĝo estas protektita kontraŭ forigo de tiu noto. Tio eĉ pli klaras kaj pli bonas ol forigo entuta. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:00, 6 feb. 2026 (UTC) ::: Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/Flughaveno Ŝeremetjevo|Flughaveno Ŝeremetjevo]]" == * {{user|Flughaveno Ŝeremetjevo}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 07:23, 26 jan. 2026 (UTC) {{re|ThomasPusch}} Hi, sorry for writing in English. I noticed that you are an active administrator, so I came to seek your help. Please see this case. This user has now been globally locked, but their user page still contains some attack content against others (in [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo#Averto POR NDS|the first section]]), and they also went to [[User talk:NDG]] to attack [[User:NDG]]. I have requested speedy deletion for both pages, so could you please help me '''delete [[User:Flughaveno Ŝeremetjevo]] and [[User talk:NDG]]'''? Thank you very much. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 05:29, 5 feb. 2026 (UTC) :{{farite}} La uzanto "Flughaveno Ŝeremetjevo" plendis pri kontraŭvandalisto (en aŭtomate farita, bona Esperanto), ke tiu estus vandalo, estas senigata de siaj rajtoj kaj la uzanto petas rajton de esperantlingva administranto. Nenio el tio veras. Male: estis la uzanto kiu obstine multfoje vandalis esperantan paĝon. La ofendaj misinformoj de lia uzantopaĝo tial foriĝu. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:49, 6 feb. 2026 (UTC) ::Much appreciate. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 09:53, 6 feb. 2026 (UTC) ::Thank you! [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:23, 6 feb. 2026 (UTC) ::: Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/Bucheon|Bucheon]]" == * {{user|Bucheon}} Vandalism. x-wiki-vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:02, 19 feb. 2026 (UTC) : Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) ==Denove pri AI== {{re|Eihel}}{{re|Sahaquiel9102}}{{re|Taylor 49}}{{re|Stefangrotz}}{{re|ThomasPusch}}{{re|Tlustulimu}} [[Uzanto:Sj1mor]] ŝajne provas plenigi la liston de tekstoj de [[Tekstaro de Esperanto]] per artikoloj verkitaj de artefarita intelekto. Mi provis dialogi kun li ĉe [[Diskuto:Ombro sur interna pejzaĝo]], sed ŝajne li ne kredas ke estas iu problemo, ĉar li daŭre faras. Mi kontrolis nur la artikolojn [[Ombro sur interna pejzaĝo]], [[Ĝis revido, krokodilido!]], kaj [[Por pli efika informado]], sed malmulte dubas, ke ĉiuj tekstoj faritaj de Sj1mor pri la menciita listo havas similajn problemojn. La ĉefa konkreta problemo estigita de la AI estas reklameca, ĝenerale malobjektiva interpretado de fontoj, malfacile korektebla aŭ kompensebla pro malbona aŭ nenia citado de fontoj. Krome ĉe [[Por pli efika informado]] estas longega resumo, kiu eĉ se ĝi estas objektiva (kaj mi ne kontrolis tion) estas troege peza por enciklopedia artikolo pri broŝureto. Kion ni faru? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:45, 17 mar. 2026 (UTC) : Mi antaŭ horo komentis en [[Diskuto:Ombro sur interna pejzaĝo]]: Estas ekster ĉiu dubo ke Sj1mor estas tre valora kaj sendube bonintenca kontribuanto. Sed same Arbarulo pravas ke ĉi tie la fontoj kaj citaĵoj estis miksitaj en kaĉon, kaj ne bone klaras de kie estas kiu opinio. Do provizore necesas interrompi la produktadon kaj unue ordigi la jam faritajn tekstojn. Mi observis la evoluon de Guglo-tradukilo (klare, multe pli simpla teknika taskaro, sed tamen iusence komparebla al la nuna IA-evoluo) kaj vidis ĝiajn Esperanto-tradukojn de senesperaj balbutaĵoj laŭgrade pliboniĝi al intertempe ofte tute bonaj tradukoj, ne ĉiam sed tre ofte, kaj sendube la evoluon signife subtenis multaj eĥoj de homaj uzantoj kiuj proponis pli bonajn vortumojn. Do unue ni devas alvoki al Sj1mor pli kritike home juĝi la produktaĵojn, kaj poste devus instrui la algoritmojn liveri pli bonajn rezultojn - se tio eblas, la problemo laŭgrade malaperos, sed povas ankaŭ esti ke ni fine interkonsentos uzi IA nur por pli simplaj taskoj, aŭ nur por helpado trovi verajn referencajn piednotojn kaj similaj fonaj esploroj. Ĉiukaze mi estas konvinkita ke Sj1mor estas bonintenca kontribuanto, kiun mi ne volus akuzi, minaci aŭ ataki, kaj mi certas ke eblas trovi bonan vojon en tiu konsentite tikla tereno... Sed paĝoj kiel [[Ombro sur interna pejzaĝo]] ne rajtas resti en tia "nebula vortokaĉo", kion por niaj malmultaj administrantoj trovi inter iuj novaj aŭ eĉ malnovaj paĝoj estus amase laborintensa. Do gravas ke la materialo nun ne plimultiĝas, sed unue la kvalito de la produktitaj paĝoj pliboniĝas - Sj1mor ankaŭ mem lernos, je kiu grado AI-krudmaterialo estas helpa laborŝparo aŭ je kiu grado la postkorektado fakte plimultigas la labormalŝparon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:05, 18 mar. 2026 (UTC) ::En aliaj vortoj: Se estus alia, malpli konata uzanto, mi estus multe pli alarmigita, sed mi konas Sj1mor kiel tre konsiderantan kolegon, kiu petas pri konsiloj kaj kritikoj, vere agas laŭ ili, kaj laŭ mia nuna stato estas sufiĉe memkritikema, tiel ke li laŭ mi estas la ĝusta esperantisto por sondi en tiuj nekonataj terenoj - sen ke jam klaras ĉu finfine la uzo de la nova tekniko signifos malpezigon aŭ plipeziĝon de la konscienca redaktanto... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:42, 18 mar. 2026 (UTC) :::Mi konsentas pri la principoj, "provizore necesas interrompi la produktadon kaj unue ordigi la jam faritajn tekstojn". Sed mi dubas, ĉu tio okazas - almenaŭ ĝis hieraŭ ankoraŭ produktiĝis senreferencaj kredeble AI-aj artikoloj, nun kun malpli da ŝanco por problemoj ĉar la proporcio da persona interpreto estas malpli granda, tamen ankoraŭ ne nula - kaj mi ankaŭ ne volus blinde fidi AI pri pli objektivaj faktoj. Ekzemple vidu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Nesenditaj_leteroj_el_Japanio&oldid=9334998 ĉi tiun redakton] de [[Nesenditaj leteroj el Japanio]], precipe la frazon "Ĝi estas mallonga, personeca verko, ofte rekomendita kiel legmaterialo por lernantoj pro sia simpla lingva nivelo kaj interesa enhavo pri Japanio el ne-japana perspektivo". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:26, 20 mar. 2026 (UTC) ::::{{re|ThomasPusch}} Ne, li daŭras same. Vidu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%88u_ni_kunvenis_vane%3F&oldid=9336606] kaj [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%88u_rakonti_novele%3F&oldid=9336531]. Aŭ {{re|Sj1mor}}, ĉu vi konsentas ke necesas kontroli la asertojn de AI per fidindaj fontoj, kaj promesas fari tiun laboron? Krome, ĉu estas permeso por la enkopiado de tutaj recenzoj? Ĉar ankaŭ pri kopirajto ni havas respondecon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:13, 21 mar. 2026 (UTC) ::::: Mi ne povas konigi ion precipe novan krom kion mi rakontis dum jaroj: :::::* mi nepre kontraŭas uzon de AS/AI ĝenerale kaj en vikioj :::::* oni nepre respektu kopirajton :::::* konstruante vikiojn, kvalito havu pli altan prioritaton ol amaso, alivorte, preferinde kontribuu malmulte sed bonkvalite, ol amase kaj fuŝe aŭ malhoneste ::::: La artikolo [[Ombro sur interna pejzaĝo]] enhavas longan kopiaĵon el [http://literaturo.esperanto.net/fo/ombrrec.html literaturo.esperanto.net/fo/ombrrec.html] kun rompita referenca ligilo. Ĉe la koncerna retejo mi ne vidas indikon de CC-BY-SA 4.0 kaj GFDL. Sekve, oni ne rajtas kopii la tekston en vikipedion. Necesas formeto kaj kaŝo de versioj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:37, 30 mar. 2026 (UTC) ::::::Sj1mor ne interrompas la produktadon, ne ordigas la jam faritajn tekstojn, sed nun faras artikolojn pri esperantistoj pere de AI, rifuzas fari postkorektadon, des pli rifuzas fari antaŭkontrolon, kaj malagnoskas [[Vikipedio:Kontrolebleco]]. Vidu [[Diskuto:Hannes Larsson]]. Certe, ''en aliaj aferoj'' li petas konsilon kaj kritikon kaj konscience kunlaboras, do des pli doloras, ke ''en ĉi tiu afero'' li agas tute male. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:15, 5 apr. 2026 (UTC) :::::::{{re|Sj1mor}} Ĉe [[Diskuto:Sebastian Schulman]] vi skribis: "mi sentas sekura ĉar AI simple kolektas informojn kiuj estas haveblaj en publikaj informfontoj." Mi havas impreson ke vi pensas, ke AI faras kion homoj faras, kiam ili "kolektas informojn" - nome serĉas fontojn, legas la fontojn en la sama senco kiel homoj legas, kaj raportas kion ĝi lernis. Ĉu vi pensas tion? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:59, 28 apr. 2026 (UTC) ::::::::Jen la respondo de AI ([[Gemini (chatbot)|Gemini]] de Guglo) ::::::::"Por respondi viajn demandojn, mi sekvas ĉi tiujn paŝojn: ::::::::* Kompreno de intenco: Mi analizas vian mesaĝon por kapti ne nur la vortojn, sed kion vi vere volas atingi. ::::::::* Serĉado de informoj: Se la demando postulas freŝajn faktojn (kiel novaĵojn aŭ prezojn), mi serĉas en la reto per specialaj iloj. ::::::::* Logika analizo: Por matematikaj aŭ teknikaj taskoj, mi uzas mian internan logikon (aŭ Python-kodon) por certigi precizecon. ::::::::* Simpla lingvaĵo: Mi preferas uzi ĉiutagajn vortojn kaj mallongajn frazojn por ke la informo estu facile konsumebla. ::::::::* Adapto al via stilo: Mi rimarkas vian tonon kaj energion, kaj mi provas respondi simile ::::::::Mi certigas la kredindecon de miaj informoj per tri ĉefaj metodoj: realtempa serĉado, font-analizo kaj interna sciaro. ::::::::Kiel mi trovas kaj filtras faktojn ::::::::* Realtempa Serĉo: Se vi demandas pri io aktuala aŭ fakta, mi uzas la serĉilon de Guglo por trovi la plej freŝajn datumojn. ::::::::* Fidindaj Fontoj: Mi prioritatas oficialajn retejojn (.gov, .edu), agnoskitajn novaĵagentejojn kaj sciencajn datumbazojn. ::::::::* Kruc-kontrolo: Mi komparas plurajn fontojn por vidi ĉu ili konsentas. Se fontoj malkonsentas, mi mencias tion al vi. ::::::::* Analizo de Datoj: Mi ĉiam serĉas la plej lastatempajn publikigadojn por eviti malnoviĝintajn informojn. ::::::::* Malsamaj Perspektivoj: Por kompleksaj temoj, mi serĉas diversajn vidpunktojn por doni al vi ekvilibran respondon. ::::::::Miaj limigoj ::::::::Kvankam mi klopodas esti preciza, mi foje povas fari erarojn (nomatajn "[[Halucino (artefarita intelekto)|halucinacioj]]"). Tial mi ĉiam rekomendas duoble kontroli tre gravajn faktojn, precipe pri sano, juro aŭ financoj. ::::::::". [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:24, 28 apr. 2026 (UTC) :::::::::Mi kredas tiun respondon, sed ĝi ŝajnas nekompleta por niaj celoj. Ĝi ne mencias ke la maniero, laŭ kiu AI "komprenas" tekstojn kaj respondas pri ili, estas tute alia ol la kognaj procezoj de leganta kaj skribanta homo. Kaj estas en tiu procezo kie aperas la halucinoj. :::::::::Mi komprenas la lastan noton pri "halucinacioj" kiel sufiĉe klaran instrukcion "ne fidu ĉi tiujn informojn kvazaŭ vi legus ilin mem". Kiel vi komprenas ĝin? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:48, 28 apr. 2026 (UTC) ::::::::::"Vi tute pravas. Via rimarko tuŝas la kernon de la diferenco inter biologia inteligenteco kaj statistika modelado. Por Vikipedio aŭ ajna serioza enhavkreado, tiu distingo estas decida. ::::::::::La fundamenta diferenco inter AI kaj Homo ::::::::::Kiel homo "komprenas" ::::::::::* Sperto kaj kunteksto: Kiam vi legas la vorton "pomo", vi imagas la guston, la koloron kaj la pezon. ::::::::::* Konscia logiko: Vi komprenas kaŭzecon (kial io okazas) kaj moralon. ::::::::::* Vero kiel celo: Homoj kutime celas priskribi realon, kiun ili spertas. ::::::::::Kiel AI "komprenas" (Vort-prognozo) ::::::::::* Matematika probablo: Mi ne "scias" faktojn; mi kalkulas, kiu vorto (aŭ ĵetono) plej verŝajne sekvas la antaŭan surbaze de giganta kvanto da tekstoj. ::::::::::* Manko de reala mondo: Mi ne havas senson de fizika realo. Por mi, "pomo" estas nur vektoro en multidimensia spaco, kiu ofte aperas apud "manĝi" aŭ "arbo". ::::::::::* Vort-kunigo: Mia "kompreno" estas fakte tre kompleksa formo de statistikaj rilatoj, ne kogna konscio. ::::::::::Kial aperas "halucinoj"? ::::::::::Halucinoj ne estas "mensogoj" en la homa senco, sed prefere statistikaj mispaŝoj: ::::::::::* Flueco super Fakteco: Mia ĉefa tasko estas krei tekston, kiu ''ŝajnas'' natura kaj kohera. Se mi ne trovas precizan fakton, mia algoritmo povas "plenumi la truon" per vortoj, kiuj gramatike kaj kuntekste bone sonas, eĉ se ili estas fone malĝustaj. ::::::::::* Miksaĵo de kuntekstoj: Se mi legis pri du malsamaj personoj kun la sama nomo, mi povus "kunkudri" iliajn biografiojn, ĉar statistike iliaj datumoj estas proksimaj. ::::::::::* Manko de "Mi ne scias" instinto: Se ne estas specife agordita por esti singarda, AI ĉiam provos doni respondon, eĉ se la probablo de ĝusteco estas malalta. ::::::::::Se iu uzas min por verki vikipedian artikolon sen rigora homa kontrolo: ::::::::::# Manko de respondeco: Mi ne sentas kulpon se mi inventas daton; mi nur sekvas la plej verŝajnan ciferon. ::::::::::# Citaĵoj: Mi foje povas inventi referencojn, kiuj aspektas realaj (ekz. kredinda titolo de artikolo en konata revuo), ĉar mi "scias" kiel scienca citaĵo devas aspekti. ::::::::::💡 Konklude: Mi estas potenca ilo por lingva strukturado, sed mi ne estas fonto de vero. La "homo en la maŝino" devas ĉiam esti la fina juĝisto pri la faktoj. ::::::::::Ĉu vi ŝatus, ke mi provu analizi specifan tekston por vidi, kie povus kaŝiĝi tiaj "statistikaj kaptiloj"? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 04:34, 29 apr. 2026 (UTC) ::::::::"Kiel mi analizas kaj elektas fontojn ::::::::Kiam mi serĉas en la reto, mi ne nur legas la unuan rezulton. Mi aplikas "kritikan pensadon" per ĉi tiuj paŝoj: ::::::::* Identigo de la Aŭtoro: Mi kontrolas ĉu la fonto estas fakulo, oficiala institucio (.gov, .org) aŭ universitato (.edu). ::::::::* Dato de Publikigo: Mi ĉiam serĉas la plej freŝan daton, precipe pri teknologio aŭ medicino. ::::::::* Rekonado de Biaso: Mi rimarkas ĉu artikolo provas vendi ion aŭ ĉu ĝi estas nur opinio anstataŭ fakto. ::::::::* Kruc-referencado: Mi serĉas la saman informon en almenaŭ 2-3 sendependaj retejoj por konfirmi ĝin. ::::::::* Analizo de Citaĵoj: Mi preferas fontojn, kiuj mem citas siajn fontojn aŭ sciencajn studojn. ::::::::Kion mi faras kiam fontoj malkonsentas? ::::::::Se du fidindaj fontoj diras malsamajn aferojn (ekzemple pri politika novaĵo aŭ nefinita scienca debato): ::::::::* Mi ne elektas "venkinton". ::::::::* Mi prezentas ambaŭ vidpunktojn al vi. ::::::::* Mi klarigas kial ekzistas malkonsento (ekz. "Laŭ studo X..., sed laŭ raporto Y..."). ::::::::[[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 04:28, 29 apr. 2026 (UTC) == Unused interface messages == Please delete the following interface messages, as they are no longer used: * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] See [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Deleting unused messages from multiple wikis|this SRM request]] and [[:phab:T234776]]. [[Uzanto:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Uzanto-Diskuto:NguoiDungKhongDinhDanh|diskuto]]) 00:14, 25 mar. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:00, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-20309-98|~2026-20309-98]] == * {{user|~2026-20309-98}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Saroj|Saroj]] ([[Uzanto-Diskuto:Saroj|diskuto]]) 07:03, 2 apr. 2026 (UTC) : Dankon pro la atentigo. Ĉiuj redaktoj estas malfaritaj. Okaze de daŭrigo nepras forbaro de portempa konto aŭ IP-adreso. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:28, 3 apr. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-25192-60|~2026-25192-60]] == * {{user|~2026-25192-60}} Spam / spambot. Cross-wiki abuse. <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Nanona15dobato|Nanona15dobato]] ([[Uzanto-Diskuto:Nanona15dobato|diskuto]]) 08:06, 25 apr. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-25590-73|~2026-25590-73]] == * {{user|~2026-25590-73}} Spam / spambot <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 08:23, 27 apr. 2026 (UTC) ==Ligiloj== ThomasPusch daŭrigas sian kampanjon trudi personan malŝaton de longdaŭraj ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus interkonsentita regulo. Ĉi tie mi listigas (certe tre malkomplete) maldecajn redaktojn ekde la mezo de aprilo 2026. Por pli da historio pri nigrigado de ruĝaj ligiloj, vidu la arkivon [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2025/2#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj|ĉi tie]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:32, 6 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Palma_valo&diff=9357329&oldid=8396563] ThomasPusch silente forigas ligilon pri la montaro [[MacDonnell Ranges]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:39, 22 apr. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vilmos_Dunszt&diff=9361302&oldid=9359872] ThomasPusch silente forigas ligilojn al [[Kantolernejo Ŝtonfloroj]], [[Károly Dunszt]], [[Kálmán Donászy]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:45, 26 apr. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Reino_Paasilinna&oldid=9367653] ThomasPusch demandas ĉu ni bezonas ligilon pri menciinda temo [[Mauri Paasilinna]], kun evidenta intenco premi al ĝia forigo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:32, 6 maj. 2026 (UTC) 7abw2s3l4slvw730urgolmfmy5p1cit 0 421358 9367651 9154987 2026-05-06T12:46:56Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367651 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|konstruaĵo |kategorio = Defenda fortikaĵego |dosiero_priskribo = |lando = |regiono = |situo = |establita= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |dato= {{#invoke:Wikidata|claim|P1619}} |dato_tipo=Konsekro |arkitekto={{#invoke:Wikidata|claim|P84}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = |mapo lokumilo = |zomo = }} [[Dosiero:Atlantikwall.png|eta|Atlantika muro]] [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 101I-364-2314-09A, Frankreich, Atlantikwall, Batterie "Lindemann".jpg|eta|Baterio Lindemann en Francio]] [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 101I-263-1597-16A, Frankreich, Rommel bei Inspektion des Atlantikwalls.jpg|eta|[[Erwin Rommel]] kondukanta murinspektadon.]] [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 101I-263-1580-13, Frankreich, Atlantikwall, Soldat.jpg|eta|Defendilo ĉe la marbordoj de Gironde]] [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-2005-0901-507, Atlantikwall im Bau.jpg|dekstre|eta|Konstruado de la muro en 1943.]] [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 101I-297-1716-34, Atlantikwall, Aufstellen von Hindernissen.jpg|eta|Starigo de kontraŭalbordiĝaj fostoj sur plaĝo.]] La '''Atlantika muro''' (''{{lang|de|Atlantikwall}}'' germane) estas maldensa sistemo de marbordaj [[fortikaĵo]]j, konstruita de [[nazia Germanio]] dum la [[Dua Mondmilito]] laŭlonge de la okcidenta marbordo de Eŭropo kaj destinita malhelpi invadon de la kontinento deire de [[Britio]] fare de la [[aliancanoj]] de la [[Dua Mondmilito]]. Tiuj fortikaĵoj etendiĝas de la [[hispana-franca landlimo]] ĝis la [[nordo de Norvegio]] (''[[Festung Norwegen]]''). Ili estis plifortikigitaj ĉe la francaj, belgaj kaj nederlandaj marbordoj de [[Manika Markolo]] kaj de [[Norda Maro]]. == Historio == === Naskiĝo kaj disvastiĝo === La {{Daton|22|junio|1941}} [[nazia Germanio]] rompis la [[pakto Ribbentrop-Molotov|pakton Ribbentrop-Molotov]] ekigante la [[Operaco Barbaroso|operacon Barbaroso]], kiu malfermis la [[Orienta Fronto (Dua Mondmilito)|orientan fronton]] de la Dua Mondmilito. Ĉar la [[atako kontraŭ Pearl Harbor]], la {{Daton|7|decembro|1941}}, instigis [[Usono]]n al oficiale eniri en la Duan Mondmiliton, kio kredigis al [[Adolf Hitler|Hitler]] [[albordiĝo]]n al la atlantikaj marbordoj, [[Stalino]] premis la okcidentajn aliancanojn al la malfermo de dua fronto en Eŭropo. Tiam la [[Wehrmacht]] dediĉis la ĉefan parton de siaj homaj kaj armilaj rimedoj al tiu orienta fronto. Hitler, per sia militdirektivo N° 40 de la {{dato|23|marto|1942}}, decidis serion da agoj por plifortikigi la marbordojn de la okupitaj aŭ aneksitaj landoj. Unue, ŝirmado de ĉiuj grandaj [[Haveno|havenoj]], precipe tiuj ŝirmantaj, ĉe la atlantika flanko, la [[Submarŝipa bazo|submarŝipajn bazojn]]. La germanoj estis persvaditaj ke albordiĝo povus okazi nur proksime de haveno por certigi la [[Loĝistiko|loĝistikon]] de la albordiĝintaj [[Trupo (armeo)|trupoj]]. Tial, la starigo de pezaj kaj mezaj [[Baterio|baterioj]] de la [[Kriegsmarine]] responsaj pri la maraj objektivoj, por la [[terarmeo]], la kreado de apogpunktoj plifortikigitaj ĉirkaŭ tiuj havenoj, kaj fine la [[aerarmeo]], la [[Luftwaffe]] responsis pri la kontraŭaviadila ŝirmado de tiuj lokoj. La objektivoj devis esti atingitaj antaŭ la fino de la jaro. La [[organizaĵo Todt]], la [[Reichsarbeitsdienst]] [[laborservo]] de la nazia Germanio, kaj la pioniraro estis ŝarĝitaj per tiuj taskoj. La kompetentecoj de la okcidenta komandistaro estis ankaŭ modifitaj por homogenigi la defendan sistemon kaj la konstruadon de la muro<ref>JE Kaufmann JE, HW Kaufmann, ''Fortress third Reich'', DA Capo Press, 2003, paĝoj 196–197.</ref>. === Laboristaro === La [[organizaĵo Todt]], kiu jam kreis la [[Siegfried-linio|linion Siegfried]] laŭlonge de la [[franca-germana landlimo]], responsis pri la regado de la konstruado kaj la planado de ties ĉefaj fortikaĵoj. Komence, la laboristoj estis libervolaj : la germanoj bezonis fakajn laboristojn, ili estis duoble aŭ trioble pli pagitaj (dank'al [[Krompago|krompagoj]] por apartigo, loĝado aŭ bombardo por la laboristoj laborantaj en la bombardataj havenoj<ref name="doc">Documentaire ''Le mur de l'Atlantique'' de [[Jérôme Prieur]] en 2010</ref>) ol la laboristoj laborantaj en tiu sektoro kaj profitis je aldona sociala protekto. Poste, miloj da laboristoj devigitaj ([[Militkaptito|militaj malliberuloj]] kiaj la [[senegalaj pafistoj]], {{unuo|10000}} judoj, junaj francoj volantaj eskapi al la [[Servo pri Deviga Laboro]] en Germanio, [[hispanaj respublikanoj]] rifuĝintaj en Francio kaj uzataj precipe por la submarŝipaj bazoj) estis rekviziciitaj por konstrui tiun muron laŭlonge de la nederlandaj, belgaj kaj francaj marbordoj de la Norda Maro, de la [[Manika Markolo]] kaj en [[Vendée]] same kiel en la [[Manikaj Insuloj|anglo-normandaj insuloj]]<ref name="Inter"/>. === Kunlaborado de la francaj entreprenoj === Ducent grandaj germanaj entreprenoj parte subkontraktante <ref>Le {{Citaĵo|plano [[Richard Nikolaus de Coudenhove-Kalergi|Coudenhove-Kalergi]]}}, projekto pri eŭropa ekonomia unuiĝo inter la du mondmilitoj, jam kreis rilatojn inter tiuj entreprenoj</ref> al {{unuo|15000}} francaj entreprenoj, konstrukompanioj kaj cementfabrikoj<ref>Ili liveris 80 % de la cemento por tiu konstruado.</ref> precipe ({{unuo|1000 }} ĝis {{unuo|1500}} grandaj kaj mezaj entreprenoj)<ref name="Inter">[http://sites.radiofrance.fr/franceinter/em/2000ansdhistoire/index.php?id=96966 La Atlantika muro] elsendaĵo [[Deux mille ans d'Histoire]] en [[France Inter]] de la 1-a de novembro 2010</ref>, kunlaboris por la realigo de tiuj laboroj. Tiel, la kompanio [[Sainrapt et Brice]], estrata de [[Pierre-Louis Brice]], kiu estis la celo de bruega proceso de la ekonomia elpurigo. Sed plej multaj entreprenoj estis nur kondamnitaj al pago de la impostoj pri la profitoj, ofte tre altaj, gajnitaj dum la [[Okupacio de Francio|okupacio]]<ref name="Hazera">Renaud de Rochebrune et Jean-Claude Hazera, ''Les Patrons sous l'occupation'', Odile Jacob, 1995, 3-a ĉapitro. {{ISBN|2-7381-0328-6}}</ref>. Same, la ''société des grands travaux de France'', estrata de [[Jean Gosselin]], estis kondamnita post la [[Liberigo de Francio|liberigo]]<ref>Benoît Collombat kaj David Servenay, ''Histoire secrète du patronat de 1945 à nos jours'', La Découverte, Paris, 2009, paĝo 40. {{ISBN|9782707157645}}</ref>, kaj ankaŭ [[Campenon Bernard Construction]], [[Lafarge (entreprise)|Lafarge]]<ref name="Hazera"/>. === Defenda sistemo === En decembro 1943, la marŝalo [[Erwin Rommel]] estis komisiita de Hitler por inspektado de la Atlantika muro. En januaro 1944, li estis nomumita komandanto de la [[armegrupo B]], ŝarĝita per la defendo de [[Nordokcidenta Eŭropo|nord-okcidenta Eŭropo]] de [[Nederlando]] ĝis la [[riverego]] [[Luaro]], la parto la plej verŝajna por alianca albordiĝo. La strategio de Rommel celis repeli la albordiĝon sur la [[Plaĝo|plaĝoj]]. La marŝalo [[Gerd von Rundstedt]] male, estis adepto de pli movebla defenda sistemo : armitaj kaj [[Kiraso|kirasitaj]] trupoj pli malantaŭaj de la marbordoj, kiuj batalus post la albordiĝo. Laŭ li, la aliancanoj ne povus longtempe batali sen haveno. Sed Hitler pravigis Rommel-on. Rommel konsideris ke la marbordaj defendiloj, kiaj li malkovris ilin, estis netaŭgaj kaj nesufiĉaj. Li tuj ordonis ilian plifortikigon. Sub lia estrado, linio de ŝirmitaj pafpozicioj el plifortika [[betono]] laŭlonge de la plaĝoj estis konstruita, kaj kelkfoje pli interne sur la tero, por ŝirmi [[Mitralo|mitralojn]], [[Kontraŭtanka armilo|kontraŭtankajn armilojn]] kaj malpezan [[Artilerio|artilerion]]. [[Tera mino|Minkampoj]] kaj [[Kontraŭtanka baraĵo|kontraŭtankaj obstakloj]] estis metitaj sur la plaĝoj kaj submaraj obstakloj same kiel minoj estis metitaj ĝuste je la limo de la [[tajdo]]. La celo estis detrui la albordiĝajn [[Barĝo|barĝojn]] antaŭ la albordiĝo de la homoj kaj vehikloj. === Limoj de la sistemo === Je la tempo de la albordiĝo, la germanoj estis metintaj pli ol 6 milionoj da minoj en la [[Norda Francio|nordo de Francio]]. Pliaj pafpozicioj kaj minkampoj etendiĝis interne sur la tero, malantaŭ la marbordoj kaj la vojoj al la plaĝoj. Sur la kampoj taŭgaj por akcepti aliancajn [[Glisilo|glisilojn]] kaj [[Paraŝutisto|paraŝutistojn]], la germanoj starigis pintajn [[Fosto|fostojn]], kiujn la trupoj nomis la ''Rommelspargel'', la « asparagoj de Rommel » kaj la najbaraĵoj de riveroj kaj [[Estuaro|estuaroj]] estis konstante [[Inundo|inundigitaj]]. Sed, malgraŭ la klopodoj de Rommel kaj kvankam li « ŝtopis » la ĉefajn breĉojn, la Atlantika muro ne havas la profundecon, kiun la germana marŝalo estis dezirinta. Aldone ke la dua defenda linio, pli malantaŭa de la marbordo, estis tre nekompleta pro manko de tempo kaj rimedoj<ref>[[Olivier Wieviorka]] - ''Histoire du débarquement en Normandie'', eldonito Seuil, 2007, p. 192.</ref>. === La albordiĝo === La aliancanoj atakis la defendilojn de la Atlantika muro dum la [[Operaco Overlord|albordiĝo de la 6-a de junio 1944]] en [[Normandio]] sur kvin malsamaj plaĝoj. Ili tiam decidis albordiĝi for de haveno, ĉar ili estis tro firme defendataj, memorante pri la sperto de la [[batalo de Dieppe|albordiĝo al Dieppe]] en 1942. Escepte de [[Omaha Beach]] kaj de kelkaj baterioj interne sur la tero, la germanaj marbordaj defendiloj ne rezistis multe pli ol unu horon kontraŭ la albordiĝo de la aliancaj trupoj. Sed la aliancanoj ankoraŭ frontis la defendilojn de la Atlantika muro okaze de la [[batalo de Cherbourg]] fine de junio 1944, de [[Le Havre]] komence de septembro 1944 same kiel okaze de la [[batalo de Escaut]] en novembro 1944 por liberigi la marajn alirvojojn al la haveno de [[Antverpeno]]. La sanga kaj longa [[batalo de Brest]] inter julio kaj septembro 1944 instigis la aliancanojn ne ataki la aliajn fortresojn de la [[Bretonio|bretonaj]] havenoj, en kiuj la germana armeo estis fortikiĝintaj ([[Saint-Nazaire]], [[Lorient]], [[Brest]]) escepte de [[Saint-Malo]] liberigita en aŭgusto 1944), kaj la [[Manikaj Insuloj|Anglo-normandaj insuloj]], kiuj estos liberigitaj nur en la 9-a de majo 1945, morgaŭa tago de la [[Kapitulaco de Germanio de majo 1945|germana kapitulaco]]. == Konsisto == La Atlantika muro povas esti partigita en 5 ensemblojn : * la fortresoj protektantaj la havenojn * la marbordaj artileriaj baterioj * la radaraj kaj aŭskultaj stacioj * la plaĝaj defendaj elementoj * la kontraŭalbordiĝaj obstakloj de la plaĝoj kaj kontraŭmovaj malantaŭ la defenda linio La plej fortikigita kaj la plej bone ekipita parto estis tiu, kiu troviĝis en [[Pas-de-Calais]] ĉar ĝi estis la plej proksima al Britio kaj la plej verŝajna loko por albordiĝi. === La fortresoj === Post la atako al Dieppe, la germanoj ege fortikigis la protekton de la havenoj, transformante ilin en ''Festungen'' (fortresoj). Ili estis konvinkitaj ke la aliancoj volos konkeri havenon ekde la albordiĝo aŭ tuj post kelkaj tagoj por alporti [[Taĉmento|helpotaĉmentojn]], proviantojn kaj pezan ilaron. La ĉefaj havenoj de la Manika markolo kaj de Norda maro tiel estis protektataj per pluraj pezaj baterioj, la haveno kaj la apuda urbo estis protektataj per dissemitaj [[Bunkro|bunkroj]]. Fine, la protekto de la haveno estis plibonigita per unu aŭ du defendlinioj laŭ cirkla arko malantaŭe por protekti ilin kontraŭ tera atako. === La radaraj kaj aŭskultaj stacioj === ---- kompletigota === La marbordaj artileriaj baterioj === <!--{{article détaillé|Batteries d'artillerie côtières du mur de l'Atlantique}}--> [[Dosiero:Longues.JPG|eta|maldekstre|Unu el la kanonoj je 152 mm de la baterio de [[Longues-sur-Mer]] en Normandio]] La artileriaj baterioj, en la fortresoj aŭ ĉe la bordoj, celis : malebligi la alproksimiĝon de la ŝipoj kaj ties subtenon de pli malgrandaj boatoj. Ĉirkaŭ ili staris malpli pezaj defendiloj. Ĉe la brodoj inter Cherbourg kaj Pas-de-Calais, ili staris sur ĉiuj eblaj albordiĝaj lokoj. Oni nombris 24 el ili inter Cherbourg kaj Le Havre. Baterio ĝenerale konsistis de unu - aŭ pluraj - [[kanono|markanono]] ĉirkaŭ kiu oni konstruis protektan ''bunkron'' (ĝenerale laŭ tiu ordo pro la grandeco de tiuj markanonoj). Tiuj kanonoj havis atingpovon je pluraj dekoj da [[kilometro]]j. Iuj pezaj baterioj konstruitaj en Pas-de-Calais kapablis pafi siajn obusojn ĝis la angla teritorio. La principo por starigi mezan baterion (de [[Kriegsmarine]] aŭ de [[Wehrmacht]]) estis simpla : kvar kazematoj, direktitaj po du, kio ebligis kreskigi la pafangulon. Pafdirekta postenejo, lokita antaŭ la kazematoj (kiel en [[Longues-sur-Mer|Longues]]) aŭ apuda (fuorto de Eve en Saint-Nazaire). La ŝirmejoj por municioj estis konstruitaj je taŭga distanco (nek tro fora por ebligi rapidan provizon, nek tro proksima pro la riskoj de bombardo de la areo). La stokadkapacitoj dependis de la tipo de la kazematoj. Fine la ŝirmejoj por la servistaro de la artileriaj elementoj, kaj la aneksaj ŝirmejoj por la cisternoj, protektitaj putoj, ŝirmejoj por la elektrogeneriloj, sanitara ŝirmejo... Kelkaj kuvoj por kontraŭaviadilaj kanonoj same kiel defendaj verkoj kompletigis la tuton kiu estis ĉirkaŭbarita kaj protektita per pli malpli grandaj minkampoj. <!--{{Article connexe|Batterie de Longues-sur-Mer|Batterie de Merville|Batterie de Crisbecq}} --> ==== La pafdirektaj postenejoj ==== Tiuj ''bunkroj'' kun pluraj niveloj ŝirmis la elektronikajn kaj optikajn instrumentojn necesajn por direkti la pafon de la baterikanonoj. ==== La ''tobrukoj'' ==== [[Dosiero:Tobruk-Stand am Panzerwerk 717.JPG|eta|Tobruko kun ties cirkla batalĉambro]] Tiuj etaj individuaj ''[[bunkro]]j'', nomataj germanlingve ''Ringstand'', t.e. cirkla ŝirmejo, ricevis la nomon tobruko, germanlingve ''Tobruk'', post la [[sieĝo de Tobruk]] fare de Rommel. Ili indikas etan ŝirmejon malfermitan al la ekstero en la supera parto per truo. La servistoj en la ''tobrukoj'' estis kutime ekipitaj per mitraloj [[Maschinengewehr 34|MG 34]] aŭ [[MG 42]]. La tobrukoj povis esti modifitaj, por ebligi la starigon de kirastureto el malnovaj tankoj aŭ militkaptitaĵoj. La armado de tiuj lastaj pecoj estis plej ofte modifita per integrado de germanaj aparatoj. Ili povis ricevi diversajn aparatojn, sed la versio Vf 58c, por MG estis la plej konstruita. Aliaj povis ŝirmi [[haŭbizo]]n je 5 aŭ 8&nbsp;cm, [[flamĵetilo]]n, aparatojn por optika transsendo... La longa listo de la tobrukoj estis modifita en ''Bauform'' (« muntadpozicio ») por pli bona identigo. Ĉiu ''Bauform'' tiam respondas al nur unu verko. Tiel, por ĉiu tipo de tanktureto, aŭ germana aŭ militkaptitaĵa, tiu ĉi havas numeron. ==== La ''bunkroj'' ==== Diversaj ''[[bunkro]]j'' ŝirmis la rezervojn de municio, akvo, la personalon kaj la sukurpostenon, ktp. Ili ĉiuj estis konstruitaj laŭ normigitaj planoj : la [[Regelbau]]. === Defendaj verkoj sur la plaĝoj === ---- kompletigota === Obstakloj === La celo de la obstakloj sur la plaĝoj estis malebligi la alproksimiĝon de la albordiĝaj barĝoj. Tial, oni trovis laŭ la plaĝoj retojn da lignaj fostoj (« asparagoj de Rommel »), [[pikdrato]]jn, « pordojn de belgaj bovinejoj » (arigitaj ŝtalfostoj, kiuj aspektas kiel pordo de bovinejo), « [[Ĉeĥa erinaco|ĉeĥajn erinacojn]] », betonaj blokoj kompletigis la defendan sistemon. Rommel havis superan imagon pri bordodefendaj sistemoj : flamĵetiloj integritaj en bunkroj, teleregataj tankoj plenaj je eksplodaĵoj, pikdratoj ligantaj fostojn kun supraj minoj... Ankaŭ la plaĝaj malantaŭoj estis protektitaj. Rommel inundigis plurajn herbejojn. Sur aliaj senarbaj areoj, li plantigi fostojn por malebligi la alteriĝon de glisiloj. === Trupoj === La statikaj trupoj uzataj por defendi la plaĝojn kaj la bordojn havis malgrandan batalecon, ofte viroj deklaritaj netaŭgaj por batali en moviĝaj unuoj. Estis ankaŭ eksterlandanoj batalantaj sub la germana uniformo, precipe malnovaj sovetiaj trupoj. La trupoj kun pli granda bataleco troviĝis multe pli interne sur la tero. == Normigo de la konstruaĵoj == <!--{{article détaillé|Regelbau}}--> La [[organizaĵo Todt]] normigis la konstruadon de bunkroj laŭ ties uzo kaj trudoj : la [[Regelbau]]. Tiu normigo komenciĝis antaŭ la milito, ĝi estas trovebla sur la [[Siegfried-linio|linio Siegfried]], antaŭ ol esti rafinita kaj adaptita al la marborda defendo. Ĝi celis ebligi tempgajnon en la konstruado, optimumigon de la uzo de materio kaj certecon pri la kvalito de la fabrikado. Sed tiu metodo fariĝis parte senefika pro la neceseco adapti la planojn al la grundo kaj haveblaj rimedoj. == Kelkaj nombroj == La '''Atlantika muro''', starigita de la germanoj de printempo de 1942 ĝis printempo de 1944 estis proksimume {{unuo|4000|km}}-ojn longa. * {{unuo|15000}} verkoj estis antaŭviditaj, laŭlonge de la bordoj, konsistantaj el : ** {{unuo|4000}} ĉefaj verkoj ** {{unuo|1000}} kazematoj por kontraŭtankaj kanonoj ** {{unuo|10000}} diversaj kazematoj ;En aprilo 1943 * {{unuo|3670}} verkoj estis konstruitaj kaj * {{unuo|2530}} konstruataj. ;En julio 1943 * {{unuo|8000}} konstantaj instalaĵoj estis finitaj ;En junio 1944 en Normandio, La muro estis tre neegale finita. Laŭlonge de la 500&nbsp;km da bordoj oni povis nombri : * {{unuo|1643}} betonajn verkojn finitajn. * 79 preskaŭ finitajn * 289 konstruatajn T.e. proksimume 4 verkoj en ĉiu linia kilometro. * La konstruado de la muro uzis {{unuo|291000}} devigitajn laboristojn (maksimuma nombro printempe de 1943), la germanaj soldatoj de la pioniraro (t.e. 10 % de la tuta laboristaro) servis kiel ĉefoj<ref name="doc"/>. * Ĝi necesigis 13 milionojn da kubaj metroj de betono por konstrui de [[Danio]] ĝis [[Bidasoa]] ** {{unuo|12000}} verkojn kiaj [[fortreso]]j, [[submarŝipa bazo|submarŝipajn bazojn]], [[bunkro]]jn, kanonkuvojn... ** {{unuo|200000}} obstaklojn starantajn sur la normandaj plaĝoj kiaj [[Ĉeĥa erinaco|ĉeĥaj erinacoj]], [[:fr:Rommelspargel|asparagoj de Rommel]], [[Tera mino|minkampojn]]... ** {{unuo|4000}} artileriajn unuojn == Heredaĵo == Multaj ''bunkroj'' ankoraŭ staras nun laŭlonge de la muro. Iuj estis restaŭritaj aŭ ŝirmas muzeon, por ekzemplo la granda bunkro de [[Batz-sur-Mer]] aŭ la [[baterio Todt]] en Pas-de-Calais. Sur la sablaj marbordoj, multaj bunkroj, konstruitaj sur sablo, kliniĝis kun la tempo. Sur la [[akvitanio|akvitania]] marbordo, oni povas vidi multajn tre damaĝitajn bunkrojn rande de la plaĝoj, eĉ kelkfoje en la akvo, kvankam ili estis konstruitaj supre de la dunoj. La plej fama ekzemplo estas la bunkroj de la [[duno de Pilat]] apud [[Arcachon]] kiuj, konstruitaj sur la supro de la dunoj, troviĝas nun post 60 jaroj, 100 metrojn pli malsupre. Plej multaj bunkroj estas nun forlasitaj, tre damaĝitaj, koroditaj per la mara vento kaj la veterŝanĝigoj, multe tagitaj. Ofte estas danĝere provi eniri ilin. Iuj bunkroj estas uzataj de senminigaj servoj por eksplodigi retrovitajn obusojn senriske por la ĉirkaŭaĵo. Pluraj muzeoj rakontas la hidtorion de la muro en la parto, kie ili staras. * Loka muzeo pru Atlantika muro : kastelo Peconet, en [[Quinsac]] en Gironde (Francio) * Muzeo de la Atlantika muro - [[Baterio Todt]] en [[Audinghen]] Cap Gris Nez (Francio) == Bildaro == <gallery> Dosiero:Cloche-blindee--Saint-Malo-.jpg|Kirasita sonorilo en [[Aleth]], ŝirmanta la havenon de [[Saint-Malo]] kun la trafpunktoj de la usonaj [[obuso]]j dum la [[liberigo de Saint-Malo]]. Dosiero:Conchedesbaleinesiledere.jpg|La [[bunkro]]j subfleksiĝintaj en [[Saint-Clément-des-Baleines]] ĉe la norda bordo de [[insulo de Ré]] en [[Charente-Maritime]] Dosiero:Leffrinckoucke - Beach 3.jpg|Bunkroj renversitaj sur la plaĝo de [[Leffrinckoucke]] en Francio Dosiero:Grand blockhaus, Batz-sur-Mer-4866.jpg|« La Granda Bunkro », muzeo, kiu rekreis germanan pafkomandejon en [[Batz-sur-Mer]] apud [[Saint-Nazaire]] Dosiero:PSwissant-6143.jpg|Bunkroj preterpasitaj per la maro en [[Wissant]] Dosiero:PSwissant 6165.jpg|Bunkroj preterpasitaj per la maro en [[Wissant]] Dosiero:PStouquet8307.jpg|Restaĵoj de bunkro en la dunoj en [[Le Touquet-Paris-Plage|Touquet-Paris-Plage]] Dosiero:PSwimereux6611.jpg|La [[fuorto de la Crèche]] en [[Wimereux]] defendanta la havenon de [[Boulogne-sur-Mer]] Dosiero:PSwimereux-6619.jpg|Unu el la sistemoj de la fuorto de la Crèche en [[Wimereux]] Dosiero:Erdeven Roche Seche plage blockhaus.jpg|Restaĵoj de bunkroj en [[Erdeven]] en [[Morbihan]]. Fone, la bunkro de la Roche Sèche. Dosiero:Soulac sud blockhaus 2.jpg|Bunkro sur la marborda [[duno]] sude de [[Soulac-sur-Mer]] en [[Gironde]] Dosiero:Festung Norwegen.jpg|Bunkro en [[Norvegio]] kun kamufla betono. </gallery> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Aneksaĵoj == === Bibliografio === * Remy Desquennes, ''1940-1944, l'histoire secrète du mur de l'Atlantique'', Éditions des Falaises, 2003 * Jérôme Prieur, ''Le mur de l'Atlantique - Monument de la Collaboration'', Éditeur Denoël, 2010 * Christelle Neveux, ''Le mur de l'Atlantique : vers une valorisation patrimoniale ?'', L'Harmattan, Collection : Patrimoines et Sociétés, 2003. ISBN 2747548090 * B Garnier, Jean Quellien, Collectif, et F Passera, ''La main d'œuvre française exploitée par le IIIe Reich : Actes du colloque international'', Caen, 13-15 décembre 2001, Centre de Recherche d'Histoire Quantitative Caen, 2003. ISBN 2951943806 * Yves Barde, ''La muraille de Normandie : Le mur de l'Atlantique de Cherbourg au Havre'', Citedis, 1999. ISBN 2911920201 === Vidu ankaŭ === * [[Mediteranea muro]] * [[Listo de muroj]] === Eksteraj ligiloj === * {{Projektoj}} * {{en}} [http://www.bunkerblog.eu/ BunkerBlog] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120113090147/http://bunkerblog.eu/ |date=2012-01-13 }}: Blog de fortifications allemande 1933-1945 * {{en}} [http://www.bunkersite.com/ Bunkersite.com]: Fortifications allemande en Europe 1933-1945: Mur de l'Atlantique, Westwall, Pologne * {{fr}} [http://www.normandiememoire.com/histoire.page.php?rubrique=mur Normandie Mémoire Espace Historique : le mur de l'Atlantique] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120711020734/http://www.normandiememoire.com/histoire.page.php?rubrique=mur |date=2012-07-11 }} * {{fr}} [http://www.dday-overlord.com/mur_de_latlantique.htm DDay-Overlord.com] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120718122607/http://www.dday-overlord.com/mur_de_latlantique.htm |date=2012-07-18 }} - Historique et photos du mur de l'Atlantique {{Portalo|Dua Mondmilito}} <!-- [[Kategorio:Projet et programme d'armement du Troisième Reich]]--> [[Kategorio:Atlantika muro|*]] [[Kategorio:Nazia arkitekturo]] [[Kategorio:Muro kiel simbolo]] [[Kategorio:Limregionaj fortikaĵoj]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Germanio]] ntwjgalj4ge523nanyyquwrpedmtu49 0 422970 9367684 8989926 2026-05-06T14:45:27Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367684 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = Audierne / Gwaien | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = [[Bretonio]] | departemento = {{Finistère}} | arondismento = ''[[arondismento Quimper]]'' / Kemper | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO=FR-29 | tipo1 = reliefo | tipo2 = reliefo | situo sur mapo2=Francio | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = }} '''Audierne''' - {{IFA|[odjɛʁn]}} jen [[france]], [[bretone]] ''An Arzhanou'' - estas [[komunumo (Francio)|franca komunumo]]. Ĝi [[Komunumoj de Finistère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] ''[[Finistère]]'' (jen france, {{lang-br|Penn-ar-Bed}}), en la regiono [[Bretonio]] ({{lang-fr|Bretagne}}, {{lang-br|Breizh}}). Fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] ''[[arondismento Quimper|Quimper]]'' ([[france]] ''arrondissement de Quimper'', [[bretone]] ''Arondisamant Kemper''), la suda parto de la departemento, kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. == Geografio == La fiŝkapta haveno situas ĉe la estuaro de rivero [[Goyen]], piede de arbara monteto. Ĝia granda sabla plaĝo etendiĝas laŭ {{unuo|1500}} metroj for de la urbo, malsupre de Sainte-Evette. Temas precipe pri kaptado de palinuroj, omaroj kaj mararaneoj. <!-- == Administration == {{ÉluDébut |Titre= Liste des maires successifs}} {{Élu |Début= mars 2001 |Fin= 2008|Identité= Jean-Paul Coatmeur |Parti=[[Rassemblement pour la République|RPR]] puis [[Union pour un mouvement populaire|UMP]] |Qualité= }} {{Élu |Début= mars 2008 |Fin= en cours |Identité= Jacqueline Donval |Parti= [[Parti socialiste (France)|Parti socialiste]] |Qualité= Conseillère générale 2004-2011}} {{ÉluDonnées}} {{ÉluFin}} --> == Historio == Jam konata per la nomo subparoĥo de [[Goyen]] (Trefgoazien, malnova termino uzata ĝis komence de la 16-a jc), Audierne estas legebla en la bordozaj maraj analoj ekde la 14-a jc, en la atlaso de la veneciano Pétrus Vesconte sub la nomo ''Odierna'' en 1321, poste sur holanda mapo de 1580 troviĝas ''Odjern''. Dum la [[dua mondmilito]], la aŭtoritatoj de [[reĝimo de Vichy]] tie starigis kampadejon por arestitaj eksterlandanoj. Pli precize ĝi situis en Poulgoazec. <!-- == Héraldique == {{article détaillé|Armorial des communes du Finistère#Audierne}} == Économie == Au {{XIVe siècle}}, la pêche côtière offre des ressources abondantes, consommées sur place (poisson frais), en [[salaison]], en [[fumaison]] ou encore séchage. La [[Morue commune|morue]] de [[Terre-Neuve]] attirera nombre de pêcheurs d'Audierne à partir du {{XVe siècle}}. Les échanges commerciaŭ sont réguliers entre Audierne et le reste de l'[[Europe]] ([[Pays-Bas]] et [[Espagne]] surtout, mais aussi [[Belgique]], [[Angleterre]]), et l'on trouve dans le relevé des cargaisons du sel et du poisson à l'aller, et au retour des toiles, du vin, des épices… La [[flottille]] d'Audierne pratique le [[cabotage]] le long des [[Côte atlantique française|côtes françaises]]. Le port de pêche est géré par la [[Chambre de commerce et d'industrie de Quimper Cornouaille]]. Aujourd'hui, l'économie est aussi basée sur le tourisme. --> == Arkitekturo kaj monumentoj == En la 16-a kaj 17-a jc, estis imponaj domoj de ŝipposedantoj kaj komercistoj. La malnova piedira centro konsistas precipe de preĝejo Saint-Joseph kaj de preĝejo Saint-Raymond klasita ''[[Historia monumento|Monumento Historia]]''. * La malnova centro de Audierne : ** Strato Laënnec, strato Danton ; ** La marmuzeo ; ** La stratetoj kaj la preĝejo Saint-Joseph ; ** La bazaro (merkrede kaj sabate matene) ; ** Kajo Jean-Jaurès * La parko de Capucins ; * La ŝanelo kaj la plaĝo de Trescadec. == Festoj == La pardonprocesio de Audierne okazas dum la someraj ferioj fine de aŭgusto kun multaj amuziloj. == Famuloj == === Naskiĝoj === * Yves Marion naskita Le Moal (1936-2007), artisto pentristo mortinta en [[Nantes]] * Jean-Pierre Velly (1943-1990), gravuristo, desegnisto kaj pentristo. == Vidu ankaŭ == === Fontoj === * Departementaj arkivoj en Finistère. === Bibliografio === * " En baie d'Audierne ". François de Beaulieu, ArMen, n°30, 1990. * " Le Couvent des capucins d'Audierne ", Paul Cornec, Editions du Cap-Sizun, 2005. * " Pilleurs du Cap ! " Paul Cornec, Editions du Cap-Sizun, 2001. * " Le Marteau du Diable ( Les sorcières du Cap-Sizun)" Paul Cornec. Romano. Editions du Cap-Sizun, 2004. * " Hyacinthe Le Carguet (1847-1924). Un passeur de mémoire en Cap-Sizun." Prezentita de Paul Cornec. Editions du Cap-Sizun, 2007. * " Audierne autrefois... Les billets de Jean Couic et de Daniel Guézengar." Prezentita de Paul Cornec. Editions du Cap-Sizun, 2008. * " Audierne et le Cap-Sizun sous la Révolution". Paul Cornec. Editions du Cap-Sizun. 2011. * " La baie d'Audierne. Milieu naturel et dangers d'aménagement". M. Jonin, Penn ar bed, n°104, 1980. * " Le Cap-Sizun". Serge Duigou et Jean-Michel Le Boulanger, Palantines, 2005. * " Quand bringuebalait le train youtar", Serge Duigou, Editions Ressac, 1984. * " Audierne et le cap Sizun ". J. Talbot, Ed. A. Sutton, Joué-les-Tours, 2001, 127 p. * " Sauvetage en Cap Sizun", Michel Bescou, Mara muzeo de Cap Sizun Audierne, junio 2009, 272 p. * " Sauveteurs du Cap, les Autret", Michel Bescou et Christian Bolzer, mara muzeo de Cap Sizun Audierne, junio 2010. * " Pilotes du Cap-Sizun", Michel Bescou et Christian Bolzer. Editions Gwalarn, 2012. === Vidu ankaŭ === * [[Golfeto de Audierne (Bretonio)]] * [[Franca atlantika marbordo]] * [[Komunumoj de Finistère]] === Notoj kaj referencoj === {{referencoj}} === Eksteraj ligiloj === * [http://www.audierne.fr Oficial retpaĝejo de urbo Audierne] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041013031100/http://www.audierne.fr/ |date=2004-10-13 }} * [http://www.audierne.info Ĉiuj informoj pri Audierne kaj pri la regiono de kabo Sizun] {{Projektoj}} {{departemento Finistère}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Finistère]] [[Kategorio:Maraj havenurboj de Francio]] [[Kategorio:Plezurhavenoj]]<!-- [[Kategorio:Kabo Sizun]]--> khg2o40lyev711m48mvl5mzm8zvbwmp 1 428372 9367825 5928315 2026-05-06T18:38:16Z ThomasPusch 1869 9367825 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Esperantokongress in Würzburg 1963.jpg|eta|41. deutscher Esperantokongress]] Ich suche verzweifelt eine Mailadresse wo ich dem Autor der Würzburg-Seite ein Bild zeigen kann! {{subskribo|Helmut schönberger}} :Hallo, Helmut. Ich habe das Bild, das ja zum Glück auf Commons liegt, auf Commons mit einer Kategorie versehen und gerade in den Artikel eingefügt. Eine Email an wen auch immer erübrigt sich also. Gruß --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 16:12, 10 Feb. 2013 (UTC) ::{{re|Helmut schönberger|montri=ne}}Wenn man so will, kann man ja mich als "Autor der Würzburg-Seite" bezeichnen. Nachdem ich die Seite 2006 angelegt hatte, habe ich sie zwischenzeitlich ganz aus dem Blick verloren und gerade, als ich einen neuen Artikel [[rezidejo de Würzburg]] geschrieben habe, festgestellt, dass hier einiges zu aktualisieren war (jemand hatte zwei Fotos entfernt, ohne für Ersatz zu sorgen, die Seite hatte noch keine Infobox rechts, keine Navigationsboxen "urboj de Germanio" und "Bavario" unten, usw.). Daher habe ich das Foto vom DEK 1963 erst jetzt gesehen. Herzlichen Dank! An solchen historischen Fotos, geknippst "vor Einführung der Wikipedia 2001", fehlt es insbesondere in der Esperanto-Wikipedia häufig. Prinzipiell wäre übrigens durchaus ein eigener Artikel zu dem Kongress möglich, ähnlich wie z.B. der Text [[69-a Germana Esperanto-Kongreso]] oder gern auch länger. Nötig dafür ist nur der Zugang zu entsprechenden Quellendokumenten, also z.B. dem damaligen ''kongresa libro'' und/oder Berichten in der [[Germana Esperanto-Revuo]] und/oder der regionalen Presse in Unterfranken, die man nicht nur als Quelle benennen kann/sollte, sondern aus denen man ''überhaupt'' Informationen ziehen kann. Mich hätte man übrigens leicht über die [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|eigene Diskussionsseite]] erreichen können. Eine eMail über die Benutzerseite [[Uzanto:ThomasPusch]], rechte Säule unter "iloj" die Wörter "retpoŝti ĉi tiun uzanton" clicken, wäre auch möglich gewesen, aber der eMail-Weg ist etwas umständlicher und nicht notwendig. Danke also nochmal: ein gutes historisches Foto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:16, 25 apr. 2016 (UTC) == Esperantigo de la nomo == Kiam mi kreis la artikolon en 2006 kaj dum la sekvaj sep jaroj foje adaptis ĝin, la urbo nur nomiĝis Würzburg. Aldonaĵon "[[esperante]] '''Vircburgo''' aŭ foje '''Vurcburgo'''," aldonis nur la uzanto Albrecht~eowiki (Albrecht Kronenberger) je 06:00, 1 maj. 2013 - kiam mi en 2026 readaptis la tekston mi ne komentis tiun adapton. Sed tamen eblas dubi la oficialecon de esperantigita urbonomo. La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed en sia vasta mapo 11 de centra Eŭropo en Bavario esperantigite nomas nur la urbojn "Nurenbergo" kaj Munĥeno" (tiel, ne Munkeno) - ĉiuj aliaj nomoj notiĝas nacilingve, ankaŭ Würzburg - tute neimpresite ke tie en 1963 okazis la GEK. Mi ne scias kiel estis en la 1960-aj aŭ 1970-aj jaroj, sed kiam mi intense eklegis internaciajn, naciajn kaj lokajn Esperanto-publikaĵojn ekde 1980 kaj baldaŭ estis centra oficejisto kaj estrarano de GEA kaj GEJ, mi ofte deziris sed neniam vidis esperantigitan formon de la urbo. Tial mi akre dubas pri oficialeco de tiuj eĉ du variaĵoj de esperantigo. Se montriĝas konvinkaj, aŭtoritataj referencoj, eblos bone aserti esperantigon, sed sen tio la pompa aserto estas nur blufo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:38, 6 maj. 2026 (UTC) gxi0wexmq22w35zzu69fw3db4rdf2qb 9367827 9367825 2026-05-06T18:40:24Z ThomasPusch 1869 9367827 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Esperantokongress in Würzburg 1963.jpg|eta|41. deutscher Esperantokongress]] Ich suche verzweifelt eine Mailadresse wo ich dem Autor der Würzburg-Seite ein Bild zeigen kann! {{subskribo|Helmut schönberger}} :Hallo, Helmut. Ich habe das Bild, das ja zum Glück auf Commons liegt, auf Commons mit einer Kategorie versehen und gerade in den Artikel eingefügt. Eine Email an wen auch immer erübrigt sich also. Gruß --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 16:12, 10 Feb. 2013 (UTC) ::{{re|Helmut schönberger|montri=ne}}Wenn man so will, kann man ja mich als "Autor der Würzburg-Seite" bezeichnen. Nachdem ich die Seite 2006 angelegt hatte, habe ich sie zwischenzeitlich ganz aus dem Blick verloren und gerade, als ich einen neuen Artikel [[rezidejo de Würzburg]] geschrieben habe, festgestellt, dass hier einiges zu aktualisieren war (jemand hatte zwei Fotos entfernt, ohne für Ersatz zu sorgen, die Seite hatte noch keine Infobox rechts, keine Navigationsboxen "urboj de Germanio" und "Bavario" unten, usw.). Daher habe ich das Foto vom DEK 1963 erst jetzt gesehen. Herzlichen Dank! An solchen historischen Fotos, geknippst "vor Einführung der Wikipedia 2001", fehlt es insbesondere in der Esperanto-Wikipedia häufig. Prinzipiell wäre übrigens durchaus ein eigener Artikel zu dem Kongress möglich, ähnlich wie z.B. der Text [[69-a Germana Esperanto-Kongreso]] oder gern auch länger. Nötig dafür ist nur der Zugang zu entsprechenden Quellendokumenten, also z.B. dem damaligen ''kongresa libro'' und/oder Berichten in der [[Germana Esperanto-Revuo]] und/oder der regionalen Presse in Unterfranken, die man nicht nur als Quelle benennen kann/sollte, sondern aus denen man ''überhaupt'' Informationen ziehen kann. Mich hätte man übrigens leicht über die [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|eigene Diskussionsseite]] erreichen können. Eine eMail über die Benutzerseite [[Uzanto:ThomasPusch]], rechte Säule unter "iloj" die Wörter "retpoŝti ĉi tiun uzanton" clicken, wäre auch möglich gewesen, aber der eMail-Weg ist etwas umständlicher und nicht notwendig. Danke also nochmal: ein gutes historisches Foto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:16, 25 apr. 2016 (UTC) :PS: Mi dirus ke estus bona ago fortranĉi la suban trionon de la foto de 1963, kiu nur montras la pavimon, kaj havas du larĝajn ombrojn en ambaŭ anguloj... La supraj 2 trionoj estas la esenco, kaj bonus fokusigi la foton je ili... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:40, 6 maj. 2026 (UTC) == Esperantigo de la nomo == Kiam mi kreis la artikolon en 2006 kaj dum la sekvaj sep jaroj foje adaptis ĝin, la urbo nur nomiĝis Würzburg. Aldonaĵon "[[esperante]] '''Vircburgo''' aŭ foje '''Vurcburgo'''," aldonis nur la uzanto Albrecht~eowiki (Albrecht Kronenberger) je 06:00, 1 maj. 2013 - kiam mi en 2026 readaptis la tekston mi ne komentis tiun adapton. Sed tamen eblas dubi la oficialecon de esperantigita urbonomo. La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed en sia vasta mapo 11 de centra Eŭropo en Bavario esperantigite nomas nur la urbojn "Nurenbergo" kaj Munĥeno" (tiel, ne Munkeno) - ĉiuj aliaj nomoj notiĝas nacilingve, ankaŭ Würzburg - tute neimpresite ke tie en 1963 okazis la GEK. Mi ne scias kiel estis en la 1960-aj aŭ 1970-aj jaroj, sed kiam mi intense eklegis internaciajn, naciajn kaj lokajn Esperanto-publikaĵojn ekde 1980 kaj baldaŭ estis centra oficejisto kaj estrarano de GEA kaj GEJ, mi ofte deziris sed neniam vidis esperantigitan formon de la urbo. Tial mi akre dubas pri oficialeco de tiuj eĉ du variaĵoj de esperantigo. Se montriĝas konvinkaj, aŭtoritataj referencoj, eblos bone aserti esperantigon, sed sen tio la pompa aserto estas nur blufo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:38, 6 maj. 2026 (UTC) m01dnzo6uqoe5dmc54jyy76pwi3otv0 9367831 9367827 2026-05-06T18:42:54Z ThomasPusch 1869 /* Esperantigo de la nomo */ 9367831 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Esperantokongress in Würzburg 1963.jpg|eta|41. deutscher Esperantokongress]] Ich suche verzweifelt eine Mailadresse wo ich dem Autor der Würzburg-Seite ein Bild zeigen kann! {{subskribo|Helmut schönberger}} :Hallo, Helmut. Ich habe das Bild, das ja zum Glück auf Commons liegt, auf Commons mit einer Kategorie versehen und gerade in den Artikel eingefügt. Eine Email an wen auch immer erübrigt sich also. Gruß --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 16:12, 10 Feb. 2013 (UTC) ::{{re|Helmut schönberger|montri=ne}}Wenn man so will, kann man ja mich als "Autor der Würzburg-Seite" bezeichnen. Nachdem ich die Seite 2006 angelegt hatte, habe ich sie zwischenzeitlich ganz aus dem Blick verloren und gerade, als ich einen neuen Artikel [[rezidejo de Würzburg]] geschrieben habe, festgestellt, dass hier einiges zu aktualisieren war (jemand hatte zwei Fotos entfernt, ohne für Ersatz zu sorgen, die Seite hatte noch keine Infobox rechts, keine Navigationsboxen "urboj de Germanio" und "Bavario" unten, usw.). Daher habe ich das Foto vom DEK 1963 erst jetzt gesehen. Herzlichen Dank! An solchen historischen Fotos, geknippst "vor Einführung der Wikipedia 2001", fehlt es insbesondere in der Esperanto-Wikipedia häufig. Prinzipiell wäre übrigens durchaus ein eigener Artikel zu dem Kongress möglich, ähnlich wie z.B. der Text [[69-a Germana Esperanto-Kongreso]] oder gern auch länger. Nötig dafür ist nur der Zugang zu entsprechenden Quellendokumenten, also z.B. dem damaligen ''kongresa libro'' und/oder Berichten in der [[Germana Esperanto-Revuo]] und/oder der regionalen Presse in Unterfranken, die man nicht nur als Quelle benennen kann/sollte, sondern aus denen man ''überhaupt'' Informationen ziehen kann. Mich hätte man übrigens leicht über die [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|eigene Diskussionsseite]] erreichen können. Eine eMail über die Benutzerseite [[Uzanto:ThomasPusch]], rechte Säule unter "iloj" die Wörter "retpoŝti ĉi tiun uzanton" clicken, wäre auch möglich gewesen, aber der eMail-Weg ist etwas umständlicher und nicht notwendig. Danke also nochmal: ein gutes historisches Foto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:16, 25 apr. 2016 (UTC) :PS: Mi dirus ke estus bona ago fortranĉi la suban trionon de la foto de 1963, kiu nur montras la pavimon, kaj havas du larĝajn ombrojn en ambaŭ anguloj... La supraj 2 trionoj estas la esenco, kaj bonus fokusigi la foton je ili... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:40, 6 maj. 2026 (UTC) == Esperantigo de la nomo == Kiam mi kreis la artikolon en 2006 kaj dum la sekvaj sep jaroj foje adaptis ĝin, la urbo nur nomiĝis Würzburg. Aldonaĵon "[[esperante]] '''Vircburgo''' aŭ foje '''Vurcburgo'''," aldonis nur la uzanto Albrecht~eowiki (Albrecht Kronenberger) je 06:00, 1 maj. 2013 - kiam mi en 2016 readaptis la tekston mi ne komentis tiun adapton. Sed tamen eblas dubi la oficialecon de esperantigita urbonomo. La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed en sia vasta mapo 11 de centra Eŭropo en Bavario esperantigite nomas nur la urbojn "Nurenbergo" kaj Munĥeno" (tiel, ne Munkeno) - ĉiuj aliaj nomoj notiĝas nacilingve, ankaŭ Würzburg - tute neimpresite ke tie en 1963 okazis la GEK. Mi ne scias kiel estis en la 1960-aj aŭ 1970-aj jaroj, sed kiam mi intense eklegis internaciajn, naciajn kaj lokajn Esperanto-publikaĵojn ekde 1980 kaj baldaŭ estis centra oficejisto kaj estrarano de GEA kaj GEJ, mi ofte deziris sed neniam vidis esperantigitan formon de la urbo. Tial mi akre dubas pri oficialeco de tiuj eĉ du variaĵoj de esperantigo. Se montriĝas konvinkaj, aŭtoritataj referencoj, eblos bone aserti esperantigon, sed sen tio la pompa aserto estas nur blufo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:38, 6 maj. 2026 (UTC) hsr1murtkhf7n08wg3rdkwkyddaxxn2 9367838 9367831 2026-05-06T18:58:40Z ThomasPusch 1869 9367838 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Esperantokongress in Würzburg 1963.jpg|eta|41. deutscher Esperantokongress]] Ich suche verzweifelt eine Mailadresse wo ich dem Autor der Würzburg-Seite ein Bild zeigen kann! {{subskribo|Helmut schönberger}} :Hallo, Helmut. Ich habe das Bild, das ja zum Glück auf Commons liegt, auf Commons mit einer Kategorie versehen und gerade in den Artikel eingefügt. Eine Email an wen auch immer erübrigt sich also. Gruß --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 16:12, 10 Feb. 2013 (UTC) ::{{re|Helmut schönberger|montri=ne}}Wenn man so will, kann man ja mich als "Autor der Würzburg-Seite" bezeichnen. Nachdem ich die Seite 2006 angelegt hatte, habe ich sie zwischenzeitlich ganz aus dem Blick verloren und gerade, als ich einen neuen Artikel [[rezidejo de Würzburg]] geschrieben habe, festgestellt, dass hier einiges zu aktualisieren war (jemand hatte zwei Fotos entfernt, ohne für Ersatz zu sorgen, die Seite hatte noch keine Infobox rechts, keine Navigationsboxen "urboj de Germanio" und "Bavario" unten, usw.). Daher habe ich das Foto vom DEK 1963 erst jetzt gesehen. Herzlichen Dank! An solchen historischen Fotos, geknippst "vor Einführung der Wikipedia 2001", fehlt es insbesondere in der Esperanto-Wikipedia häufig. Prinzipiell wäre übrigens durchaus ein eigener Artikel zu dem Kongress möglich, ähnlich wie z.B. der Text [[69-a Germana Esperanto-Kongreso]] oder gern auch länger. Nötig dafür ist nur der Zugang zu entsprechenden Quellendokumenten, also z.B. dem damaligen ''kongresa libro'' und/oder Berichten in der [[Germana Esperanto-Revuo]] und/oder der regionalen Presse in Unterfranken, die man nicht nur als Quelle benennen kann/sollte, sondern aus denen man ''überhaupt'' Informationen ziehen kann. Mich hätte man übrigens leicht über die [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|eigene Diskussionsseite]] erreichen können. Eine eMail über die Benutzerseite [[Uzanto:ThomasPusch]], rechte Säule unter "iloj" die Wörter "retpoŝti ĉi tiun uzanton" clicken, wäre auch möglich gewesen, aber der eMail-Weg ist etwas umständlicher und nicht notwendig. Danke also nochmal: ein gutes historisches Foto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:16, 25 apr. 2016 (UTC) :PS: Mi dirus ke estus bona ago fortranĉi la suban trionon de la foto de 1963, kiu nur montras la pavimon, kaj havas du larĝajn ombrojn en ambaŭ anguloj... La supraj 2 trionoj estas la esenco, kaj bonus fokusigi la foton je ili... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:40, 6 maj. 2026 (UTC) :PPS: En la komunejo cetere videblas ke la uzanto inter 2012 kaj 2026 tute vigle aldonis fotojn tie, kaj aldone estas notoj ke li estas el Lahr kaj aparte interesiĝas pri biciklado. Konsiderante ĉion tion, povus bone esti ke li estas [https://www.badische-zeitung.de/helmut-schoenberger-lahr tiu homo Helmut Schönberger] - tio signifus ke li estus naskiĝinta en 1947 kaj [https://touren-termine.adfc.de/benutzer/33e1faf0-159e-41bd-a149-a2ea12545a49 fine de 2025 ankoraŭ bicikleme kaj rete aktivis]. Se tio ĝustus kaj la foto de 1963 vere estus de li, tio signifus ke en la momento de la foto li estis 16-jara kongresano, kio pavas facile esti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:58, 6 maj. 2026 (UTC) == Esperantigo de la nomo == Kiam mi kreis la artikolon en 2006 kaj dum la sekvaj sep jaroj foje adaptis ĝin, la urbo nur nomiĝis Würzburg. Aldonaĵon "[[esperante]] '''Vircburgo''' aŭ foje '''Vurcburgo'''," aldonis nur la uzanto Albrecht~eowiki (Albrecht Kronenberger) je 06:00, 1 maj. 2013 - kiam mi en 2016 readaptis la tekston mi ne komentis tiun adapton. Sed tamen eblas dubi la oficialecon de esperantigita urbonomo. La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed en sia vasta mapo 11 de centra Eŭropo en Bavario esperantigite nomas nur la urbojn "Nurenbergo" kaj Munĥeno" (tiel, ne Munkeno) - ĉiuj aliaj nomoj notiĝas nacilingve, ankaŭ Würzburg - tute neimpresite ke tie en 1963 okazis la GEK. Mi ne scias kiel estis en la 1960-aj aŭ 1970-aj jaroj, sed kiam mi intense eklegis internaciajn, naciajn kaj lokajn Esperanto-publikaĵojn ekde 1980 kaj baldaŭ estis centra oficejisto kaj estrarano de GEA kaj GEJ, mi ofte deziris sed neniam vidis esperantigitan formon de la urbo. Tial mi akre dubas pri oficialeco de tiuj eĉ du variaĵoj de esperantigo. Se montriĝas konvinkaj, aŭtoritataj referencoj, eblos bone aserti esperantigon, sed sen tio la pompa aserto estas nur blufo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:38, 6 maj. 2026 (UTC) 1cjvz8vkgn799n503xudqtkeaf8romn 0 431954 9367900 9325080 2026-05-06T21:38:59Z Filozofo 3592 Lingva alĝustigo 9367900 wikitext text/x-wiki '''Fenikso''' ([[helena|helene]] φοῖνιξ, ''FojNIKS'', "purpura", [[latino|latine]] ''Phoenix'') estis en la [[helena mitologio]] nomo de du herooj kaj unu mita estaĵo. == Fenikso, filo de [[cidono|cidona]] reĝo Agenoro == Krom Fenikso la reĝo [[Agenoro]] havis ankoraŭ tiujn ĉi posteulojn: * [[Eŭropa]], amantino de la plej alta dio [[Zeŭso]], * [[Kadmo]] - [[Tebo (Grekio)|teba]] reĝo, * [[Kilikso]] - [[Kilikio|kilikia]] reĝo * [[Fineo#Fineo, reĝo de Trakio|Fineo]] - [[Trakio|trakia]] reĝo * [[Taso (mitologio)|Taso]] - heroo Kiam Zeŭso forrabis lian fratinon Eŭropon, Fenikso eliris kun sia frato Kadmo serĉi ŝin. Kiam ŝi ne estis trovebla, Fenikso fondis ĉe la orienta bordo de Mediteraneo la reĝolandon [[Fenicio]]n. == Fenikso, edukanto de Aĥilo == En la legendoj li estas jam maljuna viro, instruisto kaj edukisto de la granda heroo de [[Troja milito]]. Li rekomendis al [[Aĥilo]], ke li repaciĝu al [[Agamemnono]]. Li estis ankaŭ la konsolanto de Aĥilo post morto de lia plej bona amiko, [[Patroklo]]. ==[[Fenikso (birdo)|Fenikso]] - mita birdo == En mitoj li venis el [[Egiptio]], kie la homoj opiniis, ke li naskiĝis mem el akvo, kiel deĉiama elemento. Ĝi aperadis ĉiam en tempo de inundoj. Pli malfrue ĝi estis konsiderata surtera formo de la Suno, ĉiam denove aperanta hele brilanta. Fine, ĉe [[grekoj]] kaj [[romianoj]] ĝi estis konsiderata birdo kun mirakla eco. Ĉiujn kvin jarojn ĝi forbruligas sin kaj releviĝas rejuniĝinta el cindro. == Tradukfonto == {{Trad|cs|Foiníx|5606490}} == Eponomio == *[[4543 Foinikso]] {{apartigilo}} [[Kategorio:Roluloj de la helena mitologio]] [[Kategorio:Estaĵoj de la helena mitologio]] 8xl2n43rpmm44wu3t07thtjyvj9v3ny 0 442687 9368114 8038252 2026-05-07T09:11:49Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368114 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}'''Belorusa grek-katolika eklezio''' estas unu de [[orientaj katolikaj eklezioj]]. Ĝi uzas [[bizanca rito|bizancan riton]]. == Historio == Belorusaj grek-katolikoj (kune kun ukrainaj grek-katolikoj) estas rektaj heredantoj de la unio de [[Bresto]], subskribita en 1596.<ref>Farrugia, 179</ref> En 1867 la ĉefepiskopo Josafato de [[Polack]], martiro de la eklezio, estis deklarita sankton.<ref>Farrugia, 450.</ref> La eklezio estis subpremita dum la rusa regado en la 19a jarcento. Post la [[unua mondmilito]] grek-katolikoj denove aperis en teritorioj kiuj estis aldonitaj al [[Pollando]]. Sed post la [[dua mondmilito]] la teritorio estis aldonita al [[Sovetunio]] kaj grek-katolikoj estis subpremitaj kaj ili igis ortodoksojn. Post disfalo de Sovetunio en 1991 la belorusaj grek-katolikoj denove komencis aperi en [[Belorusio]]. Kelkaj grupoj de belorusaj grek-katolikoj aperis ankaŭ en aliaj landoj, ekzemple en [[Usono]] aŭ [[Unuiĝinta Reĝlando]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Fontoj == * Farrugia, Edward G.: ''Encyklopedický slovník křesťanského Východu.'' Olomouc : nakladatelství Centra Aletti Refugium Velehrad-Roma s.r.o., 2010. 1040 p. ISBN 978-80-7412-019-0 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.cnewa.org/default.aspx?ID=77&pagetypeID=9&sitecode=HQ&pageno=1 Other Eastern Catholic Communities (b. Belarusans)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171001165411/http://www.cnewa.org/default.aspx?ID=77&pagetypeID=9&sitecode=HQ&pageno=1 |date=2017-10-01 }} ({{en}}) * [http://sites.google.com/site/byzantinecatholicchurch/belarussian-byzantine-catholic-church Belarusian Greek Catholic Church] [[Kategorio:Orientaj katolikaj eklezioj]] anw0td09q7xrx2ushu1kmulv84s50qh 0 445202 9368078 9078369 2026-05-07T07:41:39Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368078 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Sonnema-berenburg.jpg|eta|dekstra|Botela da Sonnema Berenburg]] '''Be(e)renburg''' estas kun spicherboj infuzita nederlanda/frisa [[alkoholaĵo]] kun [[alkoholo]]elcento de ĉirkaŭ 30%<ref name=beerenburg>[http://www.cocktailsoftheworld.com/drinks-of-the-world/in-europe/netherlands/dutch-spirits/beerenburg.html Using Beerenburg for your drink]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{PlurajLingvokodoj|en}}</ref>. == Berenburg == Se la [[spicherbo]]j estas infuzitaj surbaze de [[juniperbrando]] oni parolas pri ''berenburg''. Se la spicherboj estas infuzitaj surbaze de [[brando]], ĝi estas [[Bitero (trinkaĵo)|bitero]] aŭ spicherba [[likvoro]]. == Beerenburg == La originala ''Beerenburg'' (kun majusklo, dufoje e en la unua silabo kaj g je la fino) estis farita en la [[18-a jarcento]] de [[Amsterdamo|amsterdamaj]] [[juniperbrando]]distilistoj kiuj uzis sekretan spicherban miksaĵon de la spicherbokomercisto [[Hendrik Beerenburg]]<ref name="beerenburg"/>. Tiu havis butikon je la ''Amsterdamse Stromarkt'' apud la ''Haarlemmersluis''. La spicherbopaketoj antaŭ ĉio fariĝis tre popularaj inter ŝipistoj, kiuj atribuis sanigan efikon al la el spicherboj farita trinkaĵo. Ne miriga ke diversaj [[Apoteko|apotekistoj]] ekfaris ilian propran infuzaĵon. Eble oni uzas dekon da diversaj spicherboj por la trinkaĵo. Oni mencias [[centaŭrio]]n, [[glicirizo]]n, [[Santalo|santallignon]], [[genciano]]radikon, [[laŭro]]folion kaj [[junipero|juniperberon]]. Jam rapide ekestis lokaj variantoj de Beerenburg, kiuj ne rajtis uzi la nomon. Tial ekestis diversaj ortografiaj variaĵoj je la nomo Beerenburg kiel Berenburg kaj Berenburger. == Populareco kaj miksaĵo == Malgraŭ la amsterdama origino de berenburg, la trinkaĵo antaŭ ĉio populariĝis en [[Frislando]]<ref name="beerenburg"/> kaj ankaŭ iomete en [[Groningen (provinco)|Groningen]]<ref name="beerenburg"/> kaj [[Drenthe]]. Frisa specialaĵo kun berenburg estas ''Dokkumer koffie'' (kafo el [[Dokkum]]). En la fiŝistovilaĝoj [[Spakenburg]], [[Urk]] kaj [[Volendam]] la alkoholaĵo antaŭ ĉio estas konsumata de junaj plenkreskuloj. == References == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Alkoholaĵoj]] [[Kategorio:Trinkaĵoj]] rpvqmt90q0a4tvoab5avq16tasoihg3 0 455490 9368002 8701967 2026-05-07T02:52:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368002 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dato de naskiĝo=1945-08-25 }} '''Bardhyl Adem Selimi''' (la {{daton|25|8|1945}} en [[Kosovo]]) estas albana esperantisto. Ekde la jaro 1946 li loĝas en Tirana. En 1967 li finstudis pri matematiko en [[Universitato de Tirano|Tirana Universitato]]. Li instruis matematikon 40 jarojn en la diversaj cikloj de la [[eduksistemo]] de [[Albanio]]. Li estas edziĝinta, havas du filojn. Multajn jarojn li estis estrarano kaj sekretario de [[Albana Esperanto-Instituto]], estis [[Kunlaborintoj de PIV|kunlaborinto de PIV]] kaj krome estas konstanta redaktora kunlaboranto de la [[Monato (gazeto)|revuo Monato]]. En la [[UK 2013]] en [[Rejkjaviko]] li pro sia rolo en la plifortigo de la albana Esperanto-movado estis honorigita per la Diplomo pri Elstara Agado de [[UEA|Universala Esperanto-Asocio (UEA)]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.liberafolio.org/2013/uea-diplomis-12-elstarajn-agantojn |titolo=artikolo pri la Diplomoj pri Elstara Agado de UEA atribuitaj en 2013, en la retejo ''Libera Folio'' |alirdato=2013-10-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20161212202323/http://www.liberafolio.org/2013/uea-diplomis-12-elstarajn-agantojn |arkivdato=2016-12-12 }}</ref> == Artikoloj kaj aliaj verkaĵoj (elekto) == * [https://www.monato.be/2004/008097.html Abanio: Adriatika marbordo] el [[Monato (gazeto)]] (2004/1, p. 20) * [https://www.monato.be/2005/008596.php Eŭropo: Kontrastaj salajroj] el [[Monato (gazeto)|Monato]] (2005/05, p.18) *"''Kosovo en vojkruciĝo''”, eldonita en Tirana en 2004 *"''La sangovenĝaj serpentoj''", esperantigo de la libro ' ' de Adem Demaçi, 2019 *“''Patrino Shega kaj kvin knabinoj''” esperantigo de la libro ' ' de Adem Demaçi, aperonta en Belgio. *"''Miaj prizonoj - mia granda ŝanco!''", rakonto "Burgjet e mia - Fati im i madh" de Adem Demaçi, eldonita en formo de libro kun tradukoj en 34 lingvoj (inkl. de Esperanto), Prishtinë, eld. Shoqata e të Burgosurve Politikë të Kosovës, 2021. ISBN 978-9951-833-00-4 * [https://www.monato.be/2006/008951.php Abanio: Paca ŝlosilo] pri la bosnia komponisto [[Goran Bregović]] el [[Monato (gazeto)|Monato]] (2006/04) * ''La sloganoj el ŝtonoj'' (''Parullat me gurë'') de [[Ylljet Aliçka]], albana verkisto kaj nun ambasadoro de Albanio en Francio. Rakontoj inspiritaj de la vivo en Albanio dum la diktaturo de [[Enver Hoĝa]] kaj de la vivo en la nova Albanio. Tradukis Bardhyl Selimi kaj [[Tomasz Chmielik]]. 83 paĝoj. [[Świdnik]] 2013. ISBN 9788392874027. Dua, korektita eldono: 14 · 21,6 cm, 2019, 140 paĝoj, Embres-et-Castelmaure, [[Monda Asembleo Socia (MAS)]], ISBN 978-2-36960-178-4, 7,50 €. *''Steinerne Parolen,'' traduko el Esperanto en la germanan kun enkonduko de [[Edmond Ludwig]] de ''La sloganoj el ŝtonoj'' (''Parullat me gurë'') de [[Ylljet Aliçka]], Embres-et-Castelmaure, [[Monda Asembleo Socia (MAS)]], 14 · 21,6 cm, 2019, 154 paĝoj, ISBN 978-2-36960-180-7 8,00 €. * Lernolibro de Esperanto por albanoj 2003 * Traduko de la verko ''La Faŝismo'' de Zheliu Zhelev kaj eldonita en la jaro 2002 * Kuntradukanto de kelkaj romanoj interalie de [[Fatos Kongoli]], [[Ismail Kadaré|Ismail Kadare]] kaj aliaj albanaj verkistoj. == Referencoj == {{Referencoj}} {{ĝermo|esperantisto}} * [https://edukado.net/biblioteko/panteono?iid=195 Autobiografieto en Edukado.net] {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Selimi, Bardhyl}} [[Kategorio:Albanaj esperantistoj]] 81gro7rmtyehrlewgoc5jfaa3up4b50 0 461926 9367668 8257546 2026-05-06T13:53:36Z Sj1mor 12103 9367668 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | titolo = Prezidanto de Honduro | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = Prezidanto de [[Honduro]] | dosiero = Flago-de-Honduro.svg | periodo = [[2014]] ĝis januaro [[2022]] | antaŭ = [[Porfirio Lobo Sosa]] | post = [[Xiomara Castro]] }} }} '''Juan Orlando HERNÁNDEZ Alvarado''' (naskiĝis la [[28-an de oktobro]] [[1968]] en la urbeto ''Gracias'', administra centro de la departemento [[Lempira]]), ofte mallongigita '''Joh''', estas [[Honduro|hondura]] politikisto kaj komercisto, prezidento de Honduro inter 2014 kaj 2022. == Biografio == Post provizora deĵoro post prezidenta puĉo, li ricevis plej multajn voĉojn en la nacia parlamenta baloto de novembro 2013, kaj proklamiĝis la nova prezidanto de la lando la 27-an de januaro 2014. Kiel membro de la konservativa ''Nacia Partio de Honduro'' li estis la efektiva prezidanto de la parlamento ''Nacia Kongreso de Honduro'' inter januaro 2010 kaj junio 2013, kiam li ricevis permeson de la Kongreso retiriĝi el ĉiuj respondecoj en la Kongreso por dediĉi sin al sia prezidanta balota kampanjo (formale li ankoraŭ oficus kiel parlamenta prezidanto ĝis la 25-a de januaro 2014). En la prezidanta baloto ankaŭ kandidatis [[Xiomara Castro]], edzino de la iama perforte eksigita prezidento [[Manuel Zelaya]], reprezentante la maldekstran politikan partion ''Liberdad y Refundación'' ("libereco kaj refondiĝo"). La edzino de la detronigita iama prezidento de Honduro estis ĉefo de la movado rezistanta kontraŭ la nacia puĉo de 2009, kiu antaŭtempe elpelis sian edzon el la potenco. Kiam la 24-an de novembro 2013 oficiale proklamiĝis balota venkinto kaj estonta prezidento Juan Orlando Hernández kaj anonciĝis ke Xiomara Castro ricevis la duan plej grandan nombron de voĉdonoj, ŝi en forta protesto malakceptis la rezulton. Hernandez denove kandidatis kaj venkis en 2018, en kontestitaj balotoj. Li oficis ĝis januaro 2022. La 14an de februaro 2022, la usona registaro petis lian ekstradikcion pro drogtrafiko. La honduraj aŭtoritatoj akceptis kaj li estis transdonita al [[Usono]] en aprilo. En marto 2024, Hernández estis kondamnita de la usona justico al 24 jaroj da malliberejo pro asociaj krimoj rilataj al kokainkontrabandado kaj posedo de pafiloj  . La 2-an de decembro 2025, la usona prezidanto [[Donald Trump]] donis al Hernández [[Forpardono|forpardonon]]. {{Projektoj}} {{Vivtempo|Hernández, Juan Orlando}} [[Kategorio:Prezidantoj de Honduro]] 75hf9xx4tsxlz0thu6hynbanampbxmg 0 465413 9367821 9094320 2026-05-06T18:29:56Z Sj1mor 12103 9367821 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} [[Dosiero:Arron, Beatrix en Ferrier in Suriname 1975.jpg|eta|300px|Ferrier ĉe la princesa [[Beatrikso (Nederlando)|Beatrikso]] en la ceremonio de sendependigo de Surinamo (25-a de novembro de 1975)]] '''Johan Henri Eliza FERRIER''' ([[Paramaribo]], [[12-a de majo]] de [[1910]] - [[Oegstgeest]], [[4-a de januaro]] de [[2010]]<ref name=fallecimiento>[http://www.jornada.unam.mx/ultimas/2010/01/04/muere-johan-ferrier-primer-presidente-de-surinam Muere Johan Ferrier, primer presidente de Surinam]</ref>) estis politikisto el [[Surinamo]]. Li studis en [[Nederlando]] kaj estis ministro de la [[Nederlanda Gujano]], en [[1946]] fondis la [[Nacia Partio de Surinamo]]. Li estis ĉefa sendependentisto de Surinamo, kun [[Henck Arron]], kiu la [[25-a de novembro]] de [[1975]] markis la finon de la dominado de la [[nederlanda]] [[krono]] en la surinama teritorio kaj la sendependigon. Ferrier estis nomumita prezidento. Li restis en povo ĝis la [[2-a de februaro]] de [[1980]] kiam okazis la ''Puĉo de la Serĝentoj'', Rezignis la [[13-a de aŭgusto]] de [[1980]] kaj ekziliĝis en [[Nederlando]]. Li mortiĝis en Oegstgeest la [[4-a de januaro]] de [[2010]] kiam li estis 99-jaraĝa. {{Sinsekvo |titolo= [[Prezidanto de Surinamo]] |dosiero=Flago-de-Surinamo.svg |periodo=1975-1989 |antaŭ= Establita |post= [[Henk Chin A Sen]] }} == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ferrier, Johan}} [[Kategorio:Prezidantoj de Surinamo]] [[Kategorio:Surinamaj politikistoj]] 08e2alt0nfccqrfxjwdjzoewxjo7oat 0 472270 9367837 8805106 2026-05-06T18:57:26Z Tirolischleioans 254019 9367837 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | Administra unuo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Eŭropa Regiono Tirolo-Sudtirolo-Trentino | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-de|''Europaregion Tirol-Südtirol-Trentino''}} | alia_nomo1 = {{Lang-it|''Euregio Tirolo-Alto Adige-Trentino''}} | alia_nomo2 = | kategorio = eŭropa regiono <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = | moto = | kromnomo = | himno = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Eurorregión Tirol-Tirol del Sur-Trentino.png | dosiero_priskribo = Eŭropa Regiono Tirolo-Sudtirolo-Trentino | dosiero_kompl = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | flago_noto = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando_faldo = | lando_flago = | lando = Austrio | lando1 = Italio | lando2 = | lando3 = | lando4 = | ŝtato = | ŝtato_tipo = | regiono = | distrikto = | municipo = | municipo_tipo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = [[Tirol]] | parto1 = [[Sudtirolo]] | parto2 = [[Trentino]] | rivero_faldo = 1 | rivero = | rivero1 = | rivero2 = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = | montaro = | montaro1 = | montaro_tipo = | urbo = | orogenezo = | orogenezo1 = | orogenezo2 = <!-- *** Situo *** --> | situo = | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = | lat_m = | lat_s = | lat_NS = N | long_d = | long_m = | long_s = | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 26673.92 | areo_rondumo = 2 | areo1 = | areo1_tipo = | areo2 = | areo2_tipo = | areo3 = | areo3_tipo = | areo4 = | areo4_tipo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 1732064 | loĝantaro_dato = 2007 | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = | utc_offset = +1 | horzono_DST = | poŝtkodo = | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = [[germana lingvo|germana]], [[itala lingvo|itala]], [[ladina lingvo|ladina]] | libera_tipo = Lingvoj | libera1 = [[Eŭro]] | libera1_tipo = Valuto | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = | mapo_lokumilo = | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = | mapo2 = | mapo2_priskribo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} [[Dosiero:Iselsbergpass, Willkommen Tafel in Tirol, Österreich.jpg|alternative=Iselsbergpass, Willkommen Tafel in Tirol, Österreich.jpg|eta|282x282ra|Iselsbergpass, Willkommen Tafel in der Provinz Trentino, Italien]] La '''Eŭropa Regiono Tirolo-Sudtirolo-Trentino''' ({{lang-de|Europaregion Tirol-Südtirol-Trentino}}; ladine: ''Euroraion Tirol–Südtirol–Trentin''; {{lang-it|Euregio Tirolo-Alto Adige-Trentino}}) estas [[eŭropa regiono]] formita fare de la [[Aŭstrio|aŭstria]] [[federacia lando (Aŭstrio)|federacia lando]] [[Tirolo (Aŭstrio)|Tirolo]] kaj la [[Italio|italaj]] provincoj [[Sudtirolo]] kaj [[Trentino]]. La limoj de la unuiĝo egalas al la antaŭa [[Aŭstrio-Hungario|aŭstra-hungaria]] [[Tirolo (regiono)|Tirolo]]. Disigita post [[unua mondmilito]], la regiono retenis multon da sia kultura identeco. La multjaraj kulturaj, sociaj kaj ekonomiaj ligoj kaj la rekono de konverĝaj interesoj bazitaj sur la tradicia rolo kiel transita lando, same kiel la plejparte identaj medicirkonstancoj en la centraj [[Alpoj]], estis la bazo por la kreado de la Eŭregio en 1996. Translima kunlaboro inter la tri najbaroj hodiaŭ kovras multajn kampojn, inkluzive de turismo, trafiko, infrastrukturo, sociservoj kaj mediaj temoj. En 2001, la komuna ''Alpendeklaration'' (Alpa deklaracio), ĉarto pri daŭripovo, postulis repacigon de ekonomiaj celoj kun la deziro de la loka loĝantaro konservi ĝian medion. La renkontiĝoj inter la parlamentoj de la tri provincoj ('' Dreier Landtag'') estas okazigataj en diversaj lokoj de historia graveco, kiel ekzemple [[Insbruko]] kaj la antaŭa ĉefurbo de Tirolo, [[Merano]]. Komuna kontaktoficejo de la tri provincoj estis starigita en [[Bruselo]] por kreskigi la rilatojn de la eŭregio kun la [[Eŭropa Unio]]. [[Kategorio:Geografio de Italio]] [[Kategorio:Geografio de Aŭstrio]] [[Kategorio:Eŭropaj regionoj]] jtnesqjmgs0nwsu3o2gmxyv1o5qct54 0 472771 9368042 8736534 2026-05-07T06:29:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368042 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|preĝejo |bildo = Dosiero:Trier Konstantinbasilika BW 1.JPG |priskribo de bildo = [[Apsido (arkitekturo)|Apsido]], vidata de nordokcidento |kategorio = Baziliko |lando = Germanio |lando flago = 1 |ŝtato = Rejnlando-Palatinato |municipo = Treviro |nomo = |establita= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |dato= {{#invoke:Wikidata|claim|P1619}} |dato_tipo=Konsekro |arkitekto={{#invoke:Wikidata|claim|P84}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=DE-RP |Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> |mapo lokumilo = Germanio |mapo priskribo = Situo en [[Germanio]] |mapo2 lokumilo = iso |mapo2 priskribo = Situo en [[Rejnlando-Palatinato]] |mapligilo = jes |zomo=15 }} La '''baziliko de Konstanteno''' en la urbo [[Treviro]] ({{lang-la|Augusta Treverorum}}) estis [[romia regno|romia]] [[palaco]]. Ĝi havas la plej grandan salonon, kiu estas konservata el la romia epoko. La hodiaua preĝejo situas meze de 700 m longa malsupra teraso, kiu etendiĝis de la katedralo trans la baziliko al la imperiestraj [[termoj]]. La eno de la konstruaĵo estas 67 m longa, 27,2 m larĝa kaj 33 m alta. == Bildaro == {{Bildgalerio | vicigo = centre |Dosiero:Trier Konstantinbasilika BW 2 zurechtgezurrt.jpg |Okcidenta vido |Dosiero:Trier Konstantinsbasilika Merian 1646(1548).jpg |Baziliko ([[gravuraĵo]] el la jaro 1648, supozeble laŭ aspekto el 1548/50)<ref>[[Matthäus Merian]]s Stich von 1646 ähnelt stark dem Holzschnitt von Trier von 1548 in [[Sebastian Münster]]s ''Cosmographiae Universalis'' (Titel: Situs & figura antiquissimae & praecipuae Medioniatricum ciuitatis Treuirensis), die als die erste authentische Stadtansicht von Trier gilt. Zwar ist Merians Ansicht detaillierter als der Holzschnitt, bildet aber bauliche Veränderungen, die zwischen 1548 und 1646 vorgenommen wurden (z.&nbsp;B. an der Konstantinbasilika) nicht ab. Vergleich den [http://historic-cities.huji.ac.il/germany/trier/maps/munster_lat_1550_trier.html Holzschnitt in der lateinischen Ausgabe der ''Cosmographiae Universalis'' von 1550 auf ''Historic Cities'']</ref> |Dosiero:Kasettendecke Palastaula Trier.jpg |Lignokovrata [[kasedplafono]] el premostreĉita [[betono]], kiu donas la impreson de antikva lignoplafono |Dosiero:Kurfürstliches Palais 04.jpg |Mapo de la [[princelektista palaco]] kaj la baziliko |Dosiero:Kurfürstliches Palais 01.jpg |Baziliko kaj princelektista palaco |Dosiero:Trier – Palastaula – Grabung Juni 1983.png |Fosado ĉe la okcidenta alo de la antaŭhalo kun la enira halo |Dosiero:Konstantinbasilika - Jesus, Gustav Kaupert um 1880.JPG |[[Gustav Kaupert]]: Jesuo Kristo ({{ĉirkaŭ}} 1880) |Dosiero:Trier Konstantinbasilika BW 5.JPG |Orgeno de 1962 |Dosiero:Trier Konstantinbasilika BW 4 zurechtgezurrt.jpg |Hodiaŭa ena aspekto (norda flanko) |Dosiero:Trier Konstantinbasilika BW 6.JPG |Hodiaŭa ena aspekto (suda flanko) kaj estonta loko de la nova ĉeforgeno }} == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Gerardo Brown-Manrique: ''Konstantinplatz in Trier. Between Memory and Place.'' In: ''Places. Forum of design for the public realm.'' Vol. 3, 1986, No. 1, S. 31–42 ([http://repositories.cdlib.org/ced/places/vol3/iss1/BrownManrique Digitalisat]) – Beitrag zu stadtplanerischen Aspekten mit zahlreichen Abbildungen * Sabine Faust: ''Basilika: Römische Palastaula.'' In: Jürgen Merten (Hrsg.): (Hrsg.): ''Führer zu archäologischen Denkmälern des Trierer Landes'' (= ''Schriftenreihe des Rheinischen Landesmuseums Trier'' 35). Rheinisches Landesmuseum, Trier 2008, ISBN 978-3-923319-73-2, S.&nbsp;42f. * Eberhard Zahn: ''Die Basilika in Trier. Römisches Palatium – Kirche zum Erlöser'' (= ''Schriftenreihe des Rheinischen Landesmuseums Trier'' 6). Rheinisches Landesmuseum, Trier 1991, ISBN 3-923319-18-5. * Eckart Leipprand: ''Der Basilika-Vorplatz in Trier. Ein Monumentalbau ohne Einbindung'' in: ''Neues Trierisches Jahrbuch 2001'', ISSN 0077-7765 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} <!-- * [http://www.uni-trier.de/trier/basilika.html Die Konstantinbasilika] wegen Seiten-Restrukturierung tot, 404--> * [https://web.archive.org/web/20060222125545/http://www.uni-trier.de/trier/basilika.html Die Konstantinbasilika] <!-- web.archive-Version des obigen Links --> * [http://www.stadtpanoramen.de/trier/konstantinbasilika.html Konstantinbasilika Trier – interaktives 360°-Panorama, auch in großen Bildformaten] * [http://www.moseltouren.de/1-trier-bernkastel-kues/1-01d-palastaula/ Moseltouren-Reiseführer: Römische Palastaula/Konstantinbasilika in Trier] * [http://www.trierer-orgelpunkt.de/bachchor.htm Der Trierer Bachchor] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070813090124/http://www.trierer-orgelpunkt.de/bachchor.htm |date=2007-08-13 }} * [http://ekkt.ekir.de/trier/881.0.html Evangelische Kirchengemeinde] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140207095649/http://ekkt.ekir.de/trier/881.0.html |date=2014-02-07 }} * [http://www.markaurel.de/basilika.htm Bilder der Palastaula zur Römerzeit] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120904104420/http://www.markaurel.de/basilika.htm |date=2012-09-04 }} * [http://www.sammlerdomaine.com/bilder/e1391g.jpg Innenansicht der Basilika um 1900] * [http://www.waymarking.com/gallery/default.aspx?f=1&guid=f19c135a-23fd-471d-9e85-0627ab9fd01c&gid=2 Bilder der kriegszerstörten Palastaula] * [http://tiefenschaerfe.blog.volksfreund.de/files/images/2006/11/mob144_1164102810.jpg Bild des kriegszerstörten Palastkomplexes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303204917/http://tiefenschaerfe.blog.volksfreund.de/files/images/2006/11/mob144_1164102810.jpg |date=2016-03-03 }} * [http://www.musik-konstantin-basilika.de/ Website der Basilikamusik]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Romiaj konstruaĵoj en Rejnlando-Palatinato]] 42z779ag9fvw5vgbjkwu0dtcokzgcv4 0 474311 9368049 9125593 2026-05-07T06:46:26Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368049 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Field near San Miguel de Allende.jpg|eta|220ra|[[Pejzaĝo]] de Baĥio, Gvanaĥŭato.]] '''Baĥio''' (hispane : '''Bajío''', signifante [[malaltebenaĵo]]) estas regiono de Nordcentra [[Meksiko]] kiu inkludas partojn de la [[subŝtato]]jn [[Gvanaĥŭato]], [[Keretaro]], [[Agvaskaljento]] kaj [[Ĥalisko]] <ref>http://www.europeanceo.com/finance/2014/01/entrada-group-at-the-heart-of-mexicos-thriving-manufacturing-industry/</ref><ref>{{es}} [http://www.am.com.mx/leon/negocios/se-afianza-en-el-bajio-cluster-de-autopartes-74588.html Industrio en Baĥio.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150710021605/http://www.am.com.mx/leon/negocios/se-afianza-en-el-bajio-cluster-de-autopartes-74588.html |date=2015-07-10 }}</ref>. Baĥio estas plurfoje agnoskita kiel la regiono kun la plej bona vivokvalito kaj kiel la plej sekura regiono en Meksiko <ref>{{es}} [http://www.ags.itesm.mx/campus/historia_ciudad.htm Urbo Aguascalientas] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131021042029/http://www.ags.itesm.mx/campus/historia_ciudad.htm |date=2013-10-21 }}</ref>, ankaŭ la plej dinamika en [[Latin-Ameriko]]<ref>{{es}} [http://noticieros.televisa.com/economia/1308/region-bajio-el-detroit-mexicano-le-figaro/ Gazetartikolo (''Le Figaro'') pri Baĥio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160126183053/http://noticieros.televisa.com/economia/1308/region-bajio-el-detroit-mexicano-le-figaro/ |date=2016-01-26 }}</ref><ref>{{es}} [http://t21.com.mx/opinion/bitacora/2013/08/16/bajio-nuevo-milagro-mexicano Baĥio, la nova meksika miraklo.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190402182013/http://t21.com.mx/opinion/bitacora/2013/08/16/bajio-nuevo-milagro-mexicano/ |date=2019-04-02 }}</ref>. Nuntempe, estas forta servregiono kiu spertas daŭrantan socian kaj ekonomian revivigon. Ĝi estas forta [[Komerco|komerca]] kaj [[Ekonomio|ekonomia]] centro <ref>{{en}} [http://www.stratfor.com/sample/image/developing-mexicos-bajio-region Baĥio (''Stratfor'').]</ref>. La plej grandaj urbegoj de Baĥio estas [[León (Guanajuato)|León]], [[Santiago de Querétaro]] kaj [[Aguascalientes (urbo)|Aguascalientes]] <ref>{{en}} [http://www.roughguides.com/destinations/north-america/mexico/baj%C3%ADo/ Baĥio (''Rough Guides'')] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140509181326/http://www.roughguides.com/destinations/north-america/mexico/baj%C3%ADo/ |date=2014-05-09 }}.</ref>. == Geografio == En ĝenerala ĉiutaga parolado, ĝi estas kutime rilatata al la subŝtatoj Gvanaĥŭato kaj Keretaro, kvankam ĝi nur formas parton de ili. Ĝi estas karakterizata per sia tre mekanizata [[Mekanizita agrikulturo|mekanizata agrikulturo]], kun averaĝa [[precipitaĵo]] de ĉirkaŭ 700 milimetroj jare (unu el la plej altaj en la lando). Dum la epoko de [[Nova Hispanujo]], la regiono estis konata kiel la pankorbo de la lando. Ĝis hodiaŭ (duan jardekon de la [[21-a jarcento]]), la regiono produktas [[sorgo]]n, [[tritiko]]n kaj [[maizo]]n kiel siaj precipaj [[kultivaĵo]]j. == Demografio == === Plej grandaj urboj === [[Dosiero:Acueductodequerétaro.20nov..jpg|eta|220ra|La [[akvedukto]] de la urbo Querétaro.]] {| class="wikitable sortable" ! Rango ! Urbo ! Loĝantaro |- | align=center | 1 | [[León (Guanajuato)|León]] | align="right"|1&nbsp;609&nbsp;717 |- | align=center | 2 | [[Santiago de Querétaro]] | align="right"|1&nbsp;097&nbsp;028 |- | align=center | 3 | [[San Luis Potosí (urbo)|San Luis Potosí]] | align="right"|1&nbsp;040&nbsp;822 |- | align=center | 4 | [[Aguascalientes (urbo)|Aguascalientes]] | align="right"|932&nbsp;298 |- | align=center | 5 | [[Irapuato]] | align="right"|529&nbsp;979 |- | align=center | 6 | [[Celaya]] | align="right"|468&nbsp;387 |- | align=center | 7 | [[Salamanca (Guanajuato)|Salamanca]] | align="right"|260&nbsp;769 |- | align=center | 8 | [[Guanajuato (urbo)|Guanajuato]] | align="right"|260&nbsp;769 |- | align=center | 9 | [[San Juan del Río (Querétaro)|San Juan del Río]] | align="right"|190&nbsp;878 |- | align=center | 10 | [[Lagos de Moreno]] | align="right"|150&nbsp;157 |- | align=center | 11 | [[Tepatitlán de Morelos|Tepatitlán]] | align="right"|149&nbsp;000 |- |} == Ekonomio == Nuntempe, la regiono estas unu el la plej rapide kreskantaj en la lando. Tio kaŭzis la altiron de multaj migrantoj el aliaj partoj de Meksiko <ref>{{en}} [http://amqueretaro.com/2013/08/queretaro-emblema-de-mexico-le-figaro/.html Urbo Keretaro (gazetartikolo)]</ref><ref>http://www.excelsior.com.mx/nacional/2013/06/02/902058</ref> al la urbegoj de Baĥio. La regiono havis elstaran industrian kaj ekonomian evoluon en la lastaj 15 jaroj. La baĥiaj urbegoj havas unu el la plej altaj enspezoj pokape en Meksiko <ref>{{es}} [http://www.datacenterdynamics.es/focus/archive/2013/02/quer%C3%A9taro-atrae-los-centros-de-datos Urbo Keretaro.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130927103958/http://www.datacenterdynamics.es/focus/archive/2013/02/quer%C3%A9taro-atrae-los-centros-de-datos |date=2013-09-27 }}</ref>. [[Dosiero:Panorama queretaro.jpg|centre|1000ra|eta|Panoramo de urbo Querétaro.]] == Kulturo == Baĥio estas konata pro esti la lulilo de la meksika [[sendependeco]] de la [[Hispana Imperio]] kaj unu el la plej konservativaj [[bastiono]]j de la meksika [[katolikismo]]. Estis en Baĥio kie en aprilo 1915, dum la [[meksika revolucio]], generalo [[Álvaro Obregón]] provokis decidajn batalojn kontraŭ [[Francisco Villa]]. La soldatoj de Villa perdis en junio ekster Celaya. == Prahistoria Baĥio-Kulturo == Freŝdataj [[Arkeologio|arkeologiaj]] studoj pri Baĥio malkovrigis ampleksan, prahistorian kulturtradicion unikan en la regiono, precipe en la riverebenaĵoj de la riveroj [[Lermao]] kaj Laĥao. La Baĥio-Kulturo prosperis de 300 ĝis 650 , kie kulturaj centroj inter El Cóporo en la fora nordo de Gvanaĥuato ĝis Plazuelas en la fora suda okcidento. Pli ol 1 400 ejoj estis malkovrataj ĉie en la subŝtato de Gvanaĥuato, sed nur la lokoj de Cañada de la Virgen, El Cóporo, Peralta, kaj Plazuelas ricevis ampleksan studon. == Referencoj == [[Dosiero:Centro de Aguascalientes.jpg|eta|220ra|Strato en la urbo Aguascalientes]] {{Referencoj}} == Bibliografio == * {{es}} Ignacio Ocaranza Sainz 1963 : Estudio geográfico y económico del Bajío, ''Universidad Nacional Autónoma de Mexico'' * {{es}} Wright Carr, David Charles 1999 : La conquista del Bajío y los orígenes de San Miguel de Allende, ''Universidad del Valle de México-Fondo de Cultura Económica'', México. == Vidu ankaŭ == * [[Baĥiaj sekaj arbaroj]] == Eksteraj ligiloj == {{Portalo Geografio}} * {{es}} [http://www.cuentame.inegi.org.mx/territorio/rev/index.html Meksika revolucio 1910-1917.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140328074016/http://www.cuentame.inegi.org.mx/territorio/rev/index.html |date=2014-03-28 }} * {{es}} [http://www.inegi.org.mx/sistemas/mexicocifras/default.aspx?e=11&i=i Meksikaj statistikoj.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130714054402/http://www3.inegi.org.mx/sistemas/mexicocifras/Default.aspx?i=i&e=11 |date=2013-07-14 }} * {{es}} [http://www.historicas.unam.mx/moderna/ehmc/ehmc14/187.html Pri socia movado en Bahio, 1934-1951.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130520121237/http://www.historicas.unam.mx/moderna/ehmc/ehmc14/187.html |date=2013-05-20 }} * {{es}} [http://www.bicentenario.gob.mx/bdb/bdbpdf/NBNM/R/23.pdf Bataloj en Baĥio.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101223114649/http://www.bicentenario.gob.mx/bdb/bdbpdf/NBNM/R/23.pdf |date=2010-12-23 }} [[Kategorio:Geografio de Meksiko]] [[Kategorio:Altebenaĵoj]] [[Kategorio:Aguascalientes]] [[Kategorio:Guanajuato]] [[Kategorio:Querétaro]] cqn41coq7dtypcx2r2fjdxyechmsqq2 0 477820 9367793 9212654 2026-05-06T17:28:14Z Sj1mor 12103 9367793 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Latzina1888.jpg|eta|300px|Antikva mapo de la Respubliko Argentino (de 1888).]] La '''Historio de [[Argentino]]''' divideblas laŭ tre diferencaj epokoj nome la jenaj: * [[Prahistorio]], tio estas historio de la nacioj kaj popoloj kiuj loĝis en la teritorio kie nun estas Argentino antaŭ la alveno de eŭropanoj (blankuloj), kvankam tiam la koncepto kaj realo Argentino absolute ne ekzistis nek estis kohera unuigo inter ĉiuj tiuj popoloj kun grandaj diferencoj inter [[gvaranioj]] kaj loĝantoj de kio nun estas norda Argentino kaj kio nun estas nomata Patagonio kaj la plej sudaj teritorioj. * Koloniigado fare de eŭropanoj kaj ĉefe de hispanoj, ekde unuaj aperoj en [[1516]] ĝis la komenco de la 19a jarcento. * [[19a jarcento]], kiam okazis unue la klopodoj por sendependigo kaj poste la diversaj enlandaj luktoj kaj ĉefe por certigi la nordajn limojn kun la najbaraj landoj ĉefe Bolivio kaj Paragvajo, sed ankaŭ kun Brazilo kaj Urugvajo. Samtempe okazis la etendo de blankuloj al sudo kaj la enlanda kontraŭstaro inter unueciguloj kaj federaloj. * [[20a jarcento]], kun tre agitita historio de konfliktoj inter la diversaj partioj kun alterno de demokratiaj klopodoj kaj epokoj de [[diktaturo]]j komencantaj per [[puĉo]]j tro ofte ege sangoverŝaj. == Prahistorio == Homoj loĝis en la teritorio de Argentino jam en la 12-a miljaro antaŭ Kristo (laŭ trovaĵoj en Santa María, Huarpes, Diaguitas kaj Sanavirones). La [[Inka imperio]] invadis tion, kio nun estas nord-orienta Argentino, en [[1480]], alproprigante ĝin ene de regiono [[Kolasujo]]; [[gvaranioj]] disvolviĝis ĉi tie kiel agrikultura ekonomio, produktanta dolĉan terpomon kaj mateon. La centrajn kaj la sudajn regionojn enloĝis nomadaj triboj. == Hispana konkero == Eŭropaj esplorantoj venis al Argentino en [[1516]]. [[Dosiero:Buenos Aires (Aldus Verthoont, ca 1628).jpg|eta|250px|Unua konata bildo de [[Bonaero]], pentrita ĉirkaŭ 1628 de nederlandano.]] La fortikaĵo [[Sancti Spiritu]] estis la unua hispana setlejo, instalita en 1527 borde de la rivero Paranao, je 40&nbsp;km norde de la loko kie estas la aktuala urbo de [[Rosario (Argentino)|Rosario]].<ref>http://www.lanacion.com.ar/646995{{404|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Puerto Gaboto, el lugar donde comenzó la historia, alirita la 28an de junio de 2008, Pablo Arrizabalaga, 23 de oktobro de 2004, La Nación</ref> Hispanio establis vic-reĝlandon de Peruo en [[1542]], kies teritorio estis proklamita la tuto de [[Sud-Ameriko]]. La unua esplorado de la nordokcidento kaj centro de la nuna lando estis la [[Eniro de Diego de Rojas al Tukumano|eniro de Diego de Rojas]] en 1543. La urboj [[Santiago del Estero]] (1553), [[Kordobo (Argentino)|Kordobo]] (1573) kaj [[Bonaero]] (1536/1580) estis la bazoj de la kolonia setlado kiu stariĝis en la norda duono de la aktuala teritorio argentina. Konstanta kolonio en Bonaero aperis nur en [[1580]]. La tuta teritorio estis sub kontrolo de la aŭtoritato de la [[Hispanio|hispana monarkio]] (nome [[Gobernación del Río de la Plata]]). El progresa miksogenezo ([[rasmiksiĝo]]) kaj havante kiel unu el ĉefaj ekonomiaj bazoj la bovĉasado, jam aperis klare el la 17a jarcento loĝantaro kiu iĝos paradigma kaj poste decidiga en la sendependentisma epoko: tiu de [[gaŭĉo]]j. En la 17a jarcento setlis la [[misio]]j de [[jezuito]]j ĉe [[guaranio]]j. Temis pri misiaj vilaĝoj fonditaj de la [[Kompanio de Jesuo]] inter gvaranioj kaj najbaraj popoloj, kiuj celis kristanigi indiĝenojn de la teritorioj de la aktualaj provincoj Misiones, Corrientes, kaj parto de Paragvajo. Ili plenumis sukcese tiun taskon, ĝis la jaro 1768, kiam la hispana reĝo [[Karlo la 3-a]] ordonis la forpelon de la jezuitoj el la hispanaj teritorioj. Dum plej parto de la kolonia periodo, la teritorio argentina estis parto de la [[Vicreĝlando de Peruo]], ĝis 1776, kiam dum la regado de [[Karlo la 3-a (Hispanio)|Karlo la 3-a de Hispanio]], oni dividis ĝin; kaj oni kreis la novan instancon [[Vicreĝlando de Río de la Plata]]. La urbo de Bonaero estis proklamita ties ĉefurbo pro sia kreskinta gravo kiel komerca centro, kaj cele rezisti pli nome eventualan portugalan atakon, krom por havi pli facilan aliron al Hispanio pere de la atlantika navigado.<ref>Luna, Félix, La etapa colonial, Breve historia de los argentinos, 1994, Planeta/Espejo de la Argentina, id=950-742-415-6</ref> En 1780 okazis granda indiĝena insurekcio kun centro en [[Kuzko]], estrita de la [[inkao]] [[Tupak-Amaru la 2-a]], kiu etendiĝis ekde la aktuala teritorio argentina ĝis la aktuala teritorio kolombia. Ĝis mezo de la [[19a jarcento]], granda parto de [[Patagonio]] kaj de la [[Pampo]] restis sub kontrolo de diversaj indiĝenaj popoloj: ĉefe, ĉonkoj kaj poste [[mapuĉoj]] (ankaŭ nomitaj ĝis ĵuse "araŭkanoj") en Patagonio kaj ''rankeloj'' ĉe la pampaj ebenaĵoj ĝis la lasta kvarono de la 19a jarcento. Krome la teritorioj de la [[Granda Ĉako|ĉaka regiono]] ne estis koloniigitaj de eŭropanoj, sed restis loĝataj de indiĝenaj popoloj kiaj los ''komoj'', ''mokovioj'', ''pilagaoj'' kaj ''[[viĉio]]j'' ĝis komenco de la [[20a jarcento]]. == Sendependo == [[Dosiero:BatallaDeMaipu.jpg|eta|maldekstre|[[Milito de Sendependigo de Argentino]], kiu finos ekkomence de la tria jardeko de la 19a jarcento.]] [[Dosiero:José de San Martín (retrato, c.1828).jpg|eta|150px|La liberigisto [[José de San Martín]].]] [[Dosiero:Belgrano PP.jpg|eta|150px|[[Manuel Belgrano]], [[intelektulo]], [[ekonomikisto]], [[politikisto]], [[militisto]] kaj kreinto de la [[Flago de Argentino|argentina flago]].]] [[Dosiero:Martín Miguel de Güemes 1.jpg|eta|150px|La politikisto kaj militisto [[Martín Miguel de Güemes]] venkis kontraŭ la reĝistoj en la nordo.]] Ĉirkaŭ 1806 kaj 1807 okazis la [[Anglaj Invadoj en Plato]] dum kiuj [[Santiago de Liniers]] estris la trupojn kiuj forpelis la britajn trupojn. En tiu bataloj partoprenis profesiaj militistoj, rotoj de milicanoj formitaj de nombraj krioloj, kaj ''platanoj'' kaj devenaj el la Interno (ĉefe, de Asuncio de Paragvajo kaj de Kordobo), indiĝenoj kaj eĉ negraj sklavoj. La popola deziro akcelis la elpostenigon de la vicreĝo [[Rafael de Sobremonte]] por, sekve, elekti kiel novan vicreĝon [[Santiago de Liniers]], konvertita en heroo de la atako, defendo kaj rekonkero de Bonaero.<ref>http://www.historiadelpais.com.ar/inva_defensa.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130527162630/http://www.historiadelpais.com.ar/inva_defensa.htm |date=2013-05-27 }} Las Invasiones inglesas - la defensa Alirita la 5an de julio de 2008, eldonejo Historia del país</ref> La ĉefaj estroj de tiuj milicoj iĝis tuje nova elito en la urbo Bonaero, kaj eniris kiel membroj de la Municipa Konsilantaro, ĝis tiam formita nur de hispanoj. Kvankam Liniers regis ankoraŭ nome de Hispanio, la elpostenigo de vicreĝo per popola premo estis nevidita fakto en la historio de Ameriko. Tio kaj la malvenko de la brita armeo, havigis prestiĝon al Bonaero, kiu akiris karakteron de «granda frato» antaŭ la aliaj provincoj.<ref>Félix Luna, ''La etapa colonial - Las invasiones inglesas'', Breve historia de los argentinos, 1994, Buenos Aires, Planeta/Espejo de la Argentina, id=950-742-415-6.</ref> En 1810 la loĝantaro de Bonaero komencis la disvolvigon de la [[Revolucio de Majo]], kiu elpostenigis la [[Baltasar Hidalgo de Cisneros|Vicreĝon Cisneros]], kaj elektis anstataŭe [[Junto (politiko)|regojunton]] integrita majoritate de [[kriolo]]j kio komencigis la longan procezon de la [[Argentina Milito por Sendependiĝo|Milito por Sendependiĝo]] de la [[Unuiĝintaj Provincoj de Rivero Plata]] kontraŭ Hispanio (1810-1824). La [[9-a de julio]] de [[1816]], en la urbo [[San Miguel de Tucumán]], kongreso de deputitoj de la provincoj de la nordokcidento kaj centr-okcidento de la lando kaj de tiu de Bonaero, kun kelkaj deputitoj ekzilitaj de ''Alto Perú'' (posta Bolivio), proklamis la sendependecon de la [[Unuiĝintaj Provincoj de Sudameriko]], for de la kontrolo fare de la reĝo Fernando la 7-a, liaj sukcedantoj aŭ metropolo.<ref>http://www.me.gob.ar/efeme/9dejulio/acta.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140314120134/http://www.me.gob.ar/efeme/9dejulio/acta.html |date=2014-03-14 }} El acta de la independencia Alirita la 5a de julio de 2008, Ministerio de educación.</ref> Kiam oni ĵuris ĝin la [[21-a de julio]] de 1816 kaj por nuligi onidirojn pri intenco submetiĝi al Portugalio, dum sekreta sesio oni aldonis al la protokolo aludon al alia eventuala eksterlanda dominado.<ref>http://www.me.gob.ar/efeme/9dejulio/despues.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140201140405/http://www.me.gob.ar/efeme/9dejulio/despues.html |date=2014-02-01 }} 19 de julio: El acta se modifica Alirita la [[27a de junio]] 2008, Ministerio de educación.</ref> La provincoj de la argentina marbordo kaj la Orienta Provinco (posta Urugvajo) (unuiĝintaj en la ''Liga Federal'' sub estrado de [[José Gervasio Artigas]]), kiuj estis jam deklarintaj la sendependecon disde Hispanio en 1815 en [[Concepción del Uruguay]], [[Paragvajo]] (jam sendependa) kaj plej parto de ''Alto Perú'', nuna [[Bolivio]] (ankoraŭ sub teoria hispana regado), kiuj estis parto de la vicreĝlando, ne estis reprezentataj. En diversaj lokoj de Sudameriko la novaj registaroj devis fronti la reziston kontraŭrevolucian de la monarkiaj armeoj, kiuj klopodis restarigi la aŭtoritaton de la hispana monarkio en la regiono. Startis militoj por sendependeco. Kelkaj el ĉefaj komandantoj estis [[Manuel Belgrano]] (estre de la Norda Armeo), [[José de San Martín]] (kreinto de la Armeo de Andoj) kaj [[Martín Miguel de Güemes]]. La nuna argentina ŝtato konsideras San Martín kiel ĉefa milita heroo de ties sendependeco kaj omaĝis lin per la titolo de «Padre de la Patria», [[Patro de la Patrio]]. Li estis, kun [[Simón Bolívar]], respondeco pri la liberigaj agadoj kiuj finigis la hispanan hegemonion en la amerika kontinento. == La formado de la federala ŝtato == [[Dosiero:Juan Manuel Blanes - Artigas en la Ciudadela.jpg|200px|eta|upright|[[José Gervasio Artigas]] ŝtatestro de la [[Orienta Provinco]], Protektanto de la [[Unión de los Pueblos Libres]], fondinto de la [[Partido Federal (Argentino)|federismo]] argentina kaj rioplata.]] [[Dosiero:Juan Manuel de Rosas.jpg|upright|200px|eta|maldekstre|[[Juan Manuel de Rosas]] estis guberniestro de la [[Provinco Bonaero]] dum dudek jaroj el 1830 al 1852.]] La unuaj jardekoj de Argentino kiel sendependa lando estis konfliktaj, kvankam ankoraŭ ne estis finintaj la militoj por la sendependeco aperos fortaj kontraŭstaroj pro la hegemonio de la [[Partio Unueciga|unueciguloj]] al kiuj kontraŭstaris la [[federismo]] defendita de la [[Orienta Provinco|orienta]] [[José Gervasio Artigas]] ― same heroo de la argentina sendependeco ― kiu konstituis [[Liga Federal|ligon de provincoj argentinaj federitaj]]. La lukto inter la [[Partio Unueciga|unueciguloj]] kaj la [[Partido Federal (Argentino)|federaloj]] kondukis Argentinon al longa serio de sangelverŝaj [[argentinaj enlandaj militoj|enlandaj militoj]] inter partioj, ŝtatestroj kaj provincoj (1820-1861); krome, la okupo fare de brazil-portugaloj de la [[Orienta Provinco]] okazigis [[Brazil-Argentina Milito|militon kontraŭ la Brazila Imperio]] (1825-1828). Pri la teritorio, en 1826 la provinco [[Afero Tarija|Tarija estis aligita al Bolivio]] kaj ― kiel rezulto de la pacinterkonsento ''Convención Preliminar de Paz'' (1828), kiu klopodis finigi la militon kontraŭ Brazilo ― en 1828 la Orienta Provinco estis deklarita sendependa, adoptante la nomon [[Estado Oriental del Uruguay]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01372764268028832422802/p0000001.htm#I_1_ |titolo=Konstitucio de Urugvajo de 1830 |alirdato=2014-04-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924052338/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01372764268028832422802/p0000001.htm#I_1_ |arkivdato=2015-09-24 }}</ref> El 1820 al 1852, escepte malgranda intertempo inter 1825 kaj 1827, la lando malhavis ŝtatan registaron, prenis sur sin la provincoj la plenecon de la regado en la etoso de siaj respektivaj teritorioj. Tamen en 1829 Juan Manuel de Rosas, platano de liberala tendenco, prenis sur sin la regadon de la [[provinco Bonaero]] kun «facultades extraordinarias» (eksterordinaraj agadebloj), konservanre la eksterlandan reprezentadon de la restoj de provincoj.<ref>Félix Luna, ĉapitro ''Hacia la organización nacional - Rosas'' en Breve historia de los argentinos, 1994, Buenos Aires, Planeta/Espejo de la Argentina, id=950-742-415-6.</ref> En tiu epoko, Rosas regis diktatore la tiam nomatan [[Argentina Konfederacio]], kaj kontraŭstaris la insurekciojn fare de la ''unitarios'' (unueciguloj). Li same kontraŭstaris sukcese ŝipan blokadon fare de francoj, kaj poste, en 1845 [[Batalo de Vuelta de Obligado|ŝipan blokadon fare de franc-angla alianco]]. Li entreprenis militan konflikton ankaŭ kontraŭ la [[Milito kontraŭ la Perua-Bolivia Konfederacio|Perua-Bolivia Konfederacio]], kaj kontraŭ la nomita [[Guerra Grande|''Defendoregistaro'']] de Montevideo (''colorado'', ruĝa) kiam apogis la Argentina Konfederacio la naciismajn urugvajanojn de la [[Partido Nacional (Urugvajo)]]. === La konstitucia organizado === En 1852, Rosas estis venkita en la [[batalo de Caseros]] fare de la ''[[Ejército Grande]]'' (Granda Armeo), nome alianco inter la provincoj [[provinco Entre Ríos|Entre Ríos]] kaj [[provinco Corrientes|Corrientes]], la trupoj de la [[Partido Colorado (Urugvajo)|''colorados'']] de Urugvajo kaj aliaj de [[Brazilo]]. La alianco estis estrita de la federalo kontraŭrosista [[Justo José de Urquiza]], guberniestro de Entre Ríos, kiu prenis la provizoran prezidantecon.<ref>Gálvez, Manuel, Claridad, ''Vida de Juan Manuel de Rosas'', majo 2007, id=ISBN 978-950-620-208-8, paĝo 575.</ref> Tiu periodo daŭris ĝis la adopto de [[Konstitucio de la Argentina Nacio|konstitucio]] en 1853, la unua antaŭaĵo de la konstitucio argentina aktuala, kiu adoptis federalan reĝimon; sed tiu estis malakceptita de parto de la provinco Bonaero, kiu separiĝis disde la Argentina Konfederacio, pro kio tiu devis setligi sian ĉefurbon en la urbo [[Paraná (Argentino)|Paranao]]. En 1859, la Argentina Konfederacio klopodis aligi ĝin permilite, kaj venkis en la [[Batalo de Cepeda (1859)|Batalo de Cepeda]], sed sen atingi la reunuigo de la lando. En la [[batalo de Pavón]] (1861), la provincaj konfederaciaj kapitulacis antaŭ la trupoj rioplataj estritaj de [[Bartolomé Mitre]], post kio oni finigis la ekziston de du separitaj ŝtatoj kaj Mitre prenis la prezidentecon de la unuigita ŝtato. En 1865, Argentino eniris en la [[Milito de la Trilanda Alianco]] kontraŭ [[Paragvajo]], post kiam tiu okupis la urbon [[Corrientes (urbo)|Corrientes]], post kiam Mitre malpermesis la pason de paragvajaj trupoj tra teritorio argentina en direkto al Brazilo kaj Urugvajo. Kiel konsekvenco de tiu agado, oni subskribis la Traktaton de la Trilanda Alianco inter Argentino, Urugvajo kaj la [[Brazila Imperio]].<ref>http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/organizacion_nacional/guerra_de_la_triple_alianza.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140605094406/http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/organizacion_nacional/guerra_de_la_triple_alianza.php |date=2014-06-05 }} La guerra de la Triple Alianza, Alirita la [[6an de julio]] de 2008, Felipe Pigna, El Historiador</ref> Temis pri konflikto malpopulara en Argentino kaj la senditaj trupoj estis malabundaj. Paragvajo rezultis fine venkita en [[1870]], kaj la lando estis detruita dum mortiĝis granda parto de la maskla loĝantaro.<ref name="Triple">[https://web.archive.org/web/20090809185925/http://mx.encarta.msn.com/encyclopedia_761586204/Guerra_de_la_Triple_Alianza.html#s3 «Guerra de la Triple Alianza»], artikolo en la ''Enciclopedia Microsoft® Encarta® Online'', 2008. Microsoft Corporation. Rezervitaj rajtoj.</ref> Por Argentino, la fino de la milito rezultis teritorie en la konsolidigo de la nordorientaj limoj, ĉar oni fiksis landlimon ĉe la riveroj [[rivero Pilkomajo|Pilkomajo]], [[rivero Paragvajo|Paragvajo]] kaj [[rivero Paranao|Paranao]], kaj oni akceptis meti al arbitracio la areon norde de la rivero Pilkomajo ĝis la rivero Verde.<ref name="Triple" /> Mitre luktis ege arde kontraŭ la insurekcioj de la provincestroj interne de la lando. === Konservativaj registaroj kaj instalo de voĉdonado === [[Dosiero:Sarmiento (1873).jpg|eta|220px|[[Domingo Faustino Sarmiento]], prezidento kaj elstara pro sia dediĉo al la publika eduksistemo de Argentino.]] Dum tiu periodo hegemoniis la [[Partido Autonomista Nacional]] (PAN) kiu monopoligis la povon pere de fraŭdaj elektadoj, permesita pro la sistemo de la [[voĉvoĉdonado]] kaj dum 25 jaroj, la nedisputebla figuro estis la generalo [[Julio Argentino Roca]]. Inter [[1878]] kaj [[1884]] okazis la nomita [[Konkero de la Dezerto]] pelita de Julio A. Roca, kio konsistis je serio de militaj ekspedicioj al teritorioj de [[Pampo]] kaj [[Patagonio]] ĝis tiam dominitaj de la originaj popoloj, cele finigi ties konstantajn atakojn al bienoj kaj vilaĝoj sed, ĉefe samtempe aligi al la produktivaj planoj la konkeritajn teritoriojn, disdonante ilin al la membroj de la [[Sociedad Rural Argentina|Rura Societo]], elstaraj financistoj de tiuj ekspedicioj.<ref>[[Osvaldo Bayer|Bayer, Osvaldo]]: [http://www.pagina12.com.ar/diario/contratapa/13-44426-2004-12-04.html «Pulgas y garrapatas»], ''Página/12'', 4a de decembro de 2004. Konsultita la [[4an de decembro]] de 2013.</ref><ref>[http://www.pagina12.com.ar/diario/contratapa/13-178950-2011-10-15.html «Ahora atacan los Grondona»], ''Página/12'', 15a de oktobro de 2011. Konsultita la 4an de decembro de 2013.</ref> Ne surprizu ke, en epoko kiam ankoraŭ ekzistis [[sklaveco]] en [[Sudameriko]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Leis/1851-1900/L3353.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140517185316/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/leis/1851-1900/L3353.htm |arkivdato=2014-05-17 }}</ref> kaj kie eraraj reinterpretoj de la teorioj de [[Charles Darwin|Darwin]] ebligis la enmodigon de ia [[socia darvinismo]],<ref>Tilman, Rick (2001): [http://www.americanphilosophy.net/darwinsimpact_intro.htm «Darwin’s impact: social evolution in America, 1880-1920»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101108064709/http://www.americanphilosophy.net/darwinsimpact_intro.htm |date=2010-11-08 }}</ref> la [[indianoj]] estis traktitaj kiel malsupraj estaĵoj, sen la samaj rajtoj kiel la [[kriolo]]j aŭ la [[blankulo|eŭropanoj]], kiel okazis en preskaŭ ĉiu angulo de la tiama mondo ĉe aliaj originaj popoloj.<ref>[http://www.journals.uchicago.edu/doi/pdf/10.1086/522350 «From terror to genocide: Britain’s tasmanian penal colony and Australia’s history wars»]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ĉe la retejo ''Journals'', de la Universitato de Ĉikago.</ref><ref>Thornton, ''American Indian Holocaust'', paĝoj 48-49.</ref> La sukceso akirita sude instigis al milita simila agado norde, en la regiono [[Granda Ĉako]], kampanjo kiu okazis en 1884, dediĉita al submetado de la indiĝenoj sammaniere, kaj tute okupi la teritorion.<ref>Maeder, Ernesto J. A., Editorial Plus Ultra, ''Historia del Chaco'', julio, 1997, ISBN 950-21-1256-3, paĝo 105, ĉapitro VIII.</ref> La nomita ''Konservativa Respubliko'' organizis sukcesan kaj modernan rur-eksportan modelon baze sur la nomita [[internacia labordivido]], orientita al la produktado de [[viando]] kaj [[greno]] por la eŭropa merkato; tiu ekonomia modelo generis fortan koncentron de la riĉo en malmultaj manoj kaj la ekskludon, malkomforton kaj diskriminacion de la [[laborista klaso]]. La ekonomio atingis altajn nivelojn de kresko kiu allogis [[Enmigrado en Argentino#La granda tajdo de eŭropa enmigrado (1850-1950)|grandan tajdon de enmigrado]] ĉefe konstituita de milionoj da italoj kaj hispanoj sekvitaj de [[Orienta Eŭropo|orienteŭropanoj]] kaj mediteraneanoj ĉefe de [[Proksima Oriento]]. La argentina loĝantaro, kiu reprezentis la 0,13 % de la monda loĝantaro en [[1869]], pasis al reprezentado de la 0,55 % en [[1930]], proporcio kiu pli malpli stabiliĝis ekde tiam.<ref>Fontoj: La argentina loĝantaro venas el censoj de 1869 (1&nbsp;877&nbsp;490) kaj 2001 (36&nbsp;260&nbsp;130) kaj tiu de 1930 el Ortiz, Ricardo M. (1974), ''Historia económica de la Argentina''. Buenos Aires: Plus Ultra, paĝo 508. La monda loĝantaro estas prenita el jenaj fontoj: tiu de 1870 de Meadows, Donella H. et. al (1975). ''Los límites del crecimiento''. México: Fondo de Cultura Económica, paĝo 51. (1400&nbsp;milonoj); tiu de 1930 el [http://www.census.gov/ipc/www/worldhis.html "Historical Estimates of World Population"] la Censoficejo de Usono (2&nbsp;070&nbsp;000&nbsp;000); tiu de 2001 el [http://www.census.gov/ipc/www/idb/worldpop.html ''Total Midyear Population for the World: 1950-2050''], la Censoficejo de Usono (6&nbsp;146&nbsp;294&nbsp;339).</ref> La lando estis konata tiuepoke kiel la ''monda grenejo''.<ref>http://www.agro.uba.ar/historia/pagina1.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100318003227/http://www.agro.uba.ar/historia/pagina1.htm |date=2010-03-18 }} "Rico como un argentino", el surgimiento de una nación moderna, alirita la 6an de julio de 2008, Facultad de Agronomía (UBA).</ref> La prospero de la ekonomio pelis la kreskon de la komenca [[mezklaso]]. La enmigrado el Eŭropo ankaŭ alportis novajn politikajn ideojn kiaj [[socialismo]] kaj [[anarkiismo]], kaj la kreadon de la [[sindikato]]j.<ref>Félix Luna, ĉapitro ''La modelación de la Argentina moderna'', en "Breve historia de los argentinos", 1994, Bonaero: eldonejo Planeta / Espejo de la Argentina, id=950-742-415-6.</ref> Aperis modernaj politikaj partioj kiaj la [[Unión Cívica Radical]] (UCR) kaj la [[Socialista Partio (Argentino)|Socialista Partio]] (PS). Inter la plej influaj prezidentoj de tiu periodo menciindas [[Domingo Faustino Sarmiento]] (1868-1874) kaj [[Julio Argentino Roca]] (1880-1886 kaj 1898-1904). Post pli ol du jardekoj de politikaj kaj sociaj konfliktoj, balotaj fraŭdoj kaj terura subpremado, oni aprobis la [[Leĝo Sáenz Peña|Leĝon Sáenz Peña]] kiu starigis la rajton al la [[sekreta voĉdonado]], kaj [[Deviga voĉdonado|deviga]] kaj [[vira voĉdonado|universala nur por viroj]] en [[1912]]. En la unua prezidenta balotado per sekreta voĉdonado, la konservativuloj estis elpovigitaj fare de la [[Unión Cívica Radical|radikaloj]], kaj [[Hipólito Yrigoyen]] (1916-1922 kaj 1928-1930) iĝis la prezidento de la registaro. Dum sia unua regotempo komencis la studenta movado konata kiel [[universitata reformo (Argentino)|universitata reformo]], kiu etendiĝis tra tuta Latinameriko. Inter ambaŭ regotempoj de Yrigoyen estis elektita prezidento la same radikala [[Marcelo T. de Alvear]] (1922-1928). == Puĉoj kaj demokratiaj reĝimoj == [[Dosiero:Yrigoyen en ventanilla del ferrocarril viaje a Santa Fe campaña electoral de 1926..jpg|eta|200px|[[Hipólito Yrigoyen]], la unua prezidento demokratie elektita (1916-1922 kaj 1928-1930).]] La [[6-a de septembro]] de [[1930]] okazis la unua de serio de [[puĉo]]j kiu enpovigis militistojn kiuj starigis [[registaro ''de facto'']], post elpostenigi Hipólito Yrigoyen. Tiu puĉo komencigis la [[Fifama Jardeko]].<ref>En 1945, José Luis Torres verkis libron titolita ''La Década Infame'', en kiu analizas kritike tiun periodon. La termino estis ekde tiam uzita ĝeneralige por nomigi la tutan periodon.</ref> La modelo rureksporta argentina enkriziĝis pro la fermo de la internaciaj merkatoj. La lando lanĉis sin al ŝanĝo de importado kiu disvolvigis ampleksan sektoron de diversaj [[industrio]]j. La ''Década Infame'' (Fifama Jardeko) finis per la [[Revolucio de 1943]], nome duao puĉo. Spite la internacia premo, Argentino restis neŭtrala dum la plej parto de la [[Dua Mondmilito]], kaj unuiĝis al la [[Aliancanoj]] la [[27-a de marto]] de [[1945]], dum la regado de la generalo [[Edelmiro Farrell]], tuj antaŭ la fino de la Milito. [[Dosiero:Eva&Juan.jpg|eta|La trifoje [[prezidento de Argentino|prezidento]], [[Juan Domingo Perón|Juan Perón]] kun sia edzino [[Eva Perón|Evita]], fondintoj de la movado konata kiel [[peronismo]].]] En [[1946]] estis elektita prezidento [[Juan Domingo Perón]] kun apogo de la sindikatoj organizitaj en la [[Laborista Partio (Argentino)|Laborista Partio]]. Perón, akompane de sia edzino [[Eva Duarte de Perón|Evita]], estris novan movadon kiu fokusiĝis al la [[Socia justeco]], la politika suvereneco kaj la ekonomia sendependeco. Dum ties regado stariĝis la [[virina balotrajto]] en [[1947]], la egaleco de viroj kaj virinoj en la familia juro, la egaleco de gefiloj naskitaj ene aŭ ekster la edzeco, la senpageco de la universitata instruado, oni forigis la [[malario]]n, ktp.<ref>http://www.argentina.ar/_es/cultura/C3306-evita-fue-declarada-mujer-del-bicentenario.php.</ref> Pere de la [[Fondaĵo Eva Perón]], Evita disvolvigis socialan helpon neantaŭviditan en la lando, havigante ekonomiajn apogon al plej malrigĉaj sektoroj. Ankaŭ oni ŝtatanigis la [[fervojo]]jn kaj la eksteran komercon, kaj oni generis fortan procezon de industriigo, ĉefe ĉe pez-industrio. En [[1951]] Perón estis reeleektita por nova prezidenteca regotempo danke al 62,5 % el voĉdonoj. En 1952 mortiĝis Evita pro malsano. La [[peronismo]] ĝuis ampleksan akcepton de la loĝantaro, sed ankaŭ suferis fortan malakcepton fare de la opoziciantaj sektoroj, kio dividis la argentinan socion en peronistoj kaj partianoj de [[kontraŭperonismo]]. Lia politiko malprofitis la britajn interesojn, kiuj estis hegemoniaj ĝis tiam en la ekonomio, kaj ekde tiam Britio apogis la opoziciantojn.<ref name="FerminChavez">http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/revolucion_libertadora/revolucion_libertadora.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120503215530/http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/revolucion_libertadora/revolucion_libertadora.php |date=2012-05-03 }} ''Revolución Libertadora: La cuarta invasión inglesa'', Revista Primera Plana N.º 507, 13a de septembro de 1973</ref> La komenco de konflikto kontraŭ la [[katolika eklezio]] malfortigis la apogon fare de kelkaj sektoroj kaj unuigis la opozicion.<ref>Frigerio, José Oscar, oktobro de 1984, ''Perón y la Iglesia. Historia de un conflicto inútil'', ''Todo es Historia'', numero 210, paĝo 35, Bonaero, issn=0040-8611, konsultita en 2009</ref> Dum supozata klopodo murdi Perón por posta [[puĉo]], la 16an de junio de [[1955]] tagmeze, ĉirkaŭ tridek aviadiloj de la ŝiparmeo kaj de la arearmeo [[Bombardado de Placo Majo|bombardadis kaj mitralis la loĝantaron]] de Bonaero ĉe la [[Placo Majo]] kaj aliaj lokoj.<ref name="Bevilacqua">http://tiempo.infonews.com/2012/02/15/verano-1185-hay-que-matar-a-peron.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121015195042/http://tiempo.infonews.com/2012/02/15/verano-1185-hay-que-matar-a-peron.php|date=2012-10-15}} Hay que matar a Perón, Pedro Bevilacqua, 16a de februaro de 2012</ref> Tiu atako okazigis ĉirkaŭ 355 mortojn kaj 600 vunditojn kaj antaŭanoncis la postan aperon de la [[ŝtata terorismo]], kiu poste absolute malatentos la popolan suferon por la politikaj celoj. Perón ne estis atingita, ĉar li forestis el la diversaj atakitaj lokoj. Septembre, Perón estis elpostenigita de nova puĉo nomita [[Liberiga Revolucio (Argentino)|''Revolución Libertadora'' (Liberiga Revolucio)]], kiu malpermesis [[peronismo]]n, multaj el kies partianoj estis arestitaj aŭ eĉ mortpafitaj, kio havigis al la puĉo la nomon de «revolución fusiladora» (Mortpafiga Revolucio). Perón ekziliĝis ĝis la rekupero de la demokratio en 1973.<ref name="FerminChavez" /> Spite la malpermeson, la peronismo pluinfluos sur la argentina politiko. [[Dosiero:Frondizi pensativo.JPG|eta|160px|[[Arturo Frondizi]] ([[Unión Cívica Radical Intransigente|UCRI]]) sukcesis iĝis prezidento pro malpermesado de la peronismo.]] En [[1958]], enposteniĝis kiel prezidento [[Arturo Frondizi]] ([[Unión Cívica Radical Intransigente|UCRI]]), kiu siavice estis elpostenigita de nova militista [[puĉo]] en [[1962]]. La puĉo tiam montris partikularecon ke la povo estis plenumita de civilulo [[José María Guido]], nomumita prezidento fare de la Suprema Justictribunalo de Argentino samtage post la elpostenigo kaj aresto de Frondizi, svingante tialon de [[povovakuo]]. Spite la fakton ke formale Guido posedis la prezidentecon, la vera povo rezidis en la militistaro. Dum lia regado akriĝis la kontraŭstaroj inter du flankoj de la [[Argentina Armeo]], konataj kiel ''[[Azules kaj Colorados]]'' (bluuloj kaj ruĝuloj), kio foje rezultis en armitaj luktoj. La venko de la sektoro "blua" permesis al generalo [[Juan Carlos Onganía]] reunuigi la Armeon. Dum ankoraŭ estis la peronismo malpermesita kaj la eksprezidento Frondizi arestita,<ref>http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/f/frondizi.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091014225338/http://www.elhistoriador.com.ar/biografias/f/frondizi.php |date=2009-10-14 }} Arturo Frondizi, El Historiador, alirita la [[29an de oktobro]] de 2013, Pigna, Felipe.</ref> en 1963 estis elektita kiel registo [[Arturo Umberto Illia]] ([[Unión Cívica Radical|UCRP]]), kiu same estos elpostenigita de militista puĉo en [[1966]], kio kondukos al regado de Onganía. Lia diktaturo, la unua el tri kiuj formis la memnomitan [[Argentina Revolucio]] (1966-1973), okazigis la kreskon de la politika perforto, el kiu la [[Kordobaĵo]] estis unu el la plej elstaraj eventoj.<ref>url=https://web.archive.org/web/20081016010020/http://www.cema.edu.ar/ceieg/arg-rree/14/14-001.htm Capítulo 66: La revolución argentina (1966-1973), alirita la 6an de julio de 2008, Universidad del CEMA</ref> Atakita de popola insurekcio, la diktaturo organizis balotan eliron kun partopreno eĉ de la peronismo (sed malpermesante ankoraŭ la kandidatiĝon de Perón). En [[1973]] la peronismo estis legalizita kaj venkis en la prezidenta balotado. Post la rezigno de la prezidento [[Héctor José Cámpora]], [[Juan Domingo Perón]] estis elektita prezidento la trian fojon, sed li mortiĝis post malpli ol unu jaro. Sukcedis lin sia vicprezidentino kaj tria edzino, nome [[María Estela Martínez de Perón]], kies regado karakteriziĝis pro akcela deterioro de la interna situacio, produkto de la [[naftokrizo de 1973]] kaj la ĝenerala politika perforto.<ref>http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/subnotas/79048-25506-2007-01-13.html “Una débil mujer”, alirita la [[6an de julio]] de 2008, Susana Viau, [[13a de januaro]] de 2007, ''Página/12''.</ref> [[Dosiero:Videla Sociedad Rural.jpg|eta|La argentina diktatoro Jorge Rafael Videla en la inaŭguro de la Rura Ekspozicio en Palermo, Bonaero, en 1976.]] Argentino suferis militistan diktaturon dum la [[1970-aj jaroj]], kiu kaŭzis ĉirkaŭ 30,000 mortojn (ĉu mortigitaj ĉu malaperintaj) kaj necertan militon kontraŭ [[Britio]] pro la regado sur la insuloj [[Malvinoj]]. La [[24-a de marto]] de [[1976]] okazis nova militista [[Puĉo en Argentino de 1976|puĉo]], memnomita ''[[Proceso de Reorganización Nacional]]'', kiu daŭros preskaŭ ok jaroj. Dum tiu epoko oni starigis reĝimon de [[Malpura Milito en Argentino|ŝtata terorismo]] kiu plenumis sisteman planon de rabado kaj torturo de personoj, okazigante grandan kvanton de [[malaperigitoj dum la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj en Argentino|malaperigitoj]]. Ties preciza kvanto ankoraŭ pristudatas: la [[Nacia Komisiono pri Malaperigo de Personoj|CONADEP]] registris 8961 kazojn, dum aliaj organismoj pri [[homaj rajtoj]] altigas la nombron al 30 000. La nombro de monkompensoj fare de la ŝtato al familianoj de ''malaperigitoj'' atingas ĝis 13 000.<ref>http://www.clarin.com/diario/2003/10/06/p-00801.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091024085154/http://www.clarin.com/diario/2003/10/06/p-00801.htm |date=2009-10-24 }} Una duda histórica: no se sabe cuántos son los desaparecidos, alirita la 21an de junio de 2008, Pablo Calvo, 6a de oktobro de 2003, ĵurnalo ''Clarín''.</ref> Kiel reago oni kreis organizojn pri [[homaj rajtoj]], kiaj tiuj de la [[Patrinoj de Placo Majo]] kaj la [[Avinoj de Placo Majo]], kiu ludos gravan rolon en la "juĝado kaj punado al kulpuloj" kaj en la rekuperado de la rabitaj beboj, kies identeco estis nuligita. Dum tiu epoko, okazis grava plialtigo de la nacia [[ekstera ŝuldo]], kio kondiĉos la venontajn registarojn, kaj oni donis spekuladan karakteron al la sistemo de [[financo]]j. En [[1978]], okazis [[Konflikto Beagle|grava krizo]] kun [[Ĉilio]] pro la limoj en la zono de la [[Kanalo Beagle]], kiu kondukis ambaŭ landojn borde de la milito. En [[1982]] okazis la [[Malvina Milito]] kontraŭ la [[Unuiĝinta Reĝlando]]; la argentina malvenko estis unu el la faktoroj kiuj kondukis al la falo de la militista reĝimo kaj al kunvoko de ĝenerala balotado por la venonta jaro. === Rekuperado de la demokratio === Post la elektado de la 30a de oktobro, la demokratia sistemo estis restaŭrita la [[10-a de decembro]] de [[1983]]. Tiam ekprezidentis [[Raúl Alfonsín]], de la [[Unión Cívica Radical]], kiu devis enmeti denove la landon en [[demokratio]]n. En 1984, post popola konsulto, oni finigis la prilandliman disputon sudan kun Ĉilio pere de traktato per kiu la insuloj de la norda duono de la [[Kanalo Beagle]] restis de Argentino, dum ĉiuj de la suda duono ĝis la kabo Hornos restis de Ĉilio, kaj ambaŭ landoj ricevis navigadajn rajtojn en preskaŭ la tuta zono; Argentino ricevis la plej parton de la mara teritorio disputita. Alfonsín komencis jurprocezi la [[Krimoj kontraŭ la homeco|kulpintojn]] pro la diktaturo en [[1985]] kaj kelkaj estis kondamnitoj,<ref>https://web.archive.org/web/20090331090412/http://www.nuncamas.org/juicios/juicios.htm Juicio a las Juntas Militares Alirita la 6an de julio de 2008, Nunca Más, [[Comisión Nacional sobre la Desaparición de Personas]]</ref> sed, post premoj de diversaj sektoroj ĉefe militistoj, leĝoj de 1986 kaj 1987 [[Forpardono|jurpardonis]] tiujn kulpintojn. Krome okazis kvar ŝtat[[puĉo]]j. Post la prezidenta balotado de 1989 kaj tuŝita la regeblo de la lando pro procezo de [[inflaciego]], Alfonsín devis rezigni ses monatojn antaŭ la fino de la regotempo.<ref>http://www.chascomus.net/alfonsin.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110723041239/http://www.chascomus.net/alfonsin.htm |date=2011-07-23 }} Vecinos ilustres: Raúl Alfonsín, Chascomus.net</ref> [[Dosiero:Carlos menem.jpg|eta|190px|[[Carlos Menem]], prezidento dum du regotempoj, el 1989 al 1999.]] La venonta prezidanto estis [[Carlos Menem]] (de la [[Partido Justicialista]]) (1987-1999), kies epoko estis akuzata de koruptado.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.todo-argentina.net/historia/democracia/menem2/index.html|titolo=Menem|verko=Todo Argentina|lingvo=hispane|alirdato=6-a de novembro 2009}}</ref> Dum lia regado oni aprobis la Leĝon pri Konverteblo de la Aŭstralo (tiama monunuo) en [[1991]] kiu haltigis la [[inflacio]]n kaj oni adoptis ekonomian politikon [[Novliberalismo|novliberala]], baze sur tajdo de privatigoj de publikaj havaĵoj, malaltigo de dogantarifoj por la importitaj produktoj kaj malreguligo de la merkatoj. Tiu politiko kontribuis al plialtigo de investado, de eksportado kaj al kresko kun stabilaj prezoj.<ref>http://www.clarin.com/diario/2001/04/15/e-00801.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090225213331/http://www.clarin.com/diario/2001/04/15/e-00801.htm |date=2009-02-25 }} La convertibilidad marcó el ritmo político de una década, Alirita la 7an de julio de 2008, Carlos Eichelbaum, 15a de aprilo de 2001, Clarín.</ref> Sed tiuj decidoj ankaŭ malfermis procezon de senindustriigo pro malkapablo konkurenci fare de la malfortigita industrio argentina, de malfortigo de la argentina ekonomio nun pli vundebla antaŭ internaciaj krizoj, kaj pligrandiĝis la sendungeco, la malriĉo kaj la malbonigo de laborkondiĉoj.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1021813&high=convertibilidad{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Los daños irremisibles, alirita la 7an de julio de 2008, Daniel Larriqueta, 16a de junio de 2008, La Nación</ref> La financa krizo en Azio de [[1997]] kaj en Brazilo de [[1998]] akcelis la eliron de kapitaloj, kio malfermis vojon al la plej alta recesio de la historio argentina kiu daŭros kvar jarojn.<ref>http://www.realinstitutoelcano.org/documentos/93/DT-12-2004-E.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924085406/http://www.realinstitutoelcano.org/documentos/93/DT-12-2004-E.pdf |date=2015-09-24 }} El Impacto de la crisis argentina sobre la economía española, alirita la 21an de junio de 2008, Blázquez, Jorge y Sebastián, Miguel, 2003, Real Instituto Elcano.</ref> La venonta prezidanto [[Fernando de la Rúa]] regis el 1999 al decembro de 2001 kaj en tiu epoko okazis la plej gravaj krizoj de la nuntempa Argentino: la mezklaso estis forrabita el siaj enspezoj (krizo de la ''corralito'' (korteto), kie oni enfermis la ĉies sparaĵojn.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.todo-argentina.net/historia/democracia/delarua/index.html|titolo=de la Rúa|verko=Todo Argentina|lingvo=hispane|alirdato=6-a de novembro 2009}}</ref> === Ekonomia, politika kaj socia krizoj de fino de 2001 === Kvar prezidantoj sekvis dum nur du semajnoj ĝis la komenco de la prezidanteco de [[Néstor Kirchner]], kiu iomete serenigis la landon, forigis la malpermeson juĝprocezi la kulpulojn de la amasmortigado de la diktaturo kaj lasis la prezidantecon al sia edzino [[Cristina Fernández de Kirchner]] en [[2007]]. En decembro de [[1999]] iĝis la prezidento [[Fernando de la Rúa]] de la [[Unión Cívica Radical]], kiu tiam formis parton de [[Alianza por el Trabajo, la Justicia y la Educación|La Alianza]]. Lia politiko por malpliigi la deficiton kaj la ŝuldon, baziĝis sur la malpliigo de la publika elspezo, laŭ indikoj de la [[Internacia Monunua Fonduso|IMF]]. En 2001, pro la amasa fuĝo de [[kapitalo]], la registaro nomumis la eksministron de la prezidento Menem, nome [[Domingo Cavallo]] por Ekonomio, kiu decidis la frostigon de la bankaj fondusoj (konita kiel ''[[bebokorteto]]''), kio rezultis en [[Krizo de decembro de 2001 en Argentino|ĝenerala socia krizo]] kio kondukis al la rezigno de la Prezidento la [[20-a de decembro]] de 2001.<ref>González, Fernando. [http://www.clarin.com/diario/2001/12/21/p-00215.htm «De la Rúa renunció, cercado por la crisis y sin respaldo político»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080306182348/http://www.clarin.com/diario/2001/12/21/p-00215.htm |date=2008-03-06 }}, ''Clarín'', 21a de decembro de 2001. Konsultita la 15an de marto de 2008.</ref><ref>[http://www.lanacion.com.ar/361035 «Renunció De la Rúa: el peronista Puerta está a cargo del Poder Ejecutivo»]{{404|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''La Nación'', 2001. Konsultita la 15an de marto de 2008.</ref> Dm du semajnoj de necerteco sukcediĝis diversaj prezidentoj, inter kiuj la mallonga regado de [[Adolfo Rodríguez Saá]], dum kiu la lando eniris en [[pagĉesigo]] kiam oni deklaris la haltigon de pagoj pro [[ekstera ŝuldo]].<ref>Galarce, Martín. [http://www.terra.com.ar/canales/politica/33/33312.html «Juró Rodríguez Saá, anunció el default y otras medidas»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120520164746/http://www.terra.com.ar/canales/politica/33/33312.html |date=2012-05-20 }}, ''Terra'', 2001. Konsultita la 15an de marto de 2008.</ref> [[Dosiero:Kirchner marzo 2007 Congreso.jpg|eta|[[Néstor Kirchner]], prezidento de Argentino inter 2003 kaj 2007, kaj ĝenerala sekretario de [[Unasur]] ĝis sia morto en 2010.]] La [[2-a de januaro]] de [[2002]] la ''Asamblea Legislativa'' (parlamento) elektis [[Eduardo Duhalde]], de la [[Partido Justicialista]], kiel provizora prezidento.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=363560{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Duhalde fue designado por una abrumadora mayoría legislativa. Alirita la 7-7-2008. Publikita la [[2an de januaro]] de 2002, La Nación</ref> Lia regado devalutis la peson 200 % kio finigis la konverteblecon.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=364610{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Aprobó Diputados la pesificación de deudas hasta 100&nbsp;000&nbsp;dólares Alirita la 7-7-2008. Publikita la 6an de januaro de 2002, La Nación</ref> La lando ekpraktikis novan politikon de industriigo por anstataŭo de importado, pligrandigo de eksportado kaj imposta pluso. Ĉirkaŭ finoj de 2002, la ekonomio ekstabiliĝis.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=462219&high=veranito%20econ%F3mico{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Creció el pedido de personal en las empresas Alirita la 7-7-2008. Marilina Esquivel, 31a de decembro de 2002, La Nación</ref> En tiu periodo la malriĉo atingis la 56 % de la loĝantaro kaj la sendungeco la 26 %, pro kio oni establis subvenciojn nome ''Plan de Jefes y Jefas de Hogar Desocupados'' (plano por sendungitaj hejmgeestroj), kiu atingis pinton de 2&nbsp;milionoj de planoj en majo de 2003.<ref name="Neffa">http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/libros/coedicion/neffa2/15.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091229091803/http://bibliotecavirtual.clacso.org.ar/ar/libros/coedicion/neffa2/15.pdf|date=2009-12-29}} Neffa, Julio César El Plan de Jefes y Jefas de hogar desocupados (PJyJhd), CLACSO, 2007, alirita la [[16an de novembro]] de 2013</ref> En 2003 estis elektita prezidento [[Néstor Kirchner]] de la [[Fronto por la Venko]] (kun radikoj en la [[Partido Justicialista]]). Dum ties prezidenteco oni helpis la integradon de sendependa Suprema Justictribunalo de Argentino kaj la nuligon de la leĝoj pri senpuneco pro kio oni permesis la remalfermon de la juĝoj pro [[krimoj kontraŭ la homeco]] okazintaj dum la diktaturo. En internacia politiko oni akcelis la malartikuladon de la [[Areo de Liberkomerco de Ameriko]] (ALKA). En ekonomio oni decidis la malŝuldigon disde la IMF kaj restrukturigon de la ekstera ŝuldo kun forta monpardono, la ŝtatigon de kelkaj entreprenoj kaj oni registris konsiderindan plialtigon de la [[MEP]], krom malgrandigon de la sendungeco, bazita parte sur la kreado de laborpostenoj ekzemple pro la reaktivigo de la sektoro agrikultur-brutobreda, la rurindustria, metala, naftokemia kaj la konstruado; samtempe ke ekplialtiĝas la [[inflacio]], en kadro de negocadoj kolektivaj prisalajraj jaraj kun [[sindikato]]j bone organizitaj kun forta distribua pelado.<ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=957207{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Se cierra el círculo de una administración personalista Alirita la 7an de julio de 2008, Carlos Pagni, [[28an de oktobro]] [[2007]], La Nación.</ref><ref>http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=957207{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Se cierra el círculo de una administración personalista Alirita la 7an de julio de 2008, Carlos Pagni, 28a de oktobro de 2007, La Nación.</ref><ref>http://www.lanacion.com.ar/969585-la-vision-de-los-economistas {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131202225309/http://www.lanacion.com.ar/969585-la-vision-de-los-economistas |date=2013-12-02 }} La Nación, La visión de los economistas, 2007, alirita la 16an de novembro de 2013.</ref> <ref>http://www.infobae.com/2008/04/26/377017-para-las-autoridades-la-uba-no-hay-crisis-los-numeros-hablan-otra-cosa [[Infobae]], Para las autoridades de la UBA no hay crisis: "Los números hablan de otra cosa", 26an de aprilo de 2008, alirita la 16an de novembro de 2013.</ref> == Aktualo == [[Dosiero:Cristina Fernandez Comandante en Jefe.jpg|eta|250px|Cristina Kirchner, prezidentino ekde 2007]] La [[28-a de oktobro]] de [[2007]] venkis per 45 % en la prezidenta balotado de 2007 [[Cristina Fernández de Kirchner]], nome la unua virino elektita per popola voĉdonado por tiu posteno en la lando. Ŝia kunulo de regado estis la radikala [[Julio Cobos]]. Kelkaj de la decidoj de ŝia unua regado estis la konstitucio de [[UNASUR]], kies unua prezidento estis Néstor Kirchner, la kreado de la Ministerio pri Scienco, Teknologio kaj Produktiva Renovigo, la reŝtatigo de la porhelpaj fondusoj privatigitaj dum la regado de Menem, laŭ la formo de AFJPoj, la kreado de pago por filo, la ŝtatigo de [[Aerolíneas Argentinas]], la nuligo de la leĝo de amaskomunikiloj fare de la [[diktaturo de Videla]] kaj la aprobo de nova leĝo de aŭdovidaj amaskomunikiloj, kaj la aprobo de la leĝo por [[samseksa edzeco]]. Dum tiu periodo okazis etenda [[insurekcio de ruraj entreprenistoj en Argentino de 2008|insurekcio de ruraj entreprenistoj]], apogita de amasaj manifestacioj kaj interrompoj de ŝoseoj, kiel protesto kontraŭ la decido pligrandigi la impostadon al la eksportado de [[sojo]] kaj [[sunfloro]].<ref>Vidu [http://www.infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/135000-139999/138567/texact.htm Rezolucion 125/08].</ref> En tiu periodo la registaro kontraŭstaris kontraŭ la [[Grupo Clarín|amaskomunikilaro Clarín]] kiu celis deklari la nekonstituciecon de la nova leĝo kontraŭmonopola. En la prezidenta balotado de 2011 Cristina Fernández de Kirchner estis reelektita por dua regotempo de kvar jaroj, superante la 54 % de la voĉdonantaro. Lia kunulo de formulo estis [[Amado Boudou]].<ref>[http://www.elecciones.gov.ar/estadistica/archivos/2011_nacionales/resultados_nacionales_2011_total_pais.pdf Rezulto de la ŝtata elektado de la 23a de oktobro de 2011], artikolo en la retejo de la Ministerio de Internaj Aferoj de la Respubliko Argentino.</ref> En tiu dua regotempo oni reŝtatigis la 51 % de la [[akcio]]j de la privatigita nafto-entrepreno [[Yacimientos Petrolíferos Fiscales|YPF]],<ref>[http://www.rosario3.com/noticias/pais/noticias.aspx?idNot=111129&Votaci%C3%B3n-hist%C3%B3rica-en-Diputados:-YPF-vuelve-al-Estado «Votación histórica: Diputados convirtió en ley el regreso de YPF al Estado»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140704095908/http://www.rosario3.com/noticias/pais/noticias.aspx?idNot=111129&Votaci%C3%B3n-hist%C3%B3rica-en-Diputados%3A-YPF-vuelve-al-Estado |date=2014-07-04 }}, artikolo en la retejo Rosario3.com, de la 3a de majo de 2012.</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.perfil.com/contenidos/2012/05/03/noticia_0031.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304213453/http://www.perfil.com/contenidos/2012/05/03/noticia_0031.html |arkivdato=2016-03-04 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.infobae.com/notas/645768-La-expropiacion-de-Repsol-YPF-es-ley.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121025043304/http://www.infobae.com/notas/645768-La-expropiacion-de-Repsol-YPF-es-ley.html |arkivdato=2012-10-25 }}</ref> oni helpis la aprobon de la leĝo pri seksa identeco kaj oni konfirmis la konstituciecon de la Leĝo de Aŭdovidaj Servoj. Dum tiu periodo okazis ankaŭ grandaj surstrataj manifestacioj opoziciantaj kunvokitaj per sociaj elektronikaj retoj, kiaj la nomita [[8N]]. Laŭ informo de la [[Monda Banko]], Latinameriko kaj ene de ĝi Argentino estis transforminta sian socian strukturon en la unua jardeko de la 21a jarcento, produktante malpliigon de la [[malriĉeco]] kaj pliigon de la [[Meza klaso|mezklasoj]]. Por Argentino, la Monda Banko konfirmis, ke inter 2003 kaj 2009, la mezklasoj duobliĝis pasante de 9,3&nbsp;milionoj al 18,6&nbsp;milionoj (nome la 45 % de la loĝantaro).<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1526197-segun-el-banco-mundial-la-argentina-duplico-su-clase-media-entre-2003-y-2009 «Según el Banco Mundial, Argentina duplicó su clase media entre 2003 y 2009»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140701091744/http://www.lanacion.com.ar/1526197-segun-el-banco-mundial-la-argentina-duplico-su-clase-media-entre-2003-y-2009 |date=2014-07-01 }}, ''La Nación''.</ref> == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Abad de Santillán, Diego (1965). Historia Argentina. Buenos Aires: TEA (Tipográfica Editora Argentina). * Alonso, María, Roberto Elisalde y Enrique Vázquez (1994). Historia Argentina y el Mundo Contemporáneo. Buenos Aires: Editorial Aique. ISBN 950-701-203-6. * Gerchunoff, Pablo, kaj Lucas Llach (1998). El ciclo de la ilusión y el desencanto: un siglo de políticas económicas argentinas. Buenos Aires: Ariel. ISBN 950-9122-57-2. * Luna, Félix (1994). Breve historia de los argentinos. Buenos Aires: Planeta / Espejo de la Argentina. ISBN 950-742-415-6. {{Projektoj}} [[Kategorio:Historio de Argentino| ]] e9w77u7gegjl0vcwkxxq4knswdcwqxk 0 480207 9368117 5458470 2026-05-07T09:15:00Z Sj1mor 12103 Forigis alidirektigilon al [[John Marshall (kapitano)]] 9368117 wikitext text/x-wiki Apartigilo: * [[John Marshall (kapitano)]] * [[John Marshall (juĝisto)]] pxdzd9nhwkjaztoay4nb2rke06m9jwe 0 480700 9367869 8577716 2026-05-06T20:32:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367869 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Mapa A-7.png|eta|dekstre|250px|A-7]] La '''Aŭtovojo de la Mediteraneo''' aŭ en hispana '''Autovía del Mediterráneo''' aŭ '''A-7''' estas [[Hispanio|hispana]] [[aŭtovojo]] apartenanta al la ''Reto de Ŝtataj Ŝoseoj'' kiu ekas en [[Algeciras]] kaj finas en [[Barcelono]]. Laŭ la nomenklaturo de la [[Eŭropa ŝoseo|Reto de eŭropaj ŝoseoj]] estas la hispana ero de la '''[[Eŭropa ŝoseo 15|E-15]]'''. La aŭtovojo estas koncerno de la ''Ministerio de Fomento'', escepte la eroj [[Alcoy]]-[[Canals]] kaj [[Sagunto]]-[[Villanueva de Alcolea]], kiuj apartenas al la registaro de la [[Valencilando]]. La aŭtovojo estas kompleta plejparte, escepte kelkajn erojn. Menciindas, ke en Katalunio apenaŭ estas konstruita ero (escepte eron en Taragono), kaj ke kio suferas pli da prokrastoj estas la konekto inter Castellón kaj Barcelono. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.aumar.es/ Oficiala retejo de AUMAR] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081013191034/http://www.aumar.es/ |date=2008-10-13 }} * [http://www.autopistas.com Oficiala retejo de Acesa] * [https://web.archive.org/web/20100704185413/http://www.fomento.es/NR/rdonlyres/70DBBB32-93BA-430E-B53E-AC0A0B6351BA/53765/Oc20_27.pdf Revuo de la Ministerio de Fomento, oktobro de 2009] iama ligilo * [http://www.finanzas.com/noticias/empresas/20130412/verde-trazado-entre-jana-2276578.html Luz verde al trazado de A7 entre La Jana y Perelló] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924013208/http://www.finanzas.com/noticias/empresas/20130412/verde-trazado-entre-jana-2276578.html |date=2015-09-24 }} [[Kategorio:Geografio de Hispanio]] [[Kategorio:Aŭtoŝoseoj]] aav81l5rzd8z2fv2sadi0xxwg889ld6 0 481760 9367781 8801425 2026-05-06T17:23:01Z Sj1mor 12103 9367781 wikitext text/x-wiki '''Libertador de Venezuela''' (Liberiganto de Venezuelo) estis honora titolo atribuita de la Municipo de [[Karakaso]] la [[14-a de oktobro]] de [[1813]] al [[Simón Bolívar]], kiu per milita kampanjo nome la ''[[Campaña Admirable]]'' kiu eliris el [[Cúcuta]], en [[Nova Granado]] (nuna [[Colombia]]), kaj finis ĉe Karakaso la [[6-a de aŭgusto]] de [[1813]], liberigis la okcidenton de [[Venezuelo]] el la hispana hegemonio. Bolívar ĉiam multe aprezis tiun titolon. Tamen post tio Venezuelo restis teritorio de la hispana monarkio. La Kongreso de Venezuelo (kiu ne kunsidis ekde [[1812]]), kunvenante en Angostura (nuna [[Ciudad Bolívar]]), en [[1819]], ratifis la decidon de la Municipo de Karakaso. Por la popolo de Venezuelo li estas la ''Padre de la Patria'' ([[Patro de la Patrio]]). == Vidu ankaŭ == * [[Sendependigo de Venezuelo]] [[Kategorio:Historio de Venezuelo]] [[Kategorio:Simón Bolívar]] 9hxoogea2htjt9xll00dphc0xrvp79m 9367785 9367781 2026-05-06T17:24:29Z Sj1mor 12103 9367785 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}}'''Libertador de Venezuela''' (Liberiganto de Venezuelo) estis honora titolo atribuita de la Municipo de [[Karakaso]] la [[14-a de oktobro]] de [[1813]] al [[Simón Bolívar]], kiu per milita kampanjo nome la ''[[Campaña Admirable]]'' kiu eliris el [[Cúcuta]], en [[Nova Granado]] (nuna [[Colombia]]), kaj finis ĉe Karakaso la [[6-a de aŭgusto]] de [[1813]], liberigis la okcidenton de [[Venezuelo]] el la hispana hegemonio. Bolívar ĉiam multe aprezis tiun titolon. Tamen post tio Venezuelo restis teritorio de la hispana monarkio. La Kongreso de Venezuelo (kiu ne kunsidis ekde [[1812]]), kunvenante en Angostura (nuna [[Ciudad Bolívar]]), en [[1819]], ratifis la decidon de la Municipo de Karakaso. Por la popolo de Venezuelo li estas la ''Padre de la Patria'' ([[Patro de la Patrio]]). == Vidu ankaŭ == * [[Sendependigo de Venezuelo]] [[Kategorio:Historio de Venezuelo]] [[Kategorio:Simón Bolívar]] fadj8unoblvb8sycaaatu1qn8h0gfy8 9367786 9367785 2026-05-06T17:24:41Z Sj1mor 12103 9367786 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}}'''''Libertador de Venezuela''''' (Liberiganto de Venezuelo) estis honora titolo atribuita de la Municipo de [[Karakaso]] la [[14-a de oktobro]] de [[1813]] al [[Simón Bolívar]], kiu per milita kampanjo nome la ''[[Campaña Admirable]]'' kiu eliris el [[Cúcuta]], en [[Nova Granado]] (nuna [[Colombia]]), kaj finis ĉe Karakaso la [[6-a de aŭgusto]] de [[1813]], liberigis la okcidenton de [[Venezuelo]] el la hispana hegemonio. Bolívar ĉiam multe aprezis tiun titolon. Tamen post tio Venezuelo restis teritorio de la hispana monarkio. La Kongreso de Venezuelo (kiu ne kunsidis ekde [[1812]]), kunvenante en Angostura (nuna [[Ciudad Bolívar]]), en [[1819]], ratifis la decidon de la Municipo de Karakaso. Por la popolo de Venezuelo li estas la ''Padre de la Patria'' ([[Patro de la Patrio]]). == Vidu ankaŭ == * [[Sendependigo de Venezuelo]] [[Kategorio:Historio de Venezuelo]] [[Kategorio:Simón Bolívar]] hppm17j4dxjzvnaq4ck5b96v7plmj9j 0 482005 9367769 7879698 2026-05-06T17:07:32Z Sj1mor 12103 9367769 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} [[Dosiero:Camilo Torres - Portrait et signature.jpg|eta|dekstre|Camilo Torres Tenorio]] '''Camilo TORRES''' ([[Popajano]], [[Nova Granado]], [[22a de novembro]] de [[1766]] - [[Santafé de Bogotá]], [[5a de oktobro]] de [[1816]]) estis advokato, intelektulo, politikisto, estro kaj martiro kiu estris la movadon por la unua sendependo Nova Granado, nune [[Kolombio]]. Pro sia enorma kapablo oratora, pasis al historio kiel ''El Verbo de la revolución'' (la revolucia vorto). Jam en 1793 suferis persekutadon ĉar havis en sia [[biblioteko]] librojn en franca, kiuj estis alportitaj al la [[Inkvizicio]]. En [[1809]] li sendis plendan dokumenton (pri maljusta situacio de [[kriolo]]j) al la hispana registaro kiu tiam estis konfuze inter la diversaj Juntoj, kaj flate ĝi ne alvenis al ricevonto. La [[15an de novembro]] de [[1815]] li estis elektita Prezidento de la Unuiĝintaj Provincoj de Nova Granado. La [[12an de marto]] de [[1816]], post la parta malvenko de la trupoj de Custodio García Rovira en Cachirí kaj tiu definitiva en El Socorro, rezignis al la posteno kun la guberniestro de Kundinamarko, nome José María García Hevia. Tiam li defendis federalan sistemon. La hispana generalo Pablo Morillo persekutis la sendependistojn kaj en julio de 1816 Torres estis kaptita kaj mortpafita [[5an de oktobro]] de tiu jaro. La hispanoj krome dispecigis la kadavron por terurigi la loĝantaron. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Vikicitaro}} * [http://www.iedcamilotorres.edu.co/camilo_torres.htm Biografio de Camilo Torres] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071018220735/http://www.iedcamilotorres.edu.co/camilo_torres.htm |date=2007-10-18 }} * [http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/biografias/torrcami.htm Camilo Torres en la retejo de la Biblioteca Luis Ángel Arango] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120722054145/http://www.banrepcultural.org/blaavirtual/biografias/torrcami.htm |date=2012-07-22 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Torres Tenorio, Camilo}} [[Kategorio:Historio de Kolombio]] [[Kategorio:Kolombiaj politikistoj]] 06uolzy4hpljx46iv3mi8myb6qd0e7u 0 485912 9368004 8794373 2026-05-07T03:11:41Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368004 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kvartalo | nomo = {{paĝonomo}} | ŝtato = {{Britio}} | titolo de administra unuo1 = [[Landoj de Britio|Lando]] | administra unuo1 = {{Anglio}} | titolo de administra unuo2 = Regiono | administra unuo2 = [[Orient-Londono]] | titolo de administra unuo3 = Urbodistrikto | administra unuo3 = [[London Borough of Barking and Dagenham]] | situo sur mapo=Londono | tipo2 = reliefo | situo de=Situo de {{paĝonomo}} en [[Londono]] | regiono-ISO = GB | tipo1 = reliefo | situo de2=Situo de {{paĝonomo}} en [[Britio]] | zomo = 13 | bildo = }} [[Dosiero:Sculpture barking abbey london.jpg|eta|''The Lighted Lady of Barking'', publika artaĵo ĉe la kuniĝo de [[Abbey Road]] kaj London Road]] '''Barking''' estas areo de orienta [[Granda Londono]], Anglio, kaj formas parton de la urbodistrikto (angle ''borough'') [[Barking and Dagenham]]. Ĝi estas ĉe 14.2&nbsp;km oriente de [[Charing Cross]] kaj estas unu el 35 ĉefaj centroj identigitaj en la Londona Plano.<ref name=london_plan_f08>{{cite web | url=http://www.london.gov.uk/thelondonplan/docs/londonplan08.pdf | author=Mayor of London | publisher=Greater London Authority | title=London Plan (Consolidated with Alterations since 2004) | date=Februaro 2008 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2014-06-28 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20100602000714/http://www.london.gov.uk/thelondonplan/docs/londonplan08.pdf | arkivdato=2010-06-02 | accessdate=2014-06-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100602000714/http://www.london.gov.uk/thelondonplan/docs/londonplan08.pdf | archivedate=2010-06-02 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.london.gov.uk/thelondonplan/docs/londonplan08.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-06-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100602000714/http://www.london.gov.uk/thelondonplan/docs/londonplan08.pdf |arkivdato=2010-06-02 }}</ref> Ĝi estis historie setlejo de fiŝkaptistoj kaj de kamparanoj en la kantono [[Essex]] kaj formis iaman paroĥon. Ties ekonomia historio estas karakterizata de ŝanĝo al merkata ĝardenado, kaj industria disvolviĝo en la sudo apuda al la [[Rivero Tamizo]]. La fervoja stacio malfermiĝis en 1854 kaj estis servigita de [[Metroo de Londono]] ekde 1908. Kiel parto de la ĉeurba kresko de Londono en la 20a jarcento, Barking ege etendiĝis kaj pliiĝis laŭ loĝantaro, ĉefe pro la disvolviĝo de la Londona Municiparo ĉe [[Becontree]] en la 1920-aj jaroj, kaj ĝi iĝis municipa ''borough'' en 1931. Ĝi formis parton de la [[Granda Londono]] ekde 1965. Aldone al ties etendo kaj al malalta loĝdenso, la urba centro formas grandan areon kaj komercan distrikton, nune fokuso por regenerado.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.barking-dagenham.gov.uk/5-work/regeneration/town-centre/towncentre-menu.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-06-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070202190355/http://www.barking-dagenham.gov.uk/5-work/regeneration/town-centre/towncentre-menu.html |arkivdato=2007-02-02 }}</ref> La iamaj industriaj areoj sude estas redisvolvigitaj kiel [[Barking Riverside]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.barkingriverside.co.uk/aboutbarkingriverside.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-06-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111007014505/http://www.barkingriverside.co.uk/aboutbarkingriverside.html |arkivdato=2011-10-07 }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj|2}} ==Literaturo== * W.E. Trotter (1849), "Barking", Select Illustrated Topography of Thirty Miles Around London, London, OCLC 681272905 [http://archive.org/stream/historyoflondoni00fear#page/n329/mode/2up] * Edward Walford (1883), "Barking", Greater London, London: Cassell & Co., OCLC 3009761 [http://archive.org/stream/greaterlondonnar01walf#page/516/mode/1up] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://historyofstratford.co.uk/Barking/Barking-index.shtml Historio de Barking laŭ komercaj adresaroj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100113061809/http://historyofstratford.co.uk/Barking/Barking-index.shtml |date=2010-01-13 }} [[Kategorio:Geografio de Londono]] pp02fykrvhrg14gdzu88qmlqpegt4gb 0 494457 9368008 9356031 2026-05-07T04:11:57Z Szefato 185506 9368008 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu|Lóránt Hegedüs}} {{Informkesto homo|nomo=Loránt Hegedűs}} '''Lóránt HEGEDŰS''' [hegedUŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Hegedűs Lóránt''' estis [[Hungario|hungara]] [[pastro]], kalvinana [[episkopo]]. Lia [[filo]] estis [[Zsolt Hegedűs]]. Lóránt Hegedűs [http://www.reformatus.hu/mutat/7783/] naskiĝis la {{daton|11|novembro}} [[1930]] en [[Hajdúnánás]]. Li mortis la {{daton|26|januaro}} [[2013]] en [[Budapeŝto]]. . == Biografio == Lóránt Hegedűs abiturientis en sia naskiĝurbo, poste li lernis [[teologio]]n en Budapeŝto inter [[1949]] kaj [[1954]]. Post lernado li estis vicpastro en [[Bicske]], poste en Budapeŝto. Li partoprenis en [[Hungara revolucio de 1956]], post falo de la [[revolucio]] li devis servi plu en diversaj [[vilaĝo]]j aŭ urbetoj. Inter [[1983]]-[[1996]] li estis pastro en Budapeŝto. Li estis elektita episkopo en [[1991]]. Li strebis multe pri fondo de kalvinana [[universitato]]. Post 2 jaroj li iĝis titulara [[profesoro]] en [[Veszprém (urbo)]]. Li havis [[edzino]]n, kiu naskis 4 [[filo|gefilojn]]. == Fontoj == * [http://www.reformatus.hu/mutat/7783/ hungarlingva biografio] * [http://www.origo.hu/itthon/20130126-meghalt-hegedus-lorant-reformatus-lelkesz.html hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131114084414/http://www.origo.hu/itthon/20130126-meghalt-hegedus-lorant-reformatus-lelkesz.html |date=2013-11-14 }} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hegedus, Lorant}} [[Kategorio:Hungaraj kalvinanaj pastroj]] [[Kategorio:Hungaraj kalvinanaj episkopoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] sdfxv72xuowl7ckp62gn3qn5mxugehn 9368009 9368008 2026-05-07T04:13:17Z Szefato 185506 Szefato movis paĝon [[Lóránt Hegedűs]] al [[Loránt Hegedűs]] 9368008 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu|Lóránt Hegedüs}} {{Informkesto homo|nomo=Loránt Hegedűs}} '''Lóránt HEGEDŰS''' [hegedUŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Hegedűs Lóránt''' estis [[Hungario|hungara]] [[pastro]], kalvinana [[episkopo]]. Lia [[filo]] estis [[Zsolt Hegedűs]]. Lóránt Hegedűs [http://www.reformatus.hu/mutat/7783/] naskiĝis la {{daton|11|novembro}} [[1930]] en [[Hajdúnánás]]. Li mortis la {{daton|26|januaro}} [[2013]] en [[Budapeŝto]]. . == Biografio == Lóránt Hegedűs abiturientis en sia naskiĝurbo, poste li lernis [[teologio]]n en Budapeŝto inter [[1949]] kaj [[1954]]. Post lernado li estis vicpastro en [[Bicske]], poste en Budapeŝto. Li partoprenis en [[Hungara revolucio de 1956]], post falo de la [[revolucio]] li devis servi plu en diversaj [[vilaĝo]]j aŭ urbetoj. Inter [[1983]]-[[1996]] li estis pastro en Budapeŝto. Li estis elektita episkopo en [[1991]]. Li strebis multe pri fondo de kalvinana [[universitato]]. Post 2 jaroj li iĝis titulara [[profesoro]] en [[Veszprém (urbo)]]. Li havis [[edzino]]n, kiu naskis 4 [[filo|gefilojn]]. == Fontoj == * [http://www.reformatus.hu/mutat/7783/ hungarlingva biografio] * [http://www.origo.hu/itthon/20130126-meghalt-hegedus-lorant-reformatus-lelkesz.html hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131114084414/http://www.origo.hu/itthon/20130126-meghalt-hegedus-lorant-reformatus-lelkesz.html |date=2013-11-14 }} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hegedus, Lorant}} [[Kategorio:Hungaraj kalvinanaj pastroj]] [[Kategorio:Hungaraj kalvinanaj episkopoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] sdfxv72xuowl7ckp62gn3qn5mxugehn 9368011 9368009 2026-05-07T04:15:04Z Szefato 185506 9368011 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu|Lóránt Hegedüs}} {{Informkesto homo|nomo=Loránt Hegedűs}} '''Loránt HEGEDŰS''' [hegedUŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Hegedűs Loránt''' estis [[Hungario|hungara]] [[pastro]], kalvinana [[episkopo]]. Lia [[filo]] estis [[Zsolt Hegedűs]]. Loránt Hegedűs [http://www.reformatus.hu/mutat/7783/] naskiĝis la {{daton|11|novembro}} [[1930]] en [[Hajdúnánás]]. Li mortis la {{daton|26|januaro}} [[2013]] en [[Budapeŝto]]. . == Biografio == Loránt Hegedűs abiturientis en sia naskiĝurbo, poste li lernis [[teologio]]n en Budapeŝto inter [[1949]] kaj [[1954]]. Post lernado li estis vicpastro en [[Bicske]], poste en Budapeŝto. Li partoprenis en [[Hungara revolucio de 1956]], post falo de la [[revolucio]] li devis servi plu en diversaj [[vilaĝo]]j aŭ urbetoj. Inter [[1983]]-[[1996]] li estis pastro en Budapeŝto. Li estis elektita episkopo en [[1991]]. Li strebis multe pri fondo de kalvinana [[universitato]]. Post 2 jaroj li iĝis titulara [[profesoro]] en [[Veszprém (urbo)]]. Li havis [[edzino]]n, kiu naskis 4 [[filo|gefilojn]]. == Fontoj == * [http://www.reformatus.hu/mutat/7783/ hungarlingva biografio] * [http://www.origo.hu/itthon/20130126-meghalt-hegedus-lorant-reformatus-lelkesz.html hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131114084414/http://www.origo.hu/itthon/20130126-meghalt-hegedus-lorant-reformatus-lelkesz.html |date=2013-11-14 }} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hegedus, Lorant}} [[Kategorio:Hungaraj kalvinanaj pastroj]] [[Kategorio:Hungaraj kalvinanaj episkopoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] 5ocvz8n2a9uo4pyf21lqv4adytpy4rz 0 495206 9368160 8912257 2026-05-07T10:32:49Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368160 wikitext text/x-wiki {{Informkesto pereinta ŝtato |mapo=Benin 1625 locator.png |mapo noto=La teritorio de la imperio je 1625 }} [[Dosiero:Benin kingdom Louvre A97-4-1.jpg|eta|dekstre|Bronza bildo de Beninaj Militistoj kun ceremoniaj glavoj. 16a–18a jarcento, Niĝerio.]] La '''Benina Imperio''' (1440–1897) estis antaŭ-[[Koloniismo|kolonia]] imperio, kun [[ĉefurbo]] ĉe [[Beninurbo]] nune situanta en [[Edoj|Edo]] Ŝtato kie nun estas [[Niĝerio]]. Ne estu konfuzata kun la nuna lando nome [[Benino]], iam nomita [[Dahomejo]]. La [[Edoa lingvo]] estis la ĉefa lingvo de la Benina Imperio kaj de ties antaŭaĵo, Igodomigodo. == Fontoj == * Bondarenko D. M., A Homoarchic Alternative to the Homoarchic State: Benin Kingdom of the 13th–19th centuries. Social Evolution & History. 2005. Vol. 4, No 2. pp.&nbsp;18–88. * {{Citaĵo el libro|titolo=[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/101010/rec/4 ''Royal art of Benin: the Perls collection'']|aŭtoro=Ezra, Kate|jaro=1992|loko=Nov-Jorko|eldoninto=The Metropolitan Museum of Art|ISBN=9780870996320}} * Mercury, Karen. ''The Hinterlands,'' historical fiction about the Benin Expedition of 1897. Medallion Press, 2005 * ‘P.A.Igbate’ Benin Under British Administration (The Impact of Colonial Rule on an African Kingdom 1897-1938) * Roese, P. M., kaj D. M. Bondarenko. ''A Popular History of Benin. The Rise and Fall of a Mighty Forest Kingdom''. Frankfurt am Main: Peter Lang, 2003. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/states/nigeria/edo.html Edo ĉe Genealogical Gleanings] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20030824175809/http://www.uq.net.au/~zzhsoszy/states/nigeria/edo.html |date=2003-08-24 }} * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter7.shtml The Story of Africa: Ife and Benin — BBC World Service] * [http://www.edoworld.net/origin_of_the_Edo_people.html The origin of Edos/Binis {fonto Edoworld}] * [http://www.edoworld.net/Tourism.htm Benina reĝlando & Edo ŝtato, Turismo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.edoartsandculture.org {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190201083921/https://edoartsandculture.org/ |date=2019-02-01 }} * [http://deposit.ddb.de/cgi-bin/dokserv?idn=964084686&dok_var=d1&dok_ext=pdf&filename=964084686.pdf THE MILITARY SYSTEM OF BENIN KINGDOM, c.&nbsp;1440–1897] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090917223644/http://deposit.ddb.de/cgi-bin/dokserv?idn=964084686&dok_var=d1&dok_ext=pdf&filename=964084686.pdf |date=2009-09-17 }} * Nimmons, Fidelia (2012) (http://iyiomonworks.blogspot.com/) Kingdom of Benin Blogs: Fiction, Myths and Lies. [[Kategorio:Historio de Niĝerio]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1170-1179]] [[Kategorio:Aperis en 1170]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1897]] 9ej0yt2tbtemlxfq79dhkgh3p5ou0vo 0 495222 9367997 8762230 2026-05-07T01:59:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367997 wikitext text/x-wiki '''Bar Strando''' aŭ en [[angla]] ''Bar Beach'' `barBIĈ] estas unu el kelkaj strandoj ĉe la [[Atlantika Oceano]] laŭlonge de la marbordoj de [[Lagoso]], situanta ĉe la [[Insulo Viktorio (Niĝerio)|Insulo Viktorio]] en [[Lagoso]], [[Niĝerio]].<ref>{{Cite web|url= http://www.aboutlagos.com/?p=762|title=Lagos Bar Beach|website=About Lagos|accessdate=15a de Aŭgusto, 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mydestination.com/nigeria/things-to-do/192267/lagos-bar-beach|title=Lagos Bar Beach|website=My Destination|accessdate=15a de Aŭgusto, 2014|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-09-11|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140819090721/http://www.mydestination.com/nigeria/things-to-do/192267/lagos-bar-beach|arkivdato=2014-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819090721/http://www.mydestination.com/nigeria/things-to-do/192267/lagos-bar-beach|archivedate=2014-08-19}}</ref> Ĝi estas la plej populara strando en Niĝerio.<ref>{{Cite web|url=http://www.cometonigeria.com/wheretogo/beaches/lagos-bar-beach/|title=Lagos Bar Beach|website=Come to Nigeria|accessdate=August 15, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813060324/http://www.cometonigeria.com/wheretogo/beaches/lagos-bar-beach/|archivedate=2014-08-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.total-facts-about-nigeria.com/nigeria-beaches.html|website=Total Facts about Nigeria|title=Nigeria Beaches and Lifestyle|accessdate=15a de Aŭgusto, 2014}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Koord|6.4220|3.4334|display=title}} [[Kategorio:Geografio de Niĝerio]] [[Kategorio:Lagoso]] 5scru8wzvq609mvuv7thsaaqo9pj5qs 0 495626 9367681 9204602 2026-05-06T14:22:37Z ~2026-27551-39 256428 Aldonu Fugu al la listo 9367681 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Bierbörse Köln Belgische Biere 5.JPG|eta|Budo de belgaj bieroj ĉe la 14a [[kolonjo|kolonja]] [[bierfoiro]] (2012)]] La belgaj bierfarejoj produktas tre diversajn bierspecojn. La lando verŝajne havas la plej multnombrajn bierspecojn de la mondo. Laŭ la grandeco temas pri etaj familiaj entreprenoj ĝis la plej granda bierkonzerno de la mondo nome, [[Anheuser-Busch InBev]]. == A == [[Dosiero:Val Dieu JPG01.jpg|eta|200px|[[Cistercianoj|cisterciana]] abatejo ''Val-Dieu'', kun propra bierfarejo]] * Abbaye des Rocs<ref>[http://www.abbaye-des-rocs.com/ Abbaye des Rocs] (oficiala retpaĝo)</ref> * [[abatejo Val-Dieu]]<ref>[http://www.val-dieu.com/ abatejo Val-Dieu] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Orval (biero)|Abbaye Notre-Dame d’Orval]]<ref>[http://www.orval.be/ Abbaye Notre-Dame d'Orval] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Abbaye Notre-Dame de Saint-Remy<ref>[http://www.abbaye-rochefort.be/ Abbaye Notre-Dame de Saint-Remy] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Abbaye Notre-Dame de Scourmont<ref>[http://www.chimay.com/en/en.html?IDC=27 Abbaye Notre-Dame de Scourmont] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Westmalle (Bier)|Abdij der Trappisten van Westmalle]]<ref>[http://www.belgische-bieren.be/brouwerij/abdij-der-trappisten-van-westmalle Abdij der Trappisten van Westmalle] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140914182536/http://www.belgische-bieren.be/brouwerij/abdij-der-trappisten-van-westmalle |date=2014-09-14 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Achilles<ref>[http://www.serafijn-bier.be/ Achilles] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130617082044/http://serafijn-bier.be/ |date=2013-06-17 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Brasserie d’Achouffe|Achouffe]]<ref>[http://www.achouffe.be/nl/ Achouffe] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090207032436/http://www.achouffe.be/nl/ |date=2009-02-07 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Affligem (bierfarejo)|Affligem]]<ref>[http://www.affligembeer.be/ Affligem] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Alken-Maes]]<ref>[http://www.alken-maes.be/ Alken-Maes] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Anheuser-Busch InBev]]<ref>[http://www.ab-inbev.com/ Anheuser-Busch InBev] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Artisanale La Frasnoise * Augrenoise<ref>[http://www.augrenoise.com/ Augrenoise] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121110111229/http://www.augrenoise.com/ |date=2012-11-10 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> == B == [[Dosiero:Brasserie De Belleveaux 2013 1.JPG|eta|Bierfarejo ''Belleveaux'']] [[Dosiero:Brouwerij Bockor - Bellegem.jpg|eta|Bierfarejo ''Bockor'']] [[Dosiero:BoonBrewery.jpg|eta|Bierfarejo ''Boon'']] [[Dosiero:Brouwerij Bosteels 2014 1.JPG|eta|Bierfarejo ''Bosteels'']] * Bavik (ekde 2014: De Brabandere)<ref>[http://www.bavik.be/home/index.asp Bavik] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Belgoo beer<ref>[http://www.belgoobeer.be/site/index.php Belgoo beer] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111112185423/http://www.belgoobeer.be/site/index.php |date=2011-11-12 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Bieren Den Haene * BIVO * [[Bockor]] (ekde 2014: [[Omer Vander Ghinste]])<ref>[http://www.bockor.be/ Bockor] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Boelens<ref>[http://www.brouwerijboelens.be/ Boelens] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Boon (Bierfarejo)|Boon]]<ref>[http://www.boon.be/ Boon] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Bosteels]]<ref>[http://www.bestbelgianspecialbeers.be/ Bosteels] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150818104256/http://www.bestbelgianspecialbeers.be/ |date=2015-08-18 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie à Vapeur<ref>[http://www.vapeur.com/ Brasserie à Vapeur] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie Artisanale de Rulles<ref>[http://www.larulles.be/ Brasserie Artisanale de Rulles] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie Artisanale du Flo<ref>[http://membres.multimania.fr/blehenvillage/brasserie.htm Brasserie Artisanale du Flo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120426234036/http://membres.multimania.fr/blehenvillage/brasserie.htm |date=2012-04-26 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie Artisanale La Botteresse de Sur-les-Bois<ref>[http://www.labotteresse.be/ Brasserie Artisanale La Botteresse de Sur-les-Bois] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190501203447/https://www.labotteresse.be/ |date=2019-05-01 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie Artisanale La Fourmilière<ref>[http://brasserielafourmiliere.blogspot.com/ Brasserie Artisanale La Fourmilière] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie Artisanale Millevertus<ref>[http://www.millevertus.be/ Brasserie Artisanale Millevertus] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie de Bastogne<ref>[http://brasseriedebastogne.wordpress.com/ Brasserie de Bastogne] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie de Bellevaŭ<ref>[http://www.brasseriedebellevaŭ.be/ Bellevaŭ]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie de Blaugies<ref>[http://www.brasseriedeblaugies.com/ Brasserie de Blaugies] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie de Bouillon<ref>[http://www.brasseriedebouillon.be/ Brasserie de Bouillon] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie de Brunehaut<ref>[http://brunehaut.com/ Brasserie de Brunehaut] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie de Cazeau<ref>[http://www.brasseriedecazeau.be/nl/ Brasserie de Cazeau] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140531214424/http://www.brasseriedecazeau.be/nl/ |date=2014-05-31 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie de Jandrain-Jandrenouille * Brasserie de Malonne<ref>[http://www.m-abbaye.be/ Brasserie de Malonne] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170608161757/http://www.m-abbaye.be/ |date=2017-06-08 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie de Silenrieŭ * Brasserie de Silly<ref>[http://www.silly-beer.com/ Brasserie de Silly] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie des Fagnes<ref>[http://www.fagnes.be/ Brasserie des Fagnes] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie des Légendes<ref>[http://www.brasseriedeslegendes.be/ Brasserie des Légendes] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie du Bocq<ref>[http://www.bocq.be/ Brasserie du Bocq] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie d’Ecaussinnes<ref>[http://www.brasserieecaussinnes.be/ Brasserie d’Ecaussinnes] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brasserie et Distillerie Caulier<ref>[http://www.caulier.be/ Brasserie et Distillerie Caulier] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170713233410/http://www.caulier.be/ |date=2017-07-13 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brootcoorens<ref>[http://www.brasserie-brootcoorens-erquelinnes.be/ Brootcoorens] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Brouwerij Montaigu * Buitenlust Bier<ref>[http://www.buitenlustbier.be/ Buitenlust Bier] (Oficiala retpaĝo)</ref> == C == [[Dosiero:Brasserie Caracole.jpg|eta|Bierfarejo ''Caracole'']] * Cantillon<ref>[http://www.cantillon.be/ Cantillon] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Caracole<ref>[http://www.brasserie-caracole.be/ Caracole] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Clarysse<ref>[http://www.claryssedranken.be/ Clarysse] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Cluysenaer * Cnudde * Contreras<ref>[http://www.contreras.be/ Contreras] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Corsendonk]]<ref>[http://www.corsendonk.com/ Corsendonk] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Cosse<ref>[http://www.brasseriecosse.net/ Cosse] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140828123128/http://www.brasseriecosse.net/ |date=2014-08-28 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Crombé == D == [[Dosiero:Duvel Brewery Moortgat.jpg|eta|Bierfarejo ''Duvel Moortgat'']] [[Dosiero:Brasserie Dubuisson.jpg|eta|Bierfarejo ''[[Dubuisson Bierfarejo|Dubuisson]]'']] [[Dosiero:Herzele - Brouwerij De Ryck.jpg|eta|Bierfarejo ''De Ryck'']] [[Dosiero:Dilewyns1.jpg|eta|Bierfarejo ''Dilewyns'']] * Danny * De Arend * De Bie Hof ter Linden<ref>[http://www.brijdebie.be/ De Bie Hof ter Linden] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[De Block]]<ref>[http://www.satanbeer.com/ De Block] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Brouwerij van Vlaanderen<ref>[http://www.vlaamscheleeuw.com/ De Brouwerij van Vlaanderen] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Brouwers van de Grote Markt<ref>[http://www.les-brasseurs.com/ De Brouwers van de Grote Markt] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Cock<ref>[http://www.brouwerijdecock.com/ De Cock] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150801023054/http://brouwerijdecock.com/ |date=2015-08-01 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Dochter van de Korenaar<ref>[http://www.dedochtervandekorenaar.be/ De Dochter van de Korenaar] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Dolle Brouwers<ref>[http://www.dedollebrouwers.be/ De Dolle Brouwers] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Dool<ref>[http://www.terdolen.be/ De Dool] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Glazen Toren<ref>[http://www.glazentoren.be/ De Glazen Toren] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Graal<ref>[http://www.degraal.be/ De Graal] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[De Halve Maan]]<ref>[http://www.halvemaan.be/ De Halve Maan] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Hoegaarden (Bierfarejo)|De Kluis (Hoegaarden)]]<ref>[http://www.hoegaarden.com/AgeCheck/display De Kluis (Hoegaarden)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110303163632/http://www.hoegaarden.com/AgeCheck/display |date=2011-03-03 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Koninck<ref>[http://www.dekoninck.be/ De Koninck] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Leite<ref>[http://www.deleite.be/ De Leite] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Leyerth * De Proefbrouwerij<ref>[http://www.proefbrouwerij.com/ De Proefbrouwerij] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Ranke<ref>[http://www.deranke.be/ De Ranke] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Ryck<ref>[http://www.brouwerijderyck.be/ De Ryck] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Schuur * De Troch<ref>[http://www.detroch.be/ De Troch] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Tseut * De Verhuisbrouwerij<ref>[http://www.verhuisbrouwerij.be/ De Verhuisbrouwerij] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Vlier<ref>[http://www.brouwerij-devlier.com/ De Vlier] (Oficiala retpaĝo)</ref> * De Zennebrouwerij<ref>[http://www.brasseriedelasenne.be/ De Zennebrouwerij] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141010151231/http://www.brasseriedelasenne.be/ |date=2014-10-10 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Deca Services * Den Herberg * Den Hopperd * Den Triest<ref>[http://www.dentriest.be/ Den Triest] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Dilewyns<ref>[http://www.vicaris.be/brouwerij/ Dilewyns] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Domus<ref>[http://www.domusleuven.be/ Domus] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Druïde<ref>[http://www.druide.be/ Druïde] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Dubuisson Bierfarejo|Dubuisson]]<ref>[http://www.br-dubuisson.com/ Dubuisson] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Dupont<ref>[http://www.brasserie-dupont.com/dupont/ Dupont] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140915082600/http://www.brasserie-dupont.com/dupont/ |date=2014-09-15 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Duvel Moortgat]]<ref>[http://www.duvel.be/ Duvel Moortgat] (Oficiala retpaĝo)</ref> == E == * Ellezelloise<ref>[http://www.brasserie-ellezelloise.be/ Ellezelloise] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Engel == F == * Fantôme<ref>[http://www.fantome.be/ Fantôme] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Fisser<ref>[http://www.fisser.be/ Fisser] (Oficiala retpaĝo)</ref> * 3 Fonteinen<ref>[http://www.3fonteinen.be/ 3 Fonteinen] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Forestinne<ref>[http://www.forestinne.be/ 3 Forestinne] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190729081013/http://www.forestinne.be/ |date=2019-07-29 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Fugu Brewing Co.<ref>[https://shop.fugubrewing.be/ Fugu Brewing Co.] (Oficiala retpaĝo)</ref> == G == [[Dosiero:Oud Beersel1.jpg|eta|hochkant|Bierfarejo ''Geuzestekerij Oud Beersel'']] * Gentse Stadsbrouwerij Gruut<ref>[http://www.gruut.be/ Gentse Stadsbrouwerij Gruut] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Geuzestekerij De Cam * Geuzestekerij Hanssens * Geuzestekerij Oud Beersel<ref>[http://www.oudbeersel.com/ Geuzestekerij Oud Beersel] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Gigi<ref>[http://www.brasseriegigi.eu/ Gigi] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Girardin * Grain d'Orge<ref>[http://www.grain-dorge.com/ Grain d'Orge] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Guldenboot<ref>[http://www.leirekenbier.be/ Guldenboot] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Guy Pirlot<ref>[http://kempisch-vuur.be/ Guy Pirlot] (Oficiala retpaĝo)</ref> * ‘t Gaverhopke<ref>[http://www.tgaverhopke.be/ ‘t Gaverhopke] (Oficiala retpaĝo)</ref> == H == [[Dosiero:Brouwerij Huyge 2012 - Melle - Belgiê.jpg|eta|(Neue) Bierfarejo ''Huyghe'']] [[Dosiero:Haacht 1.jpg|eta|Bierfarejo ''Haacht'']] * [[Haacht (Bierfarejo)|Haacht]]<ref>[http://www.haacht.com/en Haacht] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Het Alternatief<ref>[http://www.brouwerijhetalternatief.be/ Het Alternatief] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211105000143/https://www.brouwerijhetalternatief.be/ |date=2021-11-05 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Het Anker<ref>[http://www.hetanker.be/ Het Anker] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Hobbybrouwerij Het Nest<ref>[http://www.hbhetnest.be/ Hobbybrouwerij Het Nes] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Hof ten Dormaal<ref>[http://www.hoftendormaal.com/ Hof ten Dormaal] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Huisbrouwerij ‘t Pakhuis<ref>[http://www.huisbrouwerijpakhuis.be/ Huisbrouwerij ‘t Pakhuis] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Huyghe (Bierfarejo)|Huyghe]]<ref>[http://www.delirium.be/ Huyghe] (Oficiala retpaĝo)</ref> * ’t Hofbrouwerijke<ref>[http://www.thofbrouwerijke.be/ ’t Hofbrouwerijke] (Oficiala retpaĝo)</ref> == I == * Icobes<ref>[http://www.biereduboucanier.be/ Icobes] (Oficiala retpaĝo)</ref> == J == * Jessenhofke<ref>[http://www.jessenhofke.be/ Jessenhofke] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Johan Van Hoecke == K == * Kerkom<ref>[http://www.brouwerijkerkom.be/ Kerkom] (Oficiala retpaĝo)</ref> == L == [[Dosiero:7716lindemansBrewery.jpg|eta|Bierfarejo ''Lindemans'']] [[Dosiero:Aalststraat (Brouwerij Liefmans) 200 Edelare.jpg|eta|Bierfarejo ''Liefmans'']] * L'Imprimerie<ref>[http://www.limprimerie.be/ L'Imprimerie] (Oficiala retpaĝo)</ref> * La Barbiot<ref>[http://brasserie-la-barbiot.wikeo.be/ La Barbiot] (Oficiala retpaĝo)</ref> * La Binchoise<ref>[http://www.brasserielabinchoise.be/ La Binchoise] (Oficiala retpaĝo)</ref> * La Brasserie du Brabant<ref>[http://users.skynet.be/labrasseriedubrabant/ La Brasserie du Brabant] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120317212505/http://users.skynet.be/labrasseriedubrabant/ |date=2012-03-17 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * La Ferme au Chêne * La Wépionnaise * Lefebvre<ref>[http://www.brasserielefebvre.be/fr/page/3/accueil Lefebvre] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111226200124/http://www.brasserielefebvre.be/fr/page/3/accueil |date=2011-12-26 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Leroy * Les 3 fourquets<ref>[http://www.lupulus.be/ Les 3 fourquets] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Lesage<ref>[http://www.lesage.eu.com/ Lesage] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111114141558/http://www.lesage.eu.com/ |date=2011-11-14 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Liefmans<ref>[http://www.liefmans.be/ Liefmans] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Lindemans]]<ref>[http://www.lindemans.be/ Lindemans] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Loterbol<ref>[http://www.loterbol.be/ Loterbol] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Lupiline * Lupus<ref>[http://www.brouwerijlupus.be/nl/index.asp Lupus] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110922115639/http://www.brouwerijlupus.be/nl/index.asp |date=2011-09-22 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> == M == * Maenhout * Malheur<ref>[http://www.malheur.be/flash.html Malheur] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120110184407/http://www.malheur.be/flash.html |date=2012-01-10 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Martens<ref>[http://www.martens.be/fb111cocd841wkeb1wkeb235.aspx Martens] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111218200608/http://www.martens.be/fb111cocd841wkeb1wkeb235.aspx |date=2011-12-18 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Microbrouwerij Angerik * Microbrouwerij ‘t Brouwkot<ref>[http://www.brouwkot.be/ Microbrouwerij ‘t Brouwkot] (Oficiala retpaĝo)</ref> == N == * Nieuwhuys == O == * Oxymore == P == [[Dosiero:Brouwerij Palm - Steenhuffel - België.jpg|eta|Bierfarejo ''Palm'']] * Paeleman<ref>[http://users.telenet.be/dewarande/index.htm Paeleman] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Palm Breweries]]<ref>[http://www.palmbreweries.com/ Palm Breweries] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Picobrouwerij Alvinne<ref>[http://www.alvinne.be/ Picobrouwerij Alvinne] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Pirlot<ref>[http://www.kempisch-vuur.be/ Pirlot] (Oficiala retpaĝo)</ref> == R ==<!-- [[Dosiero:Roman Bierfarejo 2014 2.JPG|eta|Bierfarejo ''Roman'']]--> * [[Roman (Bierfarejo)|Roman]]<ref>[http://www.roman.be/nl/brouwerij Roman] (Oficiala retpaĝo)</ref> == S == * [[St-Feullien|Saint-Feuillien]]<ref>[http://www.st-feuillien.com/ Saint-Feuillien] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Saint-Monon<ref>[http://www.saintmonon.be/fr/index.php Saint-Monon] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111129112729/http://www.saintmonon.be/fr/index.php |date=2011-11-29 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Sainte-Hélène<ref>[http://www.sainte-helene.be/ Sainte-Hélène] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140903205714/http://sainte-helene.be/ |date=2014-09-03 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Scheldebrouwerij<ref>[http://www.scheldebrouwerij.be/ Scheldebrouwerij] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[St. Bernardus|Sint Bernardus]]<ref>[http://www.sintbernardus.be/ Sint Bernardus] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Sint-Benedictus abdij - De Achelse Kluis<ref>[http://www.achelsekluis.org/general/home.html Sint-Benedictus abdij - De Achelse Kluis] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111209155753/http://www.achelsekluis.org/general/home.html |date=2011-12-09 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Sint-Canarus<ref>[http://users.telenet.be/SintCanarus/index_CanarusBier.html Sint-Canarus] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110225185638/http://users.telenet.be/SintCanarus/index_CanarusBier.html |date=2011-02-25 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Sint-Jozef<ref>[http://www.brouwerijsintjozef.be/_CanarusBier.html Sint-Jozef]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Sint-Sixtusabdij van Westvleteren<ref>[http://www.sintsixtus.be/ Sint-Sixtusabdij van Westvleteren] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Slaapmutske<ref>[http://www.slaapmutske.be/ Slaapmutske] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Slaghmuylder<ref>[http://www.slaghmuylder.be/witkap/witkap/Home.html Slaghmuylder] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131231075156/http://www.slaghmuylder.be/witkap/witkap/Home.html |date=2013-12-31 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * Smisje<ref>[http://www.smisje.be/ Smisje] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Sterkens<ref>[http://www.sterkensbrew.be/ Sterkens] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Strubbe<ref>[http://www.brouwerij-strubbe.be/start/contact/nl Strubbe] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120103135526/http://www.brouwerij-strubbe.be/start/contact/nl |date=2012-01-03 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> == T == * Ter Dolen<ref>[http://www.terdolen.be/ Ter Dolen] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Timmermans (Groep John Martin)<ref>[http://www.anthonymartin.be/ Timmermans (Groep John Martin)] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Trappieter<ref>[http://www.trappieter.be/ Trappieter] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130625004416/http://www.trappieter.be/ |date=2013-06-25 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> == V == [[Dosiero:Ingelmunster Van Honsebrouck brouwerij -1.JPG|eta|Bierfarejo ''Van Honsebrouck'']] * Val de Sambre<ref>[http://www.valdesambre.be/default.asp Val de Sambre] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111114144548/http://www.valdesambre.be/default.asp |date=2011-11-14 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Valduc-Thor]]<ref>[http://www.brasserievalduc.be/ Valduc-Thor] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Van den Bossche<ref>[http://www.paterlieven.be/ Van den Bossche] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Van Eecke<ref>[http://www.brouwerijvaneecke.tk/ Van Eecke] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141217023054/http://brouwerijvaneecke.tk/ |date=2014-12-17 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Van Honsebrouck]]<ref>[http://www.vanhonsebrouck.be/ Van Honsebrouck] (Oficiala retpaĝo)</ref> * [[Van Steenberge]]<ref>[http://vansteenberge.com/ Van Steenberge] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211127045644/https://www.vansteenberge.com/ |date=2021-11-27 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> * VDACO (De Struise Brouwers) * Verhaeghe<ref>[http://www.brouwerijverhaeghe.be/ Verhaeghe] (Oficiala retpaĝo)</ref> * Vissenaken<ref>[http://www.vissenaken.info/brouwerij/ Vissenaken] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120505005103/http://www.vissenaken.info/brouwerij/ |date=2012-05-05 }} (Oficiala retpaĝo)</ref> == W == [[Dosiero:Brouwerij Walrave - Laarne - België2.jpg|eta|Bierfarejo ''Walrave'']] * Walrave == Z == * Zonderik/Columbus Management<ref>[http://www.zonderik.be/nieuws Zonderik/Columbus Management] (Oficiala retpaĝo)</ref> == Literaturo == Calderón, Adelijn (sen jarindiko) Bieren en Brouwereijen van Belgie. Mens & Cultuur Uitgevers, Gent, ISBN 978-90-77135-18-1 NN (sen jarindiko) 1000 Biere aus aller Welt. Naumann & Göbel, Köln, ISBN 3-625-10351-6 == Eksteraj ligiloj == * [http://www.belgische-bieren.be/brouwerij/alfabetisch ''Brouwerijen in België''. In: belgische-bieren.be] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121122221833/http://www.belgische-bieren.be/brouwerij/alfabetisch |date=2012-11-22 }} * [http://www.bieres-belges.com/index.php/Bieres-Industrielles/Voir-tous-les-produits.html ''Bieres Industrielles''. In: bieres-belges.com] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131217064240/http://www.bieres-belges.com/index.php/Bieres-Industrielles/Voir-tous-les-produits.html |date=2013-12-17 }} == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Bierfarejoj en Belgio|Belgio]] [[Kategorio:Biero]] [[Kategorio:Listoj]] 4h4sx8dd93pa7rjpasgxcb6wxe7wit0 0 496615 9367954 8399184 2026-05-06T23:50:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367954 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Balia tigro |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |regno2 = bestoj |dosiero = Bali Tiger Ringling Bros 1914.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = Balia tigro kun trejnisto en cirko, 1914 |regno = [[Bestoj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Mamuloj]] ''Mammalia'' |ordo = [[Karnovoroj]] ''Carnivora'' |familio = [[Felisedoj]] ''Felidae'' |genro = [[Panteroj]] ''Panthera'' |specio = '''''P. tigris''''' |dunomo =''Panthera tigris balica'' |dunomo aŭtoritato = ([[Ernst Schwarz|Schwarz]], 1912) |sinonimo = <center>'''''Felis tigris''''' <small>[[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]</small><br /> '''''Tigris striatus''''' <small>[[Severtzov]], [[1858]]</small><br /> '''''Tigris regalis''''' <small>[[Gray]], [[1867]]</small></center> |statuso = FOR |vikispecio = Panthera tigris |komunejo = Panthera tigris |mapo de vivoteritorioj =Panthera tigris tigris balica distribution map.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} [[Dosiero:BaronOscarVojnich3Nov1911Ti.jpg|eta|300px|Rezulto de [[ĉasado]] de Barono Oskar Vojniĉ, nome Balia tigro, mortpafita ĉe Gunung Gondol, NOk Bali, Nov. 1911]] La '''Balia tigro''' (''Panthera tigris balica''), '''''harimau Bali''''' en indonezia, aŭ '''''samong''''' en arkaika Balia lingvo,<ref>History Of The Indian Archipelago, volume II, John Crawfurd, 1820, Edinburgh, pp. 144.</ref> estas formortinta [[subspecio]] de [[tigro]] kiu troviĝis sole en la indonezia insulo [[Balio]]. Ĝi estis unu el tri subspecioj de tigro troviĝintaj en Indonezio, kun la [[Java tigro]], kiu estas jam same formortinta, kaj la [[draste endanĝerita]] [[Sumatra tigro]]. Ĝi estis la plej malgranda el la tigraj subspecioj. La lasta specimeno definitive registrita estis ino mortpafita ĉe Sumbar Kima, okcidenta Balio, la 27an de Septembro, 1937. Tamen, kelkaj aliaj individuoj verŝajne survivis ĝis la 1940-aj kaj eble la [[1950-aj jaroj]].<ref>IUCN, [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/41682/0 IUCN RED List of Threatened Species] accessed 24a Junio 2010</ref> Tiu subspecio iĝis formortinta pro [[habitatoperdo]] kaj [[ĉasado]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.petermaas.nl/extinct/speciesinfo/balitiger.htm |titolo=petermaas.nl |alirdato=2014-09-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110221023630/http://www.petermaas.nl/extinct/speciesinfo/balitiger.htm |arkivdato=2011-02-21 }}</ref> Pro la malgrando de la insulo kaj limigita arbara ŝirmado, la origina [[populacio]] neniam estis granda. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Seidensticker, J. "Bearing witness: observations on the extinction of Panthera tigris balica and Panthera tigris sondaica". ''Tigers of the World: the biology, biopolitcs, management and conservation of an endangered species''. Ed. R. L. Tilson and U. S. Seal. Park Ridge, NJ: Noyes, 1987. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.tigerhomes.org/animal/curriculums/bali-tiger-pc.cfm Balia tigro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060106015757/http://www.tigerhomes.org/animal/curriculums/bali-tiger-pc.cfm |date=2006-01-06 }} * [http://www.petermaas.nl/extinct/speciesinfo/balitiger.htm The Sixth Extinction - Species Info - Balia tigro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110221023630/http://www.petermaas.nl/extinct/speciesinfo/balitiger.htm |date=2011-02-21 }} * [http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/TigerSubspecies/Extinctsubspecies/Balitiger/default.htm Save The Tiger Fund - Death of the Bali Tiger] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080511161329/http://www.savethetigerfund.org/Content/NavigationMenu2/Community/TigerSubspecies/Extinctsubspecies/Balitiger/default.htm |date=2008-05-11 }} [[Kategorio:Felisedoj]] [[Kategorio:Mamuloj de Azio]] [[Kategorio:Faŭno de Indonezio]] [[Kategorio:Balio]] cm2b2tq4p0mxyz5nwfklzcitkbelp16 0 498333 9368020 9357892 2026-05-07T05:02:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368020 wikitext text/x-wiki {{Informkesto milito |kunpuŝiĝo = {{paĝonomo}} en la [[Unua Mondmilito]] |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |konflikto = {{#invoke:Wikidata|claim|P361|parameter=link}} |daŭro= {{#invoke:Wikidata|claim|P580}} ĝis {{#invoke:Wikidata|claim|P582}} |loko= {{#invoke:Wikidata|claim|P276|parameter=link}} |rezulto= vidu tekste }} [[Dosiero:Landing French-Gallipoli April 1915.jpg|eta|maldekstra|Francaj trupoj elŝipiĝintaj sur [[Lemnos]], 1915.]] [[Dosiero:Dardanelles map.png|maldekstra|eta|{{center|la duoninsulo '''Kalipolis''' en la supra kaj maldekstra bildoparto, meze la markolo [[Dardaneloj]]]]}} La '''Batalo de Kalipolis''' aŭ '''Batalo de Gallipoli''', konata ankaŭ kiel '''Dardanela Batalo''', aŭ '''Batalo de [[Çanakkale]]''' (en [[turka]] Çanakkale Savaşı), estis [[batalo]] (aŭ pli precize ''[[Militkampanjo|milita kampanjo]]'') de la [[Unua Mondmilito]] kiu okazis ĉe la duoninsulo [[Gallipoli]]<ref>[[Gelibolu]] en nuntempa Turkio.</ref> en la [[Otomana Imperio]] inter la [[25a de aprilo]] [[1915]] kaj la [[9a de januaro]] 1916. ==Disvolviĝo== Tiu duoninsulo formas la nordan bordon de [[Dardanelo]], nome [[markolo]] kiu havigas marvojon al kio tiam estis la [[Rusia Imperio]], nome unu el la Aliancanoj dum la milito. Cele al sekurigi ĝin, la aliancanoj de Rusio, nome [[Britio]] kaj [[Francio]], lanĉis ŝipan atakon sekvitan de [[Amfibia albordiĝo|amfibia elŝipigo]] sur la duoninsulo kun la eventuala celo kapti la tiama otomanan ĉefurbon [[Konstantinopolo]] (nuntempa [[Istanbulo]]).<ref>Aspinall-Oglander, 1929, pp. 51–52</ref> La ŝipa atako estis kontraŭpelita, post ok monatoj de luktado, kun multaj mortoj ambaŭflanke, dum ankaŭ la terkampanjo malsukcesis kaj la invadaj [[Trupo (armeo)|trupoj]] devis retiriĝi al [[Egiptio]]. La kampanjo estis unu el plej grandaj otomanaj venkoj dum la milito kaj ĉefa malvenko por la aliancanoj. En Turkio, ĝi estas konsiderata kiel difina momento en la nacia historio: fina klopodo en defendo de la [[patrolando]] dum la Otomana Imperio ekfalis. La lukto formis la bazon por la [[Milito por Turka Sendependiĝo]] kaj por la fondo de la [[Respubliko Turkio]] ok jarojn poste sub [[Mustafa Kemal Atatürk]], kiu dekomence elstariĝis kiel komandanto ĉe [[Kalipolis]]. Aliflanke, la kampanjo estas ofte konsiderita kiel markigo por la nasko de la nacia konscio en [[Aŭstralio]] kaj [[Novzelando]] kaj la dato de elŝipiĝo, nome la 25a de Aprilo, estas konata kiel "Anzac Day" (''[[ANZAC]]''-tago). Ĝi restas la ĉefa grava rememoro de militaj perdoj kaj de [[veterano]]j en tiuj du landoj, eĉ pli ol la ''Remembrance Day'' (Armistica tago, kiu estas la memortago pri militfina tago de la unua mondmilito).<ref>Dennis et al, 2008, pp. 32, 38.</ref><ref>Lewis, Balderstone, Bowan, 2006, p. 110.</ref><ref>McGibbon, 2000, p. 198.</ref> ==Vidu ankaŭ== * [[La akvodivenisto]] * [[ANZAC]] * [[Henry Moseley]] ==Referencoj== {{Referencoj}} == Literaturo == * {{Citaĵo el libro|titolo=Military Operations Gallipoli: Inception of the Campaign to May 1915|familia nomo=Aspinall-Oglander|persona nomo=Cecil Faber|jaro=1929|serio=History of the Great War Based on Official Documents by Direction of the Historical Section of the Committee of Imperial Defence|volumo=I|loko=Londono|eldoninto=Heinemann|OCLC=464479053|referenco=harv}} * {{Cite book|last1=Dennis|first1=Peter|last2=Grey|first2=Jeffrey|last3=Morris|first3=Ewan|last4=Prior|first4=Robin|coauthors=and Jean Bou|title=The Oxford Companion to Australian Military History|publisher=Oxford University Press|location=Melbourne|year=2008|edition=Second|isbn=978-0-19-551784-2|ref=CITEREFDennis_et_al2008}} * {{cite book |last1=Lewis|first1=Wendy|last2=Balderstone|first2=Simon|last3=Bowan|first3=John|authorlink1=Wendy Lewis| title=Events That Shaped Australia|publisher=New Holland |location=Frenchs Forest, New South Wales|year=2006|isbn=978-1-74110-492-9|ref=harv}} * {{Cite book|editor-last=McGibbon|editor-first=Ian |title=The Oxford Companion to New Zealand Military History|year=2000|publisher=Oxford University Press |location=Auckland, New Zealand |isbn=0-19-558376-0|ref=harv}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/Gallipoli/ Gallipoli] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090508071222/http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/Gallipoli/ |date=2009-05-08 }} Original reports from ''The Times'' * [http://maps.omniatlas.com/europe/19150426/ Map of Europe] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140419161930/http://maps.omniatlas.com/europe/19150426/ |date=2014-04-19 }} during the Gallipoli Campaign at omniatlas.com * [http://www.theartofbattle.com/battle-of-gallipoli-1915-1916.htm Battle of Gallipoli animated battle map] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150206074551/http://www.theartofbattle.com/battle-of-gallipoli-1915-1916.htm |date=2015-02-06 }} by Jonathan Webb * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.1914-1918.net/despatches.htm|titolo=Despatches|verko=The campaign at the Dardanelles (Gallipoli)|eldoninto=The Long Long Trail|alirdato=2014-10-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20171026112302/http://www.1914-1918.net/despatches.htm|arkivdato=2017-10-26}} * {{Cite web|url=http://www.mq.edu.au/about_us/faculties_and_departments/faculty_of_arts/mhpir/modern_history/research/gallipoli_centenary_research_project/|title=Gallipoli Centenary Research Project|website=Macquarie University|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-10-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130608013850/http://www.mq.edu.au/about_us/faculties_and_departments/faculty_of_arts/mhpir/modern_history/research/gallipoli_centenary_research_project/|arkivdato=2013-06-08|accessdate=2014-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130608013850/http://www.mq.edu.au/about_us/faculties_and_departments/faculty_of_arts/mhpir/modern_history/research/gallipoli_centenary_research_project/|archivedate=2013-06-08}} {{Koord|40|22|2|N|26|27|18|E|type:event|display=title}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Bataloj de la Unua Mondmilito|Kalipolis]] [[Kategorio:Historio de Turkio]] [[Kategorio:Nov-Zelando en la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Bataloj en 1915|Kalipolis]] [[Kategorio:Bataloj en 1916|Kalipolis]] [[Kategorio:1915 en Aŭstralio]] [[Kategorio:1915 en Nov-Zelando]] [[Kategorio:1915 en la Otomana_Imperio]] [[Kategorio:1916 en Aŭstralio]] [[Kategorio:1916 en Nov-Zelando]] [[Kategorio:1916 en la Otomana_Imperio]] atz46tnjxb8pyzy9gs3kxk8eyylp3oq 0 509144 9368007 8536283 2026-05-07T04:00:33Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368007 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | nomo =Bartolomeo Colleoni<br />(1395-1475) | dosiero =Bartolomeo Colleoni by Andrea del Verrocchio.jpg | priskribo =Itala kondotiero kaj ĉefkapitano de la [[Venecia Respubliko]]. | dato de naskiĝo =[[1395]] | loko de naskiĝo =[[Solza]], {{ITA}} | dato de morto =[[2-a de novembro]] [[1475]] | loko de morto =[[Cavernago|Malpaga]], {{ITA}} | alma_mater = }} '''Bartolomeo Kolleoni''' (1395-1475) estis itala [[kondotiero]], kiu fariĝis ĉefkapitano de la [[Venecia Respubliko]], kie lia fama [[statuo]] kiel [[surĉevala statuo|rajdanto sur ĉevalo]] altiras la atenton de ĉiuj turistoj. Ankaŭ oni kreditas al li la restaŭrigadon de la romaj termobanejoj en urbo [[Trescore Balneario]]. == Biografio == [[Dosiero:Malpaga1.jpg|350px|eta|maldekstra|<center>Burgo de Malpaga</center>]] Kolleoni naskiĝis en [[Solza]], en la kamparo de [[Bergamo]] (kiu tiam estis parto de la [[Duklando de Milano]], kie li konstruigis sian superban mortokapelon, konatan kiel Kapelo Kolleoni, en sanktejo de li kaptita pro rifuzo de la loka komunumo: la Konsilantaro de la Favorkoreco<ref>itale:Consiglio della Misericordia.</ref>. Li apartenis al nobelara familio, ekzilita de la familio Viskonti kune kun la restantaj [[Gibelino|Gelfoj]]. Paŭlo, patro de Bartolomeo, ruze kaptis la burgon de Trezzo kaj perforte konservis ĝin, ĝis kiam li estis murdita de siaj kuzoj, eble agante sub la ordonoj de [[Filippo Maria Visconti]] (1392-1447), Duko de Milano. La juna Kolleoni unue trejnis en la vicaro de Filippo Arcelli (1375-1421), nova senjoro de [[Piaĉenco]]. Poste, li aktivis serve de pluraj kondotieroj, komencante kun Braccio da Montone (1368-1424), kiu batalis en [[Apulio]], profitante la disputojn inter [[Alfonso la 5-a (Aragono)|Alfonso la 5-a]] (1396-1458) kaj [[Ludoviko la 3-a (Napolo)|Ludoviko de Anĵuo]], dum la regado de la malforta reĝino Johana la 2-a (1373-1435) de [[Napolo]], kie li batalis flanke de Alfonso, kaj pli malfrue kune kun Francesco Bussone, Grafo de Karmanjola (1382-1432). Post la morto de la lasta, en [[Venecio]], Kolleoni rekte ekaktivis serve de la [[Venecia Respubliko]], kaj tiu periodo reprezentis la plej gravan parton de lia kariero. Kvankam Francesco la 1-a Gonzaga (1395-1444), la Markizo de Mantovo estis nome la ĉefkomandanto, Kolleoni efektive estis la vera estro de la armeo. Li kaptis multajn urbojn kaj distriktojn por Venecio el la [[Milano|milananoj]], kaj kiam Gonzaga ekatakis la malamikaron, Kolleoni ade servis la venecianojn sub la komando de [[Erasmo da Narni]], pli konata kiel Gattamelata (1370-1443)<ref>Gattamelata: (signifo) dolĉa katino.</ref>, kaj [[Francisko Sforza|Francesco Sforza]] (1401-1466), venkante batalojn en [[Brescia]], [[Verono]] kaj en la [[Garda-Lago|Lago de Garda]]. [[Dosiero:Castello_Colleoni1.jpg|350px|eta|<center>Ruinaĵoj de la Kastelo Colleoni, [[Solza]]</center>]] Kiam Milano kaj Venecio faris pacon en 1441, Kolleoni kuniĝis al la milananoj, kune kun la Sforza-oj, en 1443. Kvankam li estis bone traktita en la komenco, Kolleoni baldaŭ falis sub la suspektaj okuloj de la Viskonti-oj kaj arestiĝis en [[Monza]], kie li restis ĝis la morto de la [[Filippo Maria Visconti|duko]], en 1447. Milano falis sub la manojn de [[Francisko Sforza|Francesco Sforza]] (1401-1466), kiun Kolleoni servis dum iom da tempo, tamen, en 1448, li lasis la Sforza-ojn kaj reiris al la venecianoj. Malplaĉa ke li ne elektiĝis kiel ĉefkapitano, li plian fojon revenis al la Sforza-oj, sed Venecio bezonis lian helpon kaj proponis al li altajn honorariojn. Venecio konvinkis lin reiri kaj, en 1455, li indikiĝis kiel ĉefkapitano de la Venecia Respubliko por la tuta vivo. Kvankam li hazarde militis proprakoste, dum la pacoperiodo en Venecio, li restis je la dispono de la respubliko en militoperiodoj ĝis sia morto. Li instalis sian loĝejon en la Burgo de Malpaga, kiun li akiris, en 1465, kaj restaŭris ĝin dum la sekvantaj jaroj. Kvankam li ofte militis plurflanke, neniam iu perfidoago estis atribuita al li, nek li subpremis la teritoriojn de li kaptitajn ĉe la rabado kaj trudakirado faritaj de aliaj fortunsoldatoj. Kiam li ne batalis, li sin dediĉis al enkondukado de agrikulturaj plibonigoj sur la vastaj proprietaĵoj, per kiuj la venecianoj lin estis dotintaj, kaj ankaŭ al karitataĵoj. Kiam li mortis, en 1475, li lasis grandan monsumon por la Venecia Respubliko kiu estis milite kontraŭ la turkoj, kun peto pri konstruigo de ia rajdostatuo, kiu devus leviĝi en la [[Placo de Sankta Marko]]. La statuo estis modlita de [[Andrea del Verrocchio]] (1435-1488) kaj bronze fandita post lia morto far [[Alessandro Leopardi]] (1466-1512), tamen, ĉar monumentoj ne estas permesataj en la placo, ĝi estis levita apud la Granda Lernejo de Sankta Marko<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Scuola_Grande_di_San_Marco Granda Lernejo de Sankta Marko].</ref>, ekster la [[Sanktaj Johano kaj Paŭlo|Baziliko de la Sanktuloj Johano kaj Paŭlo]]<ref>[https://it.wikipedia.org/wiki/Basilica_dei_Santi_Giovanni_e_Paolo Baziliko de la Sanktuloj Johano kaj Paŭlo].</ref>. [[Dosiero:Bgalta2.JPG|250px|eta|maldekstra|<center>La urbo [[Bergamo]], vidata el la Burgo Rocca Viscontea</center>]] == Literaturo == {{Div col|cols = 3}} * [http://cronologia.leonardo.it/storia/biografie/colleon.htm Cronologia.leonardo.it] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111006164034/http://cronologia.leonardo.it/storia/biografie/colleon.htm |date=2011-10-06 }} * [https://archive.org/stream/encyclopaediabrit06chisrich#page/687/mode/1up Encyclopædia Britannica] * [https://books.google.com.br/books?id=VvsKAAAAQAAJ&pg=PA53&dq=Bartolomeo+Colleoni&hl=en&sa=X&ei=LnGsVLG5AeHIsQSmiYH4DA&ved=0CDIQ6AEwAw#v=onepage&q=Bartolomeo%20Colleoni&f=false Istoria della vita e fatti dell' eccellentissimo captiano di guerra ...], Pietro Spino * [https://books.google.com.br/books?id=NVlt57AnE90C&pg=PA149&dq=Bartolomeo+Colleoni&hl=en&sa=X&ei=LnGsVLG5AeHIsQSmiYH4DA&ved=0CEAQ6AEwBQ#v=onepage&q=Bartolomeo%20Colleoni&f=false Bartolomeo Cipolla: un giurista veronese del Quattrocento tra cattedra, foro ...], Giovanni Rossi * [https://books.google.com.br/books?id=CjZlAAAAMAAJ&q=Bartolomeo+Colleoni&dq=Bartolomeo+Colleoni&hl=en&sa=X&ei=LnGsVLG5AeHIsQSmiYH4DA&ved=0CEkQ6AEwBw Il condottiero: vita, avventure e battaglie di Bartolomeo Colleoni] * [https://books.google.com.br/books?id=rXNoAAAAMAAJ&q=Bartolomeo+Colleoni&dq=Bartolomeo+Colleoni&hl=en&sa=X&ei=LnGsVLG5AeHIsQSmiYH4DA&ved=0CFAQ6AEwCA Bartolomeo Colleoni e il territorio bergamasco: problemi e prospettive] * [https://books.google.com.br/books?id=4R4uAAAAMAAJ&dq=Bartolomeo+Colleoni&source=gbs_book_similarbooks Vita di Bartolomeo Colleoni] * [https://books.google.com.br/books?id=QPqWxHwdMNAC&pg=PA103&dq=Bartolomeo+Colleoni&hl=en&sa=X&ei=QHKsVPifMNWIsQT3_YHgAg&ved=0CCcQ6AEwAjgK#v=onepage&q=Bartolomeo%20Colleoni&f=false The A to Z of Renaissance Art], Lilian H. Zirpolo * [https://books.google.com.br/books?id=RdWeII7av_0C&pg=PA273&dq=Bartolomeo+Colleoni&hl=en&sa=X&ei=QHKsVPifMNWIsQT3_YHgAg&ved=0CDgQ6AEwBTgK#v=onepage&q=Bartolomeo%20Colleoni&f=false The Death of the Child Valerio Marcello], Margaret L. King * [http://www.learner.org/courses/globalart/work/182/index.html Annenberg Learner] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150210170223/http://www.learner.org/courses/globalart/work/182/index.html |date=2015-02-10 }} * [http://www.treccani.it/enciclopedia/bartolomeo-colleoni/ Enciclopedia Italiana] * [http://www.arsbellica.it/pagine/battaglie_in_sintesi/Caravaggio.html Batalo de Karavaĝjo], [[15-a de septembro]] [[1448]] * [http://www.comune.borgomanero.no.it/Borgomanero/Battaglia.aspx Batalo de Borgomanero]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[22-a de aprilo]] [[1449]] * [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/v/verocchi/sculptur/colleoni.html Web Gallery of Art] * [http://www.treccani.it/enciclopedia/bartolomeo-colleoni_%28Dizionario-Biografico%29/ Dizionario Biografico] {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == <center> <Gallery> Arms_of_the_House_of_Visconti_(1277).svg|<center>[[Stefano Visconti]]<br />([[1287]]-[[1327]])</center> Visconti,_Barnab%C3%B2.jpg|<center>[[Bernabò Visconti]]<br />([[1323]]-[[1385]])</center> Gian_Galeazzo_Visconti.jpg|<center>[[Gian Galeazzo Visconti]]<br />([[1351]]-[[1402]])</center> Facino_Cane.png|<center>[[Facino Cane]]<br />([[1360]]-[[1412]])</center> Braccio_da_Montone.jpg|<center>[[Braccio da Montone]]<br />([[1368]]-[[1424]])</center> Gattamelata.jpg|<center>[[Erasmo da Narni|Gattamelata]]<br />([[1370]]-[[1443]])</center> Giovanna_II.gif|<center>[[Johana la 2-a (Napolo)|Johana la 2-a]]<br />([[1373]]-[[1435]])</center> Piacenza-Stemma.png|<center>[[Filippo Arcelli]]<br />([[1375]]-[[1421]])</center> Carmagnola.jpg|<center>[[Francesco Bussone da Carmagnola|Grafo de Karmanjola]]<br />([[1382]]-[[1432]])</center> Niccolò Piccinino.png|<center>[[Niccolò Piccinino]]<br />([[1386]]-[[1444]])</center> Uffizi_Donatello.jpg|<center>[[Donatello]]<br />([[1386]]-[[1466]])</center> Visconti,_Giovanni_Maria_(13..-1412).jpg|<center>[[Giovanni Maria Visconti]]<br />([[1388]]-[[1422]])</center> Filippo_Maria_Visconti.jpg|<center>[[Filippo Maria Visconti]]<br />([[1392]]-[[1447]])</center> Gianfrancesco_I_Gonzaga.jpg|<center>[[Francesco la 1-a Gonzaga|Markizo de Mantovo]]<br />([[1-a ]]-[[1444]])</center> Alfonso-V-el-Magnanimo.jpg|<center>[[Alfonso la 5-a (Aragono)|Alfonso la 5-a]]<br />([[1396]]-[[1458]])</center> Francesco_Sforza.jpg|<center>[[Francisko Sforza|Francesco Sforza]]<br />([[1401]]-[[1466]])</center> Armorial de Gilles le Bouvier BNF Fr4985 f74.jpg|<center>[[Ludoviko la 3-a (Napolo)|Ludoviko la 3-a]]<br />([[1403]]-[[1434]])</center> Federico_da_Montefeltro.jpg|<center>[[Federico da Montefeltro|Federiko da Montefeltro]]<br />([[1422]]-[[1482]])</center> Andrea del Verrocchio, Leonardo da Vinci - Baptism of Christ - Uffizi.jpg|<center>[[Andrea del Verrocchio]]<br />([[1435]]-[[1488]])</center> Milano_domo_Antonio_Amadeo.JPG|<center>[[Giovanni Antonio Amadeo]]<br />([[1447]]-[[1522]])</center> Naya, Carlo (1816-1882) - n. 034 B - Venezia - Monumento a Bartolomeo Colleoni.jpg|<center>[[Alessandro Leopardi]]<br />([[1466]]-[[1512]])</center> </Gallery> </center> {{Projektoj}} == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{portalo|Homoj|Historio|Historio de Italio}} {{Ĝermo|Biografio|Italio|Historio de Italio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Colleoni, Bartolomeo}} [[Kategorio:Kondotieroj]] [[Kategorio:Italaj kondotieroj]] [[Kategorio:Historio de Italio]] pmv9eeulgqy7x4dgkhdp2e43w2zrktu 0 521001 9367998 7945850 2026-05-07T02:04:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367998 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=RU}} '''Baranovo''' estas [[vilaĝo]] en la [[Pskova provinco]] de [[Rusio]]<ref name="АТД-СНП.2000">[http://www.derjavapskov.ru/cat/cattema/catcattemaenci/819/ Административно-территориальное деление Псковской области". (1917—2000). Справочник. Книга 1 (libro 1). — Псков, 2002] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130617222815/http://www.derjavapskov.ru/cat/cattema/catcattemaenci/819/ |date=2013-06-17 }} ([http://www.derjavapskov.ru/files/materials/819/del%201.djvu djvu] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141006075356/http://www.derjavapskov.ru/files/materials/819/del%201.djvu |date=2014-10-06 }})</ref>. == Geografio == La vilaĝo lokiĝas 670 metrojn for de [[riverbuŝo]], kie rivero Belka eniras la riveron Ŝelonj; kaj 16 km for de la regiona centro — urbo [[Porĥov]]. La najbaraj vilaĝoj: Belskoje Ustje (1 km), Novopetrovskoje (1 km), Molodoŝkovo (2 km), Aljonino Zaĥonje (1 km). == Strukturo == En la vilaĝo estas 3 brikaj kaj 2 lignaj domoj. == Loĝantaro == La loĝantaro de la vilaĝo varias depende de la sezono. Konstantaj loĝantoj kvantas 8 personojn en la jaro 2015. == Historio == Antaŭe la vilaĝo estis parto de la Turovo-regiono, kiu ne plu ekzistas. == Referencoj == {{Referencojo}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Pskova provinco]] cto37ksq4g0n4hd8qz4visudvicxiwk 0 522447 9367773 9148049 2026-05-06T17:17:03Z Sj1mor 12103 9367773 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Patro de la Lando''' estas [[Formala parolmaniero|honora]] titolo donita al homo konsiderata la ĉefa forto por la establado de ties [[lando]], [[Suverena ŝtato|ŝtato]] aŭ [[nacio]]. En monarkioj, la [[monarko]] estis ofte konsiderata la "patr(in)o de la nacio" aŭ kiel [[patriarko]] por gvidi sian familion. Tiu koncepto estas esprimita per la politika koncepto de la Didevena Rajto de la reĝoj de kelkaj (se ne ĉiuj) monarkioj, dum ĉe aliaj (en modernaj epokoj) ĝi estas kodigita en [[konstitucia juro]]. En aliaj kazoj [[diktatoro]]j nomigis sin mem kiel savantoj aŭ kreintoj de la lando, kiaj ĉe la kazoj de [[Mobutu Sese Seko]] en [[Zairo]] aŭ [[Francisco Franco]] en [[Hispanio]] (''Caudillo de España por la Gracia de Dios'', Kaŭdilo de Hispanio pro la dia gracio), sed tiaj honoroj malaperas kiam forpasas la koncernaj diktatoraj epokoj. Ankaŭ [[Josif Stalin]] ricevis tiun honoron kiel venkinto en la [[Dua Mondmilito]], ne nur en [[Sovetunio]] sed ankaŭ en aliaj landoj de [[Orienta Eŭropo]]. En [[koloniismo|postkolonia]] [[Afriko]], "Patro de la Lando" estis ofta titolo uzita de multaj politikestroj kaj por aludi al sia rolo en la [[sendependiga movado]] aŭ kiel fonto de politika legitimadon, kaj por uzi patrecan simbolismon kiel fonto de pluigenda populareco.<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/?id=MtJnDhRnE5gC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|titolo=Political Legitimacy in Middle Africa: Father, Family, Food|familia nomo=Schatzberg|persona nomo=Michael G.|jaro=2001|eldoninto=Indiana University Press|ISBN=0-253-33992-8|paĝoj=passim, see index; and esp. p. 8 & p. 213}}</ref> == Listo == La jenaj personoj estas ankoraŭ ofte nomitaj "Patro" aŭ "Patrino" de sia respektiva lando. Markitaj nomoj estas de ankoraŭ vivantaj personoj. {| class="wikitable sortable" |- ! Nomo ! Lando ! Titolo (indiĝena) ! Titolo (traduko) ! class="unsortable" | Notoj |- | [[Skanderbeg]]<br />[[Ismail Qemali]] | [[Albanio]] | Babai i Kombit | Patro de la Lando | |- | [[Ahmad Ŝaho Durrani]] | [[Afganio]] | [[Padiŝaho|Ahmad Ŝaho Baba]] | Patro de la Lando<ref name="Singh">{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/?id=F_A8AAAAMAAJ|titolo=Ahmad Shah Durrani: Father of Modern Afghanistan|alirdato=2010-08-25|familia nomo=Ganḍā|persona nomo=Singh|jaro=1959|eldoninto=Asia Pub. House|ISBN=<!--1-4021-7278-8, -->9781402172786|paĝo=457}}</ref><ref name="LoC">{{Citaĵo el la reto|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0010)|titolo=Ahmad Shah and the Durrani Empire|alirdato=2010-08-25|jaro=1997|eldoninto=Library of Congress Country Studies pri [[Afganio]]}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani|titolo=Aḥmad Shah Durrānī|alirdato=2010-08-25|jaro=2010|eldoninto=[[Encyclopædia Britannica]] Reta Versio}}</ref> |Fondinto de Afgana [[Durana Imperio]] |- | [[José de San Martín]] | [[Argentino]] /<br />[[Peruo]] | Padre de la Patria /<br /> Fundador de la República kaj Protector del Perú<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.argentina.ar/_es/pais/personalidades/C2390-jose-de-san-martin.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111202114854/http://www.argentina.ar/_es/pais/personalidades/C2390-jose-de-san-martin.php |arkivdato=2011-12-02 }}</ref> | Patro de la Patrio/<br /> Fondinto de la Respubliko kaj Protektanto de Peruo | Unua estro de la suda parto de Sudamerika sukcesa lukto por sendependeco el Hispanio (a. 1778 – p.&nbsp;1850) |- | Siro [[Lynden Pindling]] | [[Bahamoj]] | | Patro de la Nacio | Sendependestro en 1973.<ref>{{cite news |url=http://freeport.nassauguardian.net/editorial/308121337236779.php |title=The death of Jeffrey Thompson |date=20a de Marto, 2008 |work=Freeport News |publisher=The Nassau Guardian (1844) Ltd |accessdate=2009-01-17 |quote=it has been well documented that Sir Lynden Pindling was the leader of the political movement that led to the attainment of majority rule on January 10, 1967, and that he is recognized as the Father of the Nation — the man who was the country's leader when The Bahamas obtained its independence from Great Britain on July 10, 1973. |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110721162049/http://freeport.nassauguardian.net/editorial/308121337236779.php |arkivdato=2011-07-21 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110721162049/http://freeport.nassauguardian.net/editorial/308121337236779.php |date=2011-07-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://freeport.nassauguardian.net/editorial/308121337236779.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110721162049/http://freeport.nassauguardian.net/editorial/308121337236779.php |arkivdato=2011-07-21 }}</ref> |- | [[Ŝejĥo Mujibur Rahman]] | [[Bangladeŝo]] | Jatir Janak / <br />Bangabandhu ({{lang|bn|বঙ্গবন্ধু}}) | Patro de la Lando / <br /> Amiko de [[Bengalio]] | Sendependestro en 1971.<ref>[http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=150738]</ref> |- | [[George Cadle Price]] | [[Belizo]] | | Patro de la Nacio | Iama ĉefministro, unua kaj dutempa ĉefministro antaŭ retiriĝi en 1997.<ref>{{cite news |url=http://www.caricom.org/jsp/projects/personalities/rt_hon_george.jsp?menu=projects |title=Rt. Hon. George Price |date=20a de Marto, 2008 |work=CARICOM.com |publisher=CARICOM |accessdate=2009-01-30 |quote=Rt. Honourable George Cadle Price, "Father of the Nation" of Belize |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100121051424/http://www.caricom.org/jsp/projects/personalities/rt_hon_george.jsp?menu=projects |arkivdato=2010-01-21 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100121051424/http://www.caricom.org/jsp/projects/personalities/rt_hon_george.jsp?menu=projects |date=2010-01-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.caricom.org/jsp/projects/personalities/rt_hon_george.jsp?menu=projects |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100121051424/http://www.caricom.org/jsp/projects/personalities/rt_hon_george.jsp?menu=projects |arkivdato=2010-01-21 }}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://news.mybelize.net/index.php?action=view&id=1875&module=newsmodule&src=%40random4865ef792ff2d|titolo=The Father of the Nation Turns 90|alirdato=2009-05-13|dato=16a de Januaro 2009|eldoninto=7 News Belize|citaĵo=Even Prime Minister Dean Barrow calls George Price the father of the nation}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[Petro la 1-a (Brazilo)|Petro la 1-a]] kaj [[José Bonifácio de Andrada e Silva]] | [[Brazilo]] | Pai da Nação kaj Patriarca da Independência | Patro de la Nacio kaj Patriarko de Sendependeco | Fondinto kaj unua Imperiestro de Brazilo (1822). Bonifácio estis la konsilisto de Pedro la 1-a. |- | [[Norodom Sianuk]] | [[Kamboĝo]] | Preahmâhaviraksat | La Reĝo-Patro de Kamboĝo | Sendependestro en 1953 |- |Siro [[John A. Macdonald]] | [[Kanado]] | | Ĉefministro de Kanado | Unua Ĉefministro de Kanado, en 1867-1873 kaj 1878-1891 |- | [[Bernardo O'Higgins]] | [[Ĉilio]] | Padre de la patria | Patro de la patrio | Unua estro de la sukcesa lukto de Ĉilio por sendependigo el Hispanio |- | [[Simón Bolívar]] | [[Kolombio]] | Padre de la patria | Patro de la patrio | Unua estro de la sukcesa lukto de Sudameriko por sendependigo el Hispanio |- | [[Ante Starčević]] | [[Kroatio]] | Otac domovine | Patro de la Hejmlando | Lia agado kondukis al fondo de moderna [[Kroatio|kroata ŝtato]].<ref>{{cite web |url=http://www.hsp-ante-starcevic.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=79&Itemid=57 |publisher=Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević |title=Povijest Oca domovine |language=kroata |quote= |accessdate=2010-05-18 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100313080552/http://www.hsp-ante-starcevic.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=79&Itemid=57 |arkivdato=2010-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100313080552/http://www.hsp-ante-starcevic.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=79&Itemid=57 |archivedate=2010-03-13 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.hsp-ante-starcevic.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=79&Itemid=57 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100313080552/http://www.hsp-ante-starcevic.hr/index.php?option=com_content&view=article&id=79&Itemid=57 |arkivdato=2010-03-13 }}</ref> |- | [[Franjo Tuđman]] | [[Kroatio]] | Otac domovine | Patro de la Hejmlando | Lia agado kondukis al fondo de moderna [[Kroatio|Respubliko Kroatio]] |- |- | [[Carlos Manuel de Céspedes]] | [[Kubo]] | Padre de la Patria | Patro de la patrio<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://edicionesanteriores.trabajadores.cu/2005/junio/19/historia/carlos.htm|titolo=Homenaje a Carlos Manuel de Céspedes, Padre de la Patria|alirdato=2009-01-16|dato=2005-06-19|eldoninto=Trabajadores|lingvo=hispana}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://edicionesanteriores.trabajadores.cu/2004/octubre/10_ingles/textos_y_fotos/cuba-conmemora.htm |publisher=Trabajadores |title=Cuba commemorates the 136 anniversary of the beginning of its wars of independence |first=Iliana |last=Hautrive |date=2004-10-10 |quote=Cuba commemorates this Sunday the beginning of its wars of independence, the 10 of October of 1868, when the insigne patriotic Carlos Manuel de Cespedes, considered the Father of the Motherland, gave the freedom to his slaves to begin the fight by the liberation of the Nation. |accessdate=2009-01-16 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://archive.is/20130210195308/http://edicionesanteriores.trabajadores.cu/2004/octubre/10_ingles/textos_y_fotos/cuba-conmemora.htm |arkivdato=2013-02-10 }}</ref> | Estro de la unua kuba sendependiga movado kiu luktis en la [[Dekjara Milito (Kubo)]]. |- | [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)]] (Karel IV) | [[Ĉeĥaj landoj]] | Otec vlasti | Patro de la Hejmlando | [[Listo de regantoj de Ĉeĥio|Reĝo de Bohemio]]. Titolo stampita de la [[rektoro]] de la [[Universitato de Karolo]] de Prago ĉe la imperiestra funebro<ref name="cz">{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/?id=BWg8CdosOpMC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|titolo=From Good King Wenceslas to the Good Soldier Švejk: A Dictionary of Czech Popular Culture|familia nomo=Roberts|persona nomo=Andrew Lawrence|jaro=2005|eldoninto=[[Central European University Press]]|ISBN=963-7326-26-X|paĝo=102}}</ref> |- | [[František Palacký]] | [[Ĉeĥaj landoj]] | Otec národa | Patro de la Nacio | Politikisto kaj historiisto.<ref name="cz"/> Dum ''vlast'' "hejmlando" inkludis ĉiujn loĝantojn (vidu artikolon [[Sudetgermanoj]]), ''národ'' "nacio" enhavas nur [[Ĉeĥa lingvo|Ĉeĥ-parolantojn]].<ref> {{Cite book |last=Sayer |first=Derek |author2=Alena Sayer |title=The Coasts of Bohemia: A Czech History |publisher= Princeton University Press |year=2000 |page=129 |url=http://books.google.com/?id=_yrxrO0lC0YC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |isbn=0-691-05052-X}} </ref> |- | [[Tomáš Garrigue Masaryk]] | [[Ĉeĥaj landoj]] | | Patro de la patrio | Unua [[Listo de prezidentoj de Ĉeĥoslovakio|prezidento de Ĉeĥoslovakio]]<ref name="cz"/> |- | [[Juan Pablo Duarte]] | [[Dominga Respubliko]] | Padre de la patria | Patro de la patrio | Venkis super Haiti dum la milito de sendependigo |- | [[Simón Bolívar]] | [[Ekvadoro]] | Padre de la patria | Patro de la patrio | Unua estro de la sukcesa lukto de Sudameriko por sendependigo el Hispanio |- | [[Kwame Nkrumah]] | [[Ganao]] | | Patro de la Nacio | Unua prezidento kaj ĉefministro de Ghanao, la unua lando en Sub-Sahara Afriko kiu atingis kompletan sendependecon. |- | [[Cheddi Jagan]] | [[Gujano]] | | Patro de la Nacio | Prezidento de Gujano en 1992-1997. |- | [[Jean-Jacques Dessalines]] | [[Haitio]] | Père de la patrie | Patro de la patrio | Unua estro de la sukcesa lukto de Haitio por sendependigo el Francio |- | [[Mohandas Gandhi|Mohandas Karamchand Gandhi]] | [[Barato]] | Rastrapita | Patro de la Lando<small>(Neoficiala deklaro) <ref>http://archive.indianexpress.com/news/gandhi-not-formally-conferred-father-of-the-nation-title-govt/973101/</ref></small> <ref>http://timesofindia.indiatimes.com/india/Constitution-doesnt-permit-Father-of-the-Nation-title-Government/articleshow/16961980.cms</ref> | Li estas nomita ankaŭ ''Mahatma'', "Grandanimo" |- | [[Sukarno]] | [[Indonezio]] | Bapak Bangsa/Pemimpin Besar Revolusi Indonesia/Proklamator | Patro de la Lando/Granda Estro de la Indonezia Revolucio/La Proklamanto | Unua [[Prezidento de Indonezio]]. |- | [[Ciro la 2-a|Ciro la Granda]] | [[Irano]] | | Patro de la Lando | Kondukis la Persojn ribele kontraŭ la [[Medoj]], establante la [[Aĥemenida Imperio|Aĥemenidan Imperion]]. |- | [[Theodor Herzl]] | [[Israelo]] | חוזה המדינה (ĥozE hamediA) | Vizianto de la Ŝtato | Unu el unuaj kiuj pensis pri redoni al [[judo]]j la [[Izraela Lando|Izraelan Landon]] en moderna epoko. Fondinto de la [[Cionismo|Cionisma movado]]. |- style="background: #FFF39E;" | [[Nursultan Nazarbajev]] | [[Kazaĥio]] | Елбасы (Elbasy) | Patro de la Lando | Unua Prezidento de Kazaĥio |- | [[Jomo Kenyatta]] | [[Kenjo]] | Baba wa Taifa | Patro de la Lando/Luktanto por Libero | Unua Prezidento de Kenjo el 1963 al sia morto en 1978 kiu helpis kreis la Kenjan Konstitucion. |- | [[Kim Gu]] | [[Respubliko Koreio]] | 민족의 스승 (Minjogui seuseung)/국부 (Gukbu) | Granda instruisto de la Korea popolo kaj Patro de la Lando | Unua estro de la sukcesa lutko de la Respubliko Koreo por sendependeco el Japanio |- | [[Ibrahim Rugova]] | [[Kosovo]] | Baba i Kombit | Patro de la Lando | Unua Prezidento de la memproklamita Respubliko [[Kosovo]]. Estro de la Demokrata Ligo de Kosovo (LDK). |- | [[Stefano la 1-a (Hungario)|Reĝo Sankta Stefano la 1-a]] | [[Hungario]] | Nemzetalapító | Nacia Fondinto | Kiel unua [[Kristanismo|kristana]] [[reĝo]] de Hungario, li estas amplekse agnoskita kiel la fondinto de Hungario kiel lando de [[Eŭropo]]. Lia festotago, nome la [[20-a de aŭgusto]], estas celebrata kiel nacia festotago. |- | [[Jonas Basanavičius]] | [[Litovio]] | Tautos patriarchas | Patriarko de la Nacio | Varia kultura agado dum la [[Litovia Nacia Revivado]]<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/books?id=b3b5nU4bnw4C&pg=PA59|titolo=The history of the Baltic States|familia nomo=O'Connor|persona nomo=Kevin|jaro=2003|eldoninto=Greenwood Publishing Group|ISBN=978-0-313-32355-3|paĝo=59}}</ref> |- |[[Krste Misirkov]] |[[Nord-Makedonio]] |Татко на нацијата |Patro de la Lando |Elstara lingvisto, verkisto kaj aktivulo. | |- | [[Tunku Abdul Rahman]] | [[Malajzio]] | Bapa Kemerdekaan | Patro de la Sendependeco | La unua [[Ĉefministro de Malajzio]]. |- | Siro [[Seewoosagur Ramgoolam]] | [[Maŭricio]] | | Patro de la Nacio<ref>{{cite web |url=http://www.mauritiuspost.mu/museum/fdc/other.php?id=51 |quote=Known as the "Father of the Nation", Sir Seewoosagur Ramgoolam has throughout his political career from 1940 to 1982 been closely associated with the significant emancipation of the people of Mauritius and has led the struggle for Independence. |title=Centenary of Sir Seewoosagur Ramgoolam. |year=2004 |work=Mauritius Post Museum |publisher=Mauritius Post |accessdate=2009-01-20 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070625162936/http://www.mauritiuspost.mu/museum/fdc/other.php?id=51 |arkivdato=2007-06-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070625162936/http://www.mauritiuspost.mu/museum/fdc/other.php?id=51 |archivedate=2007-06-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.mauritiuspost.mu/museum/fdc/other.php?id=51 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070625162936/http://www.mauritiuspost.mu/museum/fdc/other.php?id=51 |arkivdato=2007-06-25 }}</ref> | Unua post-sendependeca Ĉefministro, en 1968. |- | [[Miguel Hidalgo y Costilla]] | [[Meksiko]] | Padre de la patria mexicana<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.elperiodicodemexico.com/nota.php?sec=Nacional-Politica&id=137050|titolo=El Grito, una tradición popular mexicana sin dueño|alirdato=2009-02-07|dato=2007-09-15|verko=El Periodico de Mexico|lingvo=hispana|citaĵo=Miguel Hidalgo, considerado el "padre de la patria" mexicana|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110710184350/http://www.elperiodicodemexico.com/nota.php?sec=Nacional-Politica&id=137050|arkivdato=2011-07-10}}</ref> | Patro de la Meksika Patrio<ref name="Vazquez"> {{Citaĵo el libro|titolo=Dictionary of Mexican Rulers, 1325-1997|familia nomo=Vazquez-Gomez|persona nomo=Juana|jaro=1997|loko=Westport, CT, USA|eldoninto=Greenwood Publishing Group, Incorporated|ISBN=978-0-313-30049-3}} </ref> | Unua revoluciestro de la [[Meksika Milito de Sendependeco]]. |- style="background: #FFF39E;" | [[Sam Nujoma]] | [[Namibio]] | | Fonda Patro de la Namibia Nacio | Unua Prezidento de Namibio, 1989–2004; titolo havigita per Parlamenta Leĝo de 2005.<ref>{{cite journal |date=29a de Decembro 2005 |journal=Government Gazette |publisher=Republic of Namibia |location=Windhoek |issue=3567 |url=http://www.parliament.gov.na/parlidocs/ACT594.pdf |title=Promulgation of Conferment of Status of Founding Father of the Namibian Nation Act, 2005 (Act No. 16 of 2005), of the Parliament |accessdate=2008-01-16 }}{{404|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[Vilhelmo la 1-a de Oranje-Nassau|Vilhelmo la Silentema]] | [[Nederlando]] | Vader des Vaderlands | Patro de la Patrio | Estro de la sukcesa [[Nederlanda Ribelo]] kontraŭ Hispanio, kio kondukis al la [[Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj|Nederlanda Respubliko]] (nome la unua sendependa nederlanda ŝtato)<ref>[http://www.essentialvermeer.com/delft/delft_today/oude_and_nieuwe.html The Oude and Nieuwe Kerk in Delft]</ref> |- | [[Einar Gerhardsen]] | [[Norvegio]] | Landsfaderen | Patro de la Nacio | La post-[[Dua Mondmilito|duamondmilita]] ĉefministro de [[Norvegio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.aftenposten.no/fakta/tusenarsskiftet/article561221.ece|titolo=Gratulerer, kjære landsmann!|alirdato=2007-12-18|aŭtoro=Bjørn Talen|dato=1987-05-09|eldoninto=''[[Aftenposten]]''|lingvo=no|arkivurl=https://web.archive.org/web/20071013134650/http://www.aftenposten.no/fakta/tusenarsskiftet/article561221.ece|arkivdato=2007-10-13}}</ref> |- | [[Mohammad Ali Jinnah]] | [[Pakistano]] | Quaid-e-Azam<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://thenews.jang.com.pk/updates.asp?id=54870|titolo=Quaid's 60th death anniversary being marked today|alirdato=2008-11-09|dato=2008-09-11|citaĵo=Today the nation marks the 60th Death anniversary of Mohammad Ali Jinnah, known as Quaid-e-Azam, meaning "Great Leader" and Baba-e-Qaum meaning Father of the Nation.|verkaĵo=The News International}}{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://quaid.gov.pk/index.htm|title=Father of the Nation : Quaid-i-Azam Muhammad Ali Jinnah|publisher=Government of Pakistan|accessdate=2008-11-09|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2015-04-19|arkivurl=https://web.archive.org/web/20090503015545/http://quaid.gov.pk/index.htm|arkivdato=2009-05-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090503015545/http://quaid.gov.pk/index.htm|archivedate=2009-05-03}} {{Citaĵo el la reto |url=http://quaid.gov.pk/index.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090503015545/http://quaid.gov.pk/index.htm |arkivdato=2009-05-03 }}</ref> | Granda Estro | Fondinto de Pakistano, estro de la [[Tuthindia Muslima Ligo|Muslima Ligo]] kaj unua Ĝenerala Guberniestro de [[Pakistano]]. |- style="background: #FFF39E;" | [[Michael Somare]] | [[Papuo-Novgvineo]] | | Patro de la Lando | Sendependestro en 1975; konata ankaŭ kiel "la ĉefo" kaj "la maljunulo".<ref> {{Cite book |last=East |first=Roger |author2=Richard Thomas |title=Profiles of People in Power |publisher= Routledge|year=2003 |page =408 |chapter=Papua New Guinea |isbn=1-85743-126-X}} </ref> |- | Dom [[Afonso la 1-a (Portugalio)|Afonso Henriques]] | [[Portugalio]] | Pai da Nação | Patro de la Nacio<br />ankaŭ ''La Konkeranto'' | Fondinto kaj unua reĝo de Portugalio (1139), agnoskita de la [[Vatikano]] en 1179. |- | [[Sun Yat-sen]] | [[Tajvano|Respubliko Ĉinio]] | 國父 国父 (Guófù) | Patro de la Lando | Sun ludis gravan rolon en la renverso de la dinastio Qing dum la [[Ksinhai Revolucio]]. La [[Kuomintang]] (KMT) dekretis la titolon en 1940. Tiu titolo pluis post la KMT moviĝis en Tajvanon. |- | [[Petro la Granda]] | [[Rusio]] | Отец Отечества (Otéc Otéčestva) | Patro de la patrio | Li ricevis la titolon en 1721 de la Reganta Senato, kun la titoloj "Imperiestro de Rusio" kaj "La Granda".<ref> {{Citaĵo el libro|titolo=The Reforms of Peter the Great: Progress Through Coercion in Russia|familia nomo=Anisimov|persona nomo=Evgeniĭ Viktorovich|aliaj=translator John T. Alexander|jaro=1993|eldoninto=M.E. Sharpe|ISBN=1-56324-047-5|paĝo=143}} </ref> |- | [[El-Uali Mustafa Sajid]] | [[Araba Demokratia Sahara Respubliko]] | | Patro de la Nacio | Estro de la [[Fronto Polisario]], Unua Prezidento de la [[ADSR]]. Lukits kontraŭ la hispana kolonia armeo kaj kontraŭ la invado fare de la armeoj de Maroko kaj de Maŭritanio. |- | Siro [[John Compton]] | [[Sankta Lucio]] | | Patro de la Nacio | Unua ĉefministro ĉe la sendependeco en 1979. Konata ankaŭ kiel "Daddy Compton" (Paĉjo Compton).<ref> {{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1562638/Sir-John-Compton.html|titolo=Obituary: Sir John Compton|alirdato=2009-01-17|dato=2007-09-10|verkaĵo=Daily Telegraph}} </ref> |- | [[Abdul-Aziz bin Saud|Ibn Saud de Saudarabio]] | [[Saudarabio]] | والد الأمة (Ŭalid Al Ummah) | Patro de la Lando | Li unuigis la tribojn de la [[Araba Duoninsulo]] kaj establis la modernan Saudan ŝtaton. Li establis ankaŭ la regadon de la [[Sauda dinastio]], nome la dinastio kiu regas la landon. Lia filo [[Salman bin Abdul-Aziz Al Saud|Salman]] estas la nuna reĝo kaj ŝtatestro de [[Saudarabio]]. Kvin aliaj pli aĝaj filoj – nome Saud, Faisal, [[Ĥalid bin Abdul-Aziz Al Saud|Ĥalid]], [[Fahd bin Abdul-Aziz Al Saud|Fahd]] kaj [[Abdulah bin Abdul-Aziz Al Saud|Abdulah]] – estis antaŭaj ŝtatestroj. |- | [[Donald Dewar]] | [[Skotio]] | | Patro de la Lando | Unua persono elektita kiel [[Ĉefministro de Skotio]] kiam la transdonita [[Skota Parlamento]] estis konstituita en 1999.<ref name = "dewar"/> Dewar zorgis ankaŭ pri la konstitucia reformo.<ref name = "dewar">{{Citaĵo el novaĵo|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/966880.stm|titolo='Father of nation' dies|alirdato=27a de Decembro 2011|dato=11a de Oktobro 2000|eldoninto=BBC|verkaĵo=BBC News}}</ref> |- | [[Karađorđe]] | [[Serbio]] | Отац Отаџбине | Patro de la Patrio | Estro de la [[Unua Serbia Ribelo]] |- | [[Dobrica Ćosić]] | [[Serbio]] | Отац Нације | Patro de la Nacio | Unua Prezidento de la [[Federacia Respubliko Jugoslavio]], politika kaj serbnaciisma teoriulo. |- | [[Stamford Raffles]] | [[Singapuro]] | | Fonda patro de moderna Singapuro | Raffles deklaris la fondon de kio iĝis la moderna Singapuro en la 6a de Februaro 1819, certigante la transdonon de la kontrolo de la insulo al Orienthindia Kompanio.<ref> {{Cite book |last=Tan |first=Kelvin |author2=Lim Chen Sian |title=Raffles' Letters: Intrigues Behind the Founding of Singapore |publisher=National Library Board |year=2012 |page=82 |isbn=9789810730611}} </ref> |- | [[Primož Trubar]] | [[Slovenio]] | Oče naroda | Patro de la Nacio | Konsolidanto de la [[Slovena lingvo]] kaj aŭtoro de la unua slovenlingva presita libro. |- | [[Mohammed Abdullah Hassan]] | [[Somalio]] | | Patro de la patrio | Estro de la unua movado por la sendependigo de Somalio kontraŭ la [[Itala reĝlando]] kaj [[Granda Britio]]. |- | [[Nelson Mandela]] | [[Sudafriko]] | Tata wethu | Patro de la Nacio | Unua Prezidento de post-[[apartismo|apartisma]] Sudafriko.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.un.org/en/events/mandeladay/2010/observance2010.shtml|titolo=Nelson Mandela International Day, 18a de Julio, For Freedom, Justice and Democracy|alirdato=2013-03-22|eldoninto=Un.org}}</ref> |- | [[Katolikaj Gereĝoj]] | [[Hispanio]] | Reyes Católicos de los reinos de Castilla y Aragón | Katolikaj Gereĝoj de la regnoj Kastilio kaj Aragono | La uniigintoj de moderna Hispanio. Ili uniigis la teritoriojn de [[Reĝlando de Kastilio|Kastilio]], [[Reĝlando de Aragono|Aragono]] kaj [[Al-Andalus]], nome ĉiujn teritoriojn de la Iberia Duoninsulo, escepte Portugalio. Dum ties regado [[Ameriko]] estis malkovrita de eŭropanoj kaj startis la [[Hispana Imperio]]. |- | [[Don Stephen Senanayake]] | [[Srilanko]] | | Patro de la Nacio | Unua Ĉefministro, el 1947 al 1952.<ref> {{Cite book |last=Phadnis |first=Urmila |author2=Rajat Ganguly |title=Ethnicity and Nation-building in South Asia |publisher=SAGE |year=2001 |edition=revised |page=181 |isbn=0-7619-9439-4}} </ref> |- | [[Johan Ferrier]] | [[Surinamo]] | Vader des Vaderlands | Patro de la Nacio | Unua prezidento post la sendependiĝo de la lando en 1975 (la termino ''Vader des Vaderlands'' havas siajn radikojn en Nederlando) |- | [[Gustavo Vasa|Gustavo la 1-a de Svedio]] | [[Svedio]] | Nationalhjälte | Nacia heroo | Separis Svedion el la dana regado sub [[Kristiano la 2-a (Danio-Norvegio)|Kristiano la 2-a]]. |- | [[Julius Nyerere]] | [[Tanzanio]] | Baba wa Taifa | Patro de la Nacio | Unua [[Prezidento de Tanzanio]]<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.independent.co.uk/news/world/africa/tanzania-weeps-for-father-of-the-nation-739027.html|titolo=Tanzania weeps for father of the nation|alirdato=2008-11-08|familia nomo=Duval Smith|persona nomo=Alex|dato=20a de oktobro 1999|verkaĵo=[[The Independent]]}}</ref> |- | [[Mustafa Kemal Atatürk]] | [[Turkio]] | Atatürk | Patro de la Turkoj | Fondinto de la [[Respubliko Turkio]] kaj unua [[Prezidento de Turkio]]. Li kondukis al la [[Turka Nacia Movado]] en la [[Milito por Turka Sendependiĝo]], kaj proklamis la [[reformo]]jn kiuj faris Turkion demokrata naci-ŝtato. Per [[leĝo]] de 1934 li establis la devigon de [[familinomo]]j en turka lingvo.<ref>{{Cite book|last=Parla|first=Taha |author2=Andrew Davison|title=Corporatist Ideology in Kemalist Turkey: Progress Or Order?|publisher= [[Syracuse University Press]]|year=2004|pages=37–8|isbn=0-8156-3054-9}}</ref> |- | Ŝejĥ [[Zajid bin Sultan Al Nahjan]] | [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] | والد الأمة (Ŭalid Al Ummah) | Patro de la Nacio | Prezidento de UAE dum ties unuaj 33 jaroj (1971–2004)<ref>http://www.ameinfo.com/166663.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110607065303/http://www.ameinfo.com/166663.html |date=2011-06-07 }} Abu Dhabi's Zayed Mosque tours to take on special Ramadan significance, 20a de Aŭgusto, 2008, alirita en la 2009-01-17, citaĵo = His Highness Sheikh Zayed Bin Sultan Al Nahyan, the late UAE President and Ruler of Abu Dhabi, a man affectionately known as 'The Father of The Nation' for his work as an architect of the UAE Federation.</ref><ref> {{Citaĵo el novaĵo|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/3975849.stm|titolo=Obituary: Sheikh Zayed|alirdato=2009-01-17|familia nomo=Wheeler|persona nomo=Julia|dato=2a de novembro 2004|eldoninto=BBC|citaĵo=He was frequently referred to as the father of the nation.|verkaĵo=[[BBC News]]}} </ref> |- | [[George Washington]], [[John Adams]], [[Thomas Jefferson]], [[James Madison]], [[Benjamin Franklin]] kaj aliaj [[Usona Deklaro de Sendependeco|subskribintoj]] kaj [[Konstitucia Kongreso (Usono)|konstitucikonvencianoj]] | [[Usono]] | | [[Patroj-fondintoj de Usono|Patroj-fondintoj]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_founding_fathers.html|titolo=America's Founding Fathers|alirdato=2008-02-18|eldoninto=National Archives}}</ref><ref>Stanfield, Jack. ''America's Founding Fathers: Who Are They? Thumbnail Sketches of 164 Patriots'' (Universal-Publishers, 2001).</ref> | La subskribintoj de la Usona Deklaro de Sendependeco en 1776 kaj la konvencianoj kiuj estis delegitoj al la Federacia Konvencio kaj partoprenis en la skizo de la proponita Konstitucio de Usono |- |[[George Washington]] |[[Usono]] | |Patro de sia lando<ref name="Grizzard105">{{harvtxt|Grizzard|2002|pp=105–107}}</ref><ref name="independent.co.uk">Rupert Cornwell, [http://www.independent.co.uk/news/presidents/george-washington-the-father-of-the-nation-1391109.html "George Washington: The father of the nation" (17a de Januaro, 2009).]</ref> |George Washington estas partikulare elstarigita el la [[Patroj-fondintoj de Usono]] kiel "father of his country" (patro de sia lando)<ref name="Grizzard105"/><ref name="independent.co.uk"/> pro sia rolo kiel ĉefkomandanto de la [[Kontinenta Armeo]] dum la [[Usona Revolucia Milito]], kaj pro sia sinteno kiel la unua [[Prezidento de Usono]]. |- | [[José Gervasio Artigas]] | [[Urugvajo]] | Padre de la independencia uruguaya<ref>{{cite web |url=http://www.me.gov.ar/efeme/index.html?mes=6&dia=19 |title=Efemérides Culturales Argentinas: Junio 19 |year=2009 |publisher=Ministry of Education, Argentina |accessdate=2009-01-20 |quote=1764: Nace en Montevideo (Uruguay) José Gervasio Artigas, iniciador rioplatense del federalismo y padre de la independencia uruguaya. Falleció cerca de Asunción el 23 de septiembre de 1850. |language=hispana |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090619131416/http://www.me.gov.ar/efeme/index.html?mes=6&dia=19 |arkivdato=2009-06-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090619131416/http://www.me.gov.ar/efeme/index.html?mes=6&dia=19 |archivedate=2009-06-19 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.me.gov.ar/efeme/index.html?mes=6&dia=19 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090619131416/http://www.me.gov.ar/efeme/index.html?mes=6&dia=19 |arkivdato=2009-06-19 }}</ref> | Patro de la Urugvaja sendependeco<ref> {{Citaĵo el libro|titolo=Latin American Government and Politics: The Dynamics of a Revolutionary Society|familia nomo=Edelmann|persona nomo=Alexander Taylor|jaro=1965|eldoninto=Dorsey Press|citaĵo=José Gervasio Artigas, who doggedly led his guerrilla bands against the Spanish armies and raised the flag of a free Uruguay, is affectionately remembered by his fellow countrymen as "the father of Uruguayan independence.|paĝo=309}} </ref> | Luktis kontraŭ la koloniaj armeoj de Britio, Hispanio, kaj Portugalio en [[Río de la Plata]]. |- |- ! colspan="6" style="background: lavender;"|'''[[Filipinoj]]'''<br />Ne estas leĝo en la lando kiu oficiale agnoskas individuon kiel la "Patro de la Nacio" aŭ eĉ "Nacia Heroo". Tiele tio povas estis asocia kun la jenaj elstaraj historiaj personoj: |- | [[Emilio Aguinaldo]] | [[Filipinoj]] | Kauna-unahang Pangulo ng Pilipinas | Inaŭgura Prezidento de Filipinoj | Estro de la lasta parto de la [[Filipina Revolucio]] kaj unua [[Prezidento de Filipinoj]] dum la [[Malolos Kongreso]] de 1899, kiu superregis la proklamon de la [[Malolos Konstitucio]]. |- | [[Corazon Aquino]] | [[Filipinoj]] | Iná ng Demokrasya | Patrino de Demokratio<br />Ikono de Demokratio | Tri jarojn post la [[murdo]] de ŝia edzo [[Benigno Aquino]], ŝi iĝis [[Prezidento de Filipinoj]] en la 25a de Februaro 1986 rezulte de la [[Filipina Revolucio de 1986]] kiu finigis la diktatorecon de [[Ferdinand Marcos]] kaj restarigis demokration.<ref>{{Cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20090802-218403/RP-press-hail-Aquino-icon-of-democracy|title=Icon of Philippine Democracy : Corazon Aquino|publisher=[[Philippine Daily Inquirer]]|accessdate=2014-05-10|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2015-04-19|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140512225841/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20090802-218403/RP-press-hail-Aquino-icon-of-democracy|arkivdato=2014-05-12}} {{Citaĵo el la reto |url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20090802-218403/RP-press-hail-Aquino-icon-of-democracy |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140512225841/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20090802-218403/RP-press-hail-Aquino-icon-of-democracy |arkivdato=2014-05-12 }}</ref> |- | [[Andrés Bonifacio]] | [[Filipinoj]] | Pambansang Bayani<br />Amá ng Himagsikan | Nacia Hero<br />Patro de la Revolucio | ''De facto'' Prezidento kaj estro de la [[Filipina Revolucio]], kiu rezistadis milite kontraŭ la Hispana Imperio. Lia naskotago, la 30an de Novembro, 1863, estas nacia feritago. |- | [[José Rizal]] | [[Filipinoj]] | Pambansáng Bayani | Nacia Heroo | Populare konata kiel "National Hero". La verkoj de Rizal – kiuj helpis la komencon de la [[Filipina Revolucio]] – estas parto de la nacia studobjektaro laŭ Republic Act No. 1425. La jariĝo de la 30an de Decembro 1896, kiam li estis ekzekutita de la hispana kolonia registaro estas nacia feritago.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.joserizal.com/|titolo=Jose Rizal|alirdato=2014-05-10}}</ref> |- ! colspan="6" style="background: lavender;"| |} == Vidu ankaŭ == * ''[[Pater patriae]]'' * [[Patroj-fondintoj de Usono]] * [[Patroj de la Konfederacio]] de Kanado == Notoj == {{Referencoj|2}} [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Aŭtoritatuloj]] [[Kategorio:Titoloj]] [[Kategorio:Naciaj herooj|*]] k9uiqfe9usq3kvmpzddqlfxko5uy6st 0 526856 9368019 7946592 2026-05-07T04:58:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368019 wikitext text/x-wiki La '''Batalo de Hunajn''' okazis inter [[Muhammad]] kaj liaj sekvantoj kontraŭ la [[Beduenoj|beduena]] tribo Haŭazin kaj ties subsekcio Takif en 630 en valo ĉe unu el la vojoj kondukantaj el [[Mekko]] al [[Taif]]. La batalo finis en decidiga venko por la islamanoj, kiuj kaptis enorman akiraĵon. La Batalo de Hunajn estas unu el nur du bataloj menciitaj en la [[Korano]] per ties nomoj, en [[Surao]] Taŭba.<ref name="Hunayn">Lammens, H. kaj Abd al-Hafez Kamal., P.J. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel kaj W.P. Heinrichs, Encyclopaedia of Islam, reta eldono, Hunayn, Brill Academic Publishers, id = ISSN 1573-3912</ref> == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://islamweb.net/ver2/archive/article.php?lang=E&id=40434 * http://islamanswers.net/moreAbout/Hunayn.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20030129085328/http://www.islamanswers.net/moreAbout/Hunayn.htm |date=2003-01-29 }} * http://hizb-ut-tahrir.org/english/books/state/chapter_27.html{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Koord|22.9733|38.8197|display=title}} [[Kategorio:Historio de Islamo]] [[Kategorio:Bataloj en la 7-a jarcento|Hunajn]] [[Kategorio:630]] 7pz75i4a83tmkrc4xb1glmp0k7gjfor 0 527581 9368033 8718380 2026-05-07T05:51:13Z Sj1mor 12103 9368033 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |bildo = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--ĉikaze koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = DE-BE |situo sur mapo= Berlino |zomo = 13 }} La '''Federacia ministerio pri internaj aferoj''' de [[Germanio]] - [[germane]] ''Bundesministerium des Innern (BMI)'', plimallongigite ''Bundesinnenministerium'' - estas supera administra instanco de la ŝtato Germanio, kaj kerna [[ministerio]] de la [[registaro de Germanio]]. La ministerio havas sian centran sidejon en la parto ''Moabit'' de la urbodistrikto [[Berlin-Mitte|Mitte]] de [[Berlino]], kaj havas duan sidejon en la parto ''Castell'' de la centra urbodistrikto de [[Bonno]]. Estro de la ministerio laŭofice estas la federacia ministro pri internaj aferoj, kiu membras kaj reprezentas la ministerion en la [[registaro de Germanio]]. En la [[tria ministraro de Angela Merkel|federacia registaro de 2013 ĝis 2017]] temas pri [[Horst Seehofer]] de la kristansociala partio [[Kristan-Sociala Unio|CSU]]. La ministerio respondecas pri vasta gamo de ŝtataj administraj instancoj, de la polico ĝis la federacia statistika institucio [[Statistisches Bundesamt (Germanio)|''Statistisches Bundesamt'']]. {{Projektoj}} {{Ĝermo|Germanio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Registaro de Germanio]] [[Kategorio:Ministerioj]] n8e465172uejva10a1jegnqhk5pt655 9368034 9368033 2026-05-07T05:51:21Z Sj1mor 12103 9368034 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |bildo = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--ĉikaze koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = DE-BE |situo sur mapo= Centra Berlino |zomo = 13 }} La '''Federacia ministerio pri internaj aferoj''' de [[Germanio]] - [[germane]] ''Bundesministerium des Innern (BMI)'', plimallongigite ''Bundesinnenministerium'' - estas supera administra instanco de la ŝtato Germanio, kaj kerna [[ministerio]] de la [[registaro de Germanio]]. La ministerio havas sian centran sidejon en la parto ''Moabit'' de la urbodistrikto [[Berlin-Mitte|Mitte]] de [[Berlino]], kaj havas duan sidejon en la parto ''Castell'' de la centra urbodistrikto de [[Bonno]]. Estro de la ministerio laŭofice estas la federacia ministro pri internaj aferoj, kiu membras kaj reprezentas la ministerion en la [[registaro de Germanio]]. En la [[tria ministraro de Angela Merkel|federacia registaro de 2013 ĝis 2017]] temas pri [[Horst Seehofer]] de la kristansociala partio [[Kristan-Sociala Unio|CSU]]. La ministerio respondecas pri vasta gamo de ŝtataj administraj instancoj, de la polico ĝis la federacia statistika institucio [[Statistisches Bundesamt (Germanio)|''Statistisches Bundesamt'']]. {{Projektoj}} {{Ĝermo|Germanio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Registaro de Germanio]] [[Kategorio:Ministerioj]] 1ifdq0n77getxor53l8vb2q4ppdicfb 0 533377 9368056 9362658 2026-05-07T06:59:15Z Crosstor 3176 /* G */ 9368056 wikitext text/x-wiki Jen listo de pli signifaj studentoj en [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto]] (elekto): *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == {{Div col|cols = 2}} * [[Károly Ábel]] * [[Árpád Abonyi (kemiisto)]] * [[István Abonyi (maŝininĝeniero)]] * [[Antal Ács]] * [[Gábor Ács]] * [[Lajos Ács]] * [[László Acsay]] * [[Tamás Ádám (agronomo)]] * [[Bence Adorján]] * [[Mihály Ágoston (elektrinĝeniero)]] * [[Hubert Pál Álgyay]] * [[György Almár]] * [[Elemér Almási]] * [[Loránd Almási Balogh]] * [[György Almássy (elektrinĝeniero)]] * [[Zsuzsa Almássy]] * [[Gyula Altenburger]] * [[Imre Ámos]] * [[Pál Andai]] * [[Mihály Andrássy]] * [[István János Angyal]] * [[Ferenc Anisits]] * [[Csaba Antal]] * [[János Antal (fizikisto)]] * [[Sándor Arany]] * [[Ákos Ásvány]] * [[Adorján Aszalós]] {{Div col end}} == B == {{Div col|cols = 3}} * [[Viktor Babits]] * [[Zoltán Babos]] * [[Iván Bach]] * [[Zoltán Bachman]] * [[Albert Baczoni]] * [[Jenő Bajai]] * [[József Bak]] * [[Péter Bakonyi]] * [[Tibor Bakonyi (arkitekto)]] * [[Béla Bakos]] * [[Tibor Bakos]] * [[Mihály Balatoni]] * [[Mihály Balázs]] * [[Balázs Balázs-Piri]] * [[Andor Bálint]] * [[Elemér Bálint]] * [[Zoltán Bálint (arkitekto)]] * [[János Balogh (hidrologo)]] * [[József Balogh (patologo)]] * [[Károly Bamberger]] * [[Ferenc Bán]] * [[László Bánhidi (maŝininĝeniero)]] * [[Donát Bánki]] * [[Kajetán Banovits]] * [[Károly Barakonyi]] * [[Géza Bárány]] * [[Etele Baráth]] * [[Sándor Barcs]] * [[Árpád Bardócz (maŝininĝeniero)]] * [[Alfréd Bardon]] * [[István Bársony (inĝeniero)]] * [[József Bártfay (kemiisto)]] * [[István Bartha (hidrologo)]] * [[Lajos Bartha (psikologo)]] * [[László Bartha (bestokuracisto)]] * [[Erika Bartos]] * [[Ernő Baskai]] * [[Szidor Bátor]] * [[Sándor Baumgarten]] * [[Mihály Bauer]] * [[Gábor Becker]] * [[Rudolf Bedő]] * [[János Miklós Beér]] * [[Antal Bejczy]] * [[Lajos Bélteky]] * [[László Bendefy]] * [[Attila Benedek]] * [[Gábor Benedek]] * [[József Benedek (inĝeniero)]] * [[László Benedek (biokemiisto)]] * [[Pál Benedek (hidrologo)]] * [[István Benke (inĝeniero)]] * [[Ágost Benkhard (arkitekto)]] * [[Sándor Benkó]] * [[Tamás Beőthy]] * [[Endre Bereczky]] * [[Pál Beregszászi Nagy (inĝeniero)]] * [[István Berend]] * [[István Bergendy]] * [[Zsigmond Bernauer]] * [[Domokos Berzenczey]] * [[Miklós Berzsenyi-Janosits]] * [[Balázs Bethlen]] * [[Géza Binder-Kotrba]] * [[Ján Nepomuk Bobula]] * [[János Bobula]] * [[Tivadar Böcker]] * [[Ede István Boczor]] * [[Csaba Bodonyi]] * [[Károly Bognár]] * [[Alois Bohn]] * [[Henrik Böhm]] * [[Zalán Bodó]] * [[Géza Bognár]] * [[Erik Bogsch]] * [[Samu Bogyó]] * [[Zoltán Bőjtös]] * [[Károly Bolberitz]] * [[Elemér Bölcskei]] * [[Géza Boleman]] * [[György Bor]] * [[Pál Bor (pentristo)]] * [[Zsolt Borkai]] * [[Gyula-Frigyes Born]] * [[Béla Borsos]] * [[József Borsos (arkitekto)]] * [[Béla Borvendég]] * [[Géza Braun]] * [[János Brenner]] * [[Béla Bresztovszky]] * [[Ferdinánd Buday]] * [[József Büki]] * [[László Bús-Fekete]] * [[Aladár Buzágh]] {{Div col end}} == C == {{Div col|cols = 2}} * [[Ferenc Callmeyer]] * [[Tibor Cholnoky]] * [[László Csaba (arkitekto)]] * [[József Csabai-Wágner]] * [[Gábor Csajághy]] * [[József Csák]] * [[Frigyes Csáki]] * [[Judit Csanádi]] * [[Károly Csányi]] * [[Sándor Cseh (bestokuracisto)]] * [[János Csek]] * [[József Csemegi]] * [[Jenő Csepreghy]] * [[Tibor Cservenyák]] * [[György Csete]] * [[Miklós Csics]] * [[Imre Csik]] * [[Mihály Csikós]] * [[András Csókay]] * [[Csaba Csontos]] * [[Zoltán Csorba]] * [[Adolf Czakó]] * [[József Czégi]] * [[Imre Czomba]] {{Div col end}} == D == * [[Lóránd Dabasi Schweng]] * [[Péter Dallos]] * [[Károly Dávid]] * [[Irén Deézsi]] * [[Gábor Delneky]] * [[Ákos Detrekői]] * [[Sándor Dévényi]] * [[János di Gléria]] * [[Győző Dischka]] * [[Tibor Dobolyi]] * [[Eszter Dobozi]] * [[Géza Dobrányi]] * [[Benő Doktorics]] * [[Imre Domán]] * [[Ferenc Domány]] * [[Károly Dötsch]] * [[Jenő Dulánszky (pli juna)]] * [[László Dunai]] == E == * [[Béla Eberling]] * [[Aladár Edvi Illés (inĝeniero)]] * [[Dezső Ekler]] * [[Ákos Eleőd]] * [[Béla Enyedi]] * [[Antal Eperjessy]] * [[Ferenc Erdei (arkitekto)]] * [[Pál Erdős]] * [[Gyula Ernyey]] * [[Béla Erődi-Harrach]] * [[Róbert Ertl]] * [[László Ettre]] == F == {{Div col|cols = 2}} * [[Gusztáv Fáber]] * [[Gáspár Fábián]] * [[Antal Fasching]] * [[Richárd Falk (inĝeniero)]] * [[Péter István Faragó]] * [[László Fári]] * [[Zoltán Farkasdi]] * [[Zoltán Farkasdy]] * [[Dezső Fehér (bestokuracisto)]] * [[György Fekete (trafikinĝeniero)]] * [[Béla Fekete Nagy]] * [[László Felkai]] * [[Sándor Fellner]] * [[Vilmos Fellner]] * [[Marcel Ferencz]] * [[Attila Ferenczfy-Kovács]] * [[Gábor Ferenczi]] * [[András Ferkai]] * [[Lajos Fialovszky]] * [[György Filep]] * [[Róbert Fleischl]] * [[Lajos Fodor (kemiisto)]] * [[László Fodor (matematikisto)]] * [[László Földes (arkitekto)]] * [[Péter Földes]] * [[Zoltán Fónyad]] * [[Alfréd Forbát]] * [[Rezső Francé]] * [[Imre Francsek]] * [[Dezső Freund]] * [[Lajos Fridrich (arkitekto)]] * [[Lajos Fridrich (maŝininĝeniero)]] * [[Attila Fülöp]] {{Div col end}} == G == {{Div col|cols = 3}} * '''[[Dennis Gabor]]''' * [[Tibor Gánti]] * [[Jenő Garai]] * [[Zoltán Gáthy]] * [[Tibor Gáyor]] * [[Árpád Gerecs]] * [[Péter Gergely]] * [[János Gerle]] * [[Gedeon Gerlóczy]] * [[László Gerő (arkitekto)]] * [[László Gerő (kartografo)]] * [[Ödön Gerő]] * [[János Gertler]] * [[János Giber (pli juna)]] * [[Kálmán Giergl]] * [[László Gillemot]] * [[Jenő Gilyén]] * [[Nándor Gilyén]] * [[Mihály Gohér]] * [[Károly Goldziher]] * [[Iván Gönczi]] * [[Béla Gonda]] * [[Jenő Gondár]] * [[Imre Görög (agronomo)]] * [[Jenő Görög]] * [[János Gosztonyi (politikisto)]] * [[Pál Granasztói]] * [[Hugó Gregersen]] * [[Pál Greguss (fizikisto)]] * [[Gyula Greschik]] * [[Dániel Gryllus]] * [[Vilmos Gryllus]] * [[János Grofcsik]] * [[Gábor Groffits]] * [[Beáta Grolmuszné Vértessy]] * [[Gusztáv Grossmann]] * [[Ignác Grossmann]] * [[József Gruber]] * [[Ferenc Gruzl]] * [[Gyula Gulyás (reĝisoro)]] * [[István Gulyás (tenisisto)]] * [[Zoltán Gulyás]] * [[Mihály Gunda]] * [[Béla Gyarmati (arbarinĝeniero)]] * [[Ernő Gyarmati]] * [[László Gyarmati]] * [[Lajos Gyenes]] * [[Lajos Gyenes (geografo)]] * [[Béla Gyires]] * [[Dénes Györgyi]] * [[Géza Györgyi (arkitekto)]] * [[József Györki]] * [[Géza Gyulai]] * [[Pál Gyurkó]] {{Div col end}} == H == {{Div col|cols = 3}} * [[Gyula Haász]] * [[Zsigmond Habuda]] * [[László Hága]] * [[György Haiman]] * [[Antal Hajnal]] * [[György Hajós (maŝininĝeniero)]] * [[Sámuel Hajós]] * [[Ferenc Hallóssy]] * [[Antal Halmos]] * [[Béla Halmos]] * [[Miklós Halmy]] * [[Samu Haltenberger]] * [[Lajos Hanzó (inĝeniero)]] * [[István Haraszti]] * [[László Hartai (reĝisoro)]] * [[Ottó Haszpra]] * [[Ferenc Hatlaczky]] * [[Alajos Hauszmann]] * [[Miksa Havas]] * [[Pál Havassy]] * [[Károly Héberger]] * [[János Heckenast]] * [[Ármin Hegedűs]] * [[Károly Hegedűs]] * [[Mihály Hegedűs]] * [[Zoltán Hegedűs (kemiisto)]] * [[Imre Hegyi (korusestro)]] * [[Ernő Heim]] * [[Béla Heintz]] * [[László Heller]] * [[Zoltán Hennyey]] * [[Frigyes Henszelmann]] * [[Ferenc Hepp (agronomo)]] * [[Imre Herpay]] * [[Károly Herrich]] * [[Emil Herrmann]] * [[Sándor Hevesi (arkitekto)]] * [[Rezső Hikisch]] * [[Zsolt Hirling]] * [[Guidó Hoepfner]] * [[Miklós Hofer]] * [[Andor Hoffmann]] * [[Béla Hofstätter]] * [[István Holló]] * [[János Hollub]] * [[Miklós Holop]] * [[Lajos Homoródi]] * [[Dezső Hönig]] * [[Péter Hónig]] * [[Péter Hoppál]] * [[Özséb Horányi]] * [[Miklós Horler]] * [[Árpád Horváth (verkisto)]] * [[Aurél Horváth]] * [[Vilmos Horváth]] * [[Zoltán Horváth (arkitekto)]] * [[Tibor Hottovy]] * [[László Hugyecz]] * [[József Hültl]] * [[Dénes Hunkár]] * [[László Hunyadi (geologo)]] * [[László Huszthy]] {{Div col end}} == I == * [[Zoltán Igmándy]] * [[Jenő Illés]] * [[Zoltán Illés]] * [[Sándor Imre (telekomunikadisto)]] * [[Tamás Insperger]] * [[István Irsai]] * [[László Irsy]] * [[István Isó]] * [[Edvin Istvánffy]] * [[Gyula Istvánfi]] == J == {{Div col|cols = 2}} * [[Zoltán Jakabffy]] * [[István Jakobey]] * [[Dániel Jakobovits]] * [[György Jáky]] * [[Béla Jámbor]] * [[Lajos Jámbor]] * [[István Janáky]] * [[István Janáky (pli juna)]] * [[György Jancsó (arkitekto)]] * [[Imre Jeney]] * [[György Jánossy (arkitekto)]] * [[Béla Jánszky]] * [[Lajos Jeney (arkitekto)]] * [[Anna Jónás]] * [[Dávid Jónás]] * [[Ödön Jónás]] * [[János Józsa (hidrologo)]] * [[Balázs Juhász]] * [[Kálmán János Juhász]] * [[Tibor Juhász]] * [[Károly Jurcsik]] {{Div col end}} == K == {{Div col|cols = 3}} * [[Barna Kabay]] * [[Gyula Kabdebó]] * [[Péter Kacsuk]] * [[Kálmán Kádas]] * [[Csaba Káel]] * [[Károly Kaiser]] * [[Béla Kaján]] * [[Mihály Kajlinger]] * [[Tibor Kakuk]] * [[Pál Káldi]] * [[Mihály Káldor]] * [[József Káldy]] * [[László Kállai]] * [[Gábor Kállay]] * [[Ferenc Kalmár]] * [[Miklós Kampis]] * [[Kálmán Kandó]] * [[Ernő Kánya]] * [[Tibor Kapu]] * [[László Kapolyi]] * [[Jenő Kapy]] * [[Gábor Karádi]] * [[György Kardos]] * [[József Karger-Kocsis]] * [[Tódor Kármán]] * [[Gyula Károlyi (maŝininĝeniero)]] * [[Tibor Kádár (bestokuracisto)]] * [[Antal Károlyi (arkitekto)]] * [[György Zoltán Károlyi]] * [[Elek Karsai]] * [[László Kassay]] * [[Károly Kaszás]] * [[Béla Katona (ministro)]] * [[János Katona]] * [[József Kauser]] * [[László Kazinczy]] * [[Károly Keczkés]] * [[Tibor Kékesi]] * [[László Keller]] * [[Armand Kemény]] * [[József Péter Kerényi]] * [[Mátyás Keresztes]] * [[Erzsébet Kertész]] * [[Károly Róbert Kertész]] * [[György Miklós Keserű]] * [[Gyula Keszler]] * [[Sándor Keszthelyi]] * [[György Kévés]] * [[Árpád Kézdi]] * [[Csörsz Khell]] * [[Gyula Kilb]] * [[László Kimnach]] * [[Árpád Király]] * [[Lajos Kisfaludy]] * [[Jenő Kismarty-Lechner]] * [[Ákos Kiss (maŝininĝeniero)]] * [[István Kiss (arkitekto, 1857)]] * [[István Kiss (arkitekto, 1924)]] * [[László Kiss (politikisto)]] * [[Rita Mária Kiss]] * [[Tamás Kiss (arkitekto)]] * [[Gusztáv Klados]] * [[Emil Klafszky]] * [[Árpád Klatsmányi]] * [[Mihály Klimm]] * [[Lipót Klug]] * [[Oszkár Knapp]] * [[Tibor Kobulej]] * [[Károly Kocsis (inĝeniero)]] * [[János Kojnok]] * [[Péter Kolár]] * [[József Kollár]] * [[Lajos Kollár]] * [[László Kollár-Klemencz]] * [[Sándor Koller]] * [[Richárd Kolos]] * [[Endre Kolossváry]] * [[Ödön Kolossváry]] * [[Endre Koltai]] * [[Ottó Komoly]] * [[Zoltán Komondy]] * [[Marcell Komor]] * [[Rezső Kőnig]] * [[Tibor Koppány]] * [[Mór Korach]] * [[József Korbély]] * [[János Korbuly]] * [[Dezső Korda]] * [[Ágoston Körmendy]] * [[Nándor Körmendy]] * [[József Körner]] * [[Albert Korodi]] * [[György Korompay]] * [[Albert Kálmán Kőrössy]] * [[Ferenc Kőrösy]] * [[Károly Kós]] * [[Attila Kőszeghy]] * [[Attila Kotányi]] * [[György Kovács]] * [[Gyula Kovács (arkitekto)]] * [[Kálmán Kovács (ministro)]] * [[Sándor Kovács (arkitekto)]] * [[Tibor Kovács (politikisto)]] * [[Ernő Kovácsházy]] * [[György Kővári]] * [[Alajos Kováts]] * [[Ervin Kováts]] * [[Jenő Kováts (bestokuracisto)]] * [[Antal Kövesi]] * [[Lajos Kozma (arkitekto)]] * [[György Kozmann]] * [[Alán Kralovánszky]] * [[Pál Kralovánszky]] * [[Béla Krekó (pli aĝa)]] * [[Lajos Kreybig]] * [[Mihály Kubinszky (arkitekto)]] * [[Imre Kubovics]] * [[Győző Kulcsár]] * [[Ernő Kurnik]] * [[Sándor Kuthy]] * [[Jenő Kvassay]] {{Div col end}} == L == {{Div col|cols = 2}} * [[László Ladó]] * [[Béla Lajta]] * [[Zsófia Lakatos]] * [[Béla Lányi]] * [[Attila László (gitaristo)]] * [[Ede László]] * [[Tamás László]] * [[Dezső Lauber]] * [[László Lauber]] * [[Antal Lázár]] * [[Erika Lázár]] * [[Pál Lázár L.]] * [[Lajos Lechner]] * [[Ödön Lechner]] * [[Zoltán Legány]] * '''[[Philipp Lenard]]''' * [[István Lengyel (arkitekto)]] * [[Péter Lengyel (biokemiisto)]] * [[Ferenc Lesenyi]] * [[Jakab Lewin]] * [[Pál Ligeti]] * [[Ernő Lindner (kemiisto)]] * [[Károly Lindner]] * [[István Lipka]] * [[Pál Lipták (entreprenisto)]] * [[Julianna Lisziewicz]] * [[Béla Lőcsei]] * [[József Lőrincz (arkitekto)]] * [[Endre Lőrinczy]] * [[János Lukács (jezuito)]] * [[Kálmán Lux]] {{Div col end}} == M == {{Div col|cols = 2}} * [[Árpád Macskásy]] * [[András Madas]] * [[László Madas]] * [[László Mados]] * [[György Major (arkitekto)]] * [[Endre János Makai]] * [[Imre Makovecz]] * [[Béla Málnai]] * [[Andor Mándi]] * [[Béla Manndorff]] * [[Gusztáv Adolf Manninger (1910-1982)]] * [[István Manninger]] * [[György Marosi]] * [[József Marosi]] * [[Miklós Marosi (arkitekto)]] * [[Miklós Marosi (ekonomikisto)]] * [[Zsuzsanna Mártha]] * [[Károly Martiny]] * [[Árpád Matics]] * [[Lajos Mátis]] * [[Mátyás Matolcsy]] * [[Gyula Mátrai]] * [[Aladár Mattyók]] * [[Ákos Matzon]] * [[Ferenc Mayer-Lambert]] * [[István Medgyaszay]] * [[Zoltán Méhes]] * [[Tibor Meisel]] * [[Róbert Menczel]] * [[Valér Mende]] * [[István Menyhárd]] * [[György Mészáros (kajakisto)]] * [[István Mészáros (kajakisto)]] * [[Károly Mészáros (dendrologo)]] * [[Zoltán Mészáros (kemiisto)]] * [[Zoltán Meszlényi (maŝininĝeniero)]] * [[Tibor Mihálka]] * [[Dénes Mihály]] * [[Ödön Miklós]] * [[Tibor Mikolás]] * [[Vilmos Misángyi]] * [[Endre Mistéth]] * [[Péter Mizsey]] * [[Endre Mokry]] * [[Farkas Molnár]] * [[Károly Molnár (ministro)]] * [[Péter Molnár]] * [[Ádám Muttnyánszky]] {{Div col end}} == N == * [[Anna Nagy (akordionisto)]] * [[Dezső Nagy (inĝeniero)]] * [[Elemér Nagy (arkitekto)]] * [[Elemér Nagy (fizikisto)]] * [[Ervin Nagy (arkitekto)]] * [[István Nagy (arkitekto)]] * [[István Nagy Szeder]] * [[Iván Nagy (arkitekto)]] * [[Tamás Nagy (arkitekto)]] * [[István Nánay]] * [[Antal Náray (ĉefoficiro)]] * [[Gerzson Nemes]] * [[Tihamér Nemes]] * [[Endre Németh]] * [[Emil Némethy]] * [[Béla Neÿ]] * [[Béla Novák]] * [[István Novák (arkitekto)]] * [[László Novotny]] * [[István Nyiri (arkitekto)]] == O == * [[Ferenc Okolicsányi]] * '''[[George A. Olah]]''' * [[Péter Olajos]] * [[Júlia Orbán]] * [[Béla Ordódy]] * [[István Oroszlán]] * [[István Örkény]] * [[Huba Őry]] * [[Dániel Ötvös]] == P == {{Div col|cols = 2}} * [[József Paál]] * [[Jenő Padányi Gulyás]] * [[Antal Palóczi]] * [[István Pálffy (prezentisto)]] * [[Mátyás Palyusik]] * [[János Pap (sciencohistoriisto)]] * [[László Pap]] * [[Elemér Papp]] * [[Mihály Párkányi]] * [[Gyula Pártos]] * [[Lajos Pásztorniczky]] * [[Imre Patai]] * [[Károly Páter]] * [[Géza Pattantyús-Ábrahám]] * [[Imre Pávó]] * [[Eszter Pécsi]] (la unua virina arkitekto) * [[Samu Pecz]] * [[József Pelikán]] * [[Dénes Perczel]] * [[Károly Perényi (agronomo)]] * [[Gyula Pethő]] * [[Gyula Petrovácz]] * [[Iván Petrovich]] * [[József Petzelt]] * [[Jozefo Petzval]] * [[Ferenc Pfaff]] * [[Ignác Pfeifer]] * [[Sándor Pfitzner]] * [[Béla Pintér (arkitekto)]] * [[Jenő Plank]] * [[Antal Plesz]] * [[Frigyes Pogány]] * [[Zoltán Pogátsa]] * [[Károly Polinszky]] * [[László Pongrácz (oficisto)]] * [[Imre Pöschl]] * [[Károly Posztóczky]] * [[Imre Prettenhoffer]] * [[Ferenc Potzner]] * [[István Pukli]] * [[Gábor Pulay]] * [[Károly Pulváry]] {{Div col end}} == R == {{Div col|cols = 2}} * [[Gyula Rabó]] * [[Sándor Radó (arkitekto)]] * [[Tibor Radó]] * [[Ignác Rados]] * [[Jenő Rados]] * [[Kornél Rados]] * [[Ödön Radvány]] * [[Ferenc Raichle]] * [[László Rajcsányi]] * [[László Rajk (arkitekto)]] * [[István Rédey]] * [[Emil Regőczi]] * [[Ede Rehatsek]] * [[Antal Reischl]] * [[Péter Reischl]] * [[Géza Requinyi]] * [[Béla Rerrich]] * [[Endre Reuss]] * [[Gyula Rimanóczy (1903)]] * [[Gyula Rimanóczy (1932)]] * [[Jenő Rimanóczy]] * [[Iván Reök]] * [[Sándor Rohringer]] * [[András Román]] * [[Zsigmond Róna]] * [[Gyula Rónai (inĝeniero)]] * [[Ferenc Ronkay]] * [[Andor Rott]] * [[Lajos Rotter]] * [[Pál Rózsa (matematikisto)]] * [[Ernő Rubik]] * [[Ernő Rubik (inĝeniero)]] * [[Ödön Rubold]] * [[Pál Rudnyánszky]] * [[György Rupcsics]] * [[László Rybach]] {{Div col end}} == S == {{Div col|cols = 3}} * [[Elemér Sajó]] * [[István Salamon]] * [[Pál Salamin]] * [[Emil Sali]] * [[István Sályi]] * [[János Sarkadi]] * [[Imre Sarudi]] * [[Géza Sasvári]] * [[Viktor Scheffer]] * [[Péter Scherer]] * [[Emil Scherf]] * [[Emil Schimanek]] * [[Jenő Schlattner]] * [[Rezső Schmid]] * [[Gyula D. Schmidt]] * [[Lajos Schodits]] * [[Ervin Schőmer]] * [[Tibor Schön]] * [[Richárd Schöntheil]] * [[István Schrodt]] * [[Frigyes Schulek]] * [[János Schulek]] * [[Artúr Sebestyén]] * [[János Sedlmayr]] * [[Péter Sidi]] * [[Sándor Simó]] * [[Erzsébet Simonyi]] * [[György Skardelli]] * [[Árpád Skrabski]] * [[Sándor Sólymos]] * [[Ádám Somlai-Fischer]] * [[Gábor Árpád Somorjai]] * [[István Soós (kemiisto)]] * [[Sándor Söpkéz]] * [[Frigyes Spiegel]] * [[György Springer]] * [[Lipót Stark]] * [[Tibor Stark (trumpetisto)]] * [[Imre Steindl]] * [[János Süli]] * [[József Sütő]] * [[Gyula Sváb]] * [[Jenő Szabady]] * [[Iván Szabó (skulptisto)]] * [[József Szalay (inĝeniero)]] * [[Miklós Szalay (inĝeniero)]] * [[Gábor Szabó (inĝeniero)]] * [[Gusztáv Szabó]] * [[László Szabó (reĝisoro)]] * [[Rezső Száday]] * [[Györgyi Szakács]] * [[Viktor Szakály]] * [[László Szathmáry]] * [[Ottó Szász]] * [[Győző Szebehely]] * [[Zoltán Szécsi]] * [[Géza Szegedi Molnár (filo)]] * [[Bálint Szeghalmy]] * [[György Szegő (arkitekto)]] * [[Miklós Szegő]] * [[András Székely]] * [[Hugó Székely]] * [[Mihály Székely (inĝeniero)]] * [[János Széki]] * [[György Szénás]] * [[Béla Szende (inĝeniero)]] * [[Jenő Szendrői]] * [[Lajos Szeniczei]] * [[György Szent-Iványi]] * [[Miklós Szent-Iványi]] * [[Tibor Szentiványi]] * [[Aladár Szentmártony]] * [[Péter Szentmiklósi]] * [[György Szigetvári]] * [[Géza Szikla (inĝeniero)]] * [[Béla Szilágyi (inĝeniero)]] * [[Gyula Szilágyi (kemiisto)]] * [[Leó Szilárd]] * [[Imre Balázs Szily]] * [[László Szirmay-Kalos]] * [[Béla Szőke]] * [[György Szrogh]] * [[Zoltán Sztáray]] * [[Zorán Sztevanovity]] * [[Pál Sztrókay]] * [[Vilmos Szuppán]] {{Div col end}} == T == {{Div col|cols = 2}} * [[József Takács (geografo)]] * [[Mihály Takaró]] * [[Ferenc Taky]] * [[Imre Tarafás]] * [[Sándor Tarics]] * [[László Telegdy-Kováts]] * '''[[Edward Teller]]''' * [[Jenő Tettamanti]] * [[István Thamm]] * [[Károly Tóbiás]] * [[Lajos Tolnay (arkitekto)]] * [[Lajos Tolnay (inĝeniero)]] * [[Ádám Tomcsányi]] * [[Géza Tompai]] * [[Zoltán Tornallyay]] * [[Ferenc Török (arkitekto)]] * [[Emil Tőry]] * [[Kálmán Tőry]] * [[Béla Tóth (bestokuracisto)]] * [[István Tóth (kemiisto)]] * [[István Tóth-Baranyi]] * [[János Tóth (arkitekto)]] * [[Ferenc Trethon]] * [[Árpád Trummer]] * [[Gábor Turányi]] * [[Attila Turi]] {{Div col end}} == U == * [[Jenő Uhlyárik]] * [[Gyula Ullmann]] * [[Rudolf Ungváry]] * [[János Urbanek]] * [[László Urbányi]] * [[Miklós Uzsoky]] == V == {{Div col|cols = 2}} * [[György Vadász]] * [[Artúr Vágó]] * [[Pál Vágó (inĝeniero)]] * [[István Pál Valkó]] * [[Ferenc Vámossy]] * [[Bálint Varga (maŝininĝeniero)]] * [[József Varga (inĝeniero)]] * [[Levente Varga]] * [[László Várnagy]] * [[György Varsányi]] * [[Imre Vas]] * [[Boldizsár Vásárhelyi]] * [[Gábor Vastagh]] * [[Ádám Vázsonyi]] * [[György Vedres]] * [[István Vedres]] * [[Tibor Vér]] * [[László Versényi (bestokuracisto)]] * [[Miklós Vida]] * [[Emil Vidéky]] * [[Emil Vidor]] * [[András Vikár]] * [[József Virág]] * [[Endre Vladár]] * [[Márton Voith]] * [[Mihály Vuk]] * [[Iván Vydarény]] * [[Zoltán Varga (koreografo)]] {{Div col end}} == W == * [[Gyula Wagner]] * [[László Wagner (agronomo)]] * [[László Wagner (arkitekto)]] * [[László Warga (arkitekto)]] * [[Károly Weichinger]] * [[Tibor Weiner]] * [[Fülöp Weinréb]] * [[Andor Wellisch]] * [[István Weiser]] * [[Lajos Werkner]] * [[Károly Wieland]] * '''[[Eugene Paul Wigner]]''' * [[István Winkler]] * [[Oszkár Winkler]] * [[Zsolt Wintermantel]] == Z == * [[István Zágon]] * [[András Zakar (pastro)]] * [[Lajos Zalaváry]] * [[Zsigmond Zalka]] * [[Jenő Zamaróczy]] * [[Ferenc Zámor]] * [[Szilárd Zielinski]] * [[Károly Zipernowsky]] * [[Gábor Zoboki]] * [[Béla Zorkóczy]] * [[Dezső Zrumeczky]] * [[Aladár Zsélyi]] == Fontoj == * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj]] qikwnpflgi4upu5jrffkbfnaeg5d1ji 0 534932 9367817 9046478 2026-05-06T18:22:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367817 wikitext text/x-wiki {{Polurinda|fuŝa lingvaĵo por parte tro rekta traduko el la angla kaj ne sufiĉa alĝustigo al la esperanta sintakso.}}{{Informkesto premio}}La '''aziaj Ludoj''', ankaŭ konataj kiel '''Asiad''', estas tutkontinenta mult-sporta evento organizata ĉiun kvaran jaron inter [[atleto]]j de ĉiuj super [[Azio]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com.au/books?id=rPnuKEqi6DoC&pg=PA51&lpg=PA51&dq=asian+games+also+known+as+asiad&source=bl&ots=3x3CObgkhC&sig=pMdOznLmFENu8I6LVdLZHKZF-os&hl=en&sa=X&ved=0CEoQ6AEwCGoVChMI9YDTmtGlxwIVJNymCh1FaA5e#v=onepage&q=asian%20games%20also%20known%20as%20asiad&f=false|titolo=China's Great Leap: The Beijing Games and Olympian Human Rights Challenges|eldoninto=Seven Stories|ISBN=9781583228432}}</ref> La Ludoj estis reguligitaj de la azia Luda Federacia (AGF) de la unuaj Ludoj en [[Nov-Delhio|Nova Delhi]], [[Barato]], ĝis la 1978 Ludoj. Pro tio ke la 1982 Ludoj ili estis organizitaj de la Olimpika Konsilio de Azia (OCA), post kiam la disrompo de la azia Luda Federacio.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Council/History.aspx|titolo=OCA History|alirdato=2010-08-14|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110522121136/http://www.ocasia.org/Council/History.aspx|arkivdato=2011-05-22}}</ref> La Ludoj estas rekonita de la [[Internacia Olimpika Komitato|Internacia Olimpika Komitata]] (IOC) kaj estas priskribita kiel la dua plej granda mult-sporta evento post la [[Olimpiaj ludoj|Olimpikaj Ludoj]].<ref>{{Cite news|title = Asian Games Taps Three-Time Olympic Sportscaster For New Sports Radio Talk Show|url = http://www.sportsbizasia.com/news/events/asian-games-taps-threetime-olympic-sportscaster-sports-radio-talk-show/|accessdate = 8 September 2010|newspaper = Sports Biz Asia|date = 8 February 2010}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101127010308/http://www.sportsbizasia.com/news/events/asian-games-taps-threetime-olympic-sportscaster-sports-radio-talk-show/ |date=2010-11-27 }}</ref><ref>{{Cite news|title = Fully renovated basketball arena ready for Asian Games|url = http://www.sports-city.org/news_details.php?news_id=8819&idCategory=56|accessdate = 8 September 2010|newspaper = Sports City|date = 22 July 2009|titolo = Arkivita kopio|alirdato = 2015-09-24|arkivurl = https://web.archive.org/web/20100613080957/http://sports-city.org/news_details.php?news_id=8819&idCategory=56|arkivdato = 2010-06-13}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100613080957/http://sports-city.org/news_details.php?news_id=8819&idCategory=56 |date=2010-06-13 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://sports-city.org/news_details.php?news_id=8819&idCategory=56 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100613080957/http://sports-city.org/news_details.php?news_id=8819&idCategory=56 |arkivdato=2010-06-13 }}</ref> En ĝia historio, naŭ nacioj gastigis la aziajn Ludojn. Kvardek ses nacioj partoprenis en la Ludoj, inkluzivanta Israelon, kiu estis ekskludita de la Ludoj post ilia lasta partopreno en 1974. La lastaj Ludoj estis tenitaj en [[Inĉono|Incheon]], [[Sud-Koreio|Suda Koreio]] de la 19-a de septembro ĝis la 4-a de oktobro 2014. == Historio == === Antaŭa formado === Antaŭ ol la aziaj Ludoj estis tenitaj, renkontiĝo sciita kiel la Foraj Orientaj Ĉampionecaj Ludoj ekzistis kiu estis unue proponinta en 1912 ĉe loko fiksita inter la [[Japana Imperio|Imperio de Japanio]], la [[Filipinoj|Filipinaj Insuloj]] kaj [[Ĉina Popola Respubliko|Ĉinio.]] La Foraj Orientaj Ludoj estis unue tenitaj en [[Manilo]] en 1913 kun 6 partoprenantaj nacioj. Dek pli da Foraj Orientaj Ludoj estis tenitaj ĝis 1934. Kontraŭ la fono de la dua Sino-japana Milito en 1934, en la vizaĝo de la insisto de Japanio sur inkluzivanta [[Manĉukuo|Manchu Imperio]] kiel konkursanta nacio en la Ludoj, Ĉinio anoncis sian retiron de partopreno. Sekve, la Foraj Orientaj Ludoj enhorarigita por 1938 estis nuligitaj. La organizo estis fine ĉesigita. === Formado === Post kiam la dua mondmilito, nombro de aziaj landoj fariĝis sendependaj. Multaj de la lastatempe sendependaj aziaj landoj deziris la formadon de nova tipo de konkurso per kio azia superregado ne estis esprimita tra perforto, sed male plifortigita tra reciproka kompreno. Dum la [[Somera Olimpiko 1948|1948 Summer Olympics]] en [[Londono]], konversacio inter sportistoj de Ĉinio kaj Filipinoj levis la ideon restarigi la Forajn Orientajn Ludojn. Tamen, Guruo Dutt Sondhi, la indiana Internacia Olimpika Komitato reprezentanto, ne kredis tiun restarigon de la Foraj Orientaj Ludoj sufiĉe montrus la spiriton de unueco kaj nivelo de atingo okazanta en aziaj sportoj. Rezulte, li proponis al sportaj gvidantoj la ideo de havanta tute novan konkurson&nbsp; - kiu venis esti la aziaj Ludoj. Tio ĉi gvidis al interkonsento formi la azian Atletan Federacion. Prepara komitato estis tiam instalita redakti la luon por ĉi tiu nova korpo. Sur 13 februaro 1949, la azia Atleta Federacio estis formale inaŭgurita en Nova Delhi, apud la noma azia Luda Federacio, kun Nova Delhi anoncita kiel la unua gastiganta urbo de la aziaj Ludoj kiu estis enhorarigita esti tenita en 1950.<ref name="FEG">{{Citaĵo el la reto|url=http://zhidao.wangchao.net.cn/detail_2890838.html|titolo=亚运会是从什么时候开始举办的,每几年举办一次?|alirdato=2010-08-14|eldoninto=wangchao.org|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130907015334/http://zhidao.wangchao.net.cn/detail_2890838.html|arkivdato=2013-09-07}}</ref><ref>{{Cite news|title = 亚运会的前世今生：前身远东运动会 中国成绩优异|url = http://sports.sina.com.cn/o/2010-08-04/04065133499.shtml|accessdate = 14 August 2010|newspaper = Sina|date = 4 August 2010}}</ref> === Krizo, reorganizado, vastigo === [[Dosiero:Indian_athletes_at_the_First_Asiad.png|eta|Unue aziaj Ludoj malfermanta ceremonion]] Komencanta en 1962, la Ludoj estis frapita de pluraj krizoj. Unue, la gastiganta landa Indonezio, rifuzita permesi la partoprenon de Israelo kaj Tajvano pro politikaj kaj religiaj aferoj. Rezulte, la IOC forigis ĝian sponsorecon de la Ludoj kaj finita Indonezion kiel unu el la IOCaj membroj.<ref>{{Cite news|title = Track: Asian Games Dropped By Olympics|url = https://news.google.com/newspapers?id=q3cjAAAAIBAJ&sjid=ZMoEAAAAIBAJ&pg=738,3903294&dq=1962+asian+games&hl=en|accessdate = 14 August 2010|newspaper = Daytona Beach|date = 23 August 1962}}</ref> La [[AFC|azia Futbala Konfederacia]] (AFC), [[Internacia Asocio de Atletikaj Federacioj|Internacia Amatora Atletiko Federacia]] (IAAF) kaj [[Internacia Federacio de Halterlevo|Internacia Halterleva Federacio]] (IWF), ankaŭ forigita ilian rekonon de la Ludoj.<ref>{{Cite web|title = 第4届 1962年雅加达亚运会|url = http://data.sports.163.com/match/history/0005000BBQFO.html|publisher = data.sports.163.com|accessdate = 14 August 2010|titolo = Arkivita kopio|alirdato = 2015-09-24|arkivurl = https://web.archive.org/web/20110703111711/http://data.sports.163.com/match/history/0005000BBQFO.html|arkivdato = 2011-07-03}}</ref><ref>{{Cite news|title = Penalty Dealt to Indonesia|url = https://news.google.com/newspapers?id=kMESAAAAIBAJ&sjid=RvcDAAAAIBAJ&pg=4386,3223549&dq=1962+asian+games+iaaf&hl=en|accessdate = 14 August 2010|newspaper = Spokane Daily Chronicles|date = 13 September 1962}}</ref><ref>{{Cite news|title = Warning|url = https://news.google.com/newspapers?id=al8RAAAAIBAJ&sjid=jJYDAAAAIBAJ&pg=1306,4815390&dq=1962+asian+games+weightlifting&hl=en|accessdate = 14 August 2010|newspaper = The Age|date = 30 August 1962}}</ref> En 1970, Suda Koreio falis ĝian planon gastigi la Ludojn supoze pro nacia sekureca krizo, tamen la ĉefa kialo estis pro financa krizo, deviganta la antaŭan gastigantan Tajlandon administri la Ludojn denove en [[Bankoko|Bangkok]] uzanta financojn translokigita de Suda Koreio.<ref>{{Cite web|title = 第六届 1970年曼谷亚运会|url = http://data.sports.163.com/match/history/0005000BBQFL.html|publisher = Data.sports.163.com|accessdate = 22 July 2010|titolo = Arkivita kopio|alirdato = 2015-09-24|arkivurl = https://web.archive.org/web/20110703111556/http://data.sports.163.com/match/history/0005000BBQFL.html|arkivdato = 2011-07-03}}</ref> Antaŭ la Ludoj, Japanio estis demandita gastigi la Ludojn, sed malpliiĝita pro Ekspozicio '70 en [[Osako|Osaka.]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.pattayamail.com/277/sports.htm#hd4|titolo=Thailand’s Sporting Spirit|alirdato=2010-07-22|eldoninto=Pattaya Mail Sports}}</ref> Ĉi tiu eldono ankaŭ markis la unuan tempon la Ludoj havas televidan elsendadon dum la mondo.<ref>{{Cite web|title = 第六届 1970年曼谷亚运会|url = http://data.sports.163.com/match/history/0005000BBQFL.html|publisher = data.sports.163|accessdate = 9 October 2010|titolo = Arkivita kopio|alirdato = 2015-09-24|arkivurl = https://web.archive.org/web/20110703111556/http://data.sports.163.com/match/history/0005000BBQFL.html|arkivdato = 2011-07-03}}</ref> En 1974, la Ludoj formale rekonis la partoprenon de Ĉinio, Norda Koreio kaj Mongolia. Israelo estis permesita partopreni malgraŭ la kontraŭstaro de [[araba mondo]], dum Tajvano rajtis daŭri partoprenanta (kiel "ĉinan Taipei" malgraŭ ĝia statuso estis aboliciita en ĝenerala renkontiĝo sur 16 novembro 1973 de Luda Federacio.<ref>{{Cite web|title = 第七届 1974年德黑兰亚运会|url = http://data.sports.163.com/match/history/0005000BBQFK.html|publisher = data.sports.163.com|accessdate = 9 October 2010|titolo = Arkivita kopio|alirdato = 2015-09-24|arkivurl = https://web.archive.org/web/20110703111526/http://data.sports.163.com/match/history/0005000BBQFK.html|arkivdato = 2011-07-03}}</ref> La lasta estas 1978, [[Pakistano]] falis ĝian planon gastigi la Ludojn en 1975 pro financa krizo kaj politikaj aferoj.<ref>{{Cite web|title = 第8届 1978年曼谷亚运会|url = http://data.sports.163.com/match/history/0005000BBQFI.html|publisher = Data.sports.163.com|accessdate = 22 July 2010|titolo = Arkivita kopio|alirdato = 2015-09-24|arkivurl = https://web.archive.org/web/20110703111453/http://data.sports.163.com/match/history/0005000BBQFI.html|arkivdato = 2011-07-03}}</ref> Tajlando proponis helpi kaj la Ludoj estis ankoraŭ foje tenita en Bangkok. Tamen, ankoraŭ foje, ŝatas en 1962, Tajvano kaj Israelo estis rifuzita la partoprenon de Luda Federacio, inter politikaj aferoj kaj sekurecaj timoj.<ref>{{Cite news|title = Asian Games Federation says no to Israel|url = https://news.google.com/newspapers?id=v7seAAAAIBAJ&sjid=Sr4EAAAAIBAJ&pg=1934,684691&dq=1978+asian+games&hl=en|accessdate = 9 October 2010|newspaper = Anchorage Daily News|date = 3 June 1978}}{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Pluraj regantaj korpoj protestita kontraŭ la malpermeso, kiel IAAF, minacita bari la partoprenantajn ludistojn de [[Somera Olimpiko 1980|1980 Summer Olympics]], tio ĉi kaŭzis plurajn teamojn retiri antaŭ la Ludoj.<ref>{{Cite news|title = New Israeli rejection forces Asian athletes to risk Olympic hope|url = https://news.google.com/newspapers?id=WwMuAAAAIBAJ&sjid=XaEFAAAAIBAJ&pg=2171,3744052&dq=1978+asian+games&hl=en|accessdate = 9 October 2010|newspaper = The Montreal Gazette|date = 22 November 1978}}</ref><ref>{{Cite news|title = Indonesia, Hong Kong protest ban on Israel|url = https://news.google.com/newspapers?id=kP0NAAAAIBAJ&sjid=LHwDAAAAIBAJ&pg=6027,3304995&dq=1978+asian+games&hl=en|accessdate = 9 October 2010|newspaper = St. Petersburg Times|date = 4 December 1978}}</ref> Sekvanta ĉi tiun serion de krizoj, la Nacia Olimpika Komitato en Azio decidis revizii la konstitucion de la azia Luda Federacio. Nova asocio, nomis la Olimpikan Konsilion de Azio, estis kreita en novembro 1981 kun la ekskludo de Israelo.<ref>{{Cite news|title = Israelis facing Asian ban|url = https://news.google.com/newspapers?id=Rr4yAAAAIBAJ&sjid=jO4FAAAAIBAJ&pg=2948,6887134&dq=asian+games+federation&hl=en|accessdate = 9 October 2010|newspaper = Ottawa Citizen|date = 10 December 1981}}</ref> Barato estis jam enhorarigita gastigi la 1982 Ludoj kaj la OCA decidis ne fali la malnovan AGFan kalendaron. La OCA formale kontrolis la Ludojn komencanta kun la 1986 aziaj Ludoj en Suda Koreio.<ref>{{Cite news|title = Olympics|url = https://news.google.com/newspapers?id=ukIwAAAAIBAJ&sjid=DqUFAAAAIBAJ&pg=1683,4438561&dq=asian+games+federation&hl=en|accessdate = 9 October 2010|newspaper = The Montreal Gazette|date = 28 November 1981}}</ref> En la sukcesantaj Ludoj, Tajvana (Respubliko de Ĉinio) estis re-agnoskita, sed estis devigita de Ĉinio konkurenci sub la nomo ''ĉina Taipei''.<ref>{{Cite news|title = China welcomes Taiwan's AG trip|url = https://news.google.com/newspapers?id=_mYVAAAAIBAJ&sjid=XAsEAAAAIBAJ&pg=5130,1232701&dq=chinese+taipei+asian+games&hl=en|accessdate = 9 October 2010|newspaper = Manila Standard|date = 16 July 1988}}</ref> En 1994, la Ludoj inkluzivis la eksajn [[Respublikoj de Sovetunio|respublikojn de Sovetio]]: Kazaĥio, Kirgizio, Taĝikio, Turkmenio kaj Uzbekio por la unua tempo. Ĝi estis ankaŭ la unua tempo ke la Ludoj estis tenita ekster la [[ĉefurbo]] de la gastiganta lando.<ref>{{Cite web|title = 第12届 1994年广岛亚运会|url = http://data.sports.163.com/match/history/0005000BBQDY.html|publisher = data.sports.163.com|accessdate = 9 October 2010|titolo = Arkivita kopio|alirdato = 2015-09-24|arkivurl = https://web.archive.org/web/20101202025642/http://data.sports.163.com/match/history/0005000BBQDY.html|arkivdato = 2010-12-02}}</ref> Tamen, Irako estis interrompita de la Ludoj pro la [[Golfa Milito|persa Golfa Milito]] en 1990, dum Norda Koreio bojkotis la Ludojn pro politikaj aferoj. Ĝi estis ankaŭ makulita de la morto de Nepalese delegacio Nareshkumar Adhikari dum komenca ceremonio de la Ludoj.<ref>{{Cite news|title = Let the Games Begin|url = https://news.google.com/newspapers?id=QpsWAAAAIBAJ&sjid=UxMEAAAAIBAJ&pg=1694,953978&dq=1994+asian+games+kazakhstan&hl=en|accessdate = 9 October 2010|newspaper = New Straits Times|date = 3 October 1994}}</ref> La 1998 Ludoj markis la kvaran tempon la Ludoj estis tenita en Bangkok, Tajlando. La kvara komenca ceremonio okazita sur 6 decembro, komparita al 9 decembro por la antaŭa 3. Ĉiuj kvar ludoj estis malfermita de [[Phumiphon Adunjadet|H.M.King Bhumibol Adulyadej.]] La dato de la ferma ceremonio restita kiel 20 decembro por ĉiuj 4 ludoj gastigita de Tajlando. == Simboloj == Simila al la [[Olimpiaj ludoj|Olimpikaj Ludoj]], la Olimpika Konsilio de Azio ankaŭ uzas simbolojn reprezenti la idealojn de la aziaj Ludoj, nome: * Olimpika Konsilio de Azia Flago * Azia Luda flamo * Olimpika Konsilio de Azia Himno == Partopreno == [[Dosiero:Asian_Games_Doha_2006_fireworks.jpg|eta|2006 aziaj Ludoj]] Ĉiuj 45 membroj filiiĝita al la Olimpika Konsilio de Azia (OCA) estas elektebla partopreni en la Ludoj. Laŭ membriĝo en la OCA, [[La limo inter Eŭropo kaj Azio|transcontinental]] Kazaĥio partoprenas en la aziaj Ludoj sed Egiptio faras ne, partoprenanta en la [[Tutafrikaj Ludoj]] male. Diversaj landoj partoprenanta en la eŭropaj Ludoj prefere ol la aziaj Ludoj estas parte aŭ plene en Azio: Turkio, Rusio (gravaj partoj en Azio); Azerio, Kartvelio (preskaŭ tute en Azio); Kipro, Armenio, Israelo (plene en Azio). En historio, 46 Naciaj Olimpikaj Komitatoj (NOCs) sendis konkursantojn al la Ludoj. [[Israela Olimpika Komitato|Israelo]] estis ekskludita de la Ludoj ekde 1976, la kialo citita kiel estanta pro sekurecaj kialoj.<ref>{{Cite news|title = Asian Games ban Israel|url = https://news.google.com/newspapers?id=lR8MAAAAIBAJ&sjid=dl0DAAAAIBAJ&pg=2486,2066961&dq=israel+asian+games&hl=en|accessdate = 29 July 2007|newspaper = St. Petersburg Times|date = 26 July 1976}}</ref> Israelo petis partopreni en la 1982 Ludoj, sed la peto estis malakceptita de la organizintoj pro okazaĵo en 1972 Summer Olympics.<ref>{{Cite news|title = Israel not invited to Asian Games|url = https://news.google.com/newspapers?id=YJAsAAAAIBAJ&sjid=PvsDAAAAIBAJ&pg=5458,3706701&dq=israel+asian+games&hl=en|accessdate = 29 July 2007|newspaper = Lakeland Ledger|date = 26 May 1982|deadurl = yes|archiveurl = https://web.archive.org/20130930073524/http://news.google.com/newspapers?id=YJAsAAAAIBAJ&sjid=PvsDAAAAIBAJ&pg=5458,3706701&dq=israel+asian+games&hl=en|archivedate = 30 September 2013}}</ref> Israelo estas nun membro de la eŭropa Olimpika Komitata (EOC). Tajvano, Palestino, Hong Kong kaj Macau partoprenas en la aziaj Ludoj laŭ membriĝo en OCA. Pro ĝia daŭranta ambigua politika statuso, Tajvano partoprenas en la Ludoj sub la flago de ĉina Taipei ekde 1990. Macau NOC estas permesita konkurenci kiel unu el la NOCs en aziaj Ludoj, malgraŭ ne estanta rekonita de la Internacia Olimpika Komitata (IOC) por partopreno en la [[Olimpiaj ludoj|Olimpikaj Ludoj]]. En 2007, la Prezidanto de OCA, Sheikh Ahmed Al-Fahad Al-Ahmed Al-Sabah, malakceptita proponon permesi [[Aŭstralia Olimpika Komitato|Aŭstralion]] partopreni en la Ludoj. Li deklaris ke dum Aŭstralio aldonus bonan valoron al la aziaj Ludoj, ĝi estus maljusta al Oceanio Naciaj Olimpikaj Komitatoj (ONOC).<ref>{{Cite news|title = No place for Australia in Asian Games|url = http://www.smh.com.au/news/sport/no-place-for-australia-in-asian-games/2007/04/17/1176696841249.html|accessdate = 2010-07-29|newspaper = The Sydney Morning Herald|date = 2007-04-17}}</ref> Estanta membroj de ONOC, Aŭstralio kaj Nov-Zelando partoprenas en Pacifikaj Ludoj ekde 2015. Nur sep landoj, nome Barato, Indonezio, Japanio, Filipinoj, Sri Lanka, Singapuro kaj Tajlando konkurencis en ĉiuj eldonoj de la ludoj. == Sportoj == Kvardek kvar sportoj estis prezentita en azia Luda historio, inkluzivanta 2014 Ludojn en [[Inĉono|Incheon]]. {| style="margin: auto auto 10px;" | {| class="wikitable" !Sporto !Jaroj |- |Aquatics |Ekde 1951 |- |Archery |Ekde 1978 |- |Atletiko |Ekde 1951 |- |Volanludo |Ekde 1962 |- |Basbalo |Ekde 1994 |- |Korbopilko |Ekde 1951 |- |Tabulaj ludoj |2006–2010 |- |Bodybuilding |2002–2006 |- |Rulanta |1978, 1986, ekde 1994 |- |Boksanta |Ekde 1954 |- |Kanuado |Ekde 1986 |- |Kriketo |Ekde 2010 |- |Indikaj sportoj |1998–2010 |- |Bicikliranta |1951, ekde 1958 |- |Dancesport |2010 |- |Draka boato |2010 |- |Ĉevalrajdado |1982–1986, ekde 1994 |- |Ĉirkaŭbaranta |1974–1978, ekde 1986 |- |Kampa hokeo |Ekde 1958 |- |Futbalo |Ekde 1951 |- |Golfo |Ekde 1982 |- |Gimnastikoj |Ekde 1974 |} | {| class="wikitable" !Sporto !Jaroj |- |Manpilkado |Ekde 1982 |- |Judo |Ekde 1986 |- |Kabaddi |Ekde 1990 |- |Karateo |Ekde 1994 |- |Moderna pentatlono |1994, 2002, ekde 2010 |- |Rulilaj sportoj |2010 |- |Remanta |Ekde 1982 |- |Rugbea unio |Ekde 1998 |- |Velanta |1970, ekde 1978 |- |Sepaktakraw |Ekde 1990 |- |Pafanta |Ekde 1954 |- |Softball |Ekde 1990 |- |Mola teniso |Ekde 1990 |- |Skvaŝo |Ekde 1998 |- |Tabla teniso |1958–1966, ekde 1974 |- |Taekwondo |1986, ekde 1994 |- |Teniso |1958–1966, ekde 1974 |- |Triathlon |Ekde 2006 |- |Volebalo |Ekde 1958 |- |Halterlevo |1951–1958, ekde 1966 |- |Luktanta |Ekde 1954 |- |Wushu |Ekde 1990 |} |} == Medala kalkulo == De la 45 Naciaj Olimpikaj Komitatoj partoprenanta dum la historio de la Ludoj, 43 nacioj gajnis almenaŭ ununuran medalon en la konkurso, lasanta tri naciojn: Bhutan, Maldives kaj Timor-Leste ankoraŭ gajnas ununuran medalon. 37 nacioj gajnis almenaŭ unu oran medalon (nura Japanio kaj Barato tiel faris ĉe ĉiuj aziaj Ludoj), dum Japanio kaj Ĉinio fariĝis la nura du nacioj en historio aperi kiel entutaj ĉampionoj. == Samsung MVPa premio == Samsung enkondukis la Plej Valora Ludista (MVP) premio en aziaj Ludoj komencanta en la 1998 Ludoj en [[Bankoko|Bangkok]], [[Tajlando]]. Malsupre estas la listo de gajnintoj: {| class="wikitable" !Jaro !Atleto !Sporto !Ref |- |1998 | Koji Ito{{Flago|Japanio}} |Atletiko |<ref name="Japan">{{Cite news|title = Outstanding Japanese athletes in Asian Games|url = http://www.gz2010.cn/10/0121/16/5TIKEDL4007802FM.html|accessdate = 8 May 2011|newspaper = gz2010.cn|date = 21 January 2010|titolo = Arkivita kopio|alirdato = 2015-09-24|arkivurl = https://web.archive.org/web/20170909142049/http://www.gz2010.cn/10/0121/16/5TIKEDL4007802FM.html|arkivdato = 2017-09-09}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170909142049/http://www.gz2010.cn/10/0121/16/5TIKEDL4007802FM.html |date=2017-09-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.gz2010.cn/10/0121/16/5TIKEDL4007802FM.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-09-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170909142049/http://www.gz2010.cn/10/0121/16/5TIKEDL4007802FM.html |arkivdato=2017-09-09 }}</ref> |- |2002 | Kosuke Kitajima{{Flago|Japanio}} |Naĝanta |<ref name="Japan"/> |- |2006 | Parki Tae-hwan{{Flago|Sud-Koreio}} |Naĝanta |<ref>{{Cite news|title = S Korean Swimmer Park Named MVP|url = http://www.china.org.cn/english/sports/192727.htm|accessdate = 8 May 2011|newspaper = China.org.cn|date = 16 December 2006}}</ref> |- |2010 | Lin Dan{{Flago|Ĉinio}} |Volanludo |<ref>{{Cite news|title = Lin Dan voted Asian Games MVP|url = http://www.thejakartapost.com/news/2010/11/28/lin-dan-voted-asian-games-mvp.html|accessdate = 8 May 2011|newspaper = Jakarta Post|date = 28 November 2010}}</ref> |- |2014 | Kosuke Hagino{{Flago|Japanio}} |Naĝanta |<ref>{{Cite news|title = Samsung MVP Award: 2014 MVP is Kosuke Hagino of Japan|url = http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20141004000133|accessdate = 4 October 2014|newspaper = The Korea Herald|date = 4 October 2014}}</ref> |- |2018 | Rikako Ikee{{Flago|Japanio}} |Naganta |<ref>{{cite news|1=title Teenage swimmer ikee named 2018 Asian Games' "Most Valuable Player" as event draws to a close|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1069493/teenage-swimmer-ikee-named-2018-asian-games-most-valuable-player-as-event-draws-to-a-close|accessdate=2-a de septembro 2018|newspaper=insidethegames|date=2-a de septembro 2018}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180902151722/https://www.insidethegames.biz/articles/1069493/teenage-swimmer-ikee-named-2018-asian-games-most-valuable-player-as-event-draws-to-a-close |date=2018-09-02 }}</ref> |} == Eldonoj == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Jaro !Ludoj !Gastiganto !Datoj !Nacioj !Atletoj !Sportoj !Eventoj !Ref |- |1951 | align="center" |I | [[Nov-Delhio|Nova Delhi]], [[Barato]]{{Flago|Barato}} | 4–11 marto |11 |489 |6 |57 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=5|titolo=1st AG New Delhi 1951|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111208112853/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=5|arkivdato=2011-12-08}}</ref> |- |1954 | align="center" |II | [[Manilo]], [[Filipinoj]]{{Flago|Filipinoj}} | 1–9 majo |19 |970 |8 |76 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=6|titolo=2nd AG Manila 1954|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110522120614/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=6|arkivdato=2011-05-22}}</ref> |- |1958 | align="center" |III | [[Tokio]], [[Japanio]]{{Flago|Japanio}} |24 1a de&nbsp;– majo junio |16 |1,820 |13 |97 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=7|titolo=3rd AG Tokyo 1958|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101108024747/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=7|arkivdato=2010-11-08}}</ref> |- |1962 | align="center" |IV | [[Ĝakarto|Jakarta]], [[Indonezio]]{{Flago|Indonezio}} |24 4a de&nbsp;– aŭgusto septembro |12 |1,460 |13 |120 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=8|titolo=4th AG Jakarta 1962|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101107080130/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=8|arkivdato=2010-11-07}}</ref> |- |1966 | align="center" |V | [[Bankoko|Bangkok]], [[Tajlando]]{{Flago|Tajlando}} |9–20 decembro |16 |1,945 |14 |143 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=9|titolo=5th AG Bangkok 1966|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101107080250/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=9|arkivdato=2010-11-07}}</ref> |- |1970 | align="center" |VI | [[Bankoko|Bangkok]], [[Tajlando]]{{Flago|Tajlando}} | 9–20 decembro |16 |2,400 |13 |135 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?9QoyD9QEWPeVqKJ76yYA3Q==|titolo=6th Asian Games Bangkok 1970|alirdato=2013-12-27|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20141011010044/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?9QoyD9QEWPeVqKJ76yYA3Q==|arkivdato=2014-10-11}}</ref> |- |1974 | align="center" |VII | [[Teherano|Tehran]], [[Irano]]{{Flago|Irano}} |1–16 septembro |19 |3,010 |16 |202 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=11|titolo=7th AG Tehran 1974|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110522121505/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=11|arkivdato=2011-05-22}}</ref> |- |1978 | align="center" |VIII | [[Bankoko|Bangkok]], [[Tajlando]]{{Flago|Tajlando}} |9–20 decembro |19 |3,842 |19 |201 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=12|titolo=8th AG Bangkok 1978|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101107080021/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=12|arkivdato=2010-11-07}}</ref> |- |1982 | align="center" |IX | [[Nov-Delhio|Nova Delhi]], [[Barato]]{{Flago|Barato}} |19 4a de&nbsp;– novembro decembro |33 |3,411 |21 |199 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=13|titolo=9th AG New Delhi 1982|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100613093727/http://ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=13|arkivdato=2010-06-13}}</ref> |- |1986 | align="center" |X | [[Seulo|Seoul]], [[Sud-Koreio|Suda Koreio]]{{Flago|Sud-Koreio}} |20 5a de&nbsp;– septembro oktobro |27 |4,839 |25 |270 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=14|titolo=10th AG Seoul 1986|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101107080115/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=14|arkivdato=2010-11-07}}</ref> |- |1990 | align="center" |XI | [[Pekino|Beijing]], [[Ĉina Popola Respubliko|Ĉinio]]{{Flago|Ĉinio}} |22 7a de&nbsp;– septembro oktobro |36 |6,122 |29 |310 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=15|titolo=11th AG Beijing 1990|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101107080026/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=15|arkivdato=2010-11-07}}</ref> |- |1994 | align="center" |XII | [[Hiroŝimo|Hiroshima]], [[Japanio]]{{Flago|Japanio}} |2–16 oktobro |42 |6,828 |34 |337 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=16|titolo=12th AG Hiroshima 1994|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101107080031/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=16|arkivdato=2010-11-07}}</ref> |- |1998 | align="center" |XIII | [[Bankoko|Bangkok]], [[Tajlando]]{{Flago|Tajlando}} |6–20 decembro |41 |6,554 |36 |376 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=17|titolo=13th AG Bangkok 1998|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101107080036/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=17|arkivdato=2010-11-07}}</ref> |- |2002 | align="center" |XIV | [[Pusano|Busan]], [[Sud-Koreio|Suda Koreio]]{{Flago|Sud-Koreio}} |29 14a de&nbsp;– septembro oktobro |44 |7,711 |38 |419 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=18|titolo=14th AG Busan 2002|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20111208185956/http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=18|arkivdato=2011-12-08}}</ref> |- |2006 | align="center" |XV | [[Doho|Doha]], [[Kataro]]{{Flago|Kataro}} |1–15 decembro |45 |9,520 |39 |424 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=19|titolo=15th AG Doha 2006|alirdato=2010-07-22|eldoninto=OCA}}</ref> |- |2010 | align="center" |XVI | [[Kantono (Ĉinio)|Guangzhou]], [[Ĉina Popola Respubliko|Ĉinio]]{{Flago|Ĉinio}} |12–27 novembro |45 |9,704 |42 |476 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GameParticular.aspx?GPCode=31|titolo=16th AG Guangzhou 2010|alirdato=2010-11-29|eldoninto=OCA}}</ref> |- |2014 | align="center" |XVII | [[Inĉono|Incheon]], [[Sud-Koreio|Suda Koreio]]{{Flago|Sud-Koreio}} |19 4a de&nbsp;– septembro oktobro |45 |9,501 |36 |439 |<ref>{{Cite web|title = 17th AG Incheon 2014|url = http://www.incheon2014ag.org/Sports/Biographies/Athletes?lang=en|publisher = OCA|accessdate = 19 September 2014|titolo = Arkivita kopio|alirdato = 2015-09-24|arkivurl = https://web.archive.org/web/20140921034425/http://www.incheon2014ag.org/Sports/Biographies/Athletes?lang=en|arkivdato = 2014-09-21}}</ref> |- |2018 | align="center" |XVIII | [[Jakarta]]-[[Palembang]], [[Indonezio]]{{Flago|Indonezio}} |18 2a de&nbsp;– aŭgusto septembro |45 |11,300 |40 |465 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/Game/GHAFDetails?q=MWbjABf3Sf4+EEdvjSHp1mKucBolMd09YB3SA8pB6ICXIV3ewQzs6SCXxY5X09oPoqcrg4g+dQDHTpI7IbIHLQ==|titolo=18th AG Jakarta-Palembang 2018|alirdato=20-a de septembro 2014|eldoninto=OCA}}{{404|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |2022 | align="center" |XIX | [[Hangzhou]], [[Ĉina Popola Respubliko|Ĉinio]]{{Flago|Ĉinio}} |10–25 septembro | colspan="4" style="text-align:center" |''Estonta evento'' | |- |2026 | align="center" |XX | [[Nagoya]], [[Japanio]]{{Flago|Japanio}} |18 3a de&nbsp;- septembro oktobro | colspan="4" style="text-align:center" |''Estonta evento'' | |- |- |2030 | align="center" |XXI | [[Doho|Doha]], [[Kataro]]{{Flago|Kataro}} |? | colspan="4" style="text-align:center" |''Estonta evento'' | |- |- |2034 | align="center" |XXII | [[Riado]], [[Sauda Arabio]]{{Flago|Sauda Arabio}} |? | colspan="4" style="text-align:center" |''Estonta evento'' | |- |} == Jarcenta Festo == Sur 8 novembro 2012, la OCA decidita ĉe ĝia 31a Ĝenerala Asembleo en Macau krei specialan multi-sporta evento vokis ''aziajn Ludojn Jarcenta Festo'' en festo de la 100a datreveno de la Orientaj Ludoj (poste fariĝis Ege Orientaj Ĉampionecaj Ludoj).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?WKegervtea33qPdVeA1Kfg==|titolo=OCA General Assembly opens in Macau|alirdato=2012-11-09|eldoninto=OCA|arkivurl=https://web.archive.org/web/20140108074704/http://www.ocasia.org/News/IndexNewsRM.aspx?WKegervtea33qPdVeA1Kfg==|arkivdato=2014-01-08}}</ref> OCA premiis [[Filipinoj]]n la gastigantaj rajtoj kiel ĝi estis la sama gastiganto 100 jaroj antaŭe. La evento estis originale enhorarigita esti tenita en Boracay Insulo, Malay, [[Aklano|Aklan]] sur 27 al 29 novembro 2013 sed pro la eventoj ĉirkaŭiganta [[Tajfuno Haj-jano|Tajfunon Haiyan]], ĝi estis movita al januaro 2014.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://sports.inquirer.net/8165/philippines-to-host-2013-asiad-centennial-games|titolo=Philippines to host 2013 Centennial Asian Games|alirdato=2013-02-19|eldoninto=Inquirer Sports}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.2013agcef.com.ph/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-01-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20201125201347/http://2013agcef.com.ph/ |arkivdato=2020-11-25 }}</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de IOK-kodoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.ocasia.org/Game/Index.aspx Olimpika Konsilio de Azio: Ludoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120414124803/http://www.ocasia.org/Game/Index.aspx |date=2012-04-14 }} * [https://www.unibw.de/geschichte/neueste/researchprojects/buildingasiannations Esplora projekto sur la historio de la aziaj Ludoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140714145335/https://www.unibw.de/geschichte/neueste/researchprojects/buildingasiannations |date=2014-07-14 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Aziaj Ludoj| ]] [[Kategorio:Plursportaj eventoj]] nu1zciaakwa74kqnfmoq9aht6zwaodk 0 536757 9368027 8661534 2026-05-07T05:41:42Z Sj1mor 12103 9368027 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=ES-EX|situo sur mapo=|zomo=13}} '''''El Periódico Extremadura''''' estas regiona gazeto en Hispanio kaj distribuita ĉefe en Ekstremaduro kaj ene de ĝi ĉefe en la [[provinco Cáceres]]. Temas pri ĉiutaga ĵurnalo de ĝenerala informado, paga kaj de matena distribuado, posedo de la grupo [[Grupo Zeta]]. Ĝi havas centran sidejon en la urbo [[Cáceres]]. Ekde 1923 oni eldonas ĝin preskaŭ seninterrompe kun ampleksa informaro pri Ekstremaduro, Hispanio kaj internaciaj aferoj. Ĝi disponas de apartaj rubrikoj kaj suplementoj al diversaj temoj sociaj kaj kulturaj kaj vendeblas semajnfine kun apartaj suplementoj. Inter notindaj okazaĵoj oni meciu ke unu el ĝiaj ĵurnalistoj, nome Juan Milán Cebrian, diskonigis la unua la novaĵon de la memproklamo de [[Francisco Franco]] kiel ŝtatestro de [[Hispanio]] (''caudillo'') kiam tio okazis en Cáceres en Septembro de 1936 komence de la [[Hispana Enlanda Milito]]. En julio de 2010, la ĵurnalo atingis rekordan pinton de disvastigo ĝis tiam per totalo de 52.000 ĉiutagaj legantoj.<ref>elperiodicoextremadura.com [http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=520042 Los diarios de Zeta en la región baten su récord: 77.000 lectores]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.elperiodicoextremadura.com/info/historia.asp Historio de la ĵurnalo en ĝia retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071223002057/http://www.elperiodicoextremadura.com/info/historia.asp |date=2007-12-23 }} * elperiodicoextremadura.com [http://www.elperiodicoextremadura.com Reta eldono] * Periódico Extremadura en facebook [http://www.facebook.com/periodicoextremadura] [[Kategorio:Hispanaj gazetoj]] [[Kategorio:Hispanlingvaj gazetoj]] [[Kategorio:Ekstremaduro]] jzors470uzmt011ypk1lqkjmtfsqrn4 9368028 9368027 2026-05-07T05:42:15Z Sj1mor 12103 9368028 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=ES-EX|situo sur mapo=neniu|zomo=13}} '''''El Periódico Extremadura''''' estas regiona gazeto en Hispanio kaj distribuita ĉefe en Ekstremaduro kaj ene de ĝi ĉefe en la [[provinco Cáceres]]. Temas pri ĉiutaga ĵurnalo de ĝenerala informado, paga kaj de matena distribuado, posedo de la grupo [[Grupo Zeta]]. Ĝi havas centran sidejon en la urbo [[Cáceres]]. Ekde 1923 oni eldonas ĝin preskaŭ seninterrompe kun ampleksa informaro pri Ekstremaduro, Hispanio kaj internaciaj aferoj. Ĝi disponas de apartaj rubrikoj kaj suplementoj al diversaj temoj sociaj kaj kulturaj kaj vendeblas semajnfine kun apartaj suplementoj. Inter notindaj okazaĵoj oni meciu ke unu el ĝiaj ĵurnalistoj, nome Juan Milán Cebrian, diskonigis la unua la novaĵon de la memproklamo de [[Francisco Franco]] kiel ŝtatestro de [[Hispanio]] (''caudillo'') kiam tio okazis en Cáceres en Septembro de 1936 komence de la [[Hispana Enlanda Milito]]. En julio de 2010, la ĵurnalo atingis rekordan pinton de disvastigo ĝis tiam per totalo de 52.000 ĉiutagaj legantoj.<ref>elperiodicoextremadura.com [http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=520042 Los diarios de Zeta en la región baten su récord: 77.000 lectores]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.elperiodicoextremadura.com/info/historia.asp Historio de la ĵurnalo en ĝia retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071223002057/http://www.elperiodicoextremadura.com/info/historia.asp |date=2007-12-23 }} * elperiodicoextremadura.com [http://www.elperiodicoextremadura.com Reta eldono] * Periódico Extremadura en facebook [https://www.facebook.com/periodicoextremadura] [[Kategorio:Hispanaj gazetoj]] [[Kategorio:Hispanlingvaj gazetoj]] [[Kategorio:Ekstremaduro]] ltb24gubtvr5dwol2udh4h3u5cahb8n 9368030 9368028 2026-05-07T05:49:25Z Sj1mor 12103 9368030 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto organizaĵo}} '''''El Periódico Extremadura''''' estas regiona gazeto en Hispanio kaj distribuita ĉefe en Ekstremaduro kaj ene de ĝi ĉefe en la [[provinco Cáceres]]. Temas pri ĉiutaga ĵurnalo de ĝenerala informado, paga kaj de matena distribuado, posedo de la grupo [[Grupo Zeta]]. Ĝi havas centran sidejon en la urbo [[Cáceres]]. Ekde 1923 oni eldonas ĝin preskaŭ seninterrompe kun ampleksa informaro pri Ekstremaduro, Hispanio kaj internaciaj aferoj. Ĝi disponas de apartaj rubrikoj kaj suplementoj al diversaj temoj sociaj kaj kulturaj kaj vendeblas semajnfine kun apartaj suplementoj. Inter notindaj okazaĵoj oni meciu ke unu el ĝiaj ĵurnalistoj, nome Juan Milán Cebrian, diskonigis la unua la novaĵon de la memproklamo de [[Francisco Franco]] kiel ŝtatestro de [[Hispanio]] (''caudillo'') kiam tio okazis en Cáceres en Septembro de 1936 komence de la [[Hispana Enlanda Milito]]. En julio de 2010, la ĵurnalo atingis rekordan pinton de disvastigo ĝis tiam per totalo de 52.000 ĉiutagaj legantoj.<ref>elperiodicoextremadura.com [http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/noticia.asp?pkid=520042 Los diarios de Zeta en la región baten su récord: 77.000 lectores]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.elperiodicoextremadura.com/info/historia.asp Historio de la ĵurnalo en ĝia retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071223002057/http://www.elperiodicoextremadura.com/info/historia.asp |date=2007-12-23 }} * elperiodicoextremadura.com [http://www.elperiodicoextremadura.com Reta eldono] * Periódico Extremadura en facebook [https://www.facebook.com/periodicoextremadura] [[Kategorio:Hispanaj gazetoj]] [[Kategorio:Hispanlingvaj gazetoj]] [[Kategorio:Ekstremaduro]] 09lz69rsci56h747rpoubm544uhavo4 0 539701 9367682 9324829 2026-05-06T14:27:35Z Sj1mor 12103 9367682 wikitext text/x-wiki {{Informkesto spektaklejo |nomo = [[Dosiero:BATACLAN.jpg|100ra]] |eonomo = Bataclan |bildo = Le Bataclan 2019.jpg |loko = Parizo |latitudo = 48.863330 |longitudo = 2.370280 |regiono-ISO = FR-75 |situo sur mapo= Parizo |ŝtato = Francio |konstruadita = |malfermita = {{Dato|03|02|1865}} |posedanto = |administranto = Lagardère Live Entertainment |surfaco = |kosto = |arkitekto = Charles Duval |kapacito = 1694 |dimensioj = |luantoj = |kat = ne }} [[Dosiero:Bataclan, Paris, October 2019 (1).jpg|eta|Memorilo]] '''Bataclan''', kiu komence nomiĝis '''Ba-Ta-Clan'''<ref>Tio kontroleblas, ekzemple, en artikolo de Géo I. Snell, ''[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5628141r/f2.image.r.langFR Le Concert du Géant]'', aperinta en ''L'Art lyrique et le [[music-hall]]. Journal indépendant des cafés-concerts, concerts et théâtres'', 23 oktobro 1898, paĝo 6.</ref>, estas [[Parizo|pariza]] spektaklejo konstruita de arĥitekto Charles Duval en [[1864]] kaj situanta en n-ro 50 Bulvardo Voltaire en la [[11-a arondismento de Parizo|11-a arondismento]]. Ĝia nomo referencas al ''Ba-ta-clan'', opereto de [[Jacques Offenbach|Offenbach]]<ref>{{Citaĵo el libro |titolo=Le café-concert (1848-1914) |familia nomo=Caradec |persona nomo=François| kunaŭtoroj=WEILL Alain |eldoninto=Fayard |dato=18 oktobro 2007 |eldono=LITT.GENE. |lingvo=fr |paĝoj=415 p.|isbn=978-2213631240}}</ref>. [[Dosiero: Bataclan, Paris 6 April 2008.jpg|centra|eta|Bataclan en 2008]] La konstruaĵo estis klasita kiel [[Historia Monumento (Francio)|Historia Monumento]] depost la {{dato|11|marto|1991}}<ref>{{Datumbazo Mérimée|PA00086554}}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Atencoj de novembro 2015 en Parizo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj |commonscat=Bataclan |commonscat_title={{PAĜNOMO}} }} * [http://www.bataclan.fr/ Oficiala retejo de Bataclan] == Tradukfonto == {{Trad|fr|Bataclan|120487002}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kulturaj heredaĵoj de la 19-a jarcento]] [[Kategorio:Spektaklejoj de Parizo]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en la 11-a arondismento de Parizo]] 3esaaodv11xn0ihitoya4vkluo4naz8 0 542046 9367885 9367290 2026-05-06T20:55:24Z ThomasPusch 1869 /* Vidu ankaŭ */ 9367885 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Distrikto de Moskvo |lando = Rusio |regiono = Centra federacia regiono |regiono1 = Moskvo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36}} |regiono-ISO = RU-MOW |mapo1 lokumilo = iso |kodo = |kodo tipo = |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 12 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = }} La urbodistrikto '''Krasnoselskij ''' ({{lang-ru|Красносельский район}}, latinliterigite ''rajon Krasnoselskij '') situas en la [[Centra administra arondismento]] ({{lang-ru|Центральный административный округ}}, latinliterigite ''Centralnij administrativnij okrug'') de [[Moskvo]], en la centra urboparto. La distrikto kovras areon de 496 [[hektaro]]j. En 2010 tie vivis {{unuo|43300}} loĝantoj, tio korespondas al loĝdenso de po {{nombro|9939}} homoj laŭ kvadrata kilometro, kaj en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} loĝantoj. == Vidu ankaŭ == * [[altlernejo de belartoj (Rusio)]] * [[Rusia Akademio de pentrarto, skulpturo kaj arkitekturo]] * [[konstruaĵo Centrosojuz]], kie interalie situas la [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]] * [[Ilja Jaŝin]] kaj [[Aleksej Gorinov]], kiuj ekde 2017 kiel sendependuloj estis elektitaj deputitoj de la distrikta parlamento {{Projektoj}} {{Ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)| ]] ljk0cb29ivaic02sjwlc99mwdrpjm5q 0 543113 9368018 9367155 2026-05-07T04:56:42Z Crosstor 3176 /* B */ 9368018 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj studentoj en [[Scienca Universitato de Szeged]] (ankaŭ la integrita altlernejo): *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Károly Abaffy]], [[kemiisto]] * [[László Abaffy]], [[ĵurnalisto]] * [[Attila Ábrahám]], [[kajakisto]] * [[János Abrudbányay]], [[instruisto]] * [[János Ács]], [[reĝisoro]] * [[Csaba Adorjáni]], psikologo * [[Dezső Ágai]], [[advokato]] * [[Pál Agócsy]], [[muzeologo]] * [[György Ágoston (instruisto)]] * [[György Antalffy]], [[juristo]] * [[András Aradszki]], [[politikisto]] * [[István Arató (komponisto)]] * [[Lajos Armentano]], [[hematologio|hematologo]] * [[Károly Árpás]], instruisto == B == {{Div col|cols = 2}} * [[Mária B. Szendrei]], matematikisto * [[László Bachát]], lingvisto * [[Gyula Bácskai]], kemiisto * [[Mihály Bácskai]], [[instruisto]] * [[István Baka]], poeto * [[Lajos Bakacsi]], [[pentristo]] * [[Zoltán Bagó]], politikisto * [[György Bakondi]], generalo * [[Géza Bakonyi]], bibliotekisto * [[Mihály Balázs (literaturhistoriisto)]] * [[Lajos Balcza]], pedagogo * [[Sándor Bálint (etnografo)]] * [[Hugó Ballya]], remisto * [[József Balogh (patologo)]] * [[Tibor Balogh (filozofo)]] * [[Dénes Bara]], patologo * [[Pál Bárdos]], [[dramaturgo]] * [[István Bárdosi]], juristo * [[György Bártfai]], ginekologo * [[István Bartók]], patologo * [[Péter Tamás Bauer]], ekonomo * '''[[Zoltán Bay]],''' [[fizikisto]] * [[Zoltán Beck (etnografo)]] * [[László Benedek (biokemiisto)]] * [[László Benkő (instruisto)]] * [[Sándor Benkő]], [[hematologio|hematologo]] * [[Károly Berczeli Anzelm]], verkisto * [[Tamás Bereczkei]], psikologo * [[László Berek]], radiologo * [[Ferenc Berencz]], fizikisto * [[György Berend]], juristo * [[László Berza]], bibliotekisto * [[István Bibó]], [[politikisto]] * [[Ferenc Bíró (literaturhistoriisto)]] * [[László Blazovich]], historiisto * [[Rebeka Bobanj]], operkantisto * [[Lajos Bódis]], ginekologo * [[Zsolt Bohács]], advokato * [[Béla Bojta]], advokato * [[János Bóka]], [[ministro]] * [[Gábor Bonyhai]], literaturhistoriisto * [[Pál Bor]], [[pedagogo]] * [[Zsolt Bor]], fizikisto * [[Andor Borbély (kartografo)]] * [[Zsolt Borkai]], gimnastikisto * [[Béla Boros (kuracisto)]] * [[Mihály Boros]], anestezisto * [[Béla Böszörményi-Nagy]], pianisto * [[Ödön Both]], jurhistoriisto * [[László Botka (politikisto)]] * [[László Bozó (reĝisoro)]] * [[Koloman Brenner]], [[germanisto]] * [[Kálmán Buday (historiisto)]] * [[József Büki]] * [[Ferenc Bukovszky]] {{Div col end}} == C == {{Div col|cols = 2}} * [[Béla Jenő Cholnoky]], algologo * [[Béla Csákány (matematikisto)]] * [[András Csapó]], filmisto * [[Gábor Csapó]], akvopilkisto * [[Géza Csapó]], kajakisto * [[Miklós Csapody]], politikisto * [[József Császár]], kemiisto * [[Bálint Csatári]], geografo * [[Dezső Csejtei]], [[filozofo]] * [[Zoltán Csepregi]], [[teologo]] * [[Zoltán Csemniczky]], [[skulptisto]] * [[Krisztián Cser]], [[operkantisto]] * [[János Cserni]], juĝisto * [[László Csíky (kuracisto)]] * [[János Csirik]], matematikisto * [[Andor Csizmadia]], juristo * [[János Csorba]], advokato * [[Tibor Csörgő]], ornitologo * [[Károly Csúri]], [[germanisto]] * [[Lóránt Czigány]], bibliotekisto * [[Ottó Czúcz]], juristo * [[Judit Czunyiné Bertalan]], [[subministro]] {{Div col end}} == D == * [[Jázmin Dammak]], beleckonkursanto * [[Sarolta Deczki]], instruisto * [[Dezső Debreczeni]], piedbatboksisto * [[Mária Anna Deli]], [[esploristo]] * [[György Dénes (speleologo)]] * [[Károly Dietz]], policestro * [[András Diószegi]], redaktoro * [[Eszter Dobozi]], [[instruisto]] * [[József Dombi]], fizikisto * [[Mátyás Domokos]], kritikisto * [[Győző Duró]], [[dramaturgo]] * [[Lajos Duró]], psikologo == E == * [[Zoltán Ésik]], matematikisto * [[Zoltán E. Szabó]], instruisto == F == * [[Géza Fábri]], instruisto * [[Pál Farkas]], skulptisto * [[Andrea Farsang]], agrogeologo * [[István Fáry]], [[matematikisto]] * [[Sándor Fazekas]], [[ministro]] * [[Edit Fél]], [[muzeologo]] * [[István Ferincz]], [[filologio|filologo]] * [[Sándor Fontos]], pentristo * [[József Frank]], biologo * [[Ferenc Friedler]], kemiisto * [[Veronika Fűz]], [[skulptisto]] * [[László Füzi]], kritikisto == G == {{Div col|cols = 2}} * [[István G. Vass]], [[arkivisto]] * [[Róbert Gábriel]], [[biologo]] * [[László Gallé (biologo)]] * [[Sándor Gallus]], arkeologo * [[László Galuska]], internisto * [[István Levente Garai]], kuracisto * [[Gábor Gárdián]], [[violonĉelisto]] * [[László Gáspárdy]], prokuroro * [[Ágnes Geréb]], akuŝisto * [[György Geréb]], psikologo * [[Ágnes Gereben]], literaturhistoriisto * [[Ferenc Gerlei]], patologo * [[Ferenc Gilde]], kemiisto * [[Júlia Goldman]], instruisto * [[Pál Greguss (fizikisto)]] * [[Ferenc Grezsa (kritikisto)]] * [[Ferenc Grezsa (psikiatro)]] * [[István Grezsa]], kuracisto * [[Géza Grünwald]], matematikisto * [[László Guczi]], kemiisto * [[József Gulrich]], naĝisto * [[Mihály Gurmai]], metalurgo * [[Sándor Gulyás (plantanatomo)]] * [[Csilla Gyémánt]], teatrohistoriisto * [[László Gyimesi (politikisto)]] * [[Tibor Gyimóthy]], [[komputikisto]] * [[Lajos Györffy]], instruisto * [[János Györgyey]], [[botanikisto]] * [[Ferenc Győri]], geografo * [[István Győri]], matematikisto * [[Sándor Gyüdi]], dirigento * [[József Gyurácz]], ornitologo {{Div col end}} == H == {{Div col|cols = 2}} * [[Lajos Hackl]], kemiisto * [[Imre Hajdú]], radiologo * [[Miklós Halmos]], kemiisto * [[Artúr Hámori]], kuracisto * [[Erika Hancz]], turkologo * [[Lajos Hanzó (historiisto)]] * [[János Háy]], poeto * [[János Hemmert]], pentristo * [[Aurél Hencz]], bibliotekisto * [[István Herczeg (advokato)]] * [[Ede Hertelendi]], fizikisto * [[István Hetesi]], instruisto * [[József Híres]], kemiisto * [[Judit Hohmann]], farmaciisto * [[Sándor Holly]], kemiisto * [[Tibor Hortobágyi]], algologo * [[Rezső Horvai]], fizikisto * [[Imre Horváth (biologo)]] * [[János Horváth (fizikisto)]] * [[János Horváth (mikrobiologo)]] * [[József Horváth (kemiisto)]] * [[Sándor Domonkos Horváth]], bibliotekisto * [[András Huhn]], matematikisto * [[Péter Huhn]], kemiisto * [[Dániel Hunya]], [[jezuito]] {{Div col end}} == I == * [[Lajos Illés (redaktoro)]] * [[Balázs Imreh]], matematikisto == J == * [[Béla Odiló Jakab]], ornitologo * [[József Jankovics]], literaturisto * [[Károly Jeges]], instruisto * [[Károly Jenei]], arkivisto * [[Márton Joób]], kanuisto * [[Gyula Juhász]], [[poeto]] * [[Katalin Juhász]], [[skermisto]] * [[Tibor Juhász]], fizikisto == K == {{Div col|cols = 2}} * [[Géza István Kaáli Nagy]], ginekologo * [[Béla Kálmánfi]], pedagogo * [[Zoltán Kanyó]], [[germanisto]] * [[Sándor Károly (lingvisto)]] * [[Gábor Karsai]], budhisto * [[Miklós Kásler]], onkologo * [[Mária Kávai]], kemiisto * [[András Keczer]], teatrestro * [[Tamás Keczer]], instruisto * [[Ferenc Kedves]], fizikisto * [[László Kelemen (advokato)]] * [[László Kelemen (altlerneja instruisto)]] * [[Zoltán Kelemen (literaturisto)]] * [[Lajos Kemény]], kuracisto * [[Erzsébet Keményné Gyimes]], psikologo * [[Ernő Kenéz]], operkantisto * [[Sándor Képíró]], [[ĝendarmo]] * [[János Kerényi]], [[parlamentano]] * [[István Ketskeméty]], fizikisto * [[Ferenc Kevei]], [[mikrobiologo]] * [[A. Sándor Kiss]], kemiisto * [[Gergely Kiss]], akvopilkisto * [[István Kiss (algologo)]] * [[István Kiss (kemiisto)]] * [[Sándor Koczkás]], altlerneja instruisto * [[Mátyás Koltai]], kuracisto * [[Sámuel Komoly]], neŭrologo * [[Csaba Koncz]], biologo * [[Krisztina Kónya]], operkantisto * [[László Kordos]], paleontologo * [[József Korek]], arkeologo * [[Péter Kőszeghy (literaturisto)]] * [[Ferenc Kószó]], kemiisto * [[Gergely Kovács (politikisto)]] * [[Péter Kovács (juĝisto)]] * [[Zoltán Kőváry]], psikologo * [[András Krámli]], kemiisto * [[Zoltán Kulcsár]], informatikisto * [[Miklós Kun (psikiatro)]] {{Div col end}} == L == * [[Dezső Laky]], [[statistikisto]] * [[Erika Lázár]], ginekologo * [[János Lázár (ministro)]] * [[Ferenc Lebó]], skulptisto * [[András Lengyel (muzeologo)]] * [[Imre Lengyel]], ekonomikisto * [[Magda Ligeti]], neŭrologo * [[Mária Littomeritzky]], apotekisto * [[Béla Lovas]], parazitologo * [[Irén Lovász]], popolkantisto * [[István Lukács]], literaturhistoriisto * [[Gábor Lusztig]], patologo == M == * [[Zoltán Majó]], ekonomo * [[Lajos Makai]], fizikisto * [[László Makra]], klimatologo * [[Gábor Margittai]], redaktoro * [[Miklós Marián]], muzeologo * [[Péter Márki-Zay]], urbestro * [[Anita Márton]], [[atleto]] * [[Béla Martos]], matematikisto * [[István Martzy]], ginekologo * [[Béla Matkovics]], biologo * [[Kálmán Méhes]], geologo * [[Tibor F. Mérei]], neŭrologo * [[Katalin Merétey]], imunologo * [[Emil Minker]], farmakologo * [[Gyula Molnár (klarnetisto)]] * [[Tamás Molnár (akvopilkisto)]] * [[István Monok]], bibliotekisto * [[József Morvay]], farmaciisto * [[István Muzslay]], monaĥo == N == * [[László Nagy (teatrestro)]] * [[Töhötöm Sándor Nagy]], framasono * [[Zoltán Zsolt Nagy]], okulkuracisto * [[Katalin Nagyné Szegvári]], juĝisto * [[Tivadar Nemecskay]], [[obstetrikisto]] * [[Katalin Németh S.]], bibliotekisto * [[Enikő Németh T.]], lingvisto * [[Zoltán Nógrádi]], urbestro == O == * [[Ferenc Obál (pli juna)]], neŭrobiologo * [[Kornél Ocskay]], operkantisto * [[Attila Oláh (kirurgo)]] * [[Ilona Oláhné Béládi]] * [[Jenő Ormos]], onkologo * [[Gábor Orosz]], psikologo * [[Gyula Ortutay]], ministro * [[Dániel Ötvös]], kemiisto == P == * [[Máté Pálhegyi]], [[flutisto]] * [[István Pálinkó]], kemiisto * [[Gertrúd Palotay]], muzeologo * [[Sándor Papp (politikisto)]] * [[Márta Pataki]], bibliotekisto * [[András Patyi]], juĝisto * [[Rezső Pauncz]], kemiisto * [[Imre Pávó]], instruisto * [[György Péczely]], meteologo * [[László Péter (bibliotekisto)]] * [[Éva Petrőczi]], poeto * [[Ferenc Pintér (fizikisto)]] * [[János Piroska]], pentristo kaj urbestro * [[Jenő Pócza]], fizikisto == R == * [[Imre Rábai]], matematikisto * [[Miklós Radnóti]], poeto * [[Tibor Radó]], matematikisto * [[Misa Ragány]], muzikalkantisto * [[Tamás Raj]], rabeno * [[László Réczi]], advokato * [[Béla Reitzer]], [[sociologo]] * [[Kató Rényi]], matematikisto * [[Béla Rigó]], publikigisto * [[Dávid Rózsa]], bibliotekisto * [[Zsuzsa Rózsa]], farmaciisto * [[József Ruszoly]], jurhistoriisto == S == {{Div col|cols = 2}} * [[Györgyi Sáfrán]], bibliotekisto * [[Magda Salacz]], arthistoriisto * [[Klára Sándor]], turkologo * [[György Sárosi]], futbalisto * [[Fruzsina Skrabski]], ĵurnalisto * [[Lajos Somlai]], pentristo * [[György Somogyi]], pentristo * [[Rita Sonkodi]], pentristo * [[János Steinmetz]], akvopilkisto * [[Valéria Stenszky]], farmaciisto * [[Jolán Stiller]], akvobiologo * [[Károly Streitman]], pediatro * [[Tamás Sulyok]], konstitucia juĝisto * [[József Sümeghy]], geologo * [[János Surányi (matematikisto)]] * [[Erika Szabó (politikisto)]] * [[János Szabó (agrikultura ministro)]] * [[Tünde Szabó (naĝisto)]] * [[Tamás Szalai]], astronomo * [[József Szathmáry]], [[pentristo]] * [[Gábor Szász]], matematikisto * [[Zoltán Szegedi]], pentristo * [[Sándor Székely (partilaboristo)]] * [[Ferenc Szekeres]], grafikisto * [[Klára Széles]], literaturisto * [[Mihály Szemes]], reĝisoro * [[Ágnes Szendrei]], matematikisto * [[Júlia Szepes]], [[biologo]] * [[Antal Szerb]], [[verkisto]] * [[Csaba Ferenc Szigeti]], kritikisto * [[Lajos Sándor Szigeti]], kritikisto * [[János Szilárd]], kuracisto * [[László Szilasi]], literaturisto * [[Lajos Szilassi]], matematikisto * [[Jenő Szilbereky]], juĝisto * [[Béla Szőke (arkeologo)]] * [[Ildikó Szondi]], statistikisto * [[György Endre Szőnyi]], kulturhistoriisto * [[István Szórády]], kuracisto {{Div col end}} == T == * [[Győző Takács]], ceramikisto * [[József Takáts (kritikisto)]] * [[Tamás Tarnóczy]], fizikisto * [[Éva Tauszk]], kuracisto * [[Gáspár Téri]], dancisto * [[Lajos Timár]], botanikisto * [[László Tiszlavicz]], patologo * [[Noémi Tiszlavicz]], ginekologo * [[István Tömörkény]], verkisto * [[András Torma]], juristo * [[József Torma (diplomato)]] * [[Ágota Tóth]], kemiisto * [[Csaba Tóth]], kuracisto * [[József Tóth (geografo)]] * [[Károly Tóth (dekano)]] * [[Mónika Tóth]], violonisto * [[Péter Tuzson-Berczeli]], pentristo == U == * [[Gábor Uherkovich]], [[limnologo]] * [[Jenő Újfalusi Németh]], [[filologio|filologo]] * [[István Ujhelyi]], politikisto * [[László Upor]], dramaturgo == V == * [[Jenő Vácz]], jezuito * [[Ferenc Vándor]], kuracisto * [[László Várady (apotekisto)]] * [[György Varsányi]], kemiisto * [[Tibor Venkei]], kuracisto * [[Gábor Veres (skulptisto)]] * [[Aladár Vidacs]], geologo * [[Irén Vincze]], kemiisto * [[István Vitányi]], politikisto == W == * [[Richárd Wagner (geografo)]] * [[Adolf Weinträger]], pentristo == Z == * [[András Zakar (psikologo)]] * [[Endre Zétényi]], astronomo * [[Gábor Zombor]], kuracisto * [[László Zombori]], pentristo * [[István Zsignár]], pentristo == Fontoj == La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Scienca Universitato de Szeged]] [[Kategorio:Listoj]] 6mochp690vyj63538sff0w4atom8twf 0 545657 9368012 7946437 2026-05-07T04:18:19Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368012 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Święto Śląska piec p.jpg|eta|Funkcianta basforno. La basfornaĵo eliros eventuale tra la suba truo.]] '''Basforno''' estas tipo de [[forno]] iam amplekse uzita por [[fandado]] de [[fero]] el ties [[oksido]]j. La basforno estis la plej antikva formo de fandado kapabla fandi feron. La produkto estas poreca amaso de fero kaj [[ŝlako]]. Tiu mikso de ŝlako kaj fero en la basforno estas terminigita kiel ''sponga fero'', kiu estas kutime konsolidata uax poste forĝita al nova metalo nome [[forĝita fero]]. La basformo estis delonge anstataŭata de la [[altforno]], kiu produktas [[Krudfero|krudferon]]. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Altforno]] * [[Gisado]] == Referencoj == {{Referencoj|colwidth=30em}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.ironsmelting.net/ Technology and archaeology of the earliest iron smelting and smithing] * [http://iron.wlu.edu/Bloomery_Iron.htm Rockbridge bloomery] * [http://www.darkcompany.ca/iron/ Viking-Era Norse techniques ĉe DARC] * [http://www.wealdeniron.org.uk/Expt/index.htm WIRG experimental bloomery] * [http://www.davistownmuseum.org/toolPreBlastFurnace.html Precursors of the blast furnace] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070225050049/http://www.davistownmuseum.org/toolPreBlastFurnace.html |date=2007-02-25 }} [[Kategorio:Metalurgio]] [[Kategorio:Fero]] fzo7ps6rn04x69dt2b5913n0brk1ac2 0 567220 9368102 7948306 2026-05-07T08:43:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368102 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Bella NAGY''' [nadj], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Nagy Bella''' estis [[Hungario|hungara]] [[aktoro]], la dua [[edzino]] de [[Mór Jókai]] kiel (hungarsisteme) '''Jókai Mórné'''. Ŝia origina familia nomo estis '''Grósz'''. [[Dosiero:Nagy Bella Erdélyi 1899.jpg|eta|<center>Bella Nagy en [[1899]]]] [[Dosiero:Nagy Bella.jpg|eta|<center>Bella Nagy]] Bella Grósz [http://mek.niif.hu/00300/00355/html/ABC10888/10948.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304122119/http://mek.niif.hu/00300/00355/html/ABC10888/10948.htm |date=2016-03-04 }} naskiĝis la {{daton|4|julio|1879}} en [[Jákó]], ŝi mortis la {{daton|30|januaro|1947}} en [[Londono]]. == Biografio == Bella Nagy devenis el [[judoj|juda]] [[familio]]. Ŝi frekventis [[lernejo]]n pri [[komerco]] en [[Óbuda]], poste privatan aktoran lernejon de [[Szidi Rákosi]]. Ŝi debutis en [[teatro]] en [[1898]], kiun sekvis laŭdaj kritikoj. En la sekva jaro ŝi ricevis jam titolrolon. Mór Jókai mem vidis tiun karieron, eĉ li helpis ŝin per [[mono]]j kaj [[rolo]]j. En [[1899]] ili geedziĝis (Mór aĝis 75, Bella aĝis 20). La geedziĝo kaŭzis tutlandan skandalon, Bella forlasis la teatron kaj ili vojaĝis en [[Eŭropo]]. Jókai Mórné vidviniĝis en [[1904]], poste ŝi vivis el la heredaĵo. En komenco de la [[2-a mondmilito]] ŝi translokiĝis al Londono. En [[1942]] la hungara ŝtato provis forpreni la hungaran ŝatanecon kaj heredaĵon de ŝi, sed tio ne sukcesis. == Fontoj == * [http://www.irodalmijelen.hu/?q=node/1102 pri la geedziĝo] [[Dosiero:Jókai Mór és Nagy Bella.jpg|eta|maldekstre|<center>Mór Jókai kaj Bella Nagy]] {{Projektoj}} {{Vivtempo|Nagy Bella}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Hungardevenaj britoj]] szw32ak48r0sr6rtmuc0u0fjts04odv 0 576424 9368061 9259675 2026-05-07T07:14:26Z Tirolischleioans 254019 9368061 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =Jakobo Grecero<br />([[1562]]-[[1625]]) |dosiero =Jacob Gretser (1562-1625).png |priskribo = Institutiones linguae graecae, libro eldonita en [[1593]] |dato de naskiĝo =[[27-a de marto]] [[1562]] |loko de naskiĝo =[[Markdorf]], {{DEU}} |dato de morto =[[29-a de januaro]] [[1625]] |loko de morto =[[Ingolstadt]], {{DEU}} | alma_mater =Universitato de Ingolstadt }} '''Jacob Gretser''' ([[1562]]-[[1625]])<ref>[https://www.deutsche-biographie.de/sfz23679.html#adbcontent Deutsche Biographie]</ref> estis renoma fekunda germana jezuito, historiisto, dramverkisto, filologo, latinisto, erudiciulo kaj profesoro pri filozofio kaj teologio en la [[Universitato de Ingolstadt]]. Dank'al sia profunda erudicio li defendis, per longa historia dokumentaro, la teologion de [[Roberto Bellarmino]] (1542-1621) kaj ankaŭ aliaj verkoj pri la jezuitoj kaj Ignaco Lojola (1491-1556) rilate al la rajto je herezokondamno kaj havaĵoforigo de la viktimoj. Li same verkis pri la grekaj [[Patroj de la Eklezio]] samkiel tekstoj pri eklezia kaj civila historioj. == Vivo == Li ekpartoprenis en la [[Jezuitoj|Societo de Jesuo]] en 1578 post vizitado de seminario en [[Innsbruck]]. Li ĉefe vivis en [[Ingolstadt]], kie li instruis filozofion dum tri jaroj, dogman filozofion dum dekkvar jaroj kaj moral-teologion dum sep jaroj. Dum kelka tempo li profesoris beletron en [[Friburgo]], [[Svisio]]. Kiel arda polemikisto<ref>[https://books.google.com.br/books?id=KOrvceBTiQAC&pg=PA100&lpg=PA100&dq=Jacob+Gretser&source=bl&ots=2JHZN2ye8c&sig=KsiLej95CfuPqa5A2FuKZt3KvoA&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiy-OrzhvnQAhXGF5AKHRtoAaIQ6AEIRjAH#v=onepage&q=Jacob%20Gretser&f=false Sacred Words and Worlds: Geography, Religion, and Scholarship, 1550-1700]</ref>, li forte envolviĝis en la plej gravaj religiaj kaj politikaj demandoj de sia epoko, montrante sin kiel granda admiranto de la papo [[Klemento la 8-a]] kaj la imperiestro Ferdinando la 2-a. Multaj el la plej altrangaj kaj povoplenaj de lia epoko konsultis lin antaŭ ol preni decidojn krom teni korespondaĵojn kun li. == Verkaro == * [https://books.google.com.br/books?id=mZpLAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Jacob+Gretser%22&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Assertiones philosophicae ex physica et metaphysica: in celebri et Catholica ...], [[1592]] * [https://books.google.com.br/books?id=80JCAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Jacob+Gretser%22&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Analysis Dialectica Colloquii Ratisbonensis Anno 1601. De Norma Et Iudice ...], [[1602]], [[Andreas Libavius|Andreo Libavo]], [[Adam Tanner]], Jacob Gretser, Aegidius Hunnius * [https://books.google.com.br/books?id=FiNUAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Jacob+Gretser%22&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Disputatio de sacramento poenitentiae], [[1606]], Jacob Gretser,Jacob Waizenegger * [https://books.google.com.br/books?id=lmdSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Jacob+Gretser%22&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Apologiae, Pro Societate Jesu Calumniis haereticorum oppositae], [[1610]], Heinrich (Frankreich, König, IV.), Henri de Condé, Jacob Gretser * [https://books.google.com.br/books?id=B8FEAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Jacob+Gretser%22&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Aliud Similis Argumenti, Ex Libro Georgii Wicelii, Qui Retectio Lutherismi ...], [[1611]], Desiderius Erasmus, Jacob Gretser * [https://books.google.com.br/books?id=mWtLAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Jacob+Gretser%22&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Athletica spiritualis gemina legitima et illegitima: libri duo], [[1612]] * [https://books.google.com.br/books?id=HmJZAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Jacob+Gretser%22&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Brevis relatio de colloquio, hoc ipso anno MDCXIII inter serenissimum ...], [[1613]] * [https://books.google.com.br/books?id=z5xMAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Jacob+Gretser%22&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Arnaldi Brixiensis, in Melchiore Goldasto Calvinista redivivi, vera descriptio], [[1613]] * [https://books.google.com.br/books?id=M7FKAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Jacob+Gretser%22&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Adamanni Scotohiberni Abbatis celeberrimi, De Sitv Terrae Sanctae, Et ...], [[1619]], Adamnanus de Iona), Jacob Gretser * [https://books.google.com.br/books?id=DCbn_TO8-0IC&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Jacob+Gretser%22&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Aurimontus Rauracus.- Rudimenta linguae graecae ex libro primo Institutionum ...], [[1691]] == Literaturo == * [https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Jacob_Gretser Catholic Encyclopedia] * [https://books.google.com.br/books?id=lBKnMBti2GEC&pg=PA221&dq=Jacob+Gretser&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Jacob%20Gretser&f=false Witchcraft Persecutions in Bavaria: Popular Magic, Religious Zealotry and ...], Wolfgang Behringer,J. C. Grayson * [https://books.google.com.br/books?id=Jt61CwAAQBAJ&pg=PA140&dq=Jacob+Gretser&hl=pt-BR&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Jacob%20Gretser&f=false Infirmity in Antiquity and the Middle Ages: Social and Cultural Approaches ...], Christian Krötzl, Katariina Mustakallio * [https://books.google.com.br/books?id=lBKnMBti2GEC&pg=PA221&dq=Jacob+Gretser&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwi1j56XhvnQAhWCEZAKHSLWDHgQ6AEIZDAJ#v=onepage&q=Jacob%20Gretser&f=false Witchcraft Persecutions in Bavaria: Popular Magic, Religious Zealotry and ...], Wolfgang Behringer, J. C. Grayson * [https://www.tavbooks.com/advSearchResults.php?authorField=Jacob+Gretser&action=search Tavistock Books] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161220200059/https://www.tavbooks.com/advSearchResults.php?authorField=Jacob+Gretser&action=search |date=2016-12-20 }} * [http://www.treccani.it/enciclopedia/jakob-gretser/ Enciclopedia Treccani] == Vidu ankaŭ == * [[Klemento la 8-a]] (1535-1605) * [[Gregorio de Valencia]] (1549-1603) * [[Albert Hunger]] (1545-1604) * [[Conrad Vetter]] (1548-1622) * [[Andreas Libavius|Andreo Libavo]] (1555-1616) * [[Tommaso Campanella]] (1568-1639) * [[Maksimiliano la 1-a (Bavario)|Maksimiliano la 1-a]] (1573-1651) * [[Ferdinando la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 2-a]] (1578-1637) == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{portalo|Homoj|Religio|Historio|}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gretser, Jacob}} [[Kategorio:Germanaj jezuitoj]] [[Kategorio:Germanaj historiistoj]] [[Kategorio:Germanaj latinistoj]] [[Kategorio:Germanaj filologoj]] llm0tmzmwa6nlqb3ro4vf0h7hga5af0 0 580240 9368016 9360276 2026-05-07T04:54:05Z Crosstor 3176 /* B */ 9368016 wikitext text/x-wiki Jen listo de famuloj, kiuj naskiĝis en [[Kaposvár]]: {{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Antal Ács]], [[agronomo]] == B == * [[Zoltán Elizeus Bán]], pastro * [[József Bergel]], [[kuracisto]] * [[Antal Bolvári]], akvopilkisto * [[Andor Borbély (kartografo)]] * [[István Bors]], [[skulptisto]] * [[György Buzsáki]], kuracisto == C == * [[Imre Császár]], [[aktoro]] * [[Ferenc Csík]], naĝisto * [[Zoltán Czibor]], futbalisto == D == * [[Béla Drahos]], flutisto == E == * [[Attila Epres]], aktoro == F == * [[Béla Faragó]], [[komponisto]] * [[Jenő Feiks]], [[karikaturisto]] * [[Balázs Fila]], muzikalkantisto * [[László Fogarasi (Yonderboi)]], komponisto * [[Imre Földes (verkisto)]] * [[Péter Frankl (matematikisto)]] == G == * [[Sándor Galimberti]], pentristo * [[Rabán János Gerézdi]], bibliotekisto * [[István Gyenesei]], [[ministro]] * [[Leila Gyenesei]], pentatlonisto * [[György Győrffy]], aktoro == H == * [[Péter Hanák]], [[historiisto]] * [[Lajos Haracsi]], [[inĝeniero]] (pli precize en iama vilaĝo Toponár) * [[János Haraszti]], [[bestokuracisto]] * [[Zsolt Homonnay]], muzikalkantisto == I == * [[Márton Istvánovits]], [[folkloristo]] (pli precize en iama vilaĝo Toponár) == J == * [[Antal Juranics]], [[episkopo]] == K == * [[Mór Kaposi]], kuracisto * [[Jenő Károly]], futbalisto * [[István Kemény (sociologo)]] * [[Miklós Kengyel]], juristo * [[Éva Kerekes]], aktoro * [[László Lóránt Keresztes]], politikisto * [[Lajos Keszthelyi]], [[fizikisto]] * [[Béla Király (politikisto)]] * [[László Kiss (politikisto)]] * [[Norbert Kiss]], kegloludisto * [[László Kollár]], [[kemiisto]] * [[Tibor Koppány]], arkitekto == L == * [[Attila László (gitaristo)]] * [[Vilmos Lázár (agronomo)]] * [[Ernő Lendvai]], [[muziksciencisto]] * [[Árpád Lengyel (naĝisto)]] * [[Viktória Lőrincz]], ministro * [[Andor Lukáts]], aktoro-[[reĝisoro]] == M == * [[András M. Novák]], [[pentristo]] * [[Ferenc Martyn]], pentristo * [[György Mihály]], fizikisto * [[Ferenc Mikulás]], produktoro == N == * [[Emil Nagy]], [[politikisto]] * [[Mari Nagy]], aktoro (pli precize en iama vilaĝo Toponár) * [[István Németh (urbestro)]] == O == * [[Tamás Olt]], aktoro == P == * [[János Pap]], ministro * [[Sári Perczel]], operetkantisto * [[Anna Pfeffer]], kajakisto * [[Judit Pogány]], aktoro * [[Árpád Prandler]], diplomato == R == * [[György Révész (kuracisto)]] * [[József Rippl-Rónai]], pentristo == S == * [[Ferenc Sánta (violonisto)]] * [[Károly Sebestyén (kritikisto)]] * [[Péter Siposhegyi]], [[dramisto]] * [[Gábor Somló]], aktoro * [[István Somló (1946-2012)]], aktoro * [[Tamás Szabó Kimmel]], aktoro * [[Sándor Szalay (presisto)]] * [[Márta Szirmay]], operkantisto == T == * [[József Tigyi]], pentristo * [[József Tihanyi (altosaltisto)]] * [[Armand Tóth]], flutisto == U == * [[Lajos Ujváry]], pentristo == V == * [[Ödön Pál Vajda]], abato * [[László Valkó]], pentristo * [[Klári Varga]], aktoro * [[János Vaszary (pentristo)]] == Z == * [[Irén Zilahy]], aktoro == Fontoj == La listo enhavas tiujn nomojn, pri kiuj jam artikolo kreiĝis. [[Kategorio:Listoj de homoj|Kaposvár]] [[Kategorio:Kaposvár| ]] khl066kciz9410f3dh1lk9r8jzgcei9 0 581161 9367746 8803338 2026-05-06T15:45:45Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367746 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo =Aulus Persius Flaccus<br />([[34]]-[[62]]) | dosiero =Aulus Persius Flaccus (34-62).png | priskribo ='''Satyrarum liber''',<br />verko eldonita en [[1512]], far<br />[[Hermano Busko|Hermann von dem Busche]] (1468-1534) |dato de naskiĝo =[[4-a de decembro]] [[34]] | loko de naskiĝo =[[Volterra|Volaterrae]], '''Etrurio''', {{ITA}} |dato de morto =[[24-a de novembro]] [[62]] | loko de morto =[[Romo]], {{ITA}} }} '''Aŭlo Persjo Flako''' ([[34]]-[[62]]) estis romia satira latinesprima poeto, filozofo kaj lernanto de la poeto [[Lukano (romia poeto)|Lukano]] (39-65), kiu amadis ĉion kion li verkadis. Kiel stoika poeto, liaj satiraj versoj plenplenis je pli alta moraltoneco ol la aliaj klasikaj latinaj poetoj. Li plej diligente skribis kaj liaj satirlibroj ne kompletiĝis pro lia antaŭtempa morto kaj estis eldonitaj de liaj amikoj Cornutus kaj Caesius Bassus. Li vivis dum la regado de la imperiestro [[Nerono]] kaj estis romia kavaliero. == Vivo == [[Dosiero:Aulus_Persius_Flaccus.jpeg|250px|eta|maldekstre|<center>Bildo de Aŭlo Persjo Flako<center>]] Lia patro mortis kiam li estis nur sesjara. Li faris sian unuajn studojn en sia naskiĝurbo ĝis kiam li estis dekdujara. Poste li daŭrigis siajn studojn sub gvidado de la gramatikisto Remmius Palaemon, la oratoro Verginius Flavus kaj Annaeus Cornutus, iu stoika filozofo, kiu nutris tiel grandan simpation al sia lernanto, ke ekde tiam ili fariĝis intimaj amikoj. En siaj poemoj, Persjo senmortigis tiun amikecon, ĉe la "Dankemo al la bonaj servoj de sia amiko". Li elesprimis pli forte tiun senton, kiam li heredigis en sia testamento sian bibliotekon kaj grandan sumon da mono. Tamen, Cornutus akceptis nur la librojn, kaj lasis la monon por liaj heredantoj, tio estas, la fratinoj de Persjo. Li petis al la patrino de Persjo, ke ŝi forprenu kelkajn partojn de la poezio, kiun ŝia filo komponis kiam li estis tre juna. Li sendube opiniis ke tiuj partoj ne respondus al la granda reputacio je tiuj jam publikigitaj, kiuj estis kun ĝenerala apogo ricevitaj de la publiko. Ŝi konvinkiĝis kaj ĉiuj kopioj estis tuje preterlasitaj. Inter aliaj verkoj de Persjo, oni forigis kelkajn versojn kiujn li verkis pri Arria, iu renoma romia mastrino, kiu sinmortigis kiel ekzemplo al sia amata edzo. Moreri falsi imagis al si ke tiu estis [[Satiro|satiraĵo]] kontraŭ Arria, sed ne, tiu estis [[panegiro]], konsiderante la grandan amikecon de la aŭtoro rilate al Ibraseas, bofilo de Arria. Li studis kun [[Lukano (romia poeto)|Lukano]] sub gvidado de Cornutus, kaj lia lernamiko tiom admiris lin, ke kiam Persjo rediradis siajn versojn, Lukano preskaŭ diskrevis pro ĝojo. Post iom da tempo, Persjo enamikiĝis al [[Seneko la Juna]] kaj tute ne aprezis lian humuron. Li pasis la mallongan vivon ĉirkaŭita de sia patrino (Fulvia Sisennia), fratino, onklino kaj kuzino, kun kiuj li vivis. Eble pro lia mallonga aĝo aŭ pro la aparteco de sia vivo, fermita inter virinoj kaj membroj de lia familio kiuj estris tutan opozicion al la imperiestro, aŭ pro lia karaktero mem kaj kontaktomanko kun la reala vivo, li reprezentis stoikan idealon tre rigida kaj serioza. Lia moralo estis nefleksebla, simpla kaj dogma, nome, nur estas liberaj la saĝoj kiuj superregas sian pasiojn mem. == Verkaro == {{Klariga noto |pozicio = dekstre |titolo = Citaĵoj pri<br />Aŭlo Persjo Flako |enhavo = <poem><div style='text-align: left;'> * Kiu persistas, tiu sukcesas. * Ni konsumos la morgaŭon, se ni malkvietigos la hieraŭon * Nenio naskiĝas je nenio, kaj nenio rezultos je nenio * La stomako estas la kreinto de niaj humuroj * Malbona konsilo kelkfoje estas pli fatala ol konsilo mem * Vivu laŭ viaj enspezoj * Ĉiuj homoj estas liberaj, escepte tiuj kiuj vivas laŭplace * Vi preĝas por bona sano kaj forta korpo kiam maljune. Tio estas bona sed viaj riĉaj nutraĵoj blokigos la respondon de la dioj kaj enĉenigos la manojn de Jupitero. * Ĉiuj homoj havas siajn proprajn dezirojn, ne ĉiuj posedas la samajn inklinojn * Via scio estas nenio, escepte se aliaj scios ke vi scias * Kontrolu la malsanon ĉe ĝia apudiĝo * Ho, kiel malplenaj estas la aĵoj * La aĵoj alĝustiĝas nur por doni pezon al la fumo * Ho, la homaj zorgoj, kiom da malpleneco ekzistas en la homaj ĉagrenoj! * Ke la malbonuloj sentu la belecon de la virto, kaj la doloron kiam ili forlasas ĝin * Estas plezuriga afero indiki per la fingro kaj diri: Tie ja iras homo.<ref>[http://www.azquotes.com/author/4882-Aulus_Persius_Flaccus Az Quotes]</ref> </div></poem> }} {{Div col|cols = 3}} * [https://books.google.com.br/books?id=5WE6AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwik0puCvI_SAhUKjpAKHcaDDEw4ChDoAQgwMAM#v=onepage&q&f=false Iuvenalis, Persius], [[1501]], Decimus Iunius Iuvenalis,Aulus Persius Flaccus * [https://books.google.com.br/books?id=TX1UAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwisp7Omv4_SAhVGhpAKHQZoDjE4FBDoAQhRMAc#v=onepage&q&f=false Persij Flacci nobilissimi Satyrici vnicus. sed elegantissimus satyrarum liber], [[1512]], Aulus Persius Flaccus, Hermann von dem Busche * [https://books.google.com.br/books?id=XbtSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiSivTJuI_SAhUEk5AKHYWIBjoQ6AEIGjAA#v=onepage&q&f=false Satyrarum liber], [[1512]] Aulus Persius Flaccus, Hermann von dem Busche * [https://books.google.com.br/books?id=r4VSAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=Hodoeporicon&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwijx_Cgyo_SAhVEUJAKHfMeAmAQ6AEIQDAF#v=onepage&q=Hodoeporicon&f=false Hodoeporicon (Poeta dialogo dumvojaĝe)], [[1515]]<ref>[https://books.google.com.br/books?id=ZD4RAQAAMAAJ&q=Hodoeporicon+Persius&dq=Hodoeporicon+Persius&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjX1cW2y4_SAhUFDpAKHYS9BtsQ6AEIUTAI Annales Academiae Scientiarum Fennicae], [[1956]]</ref> * [https://books.google.com.br/books?id=MWZeAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwisp7Omv4_SAhVGhpAKHQZoDjE4FBDoAQhaMAg#v=onepage&q&f=false Castigatissimum Persii pœma: cum Ioan. Baptistæ Plautii frugifera ...], [[1516]] * [https://books.google.com.br/books?id=MWxu733KZ6UC&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwisp7Omv4_SAhVGhpAKHQZoDjE4FBDoAQhiMAk#v=onepage&q&f=false Noua com[m]e[n]taria in Persium: A. Persii Flacci Satyrae complusculis ..., [[1517]], [[Johannes Murmellius]], Aulus Persius Flaccus * [https://books.google.com.br/books?id=qIBUAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiSivTJuI_SAhUEk5AKHYWIBjoQ6AEIXTAI#v=onepage&q&f=false P, Avli, Persii, Poetae, Satyrarvm, Opvs], [[1517]] * [https://books.google.com.br/books?id=fMdVAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=Aulus+Persius+Flaccus&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjt1c2XzY_SAhWEIJAKHeAmAmY4KBDoAQhIMAY#v=onepage&q=Aulus%20Persius%20Flaccus&f=false Satyrae, Obscurissimae alioqui], [[1537]], Aulus Persius Flaccus, [[Johannes Murmellius]] * [https://books.google.com.br/books?id=-WA6AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiSivTJuI_SAhUEk5AKHYWIBjoQ6AEIZTAJ#v=onepage&q&f=false Ivn. Ivvenalis, et Avli Persii Flacci Satyrae], [[1546]], Decimus Iunius Iuvenalis, Aulus Persius Flaccus * [https://books.google.com.br/books?id=hj48AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwik0puCvI_SAhUKjpAKHcaDDEw4ChDoAQhBMAU#v=onepage&q&f=false Satyrae sex], [[1559]] * [https://books.google.com.br/books?id=Ox1UAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwik0puCvI_SAhUKjpAKHcaDDEw4ChDoAQgfMAE#v=onepage&q&f=false Satyrae], [[1578]], Aulus Persius Flaccus, Philippus Valentinus, Philipp Engelbrecht, Antoine Fouquelin, Antonius Volscus * [https://books.google.com.br/books?id=GqfBvrgsRLoC&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjS7-rvwI_SAhWMIZAKHT_WBgs4MhDoAQg1MAQ#v=onepage&q&f=false Avli Persii Flacci Satyrae Sex], [[1582]], Aulus Persius Flaccus, Nicodemus Frischlin, Philippus Valentinus, Antonius Volscus, Philipp Engelbrecht, Antoine Fouquelin * [https://books.google.com.br/books?id=fls6AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwisp7Omv4_SAhVGhpAKHQZoDjE4FBDoAQhAMAU In Satyras Nic. Frischlini Commentarii], [[1587]], Aulus Persius Flaccus, Nicodemus Frischlin * [https://books.google.com.br/books?id=qWE6AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwik0puCvI_SAhUKjpAKHcaDDEw4ChDoAQhJMAY#v=onepage&q&f=false Satyrarum libri V. et A. Persii Flacci Satyr. lib. I], [[1600]], Decimus Iunius Iuvenalis, Aulus Persius Flaccus * [https://books.google.com.br/books?id=b9o9AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiSivTJuI_SAhUEk5AKHYWIBjoQ6AEISzAG Satyrae], [[Juvenalo|Decimus Iunius Iuvenalis]], [[1648]], Aulus Persius Flaccus, Thomas Farnaby * [https://books.google.com.br/books?id=UKw8AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwik0puCvI_SAhUKjpAKHcaDDEw4ChDoAQhaMAg#v=onepage&q&f=false D. Ivnii Ivvenalis et Avli Persii Flacci Satyrae], [[1648]], Decimus Iunius Iuvenalis, Aulus Persius Flaccus, Thomas Farnaby * [https://books.google.com.br/books?id=DB9hAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiSivTJuI_SAhUEk5AKHYWIBjoQ6AEIIjAB#v=onepage&q&f=false The Satirs of A. Persius Flaccus, Translated Into English Prose; Together ...], [[1730]], John Senhouse * [https://books.google.com.br/books?id=fAQUAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Aulus+Persius+Flaccus%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjS7-rvwI_SAhWMIZAKHT_WBgs4MhDoAQg_MAU#v=onepage&q&f=false The Satires of Persius], [[1751]] {{Div col end}} == Literaturo == * [https://global.britannica.com/biography/Persius Encyclopaedia Britannica]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://americanliterature.com/author/henry-david-thoreau/essay/aulus-persius-flaccus American Literature] * [https://books.google.com.br/books?id=uDQ3AQAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=pt-BR&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Aulus Persius Flaccus] [[Franz Passow]] * [https://www.rulon.com/pages/books/26561/decimus-junius-juvenalis-aulus-persius-flaccus/decimus-junius-juvenalis-and-aulus-persius-flaccus-translated-and-illustrated-as-well-with Rulon.com]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/de_Poetis/Persius*.html Universitato de Ĉikago] * [http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Persius New World Encyclopedia] == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[Gajo Lucilio]] (180 a. K. - 103 a. K.) * [[Horacio|Quintus Horatius Flaccus]] (65 a. K. - 8 a. K.) * [[Seneko la Juna]] (4 a. K. - 65 AD) * [[Quinto Remmio Palemone]] (5 AD - 65 AD) romia gramatikisto * [[Kvintiliano]] (35-96) * [[Lukano (romia poeto)|Marcus Annaeus Lucanus]] (39-65) * [[Suetonio|Caius Suetonius Tranquillus]] (70-140) * Lucio Anneo Cornuto (1-a jarcento) * Publius Clodius Thrasea Paetus (m. 66 AD) romia oratoro kaj filozofo * [[Floruso|Lucius Annæus Florus]] (74-130) * Cezjo Basso (m. 79 AD) romia gramatikisto kaj lirika poeto * [[Tertuliano]] (160-230) * [[Laktancio]] (250-327) * [[Sankta Hieronimo]] (347-419) * [[Aŭgusteno de Hipono|Sankta Aŭgusteno]] (354-430) * [[Cristoforo Landino]] (1424-1498) * [[Hermano Busko]] (1468-1534) * [[Johannes Murmellius]] (1480-1517) * Philipp Engelbrecht (1490-1528) * Johann Thomas Freigius (1543-1583) * Nikodemus Frischlin (1547-1590) * [[Isaac Casaubon]] (1559-1614) * Thomas Farnaby (1575-1647) * [[Francisco de Quevedo]] (1580-1645) * [[Jean-Jacques Rousseau]] (1712-1778) * Johann Friedrich Dübner (1802-1867) * John Conington (1825-1869) * Ragnar Törnebladh (1833-1912) {{Div col end}} == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Flaccus, Aulus Persius}} {{portalo|Homoj|Literaturo||}} [[Kategorio:Romiaj poetoj]] [[Kategorio:Stoikismo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 1-a jarcento]] n4btoag2wak2kddswwikk81ahoz6hdr 0 589190 9367782 9258604 2026-05-06T17:23:32Z Sj1mor 12103 9367782 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} [[Dosiero:Antoine de Marcenay de Ghuy - Le Général Paoli.jpg|eta|La generalo Paoli. Gravuraĵo de Antoine de Marcenay de Ghuy.]] '''Pasquale de Paoli''' (aŭ '''Pascal Paoli''', en [[franca]]) estis militisto kaj politikisto el [[Korsiko]] naskiĝinta en Morosaglia la 6an de aprilo 1725 kaj mortinta en [[Londono]] la 5an de februaro 1807, konsiderita de la korsika [[naciismo]] kiel "La [[Patro de la Patrio]]" (en [[korsika]], ''U Babbu di a Patria''; en [[itala]], ''Il Babbo della Patria''). La ribelo de Korsiko (1729-1743) kaj la Korsa Respubliko (1755-1769) konstituas grandan parton de la korsika identeco nuntempa. Pascal Paoli estis unu el la plej ĉefaj simbolaj figuroj de tiu periodo. Lia forta rilato al sia naskinsulo kaj al sia kulturo faras lin figuro en sia tempo kaj homo de la [[Klerismo]] kiu konstruis rilatojn de amikeco aŭ leteraj tra la tuta Eŭropo. ==Vivo== La filo de la korsa generalo Giacinto Paoli kiu kontraŭ la [[genovo|genovanoj]] kaj [[francio|francoj]] estis batalantoj por la memstarecto insulo mortito en 1756 en [[Napolo]], membriĝis en 1739 kiel fenric en napola kavalirregimento. Sed en 1755 li revenis en la patrujon ribelontan kontraŭ Genovo. Fare de la anoj de la Granda konsilio li nomumitis generalo kun mallimigitaj agadpovoj. Feliĉe li kontraŭbatalis la genovanojn. Post kiam la genovanoj cedis [[Korsiko]]n en la 1768-a jaro al la francoj Pasquale defendis la insulon ankoraŭ duonan jaron. Nur post la malvenko de [[Ponte Nuovo]] (8.5.1769) li kapitulacis antaŭ la franca plejmulto soldatara por serĉi azilon en [[Britio]]. Kiam la fuĝintaj korsaj patriotoj, laŭ komisio de Mirabeau kaj la [[nacia Asembleo (Francio)|Nacia asembleo]], revokitis Pasquale iris [[Parizo]]n kie li nomumitis fare de reĝo [[Ludoviko la 16-a (Francio)|Ludoviko la 16-a]] generalleŭtenanto kaj komandanto de [[Bastia]]. Tie la lokuloj metis lin pinten de la Nacia gvardio kaj kreis lin prezidanto administra. Post la mortigo de la reĝo, Paoli deklaris sian malapartenecon ĉe la insula demokratia frakcio. Akuzite je ŝtatperfido ĉe la [[Nacia Konvencio]] li malkaŝe hisis la flagon de rezistado kontraŭrespublika kaj petis helpon fare de la angloj. Kun ili li sukcese forpelis la francojn disde Korsiko. Asembleo en Corte deklaris la reĝon anglan suvereno insula kun samtempa enkonduko de konstitucio parlamenta. Ĉar Paoli sentis sin malbonfamigita fare de [[Pozzo de Borgo]] kaj ne nomumitis vicreĝo, li la duan fojon forlasis la insulon kaj iris [[Londono]]n kie li ĝismorte restis. == Bibliografio == * Petru Antoni, Par forza o par amore! «Da a Pax Romana à Ponte Novu», Éditions Albiana/CCU, Collection Arcubalenu, oktobre 2007, 236 paĝoj, (ISBN 978-2-84698-210-8). * Petru Antoni, Corse De la Pax Romana à Pascal Paoli, Paris, L'Harmattan 2009, 252 pages, kolekto Roman historique. Préface de Jacques Thiers (franca traduko de Par Forza o par Amore) (ISBN 978-2-296-10175-3). * Daniel Arnaud, La Corse et l'idée républicaine, Paris, L'Harmattan, 2006. * Marie-Thérèse Avon-Soletti, La Corse de Pascal Paoli: Essai sur la Constitution de la Corse, 2 vol., Marge, 1999, 1200 paĝoj (ISBN 2865231380). * M. Bartoli, Pasquale Paoli, Corse des Lumières, DCL Éditions, 1999 (lasta eldono). * Francis Beretti, Pascal Paoli et l'image de la Corse au dix-huitième siècle: le témoignage des voyageurs britanniques, Voltaire Foundation at the Taylor Institution, 1988, 393. (ISBN 0729403645). == Eksteraj ligiloj == {{Commons category|Pascal Paoli}} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.nndb.com/people/554/000096266/|titolo=Pasquale Paoli|alirdato=29a de Majo 2008|jaro=2008|verko=NNDB|eldoninto=Soylent Communications}} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Paoli-Pa.html|titolo=Pasquale Paoli|alirdato=29a de Majo 2008|jaro=2008|verko=Columbia Encyclopedia: Sixth Edition|eldoninto=Highbeam Encyclopedia}} * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.age-of-the-sage.org/historical/biography/paoli_corsica.html|titolo=Pasquale Paoli & Corsican Independence from Genoa|alirdato=29a de Majo 2008|eldoninto=age-of-the-sage.org|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120419214308/http://www.age-of-the-sage.org/historical/biography/paoli_corsica.html|arkivdato=2012-04-19}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Pasquale Paoli|1725}} {{DEFAŬLTORDIGO:Paoli, Pasquale}} [[Kategorio:Politikistoj de Haute-Corse‎]] [[Kategorio:Korsika naciismo]] [[Kategorio:Francaj nobeloj]] [[Kategorio:Italaj nobeloj]] [[Kategorio:Italaj militistoj]] [[Kategorio:Italaj revoluciuloj]] [[Kategorio:Italaj politikistoj]] [[Kategorio:Francaj politikistoj]] [[Kategorio:Regnestroj de eksaj landoj]] [[Kategorio:Anoj de la Reĝa Societo de Londono]] t9glosfls3y4im02nf6jif55u1on0jy 0 590504 9367669 9190054 2026-05-06T14:06:12Z Marbletan 182248 ([[c:GR|GR]]) [[File:Ethyl butyrate-2D-by-AHRLS-2012.png]] → [[File:Ethylbutyrat.svg]] 9367669 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Etila butanato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Ethylbutyrat.svg|200ra|etila buterato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la <br />Etila buterato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|200ra|etila buterato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la <br />Etila buterato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Pineapple_and_cross_section.jpg|200ra]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''<small>Etila buterato troviĝas en la [[ananaso]]</small>''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Etila butirato * Etil-butirato * Butanato de etilo * Butirato de etilo * Etil-butanato" |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|6|H|12|O|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=105-54-4 105-54-4] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.7475.html 7475] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/7762 7762] |- |'''Merck Index'''||15,3830 |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||senkolora likvaĵo kun fruktodoro |- |[[Molmaso]]||116.16 g·mol^-1 |- |[[Denseco]]|| 0.879g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|−93}} |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|120}} |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.3898}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|26}} |- |[[Memsparka temperaturo]]||{{GdC|463}} |- |[[Konstanto pri dissociigo de acidoj|Acideco (pKa)]]||4.82 |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:7 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||5228 mg/kg (buŝe)<ref>[https://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/a?dbs+hsdb:@term+@DOCNO+406 Toxnet]</ref> |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R10|R10]] [[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S16|S16]] [[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#R36|S36]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi|F}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|02|07}} </center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|226|315|335}}<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/ethyl_butyrate#section=Safety-and-Hazards Pubchem]</ref> |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|210|233|240|241|242|243|261|264|271|280|302+352|303+361+353|304+340|312|321|332+313|362|370+378|403+233|403+235|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Etila buterato''' aŭ '''etila butanato''' estas organika estero, senkolora brulema likvaĵo kun odoro je [[ananaso]], uzata kiel solvanto, kemiaj sintezoj, kiel artefarita [[gustigilo]] kaj nature trovata en multaj fruktoj. Ĝi uzatas kiel plastiganto de la [[celulozo]] kaj ofte aldoniĝas al oranĝosuko ĉar ĝia odoro estas tre asociita al tiuj de freŝaj oranĝoj. Ĝia industria populareco okazas pro ĝia malmultekosteco. == Sintezoj == {{Div col|cols = 2}} === Sintezo 1 === * Preparado per traktado de [[buterata acido]] kaj [[etanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70ra|buterata acido]]+[[Dosiero:Ethanol 3D.png|40ra|etanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|40ra|akvo]] |- |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado per traktado de ''buterata anhidrido'' kaj [[etanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Butyric anhydride 3D.png|70ra|buterata anhidrido]]+[[Dosiero:Ethanol 3D.png|40ra|etanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]+[[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70ra|buterata acido]] |- |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado per traktado de [[kloroetano]] kaj [[buterata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Chloroethane 3D.png|50ra|kloroetano]]+[[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70ra|buterata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40ra|klorida acido]] |- |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado per interagado de [[natria buterato]] kaj [[kloroetano]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Sodium buterate 3D.png|natria buterato|90ra]] +[[Dosiero:Chloroethane 3D.png|50ra|kloroetano]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]+[[Dosiero:Formula chimica del cloruro di sodio.png|50ra|natria klorido]] |- |} </center> === Sintezo 5 === * Reakcio de transesterigo inter [[etila acetato]] kaj [[metila buterato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ethyl acetate 3D.png|50ra|etila acetato]]+[[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70ra|metila buterato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]+[[Dosiero:Methyl acetate 3D ball.png|50ra|metila acetato]] |- |} </center> === Sintezo 6 === * Preparado per acida transesterigo inter [[etila benzoato]] kaj [[buterata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ethyl_benzoate_3D_ball.png|70ra|etila benzoato]]+[[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70ra|buterata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]+[[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|50ra|benzoata acido]] |- |} </center> === Sintezo 7 === * Preparado per alkohola transesterigo inter [[metila buterato]] kaj [[etanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70ra|metila buterato]]+[[Dosiero:Ethanol 3D.png|40ra|etanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40ra|metanolo]] |- |} </center> {{Div col end}} == Reakcioj == {{Div col|cols = 2}} === Reakcio 1 === * Hidrolizo de la ''etila buterato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|40ra|akvo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Ethanol 3D.png|40ra|etanolo]]+[[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70ra|buterata acido]] |- |} </center> === Reakcio 2 === * Sapigo de la ''etila buterato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]+[[Dosiero:Sodium hydroxide 2D.png|50ra|natria hidroksido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Ethanol 3D.png|40ra|etanolo]]+[[Dosiero:Sodium buterate 3D.png|natria buterato|90ra]] |- |} </center> === Reakcio 3 === * Preparado per acida transesterigo inter ''etila buterato'' kaj [[benzoata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]+[[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|50ra|benzoata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Ethyl_benzoate_3D_ball.png|70ra|etila benzoato]]+[[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70ra|buterata acido]] |- |} </center> === Reakcio 4 === * Preparado per alkohola transesterigo inter ''etila buterato'' kaj [[metanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40ra|metanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70ra|metila buterato]]+[[Dosiero:Ethanol 3D.png|40ra|etanolo]] | |} </center> === Reakcio 5 === * Reduktigo de la ''etila buterato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{2[H]}\, }</math>[[Dosiero:Butanal 3D.png|70ra|butanalo]]+[[Dosiero:Ethanol 3D.png|40ra|etanolo]] |- |} </center> === Reakcio 6 === * Reakcio kun [[amoniako]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]+[[Dosiero:Ammonia 3D.png|50ra|amoniako]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Butyramide 3D.png|70ra|buteramido]]+[[Dosiero:Ethanol 3D.png|50ra|etanolo]] |- |} </center> === Reakcio 7 === * Reakcio kun [[klorida acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70ra|etila buterato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40ra|klorida acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70ra|buterata acido]]+[[Dosiero:Chloroethane 3D.png|50ra|kloroetano]] |- |} </center> {{Div col end}} == Literaturo == * [http://www.flavoractiv.com/products/ethyl-butyrate-beer-flavour-standards/ FlavorActiv] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170815135907/http://www.flavoractiv.com/products/ethyl-butyrate-beer-flavour-standards/ |date=2017-08-15 }} * [http://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB1852659.htm Chemical Book] * [http://www.merckmillipore.com/BR/pt/product/Ethyl-butyrate,MDA_CHEM-800500?ReferrerURL=https%3A%2F%2Fwww.google.com.br%2F&bd=1 Merck Millipore] * [http://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C105544&Mask=4&Type=ANTOINE&Plot=on NIST Webbook] * [https://books.google.com.br/books?id=7pt2KooggdsC&pg=PA192&lpg=PA192&dq=ethyl+butyrate&source=bl&ots=26bML0ej5c&sig=CNTAAXqaKkN_i0oMSL2jkoJQjQk&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjci7Gb5djVAhWFSSYKHWiUAII4HhDoAQg_MAM#v=onepage&q=ethyl%20butyrate&f=false Handbook of Environmental Fate and Exposure Data For Organic Chemicals, Volume 5], Philip H. Howard * [https://books.google.com.br/books?id=XOgDAAAAMBAJ&pg=PA1077&dq=ethyl+butyrate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiw0ufQ5djVAhUJ5yYKHW3MA1cQ6AEITzAF#v=onepage&q=ethyl%20butyrate&f=false Competition Science Vision] == Vidu ankaŭ == * [[Etila formiato]] * [[Etila acetato]] * [[Etila propanato]] * [[Etila valerato|Etila pentanato]] * [[Etila acetoacetato]] * [[Etila cinamato]] * [[Etila jodido]] * [[Etila sulfato]] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kemio}} {{Butiratoj}} [[Kategorio:Buterataj esteroj]] [[Kategorio:Etilaj esteroj|Buteratoj]] [[Kategorio:Buteratoj]] [[Kategorio:Gustigaĵoj]] [[Kategorio:Esteraj solviloj]] [[Kategorio:Plastigaĵoj]] [[Kategorio:Dolĉodoraj kemiaĵoj]] 74zgrwk8ycahcvsy788lgxrfebs6xoa 0 590668 9367680 9131705 2026-05-06T14:21:47Z Marbletan 182248 ([[c:GR|GR]]) [[File:Methyl butyrate-2D-by-AHRLS-2012.png]] → [[File:Buttersauremethylester.svg]] 9367680 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Metila butanato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Buttersauremethylester.svg|180px|metila buterato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la <br />Metila buterato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la <br />Metila buterato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Starr_080704-9073_Fragaria_x_ananassa.jpg|220px|metila buterato]]</center> |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''<small>Metila buterato estas nature trovata en la [[frago]]j.</small>''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Metila butirato * Metil-butirato * Metila estero de la butanata acido * Metila butanato * Butanato de metilo * Butirato de metilo * Metil-butanato |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|5|H|10|O|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=623-42-7 623-42-7] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.11680.html 11680] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/12180 12180] |- |'''Merck Index'''||15,6109 |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||senkolora likvaĵo kun [[pomodoro]] |- |[[Molmaso]]||102.1317 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 0.898g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|−95}} |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|102}} |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.3878}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|12}} |- |[[Konstanto pri dissociigo de acidoj|Acideco (pKa)]]||3.37 |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:15 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||3560&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R11|R11]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S16|S16]] [[Listo da S-Deklaroj#S23|S23]] [[Listo da S-Deklaroj#S29|S29]] [[Listo da S-Deklaroj#R33|S33]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|02|07}} </center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝo |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|225|315|319|335}}<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Methyl_butyrate#section=Safety-and-Hazards Pubchem]</ref> |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|210|233|240|241|242|243|280|303+361+353|370+378|403+235|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Metila buterato''' aŭ '''metila butanato''' estas metila estero de la [[buterata acido]]. Ĝi estas senkolora likvaĵo kun fruktodoro simila al [[pomo]]j kaj [[ananaso]]j. Ĉe [[meditemperaturo]], ĝi estas nesolvebla en akvo kaj flotas sur ĝin estigante oleecan tavolon. Metila buterato ĉeestas en pluraj plantoj, aparte en la ananasoleo. Ĝi estas produktebla per distilado de esencoleoj el vegetala origino, sed estas produktita en etaj kvantoj por uzo en parfumfabrikado kaj kiel gustigagento. Metila buterato estas esplorata en bruleksperimentoj kiel anstataŭanto por la plej grandaj grasacidaj esteroj trovataj en la biodizelo. Tamen, studoj elmontris ke, pro ĝia mallongĉena longeco, metila buterato ne bonspegulas la konduton por la '''Indico pri negativa temperaturo''' kaj antaŭtempa karbonduoksida formado karakterizanta la verajn biodizelajn fuelojn. Pro tio ĝi estis preterlasita kiel anstataŭanto por biodizelaj brulaĵoj. == Sintezoj == {{Div col|cols = 2}} === Sintezo 1 === * Preparado per agado de [[buterata acido]] kaj [[metanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70px|buterata acido]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|40px|akvo]] |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado per traktado de ''buterata anhidrido'' kaj [[metanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Butyric anhydride 3D.png|70px|buterata anhidrido]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70px|buterata acido]] |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado per reakcio de [[klorometano|metila klorido]] kaj [[buterata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Chloromethane 3D.png|50px|klorometano]]+[[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70px|buterata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]] |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado per interagado de [[klorometano|metila klorido]] kaj [[natria buterato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Chloromethane 3D.png|50px|klorometano]]+[[Dosiero:Sodium buterate 3D.png|70px|natria buterato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Formula chimica del cloruro di sodio.png|50px|natria klorido]] |} </center> === Sintezo 5 === * Preparado per transesterigo inter [[metila acetato]] kaj [[benzila buterato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Methyl-acetate-3D-balls.png|50px|metila acetato]]+[[Dosiero:Benzyl_butyrate3D.png|70px|benzila buterato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Benzyl acetate 3D.png|70px|benzila acetato]] |} </center> === Sintezo 6 === * Preparado per acida transesterigo inter [[metila benzoato]] kaj [[buterata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Methyl benzoate 3D.png|70px|metila benzoato]]+[[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70px|buterata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|50px|benzoata acido]] |} </center> === Sintezo 7 === * Preparado per alkohola transesterigo inter [[etila buterato]] kaj [[metanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ethyl butyrate 3D.png|70px|etila buterato]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Ethanol 3D.png|50px|etanolo]] |} </center> {{Div col end}} == Reakcioj == {{Div col|cols = 2}} === Reakcio 1 === * Hidrolizo de la ''metila buterato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|40px|akvo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70px|buterata acido]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]] |} </center> === Reakcio 2 === * Sapigo de la ''metila buterato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Sodium hydroxide 2D.png|50px|natria hidroksido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Sodium buterate 3D.png|70px|natria buterato]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]] |} </center> === Reakcio 3 === * Reakcio per acida transesterigo kun [[formiata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Formic acid 3D.png|50px|formiata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl formate 3D.png|50px|metila formiato]]+[[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70px|buterata acido]] |} </center> === Reakcio 4 === * Reakcio per alkohola transesterigo kun [[propila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Propanol 3D.png|50px|propanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Propyl butyrate3D.png|70px|propila buterato]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]] |} </center> === Reakcio 5 === * Reduktigo de la ''metila buterato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{2[H]}\, }</math>[[Dosiero:Butanal 3D.png|70px|butanalo]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]] |} </center> === Reakcio 6 === * Reakcio kun [[amoniako|NH3]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Ammonia 3D.png|50px|amoniako]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Butyramide 3D.png|70px|buteramido]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]] |} </center> === Reakcio 7 === * Reakcio kun [[klorida acido|HCl]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Butyric acid 3D.png|70px|buterata acido]]+[[Dosiero:Chloromethane 3D.png|50px|klorometano]] |} </center> === Sintezo 8 === * Preparado per interagado de la ''butanoila klorido'' kaj [[metanolo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Butyryl chloride 3D.png|70px|buterila klorido]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40px|metanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl butyrate 3D 2.png|70px|metila buterato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40px|klorida acido]] |} </center> {{Div col end}} == Literaturo == * [http://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB1853999.htm Chemical Book] * [http://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C623427&Mask=8 NIST Webbook] * [https://books.google.com.br/books?id=8AjsNTIsAaUC&pg=PA176&dq=Methyl+butyrate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjS4Oj95tzVAhUGfpAKHYHEBhAQ6AEIXjAH#v=onepage&q=Methyl%20butyrate&f=false Biotechnology for Fuels and Chemicals: The Twenty-Ninth Symposium], William S. Adney, James D. McMillan, Jonathan R. Mielenz, K. Thomas Klasson * [https://books.google.com.br/books?id=avYMy82EBuAC&pg=PA57&dq=Methyl+butyrate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiC3JaS6tzVAhXDlJAKHVbIAvI4ChDoAQhJMAU#v=onepage&q=Methyl%20butyrate&f=false Dictionary of Flavors], Dolf De Rovira, Sr. * [https://books.google.com.br/books?id=vxtxWneRBN4C&pg=PA2165&dq=Methyl+butyrate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwia39G86tzVAhUGHpAKHbQYDAU4FBDoAQheMAg#v=onepage&q=Methyl%20butyrate&f=false Encyclopedia of Food and Color Additives, Volume 1], George A. Burdock * [https://www.researchgate.net/publication/271857815_Synthesis_of_Methyl_Butyrate_Using_Heterogeneous_Catalyst_Kinetic_Studies Researchgate] * [http://www.jbc.org/content/235/4/914.full.pdf The Mechanism of the Formation of a-Methylbutyrate from Carbohydrate by Ascaris Zumbricoides Muscle] == Vidu ankaŭ == * [[Metila formiato]] * [[Metila acetato]] * [[Metila izobutirato]] * [[Metila valerato]] * [[Metila izovalerato]] * [[Metila heksanato]] * [[Metila cinamato]] * [[Metila benzoato]] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kemio}} {{Butiratoj}} [[Kategorio:Gustigaĵoj]] [[Kategorio:Parfumaj ingrediencoj]] [[Kategorio:Metilaj esteroj|Buteratoj]] [[Kategorio:Buterataj esteroj]] c5iogli2azz6d83aksmybfgu6dk0ed2 0 596981 9367946 8856060 2026-05-06T23:36:53Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367946 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Baldomero ZAPATER''' (naskiĝis la [[11-an de marto]] [[1883]] en [[Caudiel]], [[Hispanio]], mortis la [[18-an de oktobro]] [[1961]] en [[Kolonjo]], [[Germanio]]) estis hispana [[gitaristo]] kaj [[esperantisto]]. Baldomero Zapater komencis perdi sian vidkapablon, kiam li aĝis 5 jarojn.<ref name="Eminentaj">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.libe.slikom.info/Historio%20de%20la%20Esperanto-Movado%20Inter%20la%20Blinduloj/Joseph%20Kreitz_2.htm|titolo=Eminentaj pioniroj de la Blindulesperantista movado. Baldomero Zapater (1883-1961): Probatalinto de la Esperanto-movado inter blinduloj|alirdato=la 11-an de januaro 2015|lingvo=eo|redaktinto=Ligo Internacia de Blindaj Esperantistoj|jaro=1981|arkivurl=https://web.archive.org/web/20240917132521/https://www.libe.slikom.info/Historio%20de%20la%20Esperanto-Movado%20Inter%20la%20Blinduloj/Joseph%20Kreitz_2.htm|arkivdato=2024-09-17}}</ref> Tial liaj gepatroj translokiĝis al [[Barcelono]], kie estis eminentaj okulistoj kaj ankaŭ la Reĝa Instituto por Blinduloj.<ref name="Eminentaj"/> Tie li studis muzikon kaj gitaron de sia 13-jaraĝo ĝis sia 24-jaraĝo, interalie kun profesoro [[Joan Nogués i Pon]].<ref name="Ramos">{{Citaĵo el libro|familia nomo=Ramos Altamira|persona nomo=Ignacio|titolo=Historia de la guitarra y los guitarristas españoles|lingvo=es|jaro=2005|eldoninto=Editorial Club Universitario}}</ref> Mallonge poste li komencis instrui gitaron, muzikan teorion kaj literaturon ĉe tiu instituto.<ref name="Eminentaj"/> En la jaro [[1907]] li lernis [[Esperanton]], danke al [[Alfons Sabadell]].<ref name="Eminentaj"/> En 1909, okaze de la [[UK 1909|5-a Universala Kongreso de Esperanto]] en Barcelono, li interkonatiĝis kun la nederlanda baronino ''[[Henriette de Chalmot]]'' (1867-1928), al kiu li poste edziĝis.<ref name="Eminentaj"/> Tiam ŝi jam estis parte blinda kaj poste ŝi plene perdis sian vidkapablon.<ref name="Eminentaj"/> Ili iris loĝi en Kolonjo kaj Esperanto ĉiam estis la familia lingvo.<ref name="Eminentaj"/> Tie li fariĝis unu el la plej gravaj gitarinstruistoj en Germanujo, instruante al prestiĝaj gitaristoj kiel ''Heinrich Schneider'', ''Fritz Wiedemann'' kaj ''Ida Gille''.<ref name="Ramos"/> Kiel koncertisto, li ludis en la ĉefaj urboj de la lando, kaj ankaŭ en la grandaj eŭropaj radiostacioj.<ref name="Ramos"/> Kiel esperantisto, li antaŭ kaj dum la [[Unua Mondmilito]] publikigis diversajn artikolojn en du germanaj brajlaj ĵurnaloj pri la utileco de Esperanto por blinduloj.<ref name="Eminentaj"/> Li ankaŭ estis unu el la fondintoj de la germana blindula ligo [[EBLOGO]], kaj ankaŭ responsas por la nomo de tiu organizaĵo.<ref name="Eminentaj"/> Li tradukis multajn hispanajn kaj germanajn kantojn kaj rakontojn al Esperanto.<ref name="Eminentaj"/> Li edziĝis por la dua fojo kun la eksstudento ''Constanze Saxer'' (1890-1973). Kune ili turneis en kelkaj eŭropaj landoj kie kelkfoje Constanze kantis kiel kantisto.<ref name="Eminentaj"/> Ĝis lia morto, ŝi financis la publikigon de la unua volumo de la historio de la Esperanto-movado inter la blinduloj.<ref name="Kreitz">{{Citaĵo el libro|familia nomo=Kreitz|persona nomo=Joseph|titolo=Historio de la Esperanto-Movado Inter la Blinduloj en tri brajlaj volumoj. Unua Volumo|url=http://www.libe.slikom.info/Historio%20de%20la%20Esperanto-Movado%20Inter%20la%20Blinduloj/Joseph%20Kreitz_1.htm|lingvo=eo|jaro=1972|eldoninto=Imprenta Braille de la Organizacion Nacional de Ciegos|loko=Barcelono}}</ref> En la prologo de ĉi tiu verko, [[Joseph Kreitz]] klarigis, ke la unua persono kun kiu li parolis en Esperanto estis ĝuste kun Baldomero Zapater.<ref name="Kreitz"/> Krom Kreitz, Zapater ankaŭ estis amiko de [[José Ezquerra Bergés]] kaj de [[Teo Jung]].<ref name="Kreitz"/><ref>{{Citaĵo el libro|familia nomo=Jung|persona nomo=Teo|titolo=Ĉiu-Ĉiun. Sep jardekojn en la Esperanto-movado. Memoraĵoj de 86-jara optimisto.|lingvo=eo|jaro=1979|eldoninto=Stafeto|loko=Antverpeno, La Laguna}}</ref> Baldomero Zapater estis enterigita en la tombejo de la arbaro de ''Rodenkirchen'', suda kvartalo de [[Kolonjo]].<ref name="Bada">{{Citaĵo el gazeto|familia nomo=Bada|persona nomo=Ricardo|titolo=Amos y perros|gazeto=La casa de Asterión. Revista Trimestral de Estudios Literarios|url=http://casadeasterion.homestead.com/v6n22amos.html|jaro=2005}}</ref> Sur lia tombo oni tranĉis krucon kun hispana gitaro.<ref name="Bada"/> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Vivtempo|Zapater, Baldomero}} [[Kategorio:Hispanaj esperantistoj]] [[Kategorio:Hispanaj gitaristoj]] i5c7351yqzmkf6dpjy61842iq9u1k6d 0 599584 9368035 9055650 2026-05-07T05:54:19Z Sj1mor 12103 9368035 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|regiono-ISO=AR-C|situo sur mapo=|zomo=13}} La '''''Sociedad Argentina de Escritores''''' (SADE, argentina societo de verkistoj) estas asocio kiu aligas la plej gravajn [[verkisto]]jn de [[Argentino]], kaj konstituas profesian kaj kulturan institucion kun centra sidejo en [[Bonaero]] kaj pli ol aliaj tra 50 filioj distribuitaj en la tuta lando, kiel ĉe [[Kordobo (Argentino)|Kordobo]] kaj [[Provinco Katamarkio|Katamarko]].<ref> «Reseña Histórica» [https://web.archive.org/web/20120426084443/http://www.creadoresargentinos.com/literatura/sade.html] Konsultita la 1an de Januaro 2018.</ref> Ĝi estis fondita en 1928 de [[Leopoldo Lugones]] (ĝia unua prezidanto kaj por kies honoro oni celebras ĉiujare la tagon de la verkisto en Argentino), [[Horacio Quiroga]], [[Jorge Luis Borges]], Baldomero Fernández Moreno kaj Ricardo Rojas, inter aliaj verkistoj. Krom ili integris ĝian unuan estraron Samuel Glusberg, Manuel Gálvez, Rafael Alberto Arrieta, Enrique Banchs, Leónidas Barletta, Arturo Capdevila, Nicolás Coronado, Roberto Gache, Alberto Gerchunoff, Arturo Giménez Pastor, Roberto F. Giusti, Víctor Juan Guillot, [[Enrique Larreta]], Roberto Ledesma, Carlos Alberto Leumann, Ezequiel Martínez Estrada, Álvaro Melián Lafinur, Félix Lima kaj Pedro Miguel Obligado. Ĝia biblioteko estis fondita de Miguel Alfredo Olivera. == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Literaturo de Argentino]] [[Kategorio:Organizaĵoj en Argentino]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1928]] 56vbktxe6ftz6p2j4tnie8xthmq50uq 0 604332 9367988 9165839 2026-05-07T00:18:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367988 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Balázs Boda |dosiero = Balazs Boda 4.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Balázs Boda |naskonomo = Boda Balázs Gábor }} '''[[Blazio|Balázs]] BODA''' [balAĵ], laŭ hungarlingve kutima nomordo kaj kun plena nomo '''Boda Balázs Gábor''' estas [[Hungario|hungara]] [[pentristo]]. [[Dosiero:Balazs Boda3.jpg|eta|<center>Balázs Boda]] Balázs Boda [https://www.antikregiseg.hu/muvesz_adatbazis/boda_balazs_festo___1954__8211____eletrajza.php] naskiĝis la {{daton|21|julio|1954}} en [[Devecser]]. == Biografio == Balázs Boda frekventis [[gimnazio]]jn en [[Győr]] kaj [[Budapeŝto]], sed li interrompis la gimnaziajn jarojn kaj li laboris en [[Budapeŝta Ŝtata Operejo]] kaj [[Hungara Televizio]] kiel helpdekoraciisto. En la lernojaro [[1974]] li frekventis filmistan [[kurso]]n kaj li laboris en filma produktejo ĝis [[1978]], poste li estis oraĵisto. Inter 1980-1982 li frekventis kurson pri [[reklamo]]j, tamen tiam jam interesiĝis nur pri la pentrado. Ekde [[1984]] li estas profesia sendiploma pentristo, post 2 jaroj li translokiĝis al apudaĵo de [[Balatono]]. Li ricevis [[premio]]n en [[2006]]. Li havas [[edzino]]n, kiu naskis [[filino]]jn en 1979, 1980 kaj 1991. == El solaj ekspozicioj == * 1991 [[Münster]] * 1994, 2002, 2007 Budapeŝto * 1996 [[Sopron]] == El komunaj ekspozicioj kun la edzino == * 1992 [[Kapolcs]] * 1996 [[Balatonfüred]] * 2005, 2008 Budapeŝto * 2009 [[Csopak]] == Elektitaj pentraĵoj == * Földvár felől * vidu la 4 subajn bildojn! == Fontoj == * [http://www.balatoniszovetseg.hu/index.php/balaton-muveszek-adatbazisa/110-boda-balazs-kepzomuvesz hungarlingva biografio kun foto]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bodabalazs.hu/alkotoink/ hungarlingva biografio kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180226211802/http://www.bodabalazs.hu/alkotoink/ |date=2018-02-26 }} * [http://ovarosgaleria.inweb.hu/index.php?pg=actors&id=16 hungarlingva membiografio] <gallery mode=packed> 1 Alkonyok.jpg|Alkonyok, 2005 2 Lebegés.jpg|Lebegés, 2003 3 Csend-Élet-Kép.jpg|Csend-Élet-Kép, 2005 4 A múlandóság margójára I..jpg|A múlandóság margójára, 2001 </gallery> {{Projektoj}} {{Vivtempo|Boda Balazs}} [[Kategorio:Hungaraj pentristoj]] tv57lglaxx2mzvmg5ljgwucfb4ifqy3 0 612641 9367834 9147565 2026-05-06T18:54:12Z LilyKitty 25129 de ekzistada krizo 9367834 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} [[Dosiero:Harmen Steenwijck - Vanitas.JPG|245ra|eta|dekstre|''Vanitas'' de Harmen Steenwijck.]] '''''Vanitas''''' estas [[simbolo|simbola]] [[artaĵo]] kiu montras la transecon de [[vivo]], la vanecon de [[plezuro]] ([[vanteco]]), kaj la certecon de la [[morto]], ofte kontrastante simbolojn de [[riĉo]] kaj simbolojn de efemereco kaj morto. Plej bone konataj estas la ''vanitas''-[[aĵpentraĵo]]j, ofta ĝenro en [[Nederlando|Nederlanda]] [[arto]] de la 16a kaj [[17a jarcento]]j; Ili estis kreitaj ankaŭ en aliaj tempoj kaj ankaŭ laŭ aliaj rimedoj kaj ĝenroj.<ref> Serĉado por 'vanitas' ĉe Harvard Art Museums: [https://www.harvardartmuseums.org/?q=vanitas] Alirita la 26an de Majo 2018.</ref> ''Vanitas'' signifas 'vanecon' aŭ 'senmeritecon', tio estas, la senintereson de surteraj havaĵoj kaj celoj, alude al [[Kohelet]] 1:2; 12:8 ''[[Vanitas vanitatum et omnia vanitas]]'', tradukebla kiel "Vanteco de [[vanteco]]j, ĉio estas vanteco" en diversaj versioj de la [[Biblio]]. == Notoj == {{Projektoj}} {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == *[[Andreas Gryphius]] *[[Ekzistada krizo]] * ''[[Memento mori]]'' [[Kategorio:Kristana arto]] [[Kategorio:Ikonografio]] [[Kategorio:Artaj ĝenroj]] [[Kategorio:Latinaj esprimoj]] [[Kategorio:Kranioj en arto]] q58cjacloefyq091l26bk0dgvbjq3hm 0 612834 9367783 8398702 2026-05-06T17:24:01Z Sj1mor 12103 9367783 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} '''''Pater Patriae''''' (plurale ''Patres Patriae''), ankaŭ kiel ''Parens Patriae'', estas Latina honora titolo signifa "[[Patro de la lando]]", aŭ pli laŭvorte, "[[Patro de la Patrio]]" aŭ ''Patripatro''. La honoro esti nomita ''pater patriae'' estis havigita de la [[Romia senato|Romia Senato]]. Ĝi estis unuafoje havigita al la [[Romia Imperio|romia]] generalo [[Marko Furio Kamilo]] en [[-386|386 a.K]]., kiu pro sia rolo en la sekvo de la [[Gaŭlio|Gaŭla]] sieĝo de [[Romo]] estis konsiderita dua fondinto de la urbo, kies posteulo de [[Romulo]]. Tri jarcentojn poste, ĝi estis atribuita al la oratoro kaj ŝtatestro [[Marko Tulio Cicerono]] pro ties parto en la subpremado de la Katilina konspiro dum sia konsuleco en [[-63|63 a.K]]. Ĝi estis poste havigita al [[Julio Cezaro]] kiu kiel diktatoro iĝis ''[[de facto]]'' reganto de la [[Romia respubliko]] kaj de ties ''imperium'', ĉar li finigis la enlandajn militojn. La Senato voĉdonis la titolon al [[Cezaro Aŭgusto]] en la jaro 2 a.K., sed ĝi ne estis tiom grava, kiom aliaj titoloj kiaj ''[[Imperator]]'', ''[[Caesar]]'', ''[[Augustus]]'', ''[[princeps]] senatus'', ''[[pontifex maximus]]'' kaj ''tribunicia potestas''. Laŭ la historiisto [[Suetonio]], al la posteulo de [[Aŭgusto Cezaro|Aŭgusto]], nome [[Tiberio]], oni proponis tiun titolon, sed li malakceptis ĝin.<ref>Suetonio • Vivo de Tiberio. [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Tiberius*.html#26] Alirita la 28an de Majo 2018.</ref> Ĝi estis uzata ankaŭ de [[George Washington]] kaj de [[Viktoro Emanuelo la 2-a (Italio)|Viktoro Emanuelo la 2-a]]. == Vidu ankaŭ == * [[Patro de la Lando]] == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Romiaj titoloj]] [[Kategorio:Latinaj esprimoj]] [[Kategorio:Armitaj fortoj de Antikva Romio]] qwidumwseyrkmejqjbng3yg06sjc9ow 9367784 9367783 2026-05-06T17:24:08Z Sj1mor 12103 9367784 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} '''''Pater Patriae''''' (plurale ''Patres Patriae''), ankaŭ kiel ''Parens Patriae'', estas Latina honora titolo signifa "[[Patro de la Lando]]", aŭ pli laŭvorte, "[[Patro de la Patrio]]" aŭ ''Patripatro''. La honoro esti nomita ''pater patriae'' estis havigita de la [[Romia senato|Romia Senato]]. Ĝi estis unuafoje havigita al la [[Romia Imperio|romia]] generalo [[Marko Furio Kamilo]] en [[-386|386 a.K]]., kiu pro sia rolo en la sekvo de la [[Gaŭlio|Gaŭla]] sieĝo de [[Romo]] estis konsiderita dua fondinto de la urbo, kies posteulo de [[Romulo]]. Tri jarcentojn poste, ĝi estis atribuita al la oratoro kaj ŝtatestro [[Marko Tulio Cicerono]] pro ties parto en la subpremado de la Katilina konspiro dum sia konsuleco en [[-63|63 a.K]]. Ĝi estis poste havigita al [[Julio Cezaro]] kiu kiel diktatoro iĝis ''[[de facto]]'' reganto de la [[Romia respubliko]] kaj de ties ''imperium'', ĉar li finigis la enlandajn militojn. La Senato voĉdonis la titolon al [[Cezaro Aŭgusto]] en la jaro 2 a.K., sed ĝi ne estis tiom grava, kiom aliaj titoloj kiaj ''[[Imperator]]'', ''[[Caesar]]'', ''[[Augustus]]'', ''[[princeps]] senatus'', ''[[pontifex maximus]]'' kaj ''tribunicia potestas''. Laŭ la historiisto [[Suetonio]], al la posteulo de [[Aŭgusto Cezaro|Aŭgusto]], nome [[Tiberio]], oni proponis tiun titolon, sed li malakceptis ĝin.<ref>Suetonio • Vivo de Tiberio. [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Tiberius*.html#26] Alirita la 28an de Majo 2018.</ref> Ĝi estis uzata ankaŭ de [[George Washington]] kaj de [[Viktoro Emanuelo la 2-a (Italio)|Viktoro Emanuelo la 2-a]]. == Vidu ankaŭ == * [[Patro de la Lando]] == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Romiaj titoloj]] [[Kategorio:Latinaj esprimoj]] [[Kategorio:Armitaj fortoj de Antikva Romio]] 31mz7or8d4301d2fpi5qqx6mru4lehw 0 621878 9368092 8622006 2026-05-07T08:22:36Z Sj1mor 12103 9368092 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 42478 ''Inozemtseva'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 42478 Inozemtseva |Aliaj_nomoj = '''1981 RX₁''' ; 1999 XJ₁₆₇ |Dato_de_malkovro = {{dato|7|septembro|1981}} |Malkovrinto = [[Ljudmila Georgijevna Karaĉkina|Ljudmila Karaĉkina]] |Loko_de_malkovro = [[Nauĉno (Baĥĉisaraja distrikto)|Nauĉno]] ([[Rusio]]) |Epoko = 2458600.5 {{dato|27|aprilo|2019}} TDB |Granda_duonakso = 400,922 [[1 E9 m|Gm]] (2,680 [[astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 318,090 Gm (2,126 AU) |Apoapsido = 483,754 Gm (3,234 AU) |Discentreco = 0,2066 |Periodo = 1602,508 [[tago]]j (4,387 [[jaro#Julia jaro|jaroj]])<!-- 7:3 Mar --> |Klinangulo = 12,169° |Meza_anomaliangulo = 186,367°<br /><small>[[Epoko (astronomio)|Epoko]] {{dato|27|aprilo|2019}}</small> |Longitudo_de_suprenira_nodo = 270,557° |Argumento_de_periapsido = 104,975° |Terdistanco_min = 174,433 [[1 E9 m|Gm]] (1,166 [[astronomia unuo|AU]]) |Diametro = 4,967 ± 1,363 km |Albedo_geom = 0,285 ± 0,209 |Absoluta_magnitudo = 13,5 }} '''42478 ''Inozemtseva''''' estas tre malgranda, tre hela asteroido de la [[asteroida zono]] malkovrita la {{daton|7|septembro|1981}} de la [[Ukrainio|ukraina]] [[astronomo|astronomino]] [[Ljudmila Georgijevna Karaĉkina]] elde la [[Krimea astrofizika observatorio]] de [[Nauĉno (Baĥĉisaraja distrikto)|Nauĉno]] (en tiama [[Sovetunio]], [[nun en 2018|nun]] en [[Rusio]]). == Nomo == Ĝi estis nomita en honoro de la ukraina [[kuracistino]] ''Galina Aleksejevna Inozemceva'' ([[cirila alfabeto|cirile]] ''Галина Алексеевна Иноземцева''),<ref>[http://vrach-profi.ru/inozemtseva-galina-alekseevna-2/ Иноземцева Галина Алексеевна врач — педиатр] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181027061547/http://vrach-profi.ru/inozemtseva-galina-alekseevna-2/ |date=2018-10-27 }} {{lingvokodo|ru}}</ref> estrino de la Municipa Centro de Infana [[Diagnozo]] de [[Rostov-na-Donu]]. Ŝi havas titolon de [[Honora doktoreco|Honora Doktoro]] de Rusio ; ŝi precipe emfazas en sia laboro la disvolvon de la teorio kaj praktiko de la diagnozo kaj de la infana [[medicino]]. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|42478-inozemtseva-1981-rx1}} {{sinsekvo |titolo = [[Listo de asteroidoj (42001–43000)#42451-42500|Listo de asteroidoj (42001– 43000)]] |antaŭ = [[(42477) 1981 QB3|(42477) 1981 QB₃]] |periodo = '''42478 ''Inozemtseva''''' |post = ''[[42479 Tolik]]'' }} {{DEFAŬLTORDIGO:Inozemtseva}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Ljudmila Georgijevna Karaĉkina]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1981]] rji9b4okmn7pryjnm1k71wdo7yr680r 0 622326 9368093 8528010 2026-05-07T08:23:07Z Sj1mor 12103 9368093 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Piet HEIN''' ([[16-an de decembro]] [[1905]] - [[17-an de aprilo]] [[1996]]) estis [[Danlando|dana]] [[Matematiko|matematikisto]], [[inventisto]], [[fizikisto]], [[aŭtoro]] kaj [[poeto]], kiu ofte verkis sub la [[Malnovnordlanda lingvo|malnovnordlanda]] pseŭdonimo "Kumbel" kio signifas "tomboŝtonon". Liaj kurtaj poemoj, konataj kiel ''gruks'' aŭ ''grooks'' (dane: ''gruk''), unue aperis en la taga ĵurnalo "''[[Politiken]]''" mallonge post la [[Nazio|nazia]]-okupado en aprilo 1940 sub la pseŭdonimo "Kumbel Kumbell". Hein, direkta posteulo de [[Piet Hein]], la [[17-a jarcento|17-a jarcenta]] [[Nederlando|nederlanda]] marheroo, naskiĝis en [[Kopenhago]], Danlando.  Li studis ĉe la [[Instituto por Teoria Fiziko (Kopenhago)|Instituto por Teoria Fiziko]] de la [[Universitato de Kopenhago]] (pli poste la [[Niels Bohr]]-[[Instituto]]) kaj ĉe la [[Dania Teknika Universitato]]. [[Yale-Universitato]] en [[Usono]] donis al li {{N|honora doktoreco}} en 1972. Li mortis en sia hejmo sur [[Fyn]], Danlando en 1996. [[Dosiero:Supercercle-2.5.svg|eta|maldekstra|„Superelipso“ de Piet Hein]] [[Dosiero:Superaeg.jpg|eta|meza|„Superelipso“ de Piet Hein el [[latuno]]]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Hein, Piet}} [[Kategorio:Danaj sciencistoj]] [[Kategorio:Danaj inventistoj]] [[Kategorio:Danaj matematikistoj]] [[Kategorio:Danaj poetoj]] [[Kategorio:Danaj meblodezajnistoj]] [[Kategorio:Enigmodezajnistoj]] m5ggtwwgyliu2zftkuy7qaysva6c9ps 9368094 9368093 2026-05-07T08:24:45Z Sj1mor 12103 9368094 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Piet HEIN''' ([[16-an de decembro]] [[1905]] - [[17-an de aprilo]] [[1996]]) estis [[Danlando|dana]] [[Matematiko|matematikisto]], [[inventisto]], [[fizikisto]], [[aŭtoro]] kaj [[poeto]], kiu ofte verkis sub la [[Malnovnordlanda lingvo|malnovnordlanda]] pseŭdonimo "Kumbel" kio signifas "tomboŝtonon". Liaj kurtaj poemoj, konataj kiel ''gruks'' aŭ ''grooks'' (dane: ''gruk''), unue aperis en la taga ĵurnalo "''[[Politiken]]''" mallonge post la [[Nazio|nazia]]-okupado en aprilo 1940 sub la pseŭdonimo "Kumbel Kumbell". Hein, direkta posteulo de [[Piet Hein]], la [[17-a jarcento|17-a jarcenta]] [[Nederlando|nederlanda]] marheroo, naskiĝis en [[Kopenhago]], Danlando.  Li studis ĉe la [[Instituto por Teoria Fiziko (Kopenhago)|Instituto por Teoria Fiziko]] de la [[Universitato de Kopenhago]] (pli poste la [[Niels Bohr]]-[[Instituto]]) kaj ĉe la [[Dania Teknika Universitato]]. [[Yale-Universitato]] en [[Usono]] donis al li {{N|honora doktoreco}} en 1972. Li mortis en sia hejmo sur [[Fyn]], Danlando en 1996. [[Dosiero:Supercercle-2.5.svg|eta|maldekstra|„Superelipso“ de Piet Hein]] [[Dosiero:Superaeg.jpg|eta|meza|„Superelipso“ de Piet Hein el [[latuno]]]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Hein, Piet}} [[Kategorio:Danaj sciencistoj]] [[Kategorio:Danaj inventistoj]] [[Kategorio:Danaj matematikistoj]] [[Kategorio:Danaj poetoj]] [[Kategorio:Danaj meblodezajnistoj]] [[Kategorio:Enigmodezajnistoj]] eqw4rb3gc9g45rb0bxg139zu900whoc 0 623001 9367842 8560629 2026-05-06T19:15:55Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367842 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo |dato de morto = nekonata}} '''Aŭgusta ({{lang-ru|Avgustina}}; {{lang-yi|Gitla}}) HERMELIN''', nask. '''ZAMENHOF''' (naskiĝis la {{JULGREGDATO|24|08|1864|akuzativo=jes}} en [[Bjalistoko]]<ref name="homarano">Aleksander Korĵenkov: ''Homarano. La vivo, verkoj kaj ideoj de d-ro L. L. Zamenhof''. Sezonoj, Litova Esperanto-Asocio 2011</ref>) estis fratino de [[L. L. Zamenhof]]<ref name="heroldo">[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=e2j&datum=19250321&seite=1&zoom=33&ref=anno-search ''Heroldo de Esperanto'', 21.03.1925]</ref>. Ŝi edziniĝis al Henriko Hermelin kaj havis kvin infanojn, el kiuj unu, Emilia, okupiĝis pri Esperanto (ŝi estis helpsekretariino de Konkordo en [[Varsovio]])<ref name="heroldo"/>. Fininte la studojn, Aŭgusta laboris kiel instruistino de la germana lingvo en porvirina lernejo en Varsovio<ref>[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/51206/edition/47701/content Isaj Dratwer: ''Aldonaj faktoj pri Zamenhof’oj]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Esperanto : revuo internacia : oficiala organo de Universala Esperanto Asocio. Jaro 63, n. 781 (1970), p. 186</ref>. [[Felikso Zamenhof]] dediĉis al Aŭgusta sian poemon ''Fratamo''<ref>[[s:Verkoj de FeZ/Fratamo|Fratamo]] en Vikifontaro</ref>. ==Referencoj== {{referencoj}} {{bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Hermelin, Aŭgusta}} [[Kategorio:Bjalistokanoj]] [[Kategorio:Familio Zamenhof]] [[Kategorio:Polaj judoj]] pjmbs01cdy564o3bkb8qtoowqbjns2x 0 627794 9367791 8752501 2026-05-06T17:27:16Z Sj1mor 12103 9367791 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Jaroslava Černá''', fraŭline Perutková (25.8.1959 en [[Hranice na Moravě]], [[Ĉeĥio]]) estas ĉeĥa verkistino de romanoj, plejparte historiaj. Ŝi studis en gimnazio en Hranice na Moravě, poste en social-jura lernejo en [[Ostrava]]; dek jarojn ŝi laboris kiel sociala oficistino, poste kiel instruistino en privata lernejo, fine kiel instruistino de la [[angla]]. Ŝi gvidas rilaksan kaj astrologian centron ''Návrat jara'' (Reveno de la printempo). == Verkoj == * '''Anežka a král – Jediná láska Přemysla Otakara''' (Agnesa kaj reĝo – la sola amo de Primislo Otakaro) * '''Břetislav a Jitka – Nenávitět je snadné, milovat krásnější''' (Břetislav kaj Judita – malami estas facile, ami pli bele) * '''Eliška Přemyslovna – Matka Otce vlasti''' (Elizabeta Primislidino – Patrino de la [[Patro de la Patrio]]) * '''Jeden život nestačí ''' (Unu vivo ne sufiĉas) * '''Johana z Rožmitálu – Na rukou jed, v srdci láska''' (Johana el Rožmitál – sur la manoj veneno, en la koro amo) * '''Kateřina – Elixír lásky Rudolfa II.'''. (Katarina – Eliksiro de amo por Rudolfo II-a) * '''Klárka v zahradě splněných přání''' (Klarinjo en la ĝardeno de plenumitaj deziroj) * '''Královna Žofie a Václav IV. - Láska na vratkém trůnu''' (Reĝino Sofia kaj Venceslao IV-a – Amo sur labila trono) * '''Královské námluvy – Anna Jagelonská, královna uherská, česká a římská''' (Reĝa svatado – Anna Jagello, reĝino hungara, ĉeĥa kaj romia) * '''Mikuláš, vévoda opavský''' (Nikolao, la duko de Opava) * '''Ohnivá královna – Bouřlivá vášeň císaře Zikmunda''' (Fajra reĝino – Turbulenta pasio de la imperiestro Sigismundo) * '''Perchta z Rožmberka – Prokletí Bílé paní''' (Perĥta el Rosenberg – Damno de la Blanka sinjorino) * '''Perlová koruna – Vladařské ambice křehké choti Jiřího z Poděbrad''' (Perlohava krono – regnestraj ambicioj de tenera edzino de Georgo el Poděbrady) * '''Přísaha – příběh hluboké lásky''' (Ĵuro – rakonto de profunda amo) * '''Rozmary lásky – Poslední paní Rožmberská''' (Kapricoj de la amo – La lasta sinjorino en Rosenberg) * '''Santini – Peklem duše k světlu světa''' (Santini - Tra infero de la animo al la lumo de la mondo) * '''Sedmého sedmý''' (La sepan de la sepa) * '''Sekaná s malinama''' (Muelita viando kun framboj) * '''Týden blázna''' (Semajno de frenezulo) * '''Útesy''' (Klifoj) * '''Útesy sebevrahů''' (Klifoj de sinmortigintoj) * '''Václav IV. - Sám sobě nepřítelem''' (Venceslao IV-a – Malamiko al si mem) * '''Vladislav II. - Nečekaný vzestup zavrženého dědice''' (Vladislao II-a – neatendita kariero de forpelita heredinto) * '''Vraždy z vášně''' (Murdoj pro pasio) * '''Zakázaná láska – neposlušný syn českého krále a krásna Filipina''' (Malpermesita amo – malobeema filo de ĉeĥa reĝo kaj bela Filipina) == Fontoj == * Informoj pri la aŭtorino en ŝiaj libroj * Ĉeĥoslovaka bibliografia datumbazo * Aŭtoroj de Nacia Biblioteko en Prago == Eksteraj ligiloj == * [https://www.cbdb.cz/autor-7012-jaroslava-cerna Ĉeĥoslovaka bibliografia datumbazo] * [https://www.navratjara.cz/ Reveno de la Printempo – rilaksa kaj astrologia centro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181229031807/https://www.navratjara.cz/ |date=2018-12-29 }} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Černá, Jaroslava}} [[Kategorio:Ĉeĥaj verkistoj]] 4fxx972gkn5sp3oi4qsz0a2cvidsbs8 9367792 9367791 2026-05-06T17:27:45Z Sj1mor 12103 9367792 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Jaroslava Černá''', fraŭline Perutková (25.8.1959 en [[Hranice na Moravě]], [[Ĉeĥio]]) estas ĉeĥa verkistino de romanoj, plejparte historiaj. Ŝi studis en gimnazio en Hranice na Moravě, poste en social-jura lernejo en [[Ostrava]]; dek jarojn ŝi laboris kiel sociala oficistino, poste kiel instruistino en privata lernejo, fine kiel instruistino de la [[angla]]. Ŝi gvidas rilaksan kaj astrologian centron ''Návrat jara'' (Reveno de la printempo). == Verkoj == * '''Anežka a král – Jediná láska Přemysla Otakara''' (Agnesa kaj reĝo – la sola amo de Primislo Otakaro) * '''Břetislav a Jitka – Nenávitět je snadné, milovat krásnější''' (Břetislav kaj Judita – malami estas facile, ami pli bele) * '''Eliška Přemyslovna – Matka Otce vlasti''' (Elizabeta Primislidino – Patrino de la [[Patro de la Patrio]]) * '''Jeden život nestačí ''' (Unu vivo ne sufiĉas) * '''Johana z Rožmitálu – Na rukou jed, v srdci láska''' (Johana el Rožmitál – sur la manoj veneno, en la koro amo) * '''Kateřina – Elixír lásky Rudolfa II.'''. (Katarina – Eliksiro de amo por Rudolfo II-a) * '''Klárka v zahradě splněných přání''' (Klarinjo en la ĝardeno de plenumitaj deziroj) * '''Královna Žofie a Václav IV. - Láska na vratkém trůnu''' (Reĝino Sofia kaj Venceslao IV-a – Amo sur labila trono) * '''Královské námluvy – Anna Jagelonská, královna uherská, česká a římská''' (Reĝa svatado – Anna Jagello, reĝino hungara, ĉeĥa kaj romia) * '''Mikuláš, vévoda opavský''' (Nikolao, la duko de Opava) * '''Ohnivá královna – Bouřlivá vášeň císaře Zikmunda''' (Fajra reĝino – Turbulenta pasio de la imperiestro Sigismundo) * '''Perchta z Rožmberka – Prokletí Bílé paní''' (Perĥta el Rosenberg – Damno de la Blanka sinjorino) * '''Perlová koruna – Vladařské ambice křehké choti Jiřího z Poděbrad''' (Perlohava krono – regnestraj ambicioj de tenera edzino de Georgo el Poděbrady) * '''Přísaha – příběh hluboké lásky''' (Ĵuro – rakonto de profunda amo) * '''Rozmary lásky – Poslední paní Rožmberská''' (Kapricoj de la amo – La lasta sinjorino en Rosenberg) * '''Santini – Peklem duše k světlu světa''' (Santini - Tra infero de la animo al la lumo de la mondo) * '''Sedmého sedmý''' (La sepan de la sepa) * '''Sekaná s malinama''' (Muelita viando kun framboj) * '''Týden blázna''' (Semajno de frenezulo) * '''Útesy''' (Klifoj) * '''Útesy sebevrahů''' (Klifoj de sinmortigintoj) * '''Václav IV. - Sám sobě nepřítelem''' (Venceslao IV-a – Malamiko al si mem) * '''Vladislav II. - Nečekaný vzestup zavrženého dědice''' (Vladislao II-a – neatendita kariero de forpelita heredinto) * '''Vraždy z vášně''' (Murdoj pro pasio) * '''Zakázaná láska – neposlušný syn českého krále a krásna Filipina''' (Malpermesita amo – malobeema filo de ĉeĥa reĝo kaj bela Filipina) == Fontoj == * Informoj pri la aŭtorino en ŝiaj libroj * Ĉeĥoslovaka bibliografia datumbazo * Aŭtoroj de Nacia Biblioteko en Prago == Eksteraj ligiloj == * [https://www.cbdb.cz/autor-7012-jaroslava-cerna Ĉeĥoslovaka bibliografia datumbazo] * [https://www.navratjara.cz/ Reveno de la Printempo – rilaksa kaj astrologia centro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181229031807/https://www.navratjara.cz/ |date=2018-12-29 }} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Černá, Jaroslava}} [[Kategorio:Ĉeĥaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] ao3udrje1c7p8x45xqpkvdfjn79q7rt 0 632196 9368021 8463281 2026-05-07T05:09:24Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368021 wikitext text/x-wiki La '''Batalo de Odžak''' estis la lasta [[batalo]] de la [[Dua Mondmilito]] en [[Eŭropo]].<ref>Bušić & Lasić 1983, p. 277.</ref> La batalo komenciĝis la 19an de aprilo 1945 kaj daŭris ĝis la 25a de majo 1945,<ref>Đorić 1996, p. 169.</ref> 17 tagojn post la fino de la milito en Eŭropo. La batalantoj estis [[ustaŝo]]j komanditaj de Petar Rajkovačić kaj la [[Jugoslavaj Partizanoj]] komanditaj de Miloš Zekić. La batalo okazis en la urbo Odžak, tiam [[Jugoslavio]], nun [[Bosnio]]. La batalo rezultis en venko por la partizanoj, post po miloj da mortoj ambaŭflanke kaj akra batalado. La '''Batalo de Odžak''' estis poste forgesita en la [[Socialisma federacia respubliko Jugoslavio]], plej verŝajne ĉar en tiu kontraŭstaris ĉefe kroatoj kaj bosnianoj kontraŭ serboj, kaj en la nova ŝtatoj oni klopodis forgesigi la naciajn diferencojn en federacia reĝimo. Informoj pri la batalo venis la 1an de junio 1975 en serba gazeto NIN. == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Ðonlagić, Ahmet (1983). [http://znaci.net/00001/150.htm 27. ISTOČNOBOSANSKA DIVIZIJA.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171217150315/http://www.znaci.net/00001/150.htm |date=2017-12-17 }} Beograd: Vojnoizdavački zavod. Alirita la 15an de februaro 2019. * Đonlagić, Ahmet; Kazazović, Ćamil (1981). [http://znaci.net/00001/118.htm ŠESNAESTA MUSLIMANSKA NOU BRIGADA.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180217112048/http://znaci.net/00001/118.htm |date=2018-02-17 }} Sarajevo: Istorijski arhiv. Alirita la 15an de februaro 2019. * Samardžija, Stevo (1983). [http://znaci.net/00003/579.htm 14. SREDNJOBOSANSKA NOU BRIGADA.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171217151000/http://www.znaci.net/00003/579.htm |date=2017-12-17 }} Banja Luka: Skupština opštine Prnjavor. Alirita la 15an de februaro 2019. * Vukosavljević, Mladen; Karasijević, Drago (1969). [http://znaci.net/00003/712.htm 53. SREDNJOBOSANSKA NOU DIVIZIJA.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180129040017/http://www.znaci.net/00003/712.htm |date=2018-01-29 }} Sarajevo: Zadrugar. Alirita la 15an de februaro 2019. * Bušić, Bruno; Lasić, Vinko (1983). Jedino Hrvatska!: Sabrani spisi. ZIRAL. * Đorić, Marjan (1996). Bosanska Posavina: povijesno-zemljopisni pregled. Polion. {{Dua Mondmilito}} [[Kategorio:Jugoslavio en la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Bataloj de la jugoslavaj partizanoj|Odžak]] [[Kategorio:Bosnio kaj Hercegovino en la Dua Mondmilito|Odžak]] [[Kategorio:Bataloj en 1945]] t0qaoypjd8dsl8mh2czm51ogifq3i7i 0 635765 9367992 7648234 2026-05-07T00:46:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367992 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Balázs Szokolay |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''[[Blazio|Balázs]] Szokolay''' [balAĵ sokolai], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Szokolay Balázs''' estas [[Hungario|hungara]] [[pianisto]], altlerneja [[instruisto]]. Lia [[patro]] estis [[Sándor Szokolay]]. Balázs Szokolay <ref>https://getsongbpm.com/artist/balazs-szokolay/LYEQ4</ref> naskiĝis la {{daton|2|julio|1961}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == Balázs Szokolay frekventis muziklernejon en sia naskiĝurbo inter 1966-1970, lia pianinstruisto estis [[Erna Czövek]]. Poste li studis en [[Muzikarta Universitato Ferenc Liszt|Muzikarta Altlernejo Ferenc Liszt]], liaj instruistoj inkludis [[Miklósné Máthé]], [[Pál Kadosa]], [[Zoltán Kocsis]], [[György Kurtág]], kaj [[Ferenc Rados]]. Post lia diplomiĝo en [[1983]] li ricevis [[stipendio]]jn por du pliaj studoj en [[Munkeno]] kaj [[Moskvo]]. Li estis instruita de [[Amadeus Webersinke]] kaj [[Yvonne Lefébure]]. Jam ekde 1973 li ricevis premiojn en pluraj internaciaj piankonkursoj, inkluzive de [[Ústí nad Labem]], [[Zwickau]], [[Leeds]], [[Bruselo]], [[Montrealo]], [[Terni]] kaj Budapeŝto. Lia internacia koncertkariero komenciĝis en 1983, kiam li anstataŭigis [[Nikita Magaloff]] en koncerto en [[Beogrado]]. Li ekinstruis en la Muzikarta Altlernejo en 1987. Li havis invitojn instrui eksterlande, ekzemple en [[Sud-Koreio]], [[Usono]] kaj [[Aŭstrio]]. Krom la konkursopremioj li ricevis hungaran ŝtatan [[premio]]n en [[2001]]. == Fontoj == * [http://szokolaybalazs.com/hu/ba.htm hungarlingva biografio kun foto]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://lfze.hu/teaching-staff/szokolay-balazs-602 hungarlingva biografio kun foto] * [https://www.operamusica.com/artist/balazs-szokolay/#biography anglalingva biografio kun foto]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Szokolay Balazs}} [[Kategorio:Hungaraj pianistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] hnv6w6nz77gh2xwuzit7x9z9ylb8c3o 0 650460 9367754 9161719 2026-05-06T16:02:17Z Sj1mor 12103 9367754 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Saad Zaglul''' (en [[egipta araba]]: سعد زغلول‎; ankaŭ: Saad Zaghlul, Saad Zaghlûl, Sa'd Zaghlul Paŝa ibn Ibrahim) (Julio 1859<ref>[http://www.seychellesweekly.com/July%2015,%202011/top4_saad_zaghloul.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180215023940/http://www.seychellesweekly.com/July%2015%2C%202011/top4_saad_zaghloul.html |date=2018-02-15 }} Alirita la 17an de julio 2019.</ref> – 23a de aŭgusto 1927) estis [[Egiptio|egipta]] revoluciulo kaj [[politikisto]]. Li estis la estro de la egipta naciisma [[Vafd-Partio]]. Li servis kiel Ĉefministro de Egiptio el la 26a de januaro 1924 ĝis la 24a de novembro 1924. Zaglul iĝis pli kaj pli aktiva en la naciismaj movadoj, kaj en 1919 li estris oficialan egiptan delegitaron (aŭ ''ŭafd'', ĉar la nomo de politika partio venos poste) al la [[Konferenco de Parizo 1919]] postulante ke Britio formale agnosku la sendependecon kaj unuecon de [[Egiptio]] kaj [[Sudano]] (kiu estis unueca lando sub [[Muhammad Ali (paŝao)|Muhammad Ali]]). [[Dosiero:Saad Zaghloul statue.JPG|eta|235ra|maldekstre|La statuo de Saad Zaglul en [[Aleksandrio]].]] == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Zaglul, Saad}} [[Kategorio:Historio de Egiptio]] [[Kategorio:Egiptaj militistoj]] [[Kategorio:Egiptaj naciistoj]] [[Kategorio:Egiptaj revoluciuloj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Egiptio]] [[Kategorio:Sendependecaj aktivuloj]] 560fmzr0aqel0lupvve3e87b11owkgb 0 669677 9367705 8785850 2026-05-06T15:15:29Z Sj1mor 12103 9367705 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Cruces Lomas del Poleo.jpg|eta|290px|Krucoj en Lomas del Poleo ([[Ciudad Juárez]], [[Meksiko]]) sur la loko kie estis trovitaj ok [[kadavro]]j de virinoj en [[1996]]. La areo estas de tre alta proporcio de senpunaj virinmurdoj.]] [[Dosiero:Pachuca de Soto, Hidalgo, Meksiko. 19.jpg|eta|Memorilo en Meksiko]] '''Femicido'''<ref>https://eo.globalvoices.org/2019/11/6343/</ref>, '''feminicido''' aŭ '''virinmortigo''' estas la mortigo de homoj de la ina sekso ([[Virino|virinoj]]). La koncepto kaj vorto ''virinmurdo'' estas uzata ankaŭ en pli specifa senco por mortigo de virinoj ''bazite nur sur ilia sekso'', tio estas profitante la teorian malfortecon de virinoj kompare al viroj. Por tiu koncepto oni uzas foje [[neologismo]]n ''Femicido'', sed tio estas bazita sur la anglalingva termino, dum aliaj lingvoj uzas la radikon femin-<ref>Eĉ en [[NPIV]] jam estas la radiko "femin/o" pri virino [http://vortaro.net/#femino]</ref>, kio donus en Esperanto ne ''Femicido'', sed ''Feminicido''. Alia esperantlingva varianto povus esti ''Virinmortigo'', pli milda kompare kun pejorativa ''Virinmurdo''. == Origino de la vorto == La angla termino ''femicide'' estis uzata ekde la komenco de la 19-a jarcento. Ĝi estis proponita kiel alternativo al la seksneŭtrala angla vorto ''homicide'' por esprimi seks-bazitan subpremadon kaj sisteman perforton kontraŭ virinoj. == Vasteco == Seksaj murdoj estas faritaj tutmonde. La atento kutime estas malalta. Entute tamen la viktimoj de viraj murdistoj estas ĉefe viroj. Raportoj pri mortigoj de virinoj estas haveblaj el la jenaj ŝtatoj: [[Afganio]], [[Argentino]], [[Ĉilio]], [[Ĉinio]], [[El Salvador]], [[Gvatemalo]], [[Honduro]], [[Barato]], [[Italio]], [[Jamajko]], [[Kolombio]], [[Meksiko]], [[Zambio]], [[Hispanio]], [[Sudafriko]], sed la plej malbonan reputacion havis [[Salvadoro]], [[Jamajko]] kaj [[Honduro]], * [[Afganio]]: Virinoj, kiuj raportas pri spertita [[Seksatenco|seksperforto]], riskas fariĝi viktimoj de [[Honormurdo|honormurdoj]]. Multaj virinoj, ĉefe politikaj aktivuloj, estis murditaj kaj la krimuloj ne estis akuzitaj<ref>Report "Harmful Traditional Practices and Implementation of the Law on Elimination of Violence against Women in Afghanistan" United Nations Assistance Mission in Afghanistan, Kabul, und Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, Genf 9a de decembro 2010</ref> . * [[Argentino]]: Ekde 2008, la organizaĵo ''La Casa del Encuentro'' publikigas raporton pri okazoj de virinmurdo en respondo al mankantaj publikaj statistikoj. En 2014 ĝi nombris 277 virinmurdojn, kompare kun 255 virinmurdoj en 2013 kaj 295 virinmurdoj en 2012. La movado ''Ni una menos'' (''ne unu malpli'') publike kontraŭbatalas [[Maĉismo|maĉismon]] kaj [[perforto]]n kontraŭ virinoj<ref>[http://www.ardmediathek.de/tv/Weltspiegel/Argentinien-Frauen-gegen-Machokultur/Das-Erste/Video?bcastId=329478&documentId=39194370 Weltspiegel] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170328071440/http://www.ardmediathek.de/tv/Weltspiegel/Argentinien-Frauen-gegen-Machokultur/Das-Erste/Video?bcastId=329478&documentId=39194370 |date=2017-03-28 }} Argentinien: Frauen gegen Machokultur, 27a de novembro 2016, 3a de decembro 2016</ref>. * [[Ĉilio]]: La ĉilia ''Reto Kontraŭ Hejma kaj Seksa Perforto'' publike disvastigas informojn pri virinmurdoj. Ili influas signifan nombron de virinoj * [[Salvadoro]]: La lando havas la plej altan virinan murdokombinon en la mondo kun po 12 murdoj jare por 100 000 loĝantoj; la lando havas la plej altan nombron de virinmurdoj en la mondo. Entute estas po 69,2 murdoj por 100 000 loĝantoj. * [[Gvatemalo]]: Estas ankoraŭ brutalaj murdoj en tiu lando kiu ankoraŭ suferas pro la 36-jara [[civila milito]]. La virina murdokvanto estas po 9,7 murdoj por 100 000 loĝantoj. Entute estas po 38,5 murdoj por 100.000 loĝantoj. * [[Honduro]]: Virinaj murdoj pliiĝas en iuj regionoj. Ekde la militista puĉo en [[2009]] ne plu ekzistas procesoj. La virina murdokvanto estas po 7 murdoj por 100 000 loĝantoj. Kun 91,6 murdoj por 100 000 loĝantoj, la lando havas la plej altan murdan procenton (virinoj kaj viroj kune) en la mondo. * [[Barato]]: Virinmurdoj estas farataj en ĉiuj stadioj de la vivo: abortoj, mortigado de infanoj kaj ''bruligo de vidvinoj'' ([[IAST]]: ''[[:en:Sati_(practice)|Sati]]'' en angla vikipedio). Inter 2007 kaj 2009, ekzistis pli ol 8,000 raportitaj dotaj murdoj sur edzinoj<ref>Flavia Agnes, "Gender Based Killings - A South Asian Perspective", Artiko por Expert Group Meeting, Novjorko, 12a de oktobro 2011 p. 11</ref>. [[Doto|Dotaj]] mortigoj estas difinitaj de la Sekcio 304B de la Centra Registara Akto de la Barata Krima Kodo: "Por ĉiuj virinoj, kiuj mortas en la unuaj 7 jaroj de geedzeco post nenatura morto, la viro estas akuzata de murdisto". Studoj montras, ke ne estas la malriĉuloj kiuj selektas viran idaron kaj intence abortigas virinajn fetojn, sed la edukitaj klasoj, kvankam tiu fenomeno jam delonge estis malpermesita en Barato<ref>[http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/buecher/rezensionen/sachbuch/mara-hvistendahl-das-verschwinden-der-frauen-egal-was-es-wird-hauptsache-ein-junge-12128914.html Eva Berendsen: ''Egal, was es wird, Hauptsache, ein Junge'', Rezension von Mara Hvistendahl: Das Verschwinden der Frauen, FAZ 26a de marto 2013]</ref>. * [[Italio]]: Ĉiu tria tago virino estas murdita kaj estas ĉirkaŭ 150 virinmurdoj ĉiujare en Italio. Ne ekzistas oficialaj statistikoj, sed pluraj sendependaj organizaĵoj kolektis donitaĵojn kiel raportitaj en du italaj blogoj<ref>(itala) https://femicidiocasadonne.wordpress.com/</ref><ref>(itala) http://www.stopfemminicidio.it/ </ref>. * [[Jamajko]]: La indico de murdoj de virinoj estas la dua plej alta en la mondo kun po 10,9 murdoj por 100 000 loĝantoj. Entute estas po 52,2 murdoj por 100 000 loĝantoj. * [[Kolombio]]: Politikistoj kaj aktivistoj pri virinaj rajtoj estas la plej tuŝitaj de la fenomeno virinmurdo en la 45-jara civila milito. Ĉi tiuj krimoj estas faritaj kaj de la ŝtata armeo kaj de la ribelaj grupoj. La virina murdokvanto estas po 6,4 murdoj por 100 000 loĝantoj. Entute estas po 33,4 murdoj por 100.000 loĝantoj. * [[Meksiko]]: La malalta nivelo de inteligenteco sugestas, ke [[polico]] kaj altrangaj oficialuloj, same kiel tiuj specife dungitaj por esplori la mortigojn, estas implikitaj en la dudek-jara serio de murdoj de virinoj en [[Ciudad Juárez]], je la limo kun [[Usono]]. Inter 1993 kaj 2009, 740 virinmurdoj estis faritaj en [[Ciudad Juárez]].<ref>J. Monárrez "Trama de una injusticia. Femicidio sexual sistémico en Juárez", 2009, El Colegio de la Frontera Norte, Mexico</ref> * [[Zambio]]: Studo en 1995 ekzamenis krimajn kazojn en okazoj de mortigado de supozataj [[Sorĉistino|sorĉistinoj]] en suda Afriko. Ĝi montras, ke en tiaj okazoj, viroj estas juĝitaj al pli mallongaj malliberejaj punoj kaj malpli peze akuzataj de gravaj krimoj<ref>Rude, D. kaj M. Kazunga.(1995) "Report on the femicide research" Report by country. Zambia. Woman in Law and Development in Africa</ref>. La mortokvanto estas po 38 murdoj por 100.000 loĝantoj. * [[Hispanio]]: La organizaĵo ''Otro Tiempo'' tie kontraŭbatalas la fenomenon ''Feminicidio'' (hispana por virinmurdo) kaj proponas en sia portalo "Feminicidio.net" multajn artikolojn kaj informojn pri virinmurdo en Hispanio kaj Latin-Ameriko. Ili ankaŭ donas detalajn statistikojn pri virinmurdoj en la informtenejo ''Geo Feminicidio'', surbaze de relative ampleksa kompreno de ''feminicidio''. En 2014, 102 okazoj estis registritaj en la datumbazo ''Geo Feminicidio'' en Hispanio, kompare kun 113 en 2013 kaj 108 en 2012, inkluzive de virinmurdoj. * [[Sud-Afriko]]: En 2004, studo trovis, ke averaĝe ĉiun sesan horon virino estas mortigata de sia partnero. Nigrulaj virinoj estas plej multe viktimoj de virinmurdoj: po 18,3 deliktojn por 100 000 virinoj kompare al 2,4 deliktoj sur blankaj virinoj. La virina murdokvanto estas po 9,6 murdoj por 100 000 loĝantoj. Entute estas po 31,8 murdoj por 100 000 loĝantoj. == Kialo == {{Citaĵo|La decida kaŭzo de virinmurdo estas la kompreno de roloj en la socioj en la koncernaj komunumoj, en kiuj regas maĉisma pensado kaj patriarkaj strukturoj. En tiuj komunumoj la bildo de la virino estas karakterizata de submetiĝo kaj malsupereco. Se oni pridubas la patriarkan genro-rolon de la viro kaj la rezultan distribuon de potenco inter la seksoj - ĉu per emancipita konduto aŭ memstara virina agado sur la labormerkato, kio permesas al ili ekonomian aŭtonomion - tiam la danĝero kreskas, ke konfliktoj (ene de la familioj) kaj uzo de perforto okazas.<ref>(germana) Anna Schulte, Olga Burkert: [http://lateinamerika-nachrichten.de/artikel/ermordet-weil-sie-frauen-sind/ Ermordet weil sie Frauen sind] (murditaj ĉar ili estis virinoj), Lateinamerika Nachrichten, junio 2011, alirite la 17-an de novembro 2019.</ref>}} == Vidu ankaŭ == * [[Kontraŭvirina violento]] == Noto == Tiu ĉi artikolo estas parta aŭ kompleta traduko de la samtema artikolo en la germana vikipedio [[:de:Femizid|Femizid]], [https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Femizid&action=history prilabora historio]. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Perforto kontraŭ virinoj]] [[Kategorio:Seksismo]] [[Kategorio:Mortokaŭzoj]] [[Kategorio:Krimoj]] 679541k8fambsss804xz8w4uwmtytdx 9367706 9367705 2026-05-06T15:16:04Z Sj1mor 12103 9367706 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Cruces Lomas del Poleo.jpg|eta|290px|Krucoj en Lomas del Poleo ([[Ciudad Juárez]], [[Meksiko]]) sur la loko kie estis trovitaj ok [[kadavro]]j de virinoj en [[1996]]. La areo estas de tre alta proporcio de senpunaj virinmurdoj.]] [[Dosiero:Pachuca de Soto, Hidalgo, México. 19.jpg|eta|Memorilo en Meksiko]] '''Femicido'''<ref>https://eo.globalvoices.org/2019/11/6343/</ref>, '''feminicido''' aŭ '''virinmortigo''' estas la mortigo de homoj de la ina sekso ([[Virino|virinoj]]). La koncepto kaj vorto ''virinmurdo'' estas uzata ankaŭ en pli specifa senco por mortigo de virinoj ''bazite nur sur ilia sekso'', tio estas profitante la teorian malfortecon de virinoj kompare al viroj. Por tiu koncepto oni uzas foje [[neologismo]]n ''Femicido'', sed tio estas bazita sur la anglalingva termino, dum aliaj lingvoj uzas la radikon femin-<ref>Eĉ en [[NPIV]] jam estas la radiko "femin/o" pri virino [http://vortaro.net/#femino]</ref>, kio donus en Esperanto ne ''Femicido'', sed ''Feminicido''. Alia esperantlingva varianto povus esti ''Virinmortigo'', pli milda kompare kun pejorativa ''Virinmurdo''. == Origino de la vorto == La angla termino ''femicide'' estis uzata ekde la komenco de la 19-a jarcento. Ĝi estis proponita kiel alternativo al la seksneŭtrala angla vorto ''homicide'' por esprimi seks-bazitan subpremadon kaj sisteman perforton kontraŭ virinoj. == Vasteco == Seksaj murdoj estas faritaj tutmonde. La atento kutime estas malalta. Entute tamen la viktimoj de viraj murdistoj estas ĉefe viroj. Raportoj pri mortigoj de virinoj estas haveblaj el la jenaj ŝtatoj: [[Afganio]], [[Argentino]], [[Ĉilio]], [[Ĉinio]], [[El Salvador]], [[Gvatemalo]], [[Honduro]], [[Barato]], [[Italio]], [[Jamajko]], [[Kolombio]], [[Meksiko]], [[Zambio]], [[Hispanio]], [[Sudafriko]], sed la plej malbonan reputacion havis [[Salvadoro]], [[Jamajko]] kaj [[Honduro]], * [[Afganio]]: Virinoj, kiuj raportas pri spertita [[Seksatenco|seksperforto]], riskas fariĝi viktimoj de [[Honormurdo|honormurdoj]]. Multaj virinoj, ĉefe politikaj aktivuloj, estis murditaj kaj la krimuloj ne estis akuzitaj<ref>Report "Harmful Traditional Practices and Implementation of the Law on Elimination of Violence against Women in Afghanistan" United Nations Assistance Mission in Afghanistan, Kabul, und Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, Genf 9a de decembro 2010</ref> . * [[Argentino]]: Ekde 2008, la organizaĵo ''La Casa del Encuentro'' publikigas raporton pri okazoj de virinmurdo en respondo al mankantaj publikaj statistikoj. En 2014 ĝi nombris 277 virinmurdojn, kompare kun 255 virinmurdoj en 2013 kaj 295 virinmurdoj en 2012. La movado ''Ni una menos'' (''ne unu malpli'') publike kontraŭbatalas [[Maĉismo|maĉismon]] kaj [[perforto]]n kontraŭ virinoj<ref>[http://www.ardmediathek.de/tv/Weltspiegel/Argentinien-Frauen-gegen-Machokultur/Das-Erste/Video?bcastId=329478&documentId=39194370 Weltspiegel] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170328071440/http://www.ardmediathek.de/tv/Weltspiegel/Argentinien-Frauen-gegen-Machokultur/Das-Erste/Video?bcastId=329478&documentId=39194370 |date=2017-03-28 }} Argentinien: Frauen gegen Machokultur, 27a de novembro 2016, 3a de decembro 2016</ref>. * [[Ĉilio]]: La ĉilia ''Reto Kontraŭ Hejma kaj Seksa Perforto'' publike disvastigas informojn pri virinmurdoj. Ili influas signifan nombron de virinoj * [[Salvadoro]]: La lando havas la plej altan virinan murdokombinon en la mondo kun po 12 murdoj jare por 100 000 loĝantoj; la lando havas la plej altan nombron de virinmurdoj en la mondo. Entute estas po 69,2 murdoj por 100 000 loĝantoj. * [[Gvatemalo]]: Estas ankoraŭ brutalaj murdoj en tiu lando kiu ankoraŭ suferas pro la 36-jara [[civila milito]]. La virina murdokvanto estas po 9,7 murdoj por 100 000 loĝantoj. Entute estas po 38,5 murdoj por 100.000 loĝantoj. * [[Honduro]]: Virinaj murdoj pliiĝas en iuj regionoj. Ekde la militista puĉo en [[2009]] ne plu ekzistas procesoj. La virina murdokvanto estas po 7 murdoj por 100 000 loĝantoj. Kun 91,6 murdoj por 100 000 loĝantoj, la lando havas la plej altan murdan procenton (virinoj kaj viroj kune) en la mondo. * [[Barato]]: Virinmurdoj estas farataj en ĉiuj stadioj de la vivo: abortoj, mortigado de infanoj kaj ''bruligo de vidvinoj'' ([[IAST]]: ''[[:en:Sati_(practice)|Sati]]'' en angla vikipedio). Inter 2007 kaj 2009, ekzistis pli ol 8,000 raportitaj dotaj murdoj sur edzinoj<ref>Flavia Agnes, "Gender Based Killings - A South Asian Perspective", Artiko por Expert Group Meeting, Novjorko, 12a de oktobro 2011 p. 11</ref>. [[Doto|Dotaj]] mortigoj estas difinitaj de la Sekcio 304B de la Centra Registara Akto de la Barata Krima Kodo: "Por ĉiuj virinoj, kiuj mortas en la unuaj 7 jaroj de geedzeco post nenatura morto, la viro estas akuzata de murdisto". Studoj montras, ke ne estas la malriĉuloj kiuj selektas viran idaron kaj intence abortigas virinajn fetojn, sed la edukitaj klasoj, kvankam tiu fenomeno jam delonge estis malpermesita en Barato<ref>[http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/buecher/rezensionen/sachbuch/mara-hvistendahl-das-verschwinden-der-frauen-egal-was-es-wird-hauptsache-ein-junge-12128914.html Eva Berendsen: ''Egal, was es wird, Hauptsache, ein Junge'', Rezension von Mara Hvistendahl: Das Verschwinden der Frauen, FAZ 26a de marto 2013]</ref>. * [[Italio]]: Ĉiu tria tago virino estas murdita kaj estas ĉirkaŭ 150 virinmurdoj ĉiujare en Italio. Ne ekzistas oficialaj statistikoj, sed pluraj sendependaj organizaĵoj kolektis donitaĵojn kiel raportitaj en du italaj blogoj<ref>(itala) https://femicidiocasadonne.wordpress.com/</ref><ref>(itala) http://www.stopfemminicidio.it/ </ref>. * [[Jamajko]]: La indico de murdoj de virinoj estas la dua plej alta en la mondo kun po 10,9 murdoj por 100 000 loĝantoj. Entute estas po 52,2 murdoj por 100 000 loĝantoj. * [[Kolombio]]: Politikistoj kaj aktivistoj pri virinaj rajtoj estas la plej tuŝitaj de la fenomeno virinmurdo en la 45-jara civila milito. Ĉi tiuj krimoj estas faritaj kaj de la ŝtata armeo kaj de la ribelaj grupoj. La virina murdokvanto estas po 6,4 murdoj por 100 000 loĝantoj. Entute estas po 33,4 murdoj por 100.000 loĝantoj. * [[Meksiko]]: La malalta nivelo de inteligenteco sugestas, ke [[polico]] kaj altrangaj oficialuloj, same kiel tiuj specife dungitaj por esplori la mortigojn, estas implikitaj en la dudek-jara serio de murdoj de virinoj en [[Ciudad Juárez]], je la limo kun [[Usono]]. Inter 1993 kaj 2009, 740 virinmurdoj estis faritaj en [[Ciudad Juárez]].<ref>J. Monárrez "Trama de una injusticia. Femicidio sexual sistémico en Juárez", 2009, El Colegio de la Frontera Norte, Mexico</ref> * [[Zambio]]: Studo en 1995 ekzamenis krimajn kazojn en okazoj de mortigado de supozataj [[Sorĉistino|sorĉistinoj]] en suda Afriko. Ĝi montras, ke en tiaj okazoj, viroj estas juĝitaj al pli mallongaj malliberejaj punoj kaj malpli peze akuzataj de gravaj krimoj<ref>Rude, D. kaj M. Kazunga.(1995) "Report on the femicide research" Report by country. Zambia. Woman in Law and Development in Africa</ref>. La mortokvanto estas po 38 murdoj por 100.000 loĝantoj. * [[Hispanio]]: La organizaĵo ''Otro Tiempo'' tie kontraŭbatalas la fenomenon ''Feminicidio'' (hispana por virinmurdo) kaj proponas en sia portalo "Feminicidio.net" multajn artikolojn kaj informojn pri virinmurdo en Hispanio kaj Latin-Ameriko. Ili ankaŭ donas detalajn statistikojn pri virinmurdoj en la informtenejo ''Geo Feminicidio'', surbaze de relative ampleksa kompreno de ''feminicidio''. En 2014, 102 okazoj estis registritaj en la datumbazo ''Geo Feminicidio'' en Hispanio, kompare kun 113 en 2013 kaj 108 en 2012, inkluzive de virinmurdoj. * [[Sud-Afriko]]: En 2004, studo trovis, ke averaĝe ĉiun sesan horon virino estas mortigata de sia partnero. Nigrulaj virinoj estas plej multe viktimoj de virinmurdoj: po 18,3 deliktojn por 100 000 virinoj kompare al 2,4 deliktoj sur blankaj virinoj. La virina murdokvanto estas po 9,6 murdoj por 100 000 loĝantoj. Entute estas po 31,8 murdoj por 100 000 loĝantoj. == Kialo == {{Citaĵo|La decida kaŭzo de virinmurdo estas la kompreno de roloj en la socioj en la koncernaj komunumoj, en kiuj regas maĉisma pensado kaj patriarkaj strukturoj. En tiuj komunumoj la bildo de la virino estas karakterizata de submetiĝo kaj malsupereco. Se oni pridubas la patriarkan genro-rolon de la viro kaj la rezultan distribuon de potenco inter la seksoj - ĉu per emancipita konduto aŭ memstara virina agado sur la labormerkato, kio permesas al ili ekonomian aŭtonomion - tiam la danĝero kreskas, ke konfliktoj (ene de la familioj) kaj uzo de perforto okazas.<ref>(germana) Anna Schulte, Olga Burkert: [http://lateinamerika-nachrichten.de/artikel/ermordet-weil-sie-frauen-sind/ Ermordet weil sie Frauen sind] (murditaj ĉar ili estis virinoj), Lateinamerika Nachrichten, junio 2011, alirite la 17-an de novembro 2019.</ref>}} == Vidu ankaŭ == * [[Kontraŭvirina violento]] == Noto == Tiu ĉi artikolo estas parta aŭ kompleta traduko de la samtema artikolo en la germana vikipedio [[:de:Femizid|Femizid]], [https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Femizid&action=history prilabora historio]. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Perforto kontraŭ virinoj]] [[Kategorio:Seksismo]] [[Kategorio:Mortokaŭzoj]] [[Kategorio:Krimoj]] n4ieyhpuc73vttrd7kyoiv67qrvwo6u 0 679014 9368104 9272994 2026-05-07T08:47:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368104 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Bella Rapoport''' (naskiĝis la [[29-a de majo]] [[1980]], [[Sankt-Peterburgo]], [[Rusio]]) estas [[Israelo|israela]] kaj [[Rusio|rusia]] [[Intersekca teorio|intersekca feministo]], ĵurnalisto. == Biografio == Bella Rapoport naskiĝis la 29-a de majo 1980 jaro en [[Leningrado]], en familio de [[Sovetunio|sovetunia]] militisto<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.sobaka.ru/city/society/76423|titolo=Белла Рапопорт: «Феминизм в России помолодел, стал массовым и популярным»|alirdato=2019-02-09|eldoninto=Собака.ru|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190209232131/http://www.sobaka.ru/city/society/76423|arkivdato=2019-02-09}}</ref>. Ŝi [[Alija|repatriiĝis]] en Israelo en [[2010]] jaro kaj plentempe loĝis en [[Jerusalemo]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://jevents.ru/2016/intervyu-s-belloj-rapoport/|titolo=Интервью с Беллой Рапопорт|alirdato=2019-02-09|eldoninto=JEvents — афиша еврейских событий}}</ref>. Post sia universitata diplomiĝo, ŝi studis unu jaron en magistrejo de la Eŭropa Universitato en Sankt-Peterburgo, en katedro de [[antropologio]], sekve ŝi unu jaron estis analizisto en katedro de genraj esploroj en fakultato de politikaj sciencoj kaj sociologio<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.limmud.ru/page/1/3157/lecturer18/|titolo=Лимуд — Рапопорт Белла|alirdato=2019-02-09|eldoninto=www.limmud.ru|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190210044409/http://www.limmud.ru/page/1/3157/lecturer18/|arkivdato=2019-02-10}}</ref>, laboras kiel redaktanto. Ŝi publikiĝis en kelkaj eldonoj, kiel [[Novaja gazeta]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2015/09/07/65504-poboi-navsegda|titolo=Побои навсегда|alirdato=2019-02-09|dato=2015-09-07|eldoninto=[[Novaja gazeta]]}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2016/04/12/68182-171-priehal-k-zhene-s-bomboy-ugrozhal-vzorvat-ee-i-rebenka-187|titolo=«Приехал к жене с бомбой, угрожал взорвать ее и ребенка»|alirdato=2019-02-09|dato=2016-04-12|eldoninto=[[Novaja gazeta]]}}</ref>, Metro<ref>{{Cite web|url = https://www.metronews.ru/kolumnisty/reviews/bella-rapoport-nu-chto-ty-kak-baba-1163770/|title = Белла Рапопорт: "Ну что ты как баба?!"|date = 2015-04-03|publisher = [[Метро (газвета)|Метро]]|accessdate = 2019-02-09}}</ref>, «Афиша Daily»<ref>https://daily.afisha.ru/authors/bella-rapoport/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190209232530/https://daily.afisha.ru/authors/bella-rapoport/ |date=2019-02-09 }}</ref>, Snob<ref>https://snob.ru/profile/28647</ref>, Colta.ru<ref>https://www.colta.ru/authors/520</ref>, «Wonderzine» kaj multe aliaj. Bella Rapoport subtenas konceptojn de intersekca teorio, [[:en:Body positivity|korp-pozitiveco]] kaj [[pluramemo]], pledas por la sveda metodo de kontrolo pri [[prostituo]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://mr7.ru/articles/116982/|titolo=Не должно быть права покупать людей. Как побороть проституцию|alirdato=2019-02-09|eldoninto=MR7.ru|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190210044421/https://mr7.ru/articles/116982/|arkivdato=2019-02-10}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://lenta.ru/articles/2015/11/01/rappoport/|titolo=«Покупать проституток — это по-человечески неправильно»|alirdato=2019-02-09|eldoninto=lenta.ru}}</ref> kaj nuligo de listo de profesioj, kiuj estas malpermesitaj por virinoj en Rusio <ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://takiedela.ru/2016/06/chego-khotyat-zhenshhiny/|titolo=Чего хотят женщины?|alirdato=2019-02-09}}</ref>, ankaŭ subtenas uzadon de feminitivoj<ref>{{Cite web|url = http://bok-o-bok.ru/opinion.asp?pid=28&lan=2&tid=1352|title = ЛГБТ кинофестиваль Бок о Бок. Горячие темы|publisher = bok-o-bok.ru|accessdate = 2019-02-09|titolo = Arkivita kopio|alirdato = 2020-01-29|arkivurl = https://web.archive.org/web/20200813032633/http://www.bok-o-bok.ru/opinion.asp?pid=28&lan=2&tid=1352|arkivdato = 2020-08-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20200813032633/http://www.bok-o-bok.ru/opinion.asp?pid=28&lan=2&tid=1352|archivedate = 2020-08-13}}</ref>. Aktiveco de Bella Rapoport estis priskribita de kelkaj mediatoj, kiel «OpenDemocracy»<ref>{{Cite web|url=https://www.opendemocracy.net/anna-shadrina/what-is-threatening-%E2%80%98traditional-family-values%E2%80%99-in-russia-today|title=What is threatening ‘traditional family values’ in Russia today?|date=2015-05-05|publisher=openDemocracy|lang=en|accessdate=2019-02-10}}</ref>, [[BBC]]<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-32822662|titolo=The 'wrinkled women' of Russia|alirdato=2019-02-10|dato=2015-05-22|lingvo=en-GB}}</ref>, kaj aliaj [[Danio|danaj]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://jyllands-posten.dk/international/europa/ECE7726312/Frig%C3%B8relse-og-seksuel-modenhed-sker-tidligere-i-Kaukasus.-Nogle-steder-har-kvinderne-rynker-som-27-%C3%A5rige/|titolo="Frigørelse og seksuel modenhed sker tidligere i Kaukasus. Nogle steder har kvinderne rynker som 27-årige"|alirdato=2019-02-10|dato=2015-05-22|eldoninto=jyllands-posten.dk}}</ref>, [[Svedio|svedaj]]<ref>{{Cite web|url=https://arbetet.se/2017/03/28/feministisk-motrorelse-i-repressivt-ryssland/|title=Feministisk motrörelse i repressivt Ryssland – Arbetet|lang=sv-SE|accessdate=2019-02-10}}</ref> kaj [[Finlando|finnaj]]<ref>{{Cite web|url=https://www.journalisti.fi/artikkelit/2018/4/kohti-feminismi-venjll/|title=Kohti feminismiä Venäjällä - Journalisti|publisher=www.journalisti.fi|lang=fi|accessdate=2019-02-10|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-01-29|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200129131443/https://www.journalisti.fi/artikkelit/2018/4/kohti-feminismi-venjll/|arkivdato=2020-01-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200129131443/https://www.journalisti.fi/artikkelit/2018/4/kohti-feminismi-venjll/|archivedate=2020-01-29}}</ref> eldonoj. Rapoport partoprenis en televida disputo kun Oleg Kaŝin pri misfaroj al virinaj rajtoj en [[Ĉeĉenio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://tvrain.ru/teleshow/kashin_guru/zhenskoe_obrezanie-476193/|titolo=«Будучи женщиной, жить в Петербурге лучше, чем в Грозном». Феминистка Белла Рапопорт о женском обрезании|alirdato=2019-02-10|aŭtoro=TV Rain Inc|dato=2018-12-01|eldoninto=tvrain.ru}}</ref>. Ŝia kolumno «Ordinara seksismo»<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.colta.ru/articles/media/6755-obyknovennyy-seksizm|titolo=Обыкновенный сексизм {{!}} Colta.ru|alirdato=2019-02-09|eldoninto=www.colta.ru}}</ref> pri [[Mizogineco|mizogina]] leksiko en [[amaskomunikilo]]j, kiu estis publikita en [[2015]] jaro, estis kialo de furiozaj disputoj<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/26936309.html|title=За "телочку" ответишь!|publisher=Радио Свобода|lang=ru|accessdate=2019-02-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://w-o-s.ru/article/13796|title=Мать моя телочка! - ВОС|publisher=w-o-s.ru|lang=ru|accessdate=2019-02-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://medialeaks.ru/2503yt_telka/|title=«Тёлка-гейт» в Рунете: твит «Медузы» разозлил феминисток|date=2015-03-25|publisher=MediaLeaks|lang=ru|accessdate=2019-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190209232004/https://medialeaks.ru/2503yt_telka/|archivedate=2019-02-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mediakritika.by/article/3488/skazhi-slovo-telochka-i-ya-skazhu-kto-ty|title=Скажи слово «телочка», и я скажу, кто ты|publisher=mediakritika.by|lang=ru|accessdate=2019-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190209232330/http://mediakritika.by/article/3488/skazhi-slovo-telochka-i-ya-skazhu-kto-ty|archivedate=2019-02-09}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://tvrain.ru/articles/meduza_izvinilas_za_tvit_o_telochkah-384537/|titolo=«Медуза» извинилась за твит о «телочках»|alirdato=2019-02-09|aŭtoro=TV Rain Inc|dato=2015-03-25|eldoninto=tvrain.ru}}</ref>. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://makeout.by/2016/08/07/bella-rapoport-discussion.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200129130650/https://makeout.by/2016/08/07/bella-rapoport-discussion.html |date=2020-01-29 }} * [http://ru.rfi.fr/rossiya/20160201-bella-rapoport-o-nasilii-v-seme-pochemu-zhenshchiny-boyatsya-idti-v-politsiyu] * [http://surfingbird.ru/surf/bella-rapoport-o-pablike-otseni-telku--juHR9e000]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://t.me/kittendances] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Rapoport, Bella}} [[Kategorio:Rusiaj judoj]] [[Kategorio:Rusiaj feministoj]] [[Kategorio:Rusiaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Rusio]] [[Kategorio:GLAT-ĵurnalistoj]] [[Kategorio:GLAT-verkistoj]] 9ynwa0jfpu3bgdl6p27ad6pkq4v3i6p 0 679367 9367840 9351358 2026-05-06T19:01:15Z ~2026-27447-24 256439 9367840 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto |nomo = Giorgio Buizza |dosiero = |grandeco de dosiero = 220 |priskribo de dosiero = |dato de naskiĝo = la {{daton|15|julio|1947}} |loko de naskiĝo = [[Lecco]], [[Italio]] |dato de morto = |loko de morto = |loĝloko = [[Lecco]] |civitaneco = itala |nacio = itala |etneco = |kampo = agronomio, mediprotektado, pejzaĝa planado |labor-institucioj = Ordeno de Doktoroj Agronomoj kaj Doktoroj pri Arbarscienco (Como, Lecco, Sondrio) |alma_mater = [[Universitato de Milano]] |doktoreca konsilisto = |doktorecaj studentoj = |fama_pro = agado en media protekto kaj administrado de urbaj verdaj spacoj |influoj = |influis = |premioj = |religio = |subskribo = }} '''Giorgio BUIZZA''' (naskiĝis la {{daton|15|julio|1947}} en [[Lecco]]) estas [[Italio|itala]] agronomo, scienca populariganto, verkisto kaj fakulo pri pejzaĝo.<ref>[https://lecconotizie.com/attualita/buizza-cedro-di-80-anni-abbattuto-dalle-motoseghe-del-comune/ Buizza: “Cedro di 80 anni abbattuto dalle motoseghe del Comune”]</ref> == Biografio == Giorgio Buizza naskiĝis la 15-an de julio 1947 en Lecco kaj diplomiĝis ĉe la Teknika Instituto por Geometroj “G. Parini”. Poste li akiris diplomon en agrikulturaj sciencoj ĉe la Universitato de Milano en 1971, kaj en 1973 li ricevis la profesian rajtigon kiel agronomo. En la periodo 1974–1975 li akiris rajtigon por instruado de la fakoj “Agrikulturaj sciencoj kaj teknikoj de administrado de bienoj”. Li plenumis militservon ĉe la Alpa Milita Lernejo en Aosto, kie li servis kiel subleŭtenanta instruisto. == Profesia agado == Li estis membro de la Kolegio de Geometroj de Como inter 1975 kaj 1985. Ekde 1973 li estas membro de la Ordeno de Doktoroj Agronomoj kaj Doktoroj pri Arbarscienco de Como, Lecco kaj Sondrio. Ekde 1985 li estas registrita kiel teknika fakulo ĉe la Tribunalo de Lecco. Dum sia agado li estis implikita en la kampoj de media protekto, pejzaĝa planado kaj administrado de urbaj verdaj spacoj, aktive partoprenante en la loka publika debato pri protekto de arboj.<ref>[https://www.ilgiorno.it/lecco/cronaca/alberi-abbattuti-braccio-di-ferro-ae447c8b Alberi abbattuti, braccio di ferro]</ref> <ref>[https://www.leccotoday.it/notizie/il-parcheggio-di-via-sassi-sara-riqualificato-buizza-ma-non-tagliate-l-olmo.html Parcheggio via Sassi, Buizza: non tagliate l'olmo]</ref> == Funkcioj kaj publika agado == Li okupis plurajn instituciajn kaj asociaciajn postenojn: * Prezidanto de la Federacio de la Ordenoj de Doktoroj Agronomoj kaj Doktoroj pri Arbarscienco de Lombardio (2009–2013)<ref>[https://agronotizie.imagelinenetwork.com/agricoltura-economia-politica/2012/05/21/fodaf-preoccupazione-per-l-agricoltura-lombarda/20519 FODAF: preoccupazione per l'agricoltura lombarda]</ref> * Prezidanto de la Ordeno de Doktoroj Agronomoj kaj Doktoroj pri Arbarscienco de Como, Lecco kaj Sondrio (pluraj mandatoj)<ref>[https://agronotizie.imagelinenetwork.com/agricoltura-economia-politica/2013/07/01/agronomi-lombardi-in-vista-del-rinnovo-delle-cariche-nazionali/33843 Agronomi lombardi in vista del rinnovo delle cariche nazionali]</ref>; * Urba konsilanto en Lecco (2001–2009; reelektita en 2010); * Membro de la Pejzaĝa Komisiono de la Provinco Lecco (2005–2009); * Membro de la Pejzaĝa Komisiono de la Parko Valle del Lambro (2006–2008). Li ankaŭ estis implikita en redaktaj kaj sciencaj agadoj, estante membro de la redakta komitato de la teknika revuo “ACER”.<ref>[https://www.leccoonline.com/notizie/14999/lecco-tour-in-citt-amp-a-con-l-agronomo-buizza-vogliono-abbattere-alberi-che-sono-sani Lecco, tour in città con l'agronomo Buizza]</ref> == Publikaj intervenoj == Li publikigis artikolojn kaj malfermajn leterojn pri media protekto kaj la urba verda heredaĵo. <ref>[https://lecconotizie.com/societa/lecco-societa/la-lettera-giorgio-buizza-ridateci-gli-alberi-di-villa-manzoni/ Ridateci gli alberi di Villa Manzoni]</ref> <ref>[https://www.laprovinciaunicatv.it/stories/lecco/lecco-citta/quel-platano-non-e-garibaldi-ma-merita-comunque-futuro-migliore-o_3268643_11/ Quel platano non è Garibaldi]</ref> <ref>[https://primalecco.it/cronaca/il-no-delle-associazioni-ambientaliste-per-il-taglio-dei-pini-sul-lungolago-di-malgrate/ No al taglio dei pini]</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Lecco]] == Eksteraj ligiloj == * [https://lecconotizie.com/societa/lecco-societa/buizza-salviamo-almeno-gli-alberi-piu-significativi-del-lungolago/ Buizza: “Salviamo gli alberi più significativi del lungolago”] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|italo|verkisto}} [[Kategorio:Italaj agronomoj]] [[Kategorio:Italaj malfikciaj verkistoj]] t9qshxx74dp9gi83i90e5x04oqmwis2 9367841 9367840 2026-05-06T19:01:38Z ~2026-27447-24 256439 9367841 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto |nomo = Giorgio Buizza |dosiero = |grandeco de dosiero = 220 |priskribo de dosiero = |dato de naskiĝo = la {{daton|15|julio|1947}} |loko de naskiĝo = [[Lecco]], [[Italio]] |dato de morto = |loko de morto = |loĝloko = [[Lecco]] |civitaneco = itala |nacio = itala |etneco = |kampo = agronomio, mediprotektado, pejzaĝa planado |labor-institucioj = Ordeno de Doktoroj Agronomoj kaj Doktoroj pri Arbarscienco (Como, Lecco, Sondrio) |alma_mater = [[Universitato de Milano]] |doktoreca konsilisto = |doktorecaj studentoj = |fama_pro = agado en media protekto kaj administrado de urbaj verdaj spacoj |influoj = |influis = |premioj = |religio = |subskribo = }} '''Giorgio BUIZZA''' (naskiĝis la {{daton|15|julio|1947}} en [[Lecco]]) estas [[Italio|itala]] agronomo, scienca populariganto, verkisto kaj fakulo pri pejzaĝo.<ref>[https://lecconotizie.com/attualita/buizza-cedro-di-80-anni-abbattuto-dalle-motoseghe-del-comune/ Buizza: “Cedro di 80 anni abbattuto dalle motoseghe del Comune”]</ref> == Biografio == Giorgio Buizza naskiĝis la 15-an de julio 1947 en Lecco kaj diplomiĝis ĉe la Teknika Instituto por Geometroj “G. Parini”. Poste li akiris diplomon en agrikulturaj sciencoj ĉe la Universitato de Milano en 1971, kaj en 1973 li ricevis la profesian rajtigon kiel agronomo. En la periodo 1974–1975 li akiris rajtigon por instruado de la fakoj “Agrikulturaj sciencoj kaj teknikoj de administrado de bienoj”. Li plenumis militservon ĉe la Alpa Milita Lernejo en Aosto, kie li servis kiel subleŭtenanta instruisto. == Profesia agado == Li estis membro de la Kolegio de Geometroj de Como inter 1975 kaj 1985. Ekde 1973 li estas membro de la Ordeno de Doktoroj Agronomoj kaj Doktoroj pri Arbarscienco de Como, Lecco kaj Sondrio. Ekde 1985 li estas registrita kiel teknika fakulo ĉe la Tribunalo de Lecco. Dum sia agado li estis implikita en la kampoj de media protekto, pejzaĝa planado kaj administrado de urbaj verdaj spacoj, aktive partoprenante en la loka publika debato pri protekto de arboj.<ref>[https://www.ilgiorno.it/lecco/cronaca/alberi-abbattuti-braccio-di-ferro-ae447c8b Alberi abbattuti, braccio di ferro]</ref> <ref>[https://www.leccotoday.it/notizie/il-parcheggio-di-via-sassi-sara-riqualificato-buizza-ma-non-tagliate-l-olmo.html Parcheggio via Sassi, Buizza: non tagliate l'olmo]</ref> == Funkcioj kaj publika agado == Li okupis plurajn instituciajn kaj asociaciajn postenojn: * Prezidanto de la Federacio de la Ordenoj de Doktoroj Agronomoj kaj Doktoroj pri Arbarscienco de Lombardio (2009–2013)<ref>[https://agronotizie.imagelinenetwork.com/agricoltura-economia-politica/2012/05/21/fodaf-preoccupazione-per-l-agricoltura-lombarda/20519 FODAF: preoccupazione per l'agricoltura lombarda]</ref> * Prezidanto de la Ordeno de Doktoroj Agronomoj kaj Doktoroj pri Arbarscienco de Como, Lecco kaj Sondrio (pluraj mandatoj)<ref>[https://agronotizie.imagelinenetwork.com/agricoltura-economia-politica/2013/07/01/agronomi-lombardi-in-vista-del-rinnovo-delle-cariche-nazionali/33843 Agronomi lombardi in vista del rinnovo delle cariche nazionali]</ref>; * Urba konsilanto en Lecco (2001–2009; reelektita en 2010); * Membro de la Pejzaĝa Komisiono de la Provinco Lecco (2005–2009); * Membro de la Pejzaĝa Komisiono de la Parko Valle del Lambro (2006–2008). Li ankaŭ estis implikita en redaktaj kaj sciencaj agadoj, estante membro de la redakta komitato de la teknika revuo “ACER”.<ref>[https://www.leccoonline.com/notizie/14999/lecco-tour-in-citt-amp-a-con-l-agronomo-buizza-vogliono-abbattere-alberi-che-sono-sani Lecco, tour in città con l'agronomo Buizza]</ref> == Publikaj intervenoj == Li publikigis artikolojn kaj malfermajn leterojn pri media protekto kaj la urba verda heredaĵo. <ref>[https://lecconotizie.com/societa/lecco-societa/la-lettera-giorgio-buizza-ridateci-gli-alberi-di-villa-manzoni/ Ridateci gli alberi di Villa Manzoni]</ref> <ref>[https://www.laprovinciaunicatv.it/stories/lecco/lecco-citta/quel-platano-non-e-garibaldi-ma-merita-comunque-futuro-migliore-o_3268643_11/ Quel platano non è Garibaldi]</ref> <ref>[https://primalecco.it/cronaca/il-no-delle-associazioni-ambientaliste-per-il-taglio-dei-pini-sul-lungolago-di-malgrate/ No al taglio dei pini]</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Lecco]] == Eksteraj ligiloj == * [https://lecconotizie.com/societa/lecco-societa/buizza-salviamo-almeno-gli-alberi-piu-significativi-del-lungolago/ Buizza: “Salviamo gli alberi più significativi del lungolago”] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Italaj agronomoj]] [[Kategorio:Italaj malfikciaj verkistoj]] pkncuy9i11nykld9oadmt27rbngf5bx 0 693333 9368059 9367219 2026-05-07T07:02:20Z Crosstor 3176 9368059 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = László Gerő |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''[[Ladislao|László]] Gerő''' [lAslO gerO], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Gerő László''' estis [[Hungario|hungara]] [[arkitekto]], altlerneja [[instruisto]], arkitekturhistoriisto. Lia samnoma patro estis [[László Gerő (kartografo)]]. László Gerő<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM55940</ref> naskiĝis la {{daton|24|majo|1909}} en [[Szombathely]], li mortis la {{daton|19|januaro|1995}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == László Gerő maturiĝis en [[gimnazio]] en Budapeŝto en [[1927]], poste li akiris arkitekturan [[diplomo]]n en [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto|Reĝa Teknikuniversitato József]] en [[1932]]. Li daŭris la studojn en [[Romo]] helpe de [[stipendio]], intertempe en 1938 li studvojaĝis en [[Italio]] kaj [[Grekio]]. Hejmenveninta inter 1939-1949 li laboris en ĉefurba arkitektura oficejo, sed en 1941 li doktoriĝis en la teknikuniversitato kaj li [[habilitiĝo|habilitiĝis]] en 1948. Li longe instruis en la universitato. Li specialiĝis pri la [[Monumento historia|historiaj monumentoj]], tial li laboris en koncernaj laborejoj. Li kandidatiĝis en 1955 kaj doktoriĝis en 1977 ĉe [[Hungara Scienca Akademio]]. En 1957 li fondis [[revuo]]n pri historiaj monumentoj kaj ĝismorte li redaktis ĝin. Li ricevis [[premio]]jn inter 1956–1994. Li edziĝis en 1935, lia [[edzino]] naskis 2 filojn. == Elektitaj rekonstruaj aŭ restaŭraj konstruaĵoj == * rekonstruo de fundamento de [[amfiteatro]] en [[Aquincum]] (1941) * [[Preĝejo Ĉieliro de Maria (Belváros)]] * [[Preĝejo Ĉieliro de Maria (Vár)]] * [[loĝejturo]] en [[Sárospatak]] * [[Fortikaĵo de Nagyvázsony]] * [[Preĝejo Maria Magdala (Sopron-Bánfalva)]] * hungara [[kapelo]] en Romo (escepte origina konstruaĵo, 1980) == Elektitaj publikaĵoj == * ''Róma építészete 1936-ban'' (1937) * ''A római Santo Stefano Rotondo, a magyarok nemzeti temploma'' (1940; 1944) * ''Az Óbuda- Királyhegyen feltárt római katonai amfiteátrum'' ([[disertaĵo]], 1941) * ''A Szervita tér'' (1947) * ''Magyar városépítés'' (1952; 1953) * ''Magyar építészet. A XIX. század végéig'' (redaktoro, 1954, ankaŭ germane) * ''Magyarországi várépítészet. Vázlat a magyar várépítés fejezeteiről'' (disertaĵo, 1955) * ''Az építészeti stílusok'' (1957; 1959; 1964) * ''Die charakteristischen Epochen des Burgbaues'' (1964) * ''Gotische Bürgerhäuser in Buda'' (1966; ankaŭ angle kaj france) * ''Ostromverte várak'' (1969; ankaŭ angle, germane, france kaj ruse) * ''A budai középkori királyi vár és várpalota helyreállítása 1948–1966'' (disertaĵo, 1979) * ''A Budai Várnegyed'' (1979 (ankaŭ angle, germane, ruse) * ''Műemlékről mindenkinek'' (1987) * ''Az építészeti stílusok'' (1994; 1998; 2003; 2006) == Lia ekspozicio == * Budapeŝto (1949) == Memorigiloj == * memortabulo en Budapeŝto (2009) == Fontoj == * [http://sune.hu/?p=1027 hungarlingva biografio kun foto] * [https://jelesnapok.oszk.hu/prod/unnep/gero_laszlo_szuletesnapja__1909 hungarlingva biografio] * [http://nevpont.hu/view/8493 hungarlingva biografio] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gero Laszlo}} [[Kategorio:Hungaraj arkitektoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj arkitekturhistoriistoj]] [[Kategorio:Hungaraj redaktoroj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] 6t9w21kqe54clm1y4u0w7b1msb4f7y5 0 697737 9367989 8581390 2026-05-07T00:23:51Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367989 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Balázs Csákabonyi |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''Balázs Csákabonyi''' [balAĵ ĉAkabonji], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Csákabonyi Balázs''' estis [[Hungario|hungara]] [[advokato]], bazlerneja [[instruisto]], parlamenta [[deputito]]. Lia [[patro]] estis [[Kálmán Csákabonyi]]. Balázs Csákabonyi<ref>https://www.wikizero.com/en/Bal%C3%A1zs_Cs%C3%A1kabonyi{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> naskiĝis la {{daton|3|decembro|1936}} en [[Eger]], li mortis la {{daton|26|marto|2020}} en [[Kaposvár]]. == Biografio == Balázs Csákabonyi maturiĝis en pedagogia [[mezlernejo]] en [[Gyula]] en [[1955]], en la sekvanta jaro li akiris diplometon samloke. Inter 1956-1958 li instruis en bazlernejo de ekstera parto de [[Békéscsaba]], inter 1958-1961 li estis kulturisto en kulturdomo de [[Balatonboglár]], inter 1961-1971 li estis ŝtata oficisto en [[Nagyatád]], respektive en Kaposvár. Jam en 1961 li aliĝis al [[Hungara Socialista Laborista Partio]]. Li akiris juran [[diplomo]]n en [[Universitato de Pécs|Universitato Janus Pannonius]] en [[1970]], post 2 jaroj li estis advokato en Kaposvár. Inter [[1994]] kaj [[2010]] li estis parlamentano, poste li retiriĝis. Li havis [[edzino]]n ekde 1962, kiu naskis en 1962 kaj 1966. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.parlament.hu/kepviselo/elet/b169.htm hungarlingva biografio kun foto] * [http://ugyvedforum.hu/cikkek/2020/05/in-memoriam-dr-csakabonyi-balazs-1936-2020 hungarlingva biografio kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200727085417/http://ugyvedforum.hu/cikkek/2020/05/in-memoriam-dr-csakabonyi-balazs-1936-2020 |date=2020-07-27 }} * [http://kapos.hu/hirek/politika/2020-03-30/elhunyt_dr_csakabonyi_balazs.html hungarlingva biografio kun foto] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Csakabonyi Balazs}} [[Kategorio:Hungaraj advokatoj]] [[Kategorio:Hungaraj politikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj kulturistoj]] mxfiofwv76gt0lkufqb9qc9a56es7rj 0 700139 9367719 7020085 2026-05-06T15:25:12Z Tirolischleioans 254019 9367719 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | regiono-ISO = AT | bildo = | bildo-priskribo = }} '''Matrei''' {{prononco|MA:traj}}, formale plene nomata ''Matrei in Osttirol'', estas komunumo de [[Aŭstrio]]. Ĝi apartenas al la [[federacia lando (Aŭstrio)|federacia lando]] [[Tirolo]] kaj al la [[distrikto Lienz]], ties orienta parto. Fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Matrei estas ankaŭ elirpunkto por la intermonto [[Felber Tauern]]. [[dosiero:Matrei mit Pfarrkirche.jpg|eta|maldekstra|300px|<center>la ĉefa loĝloko]] {{-l}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{de}}) {{projektoj}} {{Distrikto Lienz}} {{ĝermo|Aŭstrio}} [[kategorio:Komunumoj de Tirolo]] [[Kategorio:Distrikto Lienz]] os090xwr40k65fww3tmizycz0zifbyp 0 705594 9368017 9345416 2026-05-07T04:55:43Z Crosstor 3176 /* B */ 9368017 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj studentoj de [[Universitato de Kluĵo|Universitato de Kolozsvár/Cluj]], kiu dum la funkciado havis diversajn nomojn: *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[János Abrudbányai]] * [[András Ádám (atomfizikisto)]] * [[Gyula Agárdy]] * [[László Aixinger]] * [[Iván Antal]] * [[Mihály Antalfi]] == B == * [[Jenő Bacsó]] * [[Endre Bajcsy-Zsilinszky]] * [[Béla Balanyi]] * [[Kornél Balás]] * [[Péter Elemér Balás]] * [[István Balázs (instruisto)]] * [[Gyula István Bálint]] * [[Béla Balkay]] * [[Margit Balló Belani]] * [[Sándor Bernhart]] * [[István Bibó]] * [[Gyula Bíró (agronomo)]] * [[Rozália Biró]] * [[Ernő Bocz]] * [[Ferenc Bokross]] * [[Andor Borbély (kartografo)]] * [[Ferenc Both]] * [[Maria Butan]] == C == * [[Béla Jenő Cholnoky]] * [[István Csekey]] * [[József Cserép]] * [[Tibor Csóka]] == E == * [[Ernő Éber]] * [[Lajos Ejury]] == F == * [[Ferenc Farkas (operetkantisto)]] * [[István Farkas (nobela juĝisto)]] * [[István Frank (piaristo)]] * [[Jenő Fuchs (skermisto)]] == G == * [[László Gaál (iranologo)]] * [[László Gesztelyi Nagy]] * [[Iván Gönczi]] * [[József Gróh]] * [[Antal Gulyás]] * [[János Györe]] * [[Ernő György]] == H == * [[Gusztáv Haller]] * [[Béla Halmay]] * [[Béla Herczegh]] * [[Sándor Hodobay]] * [[Ferenc Hosszú]] == I == * [[József Igmándy]] * [[Emil Isac]] == J == * [[Rezső Jászai]] * [[István Joó (virusologo)]] * [[Attila József]] == K == * [[István Keéky]] * [[Gábor Kemény (pedagogo)]] * [[Sándor Keresztes (politikisto)]] * [[Ferenc Koch (kemiisto)]] * [[József Könyves-Kolonics]] == L == * [[Sándor László-Bencsik]] * [[József Lőte]] * [[Döme Lugosi]] == M == * [[Iuliu Maniu]] * [[Jenő Markó]] * [[Béla Meliórisz]] * [[Hugó Meltz]] * [[István Méri]] * [[Károly Mertz]] * [[Kálmán Mihalik]] * [[Viktor Molnár (1850-1918)]] == N == * [[Jenő Nagy (ornitologo)]] * [[Károly Német]] == O == * [[Pál Oberschall]] * [[Ferenc Ocsvay]] * [[Nándor Óriás]] * [[Gyula Ortutay]] == P == * [[Aladár Pácz]] * [[Csaba Paizs]] * [[József Pap]] * [[Károly Pap (altlerneja instruisto)]] * [[Bertalan Papp]] * [[György Petrovics]] * [[János Poór]] == R == * [[Tibor Radó]] * [[Mihály Révész (ĵurnalisto)]] * [[Kálmán Ruffy Varga]] == S == * [[Lajos Schilling]] * [[Zoltán Szabadai]] * [[Sándor Szekeres-Lukács]] * [[Miklós Szemere (diplomato)]] * [[Ferenc Sziklay]] * [[Lajos Szikszai]] * [[Miklós Szilágyi (matematikisto)]] * [[Hugó Szolcsányi]] * [[Ottó Szőnyi]] * [[Hiador Sztripszky]] * [[Géza Szvacsina]] == T == * [[Menyhért Ferenc Takács]] * [[Lajos Terray]] * [[Zsombor Tóth]] * [[Ernő Traeger]] * [[Ignác Tragor]] * [[Dezső Trócsányi]] == V == * [[László Vajthó]] * [[István Pál Vallasek]] * [[Gyula Vályi]] * [[Csaba Varga (matematikisto)]] * [[Lajos Venetianer]] * [[Samu Veress]] * [[Cyrill Vörös]] == W == * [[Viktor Wasylkievicz]] * [[Carl Wolff (bankisto)]] == Z == * [[Pál Zacher]] == Vidu ankaŭ == * [[Elektitaj instruistoj de Universitato de Kolozsvár/Cluj]] == Fontoj == * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj]] 4k6sit3uh7ljvmlirm5njifrlhzt2yt 0 707212 9368105 7794127 2026-05-07T08:50:13Z Sj1mor 12103 9368105 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto |nomo = William Christie |dosiero = |priskribo de dosiero = William Christie |grandeco de dosiero = |larĝa dosiero = |fono = nevoĉa muzikisto |naskonomo = William Lincoln Christie |alie nomata = |kromnomo = |dato de naskiĝo = [[19-a de decembro]] [[1944]] |loko de naskiĝo = [[Bufalo]], [[Nov-Jorkio]], [[Usono]] |morto = |deveno = |instrumento = [[klaviceno]] |tipo de voĉo = |ĝenro = |profesio = [[orkestrestro]], [[klaviceno|klavicenisto]], [[Muzikscienco|Muziksciencisto]] |aktivaj jaroj = [[1966]]- nuntempo |eldoninto = |parencaj temoj = |ttt = |nuntempaj membroj = |antaŭaj membroj = |signifa instrumento = |kesteroj= {{Informkesto homo |subŝablono=jes }}}} '''William Lincoln CHRISTIE''', naskiĝis {{naskiĝdato|1944|12|19}} en [[Bufalo]], [[Nov-Jorkio]], estas [[Francio|franc]]-[[Usono|usona]] [[orkestrestro]], [[klaviceno|klavicenisto]], fondinto de la ensemblo ''Les arts florissants''. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|homo}} [[Kategorio:Francaj dirigentoj]] [[Kategorio:Usonaj dirigentoj]] [[Kategorio:Klavicenistoj]] [[Kategorio:Baroka muziko]] 33ydtjx9avto20nm475wbhu7s09s6bz 0 707314 9367952 7976179 2026-05-06T23:49:10Z ThomasPusch 1869 9367952 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=FI}} '''Kouvola''' estas [[urbo]] en suda [[Finnlando]], parto de la provinco [[Origina Tavastio]], kun 28 819 loĝantoj. La urbestro estas Jouni Eho. Najbaraj komunumoj de Riihimäki estas Janakkala norde, Hausjärvi oriente, Hyvinkää sude kaj Loppi okcidente. Riihimäki situas ĉirkaŭ granda fervoja kruciĝo. Tia pozicio peris tion, ke la vilaĝo kreskis. Riihimäki fariĝis kampurbo en 1922 kaj urbo 1960. En Riihimäki agis vitra fabriko preskaŭ tute la 20-a jarcento. Nun en la eksa vitrfabrika konstruaĵo estas vitrmuzeo. En la urbo ankaŭ havas ĉasmuzeon kaj artmuzeon. En Riihimäki agas ankaŭ lakto de [[Valio]]. La naturo de Riihimäki inkludas gamon da arbaroj, marĉojn kaj akvokorpojn. La naturo de Riihimäki inkludas gamon da arbaroj, marĉojn kaj akvokorpojn. [[Vesilinna (Riihimäki)|Vesilinna]] estas akvoturo en la urboparto Harjukylä de Riihimäki, en la tiea sporta parko. == Konataj lokuloj == * [[Päivi Räsänen]] (n. 1959), konservativa politikistino kaj kuracistino, kun sia familio loĝas en Riihimäki. [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] hm1zpsx9ykfelkzegj8d7hl8ugt9dt3 9367960 9367952 2026-05-06T23:57:14Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9367960 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Riihimäki''' estas [[urbo]] en suda [[Finnlando]], parto de la provinco [[Origina Tavastio]], kun 28 819 loĝantoj. La urbestro estas Jouni Eho. Najbaraj komunumoj de Riihimäki estas Janakkala norde, Hausjärvi oriente, Hyvinkää sude kaj Loppi okcidente. Riihimäki situas ĉirkaŭ granda fervoja kruciĝo. Tia pozicio peris tion, ke la vilaĝo kreskis. Riihimäki fariĝis kampurbo en 1922 kaj urbo 1960. En Riihimäki agis vitra fabriko preskaŭ tute la 20-a jarcento. Nun en la eksa vitrfabrika konstruaĵo estas vitrmuzeo. En la urbo ankaŭ havas ĉasmuzeon kaj artmuzeon. En Riihimäki agas ankaŭ lakto de [[Valio]]. La naturo de Riihimäki inkludas gamon da arbaroj, marĉojn kaj akvokorpojn. La naturo de Riihimäki inkludas gamon da arbaroj, marĉojn kaj akvokorpojn. [[Vesilinna (Riihimäki)|Vesilinna]] estas akvoturo en la urboparto Harjukylä de Riihimäki, en la tiea sporta parko. == Konataj lokuloj == * [[Päivi Räsänen]] (n. 1959), konservativa politikistino kaj kuracistino, kun sia familio loĝas en Riihimäki. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] sjzmt2ej36il5n014al7c06ajwfi39g 9367961 9367960 2026-05-06T23:58:09Z ThomasPusch 1869 [[Kategorio:Origina Tavastio]] 9367961 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Riihimäki''' estas [[urbo]] en suda [[Finnlando]], parto de la provinco [[Origina Tavastio]], kun 28 819 loĝantoj. La urbestro estas Jouni Eho. Najbaraj komunumoj de Riihimäki estas Janakkala norde, Hausjärvi oriente, Hyvinkää sude kaj Loppi okcidente. Riihimäki situas ĉirkaŭ granda fervoja kruciĝo. Tia pozicio peris tion, ke la vilaĝo kreskis. Riihimäki fariĝis kampurbo en 1922 kaj urbo 1960. En Riihimäki agis vitra fabriko preskaŭ tute la 20-a jarcento. Nun en la eksa vitrfabrika konstruaĵo estas vitrmuzeo. En la urbo ankaŭ havas ĉasmuzeon kaj artmuzeon. En Riihimäki agas ankaŭ lakto de [[Valio]]. La naturo de Riihimäki inkludas gamon da arbaroj, marĉojn kaj akvokorpojn. La naturo de Riihimäki inkludas gamon da arbaroj, marĉojn kaj akvokorpojn. [[Vesilinna (Riihimäki)|Vesilinna]] estas akvoturo en la urboparto Harjukylä de Riihimäki, en la tiea sporta parko. == Konataj lokuloj == * [[Päivi Räsänen]] (n. 1959), konservativa politikistino kaj kuracistino, kun sia familio loĝas en Riihimäki. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Origina Tavastio]] [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] bw0ynbjcaq1l32notxn784ptpue3cpa 9367976 9367961 2026-05-07T00:11:44Z ThomasPusch 1869 9367976 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Riihimäki''' estas [[urbo]] en suda [[Finnlando]], parto de la provinco [[Origina Tavastio]], kun 28 819 loĝantoj. La urbestro estas Jouni Eho. Najbaraj komunumoj de Riihimäki estas Janakkala norde, Hausjärvi oriente, Hyvinkää sude kaj Loppi okcidente. Riihimäki situas ĉirkaŭ granda fervoja kruciĝo. Tia pozicio peris tion, ke la vilaĝo kreskis. Riihimäki fariĝis kampurbo en 1922 kaj urbo 1960. En Riihimäki agis vitra fabriko preskaŭ tute la 20-a jarcento. Nun en la eksa vitrfabrika konstruaĵo estas vitrmuzeo. En la urbo ankaŭ havas ĉasmuzeon kaj artmuzeon. En Riihimäki agas ankaŭ lakto de [[Valio]]. La naturo de Riihimäki inkludas gamon da arbaroj, marĉojn kaj akvokorpojn. La naturo de Riihimäki inkludas gamon da arbaroj, marĉojn kaj akvokorpojn. [[Vesilinna (Riihimäki)|Vesilinna]] estas akvoturo en la urboparto Harjukylä de Riihimäki, en la tiea sporta parko. == Konataj lokuloj == * [[Päivi Räsänen]] (n. 1959), konservativa politikistino kaj kuracistino, kun sia familio loĝas en Riihimäki. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Origina Tavastio]] [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] hzzcpepjm24gl9f5mw3mltb52ry1wqk 0 707315 9367977 7059400 2026-05-07T00:12:22Z ThomasPusch 1869 9367977 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Forssa''' estas [[urbo]] en suda [[Finnlando]], parto de la provinco [[Origina Tavastio]], kun 16 864 loĝantoj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {{bibliotekoj}} {{ĝermeto}} [[Kategorio:Komunumoj de Origina Tavastio]] [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] 896lifnqpc32yekiu0pajthffhlme66 0 711776 9368051 9241296 2026-05-07T06:49:55Z ~2026-27720-33 256453 2026 9368051 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dato de naskiĝo=[[1983]] }} '''Nicolas TENOUX''' (naskiĝis en [[1983]]) estas franca [[piloto]] kaj aviadila inĝeniero. Li edukiĝis en la [[universitato de Versailles]]<ref>{{fr}}[http://www.fondation.uvsq.fr/temoignage/ TÉMOIGNAGES DES DONATEURS] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170630134817/http://www.fondation.uvsq.fr/temoignage/ |date=2017-06-30 }}</ref> (2004, [[bakalaŭro]]<ref>{{fr}}[http://www.net1901.org/actualite/Decouvrez-le-portrait-de-Nicolas-Tenoux-officier-pilote-de-ligne,15231.html Découvrez le portrait de Nicolas Tenoux, officier pilote de ligne]</ref>), la ''[[Institut polytechnique des sciences avancées]]'' (do la "Politeknika Instituto por Progresaj Sciencoj", finstudo en 2007) kaj la ''[[École nationale de l'aviation civile]]'' (ENAC, en Esperanto "Nacia lernejo de civila aviado", specialiga [[magistro]], 2008<ref>{{fr}}[https://www.dimension-ingenieur.com/interview-nicolas-diplome-enac-promotion-2007/391 Nicolas, diplômé d'un Mastère Spécialisé à l'ENAC]</ref>) kaj post tio kompletigis pilotan kurson ĉe ''[[Sabena Flight Academy]]''. Estinte estro kiel direktoro pri kvalito-certigo ĉe Dassault Falcon Service, li flugis kiel piloto por la familio de aviadiloj Cessna Citation Jet kaj [[Airbus A320]]<ref>{{fr}}[http://www.fondation.uvsq.fr/equipe/nicolas-tenoux/ NICOLAS TENOUX] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180101074110/http://www.fondation.uvsq.fr/equipe/nicolas-tenoux/ |date=2018-01-01 }} {{Wayback|url=http://www.fondation.uvsq.fr/equipe/nicolas-tenoux/ |date=20180101074110 }}</ref>. Li nuntempe estas piloto de la [[Boeing 787]]<ref>LinkedIn</ref>. Nicolas Tenoux estas la afergvidanto (neologisme "ekzekutivo") kaj vicprezidanto de ''[[École nationale de l'aviation civile|ENAC]] Alumni''<ref>{{fr}}[https://www.alumni.enac.fr/global/gene/link.php?doc_id=359&fg=1 Enac, l’affaire de tous]</ref><ref>{{fr}}[http://www.aeromorning.com/blog/nicolas-tenoux-nomme-vice-president-denac-alumni-conseil-dadministration/ Nicolas Tenoux nommé Vice-Président d’ENAC Alumni par le Conseil d’Administration] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201218061826/https://aeromorning.com/blog/nicolas-tenoux-nomme-vice-president-denac-alumni-conseil-dadministration/ |date=2020-12-18 }}</ref><ref>{{fr}}[https://www.aerobuzz.fr/emploi/cursus/enac-alumni-adhere-a-la-cge/ ENAC Alumni adhère à la CGE]</ref> kaj la ambasadoro de la Fondaĵo [[Universitato de Versailles]]<ref>{{fr}}[http://www.mondedesgrandesecoles.fr/etudiant-jour-alumni-toujours-uvsq/ ETUDIANT UN JOUR, ALUMNI TOUJOURS : UVSQ]</ref><ref>{{fr}}[http://www.aeromorning.com/blog/soutenez-lengagement-dun-pilote-ingenieur-aeronautique/ Recherche: soutenez l’engagement d’un pilote et ingénieur en aéronautique] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210128081613/https://aeromorning.com/blog/soutenez-lengagement-dun-pilote-ingenieur-aeronautique/ |date=2021-01-28 }}</ref>. De decembro 2021 ĝis junio 2023, li ankaŭ estis studento ĉe [[HEC Paris]].<ref>[https://fr.linkedin.com/in/nicolas-tenoux-45512a125 Nicolas Tenoux en la rejeto ''LinkedIn'']</ref><ref>{{fr}}[https://hecstories.fr/fr/nicolas-tenoux-m-23-je-ne-me-voyais-nulle-part-ailleurs-quaux-cotes-des-nuages/ Nicolas Tenoux (M.23) : « Je ne me voyais nulle part ailleurs qu’aux côtés des nuages »]</ref> De junio 2023 ĝis februaro 2024, li estis Airbus A320-piloto ĉe Avion Express kaj CRM-Instruisto (novembro 2023 - februaro 2024). En la sama tempo, li estis evoludirektoro de Jet Solidaire de junio 2023 ĝis januaro 2024.<ref>[https://nicolastenoux.com/about/ A propos]</ref> Ekde marto 2024, li estas piloto de aviadiloj [[Boeing 777]] por la [[malto|malta]] [[flugkompanio]] ''[[Air Atlanta Europe]]'' ([[d:Q553296|en vikidatumoj]]). Nicolas Tenoux ankaŭ estas ''Ingénieur diplômé par l'État'' en industria inĝenierado (Sesio 2024)<ref>[https://www.sidpe.fr Association des Ingénieurs Diplômés par l'État]</ref> kaj krome estis membro de la Komitato pri Komunikado de Akciuloj de la franca industria grupo ''[[Air liquide]]'' de oktobro 2022 ĝis novembro 2025.<ref>[https://www.airliquide.com/investors/individual-shareholders/shareholders-communication-committee Shareholders' Communication Committee] de la franca industria grupo ''[[Air liquide]]''</ref> Ekde majo 2026, li okupas la saman postenon ene de la grupo [[Interparfums]]. == Premio == * ''Étoile Civique'', 2011. * ''Associate Fellow'', ''[[Association aéronautique et astronautique de France]]'' - 2023<ref>[https://www.3af.fr/la-vie-des-membres/le-tableau-d-honneur-de-3af/grades-1491 Grades ]</ref> == Bibliografio == * ''6 mois dans la vie d’un Pilote de ligne: Les secrets du quotidien ...'' (6 monatoj en la vivo de Aviadila Piloto: La sekretoj de la ĉiutaga vivo ...)<ref>{{fr}}[https://www.amazon.com/dp/B0874WT2VR/ref=sr_1_1?dchild=1&keywords=Nicolas+Tenoux&qid=1586985031&sr=8-1 6 mois dans la vie d’un Pilote de ligne: Les secrets du quotidien ... (French Edition) Kindle Edition]</ref> {{ISBN|9798637449200}} * ''6 months in the life of an Airline pilot: Daily life secrets ...'' (6 monatoj en la vivo de Aviadila Piloto: La sekretoj de la ĉiutaga vivo ...)<ref>{{en}}[https://www.amazon.com/months-life-Airline-pilot-secrets-ebook/dp/B08KQDC36K/ref=sr_1_1?dchild=1&keywords=Nicolas+Tenoux&qid=1602066703&sr=8-1 6 months in the life of an Airline pilot: Daily life secrets ...]</ref> {{ISBN|9798693699175}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://nicolastenoux.com oficiala retejo] ({{fr}}) {{Vivtempo|Tenoux, Nicolas}} [[Kategorio:Francaj aviadistoj]] [[Kategorio:Lernintoj de HEC (Parizo)]] 7f24hg1mqp3nedha71a31vrabwljguy 9368085 9368051 2026-05-07T08:07:11Z ~2026-27638-91 256460 9368085 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dato de naskiĝo=[[1983]] }} '''Nicolas TENOUX''' (naskiĝis en [[1983]]) estas franca [[piloto]] kaj aviadila inĝeniero. Li edukiĝis en la [[universitato de Versailles]]<ref>{{fr}}[http://www.fondation.uvsq.fr/temoignage/ TÉMOIGNAGES DES DONATEURS] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170630134817/http://www.fondation.uvsq.fr/temoignage/ |date=2017-06-30 }}</ref> (2004, [[bakalaŭro]]<ref>{{fr}}[http://www.net1901.org/actualite/Decouvrez-le-portrait-de-Nicolas-Tenoux-officier-pilote-de-ligne,15231.html Découvrez le portrait de Nicolas Tenoux, officier pilote de ligne]</ref>), la ''[[Institut polytechnique des sciences avancées]]'' (do la "Politeknika Instituto por Progresaj Sciencoj", finstudo en 2007) kaj la ''[[École nationale de l'aviation civile]]'' (ENAC, en Esperanto "Nacia lernejo de civila aviado", specialiga [[magistro]], 2008<ref>{{fr}}[https://www.dimension-ingenieur.com/interview-nicolas-diplome-enac-promotion-2007/391 Nicolas, diplômé d'un Mastère Spécialisé à l'ENAC]</ref>) kaj post tio kompletigis pilotan kurson ĉe ''[[Sabena Flight Academy]]''. Estinte estro kiel direktoro pri kvalito-certigo ĉe Dassault Falcon Service, li flugis kiel piloto por la familio de aviadiloj Cessna Citation Jet kaj [[Airbus A320]]<ref>{{fr}}[http://www.fondation.uvsq.fr/equipe/nicolas-tenoux/ NICOLAS TENOUX] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180101074110/http://www.fondation.uvsq.fr/equipe/nicolas-tenoux/ |date=2018-01-01 }} {{Wayback|url=http://www.fondation.uvsq.fr/equipe/nicolas-tenoux/ |date=20180101074110 }}</ref>. Li nuntempe estas piloto de la [[Boeing 787]]<ref>LinkedIn</ref>. Nicolas Tenoux estas la afergvidanto (neologisme "ekzekutivo") kaj vicprezidanto de ''[[École nationale de l'aviation civile|ENAC]] Alumni''<ref>{{fr}}[https://www.alumni.enac.fr/global/gene/link.php?doc_id=359&fg=1 Enac, l’affaire de tous]</ref><ref>{{fr}}[http://www.aeromorning.com/blog/nicolas-tenoux-nomme-vice-president-denac-alumni-conseil-dadministration/ Nicolas Tenoux nommé Vice-Président d’ENAC Alumni par le Conseil d’Administration] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201218061826/https://aeromorning.com/blog/nicolas-tenoux-nomme-vice-president-denac-alumni-conseil-dadministration/ |date=2020-12-18 }}</ref><ref>{{fr}}[https://www.aerobuzz.fr/emploi/cursus/enac-alumni-adhere-a-la-cge/ ENAC Alumni adhère à la CGE]</ref> kaj la ambasadoro de la Fondaĵo [[Universitato de Versailles]]<ref>{{fr}}[http://www.mondedesgrandesecoles.fr/etudiant-jour-alumni-toujours-uvsq/ ETUDIANT UN JOUR, ALUMNI TOUJOURS : UVSQ]</ref><ref>{{fr}}[http://www.aeromorning.com/blog/soutenez-lengagement-dun-pilote-ingenieur-aeronautique/ Recherche: soutenez l’engagement d’un pilote et ingénieur en aéronautique] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210128081613/https://aeromorning.com/blog/soutenez-lengagement-dun-pilote-ingenieur-aeronautique/ |date=2021-01-28 }}</ref>. De decembro 2021 ĝis junio 2023, li ankaŭ estis studento ĉe [[HEC Paris]].<ref>[https://fr.linkedin.com/in/nicolas-tenoux-45512a125 Nicolas Tenoux en la rejeto ''LinkedIn'']</ref><ref>{{fr}}[https://hecstories.fr/fr/nicolas-tenoux-m-23-je-ne-me-voyais-nulle-part-ailleurs-quaux-cotes-des-nuages/ Nicolas Tenoux (M.23) : « Je ne me voyais nulle part ailleurs qu’aux côtés des nuages »]</ref> De junio 2023 ĝis februaro 2024, li estis Airbus A320-piloto ĉe Avion Express kaj CRM-Instruisto (novembro 2023 - februaro 2024). En la sama tempo, li estis evoludirektoro de Jet Solidaire de junio 2023 ĝis januaro 2024.<ref>[https://nicolastenoux.com/about/ A propos]</ref> Ekde marto 2024, li estas piloto de aviadiloj [[Boeing 777]] por la [[malto|malta]] [[flugkompanio]] ''[[Air Atlanta Europe]]'' ([[d:Q553296|en vikidatumoj]]). Nicolas Tenoux ankaŭ estas ''Ingénieur diplômé par l'État'' en industria inĝenierado (Sesio 2024)<ref>[https://www.sidpe.fr Association des Ingénieurs Diplômés par l'État]</ref> kaj krome estis membro de la Komitato pri Komunikado de Akciuloj de la franca industria grupo ''[[Air liquide]]'' de oktobro 2022 ĝis novembro 2025.<ref>[https://www.airliquide.com/investors/individual-shareholders/shareholders-communication-committee Shareholders' Communication Committee] de la franca industria grupo ''[[Air liquide]]''</ref> Ekde majo 2026, li okupas la saman postenon ene de la grupo ''[[Interparfums]]''. == Premio == * ''Étoile Civique'', 2011. * ''Associate Fellow'', ''[[Association aéronautique et astronautique de France]]'' - 2023<ref>[https://www.3af.fr/la-vie-des-membres/le-tableau-d-honneur-de-3af/grades-1491 Grades ]</ref> == Bibliografio == * ''6 mois dans la vie d’un Pilote de ligne: Les secrets du quotidien ...'' (6 monatoj en la vivo de Aviadila Piloto: La sekretoj de la ĉiutaga vivo ...)<ref>{{fr}}[https://www.amazon.com/dp/B0874WT2VR/ref=sr_1_1?dchild=1&keywords=Nicolas+Tenoux&qid=1586985031&sr=8-1 6 mois dans la vie d’un Pilote de ligne: Les secrets du quotidien ... (French Edition) Kindle Edition]</ref> {{ISBN|9798637449200}} * ''6 months in the life of an Airline pilot: Daily life secrets ...'' (6 monatoj en la vivo de Aviadila Piloto: La sekretoj de la ĉiutaga vivo ...)<ref>{{en}}[https://www.amazon.com/months-life-Airline-pilot-secrets-ebook/dp/B08KQDC36K/ref=sr_1_1?dchild=1&keywords=Nicolas+Tenoux&qid=1602066703&sr=8-1 6 months in the life of an Airline pilot: Daily life secrets ...]</ref> {{ISBN|9798693699175}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://nicolastenoux.com oficiala retejo] ({{fr}}) {{Vivtempo|Tenoux, Nicolas}} [[Kategorio:Francaj aviadistoj]] [[Kategorio:Lernintoj de HEC (Parizo)]] 501b1vy8nx0bnwfu46j37ypecfcitkn 0 717370 9367720 8358202 2026-05-06T15:25:49Z ThomasPusch 1869 9367720 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Mauri PEKKARINEN''' (naskiĝis la {{daton|6|10|1947}} en [[Kinnula]]) estas finna politikisto. Li estis membro de finna parlamento en dek periodoj. En la jaroj 2003 - 2007 li estis ministro pri komerco kaj industrio. Ekde 2019 li estas membro de la [[Eŭropa Parlamento]]. Lia partio estas [[Finnlanda Centro]]. Li loĝas en [[Jyväskylä]]. Li havas edzinon kaj kvar infanojn. {{Projektoj}} {{Vivtempo|Pekkarinen, Mauri}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj ministroj]] 3n7ks81yy2pprk4rzvv8bgvppi8zhba 9367742 9367720 2026-05-06T15:41:54Z ThomasPusch 1869 9367742 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Mauri PEKKARINEN''' (naskiĝis la {{daton|6|10|1947}} en [[Kinnula]]) estas finna politikisto. Li estis membro de finna parlamento en dek periodoj. En la jaroj 2003 - 2007 li estis ministro pri komerco kaj industrio. Ekde 2019 li estas membro de la [[Eŭropa Parlamento]]. Lia partio estas [[Finnlanda Centro]]. Li loĝas en [[Jyväskylä]]. Li havas edzinon kaj kvar infanojn. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{Projektoj}} {{Vivtempo|Pekkarinen, Mauri}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj ministroj]] 6i815i6ujmvw9bp0yxx587xd1anhoyt 9367862 9367742 2026-05-06T20:25:28Z ThomasPusch 1869 {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo| 9367862 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Mauri PEKKARINEN''' (naskiĝis la {{daton|6|10|1947}} en [[Kinnula]]) estas finna politikisto. Li estis membro de finna parlamento en dek periodoj. En la jaroj 2003 - 2007 li estis ministro pri komerco kaj industrio. Ekde 2019 li estas membro de la [[Eŭropa Parlamento]]. Lia partio estas [[Finnlanda Centro]]. Li loĝas en [[Jyväskylä]]. Li havas edzinon kaj kvar infanojn. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pekkarinen, Mauri}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj ministroj]] ci6hgh4td2rshut9ok4e6cl1xwfwoji 0 718392 9368089 8743660 2026-05-07T08:17:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368089 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filmo}} {{Nihongo|'''''Belega dimanĉo'''''|素晴らしき日曜日|Subarashiki Nichiyōbi}} estas [[Japana kinematografio|japana filmo]] de 1947 kunverkita kaj reĝisorita de [[Akira Kurosawa]]. Ĝi estas blankanigra kaj daŭras 108 minutojn. La filmo premieris en Julio 1947 kaj ricevis diversajn kritikojn. Ĝi estas relative nekomplika kaj sensivema amafera historio kiu temas pri malriĉigita postmilita paro (Yuzo kaj Masako) kiu klopodas ĝui kune, ene de la detruita postmilita [[Tokio]], sian ununuran semajntagon liberan. Ili havas entute 35 [[eno]]jn. La filmo estis farita dum la [[Okupacio de Japanio|Okupacio]] kaj montras kelkajn el la defiojn de la postmilita ĉefurbo. Ĝi elstaras en la kurosaŭa kanono ĉar se Masako rompas la limon de la [[kvara muro]] proksime de la fino de la filmo. La filmo montras la influon de [[Frank Capra]], [[D. W. Griffith]] kaj [[F. W. Murnau]], ĉiuj el kiuj estis la preferitaj reĝisoroj de Kurosawa.<ref>{{Harvnb|Richie|1999|pp=43–46}}; {{Harvnb|Galbraith|pp=87–91}}</ref><ref name="Kurosawa Top 100">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.openculture.com/2015/01/akira-kurosawas-list-of-his-100-favorite-movies.html|titolo=Akira Kurosawa's Top 100 Films|alirdato=8a de Aŭgusto, 2017|familia nomo=Crow|persona nomo=Jonathan|dato=9a de Januaro, 2015|eldoninto=Open Culture}}</ref> == Geaktoraro kaj roloj == * Chieko Nakakita kiel Masako * Isao Numasaki kiel Yuzo * Midori Ariyama kiel Sono, amantino de Yamiya * Masau Smikizu kiel danceja administranto * Iĉiro Sugai kiel Yamiya, nigra-merkatisto == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Galbraith, Stuart, IV (2002). [https://archive.org/details/emperorwolf00galb The Emperor and the Wolf: The Lives and Films of Akira Kurosawa and Toshiro Mifune.] Faber and Faber, Inc. ISBN 978-0-571-19982-2. * Richie, Donald (2001). A Hundred Years of Japanese Film. Kodansha International. ISBN 978-4-7700-2682-8. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{IMDb title|id=0039871|title=One Wonderful Sunday}} * [http://www.allmovie.com/cg/avg.dll?p=avg&sql=1:120056~C ''One Wonderful Sunday'']{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} en Allmovie * [http://www.rottentomatoes.com/m/one_wonderful_sunday/ ''One Wonderful Sunday''] en [[Rotten Tomatoes]] * ''[http://www.jmdb.ne.jp/1947/bw000480.htm Belega dimanĉo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110825105413/http://www.jmdb.ne.jp/1947/bw000480.htm |date=2011-08-25 }}'' japane en Japanese Movie Database * [https://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/onewonderfulsundaynrkempley_a0caf5.htm ''One Wonderful Sunday'' recenzo] de Rita Kempley, ''[[Washington Post]]'' Staff Writer, 5a de Septembro 1986. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Filmoj reĝisoritaj de Akira Kurosawa]] [[Kategorio:Japanaj filmoj]] [[Kategorio:Amhistorioj]] [[Kategorio:Japanlingvaj filmoj]] [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 1947]] [[Kategorio:Nigrablankaj filmoj]] 6az9hx8vgrtt1rce511kfqku41gvwdx 0 718747 9367950 8420176 2026-05-06T23:41:54Z ThomasPusch 1869 9367950 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |posteno = ministro pri internaj aferoj}} '''Päivi Räsänen''', naskiĝinta {{daton|19|decembro|1959}} en [[Sonkajärvi]] estas finna konservativa politikisto, pri sia edukado kuracisto. Ŝia partio estas [[Kristandemokratoj (Finnlando)|Finnlandaj Kristandemokratoj]]. Ŝi estas parlamentanino el la jaro 1995, kaj el la jaroj 2004–2015 ŝi estis prezidantino de la partio kaj en la jaroj 2011–2015 la ministro pri internaj aferoj. Ŝi loĝas en [[Riihimäki]]. Ŝi havas kvar filinojn kaj unu filon. {{Projektoj}} {{Vivtempo|Rasanen, Paivi}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Kuracistoj]] igo76klre7ze5q6ybimh4tsuy9jtnxi 9367956 9367950 2026-05-06T23:53:10Z ThomasPusch 1869 9367956 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |posteno = ministro pri internaj aferoj}} '''Päivi Räsänen''', naskiĝinta {{daton|19|decembro|1959}} en [[Sonkajärvi]] estas finna konservativa politikistino kaj kuracistino. Ŝia partio estas [[Kristandemokratoj (Finnlando)|Finnlandaj Kristandemokratoj]]. Ŝi estas parlamentanino el la jaro 1995, kaj el la jaroj 2004–2015 ŝi estis prezidantino de la partio kaj en la jaroj 2011–2015 la ministro pri internaj aferoj. Ŝi loĝas en [[Riihimäki]]. Ŝi havas kvar filinojn kaj unu filon. {{Projektoj}} {{Vivtempo|Rasanen, Paivi}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Kuracistoj]] 3f4f8hep5pab9l6xpj0w3ii739ni3q2 0 718819 9367843 7978537 2026-05-06T19:16:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367843 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filmo}} '''Aŭgusta Rapsodio''' aŭ '''Rapsodio en Aŭgusto''' (八月の狂詩曲, Hachigatsu no rapusodī (Hachigatsu no kyōshikyoku)) estas [[Japana kinematografio|japana]] [[filmo]] de 1991 reĝisorita de [[Akira Kurosawa]] kun scenaro bazita sur la romano ''Nabe no naka'' de Kiyoko Murata.<ref>Thomas, Kevin (23a de Decembro, 1991). [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-12-23-ca-639-story.html "MOVIE REVIEW: War, Reconciliation in Kurosawa's 'Rhapsody'".] Los Angeles Times. Alirira la 19an de Marto 2021.</ref> La historio centriĝas en maljuna [[hibakuŝo]], kiu perdis sian edzon en la [[Atoma bombado de Hiroŝima kaj Nagasaki|Atoma bombado de Nagasako]] en [[1945]], kaj zorgas pri siaj kvar nepoj dum la somero. Ŝi ekscias pri delonge perdita frato, Suzujiro, kiu vivas en Havajo kaj deziras viziti ŝin antaŭ sia morto. La usona kinstelulo [[Richard Gere]] aperas kiel filo de Suzujiro nome Clark. La filmo estis elektita kiel japana reprezento por la [[Akademia premio por la plej bona fremdlingva filmo]] en la 64a okazo de la [[Oskar-premio]]j, sed ĝi ne estis akceptita kiel nomumita.<ref>Margaret Herrick Library, Academy of Motion Picture Arts and Sciences</ref> == Intrigo == [[Dosiero:NagasakiHypocenter.jpg|eta|maldekstre|Monumento kie falis la [[atombombo]] sur Nagasako.]] {{Intrigo}} ''Rapsodio en Aŭgusto'' estas la historio de tri generacioj kaj ties reagoj al la atombombado de Japanio. Kane estas maljunulino kies edzo estis mortigita en la bombado de Nagasako. Ŝiaj du filoj kaj respektivaj bofiloj edukiĝis en la postmilita Japanio, same kiel la [[kuzo]] Nisei Clark (Richard Gere), kiu edukiĝis en Usono. Laste, Kane havas kvar nepojn, kiuj naskiĝis poste. La nepoj de Kane venas viziti ŝin en ŝia kampardomo en [[Kiuŝuo]] dum la somero dum iliaj gepatroj vizitas homon kiu eble estas la frato de Kane en [[Havajo]]. Dume, en [[Nagasako]] la infanoj vizitas la lokon kie la [[avo]] estis mortigita en 1945 kaj ekkonscias pri la atombombado por la unua fojo en siaj vivoj. Iom post iom ili plie respektas sian avinon. Dume, ili ricevas proponon de la usonaj kuzoj por ke la gepatroj laboru en ananas-[[plantejo]] en Havajo. Kiam la aferoj komplikiĝas, en sia respondo la nepoj mencias la atakon, kio kolerigas iliajn gepatrojn. Por mildigi la aferon, unu de la japan-usonanoj (Clark) veturas al Japanio por esti kun Kane dum la datreveno. {{Intrigofino}} == Historio == Kurosawa post kompletigi la filmon ''[[Sonĝoj]]'' turnis sin al pli konvencia historio ''Aŭgusta Rapsodio'' — la unua filmo de la reĝisoro tute produktita en Japanio ekde ''Dodeskaden'' ĉirkaŭ dudek jarojn antaŭe — kiu esploris la cikatrojn de la [[atombombo]] kiu detruis [[Nagasako]]n en la fino de la [[Dua Mondmilito]]. Ĝi estis adaptita el romano de Kiyoko Murata, sed la referencoj de la filmo al la Nagasaka bombado venis el la reĝisoro pli ol el la libro. Tiu estis lia nura filmo kiu inkludis rolon por usona filmostelulo: nome [[Richard Gere]], kiu ludis malgrandan rolon kiel nevo de la aĝa heroino. Filmado okazis komence de 1991, kaj la filmo premieris la 25an de Majo tiun jaron atingante grande negativan kritikan reagon, speciale en Usono, kie la reĝisoro estis akuzita je provoko de naivaj kontraŭ-usonaj sentoj,<ref>{{Harvnb|Galbraith|pp=612–618}}</ref><ref name="Gere">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.nytimes.com/1990/10/01/movies/kurosawa-still-finding-unfamiliar-seas-to-sail.html|titolo=Kurosawa Still Finding Unfamiliar Seas to Sail|alirdato=9a de Junio, 2017|familia nomo=Weisman|persona nomo=Steven R.|dato=1a de Oktobro, 1990|verkaĵo=The New York Times}}</ref> kvankam Kurosawa malakceptis tiujn akuzojn. == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Bock, Audie (1978). Japanese Film Directors. Kodansha. ISBN 0-87011-304-6. * Galbraith, Stuart, IV (2002). [https://archive.org/details/emperorwolf00galb The Emperor and the Wolf: The Lives and Films of Akira Kurosawa and Toshiro Mifune.] Faber and Faber, Inc. ISBN 978-0-571-19982-2. * Goodwin, James (1994). Perspectives on Akira Kurosawa. G. K. Hall & Co. ISBN 978-0-8161-1993-6. * Kurosawa, Akira (1983). Something Like an Autobiography. Tradukita de Audie E. Bock. Vintage Books. ISBN 978-0-394-71439-4. * Prince, Stephen (1999). The Warrior's Camera: The Cinema of Akira Kurosawa (2nd, revised ed.). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-01046-5. * Richie, Donald (2001). A Hundred Years of Japanese Film. Kodansha International. ISBN 978-4-7700-2682-8. * Yoshimoto, Mitsuhiro (2000). Kurosawa: Film Studies and Japanese Cinema. Duke University Press. ISBN 978-0-8223-2519-2. == Eksteraj ligiloj == * {{IMDb title|0101991}} * ''[http://www.jmdb.ne.jp/1991/do001040.htm Aŭgusta Rapsodio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303235552/http://www.jmdb.ne.jp/1991/do001040.htm |date=2016-03-03 }}'' en Japanese Movie Database {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Filmoj reĝisoritaj de Akira Kurosawa]] [[Kategorio:Atombombado de Hiroŝimo kaj Nagasako]] [[Kategorio:Dramaj filmoj]] [[Kategorio:Japanlingvaj filmoj]] [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 1991]] [[Kategorio:Nuklea armilo en populara kulturo]] [[Kategorio:Filmoj adaptitaj de libroj]] [[Kategorio:Filmoj pri la Dua Mondmilito]] 8nzv6sr7cnbl6psa4j8c538aw07ydkq 0 718997 9368169 9210769 2026-05-07T10:35:49Z ThomasPusch 1869 9368169 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 |situo sur mapo=Kuopio }} '''Pielavesi''' estas komunumo en [[Finnlando]] en norda parto de la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 1 406,51 km², el kio estas akvo 253,29 km². En la 31-a de decembro 2020 la komunumo havis 4 323 loĝantojn. Pielavesi estas ankaŭ naskokomunumo de [[Urho Kekkonen]], la prezidanto de la respubliko Finnlando en la jaroj 1956–1982. En Pielavesi estas ankaŭ [[Pielavesi (lago)]]. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] kmd1649fwy2w4k1dc3s9thbjd7aoo3j 9368171 9368169 2026-05-07T10:37:51Z ThomasPusch 1869 9368171 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 <!--|situo sur mapo=Kuopio--> }} '''Pielavesi''' estas komunumo en [[Finnlando]] en norda parto de la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 1 406,51 km², el kio estas akvo 253,29 km². En la 31-a de decembro 2020 la komunumo havis 4 323 loĝantojn. Pielavesi estas ankaŭ naskokomunumo de [[Urho Kekkonen]], la prezidanto de la respubliko Finnlando en la jaroj 1956–1982. En Pielavesi estas ankaŭ [[Pielavesi (lago)]]. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] kd5oh777jhvho63ht3d0oqxdvs6tr31 9368199 9368171 2026-05-07T11:19:43Z ThomasPusch 1869 9368199 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Pielavesi''' estas komunumo en [[Finnlando]] en norda parto de la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 1 406,51 km², el kio estas akvo 253,29 km². En la 31-a de decembro 2020 la komunumo havis 4 323 loĝantojn. Pielavesi estas ankaŭ naskokomunumo de [[Urho Kekkonen]], la prezidanto de la respubliko Finnlando en la jaroj 1956–1982. En Pielavesi estas ankaŭ [[Pielavesi (lago)]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] 0ph73zo3tyiajyligutaodmps9unm14 9368220 9368199 2026-05-07T11:52:21Z ThomasPusch 1869 9368220 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Pielavesi''' estas komunumo en [[Finnlando]] en norda parto de la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 1 406,51 km², el kio estas akvo 253,29 km². La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis 4 323 loĝantojn. Laŭ la stato fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Pielavesi estas ankaŭ naskokomunumo de [[Urho Kekkonen]], la prezidanto de la respubliko Finnlando en la jaroj 1956–1982. En Pielavesi estas ankaŭ [[Pielavesi (lago)]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] 9jng03dvfrfxyvayy0545wc5309p1et 0 718999 9368167 9288122 2026-05-07T10:35:27Z ThomasPusch 1869 9368167 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Leppävirta''' estas komunumo en [[Finnlando]] en suda parto de la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 1 519,64 km², el kio estas akvo 383,65 km². En la 31-a de decembro 2020 la komunumo havis 9 387 loĝantojn. Leppävirta situas parte en [[Soisalo]]. Leppävirta estis fondita en 1639. Proksimume duono el la loĝantoj loĝas en la kirkvilaĝo de Leppävirta. Aliaj tute al Leppävirta apartenantaj setlejoj estas Sorsakoski kaj Oravikoski. Krome eta parto el la centra setlejo de [[Varkaus]] situas en Leppävirta. Tie estas natura areo de lago [[Sorsavesi]]. == Famuloj == *[[Jorma Hynninen]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] 0s06l8fclegt9zov54s8ngssjly54nd 9368198 9368167 2026-05-07T11:19:28Z ThomasPusch 1869 9368198 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Leppävirta''' estas komunumo en [[Finnlando]] en suda parto de la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 1 519,64 km², el kio estas akvo 383,65 km². En la 31-a de decembro 2020 la komunumo havis 9 387 loĝantojn. Leppävirta situas parte en [[Soisalo]]. Leppävirta estis fondita en 1639. Proksimume duono el la loĝantoj loĝas en la kirkvilaĝo de Leppävirta. Aliaj tute al Leppävirta apartenantaj setlejoj estas Sorsakoski kaj Oravikoski. Krome eta parto el la centra setlejo de [[Varkaus]] situas en Leppävirta. Tie estas natura areo de lago [[Sorsavesi]]. == Famuloj == *[[Jorma Hynninen]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] pxfb1gwf0ebom00jl8homojgsg0ejxp 9368221 9368198 2026-05-07T11:53:31Z ThomasPusch 1869 9368221 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Leppävirta''' estas komunumo en [[Finnlando]] en suda parto de la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 1 519,64 km², el kio estas akvo 383,65 km². La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis 9 387 loĝantojn kaj laŭ la stato fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Leppävirta situas parte en [[Soisalo]]. Leppävirta estis fondita en 1639. Proksimume duono el la loĝantoj loĝas en la kirkvilaĝo de Leppävirta. Aliaj tute al Leppävirta apartenantaj setlejoj estas Sorsakoski kaj Oravikoski. Krome eta parto el la centra setlejo de [[Varkaus]] situas en Leppävirta. Tie estas natura areo de lago [[Sorsavesi]]. == Famuloj == *[[Jorma Hynninen]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] ab02iksj92hlycmjnknxvt0l4wauxam 0 719014 9367979 9336715 2026-05-07T00:13:35Z ThomasPusch 1869 9367979 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo=Humppilan kirkko2.JPG |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} [[Dosiero:HUM16_Urpolan_kartano1_(48681325448).jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|historia komunuma vilao somere}}]] [[Dosiero:Urpolan kartano ja viikinkisauna (51085508132).jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|kaj vintre (nomata ''Urpolan kartano'')}}]] '''Humppila''' estas komunumo en Finnlando en provinco [[Origina Tavastio]]. Ĝia areo estas 148,61 km², el kio estas akvo 0,65 km². La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis 2177 loĝantojn, kaj la 31-an de decembro 2022 estis {{unuo|22943}}.<ref>[https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11ra.px/ statistikaj informoj laŭ la stato fine de 2022] ({{fi}})</ref> Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Al pejzaĝoj de Humppila estas tipaj vastaj, ebenaj kultivadaj areoj, terkrestaro, kiu iras tra la areo de la komunumo kaj apud la komunumlimoj arbaraj, montetaj areoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Origina Tavastio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] 8z1e0x2yq0gk77z5ccd4ojr6fnchf4b 0 719015 9368190 9288120 2026-05-07T11:15:22Z ThomasPusch 1869 9368190 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo = Carl Ziegler - Vesannon kirkko - 1857 - Koulutie 1, 72300 Vesanto - 1.jpg |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Vesanto''' estas komunumo de [[Finnlando]] en la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 569,80 km², el kio estas akvo 147,18 km². En la 31-a de decembro 2020 la komunumo havis 1973 loĝantojn. Kirkvilaĝo de Vesanto estas sur strando de la lago Vesantojärvi. Kvankam Vesanto nuntempe estas klare savonia komunumo, longe ĝi estis areo, kie estis precipe tavastianoj. Natura 2000 -areoj en Vesanto estas ''Listonniemi'' kaj ''Humalasuo''. == Konataj lokanoj == * [[Anja Kanninen]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{fi}}) [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] oc7ygmzgnlhnaqx9kese70kt3xnsgph 9368212 9368190 2026-05-07T11:47:17Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9368212 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo = Carl Ziegler - Vesannon kirkko - 1857 - Koulutie 1, 72300 Vesanto - 1.jpg |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Vesanto''' estas komunumo de [[Finnlando]] en la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 569,80 km², el kio estas akvo 147,18 km². Fine de decembro 2020 la komunumo havis 1973 loĝantojn. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} . Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Kirkvilaĝo de Vesanto estas sur strando de la lago Vesantojärvi. Kvankam Vesanto nuntempe estas klare savonia komunumo, longe ĝi estis areo, kie estis precipe tavastianoj. Natura 2000 -areoj en Vesanto estas ''Listonniemi'' kaj ''Humalasuo''. == Konataj lokanoj == * [[Anja Kanninen]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{fi}}) [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] srfvzw0ho3dzqm3w7177zk8lmmajbik 9368213 9368212 2026-05-07T11:47:43Z ThomasPusch 1869 9368213 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo = Carl Ziegler - Vesannon kirkko - 1857 - Koulutie 1, 72300 Vesanto - 1.jpg |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Vesanto''' estas komunumo de [[Finnlando]] en la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 569,80 km², el kio estas akvo 147,18 km². Fine de decembro 2020 la komunumo havis 1973 loĝantojn. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Kirkvilaĝo de Vesanto estas sur strando de la lago Vesantojärvi. Kvankam Vesanto nuntempe estas klare savonia komunumo, longe ĝi estis areo, kie estis precipe tavastianoj. Natura 2000 -areoj en Vesanto estas ''Listonniemi'' kaj ''Humalasuo''. == Konataj lokanoj == * [[Anja Kanninen]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{fi}}) [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] sehgbghfci8xjkeldkys28eu5jl8m9t 9368214 9368213 2026-05-07T11:48:30Z ThomasPusch 1869 9368214 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo = Carl Ziegler - Vesannon kirkko - 1857 - Koulutie 1, 72300 Vesanto - 1.jpg |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Vesanto''' estas komunumo de [[Finnlando]] en la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 569,80 km², el kio estas akvo 147,18 km². Fine de decembro 2020 la komunumo havis 1973 loĝantojn. Laŭ la stato fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Kirkvilaĝo de Vesanto estas sur strando de la lago Vesantojärvi. Kvankam Vesanto nuntempe estas klare savonia komunumo, longe ĝi estis areo, kie estis precipe tavastianoj. Natura 2000 -areoj en Vesanto estas ''Listonniemi'' kaj ''Humalasuo''. == Konataj lokanoj == * [[Anja Kanninen]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{fi}}) [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] p6w3vto6zt0jhud2qp1mjxj1u5onywq 0 719016 9368166 9090451 2026-05-07T10:35:15Z ThomasPusch 1869 9368166 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 |situo sur mapo=Kuopio |zomo=8 }} '''Lapinlahti''' estas komunumo en [[Finnlando]] en nordeta parto de la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 1 245,16 km², el kio estas akvo 148,56². En la 31-a de decembro 2020 la komunumo havis 9358 loĝantojn. Tie estas lago [[Onkivesi]]. ==Gefiloj== *[[Juhani Aho]], verkisto kaj ĵurnalisto [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] n20cgediks7jzu63bvgrnzodqhmy6t1 9368197 9368166 2026-05-07T11:19:10Z ThomasPusch 1869 9368197 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 |situo sur mapo=Kuopio |zomo=8 }} '''Lapinlahti''' estas komunumo en [[Finnlando]] en nordeta parto de la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 1 245,16 km², el kio estas akvo 148,56². La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis 9358 loĝantojn. Tie estas lago [[Onkivesi]]. ==Gefiloj== *[[Juhani Aho]], verkisto kaj ĵurnalisto == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] scz66u8vbxcohmxpd0jxjt2gb42xvey 0 719033 9368178 9090457 2026-05-07T10:43:24Z ThomasPusch 1869 9368178 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 <!--|situo sur mapo=Kuopio--> }} '''Tervo''' estas komunumo en [[Finnlando]] en okcidenta parto de provinco [[Norda Savonio]] sur limito de provinco [[Meza Finnlando]]. Ĝia areo estas 494,30 km², el kio estas akvo 146,55 km². En la 31-a de decembro 2020 la komunumo havis 1 506 loĝantojn. [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] h3qc6tmry0aefmcvxksze3rl4915hmc 9368217 9368178 2026-05-07T11:49:41Z ThomasPusch 1869 9368217 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Tervo''' estas komunumo en [[Finnlando]] en okcidenta parto de provinco [[Norda Savonio]] sur limito de provinco [[Meza Finnlando]]. Ĝia areo estas 494,30 km², el kio estas akvo 146,55 km². Fine de decembro 2020 la komunumo havis 1 506 loĝantojn. Laŭ la stato fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] s9yd8f01bg7m8zksybi990yqy5i9edi 0 719210 9368202 8930070 2026-05-07T11:22:48Z ThomasPusch 1869 9368202 wikitext text/x-wiki |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 |situo sur mapo=Kuopio }} '''Vieremä''' estas komunumo de [[Finnlando]] en provinco [[Norda Savonio]]. La areo de la komunumo estas 925,21 km², el kio 48,14 km² estas akvo. La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis 3520 loĝantojn. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] 2sc3xms0p6xgcqyt26rqcawu92iqcjo 0 719211 9367953 9238882 2026-05-06T23:49:17Z ThomasPusch 1869 9367953 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=FI}} '''Sonkajärvi''' (antaŭe '''Rutakko''') estas komunumo en [[Finnlando]] en norda parto de provinco [[Norda Savonio]] inter la urboj [[Kajaani]] kaj [[Iisalmi]]. En la komunumo estas du setlejoj: Rutakko (kirkvilaĝo) kaj Sukeva. La areo de la komunumo estas 1 576,79 km², el kio 110,88 km² estas akvo. 31-a de decembro 2020 la komunumo havis 3844 loĝantojn. La komunumo estas konata pri [[virinporto]]. Sonkajärvi estas iometa monteta komunumo, kie lagoj estas ekzemple Sonkajärvi kaj Sukevanjärvi. En Sonkajärvi estas ankaŭ multe da marĉo. En Sukeva estas malliberejo. Multaj loknomoj en Sonkajärvi rakontas pri epoko de samea loĝantaro kaj pli novaj nomoj pri savonoj, kiuj ĉasis kaj aliel akiris manĝon en la areo. En 1595 en Paco de Teusina la areo estis ligata al Svedio. La komunumo estis fondita en 1922. Antaŭe gxi apartenis al [[Kampara komunumo de Iisalmi]]. Estis en la 2000-aj jaroj planoj ligi Sonkajärvin al la urbo Iisalmi. Granda plejo el loĝantoj de Sonkajärvi kontraŭis la planon. == Konataj lokuloj == * [[Päivi Räsänen]] (n. 1959), konservativa politikistino kaj kuracistino, naskiĝis en Sonkajärvi [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] o01jsqtetv9khlct2lqbqc1tpq7180s 9367959 9367953 2026-05-06T23:56:51Z ThomasPusch 1869 ampleksigo 9367959 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Sonkajärvi''' (antaŭe '''Rutakko''') estas komunumo en [[Finnlando]] en norda parto de provinco [[Norda Savonio]] inter la urboj [[Kajaani]] kaj [[Iisalmi]]. En la komunumo estas du setlejoj: Rutakko (kirkvilaĝo) kaj Sukeva. La areo de la komunumo estas 1 576,79 km², el kio 110,88 km² estas akvo. 31-a de decembro 2020 la komunumo havis 3844 loĝantojn. La komunumo estas konata pri [[virinporto]]. Sonkajärvi estas iometa monteta komunumo, kie lagoj estas ekzemple Sonkajärvi kaj Sukevanjärvi. En Sonkajärvi estas ankaŭ multe da marĉo. En Sukeva estas malliberejo. Multaj loknomoj en Sonkajärvi rakontas pri epoko de samea loĝantaro kaj pli novaj nomoj pri savonoj, kiuj ĉasis kaj aliel akiris manĝon en la areo. En 1595 en Paco de Teusina la areo estis ligata al Svedio. La komunumo estis fondita en 1922. Antaŭe gxi apartenis al [[Kampara komunumo de Iisalmi]]. Estis en la 2000-aj jaroj planoj ligi Sonkajärvin al la urbo Iisalmi. Granda plejo el loĝantoj de Sonkajärvi kontraŭis la planon. == Konataj lokuloj == * [[Päivi Räsänen]] (n. 1959), konservativa politikistino kaj kuracistino, naskiĝis en Sonkajärvi == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] tp8u8y5bd9xhrdxwtjdav2vy36a1m8d 9367962 9367959 2026-05-06T23:59:03Z ThomasPusch 1869 [[Kategorio:Norda Savonio]] 9367962 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Sonkajärvi''' (antaŭe '''Rutakko''') estas komunumo en [[Finnlando]] en norda parto de provinco [[Norda Savonio]] inter la urboj [[Kajaani]] kaj [[Iisalmi]]. En la komunumo estas du setlejoj: Rutakko (kirkvilaĝo) kaj Sukeva. La areo de la komunumo estas 1 576,79 km², el kio 110,88 km² estas akvo. 31-a de decembro 2020 la komunumo havis 3844 loĝantojn. La komunumo estas konata pri [[virinporto]]. Sonkajärvi estas iometa monteta komunumo, kie lagoj estas ekzemple Sonkajärvi kaj Sukevanjärvi. En Sonkajärvi estas ankaŭ multe da marĉo. En Sukeva estas malliberejo. Multaj loknomoj en Sonkajärvi rakontas pri epoko de samea loĝantaro kaj pli novaj nomoj pri savonoj, kiuj ĉasis kaj aliel akiris manĝon en la areo. En 1595 en Paco de Teusina la areo estis ligata al Svedio. La komunumo estis fondita en 1922. Antaŭe gxi apartenis al [[Kampara komunumo de Iisalmi]]. Estis en la 2000-aj jaroj planoj ligi Sonkajärvin al la urbo Iisalmi. Granda plejo el loĝantoj de Sonkajärvi kontraŭis la planon. == Konataj lokuloj == * [[Päivi Räsänen]] (n. 1959), konservativa politikistino kaj kuracistino, naskiĝis en Sonkajärvi == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] natvqhvovu3mex9tyq3awzl4x3bzlqe 9367987 9367962 2026-05-07T00:16:22Z ThomasPusch 1869 9367987 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Sonkajärvi''' (antaŭe '''Rutakko''') estas komunumo en [[Finnlando]] en norda parto de provinco [[Norda Savonio]] inter la urboj [[Kajaani]] kaj [[Iisalmi]]. En la komunumo estas du setlejoj: Rutakko (kirkvilaĝo) kaj Sukeva. La areo de la komunumo estas 1 576,79 km², el kio 110,88 km² estas akvo. 31-a de decembro 2020 la komunumo havis 3844 loĝantojn. La komunumo estas konata pri [[virinporto]]. Sonkajärvi estas iometa monteta komunumo, kie lagoj estas ekzemple Sonkajärvi kaj Sukevanjärvi. En Sonkajärvi estas ankaŭ multe da marĉo. En Sukeva estas malliberejo. Multaj loknomoj en Sonkajärvi rakontas pri epoko de samea loĝantaro kaj pli novaj nomoj pri savonoj, kiuj ĉasis kaj aliel akiris manĝon en la areo. En 1595 en Paco de Teusina la areo estis ligata al Svedio. La komunumo estis fondita en 1922. Antaŭe gxi apartenis al [[Kampara komunumo de Iisalmi]]. Estis en la 2000-aj jaroj planoj ligi Sonkajärvin al la urbo Iisalmi. Granda plejo el loĝantoj de Sonkajärvi kontraŭis la planon. == Konataj lokuloj == * [[Päivi Räsänen]] (n. 1959), konservativa politikistino kaj kuracistino, naskiĝis en Sonkajärvi == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] d6oumfd2jgr6a91tmgxs0f7ole3ckac 0 721104 9368191 7156989 2026-05-07T11:15:58Z ThomasPusch 1869 9368191 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Varkaus''' estas urbo kaj komunumo en [[Finnlando]] en provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas {{unuo|524.47|km²}}, el kio estas akvo {{unuo|138.84|km²}}, kaj 31.12.2020 la urbo havis {{formatnum:20279}} loĝantojn. Varkaus estas fondita 1929. Ĝi estis kampurbo, ĝis 1962 ĝi fariĝis urbo. La urbestro de Varkaus estas en la jaro 2021 Hannu Tsupari. La komunumo Kangaslampi estas ligita al Varkaus 2005. [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] fpepwtja9utelboysm0lbmn24m33hoq 9368210 9368191 2026-05-07T11:41:13Z ThomasPusch 1869 9368210 wikitext text/x-wiki <!--por vikidatumoj: banderolo Kosulanniemi panoramo.jpg--> {{informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Varkaus''' estas urbo kaj komunumo en [[Finnlando]] en provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas {{unuo|524.47|km²}}, el kio estas akvo {{unuo|138.84|km²}}, kaj 31.12.2020 la urbo havis {{formatnum:20279}} loĝantojn. Varkaus estas fondita 1929. Ĝi estis kampurbo, ĝis 1962 ĝi fariĝis urbo. La urbestro de Varkaus estas en la jaro 2021 Hannu Tsupari. La komunumo Kangaslampi estas ligita al Varkaus 2005. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] 4q7z9ld8ufyypx6uhjso6t42sqpdhh3 9368211 9368210 2026-05-07T11:43:43Z ThomasPusch 1869 9368211 wikitext text/x-wiki <!--por vikidatumoj: banderolo Kosulanniemi panoramo.jpg--> {{informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Varkaus''' estas urbo kaj komunumo en [[Finnlando]] en provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas {{unuo|524.47|km²}}, el kio estas akvo {{unuo|138.84|km²}}, kaj fine de 2020 la urbo havis {{formatnum:20279}} loĝantojn. Varkaus estas fondita 1929. Ĝi estis kampurbo, ĝis 1962 ĝi fariĝis urbo. La urbestro de Varkaus estas en la jaro 2021 Hannu Tsupari. La komunumo Kangaslampi estas ligita al Varkaus en 2005. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] i2bpnkfauwhs6hmbqoijz6ja44aaf8t 9368215 9368211 2026-05-07T11:48:51Z ThomasPusch 1869 9368215 wikitext text/x-wiki <!--por vikidatumoj: banderolo Kosulanniemi panoramo.jpg--> {{informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Varkaus''' estas urbo kaj komunumo en [[Finnlando]] en provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas {{unuo|524.47|km²}}, el kio estas akvo {{unuo|138.84|km²}}, kaj fine de 2020 la urbo havis {{formatnum:20279}} loĝantojn. Laŭ la stato fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Varkaus estas fondita 1929. Ĝi estis kampurbo, ĝis 1962 ĝi fariĝis urbo. La urbestro de Varkaus estas en la jaro 2021 Hannu Tsupari. La komunumo Kangaslampi estas ligita al Varkaus en 2005. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Komminselkä.jpg|eta|maldekstra|700ra|{{centre|loka laga impreso}}]] {{Projektoj}} {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] thmbtpu1d7shzecjkdawlpx34guk8ac 0 722275 9367978 8935229 2026-05-07T00:13:16Z ThomasPusch 1869 9367978 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO = FI-06 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} [[Dosiero:Hattulan kirkko, Hattula, Finland (48313016021).jpg|eta|maldekstra|180ra|{{centre|la luterana kirko}}]] '''Hattula''' estas komunumo en [[Finnlando]] en provinco [[Origina Tavastio]]. Ĝia areo estas {{unuo|427.39|km²}}, el kio estas akvo {{unuo|69.60|km²}}. La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis {{formatnum:9398}} loĝantojn kaj la 31-an de decembro {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}}. La loĝantoj vivas sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. [[Tyrväntö]] estas eksa komunumo, kiu estis ligita al Hattula en 1971. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {| align = center |[[Dosiero:Ahlbacka gård, Ahlbackan kartano.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la vilao ''Ahlbacka''}}]] |[[Dosiero:Lepaan kartano, Hattula, Finland.jpg|eta|maldekstra|320ra|{{centre|la vilao ''Stjärnsund'', finne ''Lepaa''}}]] |} {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Origina Tavastio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] 70nbnt44s4s5kfye2e93mg8qlwtz1fh 0 722277 9367985 9360356 2026-05-07T00:14:51Z ThomasPusch 1869 9367985 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Hausjärvi''' estas komunumo en [[Finnlando]] en provinco [[Origina Tavastio]]. Ĝia areo estas {{unuo|398.77|km²}}, el kio estas akvo {{unuo|9.41|km²}}. En la 31-a de decembro 2020 la komunumo havis {{formatnum:8176}} loĝantojn. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Hausjärvi ricevis sian nomon el samnoma lago, kiu situis en la areo. Por ke pliigi terkultivadan areon la lago estis parte sekigita jam en la 19-a jarcento kaj tute malaperis en la 1950-aj jaroj. La komenca parto de la nomo de la komunumo kaj la eksa lago estas mallongigita formo el la vorto ''hauste'', kiu signifas [[kastoreo]]n. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Origina Tavastio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] i12duynxepeqddca57n40xf7x33z8bf 0 722278 9367981 8935241 2026-05-07T00:14:02Z ThomasPusch 1869 9367981 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo |nomo = Loppi · Loppis |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Loppi''' (en sveda ''Loppis'') estas komunumo en [[Finnlando]] en provinco [[Origina Tavastio]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur tera areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj (sume la areo estas {{unuo|655.97|km²}}, el kio {{unuo|58.34|km²}} estas akvo), kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. En 2022 en Loppi estis ''[[Suviseurat]]'', somera spirita okazo de [[konservativa lestadianismo]], grupiĝo de [[luteranoj|luterana]] [[kristanismo]] en Finnlando. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Origina Tavastio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] ric2kpwx5vl4yeqtxc3c7n0s4rbo2g2 0 722470 9367980 7167313 2026-05-07T00:13:46Z ThomasPusch 1869 9367980 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Janakkala''' estas komunumo en [[Finnlando]] en provinco [[Kanta-Häme]]. Ĝia areo estas {{unuo|586.07|km²}}, el kio {{unuo|547.42|km²}} estas tero kaj {{unuo|38.65|km²}} akvo. La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis {{formatnum:16246}} loĝantojn. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Origina Tavastio]] [[Kategorio:Komunumoj en Finnlando]] mb6w0ohamt8muaff4h5kjxrqkvua6nj 9367986 9367980 2026-05-07T00:15:25Z ThomasPusch 1869 9367986 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Janakkala''' estas komunumo en [[Finnlando]] en provinco [[Kanta-Häme]]. Ĝia areo estas {{unuo|586.07|km²}}, el kio {{unuo|547.42|km²}} estas tero kaj {{unuo|38.65|km²}} akvo. La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis {{formatnum:16246}} loĝantojn. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Origina Tavastio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] ptfz8ls1spe0zpyzm30mvdrk5dmnne9 0 723748 9367984 9336716 2026-05-07T00:14:45Z ThomasPusch 1869 9367984 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |nomo = Jokioinen · Jockis |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Jokioinen''' (jen [[finne]], {{lang-sv|Jockis}}) estas komunumo de [[Finnlando]] en [[Origina Tavastio]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, el kio estas tero {{unuo|180.42|km²}} kaj akvo {{unuo|1.52|km²}}, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Tra Jokioinen fluas la rivero ''Loimijoki''. Al ĝi fluas la rivero Jänhijoki, al kiu fluas akvo de la lago Rehtijärvi. Al Loimijoki fluas ankau la rivero Haapajoki el [[Tammela]] el la marĉo Torronsuo. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> {{Projektoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Origina Tavastio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] 7bab3e00fohoy39igvly85ibzrdzwpu 0 723750 9367983 9001256 2026-05-07T00:14:22Z ThomasPusch 1869 9367983 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Ypäjä''' (antaŭa nomo ''Perttula'') estas komunumo de [[Finnlando]] en provinco [[Origina Tavastio]] (Kanta-Häme). La areo de la komunumo estas {{unuo|183.25|km²}}, el kio {{unuo|182.76|km²}} estas tero kaj {{unuo|0.49|km²}} akvo. Fine de 2020 la komunumo havis {{formatnum:2319}} loĝantojn. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Origina Tavastio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] mhtdsb0xlf41qmrhhwk532erny7133a 0 723752 9367982 9001228 2026-05-07T00:14:11Z ThomasPusch 1869 9367982 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Tammela''' estas komunumo de [[Finnlando]] en la provinco [[Origina Tavastio]]. La areo de la komunumo estas {{unuo|715.15|km²}}, el kio {{unuo|640.53|km²}} estas tero kaj {{unuo|74.62|km²}} akvo. Je 31.12.2020 la komunumo havis {{formatnum:6021}} loĝantojn. La nomo Tammela baziĝas sur la finna vorto ''{{lang|fi|tammi}}'', kiu signifas [[kverko]]n. Tri folioj kaj du [[glano]]j de tiu arbo aperas en la [[blazono]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Origina Tavastio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] eriq4b8kyl88v9c9x87da5wd54kmtnl 0 723783 9368176 9090455 2026-05-07T10:42:48Z ThomasPusch 1869 9368176 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 <!--|situo sur mapo=Kuopio--> }} '''Siilinjärvi''' estas komunumo de [[Finnlando]] en meza parto de provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas {{unuo|507.81|km²}}, el kio estas tero {{unuo|400.96|km²}} kaj akvo {{unuo|106.85|km²}}. La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis {{formatnum:21250}} loĝantojn. Limaj najbaraj komunumoj de Siilinjärvi estas [[Kuopio]] sude kaj [[Lapinlahti]] norde. [[Dosiero:Siilinjarvi_Tori.jpg|250ra|maldekstre|eta|{{centre|Placeto en Siilinjärvi}}]] [[Dosiero:Siilinjärven kirkko 2.jpg|eta|250ra|maldekstre|{{centre|[[Kirko]] "Sankariuurna"}}]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] hdgwaymxvdbhg1kprdp7ipxgmxwskew 9368177 9368176 2026-05-07T10:43:04Z ThomasPusch 1869 9368177 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 |situo sur mapo=Kuopio }} '''Siilinjärvi''' estas komunumo de [[Finnlando]] en meza parto de provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas {{unuo|507.81|km²}}, el kio estas tero {{unuo|400.96|km²}} kaj akvo {{unuo|106.85|km²}}. La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis {{formatnum:21250}} loĝantojn. Limaj najbaraj komunumoj de Siilinjärvi estas [[Kuopio]] sude kaj [[Lapinlahti]] norde. [[Dosiero:Siilinjarvi_Tori.jpg|250ra|maldekstre|eta|{{centre|Placeto en Siilinjärvi}}]] [[Dosiero:Siilinjärven kirkko 2.jpg|eta|250ra|maldekstre|{{centre|[[Kirko]] "Sankariuurna"}}]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] ejrrww0j925oltbqan3w3rq7040l5c2 9368218 9368177 2026-05-07T11:50:16Z ThomasPusch 1869 9368218 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 |situo sur mapo=Kuopio }} '''Siilinjärvi''' estas komunumo de [[Finnlando]] en meza parto de provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas {{unuo|507.81|km²}}, el kio estas tero {{unuo|400.96|km²}} kaj akvo {{unuo|106.85|km²}}. La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis {{formatnum:21250}} loĝantojn. Laŭ la stato fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Limaj najbaraj komunumoj de Siilinjärvi estas [[Kuopio]] sude kaj [[Lapinlahti]] norde. [[Dosiero:Siilinjarvi_Tori.jpg|250ra|maldekstre|eta|{{centre|Placeto en Siilinjärvi}}]] [[Dosiero:Siilinjärven kirkko 2.jpg|eta|250ra|maldekstre|{{centre|[[Kirko]] "Sankariuurna"}}]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] s9ubogz8ly22a341l3459od27wwsj92 0 725081 9367849 8642788 2026-05-06T20:02:24Z Forstbirdo 12476 9367849 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dato de naskiĝo = [[1909]] |loko de naskiĝo = Sant-Kouloum<small> / Saint-Coulomb</small>, [[Bretonio]] |dato de morto = [[1998]] |loko de morto = Kankaven<small> / Cancale</small>, [[Bretonio]] }} '''Erwan ar Menga''' estas la [[plumnomo]] de la [[bretona]] kaj [[esperantisto|esperantista]] verkisto ''Joseph Auffret'', naskiĝinta en loĝloko bretone nomata Sant-Kouloum, france ''Saint-Coulomb'' en [[1909]] kaj mortinta en la loĝloko Kankaven/Cancale en [[1998]], ambaŭ en la [[Francaj departementoj|departemento]] ''[[Ille-et-Vilaine]]'' [ilevilen] ([[Bretona lingvo|bretonlingve]] ''Il-ha-Gwilen'') de la okcidenta [[Francaj regionoj|regiono]] [[Bretonio]] en [[Francio]]. En [[Esperantujo]] estas sufiĉe konata lia originala romano ''La ŝuisto de Gwidel''. Tiu ĉi tamen estas publikigita nur en 1986, post aperigo de la bretona kaj eĉ post la franca traduko, respektive de 1982 kaj de 1985. Tamen li antaŭe jam debutis per du pliaj esperantlingvaj romanoj. Li verkis ankaŭ en la [[franca]] kaj en franclingvaj publikaĵoj ankaŭ uzis la plumnomojn "Yves du Menga" kaj "Yves du Meinga". == Verkaĵoj == === En la bretona === * ''Emziskouezioù ar Werc’hez e Breizh'', Kastell-Aodren, 1969; * ''Breuriezh Vreizh 1790'', Natures et Bretagne, 1976; * ''Deskomp Esperanteg. Yezhadur Esperantek'', kadre de la bretona lingvistika revuo ''Hor Yezh'', 1978; * ''Kevrin ar vuhez, diskleriet d'ar re vihan'', Imbourc’h, 1981, 52 p.; * ''Kadoudal e ti an tenner-dent'', Barr-Heol, 1979; * ''Kanevedenn war ar vugale'', Imbourc’h, 1980, 107 p.; * ''Kereour Gwidel'', Imbourc’h, 1981, 64 f.; * ''Priz an daspren'', Imbourc’h, 1982, 120 p.; * ''Karantez eo Doue'', Imbourc’h, 1984, 72 p.; * ''Mari Strap-Latenn'', Imbourc’h, 1990. === En Esperanto === * ''La prezo de la elaĉetado (Priz an Daspren)'', Les Presses Bretonnes, [[Sant-Brieg]]/Saint-Brieuc, 1982; * ''Dio estas amo (Karantez eo Doue)'', Les Presses Bretonnes, Sant-Brieg, 1985; * ''La ŝuisto de Gwidel (Kereour Gwidel)'', Les Presses Bretonnes, Sant-Brieg, 1986. 92 p. === En la franca === * ''La Ville-ès-Nonais'', Alexis Presse, 1957; * ''Apparitions de la Vierge en Bretagne'', Imprimeries du Centre-Bretagne, 1973; * ''La troisième voie - Ni capitalisme, ni socialisme, oui à la doctrine sociale de l'Eglise'', Résiac, 1977; * ''Toutes les homélies pour l'année B'', Résiac, 1978; * ''La conjuration bretonne de 1791, histoire de l'origine de la chouannerie'', Editions du Thabor, 1979; * ''Le cordonnier de Guidel, conte inspiré des légendes bretonnes'', 1985; * ''Dieu est l'amour'', Les Presses Bretonnes, [[Sant-Brieg]]/Saint-Brieuc, 1986; * ''Les témoins de Jehovah et leur réinterprétation déformante systématisée de la parole révélée'', Résiac, 1989 === Vortaroj Esperanto-bretona [[dosiero:Flag of Esperanto.svg|20ra]] [[dosiero:Flago-de-Bretonio.svg|20ra|border]] === Krome li kunkomplis la du ĝis nun solajn vortarojn inter Esperanto kaj la bretona: * '''Geriadur esperantek-brezhonek''', Erwan Ar Menga, Hor Yezh, niv. 118, 1978 * '''Geriadur brezhonek-esperantek''', Erwan Ar Menga, Hor Yezh, niv. 118, 1978 == Vidu ankaŭ == * [[Listo de originalaj romanoj en Esperanto]] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Menga, Erwan Ar}} [[Kategorio:Bretonaj verkistoj]] [[Kategorio:Esperanto-verkistoj]] 5gz90tzpe7l3gn8o6ce6lth2846x4ki 9367850 9367849 2026-05-06T20:04:49Z Forstbirdo 12476 9367850 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dato de naskiĝo = [[1909]] |loko de naskiĝo = Sant-Kouloum<small> / Saint-Coulomb</small>, [[Bretonio]] |dato de morto = [[1998]] |loko de morto = Kankaven<small> / Cancale</small>, [[Bretonio]] }} '''Erwan ar Menga''' estas la [[plumnomo]] de la [[bretona]] kaj [[esperantisto|esperantista]] verkisto ''Joseph Auffret'', naskiĝinta en loĝloko bretone nomata Sant-Kouloum, france ''Saint-Coulomb'' en [[1909]] kaj mortinta en la loĝloko Kankaven/Cancale en [[1998]], ambaŭ en la [[Francaj departementoj|departemento]] ''[[Ille-et-Vilaine]]'' [ilevilen] ([[Bretona lingvo|bretonlingve]] ''Il-ha-Gwilen'') de la okcidenta [[Francaj regionoj|regiono]] [[Bretonio]] en [[Francio]]. En [[Esperantujo]] estas sufiĉe konata lia originala romano ''La ŝuisto de Gwidel''. Tiu ĉi tamen estas publikigita nur en 1986, post aperigo de la bretona kaj eĉ post la franca traduko, respektive de 1982 kaj de 1985. Tamen li antaŭe jam debutis per du pliaj esperantlingvaj romanoj. Li verkis ankaŭ en la [[franca]] kaj en franclingvaj publikigaĵoj ankaŭ uzis la plumnomojn "Yves du Menga" kaj "Yves du Meinga". == Verkaĵoj == === En la bretona === * ''Emziskouezioù ar Werc’hez e Breizh'', Kastell-Aodren, 1969; * ''Breuriezh Vreizh 1790'', Natures et Bretagne, 1976; * ''Deskomp Esperanteg. Yezhadur Esperantek'', kadre de la bretona lingvistika revuo ''Hor Yezh'', 1978; * ''Kevrin ar vuhez, diskleriet d'ar re vihan'', Imbourc’h, 1981, 52 p.; * ''Kadoudal e ti an tenner-dent'', Barr-Heol, 1979; * ''Kanevedenn war ar vugale'', Imbourc’h, 1980, 107 p.; * ''Kereour Gwidel'', Imbourc’h, 1981, 64 f.; * ''Priz an daspren'', Imbourc’h, 1982, 120 p.; * ''Karantez eo Doue'', Imbourc’h, 1984, 72 p.; * ''Mari Strap-Latenn'', Imbourc’h, 1990. === En Esperanto === * ''La prezo de la elaĉetado (Priz an Daspren)'', Les Presses Bretonnes, [[Sant-Brieg]]/Saint-Brieuc, 1982; * ''Dio estas amo (Karantez eo Doue)'', Les Presses Bretonnes, Sant-Brieg, 1985; * ''La ŝuisto de Gwidel (Kereour Gwidel)'', Les Presses Bretonnes, Sant-Brieg, 1986. 92 p. === En la franca === * ''La Ville-ès-Nonais'', Alexis Presse, 1957; * ''Apparitions de la Vierge en Bretagne'', Imprimeries du Centre-Bretagne, 1973; * ''La troisième voie - Ni capitalisme, ni socialisme, oui à la doctrine sociale de l'Eglise'', Résiac, 1977; * ''Toutes les homélies pour l'année B'', Résiac, 1978; * ''La conjuration bretonne de 1791, histoire de l'origine de la chouannerie'', Editions du Thabor, 1979; * ''Le cordonnier de Guidel, conte inspiré des légendes bretonnes'', 1985; * ''Dieu est l'amour'', Les Presses Bretonnes, [[Sant-Brieg]]/Saint-Brieuc, 1986; * ''Les témoins de Jehovah et leur réinterprétation déformante systématisée de la parole révélée'', Résiac, 1989 === Vortaroj Esperanto-bretona [[dosiero:Flag of Esperanto.svg|20ra]] [[dosiero:Flago-de-Bretonio.svg|20ra|border]] === Krome li kunkomplis la du ĝis nun solajn vortarojn inter Esperanto kaj la bretona: * '''Geriadur esperantek-brezhonek''', Erwan Ar Menga, Hor Yezh, niv. 118, 1978 * '''Geriadur brezhonek-esperantek''', Erwan Ar Menga, Hor Yezh, niv. 118, 1978 == Vidu ankaŭ == * [[Listo de originalaj romanoj en Esperanto]] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Menga, Erwan Ar}} [[Kategorio:Bretonaj verkistoj]] [[Kategorio:Esperanto-verkistoj]] d8stkzcav5by1z64y41d8aweb7eksp9 9367851 9367850 2026-05-06T20:06:17Z Forstbirdo 12476 9367851 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dato de naskiĝo = [[1909]] |loko de naskiĝo = Sant-Kouloum<small> / Saint-Coulomb</small>, [[Bretonio]] |dato de morto = [[1998]] |loko de morto = Kankaven<small> / Cancale</small>, [[Bretonio]] }} '''Erwan ar Menga''' estas la [[pseŭdonimo]] de la [[bretona]] kaj [[esperantisto|esperantista]] verkisto ''Joseph Auffret'', naskiĝinta en loĝloko bretone nomata Sant-Kouloum, france ''Saint-Coulomb'' en [[1909]] kaj mortinta en la loĝloko Kankaven/Cancale en [[1998]], ambaŭ en la [[Francaj departementoj|departemento]] ''[[Ille-et-Vilaine]]'' [ilevilen] ([[Bretona lingvo|bretonlingve]] ''Il-ha-Gwilen'') de la okcidenta [[Francaj regionoj|regiono]] [[Bretonio]] en [[Francio]]. En [[Esperantujo]] estas sufiĉe konata lia originala romano ''La ŝuisto de Gwidel''. Tiu ĉi tamen estas publikigita nur en 1986, post aperigo de la bretona kaj eĉ post la franca traduko, respektive de 1982 kaj de 1985. Tamen li antaŭe jam debutis per du pliaj esperantlingvaj romanoj. Li verkis ankaŭ en la [[franca]] kaj en franclingvaj publikigaĵoj ankaŭ uzis la pseŭdonimojn "Yves du Menga" kaj "Yves du Meinga". == Verkaĵoj == === En la bretona === * ''Emziskouezioù ar Werc’hez e Breizh'', Kastell-Aodren, 1969; * ''Breuriezh Vreizh 1790'', Natures et Bretagne, 1976; * ''Deskomp Esperanteg. Yezhadur Esperantek'', kadre de la bretona lingvistika revuo ''Hor Yezh'', 1978; * ''Kevrin ar vuhez, diskleriet d'ar re vihan'', Imbourc’h, 1981, 52 p.; * ''Kadoudal e ti an tenner-dent'', Barr-Heol, 1979; * ''Kanevedenn war ar vugale'', Imbourc’h, 1980, 107 p.; * ''Kereour Gwidel'', Imbourc’h, 1981, 64 f.; * ''Priz an daspren'', Imbourc’h, 1982, 120 p.; * ''Karantez eo Doue'', Imbourc’h, 1984, 72 p.; * ''Mari Strap-Latenn'', Imbourc’h, 1990. === En Esperanto === * ''La prezo de la elaĉetado (Priz an Daspren)'', Les Presses Bretonnes, [[Sant-Brieg]]/Saint-Brieuc, 1982; * ''Dio estas amo (Karantez eo Doue)'', Les Presses Bretonnes, Sant-Brieg, 1985; * ''La ŝuisto de Gwidel (Kereour Gwidel)'', Les Presses Bretonnes, Sant-Brieg, 1986. 92 p. === En la franca === * ''La Ville-ès-Nonais'', Alexis Presse, 1957; * ''Apparitions de la Vierge en Bretagne'', Imprimeries du Centre-Bretagne, 1973; * ''La troisième voie - Ni capitalisme, ni socialisme, oui à la doctrine sociale de l'Eglise'', Résiac, 1977; * ''Toutes les homélies pour l'année B'', Résiac, 1978; * ''La conjuration bretonne de 1791, histoire de l'origine de la chouannerie'', Editions du Thabor, 1979; * ''Le cordonnier de Guidel, conte inspiré des légendes bretonnes'', 1985; * ''Dieu est l'amour'', Les Presses Bretonnes, [[Sant-Brieg]]/Saint-Brieuc, 1986; * ''Les témoins de Jehovah et leur réinterprétation déformante systématisée de la parole révélée'', Résiac, 1989 === Vortaroj Esperanto-bretona [[dosiero:Flag of Esperanto.svg|20ra]] [[dosiero:Flago-de-Bretonio.svg|20ra|border]] === Krome li kunkomplis la du ĝis nun solajn vortarojn inter Esperanto kaj la bretona: * '''Geriadur esperantek-brezhonek''', Erwan Ar Menga, Hor Yezh, niv. 118, 1978 * '''Geriadur brezhonek-esperantek''', Erwan Ar Menga, Hor Yezh, niv. 118, 1978 == Vidu ankaŭ == * [[Listo de originalaj romanoj en Esperanto]] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Menga, Erwan Ar}} [[Kategorio:Bretonaj verkistoj]] [[Kategorio:Esperanto-verkistoj]] t1bw0zox8nhmnsbnfvootm4pwq2vm6x 0 725108 9367673 8571001 2026-05-06T14:12:54Z ThomasPusch 1869 9367673 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Pertti Kullervo Paasio''' (2-a de aprilo 1939 [[Helsinki]] – 4-a de aprilo 2020 [[Turku]]) estis finna [[politikisto]]. Lia partio estis Socialdemokratia Partio de Finnlando. Paasio estis membro de [[finna parlamento]] 1975–1979 kaj denove 1982–1996, prezidanto de la partio 1987–1991, [[ministro]] pri eksteraj rilatoj 1989–1991 kaj membro de Eŭropa parlamento 1996–1999. Lia patro estis [[Rafael Paasio]]. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paasio, Pertti}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 77ro2xpg39tlgzujp9c4xtleuvmwk7w 9367675 9367673 2026-05-06T14:13:49Z ThomasPusch 1869 9367675 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Pertti Kullervo Paasio''' (2-a de aprilo 1939 [[Helsinki]] – 4-a de aprilo 2020 [[Turku]]) estis finna [[politikisto]]. Lia partio estis Socialdemokratia Partio de Finnlando. Paasio estis membro de [[finna parlamento]] 1975–1979 kaj denove 1982–1996, prezidanto de la partio 1987–1991, [[ministro]] pri eksteraj rilatoj 1989–1991 kaj membro de Eŭropa parlamento 1996–1999. Lia patro estis [[Rafael Paasio]]. {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paasio, Pertti}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] iwtdtdkwr58icxm4b8cmjfanog91ztw 9367676 9367675 2026-05-06T14:14:36Z ThomasPusch 1869 9367676 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Pertti Kullervo Paasio''' (n. la 2-an de aprilo 1939 en [[Helsinko]], m. la 4-a de aprilo 2020 [[Turku]]) estis finna [[politikisto]]. Lia partio estis Socialdemokratia Partio de Finnlando. Paasio estis membro de [[finna parlamento]] 1975–1979 kaj denove 1982–1996, prezidanto de la partio 1987–1991, [[ministro]] pri eksteraj rilatoj 1989–1991 kaj membro de Eŭropa parlamento 1996–1999. Lia patro estis [[Rafael Paasio]]. {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paasio, Pertti}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] t4y7h9ktffb0yluh3sfl5e1gutpgkco 0 727105 9367724 8571048 2026-05-06T15:26:27Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9367724 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Sirpa Pietikäinen''' (n. 1959) estas finna [[politikisto]] de Nacia Koalicio. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] 26.3.1983–18.3.2003, primedia [[ministro]] de Finnlando 26.4.1991–13.4.1995 kaj ekde 4.4.2008 ŝi estas membro de [[Eŭropa parlamento]]. {{Projektoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Pietikäinen, Sirpa}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] nnskqpwmsqmzqpxfho7ucoyu1jz8tg0 9367738 9367724 2026-05-06T15:40:51Z ThomasPusch 1869 + retejo 9367738 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Sirpa Pietikäinen''' (n. 1959) estas finna [[politikisto]] de Nacia Koalicio. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] 26.3.1983–18.3.2003, primedia [[ministro]] de Finnlando 26.4.1991–13.4.1995 kaj ekde 4.4.2008 ŝi estas membro de [[Eŭropa parlamento]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{DEFAŬLTORDIGO:Pietikäinen, Sirpa}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 7t1ut52ud6y5dj617o5rt9xic3bhkot 9367865 9367738 2026-05-06T20:26:56Z ThomasPusch 1869 {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo| 9367865 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Sirpa Pietikäinen''' (n. 1959) estas finna [[politikisto]] de Nacia Koalicio. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] 26.3.1983–18.3.2003, primedia [[ministro]] de Finnlando 26.4.1991–13.4.1995 kaj ekde 4.4.2008 ŝi estas membro de [[Eŭropa parlamento]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pietikäinen, Sirpa}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] mdz8ln92v001zvhultnacwffkillxp5 9367870 9367865 2026-05-06T20:34:25Z ThomasPusch 1869 9367870 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Sirpa Pietikäinen''' (n. 1959) estas finna [[politikisto]] de Nacia Koalicio. Ŝi naskiĝis la 19-an de aprilo 1959 en [[Parikkala]], do nun estas {{aĝo|1959|4|19}}-jaraĝa. Sirpa Pietikäinen estis membro de la [[finna parlamento]] de marto 1983 ĝis marto 2003, primedia [[ministro]] de Finnlando inter la 26-a de aprilo 1991 kaj la 13-a de aprilo 1995. Ekde la 4-a de aprilo 2008 ŝi estas membro de la [[Eŭropa parlamento]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pietikäinen, Sirpa}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] bnb2rrz8shs5es5uxiznop2wfkbucmk 9367871 9367870 2026-05-06T20:37:49Z ThomasPusch 1869 9367871 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Sirpa Pietikäinen''' (n. 1959) estas finna [[politikisto]] de Nacia Koalicio. Ŝi naskiĝis la 19-an de aprilo 1959 en [[Parikkala]], do nun estas {{aĝo|1959|4|19}}-jaraĝa. Sirpa Pietikäinen estis membro de la [[finna parlamento]] de marto 1983 ĝis marto 2003, primedia [[ministro]] de Finnlando inter la 26-a de aprilo 1991 kaj la 13-a de aprilo 1995. Ekde la 4-a de aprilo 2008 ŝi estas membro de la [[Eŭropa parlamento]] (MEP). En 2009, 2014 kaj 2019 ŝi estis reelektita. En la elektoj de 2024, Pietikäinen ne estis elektita kaj estis metita sur la rezervoliston. Kiam [[Henna Virkkunen]] demisiis kiel MEP por iĝi membro de la [[Eŭropa Komisiono]] la 30-an de novembro 2024, Pietikäinen denove fariĝis MEP. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pietikäinen, Sirpa}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] bi70f3v7qn8wea4haocc3afyd62mjpm 0 728150 9367722 8962148 2026-05-06T15:26:10Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9367722 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Pirkka-Pekka Petelius''' (n. 31-a de majo 1953 en Alatornio) estas finna multflanka amuzartisto kaj [[politikisto]]. Li estas [[aktoro]], komikisto, [[reĝisoro]], [[scenaristo]], [[produktoro]] kaj [[kantisto]]. Oni konas Petelius speciale kiel pro multaj sukcesintaj ŝercoserioj de la 1980-aj ĝis la [[2000-aj jaroj]]. En la jaro 2019 li fariĝis parlamentano de Verda Ligo. {{Projektoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Petelius, Pirkka-Pekka}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] [[Kategorio:Finnaj muzikistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] fvj1msg7sz6wghxwd1dfkwt824mth97 9367864 9367722 2026-05-06T20:26:41Z ThomasPusch 1869 9367864 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Pirkka-Pekka Petelius''' (n. 31-a de majo 1953 en Alatornio) estas finna multflanka amuzartisto kaj [[politikisto]]. Li estas [[aktoro]], komikisto, [[reĝisoro]], [[scenaristo]], [[produktoro]] kaj [[kantisto]]. Oni konas Petelius speciale kiel pro multaj sukcesintaj ŝercoserioj de la 1980-aj ĝis la [[2000-aj jaroj]]. En la jaro 2019 li fariĝis parlamentano de Verda Ligo. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Petelius, Pirkka-Pekka}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] [[Kategorio:Finnaj muzikistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] fq9aln9b9xs2664hdt9krp339c3grxq 0 734620 9367890 8849210 2026-05-06T20:59:31Z ThomasPusch 1869 9367890 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo|regiono-ISO=RU-TYU|latitudo=56/29/22|longitudo=65/34/02|situo sur mapo2=Ruslando}} '''Krasnogorskoje''' ({{lang-ru|Красногорское}}) estas vilaĝo en [[Isetska distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), parto de Solobojeva kampara municipo ({{lang-ru|Солобоевское сельское поселение}}). == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (88%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Krasnogorskoje | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|240}} | 2010<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%2B1.rar | titolo = Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения и его размещение в Тюменской области | titolo-aldono = | alirdato = 2014-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20140517152331/http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C+1.rar | arkivdato = 2023-08-29 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|251}} }} == Historio == En 1898 Krasnogorskoje estis nomita de vojaĝanto Konstantin Nosilov "bela vilaĝo", kun imponaj domoj, poŝtejo, prizorgita ligna preĝejo. Ĝi staris sur alta bordo de Iseto kaj estis ĉirkaŭita de pluraj vilaĝetoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = По Туре, Тоболу и Исети | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Носилов | persona nomo = К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Лукич | volumo = | numero = 3 | paĝoj = 166 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = сентябрь 2002 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭanta la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Isetska distrikto]] * [[Jalutorovska distrikto (1782-1923)]] == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Isetska distrikto]] [[Kategorio:Aperis en 1671]] lq5iytdnfeuzamnoc6au3dyv1yq26bx 9367924 9367890 2026-05-06T22:19:07Z ThomasPusch 1869 9367924 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo|regiono-ISO=RU-TYU|latitudo=56/29/22|longitudo=65/34/02|situo sur mapo2=Ruslando}} '''Krasnogorskoje''' ({{lang-ru|Красногорское}}) estas vilaĝo en [[Isetska distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), parto de Solobojeva kampara municipo ({{lang-ru|Солобоевское сельское поселение}}). == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (88%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Krasnogorskoje | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|240}} | 2010<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%2B1.rar | titolo = Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения и его размещение в Тюменской области | titolo-aldono = | alirdato = 2014-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20140517152331/http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C+1.rar | arkivdato = 2023-08-29 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|251}} }} == Historio == En 1898 Krasnogorskoje estis nomita de vojaĝanto Konstantin Nosilov "bela vilaĝo", kun imponaj domoj, poŝtejo, prizorgita ligna preĝejo. Ĝi staris sur alta bordo de Iseto kaj estis ĉirkaŭita de pluraj vilaĝetoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = По Туре, Тоболу и Исети | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Носилов | persona nomo = К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Лукич | volumo = | numero = 3 | paĝoj = 166 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = сентябрь 2002 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭanta la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Isetska distrikto]] * [[Jalutorovska distrikto (1782-1923)]] == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Isetska distrikto]] [[Kategorio:Aperis en 1671]] 5tz3en02ue9bxv0edbz5gx4kxk57vie 0 734631 9367916 9025421 2026-05-06T22:16:23Z ThomasPusch 1869 9367916 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Rafajlovo | devena_nomo = Рафайлово | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Рафайлово | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Isetska distrikto]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = [[Iseto]] | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Rafajlovo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 56 | lat_m = 25 | lat_s = 51 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 15 | long_s = 06 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 1226 | loĝantaro_dato = 2010 | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = statuso de vilaĝo | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 626386 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = 72 | kodo1_tipo = Aŭtokodo | kodo2 = +7 34537 | kodo2_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo kadre de Rusio | mapo_lokumilo = Rusio | mapo1_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo1_lokumilo = Tjumena provinco | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro vilaĝo}} }} '''Rafajlovo''' ({{lang-ru|Рафайлово}}) estas vilaĝo en [[Isetska distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), centro de Rafajlova kampara municipo ({{lang-ru|Рафайловское сельское поселение}}). == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (83%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Rafajlovo | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|1181}} | 2010<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%2B1.rar | titolo = Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения и его размещение в Тюменской области | titolo-aldono = | alirdato = 2014-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20140517152331/http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C+1.rar | arkivdato = 2023-08-29 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|1226}} }} == Geografio == Strato Valkovoj ({{lang-ru|улица Вальковых}}) ankaŭ nomata strato Valkov-fratoj ({{lang-ru|улица братьев Вальковых}}) estas nomita omaĝe al 5 fratoj, ordinaraj soldatoj pereintaj dum la [[Dua mondmilito]]. Aleksandr Fotijeviĉ Valkov naskiĝis en 1907, estis rekrutigita en julio 1941 kaj malaperis senspure en oktobro 1941. Anatolij naskiĝis en 1909, estis rekrutigita en aŭgusto 1941 kaj mortis pro vundoj la {{daton|2|3|1942}}. Deomid naskiĝis en 1912, estis rekrutigita en julio 1941 kaj pereis la {{daton|25|12|1941}}. Mark naskiĝis en 1917, estis rekrutigita en decembro 1941 kaj malaperis senspure en marto 1942. Miĥail naskiĝis en 1923, estis rekrutigita en decembro 1941 kaj pereis en 1943. Aleksandr antaŭ la milito laboris kiel agronomo, havis edzinon Darja Petrovna, filojn Pavel kaj Stanislav. Lia pranepo Sergej servis en [[OMON]], inkluzive en [[Ĉeĉenio]]. Anatolij laboris en fajrobrigadejo, havis edzinon Anna Ivanovna kaj filinon. Deomid laboris kiel traktoristo en kolĥozo, havis edzinon kaj filinon. Anatolij kaj Deomid edziĝis en la sama tago en 1937. Mark havis filinon Zoja. Miĥail estis la plej juna kaj foriris al la milito kiel fraŭlo. En 2015 en la strato plu loĝis nepo de Aleksandr kiu havas la saman personan nomon — Aleksandr Pavloviĉ Valkov<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://tumentoday.ru/2015/12/26/sibirskaya-glubinka-rodnaya-ulica-moya/ | titolo = Сибирская глубинка: родная улица моя | titolo-aldono = Под занавес уходящего года подводим итоги народного проекта об улицах Тюменского края | alirdato = 2025-02-18 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Нина Терентьева | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2015-12-26 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Tjumenskaja Oblast Segodnja | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240813082646/https://tumentoday.ru/2015/12/26/sibirskaya-glubinka-rodnaya-ulica-moya/ | arkivdato = 2024-08-13 | citaĵo = }}</ref>. == Historio == En 1898 Rafajlovskoje ({{lang-ru|Рафайловское}}) estis konsiderata malgranda, sed riĉa. Ĝi havis preĝejon, kies arkitekturon admiris vojaĝanto Konstantin Nosilov. {{Citaĵo |teksto = [...] tio estas malofta arkitekturo, kaj ĝia majesta sonorilturo kun kolonoj kaj alta kupolo estas sendube io pruntita el la [[Monaĥejo de la Grotoj de Kievo]]. |aŭtoro = [[Konstantin Nosilov]] |verko = Laŭ Turo, Tobolo kaj Iseto<ref name="Nosilov145">{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = По Туре, Тоболу и Исети | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Носилов | persona nomo = К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Лукич | volumo = | numero = 2 | paĝoj = 145 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = июнь 2002 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭanta la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref> |origina teksto = [...] это редкая архитектура, и его величественная колокольня с колоннами и высоким куполом — несомненно, что-то заимствованное из Киевской лавры. }} Apud la preĝejo estis popola lernejo kaj ĉirkaŭ ĝi eta ĝardeno<ref name="Nosilov145"/>. == Vidu ankaŭ == * [[Isetska distrikto]] * [[Jalutorovska distrikto (1782-1923)]] == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Isetska distrikto]] pbc14k7kskhyii0dq6n77widgg0ec1h 0 736492 9368175 9090454 2026-05-07T10:42:09Z ThomasPusch 1869 9368175 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 <!--|situo sur mapo=Kuopio--> }} '''Rautavaara''' estas komunumo de [[Finnlando]] en provinco [[Norda Savonio]] sur limoj de provincoj Kainuu kaj [[Norda Karelio]]. Ĝia areo estas 1235,25 km². El la areo 1150.34 km² estas tero kaj 84.95 km² akvo. 30-a de junio 2021 Rautavaara havis nur 1534 loĝantojn. La loĝantaro malpliis escepte rapide. Pli ol 45 % de loĝantoj estas pensiuloj. En Rautavaara estas torfofosado. Rautavaara estas populara libertempa loĝejkomunumo. En komunumoj Rautavaara kaj Sotkamo estas Nacia parko de Tiilikkajärvi. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] 0fnsmvos8r3kv1wnhftt1idw34pv7hr 9368201 9368175 2026-05-07T11:21:17Z ThomasPusch 1869 9368201 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 <!--|situo sur mapo=Kuopio--> }} '''Rautavaara''' estas komunumo de [[Finnlando]] en provinco [[Norda Savonio]] sur limoj de provincoj Kainuu kaj [[Norda Karelio]]. Ĝia areo estas 1235,25 km². El la areo 1150.34 km² estas tero kaj 84.95 km² akvo. 30-a de junio 2021 Rautavaara havis nur 1534 loĝantojn. La loĝantaro malpliis escepte rapide. Pli ol 45 % de loĝantoj estas pensiuloj. En Rautavaara estas torfofosado. Rautavaara estas populara libertempa loĝejkomunumo. En komunumoj Rautavaara kaj Sotkamo estas Nacia parko de Tiilikkajärvi. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] h93dzftyzet5njquhxyi80mrn2jvejt 9368222 9368201 2026-05-07T11:54:44Z ThomasPusch 1869 9368222 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 <!--|situo sur mapo=Kuopio--> }} '''Rautavaara''' estas komunumo de [[Finnlando]] en provinco [[Norda Savonio]] sur limoj de provincoj Kainuu kaj [[Norda Karelio]]. Ĝia areo estas 1235,25 km². El la areo 1150.34 km² estas tero kaj 84.95 km² akvo. Fine de junio 2021 Rautavaara havis nur 1 534 loĝantojn kaj laŭ la stato fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} estis nur {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La loĝantaro malpliiĝis escepte rapide. Pli ol 45 % de loĝantoj estas pensiuloj. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. En Rautavaara estas torfofosado. Rautavaara estas populara libertempa loĝejkomunumo. En komunumoj Rautavaara kaj Sotkamo estas Nacia parko de Tiilikkajärvi. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] qj88ovs6isxnq6l0ce5gqt68ms2s3bz 0 738277 9367968 8761518 2026-05-07T00:07:40Z ThomasPusch 1869 9367968 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo=Church, Hauho, 20090621-01.jpg |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Hauho''' estas eksa komunumo de [[Finnlando]] en provinco [[Origina Finnlando]]. Ĝi estis ligita al [[Hämeenlinna]] en 2009. La 31-an de decembro 2008 la komunumo havis 3 934 loĝantojn. Ĝia areo estis 443.37 km², el kio 88.84 km² estis akvo. Loĝcentroj en Hauho estas la kirkvilaĝo, Eteläinen kaj Alvettula. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.hameenlinna.fi}} de la urba komunumo [[Hämeenlinna]] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Eksaj komunumoj de Finnlando]] b27bhl4r4qq5cvn3i3rj5b820o577s5 9367971 9367968 2026-05-07T00:10:22Z ThomasPusch 1869 9367971 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo=Church, Hauho, 20090621-01.jpg |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Hauho''' estas eksa komunumo de [[Finnlando]] en provinco [[Origina Finnlando]]. Ĝi estis ligita al [[Hämeenlinna]] en 2009. La 31-an de decembro 2008 la komunumo havis 3 934 loĝantojn. Ĝia areo estis 443.37 km², el kio 88.84 km² estis akvo. Loĝcentroj en Hauho estas la kirkvilaĝo, Eteläinen kaj Alvettula. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.hameenlinna.fi}} de la urba komunumo [[Hämeenlinna]] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Eksaj komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Origina Tavastio]] 6yjuj9bu33v0vrkhon5ac8de6yef883 0 738285 9367965 8760582 2026-05-07T00:06:10Z ThomasPusch 1869 9367965 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Tuulos''' estas eksa komunumo de [[Finnlando]]. Ĝi estis ligita al [[Hämeenlinna]] en 2009. En 31-a de decembro 2008 la komunumo havis 1643 loĝantojn. Ĝia areo estis 171.3 km², el kio 13.44 km² estis akvo. Tuulos estis tipa origintavastia komunumo pri sia geografio. Pleje la areo estas proksimume 100 m altaj pri sia alteco el [[marnivelo]] kaj la plej altaj lokoj pli ol 160 m. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.hameenlinna.fi}} de la urba komunumo [[Hämeenlinna]] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Eksaj komunumoj de Finnlando]] msv3b73jpk9zv8trid35kjhymn6ah2x 9367974 9367965 2026-05-07T00:11:04Z ThomasPusch 1869 9367974 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Tuulos''' estas eksa komunumo de [[Finnlando]]. Ĝi estis ligita al [[Hämeenlinna]] en 2009. En 31-a de decembro 2008 la komunumo havis 1643 loĝantojn. Ĝia areo estis 171.3 km², el kio 13.44 km² estis akvo. Tuulos estis tipa origintavastia komunumo pri sia geografio. Pleje la areo estas proksimume 100 m altaj pri sia alteco el [[marnivelo]] kaj la plej altaj lokoj pli ol 160 m. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.hameenlinna.fi}} de la urba komunumo [[Hämeenlinna]] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Eksaj komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Origina Tavastio]] lbc1op7kgu2ffwf6v9xxzlsm4rwd7lw 0 738286 9367964 8760585 2026-05-07T00:05:55Z ThomasPusch 1869 9367964 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 |komunumo = [[Hämeenlinna]] |loĝantaro = 2365 |jaro = fine de 2008 |malapero = 2009 |bildo = Rengonkirkko.JPG }} '''Renko''' estas eksa komunumo de [[Finnlando]] en provinco [[Origina Tavastio]]. Ĝi estis ligita al [[Hämeenlinna]] en 2009. En 31-a de decembro 2008 la komunumo havis {{unuo|2365}} loĝantojn. Ĝia areo estis 290,85 km², el kio 278,53 km² estis tero kaj 12,32 km² akvo. Renko situas sur orienta parto de la altebenaĵo de Tammela. La plej alta supermara alteco estas 167 m. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.hameenlinna.fi}} de la urba komunumo [[Hämeenlinna]] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Eksaj komunumoj de Finnlando]] 2n6tcqrbgt3j3jtyh1qzoc3v8pkfezp 9367973 9367964 2026-05-07T00:10:56Z ThomasPusch 1869 9367973 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 |komunumo = [[Hämeenlinna]] |loĝantaro = 2365 |jaro = fine de 2008 |malapero = 2009 |bildo = Rengonkirkko.JPG }} '''Renko''' estas eksa komunumo de [[Finnlando]] en provinco [[Origina Tavastio]]. Ĝi estis ligita al [[Hämeenlinna]] en 2009. En 31-a de decembro 2008 la komunumo havis {{unuo|2365}} loĝantojn. Ĝia areo estis 290,85 km², el kio 278,53 km² estis tero kaj 12,32 km² akvo. Renko situas sur orienta parto de la altebenaĵo de Tammela. La plej alta supermara alteco estas 167 m. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.hameenlinna.fi}} de la urba komunumo [[Hämeenlinna]] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Eksaj komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Origina Tavastio]] hzvdb7htauq83rpacti7uhv70c3dmmq 0 738287 9367967 8760592 2026-05-07T00:06:52Z ThomasPusch 1869 9367967 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo=Kalvolan kirkko, Iittala, Finland (48313126112).jpg |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Kalvola''' estas eksa komunumo de Finnlando en provinco [[Origina Tavastio]]. Ĝi estis ligita al [[Hämeenlinna]] en 2009. En 31-a de decembro 2008 la komunumo havis 3587 loĝantojn. Ĝia areo estis 338.2 km², el kio 300.54 km² estis tero kaj 37.66 km² akvo. Administra centro de Kalvola estis Iittala. Tie estas [[vitro]]-[[fabriko]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.hameenlinna.fi}} de la urba komunumo [[Hämeenlinna]] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Eksaj komunumoj de Finnlando]] lhrimsbx9l3is0mwifqkvvq68sqe2ks 9367970 9367967 2026-05-07T00:10:07Z ThomasPusch 1869 9367970 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo=Kalvolan kirkko, Iittala, Finland (48313126112).jpg |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Kalvola''' estas eksa komunumo de Finnlando en provinco [[Origina Tavastio]]. Ĝi estis ligita al [[Hämeenlinna]] en 2009. En 31-a de decembro 2008 la komunumo havis 3587 loĝantojn. Ĝia areo estis 338.2 km², el kio 300.54 km² estis tero kaj 37.66 km² akvo. Administra centro de Kalvola estis Iittala. Tie estas [[vitro]]-[[fabriko]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.hameenlinna.fi}} de la urba komunumo [[Hämeenlinna]] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Eksaj komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Origina Tavastio]] 4ddtui2deo51llfwlqgztj41m7j802y 0 738288 9367966 7301654 2026-05-07T00:06:22Z ThomasPusch 1869 9367966 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Tyrväntö''' estas eksa komunumo de [[Finnlando]]. Ĝi estis ligita al [[Hattula]] en 1971. En 31-a de decembro 1970 la komunumo havis 1683 loĝantojn. La terareo estis 91.8 km². En Tyrväntö estas ekzemple ĝardenmuzeo kaj golfloko. La komunumo Tyrväntö apartenis al la [[Origina Tavastio]]. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Eksaj komunumoj de Finnlando]] jm2fxe0sga5vbt8qhtlf5rwv93y82s2 9367975 9367966 2026-05-07T00:11:11Z ThomasPusch 1869 9367975 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Origina Tavastio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Tyrväntö''' estas eksa komunumo de [[Finnlando]]. Ĝi estis ligita al [[Hattula]] en 1971. En 31-a de decembro 1970 la komunumo havis 1683 loĝantojn. La terareo estis 91.8 km². En Tyrväntö estas ekzemple ĝardenmuzeo kaj golfloko. La komunumo Tyrväntö apartenis al la [[Origina Tavastio]]. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Eksaj komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Origina Tavastio]] g6i5iwnbgqlvjkxeggr9ahucozwun0e 0 738463 9367728 8155316 2026-05-06T15:27:43Z ThomasPusch 1869 9367728 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Erkki Ossi Olavi PULLIAINEN''' (naskiĝinta la {{daton|23|6|1938}} - [[22-an de aŭgusto]] [[2022]]) estis [[Finnlando|finna]] zoologo, verkisto de nefikcio kaj [[politikisto]]. En 1987–2011 li estis membro de [[parlamento de Finnlando]]. Li estis ankaŭ profesoro de [[zoologio]]. Li havis ankaŭ humuran nomon ''Susi-Pulliainen'', "Lupo-Pulliainen". Kiel politikisto li estis diskutinta cetere naturo globaligon kaj NATO-membrecon. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Pulliainen, Erkki Ossi Olavi}} [[Kategorio:Finnaj sciencistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] pp07d6899fwuawtv2n2vkwqi7nrcr5h 9367874 9367728 2026-05-06T20:40:25Z ThomasPusch 1869 9367874 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Erkki Ossi Olavi PULLIAINEN''' (naskiĝinta la {{daton|23|6|1938}} - [[22-an de aŭgusto]] [[2022]]) estis [[Finnlando|finna]] zoologo, verkisto de nefikcio kaj [[politikisto]]. En 1987–2011 li estis membro de [[parlamento de Finnlando]]. Li estis ankaŭ profesoro de [[zoologio]]. Li havis ankaŭ humuran nomon ''Susi-Pulliainen'', "Lupo-Pulliainen". Kiel politikisto li estis diskutinta cetere naturan globaligon kaj NATO-membrecon de Finnlando. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Pulliainen, Erkki Ossi Olavi}} [[Kategorio:Finnaj sciencistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 6ha6tr1mxi9i3xnejkz5s219rn739au 9367875 9367874 2026-05-06T20:41:36Z ThomasPusch 1869 9367875 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Erkki Ossi Olavi PULLIAINEN''' (n. la {{daton|23|6|1938}} en [[Verkaus]], m. la [[22-an de aŭgusto]] [[2022]] en [[Joroinen]]) estis [[Finnlando|finna]] zoologo, verkisto de nefikcio kaj [[politikisto]]. En 1987–2011 li estis membro de [[parlamento de Finnlando]]. Li estis ankaŭ profesoro de [[zoologio]]. Li havis ankaŭ humuran nomon ''Susi-Pulliainen'', "Lupo-Pulliainen". Kiel politikisto li estis diskutinta cetere naturan globaligon kaj NATO-membrecon de Finnlando. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pulliainen, Erkki Ossi Olavi}} [[Kategorio:Finnaj sciencistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 4nqtmjju66qexelui39kgggwxjz43z1 9367876 9367875 2026-05-06T20:41:54Z ThomasPusch 1869 9367876 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Erkki Ossi Olavi PULLIAINEN''' (n. la {{daton|23|6|1938}} en [[Varkaus]], m. la [[22-an de aŭgusto]] [[2022]] en [[Joroinen]]) estis [[Finnlando|finna]] zoologo, verkisto de nefikcio kaj [[politikisto]]. En 1987–2011 li estis membro de [[parlamento de Finnlando]]. Li estis ankaŭ profesoro de [[zoologio]]. Li havis ankaŭ humuran nomon ''Susi-Pulliainen'', "Lupo-Pulliainen". Kiel politikisto li estis diskutinta cetere naturan globaligon kaj NATO-membrecon de Finnlando. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pulliainen, Erkki Ossi Olavi}} [[Kategorio:Finnaj sciencistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] c06pk40dw2xps3xcyva1rlrmoosh6e9 0 739388 9367656 7307469 2026-05-06T12:58:33Z ThomasPusch 1869 9367656 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Bror Hannes PÄIVÄNSALO''', jen [[finne]], [[svede]] ''Bror Hannes Helander'', estis finna konservativa [[politikisto]] kaj [[pastro]]. Lia partio estis [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Li estis membro de [[finna parlamento]] en 1917–1918 kaj en 1929–1933. Li apogis en parlamento kristanismon tre forte. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Paivansalo, Bror Hannes}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] <!--[[Kategorio:Finnaj pastroj]]--> r6achoduc9i2y6yeb7a024b44z0bl7b 9367659 9367656 2026-05-06T13:00:13Z ThomasPusch 1869 9367659 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Bror Hannes PÄIVÄNSALO''', jen [[finne]], [[svede]] ''Bror Hannes Helander'', estis finna konservativa [[politikisto]] kaj [[pastro]], kiu naskiĝis la 1-an de januaro 1875 Mortis 58-jaraĝa la 23-an de aŭgusto 1933. Lia partio estis [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Li estis membro de la [[finna parlamento]] en 1917–1918 kaj en 1929–1933. Li apogis en la parlamento kristanismon tre forte. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Paivansalo, Bror Hannes}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj pastroj]] juzit2xa3gcpljli7ml28y2o7bz3535 9367661 9367659 2026-05-06T13:02:46Z ThomasPusch 1869 9367661 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Bror Hannes PÄIVÄNSALO''', jen [[finne]], [[svede]] ĝis 1906 ''Bror Hannes Helander'', estis finna konservativa [[politikisto]] kaj [[pastro]], kiu naskiĝis la 1-an de januaro 1875 en [[Turku]] (''Åbo'') kaj mortis 58-jaraĝa la 23-an de aŭgusto 1933. Lia partio estis [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Li estis membro de la [[finna parlamento]] en 1917–1918 kaj en 1929–1933. Li apogis en la parlamento kristanismon tre forte. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Paivansalo, Bror Hannes}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj pastroj]] 4lm6v86bzyox27uzy0wkq3v6nsb6bkl 9367662 9367661 2026-05-06T13:03:25Z ThomasPusch 1869 9367662 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Bror Hannes PÄIVÄNSALO''', jen [[finne]], [[svede]] ĝis 1906 ''Bror Hannes Helander'', estis finna konservativa [[politikisto]] kaj [[pastro]], kiu naskiĝis la 1-an de januaro 1875 en [[Turku]] (''Åbo'') kaj mortis 58-jaraĝa la 23-an de aŭgusto 1933. Lia partio estis [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Bror Hannes Päivänsalo estis membro de la [[finna parlamento]] en 1917–1918 kaj en 1929–1933. Li apogis en la parlamento kristanismon tre forte. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Paivansalo, Bror Hannes}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj pastroj]] o0uug81yomwyd2k7eb8vgfkdplxq12e 9367695 9367662 2026-05-06T15:04:48Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9367695 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Bror Hannes PÄIVÄNSALO''', jen [[finne]], [[svede]] ĝis 1906 ''Bror Hannes Helander'', estis finna konservativa [[politikisto]] kaj [[pastro]], kiu naskiĝis la 1-an de januaro 1875 en [[Turku]] (''Åbo'') kaj mortis 58-jaraĝa la 23-an de aŭgusto 1933. Lia partio estis [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Bror Hannes Päivänsalo estis membro de la [[finna parlamento]] en 1917–1918 kaj en 1929–1933. Li apogis en la parlamento kristanismon tre forte. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Paivansalo, Bror Hannes}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj pastroj]] a6ml6nzm96wlddi9jj3vmrukmssf8ee 9367749 9367695 2026-05-06T15:53:10Z ThomasPusch 1869 {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo| 9367749 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Bror Hannes PÄIVÄNSALO''', jen [[finne]], [[svede]] ĝis 1906 ''Bror Hannes Helander'', estis finna konservativa [[politikisto]] kaj [[pastro]], kiu naskiĝis la 1-an de januaro 1875 en [[Turku]] (''Åbo'') kaj mortis 58-jaraĝa la 23-an de aŭgusto 1933. Lia partio estis [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]. Bror Hannes Päivänsalo estis membro de la [[finna parlamento]] en 1917–1918 kaj en 1929–1933. Li apogis en la parlamento kristanismon tre forte. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paivansalo, Bror Hannes}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj pastroj]] nmc8lrz4ai3szh9kzbfwos5rhyyq62w 0 739888 9367726 7308577 2026-05-06T15:26:53Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9367726 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Raimo PIIRAINEN''' estas finna [[politikisto]]. Li estis vicparlamentano, ĝis en 2009 Liisa Jaakonsaari devis forlasi sian pozicion kiel parlamentano kaj Piirainen fariĝis ŝia sekvanto. El parlamenta elekto 2011 li estis denove vicparlamentano, ĝis en sekvanta parlamenta elekto en 2015 li estis elektita parlamentano. Lia partio estas [[Socialdemokratia partio de Finnlando|SDP]]. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Piirainen, Raimo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 28usf7wfo7bohs03y5sc2bpm2hr0kbs 9367866 9367726 2026-05-06T20:27:20Z ThomasPusch 1869 {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo| 9367866 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Raimo PIIRAINEN''' estas finna [[politikisto]]. Li estis vicparlamentano, ĝis en 2009 Liisa Jaakonsaari devis forlasi sian pozicion kiel parlamentano kaj Piirainen fariĝis ŝia sekvanto. El parlamenta elekto 2011 li estis denove vicparlamentano, ĝis en sekvanta parlamenta elekto en 2015 li estis elektita parlamentano. Lia partio estas [[Socialdemokratia partio de Finnlando|SDP]]. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Piirainen, Raimo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] mt0khaeyipbxor83l7qq5bbct6e3mvb 9367868 9367866 2026-05-06T20:31:43Z ThomasPusch 1869 9367868 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto politikisto}} '''Raimo PIIRAINEN''' estas finna [[politikisto]], kiu naskiĝis la 22-an de decembro 1952 en [[Kajaani]], kaj sekve nun estas {{aĝo|1952|12|22}}-jaraĝa. Li estis vicparlamentano, ĝis en 2009 Liisa Jaakonsaari devis forlasi sian pozicion kiel parlamentano kaj Piirainen fariĝis ŝia sekvanto. Post la parlamenta elekto 2011 li estis denove vicparlamentano, ĝis en sekvanta parlamenta elekto en 2015 li estis elektita parlamentano. Lia partio estas la [[Finnlanda socialdemokratia partio]] (''SDP''). {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Piirainen, Raimo}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] b9fi9rwjg04hsrglpmwge3o0rpso509 0 739936 9367674 8571047 2026-05-06T14:13:24Z ThomasPusch 1869 9367674 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Sirpa PAATERO''' (naskiĝinta en [[9-a de septembro]] [[1964]] en [[Karhula]]) estas [[ministro]] pri komunumoj de Finnlando. Ŝia partio estas [[Finnlanda socialdemokratia partio]]. Ŝi estas membro de [[finna parlamento]] ekde [[1-a de februaro]] [[2006]]. En 2014–2015 ŝi estis ministro pri disvolvado. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paatero, Sirpa}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] k1z576l7szepu3qdo5gl6inzbv1w11r 9367694 9367674 2026-05-06T15:04:31Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9367694 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Sirpa PAATERO''' (naskiĝinta en [[9-a de septembro]] [[1964]] en [[Karhula]]) estas [[ministro]] pri komunumoj de Finnlando. Ŝia partio estas [[Finnlanda socialdemokratia partio]]. Ŝi estas membro de [[finna parlamento]] ekde [[1-a de februaro]] [[2006]]. En 2014–2015 ŝi estis ministro pri disvolvado. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paatero, Sirpa}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 0lsfxzoyq1u3ecocmzhz5lw6rv5wcs6 0 740308 9367639 8782318 2026-05-06T12:21:58Z Sj1mor 12103 9367639 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Vorto''' '''parolata''', aŭ '''deklamado''' (angle: '''Spoken Word''') estas speco de [[Prezento|prezentado]] surbaze de '''parola poezio''', do [[poezio]] verkita je relative malalta lingva nivelo kaj evitante malfacilajn lingvajn formojn. Male al la aŭtoroj de arta poezio, la verkistoj de la parolata poezio ne direktas siajn vortojn al [[Presarto|presado]] sed al [[legado]] al publiko, kutime en kombinaĵo kun [[Korpesprimo|korpa lingvo]] aŭ [[muziko]]. La simpleco de la vortoj kaj la aldonaj mezuroj faritaj distingas la parolatan poezion disde la arta poezio. La prezentoj kutime traktas sociajn aŭ personajn aferojn, kaj la prezentistoj uzas diversajn rimedojn, krom la legado mem de la vortoj, por intensigi la mesaĝon kaj ĝian pikon. Oftaj rimedoj inkluzivas la uzon de [[Korpesprimo|korpa lingvo]] kaj [[muzikaj instrumentoj]]. La stilo ne havas [[Metriko (poetiko)|metrikan]] aŭ [[Rimo|rimajn]] ŝablonojn, kaj la skriba strukturo estas tute libera. Plej multe de la emfazo estas sur la kvalito de la prezento kaj la interligo kun la spektantaro dum ĝi. La parolata poezio devenas de la [[Antikva epoko|pratempo]] kaj troveblas en multaj antikvaj kulturoj, de Afriko ĝis Aŭstralio. En la pli vasta mondo, ĝi tamen disvastiĝis nur fine de la [[Unua Mondmilito|unua mondmilito]], post la kultura reviviĝo de [[afrik-usonanoj]] en [[Usono]], konata kiel " [[Harlema renesanco|Harlem Revival]] ". En la 21-a jarcento, la ĝenro rilatas al [[Postmodernismo|postmodernismaj]] prezentartoj kaj iuj muzikstiloj, kiel [[hiphopo]], [[ĵazo]], [[bluso]] kaj [[populara muziko]]. == Historio == La arto de la "parolata vorto" komenciĝis antaŭ miloj da jaroj. Hodiaŭ, kvankam diversgrade, la fenomeno ekzistas en ĉiuj landoj de la mondo, sed ĝiaj originoj kaj radikoj kuŝas en kulturoj, en kiuj estis kutime buŝe transdoni ĉiujn kulturajn enhavojn, inkluzive [[genealogio]]n, [[historio]]n, tradicion, religion kaj arton. En afrikaj nacioj, kaj inter la [[indiĝeno]]j de [[Indianoj|Ameriko]] kaj [[Indiĝenaj aŭstralianoj|Aŭstralio]], same kiel aliloke, la vorto kulturo inkluzivis dancon, tamburadon, kantadon kaj ludadon, kiuj servis kiel rimedoj por plifortigi mesaĝojn kaj plibonigi spiritajn spertojn, inkluzive en la procezo de sociumado {{Refn|Glazner, Gary Mex.|name=Glazner}}. La parolata vorto de moderna Nordameriko kreskis el [[Harlema renesanco|la poezia kulturo Harlem Revival]] {{Refn|Aptowicz, Cristin O'Keefe (2007), ''Words in Your Face: a guided tour through twenty years of the New York City poetry slam.''}} kaj estis forte influita de la bluso kaj [[Beat-generacio]] {{Refn|Neal, Mark Anthony (2003).}}. En la 1960-aj jaroj, la parolata vorto estis integrita al la nigra subtera kulturo, kiu estis ligita al la [[Afrikusona Civilrajta Movado|civitanrajta movado]] kaj la lukto kontraŭ [[rasismo]] {{Refn|[http://www.nsm.buffalo.edu/~sww/LAST-POETS/last_poets0.html "last poet fragments".]}}. Tri rimarkindaj paroladoj, "I have a dream" ([[Mi havas Revon]]) de [[Martin Luther King]] , "Am I not a woman" (Ĉu mi ne estas Virino) de [[Sojourner Truth]], kaj "'Cast down Your Bucket Where You Are" (Forĵetu vian sitelon kie vi estas) de [[Booker T. Washington]], fariĝis el la fundamentojn de la parolata vorto kaj estas konsiderataj parto de ĝia tradicio {{Refn|{{Cite web|last = Folkways|first = Smithsonian|title = Say It Loud|url = http://www.folkways.si.edu/explore_folkways/spoken_word.aspx|publisher = Smithsonian Institution}}|name=Folkways}}. La grupo '[[Lastaj poetoj]]', kiu fondiĝis en la 1960-aj jaroj kaj forlasis la rangojn de la civitanrajta movado, pene laboris por fari la vorton parolata akceptita esprimilo en afro-usona kulturo. La parolata vorto akiris multan [[simpatio]]n en 1970, kiam [[Gil Scott-Heron]] prezentis la kantojn "''The Revolution Will Not Be On Televizion''" (La revolucio ne estos disdonita en la televidilo), kaj "''Whitey on the Moon''" (Blankulo sur la luno), kiuj fariĝis [[Furorkanto|furoraĵoj]]. Samtempe artistoj ekaperis tra la mondo por krei parolatan poezion kun orkestro ludanta en la fono, kaj sia laboro disvastigis tiun stilon, senlige de la kultura kunteksto de la afro-amerikana komunumo. Hodiaŭ, kiel antaŭ cent jaroj, plej multaj stilaj spektakloj traktis sociajn kaj politikajn kritikojn. Ĉe adoleskantoj ankaŭ oftas la intereso en personajn aferojn. == En la amaskomunikiloj == En la 21-a jarcento, eventoj de parolata poezia deklamadoj okazas ofte tra la mondo, kaj ĉi tiuj estis [[Slamo (poezio)|nomataj]] "[[Slamo (poezio)|Poezia Slamo]]" (libera traduko: "Forpuŝo de Poezio"). La eventoj kutime ne estas elsendataj en la ĉefaj amaskomunikiloj, sed ilia dokumentigo estas [[Alŝuto|alŝutita]] al videokundividaj retejoj kiel [[YouTube|Youtube]] kaj [[Vimeo]], kaj ankaŭ distribuata en la diversaj [[sociaj retoj]]. Direkte al la fino de la dudeka jarcento, kelkaj filmoj kaj dokumentaj filmoj traktantaj la eventojn de la parolata poezio aperis sur la [[Ekranego|granda ekrano]]. Ilia disdonado kaŭzis multajn prezentojn kaj kreon de novaj konkursoj, kaj ĝenerale ekbrilis la parolata poezio. De 2002 ĝis 2007, la kanalo [[HBO]] elsendis la serion ''Def Poetry Jam'', produktita de [[Russell Simmons]]. La serio regule prezentis poetojn de la parolata poezia stilo, kaj konatajn kaj establitajn kaj tiujn, kiuj estis trovitaj en sia ekiĝo. Apud ili prezentis [[Hiphopo|hiphopaj]] kantistoj kaj [[repisto]]j, kaj de tempo al tempo ankaŭ gastis aperoj de famaj aktoroj kaj kantistoj. La serio estis produktita kun la helpo de la organizo Youth Speaks (Junularo parolas), kiu traktas la potencigon de [[Junula krimeco|minacataj junuloj]]. == Fokusoj == La parolata poezio permesis al multaj homoj pli bone esprimi sin kaj siajn opiniojn, sen uzi la konvenciajn manierojn fari tion. Tiuj, kiuj volas influi publikajn etosojn, ne plu devas uzi la kutimajn manierojn fari tion - politika agado, amaskomunikila partopreno kaj verkado en akademiaj medioj - kaj povas anstataŭe aperi kaj prezenti ĉe parolata poeziaj eventoj okazantaj en siaj komunumoj, kaj fizike kaj virtuale. Krom la altnivelaj konkursoj, ĉiuj poezi-ĵetaj eventoj ofertas publikan kaj senpagan scenejon, kaj permesas la esprimon de [[socia kritiko]] kaj senkaŝa engaĝiĝo en aferoj, pri kiuj la socio limigas diskuton. Aparte adoleskantoj profitas la malfermitecon de la stilo por diri siajn opiniojn publike, ĉar ilia pozicio tute ne estas ofte reviziita de ĉefaj amaskomunikiloj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Slamo (poezio)]] * [[Kontraŭkulturo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://patriotrap.wordpress.com/2018/07/13/מה-זה-ספוקן-וורד/ Kio estas Parolata Vorto?] [https://patriotrap.wordpress.com/2018/07/13/מה-זה-ספוקן-וורד/ (Revizia Artikolo)] * [https://www.youtube.com/watch?v=4fiOSGvYMBA Kuraĝaj Novaj Voĉoj (Finaloj) - "Feminismo" de Denver Team] [[Kategorio:Hiphopo]] [[Kategorio:Poezio]] [[Kategorio:Kulturo]] [[Kategorio:Esprimlibereco]] rmyr0yu86iddqtza29z2rpoi42gxwdf 0 741042 9367699 8570846 2026-05-06T15:06:29Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9367699 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Eino PALOVESI''' (1904 en [[Perho]] – 1980 en [[Jyväskylä]]) estis finna [[politikisto]]. Li estis parlamentano en 1939–1960. En 1960–71 li estis ĉefo de gubernio. Li estis ankaŭ elektinto de prezidanto. Lia partio estis Agrikultura Partio, nuna Finnlanda Centro. Li estis en geedzeco kun Alma Humppi en 1930–1968. {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Palovesi, Eino}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] mic2z3ydlcibzbxk8xzjzpa1e04gncj 9367751 9367699 2026-05-06T15:54:16Z ThomasPusch 1869 9367751 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Eino Oskari PALOVESI''', ĝis 1947 havinte svedan nomon ''Oskar Möttönen'' estis finna [[politikisto]]. Li naskiĝis la 19-an de majo 1904 en [[Perho]] kaj mortis 75-jaraĝa la 25-an de februaro 1980 en [[Jyväskylä]]. Oskar Möttönen respektive Eino Palovesi estis parlamentano en 1939–1960. En 1960–71 li estis ĉefo de la gubernio [[Meza Finnlando]] (finne Keski-Suomi), kiu havis la gubernian statuson ĝis 1997. Li estis ankaŭ elektinto de prezidanto. Lia [[politika partio]] estis Agrikultura Partio, nuna [[Finnlanda Centro]]. Li estis en geedzeco kun Alma Humppi en 1930–1968. {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Palovesi, Eino}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 6farhkv2nidijw3kr8cpmqewkebyhlk 9367752 9367751 2026-05-06T15:54:34Z ThomasPusch 1869 {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo| 9367752 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Eino Oskari PALOVESI''', ĝis 1947 havinte svedan nomon ''Oskar Möttönen'' estis finna [[politikisto]]. Li naskiĝis la 19-an de majo 1904 en [[Perho]] kaj mortis 75-jaraĝa la 25-an de februaro 1980 en [[Jyväskylä]]. Oskar Möttönen respektive Eino Palovesi estis parlamentano en 1939–1960. En 1960–71 li estis ĉefo de la gubernio [[Meza Finnlando]] (finne Keski-Suomi), kiu havis la gubernian statuson ĝis 1997. Li estis ankaŭ elektinto de prezidanto. Lia [[politika partio]] estis Agrikultura Partio, nuna [[Finnlanda Centro]]. Li estis en geedzeco kun Alma Humppi en 1930–1968. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Palovesi, Eino}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 3h619oazhmxyc4qomdumsvs7yq6gulg 0 741558 9368174 9288123 2026-05-07T10:41:43Z ThomasPusch 1869 9368174 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo = Kirkkomaisema syksyllä.jpg |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Rautalampi''' estas komunumo de [[Finnlando]] en [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 761.99 km², el kio estas tero 538.96 km². En 30-a de junio 2021 Rautalampi havis 3091 loĝantojn. Najbaraj komunumoj de Rautalampi estas [[Hankasalmi]], [[Konnevesi]], [[Pieksämäki]], [[Suonenjoki]], [[Tervo]] kaj [[Vesanto]]. La plej granda lago en Rautalampi estas Konnevesi, sed ĝi ne tute apartenas al Rautalampi. En kirko de Rautalampi estas sidlokoj por proksimume 1200 homoj. La kirko pretiĝis en 1844. Proksimume duono de loĝantoj de Rautalampi loĝas en kirkvilaĝo de Rautalampi. Noteblaj labordonantoj en Rautalampi estas almenaŭ Savon taimen, Sepon kaluste, Ecomet Oy, Morehouse Oy kaj Kome Oy. Elementa lernejo en Rautalampi estas almenaŭ en kirkvilaĝo kaj en Kerkonjoensuu. Rautalampi estas fondita en 1561. Antaŭe la areo apartenis al [[Sysmä]]. En la komunumo situas ankaŭ samnoma lago. <br/> {{larĝa dosiero|Rautalampi2020 panorama.jpg|1000px}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Norda Savonio]] 9uzitcpnj4qdzbzgjor32ywardu4vgr 9368200 9368174 2026-05-07T11:21:11Z ThomasPusch 1869 9368200 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo = Kirkkomaisema syksyllä.jpg |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Rautalampi''' estas komunumo de [[Finnlando]] en [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 761.99 km², el kio estas tero 538.96 km². En 30-a de junio 2021 Rautalampi havis 3091 loĝantojn. Najbaraj komunumoj de Rautalampi estas [[Hankasalmi]], [[Konnevesi]], [[Pieksämäki]], [[Suonenjoki]], [[Tervo]] kaj [[Vesanto]]. La plej granda lago en Rautalampi estas Konnevesi, sed ĝi ne tute apartenas al Rautalampi. En kirko de Rautalampi estas sidlokoj por proksimume 1200 homoj. La kirko pretiĝis en 1844. Proksimume duono de loĝantoj de Rautalampi loĝas en kirkvilaĝo de Rautalampi. Noteblaj labordonantoj en Rautalampi estas almenaŭ Savon taimen, Sepon kaluste, Ecomet Oy, Morehouse Oy kaj Kome Oy. Elementa lernejo en Rautalampi estas almenaŭ en kirkvilaĝo kaj en Kerkonjoensuu. Rautalampi estas fondita en 1561. Antaŭe la areo apartenis al [[Sysmä]]. En la komunumo situas ankaŭ samnoma lago. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{larĝa dosiero|Rautalampi2020 panorama.jpg|1000px}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] rlbswcy90zoraa291qjc1fkgcoxytdp 9368219 9368200 2026-05-07T11:51:51Z ThomasPusch 1869 9368219 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo = Kirkkomaisema syksyllä.jpg |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} '''Rautalampi''' estas komunumo de [[Finnlando]] en [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 761.99 km², el kio estas tero 538.96 km². La 30-an de junio 2021 Rautalampi havis 3 091 loĝantojn. Laŭ la stato fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Najbaraj komunumoj de Rautalampi estas [[Hankasalmi]], [[Konnevesi]], [[Pieksämäki]], [[Suonenjoki]], [[Tervo]] kaj [[Vesanto]]. La plej granda lago en Rautalampi estas Konnevesi, sed ĝi ne tute apartenas al Rautalampi. En kirko de Rautalampi estas sidlokoj por proksimume 1200 homoj. La kirko pretiĝis en 1844. Proksimume duono de loĝantoj de Rautalampi loĝas en kirkvilaĝo de Rautalampi. Noteblaj labordonantoj en Rautalampi estas almenaŭ Savon taimen, Sepon kaluste, Ecomet Oy, Morehouse Oy kaj Kome Oy. Elementa lernejo en Rautalampi estas almenaŭ en kirkvilaĝo kaj en Kerkonjoensuu. Rautalampi estas fondita en 1561. Antaŭe la areo apartenis al [[Sysmä]]. En la komunumo situas ankaŭ samnoma lago. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{larĝa dosiero|Rautalampi2020 panorama.jpg|1000px}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] hwkl44tfffjh6kttapx55r5nd5adun6 0 741824 9368162 8927195 2026-05-07T10:34:01Z ThomasPusch 1869 9368162 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |nomo = Joroinen · Jorois |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} mo de [[Finnlando]] en suda parto de provinco [[Norda Savonio]]. Ĝis fino de la jaro 2020 la komunumo apartenis al provinco Suda Savonio. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km², el kio 138.46 km² estas akvo. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Joroinen situas apud la akvaĵo ''Haukivesi'', kiu estas parto de [[Saimaa]], la plej granda lago en Finnlando. En 30-a de junio 2020 Joroinen havis 4729 loĝantojn. La komunumestro estas Jani Kautto. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> {{Projektoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Norda Savonio]] hyjbd8ma593535jy9rpioiymtlcok2b 9368193 9368162 2026-05-07T11:17:28Z ThomasPusch 1869 9368193 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |nomo = Joroinen · Jorois |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} mo de [[Finnlando]] en suda parto de provinco [[Norda Savonio]]. Ĝis fino de la jaro 2020 la komunumo apartenis al provinco Suda Savonio. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km², el kio 138.46 km² estas akvo. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Joroinen situas apud la akvaĵo ''Haukivesi'', kiu estas parto de [[Saimaa]], la plej granda lago en Finnlando. En 30-a de junio 2020 Joroinen havis 4729 loĝantojn. La komunumestro estas Jani Kautto. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] d05m2bpzzn1ikl2bxe43vwynomdzmt9 9368195 9368193 2026-05-07T11:18:18Z ThomasPusch 1869 9368195 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |nomo = Joroinen · Jorois |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 }} mo de [[Finnlando]] en suda parto de provinco [[Norda Savonio]]. Ĝis fino de la jaro 2020 la komunumo apartenis al provinco Suda Savonio. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km², el kio 138.46 km² estas akvo. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Joroinen situas apud la akvaĵo ''Haukivesi'', kiu estas parto de [[Saimaa]], la plej granda lago en Finnlando. En 30-a de junio 2020 Joroinen havis 4729 loĝantojn. La komunumestro estas Jani Kautto. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] rthezkhkp9juw0x42qeknv75pl8xhlp 0 741828 9368179 9090458 2026-05-07T10:44:13Z ThomasPusch 1869 9368179 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 <!--|situo sur mapo=Kuopio--> }} '''Tuusniemi''' estas komunumo de [[Finnlando]] en provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 699.42 km², el kio estas akvo 156.24 km² kaj tero 543.18 km². En 30-a de junio 2021 Tuusniemi havis 2439 loĝantojn. Kirkvilaĝo kaj administra centro de Tuusniemi situas sur norda bordo de [[Juojärvi]]. Tie estas ekzemple lerneja centro, kie estas [[elementa lernejo]], [[gimnazio]] kaj [[biblioteko]]. Tuusniemi ne havas propran sendependan komunuman bibliotekon, sed la biblioteko estas subbiblioteko de urba biblioteko de [[Kuopio]]. En la kirkvilaĝo estas ankaŭ hejma regiona [[muzeo]]. La komunumestro estas Timo Kiviluoma. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Norda Savonio]] cqthi88gq15m0p1en0li5rsqk6vkjz6 9368216 9368179 2026-05-07T11:49:16Z ThomasPusch 1869 9368216 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |zomo = 7 <!--|situo sur mapo=Kuopio--> }} '''Tuusniemi''' estas komunumo de [[Finnlando]] en provinco [[Norda Savonio]]. Ĝia areo estas 699.42 km², el kio estas akvo 156.24 km² kaj tero 543.18 km². Fine de junio 2021 Tuusniemi havis 2439 loĝantojn. Laŭ la stato fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Kirkvilaĝo kaj administra centro de Tuusniemi situas sur norda bordo de [[Juojärvi]]. Tie estas ekzemple lerneja centro, kie estas [[elementa lernejo]], [[gimnazio]] kaj [[biblioteko]]. Tuusniemi ne havas propran sendependan komunuman bibliotekon, sed la biblioteko estas subbiblioteko de urba biblioteko de [[Kuopio]]. En la kirkvilaĝo estas ankaŭ hejma regiona [[muzeo]]. La komunumestro estas Timo Kiviluoma. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] ny72xyjy6cbefhdz2qzqrkju82sl9p8 0 741830 9368164 9090450 2026-05-07T10:34:42Z ThomasPusch 1869 9368164 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |situo sur mapo=Kuopio |zomo=8 }} '''Kaavi''' estas komunumo de [[Finnlando]] en orienta parto de provinco [[Norda Savonio]]. Areo de la komunumo estas {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} kvadrataj kilometroj, el kio estas akvo 115.53 km² kaj tero 647.73 km². La 30-an de junio 2021 la komunumo havis 2794 loĝantojn, kaj laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El Kaavi estas distanco al [[Kuopio]] proksimume 60 km kaj al [[Joensuu]] proksimume 60 kilometroj. La najbaraj komunumoj estas Kuopio, [[Juuka]], [[Outokumpu]], [[Polvijärvi]] kaj [[Tuusniemi]]. Kirkvilaĝo kaj sendependa centro de Kaavi situas sur bordo de lago [[Kaavinjärvi]]. Alia grandeta lago parte en la komunumo estas almenaŭ Rikkavesi. Geografio de Kaavi havas kaj ecojn de Laga Finnlando kaj ecojn de monteta areo de orienta Finnlando. La komunumestro estas Ari Sopanen. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> {{Projektoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Norda Savonio]] t0nqse66n4gspqh82j80tztfvo6kbr4 9368196 9368164 2026-05-07T11:18:26Z ThomasPusch 1869 9368196 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=FI-15 |lando = {{Finnlando}} |provinco = {{Norda Savonio}} |tipo1 = reliefo |situo sur mapo=Kuopio |zomo=8 }} '''Kaavi''' estas komunumo de [[Finnlando]] en orienta parto de provinco [[Norda Savonio]]. Areo de la komunumo estas {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} kvadrataj kilometroj, el kio estas akvo 115.53 km² kaj tero 647.73 km². La 30-an de junio 2021 la komunumo havis 2794 loĝantojn, kaj laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} estis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El Kaavi estas distanco al [[Kuopio]] proksimume 60 km kaj al [[Joensuu]] proksimume 60 kilometroj. La najbaraj komunumoj estas Kuopio, [[Juuka]], [[Outokumpu]], [[Polvijärvi]] kaj [[Tuusniemi]]. Kirkvilaĝo kaj sendependa centro de Kaavi situas sur bordo de lago [[Kaavinjärvi]]. Alia grandeta lago parte en la komunumo estas almenaŭ Rikkavesi. Geografio de Kaavi havas kaj ecojn de Laga Finnlando kaj ecojn de monteta areo de orienta Finnlando. La komunumestro estas Ari Sopanen. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] knfj2l0fxowo2c1ggd5s7encyx0br8v 0 742410 9367696 8570800 2026-05-06T15:05:24Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9367696 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Aila PALONIEMI''' estas finna [[politikisto]]. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] ekde 2003 ĝis 2019. Ŝi apartenas al [[Finnlanda Centro]]. Antaŭe ŝi redaktis televidprogramojn por [[Yleisradio]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Paloniemi, Aila}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] q766rdfp7ydp294w022y7rar3udq2zk 9367750 9367696 2026-05-06T15:53:27Z ThomasPusch 1869 {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo| 9367750 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Aila PALONIEMI''' estas finna [[politikisto]]. Ŝi estis membro de [[finna parlamento]] ekde 2003 ĝis 2019. Ŝi apartenas al [[Finnlanda Centro]]. Antaŭe ŝi redaktis televidprogramojn por [[Yleisradio]]. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paloniemi, Aila}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] cat9nlakxmcwcptauiyvjbj855rfjd5 0 743369 9367972 8760583 2026-05-07T00:10:35Z ThomasPusch 1869 9367972 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |bildo= <!-- el vikidatumoj --> |lando = {{Finnlando}} |provinco = [[Origina Finnlando]] |titolo de administra unuo1 = Komunumo |administra unuo1 = [[Hämeenlinna]] |regiono-ISO = FI-09 |malapero = 2016 |tipo1=reliefo |zomo=8 }} '''Lammi''' estas eksa komunumo de [[Finnlando]] en provinco [[Origina Finnlando]]. Ĝi estis ligita al [[Hämeenlinna]] komence de la jaro 2009. La 31-an de decembro 2008 la komunumo havis 5530 loĝantojn. Ĝia areo estis 611.23 km², el kio 537.54 km² estis tero kaj 73.69 km² akvo. La plej grandaj lagoj estas Pääjärvi, Ormajärvi kaj Kuohijärvi. Pääjärvi estas escepta profunda finna lago. En suda Lammi estas terspinoj, sur kiuj kreskas boskoj. Tie kreskas plantoj, kiuj estas en Finnlando maloftaj. Lammi estas konata pro somera lina venda okazaĵo. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.hameenlinna.fi}} de la urba komunumo [[Hämeenlinna]] ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Eksaj komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Origina Tavastio]] q1oddkncz8kjd586dg5zetj8yytakbh 0 745833 9367638 9217189 2026-05-06T12:21:45Z ThomasPusch 1869 9367638 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Reino PAASILINNA''' (naskiĝinta la {{daton|5|decembro|1939}} sur ŝipo "Aunus" en [[Arkta Oceano]], mortinta 82-jaraĝa la 21-an de julio 2022 en Helsinko) estis finna verkisto kaj politikisto de [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]]. En sia frua infaneco Paasilinna loĝis en [[Petsamo]]. El Petsamo la familio movis al [[Tervola]]. Kvankam Reino, alimaniere ol liaj fratoj, ne estis en ''oppikoulu''/''läroverk'' kaj do ne june lernis ekzemple fremdajn lingvojn, li iĝis grava televida prezentisto kaj ekde 1974 laboris en la finnlanda ministrejo pri eksterlandaj aferoj. Li estis membro de [[finna parlamento]] en 1983–1989 kaj 1995–1996 kaj membro de [[Eŭropa parlamento]] en 1996–2009. En tia pozicio li estis ekzemple en Moskva kaj Vaŝingtono. Liaj fratoj estas [[Erno Paasilinna|Erno]], [[Arto Paasilinna|Arto]] kaj [[Mauri Paasilinna]]. En 1989–1994 li estis ĉefo de finna radia kaj televida regna entrepreno Yleisradio. Li laboris ankaŭ en Eŭropa Unio de Radio kaj Televido. Li publikigis dek librojn. {{Projektoj}} {{Vivtempo|Paasilinna, Reino}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] b5rnz61210odt6b0och7dyx2gt853ro 0 748374 9367835 8904255 2026-05-06T18:55:22Z LilyKitty 25129 de depresio 9367835 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Existential crisis.jpg|eta|{{centre|sentoj de soleco kaj sensignifeco antaŭ la [[naturo]] estas oftaj en ekzistadaj krizoj}}]] '''Ekzistada krizo''', ankaŭ konata kiel ekzistada timo, estas momentoj kiam individuoj pridubas ĉu iliaj vivoj havas [[signifo]]n, celon aŭ [[valoro]]n, kaj estas negative trafitaj per la kontemplado. Ĝi povas esti ofte, sed ne nepre, ligita al [[depresio (medicino)|depresio]] aŭ neeviteble negativaj konjektoj intence en vivo kiel ekzemple la [[vanitas|vaneco]] de ĉiu fortostreĉo (ekz. "se unu tagon mi estos forgesita, kio estas la signifo de ĉiuj miaj laboroj?"). Tiu ĉi temo de la signifo kaj celo de homa ekzisto estas grava fokuso de la filozofia tradicio de [[ekzistadismo]]. {{ĝermo|psikologio}} {{medicinaj temoj}} [[Kategorio:Anksiaj perturboj]] [[Kategorio:Filozofio de vivo]] [[Kategorio:Sufero]] [[Kategorio:Ĉiutaga vivo]] bei8bbdmbgz5d8c5e4jdlxkquqjsj3f 0 753133 9367993 7945701 2026-05-07T00:48:44Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367993 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Balázs Szántó |dosiero = Szanto Balázs - Indian Joe - Tom Sawyer stab PMSZ.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Balázs Szántó |naskonomo = }} '''Balázs Szántó''' [balAĵ sAntO], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Szántó Balázs''' estas [[Hungario|hungara]] [[aktoro]], [[voĉoaktoro]]. Balázs Szántó<ref>https://www.imdb.com/name/nm10192177/</ref> naskiĝis la {{daton|14|marto|1992}} en [[Dunaújváros]]<!--, li mortis la {{daton||o|20}} en [[]]-->. == Biografio == Balázs Szántó maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo, poste li studis en aktorstudio de [[Margit Földessy]] inter 2008-2011, pli poste 2 jarojn en aktorakademio de [[Teatro Magyar]], fine li akiris aktoran [[diplomo]]n en [[Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto)]] en [[2018]]. Liaj plej gravaj instruistoj estis [[Gábor Zsámbéki]] kaj [[Andrea Fullajtár]]. Post la diplomo li aliĝis al [[Gaja Teatro]]. == Liaj teatraj roloj (elekto) == * [[William Shakespeare]]: [[Hamleto]] - Bernardo * [[Ferenc Molnár]]: ** ''Filoj de l' Paŭlostrato'' - Weisz ** ''A doktor úr'' - Csató * [[Gábor Presser]]: ''A padlás'' - princo * [[Fjodor Dostojevskij]]: [[La idioto]] – Ivolgin * [[Lev Tolstoj]]: [[Anna Karenina]] - Levin * [[Friedrich Dürrenmatt]]: ''Vizito de maljuna sinjorino'' - Mieder (pentristo) == Liaj filmaj roloj (elekto) == * ''200 első randi'' (televida serio, 2018) - Péter Márton * ''Így vagy tökéletes'' (2021) - kelnero * ''Családi kör'' (televida serio, 2021) - Iván * en eksterlandaj filmoj hungaraj voĉoj ekzemple de Finn Cole, Louka Petit Taborelli <ref>http://iszdb.hu/?szemely=111933&lap=munkassag</ref> == Fontoj == * [http://vigszinhaz.hu/Szanto_Balazs hungarlingva biografio kun foto]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://artszinter.hu/profile/szantobalazs/ hungarlingva biografio kun foto] * [https://port.hu/adatlap/szemely/szanto-balazs/person-177373 roloj] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Szanto Balazs}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj voĉoaktoroj]] {{Portalstrio|Biografio}} 62nirwk9rv1i6hsndj7y9gbtsprf7v8 0 755317 9368158 7708574 2026-05-07T10:30:07Z Sj1mor 12103 Servoj Universitato Marshall 9368158 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|bildo=HWV_Collage.jpg|bildo-larĝeco = 300px |regiono-ISO=US-WV|situo sur mapo2=Usono|zomo=10}} '''Huntington''' estas la dua plej granda urbo en la ŝtato [[Okcidenta Virginio]] en [[Usono]]. La urbo enhavas du distriktojn: Cable County kaj Wayne County, kaj situas ĉe la [[kunfluejo]] de du riveroj: la Giandota Rivero kaj la [[Ohio (rivero)|Ohio Rivero]]. Laŭ censo ([[2010]]) la urba metropolo estas la plej granda en la ŝtato de Okcidenta Virginio. La metropolo enhavas sep distriktoj en tri malsamaj ŝtatoj (inkluzive de [[Ohio]] kaj [[Kentukio]]). La loĝantaro de la metropolo estas 364 101 loĝantoj. == Servoj == * [[Universitato Marshall]] == Eksteraj ligiloj == {{Commons-inline}} * {{Oficiala retejo|http://www.cityofhuntington.com}} [[Dosiero:Huntington_Metro.jpg|ligilo=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Huntington_Metro.jpg/250px-Huntington_Metro.jpg|maldekstra|eta|250x250ra| metropolo de la urbo]] [[Kategorio:Urboj de Okcidenta Virginio]] [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] je72htr4jw0xorz1p46rj8djxtzusnz 0 765327 9368091 9253543 2026-05-07T08:19:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368091 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | Urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Belene | alia_nomo = {{lang-bg|Белене}} | alia_nomo1 = | alia_nomo2 = | kategorio = [[Urbo]] <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Belene, Bulgaria.jpg | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Belene coat of arms.jpg <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Belene | moto = | kromnomo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Bulgario | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = | histregiono = | histregiono_noto = | distrikto = [[provinco Pleven|Pleven]] | municipo = komunumo Belene <!-- *** Familio *** --> | parto = | rivero = [[Danubo]] <!-- *** Situo *** --> | situo = | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 27 | lat_d = 43 | lat_m = 38 | lat_s = 39 | lat_NS = N | long_d = 25 | long_m = 07 | long_s = 31 | long_EW = E | koordinatoj_tipo = region:LV_type:city <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 7487 | loĝantaro_dato = 2020<ref>[https://belene.bg/naselenie/ Belene.bg. Население]</ref> | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1964 | establita_tipo = Urborajtoj | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Horzonoj en Eŭropo|EET]] | utc_offset =+2 | horzono_DST = [[Horzonoj en Eŭropo|EEST]] | utc_offset_DST =+3 | poŝtkodo = 5930 | areo_kodo = 0658 | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo1 = | kodo1_tipo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = | mapo_lokumilo = Bulgario | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = Eŭropo | mapo2 = | mapo2_priskribo = | freemap_zoom = 13 <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = Belene | statistiko = | retpaĝo = [https://belene.bg/ belene.bg] <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{mapligilo urbo|zomo=11}} }} '''Belene''' estas urbo en la nordo de [[Bulgario]]. Ĝi apartenas al [[provinco Pleven]] kaj situas en nordorienta parto de la provinco, sur la dekstra bordo de rivero [[Danubo]]. Belene estas konata en Bulgario kiel urbo, kie komenciĝis konstruado de [[Nuklea centralo|atomcentralo]] en 1987, sed laboro estis ĉesigita en 1990 pro politika kaj ekonomia krizo, kaj kiel la iama komunista laborkoncentrejo (1949-1989). La distancoj al la plej gravaj centroj estas 61 km de [[Pleven]] kaj 226 km de [[Sofio]].<ref>[http://lv.toponavi.com/10595-155241 Toponavi.com. Distancoj.]</ref> La urbo situas en la Persin Naturparko. == Historio == Belene estas urbo kun preskaŭ dek jarcentoj da historio. Kvin kulturaj tavoloj estis trovitaj en la lokalizitaj pli ol 20 trakaj tumuloj. La unuaj datiĝas de la malfrua [[Neolitiko]], daŭras tra la [[Bronzepoko]] kaj [[Ĥalkolitiko|Kuproepoko]] kaj estas pruvoj de daŭra vivo en ĉi tiuj lokoj dum 1200 jaroj. Ekde la IV-a jarcento a.K. ĝis la komenco de la I-a jarcento, ĉi tiujn terojn loĝis la [[Trakoj|traka]] tribo [[getoj]]. Belene originis sur la loko de antikva traka setlejo, poste [[Romia Imperio|romia]] fortikaĵo kaj doganstacio Dimum, kiu daŭris ĝis la 1-a jarcento. La disponeblaj datumoj determinas ĝian originon en 1086, kiam parto de la [[Pavlikianoj|pavlikiana]] populacio post la subpremado de la trakia ribelo forlasis la ĉirkaŭon de [[Plovdiv]] kaj ekloĝis proksime de la detruita kaj senhomigita antikva romia fortikaĵo Dimum. En la [[Mezepoko]] la setlejo nomiĝis Dunavgrad (Tunaburgos). Spuroj de slava setlejo kaj terfortikaĵo estis trovitaj en la najbareco de Belene. Ekzistas neniuj resumaj informoj pri la setlejo por la periodo de la 5-a ĝis la 15-a jarcento. Sudslavoj aranĝis tiun areon en la 7-a jarcento. De la 9-a jarcento ĝis 1395 la areo estis parto de mezepoka Bulgario, poste de [[Otomana Imperio]]. La vilaĝo estas menciita en otomanaj registroj de 1479/80, en tiu tempo ĝi estis pavlikiana vilaĝo kun 49 domanaroj. La Pavlikianoj kiuj ekloĝis en ĝi konfesis unu el la specoj de la [[Bogumilanoj|Bogumilismo]]. Por ŝpari de la [[Otomana Imperio|turkajn]] abomenaĵojn, de 1605 ĝis 1620 la pavlikianoj de la vilaĝo konvertis al [[Katolikismo]]. Laŭ Lubomir Miletiĉ, post la pogromo de la Ĉiprovci ribelo en 1688 proksimume 2,000 homoj de Belene moviĝis al [[Valaĥio]] por eviti la turkajn abomenaĵojn. Post iom da tempo, kelkaj el ili revenas, sed kelkaj jam regas la rumanan lingvon kaj kutimojn. Post la [[Rusa-turka milito (1877–1878)|Rusa-Turka Milito]] de 1877-1878, la turkoj elmigris kaj ekloĝis bulgaroj de la [[Gabrovo]], Elena, Trjavna kaj [[Veliko Tarnovo|Tarnovo]] regionoj, lasante Belene kun sole bulgara populacio. Ĉi tie situis la plej granda laborkoncentrejo en Bulgario (Belene laborkoncentrejo) post kiam la komunistoj akiris potencon en 1944. Ĝi estis kreita sur la insulo Persin (ankaŭ konata kiel insulo Belene) ĉe Danubo dum la printempo de 1949 kun la intencoj meti ĉiuj kaptitoj en la lando. La 7-an de septembro 1964 Belene estis proklamita pro urbo. == Geografio == Belene situas en la centrnorda parto de la Danuba ebenaĵo, ĉe la norda ŝtatlimo de Bulgario kun [[Rumanio]]. Belene havas kontinentan klimaton ([[Klimata klasifiko de Köppen]]: Dfa) === Transporto === 4 km sude de la urbo pasas la dua klasa respublika vojo 52 (Nikopol-Novgrad), al kiu ĝi estas ligita per loka vojo 5202. En la urbo ne ekzistas ponto kaj pramo super la Danubo norde, la plej proksima pramoj estas en Nikopol (37 km) kaj Sviŝtov (26 km). La urbo Belene estas la nura bulgara Danuba urbo kiu ne evoluas kiel haveno. La kialo de tio estas ke rekte kontraŭ ĝi estas la Belene Danuba insularo kaj apud la urbo Belene pasas Danuba brako, kiu estas relative malprofunda. == Loĝantaro == Laŭ la stato de la jaro {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}}. La natura kresko en la Belene komunumo estas negativa - minus 98 por 2014. jaro, sub la mezumo por la provinco kaj la lando, pro la malalta naskfrekvenco (sub la mezumo por la lando) kaj la alta mortoprocento (super mezumo por la lando). === Ŝanĝo de loĝantaro === {| class="wikitable" |- ! Jaro!! Homoj |- |1934||6088 |- |1965||8905 |- |2001||9986 |- |2021||7227 |} === Etna strukturo === {| class="wikitable" |- ! Jaro!! Homoj<br> kune!! [[Bulgaroj]]!! [[Turkoj]] !! [[Ciganoj]]!! La cetero!! Ne respondis<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-ethnic-loc2011.htm |titolo=Ethnic composition of Bulgaria 2011 |alirdato=2022-04-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20240908091015/http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-ethnic-loc2011.htm |arkivdato=2024-09-08 }}</ref> |- | 2011|| 8512|| 6195 (73%)|| 283 (3%)|| 91 (1%)|| 22 (0%)|| 1921(23%) |} == Atomcentralo == La konstruado de atomcentralo komenciĝis en 1987, sed laboro estis suspendita pro manko de financaj resursoj, kvankam proksimume 40% de konstruo funkciis kaj 80% de ekipaĵliveraĵoj por la unua unuo estis kompletigitaj en 1991. En 2002, la registaro decidis rekomenci la Belene atomcentralan projekton kaj en 2005, la Konsilio de Ministroj eligis decidon por konstruado de du 1000 [[Vato (mezurunuo)|MW]]-unuoj. Tamen, la decido de ministroj pri la Belene atomcentrala projekto poste estis suspendita en 2012. En 2018, la Ministro de Energio ricevis denove esplori eblecojn por konstruado de la Belene atomcentralo. Estas planoj komenci konstruadon denove kiel anstataŭaĵo de reaktoroj 3 kaj 4 ĉe Kozloduj atomcentralao, kiun Bulgario fermis kiel kondiĉo por EU-membreco. La totala kapacito de la du reaktoroj estos 2000 MW. == Vidindaĵoj == * Persin Naturparko; * Antikva romia fortikaĵo Dimum; * Monumentoj al la loĝantoj kiuj mortis en la militoj; * Etnografia kolekto ĉe la Legado centro "Hristo Botev-97"; * Katolikaj preĝejoj kaj orientaj ortodoksaj preĝejo.<ref>[https://belene.bg/turizam/ Belene.bg. Туризъм] (bulgare)</ref> == Bildoj == <gallery> Dimum Belene TB (3).JPG|Antikva romia fortikaĵo Dimum. Chitalishte belene.jpg|Legado centro. Град Белене.JPG|Maldekstre la urbo Belene, dekstre la insulo Persin, malproksime la ĉefa fluo de Danubo. Natività Belene.JPG|Katolika preĝejo. River banks.JPG|Danubo apud Belene. </gallery> == Referencoj == <references/> == Eksteraj ligiloj == {{commonscat linio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Bulgario]] c22howfgno9tx0hpo8gu2xwc9xjjftt 0 769942 9368038 9107245 2026-05-07T06:00:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368038 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |regiono-ISO=DE-BY |Mapo en angulo = Munkeno |situo sur mapo = Centra Munkeno |zomo=13 |estro1=Klaus Ceynowa^{[[:d:Q30104800]]} |estro1_tipo=Direktoro |notoj=Tuta stoko: {{unuo|34.47}} milionoj (Stato 2020)<ref name="Bestand">{{citaĵo el la reto |aŭtoro= |url=https://www.bsb-muenchen.de/ueber-uns/portraet/in-zahlen/ |titolo=Die Bayerische Staatsbibliothek in Zahlen – 2020 |eldoninto=BSB |alirdato=2021-04-29, en [[:de:Bayerische Staatsbibliothek|germana Vikipedio]] |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170705064206/https://www.bsb-muenchen.de/ueber-uns/portraet/in-zahlen/ |arkivdato=2017-07-05 }}</ref> |trajto por kesteroj = ĉelo |kesteroj= {{ISIL |ISIL = DE-12 |ISIL-nomo = &nbsp; }}<!--fino de interna ŝablono--> }} [[Dosiero:München_-_Bayerischen_Staatsbibliothek,_Prachttreppenhaus.jpg|dekstra|eta|250x250ra| Interna ŝtuparo]]La '''Bavara Ŝtata Biblioteko''' ({{Lang-de|Bayerische Staatsbibliothek - BSB}}) estas la ĉefa deponejo de [[Bavario|la Bavara Ŝtato]] ekde [[1663]]. La biblioteko situas en la urbo [[Munkeno]] kaj enhavas pli ol 10 milionojn da libroj, fakto kiu faras ĝin unu el la plej grandaj kaj gravaj bibliotekoj en la mondo. Interalie, la biblioteko enhavas la plej grandan kolekton de [[Inkunablo|Inkunabloj]] (libroj presitaj proksime de la invento de la presejo, antaŭ la jaro 1500) kaj grandan kaj gravan kolekton de antikvaj [[Manuskripto|manuskriptoj]]. La biblioteko havas la due plej grandan kolekton de [[Revuo|periodaĵoj]] en Eŭropo (post la [[Brita Biblioteko]]). == Historio == La biblioteko estis fondita en [[1558]] kiel la biblioteko de la palaco de [[Albrecht la 5-a]], [[Duko de Bavario]]. La duko aĉetis privatajn kolektojn kiuj inkludis librojn kaj manuskriptojn en la kampoj de [[teologio]], [[filozofio]] kaj [[Jurisprudenco|juro]] kolektitaj en [[Italio]], [[Hispanio]] kaj la [[Malaltaj Landoj|malaltaj landoj]], inter aliaj. Lia posteulo, Wilhelm la 5-a, Duko de Bavario, daŭre evoluigis la kolekton, kaj en [[1600]] la biblioteko inkludis 17,000 librojn. En 1663, [[Ferdinando Maria (Bavario)|Ferdinando Maria, princo de Bavario]], iniciatis la leĝigon postulata deponi kopion en la biblioteko por ĉiuj publikaĵoj publikigitaj en sia teritorio. En [[1803]] la biblioteko iĝis ŝtata biblioteko kaj estis kunfandita kun la Palaca Biblioteko de la [[Elekto-Palatinato]], kiu inkludis pli ol duonmilionon da libroj kaj manuskriptoj. En tiu tempo la posedaĵo de preĝejoj kaj monaĥejoj estis [[Ŝtatigo|naciigitaj]], kaj iliaj trezoroj estis transdonitaj al la biblioteko. La biblioteka konstruaĵo, kiu situas sur Ludwigstrasse, estis inaŭgurita en [[1831]]. Antaŭe estis planoj konstrui ĝin apud la [[Gliptoteko (Munkeno)|Gliptoteko]] Muzeo. En [[1970]], la pligrandigita bibliotekkonstruaĵo estis inaŭgurita, post renovigadoj kaj pligrandigoj kiuj komenciĝis en [[1953]]. En [[1988]], malproksima bibliotekstokejo estis inaŭgurita en la antaŭurbo [[Garching bei München]]. En [[1997]], la biblioteko komencis grandskalan ciferecigan projekton, en kiu pli ol 2 milionoj da aĵoj liberaj de [[Aŭtorrajto kaj kopirajtaj monopoloj|kopirajtoj]] estis alŝutitaj al la [[Interreto]] (aktuale de 2017). <ref>https://www.digitale-sammlungen.de/</ref> En [[2007]], la deklarita kunlaboro kun [[Google Books]] por la prilaborado kaj cifereca distribuado de la materialo. Serio de enketoj de la fruaj [[2000-aj jaroj]] rivelis ke la biblioteko estis implikita en la aĉeto de antikvaj libroj kaj manuskriptoj prirabitaj fare de [[Nazia Germanio|nazi-germanaj]] trupoj en la okupitaj teritorioj. Kelkaj estis resenditaj al siaj posedantoj. <ref><nowiki>https://www.km.bayern.de/pressemitteilung/9467/nr-119-vom-15-04-2015.html</nowiki> </ref> [[Dosiero:CarminaBurana_wheel.jpg|dekstra|eta|363x363ra| Paĝo de Carmina Burana]] == Ĉefaj kompetentecoj == * [[Antikva historio]], inkluzive de [[prahistorio]] * [[Klasikaj studoj]], la [[Latina lingvo|latina]], [[romia juro]], [[Bizanco (urbo)|bizanca]] * [[Historio de Germanio]], [[Historio de Aŭstrio|Aŭstrio]], [[Historio de Svislando|Svislando]], [[Historio de Italio|Italio]], [[Historio de Francio|Francio]] kaj [[Historio de Rumanio|Rumanio]] * la [[Rumana lingvo|rumana]] kaj [[Albana lingvo|albana]] lingvo kaj literaturo * [[Grekio|Moderna Grekio]] (Historio, Lingvo kaj Literaturo) * [[Muzikscienco|Muzikologio]] * [[Bibliotekoscienco|Informadiko]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Nacia biblioteko]] == Eksteraj ligiloj == {{Commons-inline}} == Referencoj == {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kulturo de Bavario]] [[Kategorio:Naciaj bibliotekoj]] [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Munkeno]] [[Kategorio:Edukado en Munkeno]] hp4olvp6wrd6l4zcsvml4wa6yrfi01d 0 770320 9367990 7658379 2026-05-07T00:26:39Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367990 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Balázs Csémy |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''Balázs Csémy''' [balAĵ ĉEmi], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Csémy Balázs''' estas [[Slovakio|slovakia]] [[Hungario|hungara]] [[aktoro]], [[voĉoaktoro]]. Balázs Csémy<ref>https://www.imdb.com/name/nm6222145/</ref><ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM1890161/cbc8ec86-55cf-4d03-ae89-468fc1b34cc0/solr/0/24/0/1/authorOrder/ASC</ref> naskiĝis la {{daton|1|julio|1985}} en [[Komárno]] ([[Ĉeĥoslovakio]], nun en [[Slovakio]])<!--, li mortis la {{daton||o|20}} en [[]]-->. == Biografio == Balázs Csémy maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo, poste en la lerneja jaro 2003 li studis filmion en [[Universitato de York]], pli poste en aktorstudio de [[Nova Teatro (Budapeŝto)]], fine li akiris aktoran [[diplomo]]n en [[Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto)]] en [[2009]]. Liaj plej gravaj instruistoj estis [[László Marton (reĝisoro)]] kaj [[Géza Hegedűs D]]. Li komencis sian aktoran karieron en [[Teatro de Kecskemét]], sed en 2014 li forlasis la teatrejon kaj studis jaron en [[:en:Royal Academy of Dramatic Art]], pli poste li estis [[Sendependa kunlaboristo|liberprofesiulo]]. Li ricevis [[premio]]jn inter 2009-2012. == Liaj teatraj roloj (elekto) == * [[William Shakespeare]]: [[Somermeznokta sonĝo]] - Demetrius * [[Anton Ĉeĥov]]: [[Tri fratinoj]] - barono Nikolaj Lvoviĉ Tuzenbach * [[Arthur Miller]]: ''Pillantás a hídról'' - Rodolpho * [[Jenő Heltai]]: ''Naftalin'' - Péter Laboda * [[Ferenc Molnár]]: ''Játék a kastélyban'' - Ádám * [[Gábor Presser]] - [[Dusán Sztevanovity]]: ''A padlás'' - princo * [[Mihail Bulgakov]]: [[La Majstro kaj Margarita]] - prezentisto * [[Gergely Csiky]]: ''Buborékok'' - Rábay == Liaj kinaj filmaj roloj (elekto) == * ''Ritmusok'' (mallonga filmo, 2004) * ''Aurora Borealis – Északi fény'' (2017) - Karl * ''Halálos harcmező'' (2021) - Data Guy * en eksterlandaj filmoj hungaraj voĉoj ekzemple de [[Timothée Chalamet]], Spencer Sutherland<ref>http://iszdb.hu/?szemely=98021</ref> == Liaj televidaj filmaj roloj (elekto) == * ''Hacktion'' (serio, 2013) - Árpád * ''Halo'' (serio, 2021) - Evans == Fontoj == * [https://www.opera.hu/hu/tarsulat/szemely/csemy-balazs/1429/ hungarlingva biografio kun foto]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.mafab.hu/people/balazs-csemy-491010.html hungarlingva biografio kun foto] * [https://magyarteatrum.hu/bemutatjuk-a-szolnoki-vandorfesztival-dijazottjait-csemy-balazs/ hungarlingva biografio] * [https://port.hu/adatlap/szemely/csemy-balazs/person-265482 roloj] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Csemy Balazs}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj voĉoaktoroj]] [[Kategorio:Slovakiaj hungaroj]] {{Portalstrio|Biografio|Filmo}} keumel9cypy2mb703yu3kvqhct90r3p 0 772887 9367700 7599969 2026-05-06T15:06:37Z ThomasPusch 1869 9367700 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Pekka TURPEINEN''' estis finna entreprenisto kaj politikisto, kiu estis konata speciale kiel fondanto de loka radiokanalo ''Radio Kajaus''. Li estis elektita en 2004 al provinca konsilio de [[Kainuu]]. {{ĝermeto}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Finnaj entreprenistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] q5ne1t4o3pkkhmkmoe9b1y591m3aze4 9367703 9367700 2026-05-06T15:13:36Z ThomasPusch 1869 artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn 9367703 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Pekka TURPEINEN''' estis finna entreprenisto kaj politikisto, kiu naskiĝis la 5-an de januaro 1938 kaj mortis la 19-an de oktobro 2008. Li estis konata speciale kiel fondanto de loka radiokanalo ''Radio Kajaus''. Pekka Turpeinen estis elektita en 2004 al la provinca konsilio de la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]] en norda [[Finnlando]]. {{ĝermo|finno}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Finnaj entreprenistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] p6ee1h6xjkw62z2gqt5b8wjj0dovc3m 9367704 9367703 2026-05-06T15:14:41Z ThomasPusch 1869 9367704 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Pekka TURPEINEN''' estis finna entreprenisto kaj politikisto, kiu naskiĝis la 5-an de januaro 1938 en [[Hyrynsalmi]] kaj mortis 70-jaraĝa la 19-an de oktobro 2008. Li estis konata speciale kiel fondanto de loka radiokanalo ''Radio Kajaus''. Pekka Turpeinen estis elektita en 2004 al la provinca konsilio de la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]] en norda [[Finnlando]]. {{ĝermo|finno}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Finnaj entreprenistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 9ob7lsi82d5t1g729oboum7ly8mfqtx 9367861 9367704 2026-05-06T20:25:01Z ThomasPusch 1869 9367861 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Pekka TURPEINEN''' estis finna entreprenisto kaj politikisto, kiu naskiĝis la 5-an de januaro 1938 en [[Hyrynsalmi]] kaj mortis 70-jaraĝa la 19-an de oktobro 2008. Li estis konata speciale kiel fondanto de loka radiokanalo ''Radio Kajaus''. Pekka Turpeinen estis elektita en 2004 al la provinca konsilio de la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Kainuu]] en norda [[Finnlando]]. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Turpeinen, P}} [[Kategorio:Finnaj entreprenistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 2kawxnozob3o1wqepgg1gtze77am4ii 0 774024 9368133 7657300 2026-05-07T09:54:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368133 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Bence Gyöngyössy |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''Bence Gyöngyössy''' [djondjoŝi], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Gyöngyössy Bence''' estis [[Hungario|hungara]] filma [[produktoro]], [[reĝisoro]], [[kameraisto]], [[scenaristo]]. Liaj [[gepatroj]] estis [[Imre Gyöngyössy]] kaj [[Katalin Petényi]]. Bence Gyöngyössy<ref>https://www.imdb.com/name/nm0350573/</ref><ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM119009</ref> naskiĝis la {{daton|26|novembro|1963}} en [[Budapeŝto]]<!--, li mortis la {{daton||o|20}} en [[]]-->. == Biografio == Bence Gyöngyössy frekventis [[gimnazio]]n en sia naskiĝurbo, sed post 2 jaroj en 1980 li translokiĝis al [[Okcidenta Germanio]], kie li maturiĝis. Li studis en [[Munkena universitato]], ankaŭ en filma altlernejo akirinta diplomojn en 1988 kaj 1994. Dum la studentaj jaroj li estis aktiva en filmaj produktaĵoj preskaŭ tutmonde. Li hejmenvenis en [[1997]] kaj havis altajn postenojn en televidoj, pli poste li estis [[Sendependa kunlaboristo|liberprofesiulo]] ĉe filmoj. Li ricevis [[premio]]jn inter 1997-2019. == Liaj filmaj produktaĵoj (elekto) == * ''Száműzöttek'' (1991) * [[Sonĝoaŭto]] (denove filmita en 2000) * ''Hitvallók és ügynökök'' (dokumenta filmo, 2009) * ''Barátok közt'' (televida serio, 2018) == Liaj filmaj reĝisoraĵoj (elekto) == * ''Idézet'' (germana dokumenta filmo, 1988) * ''Romani Kris - Cigánytörvény'' (1997) - ankaŭ scenaristo * ''Papírkutyák'' (2008) - ankaŭ scenaristo * ''Janus'' (2015) - ankaŭ scenaristo * ''A feltaláló'' (2020) == Liaj scenarlibroj (elekto) == * ''Havasi selyemfiú'' (1978) * ''A Balaton hullámain'' (2017) == Liaj filmoj kiel kameraisto (elekto) == * ''Holtak szabadsága'' (dokumenta filmo, 1993) * ''Kulák volt az apám'' (dokumenta filmo, 2014) == Liaj filmaj roloj (elekto) == * [[Ŝekspiro]]: [[Rikardo la 3-a]] (1973) - Rikardo, princo de Jorko * ''Egy szoknya, egy nadrág'' (2005) - viro en necesejo == Fontoj == * [https://magyarfilmakademia.hu/hu/tag/gy%C3%B6ngy%C3%B6ssy-bence hungarlingva biografio kun foto]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://mediatanacs.blog.hu/2015/12/08/ugynok_a_nappaliban hungarlingva biografio kaj intervjuo kun foto] * [https://port.hu/adatlap/szemely/gyongyossy-bence/person-1778] * [https://www.mafab.hu/people/bence-gyongyossy-155185.html] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gyongyossy Bence}} [[Kategorio:Hungaraj reĝisoroj]] [[Kategorio:Hungaraj produktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj kameraistoj]] [[Kategorio:Hungaraj scenaristoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio|Filmo}} aveg3v5v35yuyvmhn6tigkglkx7opba 0 782322 9367721 8571024 2026-05-06T15:26:00Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9367721 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Risto E. J. PENTTILÄ''', naskiĝinta 1959, estas finna [[politikisto]] kaj ĉefa afergvida oficisto de entrepreno ''Nordic West office''. Li estas doktoro el [[Universitato Oksfordo]]. Li estis membro de [[finna parlamento]] en 1995–1999. Lia partio estas Nacia Koalicio. Li publikigis librojn kiel ''Historian roolipeli'' en la jaro 2006. {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Penttilä, Risto E. J.}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 1oss5xsbv2c6fmwcp433e67qdhtppja 9367863 9367721 2026-05-06T20:26:13Z ThomasPusch 1869 {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo| 9367863 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Risto E. J. PENTTILÄ''', naskiĝinta 1959, estas finna [[politikisto]] kaj ĉefa afergvida oficisto de entrepreno ''Nordic West office''. Li estas doktoro el [[Universitato Oksfordo]]. Li estis membro de [[finna parlamento]] en 1995–1999. Lia partio estas Nacia Koalicio. Li publikigis librojn kiel ''Historian roolipeli'' en la jaro 2006. {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Penttilä, Risto E. J.}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] 86dxq2xi95ue11i2nkkshlc6p9jufsf 0 785329 9367991 7945694 2026-05-07T00:33:17Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367991 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Balázs Hantos |dosiero = Hantos Balázs portré.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Balázs Hantos |naskonomo = }} '''Balázs Hantos''' [balAĵ hantoŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Hantos Balázs''' estas [[Hungario|hungara]] [[operkantisto]] ([[baso]]). Balázs Hantos<ref>https://www.imdb.com/name/nm0361504/</ref><ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM109372;jsessionid=389FAB18BDA6BB5FC77BF18C6DB675AA</ref> naskiĝis la {{daton|17|marto|1944}} en [[Budapeŝto]]<!--, li mortis la {{daton||o|20}} en [[]]-->. == Biografio == Balázs Hantos akiris [[diplomo]]n en [[Muzikarta Universitato Ferenc Liszt|Muzikarta Altlernejo Ferenc Liszt]] en [[1970]]. Lia ĉefinstruisto estis [[József Réti]]. Pli poste li studis en [[Moskva Ĉajkovskij Konservatorio]] inter 1970-1973 de Aleksandr Josifoviĉ Baturin. En la teatra jaro 1973 li apartenis al [[:de:Staatstheater Kassel]], poste al [[Budapeŝta Ŝtata Operejo]]. Kelkfoje li estis videbla ankaŭ en filmoj. == Lia repertuaro (elekto) == * [[Pongrác Kacsóh]]: ''János vitéz'' — kampogardisto * [[Imre Kálmán]]: ''Csárdáskirálynő'' — Lazarevits * [[Zoltán Kodály]]: ''Háry János'' — Napoleono * [[Wolfgang Amadeus Mozart]]: ** [[Don Giovanni]] — regento ** [[Die Zauberflöte]] — dua gardisto * [[Giacomo Puccini]]: ** [[Gianni Schicchi]] — Simone ** [[Manon Lescaut]] — ŝipestro * [[Gioachino Rossini]]: [[La barbiro de Sevilo]] — Basilio * [[Giuseppe Verdi]]: ** [[La Forto de la Destino]] — Calatrava ** [[Aida]] — faraono ** ''Don Carlo'' — reĝino Elizabeta ** [[Nabucco]] — ĉefpastro ** [[Rigoletto]] — Sparafucile ** [[Otello (Rossini)|Otello]] — Lodovico ** ''Simon Boccanegra'' — Pietro ** [[Falstaff]] — Pistol * [[Richard Wagner]]: ** [[Das Rheingold]] — Fafner ** [[Siegfried (opero)]] — Fafner ** [[Die Meistersinger von Nürnberg]] — Schwarz ** [[Die Walküre]] — Hunding * [[Andrew Lloyd Webber]]: [[Jesus Christ Superstar]] — Kajafás == Liaj filmaj roloj (elekto) == * ''A csillagszemű'' (1977) * ''Az erőd'' (1979) - Van Delft * ''Találkozás Vénusszal'' (1991) - dua franca kantisto * ''A napfény íze'' (1999) - Aaron Sonnenschein == Fontoj == * [https://www.jegy.hu/person/hantos-balazs-7688 hungarlingva biografio kun foto] * [https://www.opera.hu/hu/tarsulat/szemely/hantos-balazs/45/ hungarlingva biografio kun foto]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://mek.niif.hu/02100/02139/html/sz10/71.html hungarlingva biografio] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hantos Balazs}} [[Kategorio:Hungaraj operkantistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 6s49mtr7vya5gmxcuark0xmlsy7hkbo 0 795862 9367632 9231532 2026-05-06T12:11:40Z ThomasPusch 1869 /* Vivo */ 9367632 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''[[Kalevi]] OLIN'''<ref>''Olin'' estas la singulara unuapersona formo de la verbo ''olla'' (esti): ĝi signifas "mi estis". [[Spede Pasanen]] televide demandis lin, kiu li estis. Olin respondis: "Kalevi Olin". Pasanen demandis, ke Kalevi li ESTIS, sed kiu li estas nun.</ref> (n. la {{daton|5|oktobro|1945}} en [[Pyhäjärvi Ul]], parto de la kampurbo [[Karkkila]] ekde 1969 kaj urbo ekde 1977, m. la [[26-an de majo]] [[2023]] en [[Turku]]) estis [[Finnlando|finna]] [[politikisto]], profesoro kaj redaktoro. == Vivo == Kalevi Olin studis gimnastikon en [[universitato de Jyväskylä]], poste li studis eksterlande. Li loĝis longan tempon en [[Jyväskylä]]. Li agis kiel profesoro en universitato de Jyväskylä dum la 1990-aj kaj 2000-aj jaroj. Ekde 1995 ĝis 2007 li estis membro de la [[finna parlamento]]. Lia partio estas [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]]. Li agis ankaŭ en [[Konsilio de Eŭropo]]. En 2004 li estis forta kandidato, kiam en Jyväskylä estis elektita urbestro. [[Markku Andersson]] venkis lin. Olin skribis i.a. pri socio kaj sporto. Olin publikigis finnlingvajn, anglalingvajn kaj franclingvajn tekstojn. Li studis sportan planadon en Finnlando kaj Usono. Li estas sperta socia konversaciisto. Li estas ankaŭ sporta kaj saneca efikanto. Li interesiĝas pri teniso. Li bone ludis tenison en konkurencoj de membroj de la [[Eŭropa Parlamento]]. Olin estas en geedzeco. Li loĝas nuntempe en Helsinko kaj Turku. Olin skribis ankaŭ en la sveda. == Notoj kaj referencoj == {{referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Vivtempo|Olin, Kalevi}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] dyos68cj9nr88en6rx6a0aozbubp720 0 795871 9368022 9226783 2026-05-07T05:23:57Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368022 wikitext text/x-wiki {{Informkesto milito |kunpuŝiĝo = Batalo de Ĥarkivo (2022) |konflikto = [[Rus-ukraina milito (de 2014)]] |dosiero = [[Dosiero:Kharkiv downtown street destroyed by Russian bombardment.jpg|250px|Batalo de Ĥarkivo]] |komento = Ĥarkiva urbocentra strato detruita per rusa bombado |daŭro = 24-a de februaro ĝis 14-a de majo, 2022 |loko = [[Ĥarkivo]] kaj [[Ĥarkiva provinco]], [[Ukrainio en la Somera Olimpiko 2016|Ukrainio]] |rezulto = Venko de {{Ukrainio}} |flanko1 = {{Rusio}} |flanko2 = {{Ukrainio}} |komandanto1 = [[Vladimir Putin]] |komandanto2 = [[Volodimir Zelenskij]] |forto1 = |forto2 = |perdoj1 = 2,433+ mortitoj |perdoj2 = 276+ mortitoj; 606 civiluloj mortigitaj; 600,000+ evakuitaj }} La '''batalo de Ĥarkivo''' estis milita engaĝiĝo kiu okazis ekde februaro al majo de 2022 en kaj ĉirkaŭ la urbo de [[Ĥarkivo]] en Ukrainio, kiel parto de la nordorienta Ukrainia ofensivo kaj orienta Ukrainia ofensivo dum la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Rusia invado en Ukrainion (2022)]].<ref>[https://www.segodnya.ua/ua/regions/kharkov/pod-harkovom-goryat-rossiyskie-tanki-video-1605012.html Під Харковом горять російські танки (відео) // Сьогодні] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220224121245/https://www.segodnya.ua/ua/regions/kharkov/pod-harkovom-goryat-rossiyskie-tanki-video-1605012.html |date=2022-02-24 }} ({{Ukraine}})</ref><ref>[https://kharkov.comments.ua/ua/news/society/accidents/10497-viyna-ukraini-z-rosieyu-situaciya-u-harkovi.html Війна України з Росією: ситуація у Харкові] ({{Ukraine}}) </ref> Ĥarkivo troviĝas nur 30 kilometrojn sude de la Rusia–Ukrainia landlimo kaj estas ĉefe rusparolanta urbo, la dua plej granda urbo en Ukrainio kaj estis konsiderita kiel grava celo por la rusa militistaro frue en la invado.<ref>Higgins, Andrew (24 February 2022). “[https://web.archive.org/web/20220224215448/https://www.nytimes.com/2022/02/24/world/europe/kharkiv-russia.html Kharkiv, Ukraine's second-largest city, is a major target of Russia. Here's why]”. ''The New York Times''. ISSN 0362-4331 ({{Angle}})</ref><ref>“[https://web.archive.org/web/20220302054943/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/28/kharkiv-ukraine-russia-war-east/ Why Kharkiv, a city known for its poets, has become a key battleground in Ukraine]”. ''The Washington Post''. ({{Angle}})</ref> La 13-an de majo, ukrainaj fortoj puŝis rusajn trupunuojn, provante ĉirkaŭi la urbon malantaŭe al la rusia landlimo.<ref name=":0">Stepanenko, Katerina. “[https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Russian%20Operations%20Assessments%20May%2013.pdf Russian Offensive Campaign Assessment] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220516172652/https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Russian%20Operations%20Assessments%20May%2013.pdf |date=2022-05-16 }}”. [[Instituto por la Esplorado pri Milito|''Instituto por la Esplorado de Milito'']] ({{Angle}})</ref> Cetere, estis raportita ke Rusio retiris trupunuojn de la areo.<ref>Norman, Greg. “[https://www.foxnews.com/world/russia-withdrawing-troops-kharkiv-ukraine-war-uk-says Russia withdrawing troops after 'heavy losses', proving 'inability to capture key Ukrainian cities,' UK says]”. ''[[Fox News]]'' ({{Angle}})</ref> La [[Instituto por la Esplorado pri Milito|Instituto por la Esplorado de Milito]] opiniis ke Ukrainio "probable gajnis la batalon de Ĥarkivo".<ref name=":0" /> Tamen, de 20-a de majo, rusiaj fortoj denove pripafis la urbon.<ref>[https://www.pravda.com.ua/news/2022/05/20/7347355/ Росіяни знову обстрілювали Харків, намагаються проводити контратаки] // ({{Ukraine}})</ref> La 12-a de junio, [[Amnestio Internacia]] asertis ke ĝi trovis la pruvon de vasta uzo de ĝenerale-malpermesitaj [[Grapolbombo|grapolbombojn]] de Rusio, kiuj elĵetas malgrandajn minojn kiu eksplodas poste en kurtaj tempintervaloj.<ref>[https://observers.france24.com/fr/europe/20220304-kharkiv-armes-russie-ukraine-guerre Enquête : à Kharkiv, des zones civiles visées par des armes russes à sous-munitions] // [[France 24|''France 24'']] ({{France}})</ref> Kvar monatoj post la batalo, Ukrainio lanĉis gravan kontraŭofensivon en septembro rekaptinte teritoriojn kiu estis ankoraŭ sub la rusia kontrolo en Ĥarkiva provinco.<ref>[https://wiadomosci.onet.pl/swiat/ukraina-odbija-obwod-charkowski-zobacz-jak-przebiega-kontrofensywa-animacja/hhzxxs1 <nowiki>Ukraińcy błyskawicznie odbijają obwód charkowski [ANIMACJA]</nowiki>] // ''Wiadomości w Onet'' ({{Pole}})</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/idJP2022091401001237 ウクライナ軍、南部も反撃] // ''[[Reuters]]'' ({{Japane}})</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Bataloj en Ukrainio|Ĥarkivo]] [[Kategorio:Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Ĥarkivo]] [[Kategorio:Konfliktoj en 2022|Ĥarkivo]] [[Kategorio:Historio de Ĥarkivo]] [[Kategorio:Bataloj en 2020-2029]] jne0v4ugddoz81k9ccdvef0afa5vzkk 0 798760 9368099 9296621 2026-05-07T08:39:34Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368099 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto}} '''Nokia Bell Labs''', origine nomita '''Bell Telephone Laboratories''' (1925–1984),<ref name=AIP3>{{Citaĵo el la reto|url=https://history.aip.org/phn/21506003.html|titolo=Bell Telephone Laboratories|alirdato=9a de Junio, 2019|eldoninto=American Institute of Physics|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190724140041/https://history.aip.org/phn/21506003.html|arkivdato=2019-07-24}}</ref> poste '''AT&T Bell Laboratories''' (1984–1996)<ref name=AIP2>{{Citaĵo el la reto|url=https://history.aip.org/phn/21507001.html|titolo=AT & T Bell Laboratories|alirdato=9a de Junio, 2019|eldoninto=American Institute of Physics|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190711211119/https://history.aip.org/phn/21507001.html|arkivdato=2019-07-11}}</ref> kaj '''Bell Labs Innovations''' (1996–2007),<ref name=AIP1>{{Citaĵo el la reto|url=https://history.aip.org/phn/21507002.html|titolo=Bell Labs Innovations|alirdato=9a de Junio, 2019|eldoninto=''American Institute of Physics''|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190926200352/https://history.aip.org/phn/21507002.html|arkivdato=2019-09-26}}</ref> estas usona industria esplordisvolviga [[Anonima societo|kompanio]] posedo de multnacia kompanio [[Nokia]]. Havante sidejon en Murray Hill, [[Nov-Ĵerzejo]], la kompanio nun funkciigas kelkajn laboratoriojn en [[Usono]] kaj tra la tuta mondo. Al esploristoj kiuj laboras en la Laboratorioj Bell oni atribuas la disvolvigon de [[radioastronomio]], la [[transistoro]], la [[lasero]], la [[sunĉelo]], la [[ŝargkuplita aparato]] (CCD), [[informteorio]], la operacisistemo [[Unikso]], kaj la programlingvoj B, [[C (programlingvo)|C]], [[C++]], S, SNOBOL, [[AWK]], AMPL kaj aliaj. Naŭ [[Nobel-premio|Nobel-premiitoj]] ricevis siajn premiojn pro laboroj kompletitaj en la Bell Laboratorioj.<ref>{{Cite web|url=https://www.nokia.com/about-us/news/releases/2018/12/18/2018-nobel-prize-in-physics-laureate-arthur-ashkin-delivers-his-nobel-lecture-at-nokia-bell-labs/|title=2018 Nobel Prize in Physics laureate Arthur Ashkin delivers his Nobel Lecture at Nokia Bell Labs|website=Nokia|language=en|access-date=9a de Aprilo, 2020}}</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Scienco kaj teknologio en Usono]] [[Kategorio:Teknologiaj organizaĵoj]] [[Kategorio:Nov-Ĵerzejo]] rg0v1d7nczszs4povgul48ez2o4ojy4 0 799118 9367779 8009895 2026-05-06T17:22:12Z Sj1mor 12103 9367779 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=FR-2B|situo sur mapo=Korsiko|zomo=11}} '''Morosaglia''' ({{Lang-co|Merusaglia}}) estas [[Francio|franca]] [[Komunumo (Francio)|komunumo]] en la [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Haute-Corse]], en la [[Regionoj de Francio|regiono]] [[Korsiko]]. Ĝiaj loĝantoj nomiĝas ''Merusaglinchi''. {{Mapo franca komunumo}} == Famuloj == * [[Pasquale Paoli]] (1725-1807) militisto kaj politikisto el [[Korsiko]], "La [[Patro de la Patrio]]". == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Haute-Corse]] * [[Ponte-Leccia (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|http://www.morosaglia.corsica/}} [[Kategorio:Morosaglia| ]] [[Kategorio:Komunumoj de Haute-Corse]] af9i5o7pnoy0g0n8g9idle5k5z465zs 0 800866 9367833 8910838 2026-05-06T18:52:03Z Tirolischleioans 254019 9367833 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Mittersill Felberkasten 1.png|eta|Mittersill, regionhistoria muzeo]] '''Felber-turo''' (germane: ''Felberturm'', ankaŭ '' Burgruine Felben'' aŭ ''Velben/Felber-Kasten'') troviĝas en la kvartalo Felben de [[Mittersill]], Aŭstrujo (Museumstraße 2). Ĝi ununure ekzemplas por tipo de iam pluraj burgokompleksetoj en [[Pinzgau]] kune kun [[burgruino Weyer|Weyer-turo]] en [[Bramberg am Wildkogel]]. La tuto staras en ebenaĵo eniron permesanta al Felber-valo en la direkto de la [[hohe Tauern|alpa]] trapasejo [[Felber Tauern]]. Ĝi situas en alteco de 789 metroj. == Historio == Starigitis la turo verŝajne en la unua duono de la 12-a jarcento por la senjoroj de Felben inter kiuj estis ankaŭ ministroj de la [[princĉefepiskoplando Salcburgo|arkiepiskopo salcburga]]. Ili ankaŭ voktoj estis sur [[Kastelo Mittersill]]. Ĝis 1351 ludonitis la turo fare de la ĉefepiskopoj al la senjoroj de Kuchl. En la kuro de la tempo la turo perdis sian elstaran defendan gravecon. En la 15-a jarcento ricevis loĝadrajton bone meritintaj korteguloj (ekz. Georg Fröschl en 1454, salfakulo el [[bad Reichenhall|Reichenhall]]; marŝalo Christoph Trauner,1469). Lia ĉefepiskopa moŝto [[Bernhard von Rohr]] alikonstruigis la turon je garbejo. Tamen daŭris la paralela enloĝiĝo kontraŭ la devo regule ripari la tegmenton (ekz. financadministranto Sebastian Silberbeck en 1508, Georg Kopeindl en 1539, ĉambelano Matheus Janschitz en 1598, impostenkasigisto Kellmüller en 1640). [[Paris Lodron]] donis la turon al sia vickanceliero Volpert Motzl ŝanĝinte la tuton je kavalira feŭdaĵo. Ĝis 1812 posedis ĝin la Motzl-oj ĝis la aŭkcie vendiĝo laŭ komisio de la okupantaj [[bavario|bavaroj]]. En 1812 kaj 1813 surscenigitis tie ĉi eĉ [[pasiono (kristanismo)|pasionaj]] teatraĵoj. La bierfarmajstro Josef Dieck aĉetis la turon poste. De li heredis la infanoj de Alois Löhr (Maria, Joseph, Johann und Mathias) en 1835. Vendantoj en 1837 estis la gastejaj geestroj Anton kaj Maria Meilinger. Sekvis Anton (1844), Peter (1863) kaj Josef Meilinger (1868). Ties edzino Elise Meilinger forpasis 1898 kaj posteulis posedantece Georg kaj Anna Hotter, Jakob Steger (1908), Margaret Rahn (1929; malfraŭline ''Nindl''), Lorenz Nindl (1934). En 1936 akiris la turon la municipo kiu ankaŭ nun tenadas ĝin. Sur turareo estas ankaŭ la bieno Häuslegut (Fröstllehen), kie loĝis la ĉefagrikulturisto de [[Burgo Kaprun]]. Inter 1850 kaj 1964 temis kvazaŭ pri netegmenta ruino kaj enirejo ne plu eblis teretaĝe sed nur tra ŝtupetaro formovebla. Pli frue bone distingeblis tri etaĝoj de kvar metroj kun interaj trabplafonoj. Tiu ĉi dispartigon oni alifaris inter 1450 kaj 1499. La teretaĝaj fenestroj (kaj de la unua supra etaĝo) estas [[embrazuro (fortikaĵo)|embrazursimilaj]]. Ĉe la plej nordorienta angulo de la teretaĝo etas gotika ogivarka enirportalo. En la unua kaj la dua etaĝo de la eosta muro meze troviĝis du pordaj truoj. Norden oni havas fenestra niĉoj kun du benkoj kun belvido ĝis la kirko de Mittersill. la loĝĉambroj (ili bone rekoneblas danke al la pli grandaj fenestroj) estis en la etaĝoj tri kaj kvar. Ĉar ŝtonaj kamenoj ne konserviĝis oni supozas ke temis pri lignaj kamendoj. En 1606 ĉirkaŭis la turon ronda muro. [[Dosiero:Mittersill Felberkirche u. Kasten 1.png|eta|kirko kaj Felber-turo kune]] == Nuna stato == La turo kun horizontala projekciaĵo de 16x16 metroj servas ekde la 6.9.1969 kiel regionhistoria muzo. La pordoj kaj fenestroj por tio intenc ŝanĝitis..<ref>[http://www.museumswelten-hohetauern.at/ hejmpaĝo muzea]</ref>. Post restaŭrado en 2020 faritis solena reinaŭguro en julio 2021. Teretaĝe estas la daŭra ekspozicio pri transalpa etvara transporto. Tiu ĉi temo traktatas laŭ la plej modernaj muzeaj elmontradmetodoj. En la unua supra etaĝo oni informatas pri la historio de la urbo Mittersill. Fokusoj metiĝis pri juĝverdiktoj kaj [[ĉasado de sorĉistinoj]]. Pluse atentigatas oni pri la grava volo de fera kaj leda metioj en Mittersill. Ankaŭ la vaksprilabora metio kaj la gasteja kaj tranokteja kulturoj de Mittersill rave rakontatas. En la apuda farmejo prezentatas la ĉiutaga vivo de la kamparanoj kiu ne malofte ankaŭ aktivis kiel transportistoj. Lernejĉambro de 1609 laŭ mendo ankaŭ reviviĝas. En la dua supra etaĝo estas multfunkcia ejo kiu eĉ private lueblas. Ĉi tie okazas ekz. seminarioj, koncertoj, nuptoceremonioj kaj naskiĝtagfestoj. == Literaturo == * [[Friederike Zaisberger]] kaj Walter Schlegel: ''Burgen und Schlösser in Salzburg. Pongau, Pinzgau, Lungau'', Birken-Reihe, Wien 1978, ISBN 3-85030-037-4 == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mittersill.at/system/web/zusatzseite.aspx?detailonr=182107 municipa hejmpaĝo] * [http://www.wehrbauten.at/slbg/salzburg.html?/slbg/felberturm/felberturm.html ĉi pri ĉe Wehrbauten.at] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221106082116/http://www.wehrbauten.at/slbg/salzburg.html?/slbg/felberturm/felberturm.html |date=2022-11-06 }} * [http://www.salzburg.com/wiki/index.php/Felberturm informoj ĉe la salcburgia landa vikipedio ''Salzburgwiki''] [[Kategorio:Pinzgau]] [[Kategorio:Kasteloj en Aŭstrio]] [[Kategorio:Regionhistoriaj muzeoj]] [[Kategorio:Muzeoj en Aŭstrio]] [[Kategorio:Turoj]] 0lvk7hquwz3e1glk0qfx9vgiqpvaqfe 0 801057 9367709 9217727 2026-05-06T15:23:17Z Tirolischleioans 254019 9367709 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|burgo |kategorio = Kastelo |lando = |regiono = |situo = |nomo = |establita= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |dato= {{#invoke:Wikidata|claim|P1619}} |dato_tipo=Konsekro |arkitekto={{#invoke:Wikidata|claim|P84}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=AT-5 |mapo lokumilo = iso |Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> |mapligilo = jes |zomo=13 }} [[Dosiero:Mittersill-neu.jpg|eta|blazono de la grafoj de Mittersill laŭ la blazonlibro de Siebmacher]] '''Kastelo Mittersill''' (germane: ''Schloß Mittersill'') troviĝas mallonge de la urbocentro de [[Mittersill]], Aŭstrujo. Ĝi eĉ nomdonis por propra kvartalo nordeosta ''(Mittersill Schloß)''.<ref>[http://www.salzburg.com/wiki/index.php/Katastralgemeinden_im_Pinzgau "Salzburg Wiki: Katastralgemeinden im Pinzgau"]</ref> Konstrue ĝi konserviĝis en la formo de la 16-a jarcento malgraŭ pluraj fajregoj. Karakterizaj estis la ĉevalferforme vicigitaj konstruaĵoj kiujn unuigas [[defendkoridoro]]. Okcidente superas ilin du imponaj rondaj turoj. Sub la iama loĝetaĝo oni eniras de eosto la internann korton tra suden antaŭenigita pordegejo de 1537. Suduestangule estas la turego ''Hexenturm'', en kies supra etaĝo estas kastela kapelo. Alirejo al la kvazaŭ ebena kastelkorto preterkondukas la t.n. juĝejo ''(Gerichtshaus)''. Teretaĝe anstataŭigitis iaman defendkoridoron ekonomiejoj el la 19-a/20-a jarcentoj. La loĝada supra etaĝo havas selotegmenton en direkto nord-suden kun etaj ambaŭflankaj [[groptegmento|gropoj]]. == Historio == Situante ĉe la norda deklivaro de [[Salzach]]-valo sur spronego la kastelo estis ekde la [[Mezepoko]] strategie grava, ankaŭ koncerne la kontrolon de la strato al [[tirolo (regiono)|Tirolo]] norden ([[paß Thurn (intermonto)|trapasejo ''Paß Thurn'']]) kaj suden (trapasejo [[Felber Tauern]]). La trafikkontrola rolo floris inter la 10-a kaj 14-a jarcento. Samgrunde estis en 1150 burgo kiu estis sidejo de la tribunalo de la Grafuju Oberpinzgau. Ĉirkaŭ la jaro 1000-a ĝin posedis la grafoj de [[Matrei (Tirolo)|Matrei]], du jarcentojn pli malfrue la dukoj de [[duklando Bavario|Bavario]]. Suverenis ekde la 12-a jarcento post teritoriŝango la [[princĉefepiskoplando Salcburgo|salcburgaj arkiepiskopoj]]. Fondis la kastelon nunan ĉ. la jaro 1150 la grafoj de Lechsgemünd (apud [[Marxheim]]), kiuj enfeŭdigitis per Supra [[Pinzgau]] fare de la bavaraj dukoj. Ili nomis sin alternative grafoj de Sulzau, de Pinzgau aŭ de Mitersele. En 1228 la grafujo salcburgiiĝis kaj la kastelo iĝis la sidejo de la voktoj de Supra Pinzgau; longan tempon ili venis el la dinastio de la senjoroj de [[Felber-turo|Felben]]. En 1388 gastis ĉi tie lia ĉefepiskopa moŝto [[Pilgrim la 2-a de Puchheim]]. Dum al [[kamparanaj ribeloj]] la burgo konkeritis, elrabitis kaj bruligitis. [[Matthäus Lang von Wellenburg]] sukcese forpelis la sieĝintojn kaj perfortis la kamparanojn rekonstrui la tuton. La rezulto estis kastelo pli granda kun pli bonaj fortikaĵoj kaj propra puto. Videblas ĉizita supre de la portalarko la dato 1528 (jaro de la finfaro). La kapelo finitis en 1533 - tie spekteblas la arkiepiskopa blazono plafone. Incendio de 1555 redamaĝis la supran loĝadetaĝon kaj la pli malsupran pordegejon. Lokuloj respondecis pri la rekonstruo, nome ĉefkonstruisto Leopold Winckler kaj la ĉarpentisto Gabriel Sayler. Ricevis en 1562 la kapelo [[firstotureto]]n por sonorilo. Novaj ali- kaj alkonstruoj sekvis en 1563/64: staloj por ĉevaloj kaj bovoj, enkastelaj banejoj kaj ĉirkaŭfermejo, kahelaj fornoj. En 1597 estis denove fajrgeo. En 1606 finitis la reelfaroj kaj alvenis fiŝtenejoj en la kastelfosaĵo. En 1617 la kapelo estis ankoraŭ senpatronece, en 1673 ĝi jam estis sub la patroneco de [[Sankta Triunuo]]. Nova ŝinda tegmento metitis en 1773 kaj en 1774 liveritis du [[futo]]jn alta forno por la princa ĉambro. En 1800 forigitis la [[levoponto]]. Post la neniiĝo de la salcburga princĉefepiskoplando la posedantoŝanĝo oftis. En 1816 instalitis distrikta tribunalo. Kapelobariĝo ordinitisi en 1845. Anton Hahn el [[Wels]] aĉetis la kastelon en 1881 fare de la ŝtato kiu revendis ĝin jam en 1882 al grafino Marie Larisch-Moenich (grafino de Wallsee). Ŝi profunde restaŭrigis ĝin fare de la viena arĥitekto. Pro financaj malfacilaĵoj ŝi donis ĝin al la arĥitekta filo Karl Georg Kaiser. Poste venis Theodor Pöller (1894), la bierfarejestro Michael Wahl (1896), Leopold kaj Marianne Philippi (1903), grafino Eugenie Clary-Aldringen (1910), Margareta Jernberg el [[Stokholmo]] (1919); Hugo von Grundherr zu Altentann, akademia pentristo el [[Munkeno]], samjare transprenis la kastelon aliigonte ĝin romantike kaj aranĝonte artokolekton. Estante troŝarĝita per investado la kastelo venis en la manojn de Lammer-banko el [[Zell am See]]. En 1936 aĉetis la tuton la sporta kaj pafa klubo ''Internationaler Sport- und Schieß-Club'' kiun anis multaj nobeloj, industriuloj kaj aktoraj steluloj. En julio 1938 furiozis farego kaŭzita per fulmobato kaj nur post la [[Dua mondmilito]] rebrilis la kastelo. Post [[Anschluss]] la [[nazia Germanio|nazia]] instituto ''Reichsinstitut [[Sven Hedin]] für Innerasienforschung'' (subsekcio ''Ahnenerbe'' de [[SS (organizaĵo)|SS]] enloĝis. Ene priesploritis pri kultivado de fremdaj kreskaĵoj ne tro postulemaj koncerne la klimaton (ekz. el [[Tibeto]] kaj [[Sovetunio]]). En marto 1944 mallonge enloĝis la kastelon 15 punlaboristinoj el la koncentrejo [[Ravensbrück]] ([[atestantoj de Jehovo]]).<ref>Heide Gsell: Die Bibelforscherinnen im KZ-Maŭthausen. In Andreas Baumgartner, Ingrid Bauz, Jean-Marie Winkler (eld.), ''Zwischen Mutterkreuz und Gaskammer. Täterinnen und Mitläuferinnen oder Widerstand und Verfolgung?. Wien, 2008, edition mauthausen.''</ref><ref>[http://salzburg.orf.at/news/stories/2636785/ "KZ-Außenlager Schloss Mittersill beleuchtet".] Ĉe: ORF, 17.3.2014</ref> Ekde la 1950-aj jaroj gastis elstaruloj, i.a. la [[ŝaho]] de Persujo, reĝino [[Juliana (Nederlando)]], [[Faruk la 1-a]], [[Eduardo la 8-a (Britio)]], [[Aristoteles Onassis]], [[Aga Ĥan]], [[Henry Ford la 2-a]], [[Rita Hayworth]], [[Gina Lollobrigida]] kaj [[Clark Gable]].<ref>[https://web.arĉive.org/web/20140201155213/http://ztrio.com/joomla/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=31&Itemid=31 kastelhistorio el ne plu aktiva blogo]{{404|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Post decido de vendo en la mezo de la 1960-aj jaroj C. Stacey Woods, la tiama ĉefsekretario de [[International Fellowship of Evangelical Students]] (IFES) interesiĝis kaj sekve la kastelo estis ekde 1967 kongresejo por IFES sub la gvidado de [[Andrzej Turkanik]]. En decembro 2009 akirs ĝin du lokaj familioj. Post inteligenta restaŭrado ĝi estas ekde 2011 kvarstela hotelo. == Bildaro == <gallery class=center> Dosiero:Mittersill (Schloss Mittersill -1 ).jpg|posto Dosiero:Mittersill (Schloss Mittersill -3).jpg|posto Dosiero:Mittersill (Schloss Mittersill -5).jpg|alirejo Dosiero:Mittersill (Schloss Mittersill -7).jpg|hotela zono Dosiero:Mittersill (Schloss Mittersill -15).jpg|defendkoridoro Dosiero:Mittersill (Schloss Mittersill -17).jpg|akvujo Dosiero:Schloss Hinten 01.jpg|posto Dosiero:Wehrturm 1.jpg|defendoturo Dosiero:Kaminzimmer.jpg|kamerego Dosiero:Gothisches Zimmer.jpg|salono gotika Dosiero:Gewölbekeller.jpg|volba kelo Dosiero:Schlosskapelle 2.jpg|kapelo </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * [[Friederike Zaisberger]] kaj Walter Schlegel: ''Burgen und Schlösser in Salzburg. Pongau, Pinzgau, Lungau'', Birken-Reihe, Vieno 1978 , ISBN 3-85030-037-4 * [[Johann Siebmacher]]: ''Johann Siebmachers Wappen-Buch.'' Volumo 28. ''Die Wappen des Adels in Salzburg, Steiermark und Tirol'' (faksimilo) de la nurenberga eldono de 1701–1806), eldonej Battenberg, Munkeno * Stefan Karner, Heide Gsell, Philipp Lesiak: ''Schloss Lannach 1938–1949.'' Leykam, Graz 2007, ISBN 3-7011-0109-4 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.schloss-mittersill.at/ hotela hejmpaĝo] * [http://www.burgen-aŭstria.com/archive.php?id=185 informoj ĉe burgen-austria.com]{{404|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.sn.at/wiki/Schloss_Mittersill SalzburgWiki] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pinzgau|Mittersill]] [[Kategorio:Kasteloj en Aŭstrio|Mittersill]] [[Kategorio:Hoteloj en Aŭstrio|Mittersill]] cm3zjufhgysfiggemztaq19clhgrufb 0 802895 9367727 9205110 2026-05-06T15:27:26Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9367727 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Hannele POKKA''' (naskiĝinta [[25-a de majo]] [[1952]] en [[Ruovesi]]) estas finna politikisto kaj verkisto de nefikcio. Ŝia partio estas [[Finnlanda Centro]]. Ŝi apartenis al la parlamento en 1979–1994. En 1991–1994 Pokka estis ministro pri justico kaj en 1994–2008 guberniestro de [[Finna Laponio|Laponio]]. Ŝi estis la unua virina guberniestro de Finnlando. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Pokka, Hannele}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] k4j1ls56sp2a477n5f73v0g1weow7rt 9367872 9367727 2026-05-06T20:38:51Z ThomasPusch 1869 {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo| 9367872 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Hannele POKKA''' (naskiĝinta [[25-a de majo]] [[1952]] en [[Ruovesi]]) estas finna politikisto kaj verkisto de nefikcio. Ŝia partio estas [[Finnlanda Centro]]. Ŝi apartenis al la parlamento en 1979–1994. En 1991–1994 Pokka estis ministro pri justico kaj en 1994–2008 guberniestro de [[Finna Laponio|Laponio]]. Ŝi estis la unua virina guberniestro de Finnlando. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pokka, Hannele}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] jugnmht89x5ssbvc3vi65cp2gyv1n6a 9367873 9367872 2026-05-06T20:39:04Z ThomasPusch 1869 9367873 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Hannele POKKA''' (naskiĝinta [[25-a de majo]] [[1952]] en [[Ruovesi]]) estas finna politikistino kaj verkisto de nefikcio. Ŝia partio estas [[Finnlanda Centro]]. Ŝi apartenis al la parlamento en 1979–1994. En 1991–1994 Pokka estis ministro pri justico kaj en 1994–2008 guberniestro de [[Finna Laponio|Laponio]]. Ŝi estis la unua virina guberniestro de Finnlando. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pokka, Hannele}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] bq1sqcdta3s0h4s20q97vhkiqigtmlt 0 815114 9367672 9367501 2026-05-06T14:12:41Z ThomasPusch 1869 9367672 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Reino OITTINEN''' estis finna [[politikisto]], bibliotekisto kaj ĵurnalisto, kiu naskiĝis la 26-an de julio 1912 en Helsinko kaj mortis 65-jaraĝa la 1-an de marto 1978 en la sama urbo. Li estas memorata speciale pri tio, ke plejparte li planis modernan naŭjaran bazlernejan sistemon de Finnlando. Lia partio estis [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]]. Li estis [[ministro]] pri instruado de Finnlando kvin fojojn. Reino Oittinen estis la ĉefo de la urba libraro de [[Tampere]] dum la 1930-aj jaroj. Poste li redaktis la gazeton ''Työn voima'' en [[Jyväskylä]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Oittinen, Reino}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj bibliotekistoj]] [[Kategorio:Finnaj ĵurnalistoj]] dc7dbzvcd5eubajpwq2krpf21x8wbct 9367677 9367672 2026-05-06T14:15:44Z ThomasPusch 1869 9367677 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} '''Reino OITTINEN''' estis finna [[politikisto]], bibliotekisto kaj ĵurnalisto, kiu naskiĝis la 26-an de julio 1912 en Helsinko kaj mortis 65-jaraĝa la 1-an de marto 1978 en la sama urbo. Li estas memorata speciale pri tio, ke plejparte li planis modernan naŭjaran bazlernejan sistemon de Finnlando. Lia partio estis [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]]. Li estis [[ministro]] pri instruado de Finnlando kvin fojojn. Reino Oittinen estis la ĉefo de la urba libraro de [[Tampere]] dum la 1930-aj jaroj. Poste li redaktis la gazeton ''Työn voima'' en [[Jyväskylä]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Oittinen, Reino}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj bibliotekistoj]] [[Kategorio:Finnaj ĵurnalistoj]] eeh1hz6msmqujo8hiqumqbpdtns9ak6 9367686 9367677 2026-05-06T14:52:14Z ThomasPusch 1869 bildo aldonata 9367686 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo}} [[dosiero:Reino H. Oittinen.jpg|eta|maldekstra|240ra|{{centre|Reino Oittinen en 1948}}]] '''Reino OITTINEN''' estis finna [[politikisto]], bibliotekisto kaj ĵurnalisto, kiu naskiĝis la 26-an de julio 1912 en Helsinko kaj mortis 65-jaraĝa la 1-an de marto 1978 en la sama urbo. Li estas memorata speciale pri tio, ke plejparte li planis modernan naŭjaran bazlernejan sistemon de Finnlando. Lia partio estis [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]]. Li estis [[ministro]] pri instruado de Finnlando kvin fojojn. Reino Oittinen estis la ĉefo de la urba libraro de [[Tampere]] dum la 1930-aj jaroj. Poste li redaktis la gazeton ''Työn voima'' en [[Jyväskylä]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Oittinen, Reino}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj bibliotekistoj]] [[Kategorio:Finnaj ĵurnalistoj]] gxhne6jp9soxbw9x6dsjwhnb8fqsm2a 9367687 9367686 2026-05-06T14:54:26Z ThomasPusch 1869 9367687 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto homo |dosiero = Reino H. Oittinen.jpg |priskribo = Reino Oittinen en 1948 }} [[dosiero:Reino-Oittinen-1969.jpg|eta|maldekstra|240ra|{{centre|Reino Oittinen en 1969}}]] '''Reino OITTINEN''' estis finna [[politikisto]], bibliotekisto kaj ĵurnalisto, kiu naskiĝis la 26-an de julio 1912 en Helsinko kaj mortis 65-jaraĝa la 1-an de marto 1978 en la sama urbo. Li estas memorata speciale pri tio, ke plejparte li planis modernan naŭjaran bazlernejan sistemon de Finnlando. Lia partio estis [[Finnlanda Socialdemokratia Partio]]. Li estis [[ministro]] pri instruado de Finnlando kvin fojojn. Reino Oittinen estis la ĉefo de la urba libraro de [[Tampere]] dum la 1930-aj jaroj. Poste li redaktis la gazeton ''Työn voima'' en [[Jyväskylä]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Oittinen, Reino}} [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Finnaj bibliotekistoj]] [[Kategorio:Finnaj ĵurnalistoj]] qxuldsebzj07jx6ogrbms8jzmt8ec74 0 822779 9368097 9307403 2026-05-07T08:31:45Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368097 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} [[Dosiero:JustinBieberLogo.png|eta| [[Markemblemo|Emblemo]] de Justin Bieber]] [[Dosiero:Caricature_of_Justin_Bieber_by_DonkeyHotey.jpg|eta|[[Karikaturo|Bildstrio]] de la juna Justin Bieber (2009-2011) kun lia unika hararanĝo kaj la [[Air Jordan]] -ŝuoj kiujn li kutimis porti]] [[Dosiero:Justin_Bieber_-DSC_8236-10.20.12_(8107415963).jpg|eta|Donacoj foriris al Bieber, oktobro 2012]] [[Dosiero:Justin_Bieber_-DSC_8237-10.20.12_(8107424906).jpg|eta|En Belieberano ne spektaklo kun fandomobjektoj, oktobro 2012]] [[Dosiero:Justin_Bieber_half_topless_in_Zurich_Hallenstadion.JPG|eta|216x216px| Bieber elmontras sian korpon ĉe koncerto en [[Zuriko|Zurika]] Stadiono, marto 2013]] [[Dosiero:Justin_Bieber_and_Jack.jpg|eta| [[Vakso]]ofiguro de Justin Bieber en [[Londono]]]] [[Dosiero:Justin_Bieber_2.png|eta|Bieber ĉe aŭtografokazaĵo, 2009]] [[Dosiero:Justin_Bieber_20130325_012-2.jpg|eta|Prezento de Bieber en 2013]] [[Dosiero:Justin Bieber in Rosemont, Illinois (2015) (cropped).jpg|eta|301x301ra| Bieber dum la Justice World Tour, la 28-an de majo 2022]] [[Dosiero:Justice_Logo_(Justin_Bieber).png|eta|La kvina studialbumo de Bieber, justeco, estas konsiderita orientilo por lia reveno al la industrio]] [[Dosiero:Falsani1.jpg|eta|238x238ra| La usona [[Verkisto|verkistino]] kaj [[ĵurnalisto]], Kathleen Falsani, aŭtoro de la libro "Belieber!: Fame, Faith, and the Heart of Justin Bieber"]] [[Dosiero:Bieber_twitter_follower_count.png|eta|Grafikaĵo prezentanta la nombron da partianoj de Justin Bieber en [[Twitter]] inter la jaroj 2010-2012]] [[Dosiero:Twitter_activity_of_Justin_Bieber.png|eta|Grafiko montranta la agadon de Justin Bieber en Twitter tra la jaroj]] [[Dosiero:Sorry_logo.png|eta|La kanto de Justin Bieber " Sorry " atingis unu miliardon da vidoj en 136 tagoj, kaj estis la plej vidita vidbendo sur Jutubo tiun jaron.]] [[Dosiero:Johnny_orlando_cologne_3.jpg|eta|161x161ra| Diversaj artistoj deklaris ke Justin Bieber influis la komencon de ilia vojo kaj ilian kreadon en muziko, inter ili la kanada Kantaŭtoro Johnny Orlando .]] [[Dosiero:191125_Shawn_Mendes_at_the_2019_American_Music_Awards_(cropped).png|eta|200x200ra| Bieber inspiris la kanadan [[Kantaŭtoro]]n [[Shawn Mendes]], kiu en novembro 2020 eĉ publikigis la [[unuopaĵo]]n Monster kune kun Justino.]] '''Belieberanoj''' ([[Angla lingvo|angle]] '''beliebers'''; ankaŭ nomita "'''Bieber manio'''", ankaŭ rilatas al '''adorantoj de Justin Bieber''') estas [[Sociologio|sociologia]] fenomeno de [[Amashisterio|amasa psikozo]], kiu afliktis [[Usono]]n, [[Kanado]]n, [[Eŭropo]]n kaj la ceteron de la mondo ekde la [[2010-aj jaroj|dua jardeko de la 21-a jarcento]] el ĉio rilate al la [[Kanado|kanada]] [[Kantisto|popkantisto]] [[Justin Bieber]], precipe inter adoleskulinoj, la "'''Beliberians'''". Fanoj estis karakterizitaj per [[histerio]] rilate ĉion rilate al la [[Junulara idolo|junula idolo]] Justin Bieber, ĉu en vestaĵoj rilataj al li, laŭtaj krioj ĉe [[Spektaklo|koncertoj]] kaj renkontiĝoj de fanoj ĉe lokoj, kie la kantisto alvenis (ekzemple, en [[flughaveno]]j kaj [[hotelo]]j). La fenomeno kreskis kune kun lia iĝi [[Pop-ikono|popikono]] kaj [[sekssimbolo]]. La intensa [[fanaro]] kiu formiĝis ĉirkaŭ Bieber estas konsiderita kiel rememoriga pri la [[Beatle-manio]] fenomeno <ref>The Huffington Post UK, [https://www.huffingtonpost.co.uk/2013/03/07/bieber-backlash_n_2828657.html Is Justin Bieber Losing It? 5 Reasons Why We Think He Might Be...], HuffPost UK, la 4an de februaro ‏ 2013</ref>, kaj la unika [[hararanĝo]] de Bieber en tiu tempo desegnis komparojn al la hararanĝoj de la membroj de [[The Beatles]] <ref>[https://www.denverpost.com/2010/08/05/stars-rock-with-locks-justin-bieber-is-the-latest-hottie-to-set-a-hair-trend/ Stars rock with locks: Justin Bieber is the latest hottie to set a hair trend], The Denver Post, ‏2010-08-05 (usonangla)</ref>. La adorado de Bieber inter adoleskulinoj ankaŭ estis komparita kun paralelaj fenomenoj en [[Usono]] al la [[usonanoj|usona]] [[aktoro]] [[Frank Sinatra]] en la [[1940-aj jaroj]], kaj [[Elvis Presley]] en la [[1950-aj jaroj]] <ref>Lisa Robinson, [https://www.vanityfair.com/news/2011/02/justin-bieber-201102 The Kid Just Has It], ''[[Vanity Fair]]'', la 4an de aprilo 2011</ref>. Beliebers estas la plej granda fanaro iam por iu ajn kantisto. La nombro da adeptoj de Bieber en ĉiuj [[Socia reto (sociologio)|sociaj retoj]] nombras pli ol 600 milionojn da sekvantoj, la plej granda nombro da ciferecaj sekvantoj por muzikisto en la historio. Sekve de "Bieber-frenezo", Justin Bieber estis la persono, kies serĉo estis la plej populara ĉe la [[Serĉilo Google|Guglo-serĉilo]] dum kvar jaroj sinsekvaj. La Beliebers ankaŭ estas la plej pimpa fankomunumo en historio, kun kvin honorigoj-premioj (el 28 nomumoj), inkluzive de du premioj de [[Eŭropaj Muzikaj Premioj de MTV|MTV Europe]]. Tra la jaroj, la bildigo de Bieber ĉesis esti uzata kiel junulara idolo kaj seksa simbolo, kaj liaj fanoj nuntempe vidas lin kiel unu el la plej grandaj [[Pop-ikono|popsteluloj]] en la komenco de la [[21-a jarcento]] kaj en la historio ĝenerale. == Komenco kaj disvastigo == La [[fenomeno]] komenciĝis en Usono jam en 2009, kiam [[Justin Bieber]] havis 15 jarojn, post la sukceso de la [[unuopaĵo]]j ''One Time'' kaj ''One Less Lonely Girl'' (Unu Malpli Soleca Knabino). En novembro li publikigis sian [[Debuta Albumo|debutalbumon]] ''My World'', kiu konsistis el sep kantoj kiuj kombinis [[Ritmenbluso|R&B]] kaj [[Elektropop|elektronikan popmuzikon]]. Kiel parto de la reklamado de la albumo, Bieber laŭsupoze partoprenis renkontiĝon de adorantoj en [[Vendejaro|butikcentro]] en [[Novjorko]], sed eĉ antaŭ ol li alvenis, la polico havis malfacilecon trakti la homamason de proksimume 3,000 adoleskulinoj, kaj tri knabinoj estis iomete. vundita. En respondo, [[Nov-Jorka Polica Departemento|la Novjorka polico]] arestis altrangan oficiston en Jam Village kaj [[Scooter Braun]], [[Muzikproduktisto|la manaĝero]] de Bieber kiu estis akuzita je endanĝerigado de homa vivo. Poste, kiam li alteriĝis en [[Nov-Zelando]], centoj da adorantoj, kiuj atendis lin en la [[flughaveno]], sukcesis trarompi la polican ringon ĉirkaŭ li, kaj pafi lian patrinon. Post la okazaĵo, la manaĝeroj de Bieber eĉ konsideris ke en estontaj renkontiĝoj kun adorantoj li kaŝos sin malantaŭ vitro, por eviti koliziojn. Pro tiuj okazaĵoj, Justin estis ĉirkaŭita de sekureco. Post fotiĝo kun [[Kim Kardashian]] dum sia vizito al la [[Blanka Domo (Vaŝingtono)|Blanka Domo]], Kim ricevis mortminacojn de la fanoj de Justin. La [[Chicago Tribune|Chicago]] Tribune notis ke la admirantaro de Bieber, "Beliebers", estis unu el la ĉefaj vortoj de 2010 <ref name=":22">Stevens, Heidi (la 29an de decembro 2010). "Top buzzwords of 2010". ''Chicago Tribune''.</ref>. Du monatojn post kiam li publikigis sian debutalbumon, li publikigis la kanton ''Baby'', kiu ene de kelkaj monatoj iĝis [[La plej viditaj filmetoj en Jutubo|la plej vidita vidbendo en la historio de Jutubo]]. Sekvante la grandan sukceson de Bieber, lia populareco pliiĝis kaj estis nomita en la amaskomunikilaro "Bieber-febro" <ref>Sean Michaels, [https://www.theguardian.com/music/2011/mar/11/justin-bieber-fever-liverpool Justin Bieber fever hits Liverpool], The Guardian, la 5an de februaro 2011</ref>. Okazaĵoj de fanrenkontiĝoj kiuj iĝis for de kontrolo estis vaste kovritaj - en [[Sidnejo]], [[Nov-Zelando]], [[Liverpool]], [[Barcelono]], [[Parizo]] kaj aliaj grandurboj <ref>[https://www.cp24.com/bieber-fever-in-spain-as-the-bieb-trains-with-barcelona-1.628628 Bieber fever in Spain as The Bieb trains with Barcelona] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221019070019/https://www.cp24.com/bieber-fever-in-spain-as-the-bieb-trains-with-barcelona-1.628628 |date=2022-10-19 }}, CP24, ‏2011-04-07</ref><ref>[https://www.irishtimes.com/news/bieber-fever-hits-paris-as-idol-sings-from-balcony-1.1063402 Bieber fever hits Paris as idol sings from balcony], The Irish Times, ‏6 במאי 2012</ref>. En 2011, ene de nur du jaroj de enirado de la muzika industrio, Bieber eniris la [[TIME 100|Time 100]] liston de la plej influaj homoj en la mondo por la unua fojo, kaj en februaro 2011, li publikigis sian unuan [[Dokumenta filmo|dokumentarion]], ''Justin Bieber: The Movie''. En la unua tago de sia publikigo, la filmo atingis proksimume 12,4 milionojn [[Dolaro (monunuo)|da dolaroj]] kaj 29,514,054 dolarojn en la unua semajno - de 3,105 [[Kino|kinejoj]] <ref>[https://www.boxofficemojo.com/release/rl927434241/ Justin Bieber: Never Say Never], Box Office Mojo, ‏2010</ref>. La tutsumo de enspezoj atingis proksime de cent milionoj da dolaroj, tiel iĝante la plej alt-atinganta spektaklofilmo ekde 1984, kaj la tria plej alt-atinganta dokumentario ekde 1982 <ref>Gregory Ellwood, Box Office: [https://uproxx.com/hitfix/box-office-never-say-never-as-justin-bieber-beats-adam-sandler-friday-for-no-1/ ‘Never Say Never’ as Justin Bieber beats Adam Sandler Friday for no. 1], UPROXX, la 6an de januaro 2011</ref>. Dum kvar jaroj sinsekvaj, Bieber estis la persono, kies serĉo estis la plej petita en la [[Serĉilo Google|serĉilo de Google]]. Liaj [[Skulptisto|vakskulptaĵoj]] estis elmontritaj en [[Vaksfigura muzeo|vaksoomuzeoj]] de [[Madame Tussauds]] en [[Novjorko]], [[Londono]] kaj [[Amsterdamo]] <ref>Jocelyn Vena, [http://www.mtv.com/news/1659922/justin-bieber-wax-figure/ Justin Bieber Wax Figures Unveiled] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220529023959/http://www.mtv.com/news/1659922/justin-bieber-wax-figure/ |date=2022-05-29 }}, MTV NEWS</ref>. En tiuj jaroj, Bieber estis vidita kiel [[Seksosimbolo|seksa simbolo]], kaj ofte elmontris sian korpon antaŭ la spektantaro. La nova [[Fanaro|fanatikeco]] de Bieber estis komparita kun la fenomeno ''[[Beatle-manio]]'' de la [[1960-aj jaroj]], kaj la unika [[hararanĝo]] de Bieber tiutempe desegnis komparojn al la hararanĝo de la membroj de la [[The Beatles|Beatles-]] [[Ensemblo (muziko)|grupo]]. La adorado de Bieber inter adoleskulinoj ankaŭ estis komparita kun la fenomenoj en [[Usono]] de la [[usonanoj|usona]] [[aktoro]] [[Frank Sinatra]] en la [[1940-aj jaroj]] kaj [[Elvis Presley]] en la [[1950-aj jaroj]]. == Maturiĝo == En liaj fruaj 20-aj jaroj, kaj precipe post la publikigo de la [[Purpose]] [[Muzikalbumo|-albumo]] en 2015, la publika bildo de Bieber denove ŝanĝiĝis, ĉi-foje por pli bone. Dum tiu [[trikoto|ĉi periodo li ofte portis ĉemizojn]] [[Rok-muziko|de]] [[Ĉemizo|rokmarkoj]] [[Varomarko|;]] Inter ili estas t-ĉemizoj de [[Marilyn Manson]] kaj [[Kurt Cobain]] <ref name=":0">Edward Barsamian, [https://www.vogue.com/article/justin-bieber-fear-of-god-purpose-tour-celebrity-concert-style Justin Bieber’s Purpose Tour Performance Style], Vogue, la ‏3an februaro 2016</ref>; [[Flanelo|flanelĉemizoj]], [[Denimo|denimaj]] [[Ĝinzo|jakoj]] kaj ŝirita ĝinzo <ref>Jake Woolf, [https://www.gq.com/story/justin-bieber-tour-purpose-style Justin Bieber's Purpose Tour Style Has Hit Next-Level Status]{{404|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[GQ (revuo)|GQ]]'', ‏la 4an de februaro 2016</ref>. La moda revuo [[Vogue]] rimarkis, ke la modo de Bieber dum ĉi tiu periodo memorigas la [[grunĝo]] modon de la [[1990-aj jaroj]] <ref name=":0" />. En 2018, "Steps to Stardom" - ekspozicio pri la frua kariero de Bieber, kiu prezentis kolekton de memorindaĵoj de liaj fruaj jaroj - malfermiĝis en la hejmurbo de Bieber, [[Stratford (Ontario)|Stratford]], [[Ontario]], ĉe la Stratford Perth Museum. Inter la ekspoziciaĵoj estis profesia drumaro kiun li posedis kiel juna infano, la Grammy-Premioj kiujn li gajnis, mikrofonoj, lia Stratford Warriors hokejako kaj personaj leteroj, inkluzive de unu de [[Michelle Obama]] <ref>[https://www.thestar.com/entertainment/music/2018/01/04/justin-bieber-museum-exhibit-to-open-in-hometown-stratford-ont-next-month.html Justin Bieber museum exhibit to open in hometown, Stratford, Ont., next month], thestar.com, ‏2018-01-04</ref>. Bieber faris plurajn vizitojn al la muzeo <ref>[https://www.cbc.ca/news/canada/kitchener-waterloo/justin-bieber-exhibit-in-stratford-extended-for-another-year-after-breaking-records-1.4860689 The Canadian Press, Justin Bieber exhibit in Stratford extended after breaking attendance records], CBC, la 21an de oktobro 2018 </ref>. La ekspoziciaĵo estis origine planita por fermiĝi en oktobro 2018, sed la estraro de direktoroj de la muzeo etendis ĝin por alia jaro post kiam la ekspoziciaĵo rompis la vizitantrekordon, rekordon tenitan per la [[Hejmo de Anne Frank|Anne Frank House]] ekspoziciaĵo en [[2015]]. Post lia geedziĝo en 2018, lia karaktero daŭre ŝanĝiĝis. Ĉar lia admiranta bazo maljuniĝis kaj aliflanke li temigis sian rilaton, li moviĝis foren de la bildo de [[Junulara idolo|junulidolo]] kaj dekaĝula [[Seksosimbolo|sekssimbolo]], kaj ricevis pli maturan bildon kaj pli mildan parolstilon ol antaŭe <ref>[https://web.archive.org/web/20200803051811/https://santamariatimes.com/people/justin-bieber-is-a-changed-man/article_c85ac0e8-8249-5f03-bd6c-b3dafe557832.html Justin Bieber 'is a changed man'] | People | santamariatimes.com, web.archive.org, ‏2020-08-03</ref><ref>[https://www.cheatsheet.com/entertainment/justin-bieber-is-a-completely-different-person-from-what-you-remember.html/ Justin Bieber Is a Completely Different Person From What You Remember]{{404|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Showbiz Cheat Sheet, la 6an de januaro 2019</ref>. En intervjuo kun la revuo Vogue en februaro 2019, li diris, ke li "daŭre ridos pri sia pasinteco" <ref>[https://www.vogue.com/article/justin-bieber-hailey-bieber-cover-interview Rob Haskell, Justin Bieber and Hailey Bieber Open Up About Their Passionate, Not-Always-Easy Romance in Vogue’s March Cover], Vogue, la 4an de januaro 2019 </ref>. La 24-an de decembro 2019, Bieber sciigis per mallonga klipo nomita ''bieber2020'' ke li publikigos [[Justeco (albumo)|sian kvinan studialbumon]] kaj iros sur [[Justeco Monda Turneo|sian kvaran turneon]] en 2020. Ĉi tiu mejloŝtono estis konsiderita lia reveno al la industrio, sed la "Bieber-furoro" fenomeno. ne ripetis sin kiel antaŭe. Kaj dum komence de sia kariero, Bieber establis sian statuson kiel pionira [[Junulara idolo|junulidolo]] kaj kiel [[Admiro|simbolo de admiro]]. En la estonteco, kiel unu el la plej grandaj [[Pop-ikono|popsteluloj]] en la [[2010-aj jaroj|dua jardeko]], en la [[2020-aj jaroj]] de la [[21-a jarcento]] kaj en la historio ĝenerale. == Efikoj kaj influoj == En 2021, Justin Bieber rompis la ĉiaman rekordon de ĉiumonata fluo de [[Spotify]] kun pli ol 94 milionoj da ĉiumonataj aŭskultantoj. Ĝi estas ofte metita en la unuan lokon en la nombro de monataj aŭskultantoj, kaj en la kvara loko en la nombro de sekvantoj <ref>[https://www.world-today-news.com/justin-bieber-surpasses-73-2m-monthly-listeners-on-spotify/ Justin Bieber surpasses 73.2M monthly listeners on Spotify]</ref>. Dum lia kariero, Bieber gajnis 368 premiojn (el 802 nomumoj). Inter ili, 18 premioj ĉe la American Music Awards, du [[Grammy Award|Grammy-Premioj]] (el 24 nomumoj), du britaj Premioj, unu premio de la Bambi Awards, 23 premioj ĉe la Youth Choice Awards, 21 premioj ĉe la MTV Europe Music Awards (kiu rompis la nombron la venkoj) kaj 33 [[Guinness-libro de rekordoj|Guinness-rekordoj]]. La tutmondaj vendoj de Bieber sumiĝas al pli ol 150 milionoj da kopioj kaj li estas konsiderata unu el [[Listo de plej vendantaj muzikistoj|la plej vendataj muzikistoj en la historio]], vicigita 21-a en ĉi tiu listo kaj la plej juna en ĝi. Revuo " [[Forbes]] " inkluzivis Bieber tri jarojn sinsekve en la listo de la dek plej potencaj homoj en la mondo en 2011-2013. == Aprezo kaj recenzo == Jam en la unuaj jaroj de lia eniro en la mondon de muziko, pluraj [[libro]]j estis skribitaj pri li, inkluzive de [[furorlibro]]j. La 27-an de septembro, 2011, la [[usonanoj|usona]] [[verkisto]] kaj [[ĵurnalisto]], Kathleen Falsani ŝia libro "Belieber!: Fame, Faith, and the Heart of Justin Bieber" kiu esploris la pliiĝon kaj popularecon de Bieber inter junularoj <ref>Cathleen Falsani, ''[[iarchive:belieberfamefait0000fals|Belieber! : fame, faith, and the heart of Justin Bieber]]'', Brentwood, Tenn. : Worthy Publishing, 2011, ISBN 978-1-936034-77-2 </ref>. Hugh McIntyre de [[Forbes]] skribis pri Bieber ke ”Vi povas amas lin, vi povas malamas lin, sed kiel ajn vi sentas pri li, neniu povas argumenti, ke Justin Bieber ne konkeris la popmondon kaj ke li povas transformi preskaŭ ajnan trakon en sukceson, kaj neniu povas vendi unuopaĵon kiel li povas nuntempe." McIntyre ankaŭ nomis Bieber ”Povego nehaltigebla en muziko”, kaj laŭdis Bieber por atingado de sukceso en diversaj [[ĝenro]]j, kiel ekzemple [[Ritmenbluso|R&B]], [[elektronika muziko]], [[danco]], [[Hiphopo|repo]] kaj [[Latina muziko|latina kantado]] <ref>Hugh McIntyre, [https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2017/07/24/justin-bieber-is-no-longer-just-a-pop-star-hes-proven-he-can-do-anything/?sh=50672a01531b Justin Bieber Is No Longer Just A Pop Star, He's Proven He Can Do Anything], la 1an de junio 2017 </ref>. Joe Adtonji de la usona [[retejo]] The Conversation skribis ke Bieber estas "unu el la plej sukcesaj popkantistoj de la lastaj jaroj" <ref>Ed Montano, Gene Shill, [http://theconversation.com/pop-with-purpose-in-defence-of-justin-bieber-73860 Pop with purpose: in defence of Justin Bieber], The Conversation</ref>. == Sociaj retejoj == Ĉe [[Instagram]] Bieber estas la kvara artisto en la nombro de sekvantoj, kaj la deka en la nombro en la ĝenerala listo <ref>[https://www.brandwatch.com/blog/most-twitter-followers/ Instagram accounts with the most followers worldwide as of December 2020]</ref>. En [[Facebook|Fejsbuko]] li estas la kvara artisto en la nombro de sekvantoj, kaj la 20-a en la ĝenerala listo <ref name="statista.com">[https://www.statista.com/statistics/269304/international-brands-on-facebook-by-number-of-fans/ Most popular Facebook fan pages as of June 2020, based on number of fans]</ref>. === Tvitero === Justin Bieber estis la plej influa persono sur [[Twitter]] en la jaroj 2010-2012 <ref>"Bieber Tops Twitter Trend List". ''World Entertainment News Network''. COMTEX News Network, Inc. la 16an de decembro 2010.</ref>, tri procentoj de la agado en Twitter estis pri temoj ligitaj al li <ref name="statista.com"/> kaj la nombro da liaj sekvantoj estis proksimume ses miliono. En januaro 2013, preterpasis la kantiston [[Lady Gaga]] kaj iĝis la plej sekvita persono sur Twitter. Aktuale en 2022, Justin Bieber estas la plej sekvita [[muzikisto]] en Twitter kun pli ol 114 milionoj da sekvantoj <ref>[https://www.brandwatch.com/blog/most-twitter-followers/ The Most Followed Accounts on Twitter]</ref> kaj dua nur post prezidanto [[Barack Obama|Obama]]. Justin eĉ atestis sin en intervjuo, ke kiam li vidas komenton de adoranto, kiu petas de li "bonvolu sekvi min" (bonvolu sekvi min) li sekvas lin sciante, ke por li tio kaŭzos grandan feliĉon. Tra la jaroj la kvanto de la ĉirpetoj de Bieber en la platformo malpliiĝis kaj en 2022, [[Elon Musk]] eĉ indikis tion kiel pruvon ke Twitter mortantas. === Jutubo === Laŭ Jan Hoffman de la [[The New York Times]], parto de la adorado de Bieber devenas de lia [[YouTube|jutuba]] kanalo. La frua admirantaro de Bieber formiĝis sur Jutubo eĉ antaŭ la publikigo de lia debutalbumo ''[[Mia mondo|My World]]'' en novembro 2009, kaj eĉ antaŭ ĝia publikigo, la YouTube-vidbendoj de Bieber rikoltis milionojn da vidoj <ref>Jan Hoffman, [https://www.nytimes.com/2010/01/03/fashion/03bieber.html Justin Bieber is Living the Tween Idol Dream], ‏ 2010</ref>. Justin Bieber estas la plej ludita artisto en [[YouTube|Jutubo]] de ĉiuj tempoj kaj li estas la nura, kies 11 kantoj [hebrew 10] transiris la [[miliardo]]n de vidadmarko en la retejo, kaj krome, 18 vidbendoj pasis la duonmiliardo da vidomarko, de kiuj tri pasis la markon de 2 miliardoj kaj unu La 3 miliardoj <ref>[https://www.rollingstone.com/music/music-lists/the-billion-view-club-youtubes-most-watched-music-videos-162074/luis-fonsi-ft-daddy-yankee-despacito-202615/ The Billion View Club: YouTube’s Most Watched Music Videos]</ref>. La kanto " [[Bebo (kanto de Justin Bieber)|Bebo]] " iĝis post kelkaj monatoj [[La plej viditaj filmetoj en Jutubo|la plej vidita video en la historio de Jutubo]], en 2015 la kanto " [[Pardonu (kanto de Justin Bieber)|Sorry]] " atingis unu miliardon da rigardoj en 136 tagoj, du miliardojn en 394 tagoj kaj tri miliardojn en 1,044, kaj estis la plej vidita video sur Jutubo. Bieber tenis la [[Jutubaj kanaloj kun la plej granda nombro da abonantoj|rekordon pri la nombro da abonantoj en Jutubo]] (kiel muzikisto) de majo 2010 ĝis septembro 2021 kun proksimume 66 milionoj da abonantoj ĝis la atingo de la [[knabina grupo]] [[Blackpink|Black Pink]], kiu nuntempe lokas lin kiel la dua muzikisto en la listo kaj en unua loko kiel solluda muzikisto (13-a loko en [[Jutubaj kanaloj kun la plej granda nombro da abonantoj|la ĝenerala listo]]) kaj ankaŭ la artisto kun la kvanto Plej altaj totalaj vidoj en la retejo (51,8 miliardoj da vidoj, 28-a loko en la listo). La muzikfilmeto por lia kanto - [[Bebo (kanto de Justin Bieber)|Bebo]] de 2010 tenis la unuan lokon dum pli ol du jaroj kiel spektita video en Jutubo, jes ĝi estas la kvara video kun la plej alta kvanto de "Mi ne ŝatis" (malŝatis) en la retejo kaj en la pasinteco ĝi estis eĉ en la unua loko <ref>[https://www.scoopwhoop.com/entertainment/not-just-sadak-2-here-are-the-12-most-disliked-videos-on-youtube-of-all-time/ Not Just ‘Sadak 2’, Here Are The 12 Most Disliked Videos On YouTube Of All Time]</ref>. Bieber traktis tion en intervjuo kun James Corden. Li estis taksita fare de Celebuzz kiel unu el la plej grandaj [[YouTube|Jutubsteluloj]] de la jardeko. == Famulaj beliebers == La adorantoj de Bieber ankaŭ inkludas multajn famulojn, inkluzive de [[famulo]]j Kendall Jenner, Olivia Munn, Anna Zack, [[Kim Kardashian]], kaj [[Korbopilko|basketbaloludantojn]] DeMar DeRozan kaj Andrea Bernani, kaj [[Aŭstralia piedpilkado|aŭstraliajn futbalistojn]] Dane Swann kaj Daisy Thomas. Diversaj artistoj esprimis ke Bieber influis la komencon de ilia vojo kaj ilian kreadon en muziko, inkluzive de: [[Shawn Mendes]], [[Billie Eilish]], [[Dua Lipa]] <ref>"[https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-52117012 Dua Lipa interview: How I released an album from lockdown]". BBC News . 2020-04-02.</ref><ref>Aude Soichet וAlexa Valiente, [https://abcnews.go.com/Entertainment/dua-lipa-aspiring-singer-todays-top-global-female/story?id=58393549 How Dua Lipa went from aspiring singer to one of today's top global female pop stars], ABC News, la 4an de septembro 2018</ref>, membroj de la grupo [[BTS (muzikgrupo)|BTS]] <ref>[https://youtube.com/watch?v=JTjVQqluqQI Justin Bieber Explains Why BTS' "Dynamite" Is Such a Big Deal], filmeto en la kanalo "E! News",</ref>, Charlie Puth, Johnny Orlando, membroj de la grupo ''Why Don't We'', Rita Ora kaj Niall Horan <ref>Madeline Roth, [http://www.mtv.com/news/2869056/niall-horan-six-year-x-factor-anniversary/ Never Forget That Six Years Ago, Katy Perry Decided Niall Horan’s Fate On The X Factor] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200813034608/http://www.mtv.com/news/2869056/niall-horan-six-year-x-factor-anniversary/ |date=2020-08-13 }}, MTV, ‏15/04/2016</ref>. === Billie Eilish === Kantisto [[Billie Eilish]] estis adoranto de Justin Bieber kaj en ŝia junaĝo ŝiaj gepatroj eĉ pripensis sendi ŝin al [[Psikoterapio|psikologia traktado]] pro [[Obseda-Kompulsia Malsano|ŝia obsedo]] kun la [[unuopaĵo]] kaj [[Muzikvideo|muzikfilmeto]] de Bieber por ''As Long as You Love Me'' en 2012 <ref>Emily Kirkpatrick, [https://www.vanityfair.com/style/2020/07/billie-eilish-justin-bieber-obsession Billie Eilish Almost Went to Therapy Over Her Justin Bieber Obsession], Vanity Fair, la 3an de junio 2020 </ref>. En 2020, kune kun Bieber, ŝi registris remiksaĵon de la kanto ''Bad Guy'', kiu estis granda sukceso kaj metis Billie Eilish en la unuan lokon sur la Billboard Hot 100 ĉarto por la unua fojo <ref>Gary Trust, [https://www.billboard.com/pro/lil-nas-x-old-town-road-hot-100-number-one-ninth-week/ Billboard], Billboard, ‏la 1an de majo 2019 </ref>. === Shawn Mendes === Justin estis unu el la plej ŝatataj kantistoj de la kanada Kantaŭtoro Shawn Mendes ekde kiam li havis naŭ jarojn, li deklaris ke li precipe ŝatis la kanton ''U Smile'' kaj Justin estis [[rolmodelo]] kaj inspiro por li <ref>[https://www.pressparty.com/pg/newsdesk/shawnmendes/view/158968/ Shawn Mendes talks moving on from Justin Bieber influence,]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Pressparty</ref>. Mendes eĉ deklaris en intervjuo ke Justin estis unu el la kialoj kial li komencis kanti kaj ke li estis ekscitita kiam li renkontis lin por la unua fojo. En 2020 li publikigis kune kun Bieber la unuopaĵon ''Monster'' <ref>Claire Shaffer, Althea Legaspi November 20, 2020, ‏[http://www.rollingstone.com/music/music-news/shawn-mendes-justin-bieber-monster-song-video-1092874/ Shawn Mendes, Justin Bieber Confront Pitfalls of Fame in ‘Monster’ Video], retejo RollingStones</ref>. === Hailey Baldwin === En ŝia junaĝo, Hailey Baldwin estis fervorulo de Justin Bieber, post kiam ŝia patro, Stephen Baldwin, kunigis ilin <ref>Web Desk, [https://www.geo.tv/latest/341795-justin-biebers-love-story-with-hailey-baldwin Justin Bieber's amazing love story with Hailey Baldwin], Geo News, la 5an de februaro 2021 </ref> la koneco de la du komenciĝis kaj ili eĉ pariĝis por mallonga periodo en 2016 <ref>Callie Ahlgrim, [https://www.insider.com/justin-bieber-hailey-baldwin-a-relationship-timeline-2018-7 A complete timeline of Hailey Baldwin and Justin Bieber's relationship], Insider, la 4an de aprilo 2022 </ref>, en majo 2018 ili renovigis sian rilaton, la 7an de julio 2018, Baldwin fianĉiĝis kun Bieber. Baldwin kaj Bieber ricevis geedziĝlicencon en septembro 2018 kaj geedziĝis en oktobro 2019. == Premioj kaj nomumoj de la fanaro == == Galerio == <gallery mode="packed" heights="150"> dosiero:100405_EasterEggRoll_272_(4513032928).jpg|Prezento en 2010 dosiero:Justin_Bieber_Hallenstadion_Zurich_Switzerland.jpg|Prezento en 2011 dosiero:Justin_Bieber_-DSC_8256-10.20.12_(8107416325).jpg|Prezento en 2012 dosiero:Justin_Bieber_Q_&_A_(25972546524).jpg|Prezento en ־2015 dosiero:Justin_Bieber_(25830598702).jpg|Prezento en 2016 dosiero:Pinkpop_2017_-_Justin_Bieber.jpg|Prezento en ־2017 dosiero:Signature-justinBieber.png|Aŭtografaĵo </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Beatle-manio|Beatlemanio]] * [[Pop-ikono|Popikono]], [[Junulara idolo|junula idolo]] * [[Amashisterio|Amasa histerio]] * Premioj kaj nomumoj de Justin Bieber * Maria (Justin Bieber-kanto) === Koncertvojaĝoj === * 2009: ''[[:en:Urban Behavior Tour]]'' * 2010–2011: ''[[:en:My World Tour]]'' * 2012–2013: ''[[:en:Believe Tour]]'' * 2016–2017: ''[[:en:Purpose World Tour]]'' * 2022: ''[[:en:Justice World Tour]]'' == Por plia legado == == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Junaĝo en Usono]] [[Kategorio:Populara kulturo]] [[Kategorio:Sociologio]] [[Kategorio:Amashisterio]] [[Kategorio:Muziko en 2010-2019]] 1ouf0lnrtn55b499txaiha2k3xseepp 0 823649 9367940 9298079 2026-05-06T23:05:51Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367940 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo|regiono-ISO=PS}}'''Bajt Lahija''' ([[Araba lingvo|arabe]] : '''بيت لاحيا''') estas [[urbo]] situanta en la nordo de la [[Gazaa Sektoro]], norde de la rifuĝejo [[Ĝabalija]] kaj okcidente de [[Bait Hanun]]. Laŭ la datumoj de la [[Palestina aŭtonomio|Palestina]] Centra Agentejo de Statistiko, la loĝantaro de Bajt Lahija, en la mezo de [[2006]], estis 59,540. En la pasinteco, la urbo estis fama danke al la [[Grundakvejo|rezervujo de dolĉa akvo]] situanta sub ĝi, el kiu la lokaj loĝantoj [[Pumpilo|ĉerpis]] por siaj bezonoj kaj tiuj de iliaj [[brutaro]] kaj por ilia agrikulturo de [[fruktoĝardeno|fruktarbaretoj]] kaj [[legomo]]j kiuj estas konataj pro siaj bongusto. La akvopuriginstalaĵo de la norda Gaza Sektoro ankaŭ situas tie. La instalaĵo estas uzita fare de la loĝantoj de la urbo kaj de la regiono kaj helpas ilin trakti la daŭran [[akvokrizo]]n. == Arkeologio == En la elfosado de fundamentoj por konstruado de domo, kiu okazis en 2012 en la urbo, estis trovitaj restaĵoj de domo kun [[Mozaiko|mozaika]] planko, verŝajne de la F[[Bizanca imperio|bizanca periodo]] {{Refn|[http://news.travelerpedia.net/tourism/%D8%A7%D9%83%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D9%81-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9-%D8%A3%D8%AB%D8%B1%D9%89-discovery-of-an-archaeological-site/ The discovery of an archaeological site in the town of Beit Lahiya, Palestinian], news.travelerpedia}}. En la okcidento de la urbo, proksime de la vilaĝo de Alattatra, ekzistas la restaĵoj de vilaĝo de la otomana periodo. Sur la okcidenta flanko de la urbo estas [[Arkeologio|praa monteto]] kaj proksime estas la ruinoj de forlasita vilaĝo. En la vilaĝo ekzistas praa [[moskeo]] en kiu preĝĉambro kun [[mihrabo]] markanta la direkton de islama preĝo. La moskeo datiĝas de la fino de la [[Fatimida kaliflando|Fatimida dinastio]] kaj la komenco de la [[Ajubidoj|Ajubida dinastio]] kaj la regado de [[Saladino]]. Ekzistas ankaŭ du aliaj moskeoj ŝajne de la [[Otomana Imperio|otomana]] periodo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Bayt_Lahiya_872/index.html Bonvenon al Bejt Lahija] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924085256/http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Bayt_Lahiya_872/index.html |date=2015-09-24 }} * Enketo de Okcidenta Palestino, Mapo 19: [http://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8381 IAA] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230412003755/http://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8381 |date=2023-04-12 }}, [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Survey_of_Western_Palestine_1880.19.jpg Wikimedia commons] * [https://web.archive.org/web/20060720082745/http://www.pnic.gov.ps/english/tourism/tour14.html Palestina Nacia Informo Centro] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] k15dw5k4tdk5r3k39bi67zyaifuvzwp 0 831100 9368080 8412634 2026-05-07T07:49:38Z Sj1mor 12103 9368080 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Alice Mary SMITH''' (geedziĝita nomo '''Alice Mary MEADOWS WHITE'''; la [[19an de majo]] [[1839]] – la [[4an de decembro]] [[1884]]) estis angla komponistino. Ŝiaj komponaĵoj inkluzivis du [[Simfonio|simfoniojn]] kaj granda kolekto de koralaj verkaĵoj, ambaŭ sanktaj kaj laikaj <ref>Rosemary Williamson: 'Smith [White; Meadows White], Alice Mary', ''Grove Music Online'' ed. L. Macy (Accessed 4 February 2005)</ref>. == Vivo == Ŝi estis naskita en [[Londono]] en familio de prospera komercisto. De siaj fruaj jaroj ŝi montris rimarkindan muzikan talenton <ref>J. C. Hadden, ‘White, Alice Mary Meadows (1839-1884)’, rev. David J. Golby, ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004 accessed 4 Feb 2005</ref>. Ŝi prenis privatajn lecionojn ĉe [[William Sterndale Bennett]] kaj [[George Alexander Macfarren]] kiuj lasis ‘[[Felix Mendelssohn Bartholdy|Mendelssohnan]]’ influon en la muziko de la lernantino. Ŝia ampleksa scio pri [[poezio]] evidentiĝas en la elekto de tekstoj por ŝiaj kantoj kaj en la temoj por ŝiaj koncertaj [[Uverturo|uverturoj]]. Alice Mary Smith publikigis sian unuan verkon en sia 18-a jaraĝo kaj je sia 24-a ŝi verkis kaj prezentis sian unuan [[Simfonio|simfonion]], “Simfonio Nº1 en [[D-minoro|Do-minora]]”. Tiel ŝi fariĝis la unua brita virino kiu komponis simfonion. Ĝi estis prezentata fare de la [[Muzika Societo de Londono]] (1864); la [[recenzo]] en ''The Illustrated London News'' diris:"... ''La simfonio de Miss Smith precipe, venante de la plumo de fraŭlino, estis miriga pruvo de la solidaj studoj kaj altaj atingoj de la virinoj devotaj de la artoj en tiu ĉi lando.''" Ŝi estas rigardata kiel brita [[pioniro]] de la [[19-a jarcento|19-a-jarcento]] danke al tiu ĉi simfonio kaj al sia [[sonato]] por [[klarneto]] de 1870, eble la unua brita sonato, “''antaŭ ol la sonatoj de [[Charles Swinnerton Heap|Swinnerton Heap]], [[Ebenezer Prout|Prout]], [[Donald Tovey|Tovey]], kaj [[Charles Villiers Stanford|Stanford]]''”, kiel notas la eldonejo Lazarus <ref>[https://www.prestomusic.com/sheet-music/products/7511521--charles-swinnerton-heap-sonata-for-clarinet-and-piano Lazaras Edition]</ref>. En 1867 Alice Mary geedziĝis kun la [[advokato]] Frederick Meadows White, kiu aktive apogis kaj defendis la agadon de sia edzino uzante sian influon kaj monon por reklami ŝiajn prezentadojn; li certigis al siaj kritikistoj ke ŝia muzikomponado neniel malhelpis ŝian "''bonan hejman [[Mastrumado|mastrumadon]]''". Alice Mary Smith estis elektita Profesia Membro kaj (jarojn poste) Honora Membro de la [[Reĝa Akademio de Muziko]]. Tamen, kiel aliaj virinaj komponistoj, ŝi foje estis devigata adopti viran [[Pseŭdonimo|pseŭdonimon]] por alsendi komponaĵojn por publikigo, ĉar virina nomo ofte alportis tujan malakcepton. Alice Mary Smith iĝis produktiva komponistino de [[Sankta muziko|sanktaj]] kaj [[Profana|profanaj]] korusverkoj. Ŝiaj ĉambraj komponaĵoj enhavas kvar [[Kvarteto|kvartetojn]] por piano, tri [[Arĉa kvarteto|arĉajn kvartetojn]], kaj sonaton por klarneto. La orkestraj komponaĵoj inkludas ses koncert-uverturojn kaj du simfoniojn. Ŝi skribis la “Sinfonio Nº2 en [[A-minoro|La-minora]]” por konkuri en la Alexandra Palace (1876), sed ĝi neniam estis prezentita. Ŝi verkis ankaŭ du grandajn scenverkojn: la [[opereto]] “Gisela” por [[koruso]], [[orkestro]], kaj [[Solisto|solistoj]] kiuj estis prezentitaj en 1865 kaj “La Masko de Pandora” (''The Masque of Pandora'') (1875), kies [[instrumentado]] neniam estis finita <ref>[https://www.victorianvoices.net/ARTICLES/GOP/Music/1883-LessonsoftheGorses.pdf ''Victorian Voices'' archive]</ref>. Ŝi havas unu el la plej grandaj kolektoj de sankta korusmuziko de virina komponisto; la [[Himno|himnoj]] “Kiu havas la bonojn de ĉi tiu mondo?” (''Who Has This World's Goods'') kaj “Ĉe la Akvoj de Babelo” (''By the Waters of Babylon'') markas la unuan ekzemplon de muziko verkita de virino efektive uzata en la angla [[liturgio]] (1864) <ref>Sed notu la konkurantan aserton por ''Te Deum'' kaj ''Jubilate'' fare de Clara Angela Macirone en: Brown, James Duff; Stratton, Stephen Samuel. ''British musical biography: a dictionary of musical artists, authors and composers, born in Britain and its colonies'' (1897)</ref>. Alice Mary Smith mortis kiam ŝi estis nur 45-jara. The Musical Times publikigis [[Nekrologo|nekrologon]] dirante: “''Ŝi atingis famon kiu metas sian nomon ĉe la [[avangardo]] de kreivaj virinaj artistoj''” <ref>{{Cite web|url=http://www1.cpdl.org/wiki/index.php/The_Complete_Sacred_Choral_Music_(Alice_Mary_Smith)|title=The Complete Sacred Choral Music (Alice Mary Smith) - ChoralWiki|website=1.cpdl.org|language=en|access-date=2019-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210801153203/https://www.cpdl.org/wiki/index.php/The_Complete_Sacred_Choral_Music_(Alice_Mary_Smith)|archivedate=2021-08-01}}</ref>. Laŭ la nekrologo de [[:en:The_Athenaeum_(British_magazine)|La Ateneo]] "''Ŝia muziko estas markita per eleganteco kaj gracio... potenco kaj energio. Ŝiaj formoj ĉiam estis klaraj kaj ŝiaj ideoj liberaj de ekscentreco; ŝiaj simpatioj estis evidente pli kun la [[Klasika muziko|klasika]] ol kun la [[Romantisma muziko|romantika]] skolo.''" {{Virinoj en muziko|174}} == Por plia legado == * Ian Graham-Jones: ''The Life and Music of Alice Mary Smith (1839-1884), A Woman Composer of the Victoria Era'' (Edwin Mellen Press, 2010) <ref>{{Cite web|url=https://www.areditions.com/names/alice-mary-smith|title=Alice Mary Smith|website=Areditions.com|accessdate=27 July 2020}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{IMSLP|id=Smith,_Alice_Mary}} * [http://www1.cpdl.org/wiki/index.php/Alice_Mary_Smith Liberaj partituroj de Alice Mary Smith] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210801150343/http://www1.cpdl.org/wiki/index.php/Alice_Mary_Smith |date=2021-08-01 }} ĉe la Korala Publika Domajna Biblioteko (CPDL) * [https://books.google.com/books?id=fxzC8ljsc0wC&pg=PP1 A-R antaŭparolaj eldonoj estas haveblaj ĉe Google Books] * [https://www.leonardsanderman.com/alicemarysmith Pli da informo] ĉe la eldonoj de Sanderman de la sankta korala muziko {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Smith, Alice Mary}} [[Kategorio:Klasikaj komponistoj de la 19-a jarcento]] [[Kategorio:Mortintoj en 1884]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1839]] [[Kategorio:Anglaj romantikaj komponistoj]] [[Kategorio:Klasikaj komponistoj de Anglio]] tnieywg51kg5op70blpmw9jux018uf1 0 838499 9367994 8359255 2026-05-07T00:51:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367994 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = {{paĝonomo}} |naskonomo = }} '''[[Blazio|Balázs]] [[Varga (familia nomo)|Vargha]]''' [balAĵ varga], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Vargha Balázs''' estis [[Hungario|hungara]] [[bibliotekisto]], [[scenaristo]], literaturisto. Liaj [[frato]]j estis [[Domokos Varga]] kaj [[Tamás Varga]]. Balázs Vargha<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM73762 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://www.imdb.com/name/nm1316088/ usona filma datenaro</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1921|3|14}} en [[Kunszentmiklós]], li mortis {{mortotago|1996|3|24}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == Balázs Vargha akiris du diplomojn en [[Universitato de Debrecen|Scienca Universitato István Tisza]] en [[1942]] kaj 1946. Post la diplomo li aŭ instruis, aŭ li laboris en [[instituto]], eĉ en [[ministerio]]. Inter 1958-1977 li esploris en [[Literatura Muzeo Petőfi]], poste li estis bibliotekisto de [[Tutlanda Biblioteko Széchényi]] preskaŭ 2 jardekojn, sed li laboris ankaŭ ĉe literaturaj revuoj. Intertempe li estis ankaŭ [[scenaristo]]. Li ricevis [[premio]]jn inter 1949-2015. == Elektitaj kontribuoj == * ''Új magyar szobrászat'' (studo, 1948) * ''Csokonai Vitéz Mihály'' (1954) * ''Berzsenyi Dániel'' (monografio, 1959) * ''Gyermekirodalom'' (studo, 1964) * ''Nyelv, zene, matematika'' (kunaŭtoro, 1977) * ''A tücsök és a hangyák'' (1985) * ''Arany János játékai'' (1994) * ''Krónika, 1941'' (2001) == Elektitaj scenarlibroj == * ''Fabula'' (1969) * ''Csalódások'' (1973) * ''Délibábok országa'' (1984) * ''Vargha Balázs tizenhárom fabulája'' (1992) == Fontoj == * [https://port.hu/adatlap/szemely/vargha-balazs/person-131126 biografio hungare kun foto] * [https://epa.oszk.hu/01200/01245/00019/8VarghaB.html biografio hungare] * [http://mek.niif.hu/00000/00019/html/v/i014199.htm datenoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190106204344/http://mek.niif.hu/00000/00019/html/v/i014199.htm |date=2019-01-06 }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Vargha Balazs}} [[Kategorio:Hungaraj bibliotekistoj]] [[Kategorio:Hungaraj literaturistoj]] [[Kategorio:Hungaraj scenaristoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} sxvzc0e4l86pkscu8786hec7tvn5kfn 0 846403 9368050 8503579 2026-05-07T06:48:40Z CommonsDelinker 2357 [[c:File:Cottbus_Strassenbahnnetz_2019.png|Cottbus_Strassenbahnnetz_2019.png]] estas anstataŭigita per [[c:File:Cottbus_Strassenbahnnetz_2022.png|Cottbus_Strassenbahnnetz_2022.png]]. [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]: [[:c:COM:FR|File renamed]]: 9368050 wikitext text/x-wiki {{Informkesto publika transporto | nomo = Tramtransporto en Cottbus | dosiero = Cottbus Strassenbahn.jpg | grandeco de dosiero = 280px | priskribo de dosiero = Tramo Tatra KTNF6 en Cottbus | loko = [[Cottbus]]<br />{{Germanio}} | transportsistema speco = [[tramo]] | komenco de funkciado = {{Dato|18|07|1903}} | fino de funkciado = | longeco de sistemo = {{Unuo|26.1|km}} | linioj = 4 | veturiloj = | stacioj = 49 | pasaĝeroj = | jara trafiko = | larĝo de trako = {{Unuo|1000|mm}} | markoj = | posedanto = | transportisto = Cottbusverkehr GmbH | mapo = | grandeco de mapo = | priskribo de mapo = }} '''Tramtransporto en Cottbus''' ({{lang-de|Straßenbahn Cottbus}}) estas reto de [[tramo]]j formantaj la spinon de la sistemo de [[publika transporto]] en [[Cottbus]], urbo en la [[Federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Brandenburgio]], [[Germanio]]. Malfermita en [[1903]], la reto estas funkciigata ekde 1953 fare de la firmao nun konata kiel "Cottbusverkehr", kaj estas integrita en "Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg" (VBB). [[Dosiero:Cottbus Strassenbahnnetz 2022.png|centra|450px|eta|Mapo]] {{-}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Tramtransporto]] * [[Cottbus]] * [[Listo de urboj kun tramtransporto]] == Eksteraj ligiloj == {{Portalo Tramtransporto}} * {{Oficiala retejo|https://www.cottbusverkehr.de/}} ({{de}}/{{en}}) * {{Oficiala retejo|https://www.vbb.de/}} (VBB) ({{de}}/{{en}}) * [https://www.urbanrail.net/eu/de/cb/cottbus.htm UrbanRail.Net] {{Tramtransporto en Germanio}} [[Kategorio:Cottbus]] [[Kategorio:Tramtransporto en Germanio|Cottbus]] [[Kategorio:Tramtransporto laŭ urboj|Cottbus]] [[Kategorio:Metra ŝpuro|Cottbus]] tv59z9p0x85nflochuvm79c3rjc3vgk 0 858617 9367753 8840507 2026-05-06T15:57:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367753 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Aurora BAUTISTA Zúmel''' ([[Villanueva de los Infantes (Valadolido)|Villanueva de los Infantes]], [[provinco Valadolido|Valadolido]], 15a de oktobro [[1922]] - [[Madrido]], 27a de aŭgusto [[2012]]) estis hispana aktorino. Ŝia unua filmo, ''Locura de amor'' (1948), famigis ŝin en elstara loko en [[historia filmo|historiaj filmoj]] de la epokko de la [[frankisma diktaturo]]. Karakterizita per drama ludado, ŝi faris ankaŭ gravajn aperojn en kino de aŭtoro kiel ''La tía Tula'' (1964) kaj ''[[Amanece, que no es poco]]'' (1989). Ŝi ekkarieris en teatro en la [[1940-aj jaroj]]. En kino ŝi laboris ĉefe kun produktora entrepreno Cifesa, kaj reĝisoro Juan de Orduña, ĉefe por historiaj roloj, kiel Agustina de Aragón kaj [[Tereza el Avilo]]. En la [[1960-aj jaroj]] ŝi translokiĝis al [[Meksiko]], kaj filmis tie kaj en Argentino. En la [[1970-aj jaroj]] ŝi revenis al teatro, kaj faris klasikaĵojn ĉefe en la [[1980-aj jaroj]]. == Filmoj == {{Div col|cols = 2}} * 1948 Locura de amor * 1950 Agustina de Aragón ** Pequeñeces * 1953 Condenados ** El curioso impertinente * 1956 La gata * 1958 Il marito * 1959 Sonatas * 1960 Hay alguien detrás de la puerta * 1961 Teresa de Jesús * 1963 Las ratas * 1964 La tía Tula * 1966 El derecho de nacer ** Degüello * 1967 20000 dólares al siete * 1968 Uno a uno sin piedad * 1969 Pepa Doncel ** La Bambola di Satana ** Le 10 meraviglie dell'amore * 1973 Una vela para el diablo * 1975 Los pasajeros * 1977 El mirón * 1985 Extramuros * 1987 [[Divinas palabras (filmo)|Divinas palabras]] ** El polizón del Ulises * 1989 [[Amanece, que no es poco]] * 1995 Hermana, pero ¿qué has hecho? * 2000 Adiós con el corazón * 2002 Octavia * 2004 Tiovivo c. 1950 {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == * [https://www.imdb.com/name/nm0061116/ en imdb] * [http://agpandorabox.blogspot.com/2009/04/aurora-bautista-el-mito-y-la-actriz.html Reportaje: Aurora Bautista. El mito y la actriz] * [http://www.mcu.es/cine/docs/MC/FE/aurora.pdf Homenaje a su trayectoria en el Cine Doré]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Aurora Bautista|revizio=156241132}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bautista, Aurora}} [[Kategorio:Hispanaj aktoroj]] sm2weg796ez9ln5jxxyr8cwwfda4crz 0 859379 9367766 9177711 2026-05-06T16:41:55Z Sj1mor 12103 9367766 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Bernardo O'Higgins Riquelme''' ([[Ĉilio]], [[20-a de aŭgusto|la 20-an de aŭgusto]] [[1778]] - [[Limo]], [[24-a de oktobro|la 24-an de oktobro]] [[1842]] ) estis ĉilia militisto. Li estas konsiderita unu el la Patroj de la Ĉilia Patrujo, unu el la fundamentaj armeaj figuroj de sendependeco kaj la unua ŝtatestro de sendependa Ĉilio sub la titolo de Supera Direktoro inter [[1817]] kaj [[1823]], kiam li libervole rezignis la postenon por eviti intercivitanan militon, kaj ekzilis sin en [[Peruo]] ĝis sia morto. == Biografio == Bernardo O'Higgins naskiĝis en [[Chillán]], [[nelegitima filo]] de Ambrosio O'Higgins, militisto de la hispana Krono, de irlanda origino, kiu estis vicreĝo de Peruo. En Richmond, kie li studis, li renkontis [[Francisco de Miranda]] ( [[1799]] ), kiu gajnis lin al la projekto de hispan-amerika sendependeco kaj la ideoj de [[framasonismo]]. En [[1810]] (revolucio de Santiago) li prepariĝis kunlabori kun la Junto kiu devis regi Ĉilion dum la hispana reĝo [[Fernando la 7-a (Hispanio)|Ferdinando la 7-a]] troviĝis en kaptiteco dum la napoleonaj militoj. Nomumita deputito al la Kongreso en [[1811]], O'Higgins estis nomumita membro de la Junto, prezidita de José Miguel Carrera Verdugo. O'Higgins ricevis la pozicion de generalo en ĉefo de la armeo en januaro [[1814]]. La malvenko de Membrillar antaŭ la kontraŭsendependaj trupoj kondukis al la traktato de Lircay, per kiu la reĝa aŭtoritato estis rekonita. Tiu traktato kaŭzis grandan malkontenton inter ĉiliaj patriotoj, kio estis utiligita fare de la fratoj Carrera Verdugo-fratoj por unuigi la opozicion ĉirkaŭ ili. Alfrontitaj al O'Higgins, ili venkis lin en la batalo de Maipó, sed la alveno de novaj reĝistaj trupoj determinis la repaciĝon (brakumo de la rivero Maipó). Post kiam la restarigo de la hispanaj reĝoj komenciĝis, O'Higgins aliĝis al Mendoza en la armeo de la Andoj kiujn [[José de San Martín]] organizis (1816). En 1817 li rekomencis la ĉilian rekonkeron kun la venko de Chacabuco (februaro 1817) kaj estis nomumita supera direktoro. Post la sendependecdeklaro en Talca (februaro 1818), O'Higgins kaj San Martín estis venkitaj en Chancharrayada (marto [[1818]]) fare de la kontraŭsendependistoj. Malgraŭ esti vundita, O'Higgins partoprenis la decidan konfrontiĝon de Maipú (aprilo 1818), kiu definitive certigis la sendependecon de Ĉilio. Post kiam la ekzekuto de gravaj sendependistoj estis ordonita (inkluzive de la fratoj Juan José kaj José Luis Carrera Verdugo, en aprilo 1818), en aŭgusto 1818 li aprobis diktatoran konstitucion; dum lia politika administrado li ricevis la subtenon de la nobelaro kaj la alta burĝaro, kiuj forlasis lin kiam li aboliciis la nobelaron kaj provis subpremi la ''mayorazgos'' (leĝoj pri heredado). Krome, li devis alfronti bankroton en 1818. En majo de tiu sama jaro, li sukcesis venki la hispanan Pacifikan floton, kiu kaŭzis la sendependecon de Peruo. Lia politiko de instigado de publikaj konstrulaboroj kaj nacia eduko pliigis lian popularecon, sed en [[1821]] lia politika pozicio malfortiĝis, post la ekzekuto de José Miguel Carrera Verdugo. Populara malkontento erupciis en la ribeloj de Concepción kaj La Serena. Li demisiis en januaro 1823, kaj estis anstataŭigita en aŭgusto per [[Ramón Freire]] kaj ekzilita al Peruo. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|O'Higgins, Bernardo}} [[Kategorio:Framasonoj]] [[Kategorio:Ĉiliaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidentoj de Ĉilio]] [[Kategorio:Ĉiliaj militistoj]] gc4yrjq6hpues0lvj6vx7yaac9wxzyr 1 861089 9368137 8677347 2026-05-07T09:54:58Z Giridhar 299 Giridhar movis paĝon [[Diskuto:Indaur]] al [[Diskuto:Indor]]: Malĝusta titolo: 1. La literumado "Indor" pli kongruas kun la prononco de la urbonomo de lokanoj. 8677347 wikitext text/x-wiki == diferenco kaj komparo == "Laŭ la stato de 2011 en la urbo vivis 1 994 397 loĝantoj sur areo de 530 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 3 763 loĝantoj/km². Bazaj informoj Areo: 60  km² Supermara alteco: 553 m Loĝantaro: 1 692 000 en 2004" Do kiu pravas aŭ superas? ĉu temas pri samnoma municipo (distrikto) kaj urbo mem? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:49, 30 mar. 2024 (UTC) jp3dlwoxztodbhepcu9rrli1wytvqxs 0 861826 9367725 8708065 2026-05-06T15:26:41Z ThomasPusch 1869 {{orfa|Finnlando}} 9367725 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto gravulo}} '''Jorma Antero PIISINEN''', pli bone konata per kromnomo ''Remontti-Reiska'', estas finna fakulo pri konstruado kaj renovigo, iama televida programestro kaj nuna [[politikisto]]. Li prezentis en la finna televido programon ''[[Joka kodin asuntomarkkinat]]'' en 1993–2010. La programo estis konata kaj populara kaj do Piisinen fariĝis grava konsilanto pri konstruadaj kaj renovigaj temoj en finnlandaj publikaj eventoj. Ekde 2023 li estas parlamentano el la partio [[Veraj finnoj]]. Pli june Piisinen ludis [[glacihokeo]]n en helsinkana sportklubo Helsingin Jokerit. Piisinen havas tri plenkreskajn filojn. == Eksteraj ligiloj == <!-- {{Projektoj}} --> * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{ĝermo|finno}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Piisinen, Jorma}} [[Kategorio:Finnaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] flak5m54b5uj3uby244l8jaj852zy82 9367867 9367725 2026-05-06T20:27:34Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9367867 wikitext text/x-wiki {{orfa|Finnlando}} {{Informkesto gravulo}} '''Jorma Antero PIISINEN''', pli bone konata per kromnomo ''Remontti-Reiska'', estas finna fakulo pri konstruado kaj renovigo, iama televida programestro kaj nuna [[politikisto]]. Li prezentis en la finna televido programon ''[[Joka kodin asuntomarkkinat]]'' en 1993–2010. La programo estis konata kaj populara kaj do Piisinen fariĝis grava konsilanto pri konstruadaj kaj renovigaj temoj en finnlandaj publikaj eventoj. Ekde 2023 li estas parlamentano el la partio [[Veraj finnoj]]. Pli june Piisinen ludis [[glacihokeo]]n en helsinkana sportklubo Helsingin Jokerit. Piisinen havas tri plenkreskajn filojn. == Eksteraj ligiloj == <!-- {{Projektoj}} --> * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{Bibliotekoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Ĝermo|finno}} {{vivtempo|Piisinen, Jorma}} [[Kategorio:Finnaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] mfarmd7lnsowkliqmzwvqjvbvqjkgpe 0 866875 9368001 9015079 2026-05-07T02:39:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368001 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Barbara W. TUCHMAN''' (naskiĝis ''Wertheim'' la 30-an de januaro 1912 en [[Novjorko]], [[Nov-Jorkio]], mortis la 6-an de februaro 1989 en Greenwich, [[Konektikuto]]) estis usona historiisto, aŭtoro kaj ĵurnalisto. Ŝia sukceso kiel unu el la plej vaste legataj historiistoj de [[Usono]] venis en la [[1960-aj jaroj]] kun ''The Guns of August'', kiu gajnis al ŝi la [[Premio Pulitzer]] <ref name="pulitzer">{{Cite web|author=Ernest Becker|url=http://www.pulitzer.org/bycat/General-Nonfiction|title=The Pulitzer Prizes &#124; General Nonfiction|publisher=Pulitzer.org|access-date=November 27, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151227043938/http://www.pulitzer.org/bycat/General-Nonfiction|archivedate=2015-12-27}}</ref>. Tuchman koncentriĝis pri verkado de popularan [[historio]]n. == La Marŝo de Malsaĝeco == En ŝi verko de 1984 ''La Marŝo de Malsaĝeco: De Trojo ĝis Vjetnamio - meditado pri [[malsaĝeco]] (same aparte de [[stulteco]]) kiel forto en historio,'' Tuchman ekzamenis la demandon de kial politikaj gvidantoj ofte agas kontraŭ kaj la interesoj de ilia nacio kaj siaj propraj interesoj. Tuchman montras la fiaskon de tiuj en povo uzante tri ekzemplojn: la renesancaj papoj inter 1470 ĝis 1530, kiuj provokis la secesion de la protestantoj; la fremdiĝo kaj finfina apartigo de la [[Dek tri Kolonioj|nordamerikaj kolonioj]] de la [[Brita imperio|brita kolonia imperio]] inter 1763 ĝis 1783 kaj la agoj de la usona administracio en la [[Vjetnama milito]]. En la enkonduko, Tuchman diskutas la ekzemplon de la trojanoj, kiuj tiris la lignan ĉevalon en sian urbon malgraŭ estado plurfoje avertitaj ne fari tion. Ŝi ne estas la kreinto de novaj aliroj en [[Historioscienco|historia scienco]]; Ŝi malofte kaj nur parte uzis eĉ nove aperintajn nuntempajn metodojn <ref>The words are those of Oliver B. Pollack in Paula E. Hyman and Deborah Dash Moore (eds.), ''Jewish Women in America: An Historical Encyclopedia,'' p. 1415.</ref>. Ŝi prenis konvencian okazaĵhistorian aliron kaj priskribis la agojn de politikaj aktoroj kaj la rezultajn sekvojn en individuaj kazoj <ref>Lucian Hölscher: ''Ereignis.'' In: Stefan Jordan (Hrsg.): ''Lexikon Geschichtswissenschaft. Hundert Grundbegriffe.'' Reclam, Stuttgart 2001, ISBN 3-15-010503-X.</ref>. Ekzemple, ŝi priskribis kiel [[Lyndon B. Johnson]], la socie inklina kaj nacie sagaca [[Prezidanto de Usono]] (1963-1969), fidis je sia enlanda politika sperto dum la Vjetnama milito kaj tiel suferis mizere kaj preskaŭ pro neniu kulpo propra en la eksterpolitika medio <ref>Barbara Tuchman: ''Die Torheit der Regierenden. Von Troja bis Vietnam.'' Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 1989, ISBN 3-596-24438-2, 388 ff.</ref>. Ĝi malpli zorgis pri strukturoj, neeviteblaj leĝoj, epokoj, cikloj kaj modeloj de historio ol pri la malfortoj kaj [[virto]]j de [[ŝtatestro]]j en decidaj situacioj <ref>Thomas Welskopp: ''Strukturgeschichte.'' In: Stefan Jordan (Hrsg.): ''Lexikon Geschichtswissenschaft. Hundert Grundbegriffe.'' Reclam, Stuttgart 2001, ISBN 3-15-010503-X.</ref>. Ĉieestas la malvastmensaj kaj deziremaj pensuloj, sed ankaŭ la brilaj figuroj de karaktero kaj spirito. Tuchman eĉ faris referencojn al ĉiutaga historio, kiu fariĝis ĉiam pli populara, nur ŝpare. Tamen, ŝi dediĉis pli longan enketon al la historio de pensmaniero kaj kulturo antaŭ la [[Unua Mondmilito]] <ref>Barbara W. Tuchman: ''Der stolze Turm. Ein Porträt der Welt vor dem 1. Weltkrieg 1890–1914.'' Droemer/Knaur, München u. a. 1969, Vorwort S. 12.</ref>. La metodoj de politika kaj okazaĵhistorio ne sufiĉas por klarigi fenomenon de tia timiga malbono. Laŭ Tuchman, oni povas lerni de historio malgraŭ la unikeco de kio okazis; Politikaj konsiloj de historiistoj estas permesitaj kaj postulataj. Politika biografio ankaŭ havas sian lokon kiel prismo de historio <ref name="Pollack">Oliver B. Pollack, "Barbara W. Tuchman (1912–1989)," in Paula E. Hyman and Deborah Dash Moore (eds.), ''Jewish Women in America: An Historical Encyclopedia: Volume II, M–Z.'' New York: Routledge, 1997; pp. 1414–1416.</ref>. Ŝia elekto de temoj kaj demandoj igis ŝian grandan [[monografio]]n ''Sand Against the Wind'' pri usona militado en [[Ĉinio]], [[Birmo]] kaj [[Hinda subkontinento|Hindio]] en [[Dua Mondmilito]] norma verko kiu daŭre estas utila hodiaŭ. La sama validas por ŝia lasta grava studo, monografio pri la frua [[historio de Usono]]: ''La Unua Saluto''. == La leĝo de Tuchman == Tuchman formulis sian historian mondkoncepton kaj la gravecon kiu devus esti atribuita al la historiaj okazaĵoj en la "Leĝo de Tuchman" en la libro "Distanca Spegulo - vido al la 14-a jarcento":<blockquote>Katastrofoj ne estas tiel oftaj kiel iuj raportoj sugestas. La fakto ke okazaĵo estas priskribita en la kronikoj igas ĝin ŝajni koncentrita kaj ofta, dum la faktaj okazaĵoj tendencas esti neregulaj kaj en tempo kaj loko. Krome, la persisto de la normala realo estas pli forta ol la efiko de la malordo, kiel videblas el nia tempo. Ekzemple, aŭdinte la novaĵojn hodiaŭ, la aŭskultanto povas pensi, ke la tuta mondo estas plena de strikoj, krimoj, elektropaneoj, digo-rompoj, trajno-rompoj, ĉesigo de la eduka sistemo, rabistoj, droguloj, novnazioj kaj seksperfortantoj. La fakto estas, ke homo povas, en bona tago, reveni hejmen vespere sen renkonti tiajn raportojn pli ol unu aŭ dufoje. Ĉi tiu fakto igis min formuli la leĝon de Tuchman, kiu estas: '''"La fakto, ke oni raportas malfeliĉan eventon, multobligas la signifon atribuitan al ĝi kvin ĝis dek fojojn (aŭ ajnan alian nombron kiun la leganto volas havigi)".''' </blockquote> == Verkaro == * 1938: ''The Lost British Policy'' * 1956: ''Bible and Sword: England and Palestine from the Bronze Age to Balfour'' * 1958: ''The Zimmermann Telegram'' * 1962: ''The Guns of August'' * 1966: ''The Proud Tower: A Portrait of the World Before the War 1890–1914'' * 1970: ''Stilwell and the American Experience in China, 1911–1945'' * 1972: ''Notes from China'' * 1978: ''A Distant Mirror: The Calamitous Fourteenth Century'' * 1981: ''Practicing History'' * 1984: ''The March of Folly: From Troy to Vietnam – A meditation on unwisdom (as distinct from stupidity) as a force in history'' * 1988: ''The First Salute: A View of the American Revolution'' == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.pbs.org/moyers/journal/archives/tuchman.html televida intervjuo kun Bill Moyers] la 30a de septembro, 1988 * [https://web.archive.org/web/20081014004255/http://www.nhptv.org/kn/itv/mcd/tuchman.htm Eniro de la aŭtoro ĉe ''La MacDowell Kolonio''] * [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/tuchman.html Biografio ĉe ''La Juda Virtuala Biblioteko''] * [https://books.google.com/books?as_auth=Barbara+Wertheim+Tuchman&source=an&sa=X&oi=book_group&resnum=4&ct=title&cad=author-navigational Bibliografia listo ĉe GoogleBooks] * [http://www.distinguishedwomen.com/biographies/tuchman.html Eniro ĉe ''Distingindaj Virinoj''] * [https://www.isanet.org/ISA/Sections/HIST Historiaj Internaciaj Rilatoj Sekcio] * [https://www.isanet.org/Programs/Awards/HIST-Tuchman-Prize Barbara W. Tuchman Premio por Plej Bona Artikolo en Historiaj Internaciaj Rilatoj fare de Diplomita Studento] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tuchman, Barbara}} [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Historiistoj de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Mezepokistoj]] [[Kategorio:Usonaj militverkistoj]] 89rhhku3unkcx10t3dusrfelkzlkfn4 0 873576 9367891 9045052 2026-05-06T20:59:45Z ThomasPusch 1869 9367891 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Gilovo | devena_nomo = Гилёво | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = kvartalo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Гилёво | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumeno]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Kluĉi, lago Krivoje | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Gilovo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 07 | lat_s = 18 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 38 | long_s = 18 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = mikrodistrikto | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 627118 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en la urba areo Tjumeno | mapo_lokumilo = Tjumeno (urba areo) | mapo1_priskribo = Situo en Tjumeno | mapo1_lokumilo = Tjumeno | mapo2_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo2_lokumilo = Tjumena provinco <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro urbo}} }} '''Gilovo''' ({{lang-ru|Гилёво}}, foje ankaŭ ''Гилёва'') estas mikrodistrikto (kvartalo) de [[Tjumeno]], eksa vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), parto de Bukina kampara konsilio ({{lang-ru|Букинский сельсовет}}). == Geografio == Norde Gilovo limas al [[Gilova bosko]], sud-okcidente al kvartalo Raboĉij Posjolok (Laborista loĝloketo), oriente al mikrodistrikto [[Zajkovo (kvartalo)|Zajkovo]]. Ĝi situas iom for de la Irkutska (Siberia) landvojo, ĉe rivero Vojnovko (Kluĉi) kaj lago Krivoje. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Gilovo | Norde = lago Krivoje | Nordoriente = [[Zajkovo (kvartalo)|Zajkovo]] | Oriente = | Sudoriente = | Sude = | Sudokcidente = [[Raboĉij Posjolok (kvartalo)|Raboĉij Posjolok]] | Okcidente = | Nordokcidente= [[Gilova bosko]] }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (88%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Patruŝevo | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|250}} }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 38 kortoj, en kiuj loĝis 108 viroj kaj 119 inoj. Vilaĝanoj kultivis 160 [[desjatino]]jn (174,8 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 250 ĉevalojn, 130 bovinojn, 200 ŝafojn, 40 kaprojn kaj 150 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 66 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri agrokulturo, fiŝkaptado, faris sledojn, kaleŝojn, ĉarojn, lignajn telerojn, bastomatojn kaj ŝuojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 60 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En 1913 la vilaĝo apartenis al la paroĥo de la [[Dipatrina-Kristnaska monaĥejo (Tjumeno)|Elija-preĝejo]] (Tjumeno)<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Две церкви в Тюмени // Фальшивый Лукич: Избранное (1993–2002) |lasta = Чупин |unua = В. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2003 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Мандр и К^а |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = 5930201536 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 511 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Gilova bosko]] * [[Zajkovo (kvartalo)]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kvartaloj de Tjumeno]] [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] nlvzans3mxspolkqdd1agdhilpuckgo 9367923 9367891 2026-05-06T22:19:05Z ThomasPusch 1869 9367923 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Gilovo | devena_nomo = Гилёво | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = kvartalo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Гилёво | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumeno]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Kluĉi, lago Krivoje | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Gilovo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 07 | lat_s = 18 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 38 | long_s = 18 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = mikrodistrikto | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 627118 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en la urba areo Tjumeno | mapo_lokumilo = Tjumeno (urba areo) | mapo1_priskribo = Situo en Tjumeno | mapo1_lokumilo = Tjumeno | mapo2_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo2_lokumilo = Tjumena provinco <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro urbo}} }} '''Gilovo''' ({{lang-ru|Гилёво}}, foje ankaŭ ''Гилёва'') estas mikrodistrikto (kvartalo) de [[Tjumeno]], eksa vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), parto de Bukina kampara konsilio ({{lang-ru|Букинский сельсовет}}). == Geografio == Norde Gilovo limas al [[Gilova bosko]], sud-okcidente al kvartalo Raboĉij Posjolok (Laborista loĝloketo), oriente al mikrodistrikto [[Zajkovo (kvartalo)|Zajkovo]]. Ĝi situas iom for de la Irkutska (Siberia) landvojo, ĉe rivero Vojnovko (Kluĉi) kaj lago Krivoje. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Gilovo | Norde = lago Krivoje | Nordoriente = [[Zajkovo (kvartalo)|Zajkovo]] | Oriente = | Sudoriente = | Sude = | Sudokcidente = [[Raboĉij Posjolok (kvartalo)|Raboĉij Posjolok]] | Okcidente = | Nordokcidente= [[Gilova bosko]] }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (88%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Patruŝevo | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|250}} }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 38 kortoj, en kiuj loĝis 108 viroj kaj 119 inoj. Vilaĝanoj kultivis 160 [[desjatino]]jn (174,8 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 250 ĉevalojn, 130 bovinojn, 200 ŝafojn, 40 kaprojn kaj 150 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 66 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri agrokulturo, fiŝkaptado, faris sledojn, kaleŝojn, ĉarojn, lignajn telerojn, bastomatojn kaj ŝuojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 60 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En 1913 la vilaĝo apartenis al la paroĥo de la [[Dipatrina-Kristnaska monaĥejo (Tjumeno)|Elija-preĝejo]] (Tjumeno)<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Две церкви в Тюмени // Фальшивый Лукич: Избранное (1993–2002) |lasta = Чупин |unua = В. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2003 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Мандр и К^а |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = 5930201536 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 511 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Gilova bosko]] * [[Zajkovo (kvartalo)]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kvartaloj de Tjumeno]] [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] 3m6qg01axzmi7hihpr61imt9fo9c3ee 0 873768 9367895 9367228 2026-05-06T21:02:35Z ThomasPusch 1869 9367895 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Zajkovo | devena_nomo = Зайкова | alia_nomo = Зайково | alia_nomo1 = | kategorio = <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Зайкова | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumeno]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Kluĉi | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Zajkovo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 07 | lat_s = 28.063 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 40 | long_s = 24.582 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = mikrodistrikto | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625034 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en la urba areo Tjumeno | mapo_lokumilo = Tjumeno (urba areo) | mapo1_priskribo = Situo en Tjumeno | mapo1_lokumilo = Tjumeno | mapo2_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo2_lokumilo = Tjumena provinco <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapligilo urbo}} }} '''Zajkovo''' ({{lang-ru|Зайкова}}, foje ankaŭ ''Зайково'') estas mikrodistrikto (kvartalo) de [[Tjumeno]], eksa vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), parto de Bukina kampara konsilio ({{lang-ru|Букинский сельсовет}}). == Geografio == Norde Zajkovo limas al rivero Kluĉi, sude kaj okcidente al mikrodistrikto [[Gilovo (kvartalo)|Gilovo]], oriente al mikrodistrikto [[Bikovo (kvartalo)|Bikovo]]. Ĝi situas iom for de la Irkutska (Siberia) landvojo, ĉe rivero Vojnovko (Kluĉi) kaj lago Krivoje. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Zajkovo | Norde = rivero Kluĉi | Nordoriente = | Oriente = [[Bikovo (kvartalo)|Bikovo]] | Sudoriente = | Sude = strato Topolinaja | Sudokcidente = | Okcidente = [[Gilovo (kvartalo)|Gilovo]] | Nordokcidente= }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (84%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Patruŝevo | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|281}} }} == Historio == La {{JULGREGDATO|12|8|1750|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} en la vilaĝo sin bruligis 14 [[malnovritanoj]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 2 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 101 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 42 kortoj, en kiuj loĝis 113 viroj kaj 124 inoj. Vilaĝanoj kultivis 160 [[desjatino]]jn (174,8 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 250 ĉevalojn, 130 bovinojn, 100 ŝafojn, 40 kaprojn kaj 150 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 66 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri agrokulturo, fiŝkaptado, buĉado de brutoj, vendado de kanaba kaj papava oleoj, faris bastomatojn kaj ŝuojn, karbon. Dum la Irbita foiro ili vendadis etskale lanugojn, vilojn, ĉifonojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 60 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En 1911 en la vilaĝo aperis preĝodomo de martiro [[Sankta Georgo]] konstruita surbaze de kadukiĝinta kapelo; ĝi apartenis al paroĥo de la [[Dipatrina-Kristnaska monaĥejo (Tjumeno)|Elija-preĝejo]] en Tjumeno<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Купола Тюмени |lasta = Маслова |unua = Е. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Тарасова О. П. |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2002 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ООО «Опцион-ТМ Холдинг» |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 51 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el libro |titolo = Церковь пророка Илии с приделом Покрова Пресвятой Богородицы города Тюмени. 1833 – 2022 гг. |lasta = Курмачев |unua = В. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Чернышов А. В. |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2002 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = МИ «РУТРА» |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 8 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Gilovo (kvartalo)]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kvartaloj de Tjumeno]] [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] 8n1903yoo7krg8fnwk01qbz2n2qxvv4 9367926 9367895 2026-05-06T22:19:30Z ThomasPusch 1869 9367926 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Zajkovo | devena_nomo = Зайкова | alia_nomo = Зайково | alia_nomo1 = | kategorio = <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Зайкова | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumeno]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Kluĉi | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Zajkovo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 07 | lat_s = 28.063 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 40 | long_s = 24.582 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = mikrodistrikto | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625034 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en la urba areo Tjumeno | mapo_lokumilo = Tjumeno (urba areo) | mapo1_priskribo = Situo en Tjumeno | mapo1_lokumilo = Tjumeno | mapo2_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo2_lokumilo = Tjumena provinco <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapligilo urbo}} }} '''Zajkovo''' ({{lang-ru|Зайкова}}, foje ankaŭ ''Зайково'') estas mikrodistrikto (kvartalo) de [[Tjumeno]], eksa vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), parto de Bukina kampara konsilio ({{lang-ru|Букинский сельсовет}}). == Geografio == Norde Zajkovo limas al rivero Kluĉi, sude kaj okcidente al mikrodistrikto [[Gilovo (kvartalo)|Gilovo]], oriente al mikrodistrikto [[Bikovo (kvartalo)|Bikovo]]. Ĝi situas iom for de la Irkutska (Siberia) landvojo, ĉe rivero Vojnovko (Kluĉi) kaj lago Krivoje. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Zajkovo | Norde = rivero Kluĉi | Nordoriente = | Oriente = [[Bikovo (kvartalo)|Bikovo]] | Sudoriente = | Sude = strato Topolinaja | Sudokcidente = | Okcidente = [[Gilovo (kvartalo)|Gilovo]] | Nordokcidente= }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (84%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Patruŝevo | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|281}} }} == Historio == La {{JULGREGDATO|12|8|1750|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} en la vilaĝo sin bruligis 14 [[malnovritanoj]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Сибирь и каторга // Собрание сочинений С.В. Максимова, с портретом и вступительным очерком о его жизни и литературной деятельности П.В. Быкова |lasta = Максимов |unua = С. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Максимов_С.В._Сочинения._Т._1.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = 4 |serio = |volumo = 2 |dato = 1908 |origindato = 1862 |eldonejo = Т-во "Просвещение" |loko = Санкт-Петербург |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 101 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 42 kortoj, en kiuj loĝis 113 viroj kaj 124 inoj. Vilaĝanoj kultivis 160 [[desjatino]]jn (174,8 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 250 ĉevalojn, 130 bovinojn, 100 ŝafojn, 40 kaprojn kaj 150 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 66 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri agrokulturo, fiŝkaptado, buĉado de brutoj, vendado de kanaba kaj papava oleoj, faris bastomatojn kaj ŝuojn, karbon. Dum la Irbita foiro ili vendadis etskale lanugojn, vilojn, ĉifonojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 60 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En 1911 en la vilaĝo aperis preĝodomo de martiro [[Sankta Georgo]] konstruita surbaze de kadukiĝinta kapelo; ĝi apartenis al paroĥo de la [[Dipatrina-Kristnaska monaĥejo (Tjumeno)|Elija-preĝejo]] en Tjumeno<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Купола Тюмени |lasta = Маслова |unua = Е. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Тарасова О. П. |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2002 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ООО «Опцион-ТМ Холдинг» |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 51 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el libro |titolo = Церковь пророка Илии с приделом Покрова Пресвятой Богородицы города Тюмени. 1833 – 2022 гг. |lasta = Курмачев |unua = В. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Чернышов А. В. |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2002 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = МИ «РУТРА» |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 8 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Gilovo (kvartalo)]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kvartaloj de Tjumeno]] [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] si7vx2n3d0u1k5b4q9duvnyat6e87t5 0 874007 9367909 9015537 2026-05-06T22:14:29Z ThomasPusch 1869 9367909 wikitext text/x-wiki {{apartigila paĝo|Bikovo (apartigilo)}} {{Geokesto2 | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Bikovo | devena_nomo = Быкова | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = kvartalo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Быкова | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumeno]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Kluĉi | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Bikovo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 07 | lat_s = 24.949 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 40 | long_s = 56.791 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = mikrodistrikto | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625014 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en Tjumeno | mapo_lokumilo = Tjumeno | mapo1_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo1_lokumilo = Tjumena provinco | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro urbo}} }} '''Bikovo''' ({{lang-ru|Быкова}}, foje ankaŭ ''Быково'') estas mikrodistrikto (kvartalo) de [[Tjumeno]], eksa vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]). == Geografio == Norde Bikovo limas al rivero Vojnovko (Kluĉi), okcidente al mikrodistrikto [[Zajkovo (kvartalo)|Zajkovo]], oriente kaj sude al ĉirkaŭurba ŝoseo. Ĝi situas iom for de la Irkutska (Siberia) landvojo, ĉe rivero Vojnovko (Kluĉi) kaj lago Krivoje. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Bikovo | Norde = rivero Kluĉi | Nordoriente = | Oriente = ĉirkaŭurba ŝoseo | Sudoriente = [[Kopitovo (kvartalo)|Kopitovo]] | Sude = strato Topolinaja | Sudokcidente = | Okcidente = [[Zajkovo (kvartalo)|Zajkovo]] | Nordokcidente= }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (88%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Patruŝevo | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|138}} }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 35 kortoj, en kiuj loĝis 119 viroj kaj 133 inoj. Vilaĝanoj kultivis 160 [[desjatino]]jn (174,8 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 250 ĉevalojn, 130 bovinojn, 100 ŝafojn, 40 kaprojn kaj 150 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 66 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri agrokulturo, fiŝkaptado, faris bastomatojn kaj ŝnurojn, dum la Irbita foiro ili komercis etskale<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 60 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En 1913 la vilaĝo apartenis al la paroĥo de la [[Dipatrina-Kristnaska monaĥejo (Tjumeno)|Elija-preĝejo]] (Tjumeno)<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Две церкви в Тюмени // Фальшивый Лукич: Избранное (1993–2002) |lasta = Чупин |unua = В. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2003 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Мандр и К^а |loko = Тюмень |lingvo = ru |isbn= = 5930201536 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 511 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Zajkovo (kvartalo)]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kvartaloj de Tjumeno]] [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] fr1a96zsc2urk2yhu4diyqbyqwqt94b 0 874032 9367911 9214290 2026-05-06T22:14:52Z ThomasPusch 1869 9367911 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Kopitovo | devena_nomo = Копытова | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = kvartalo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Копытова | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumeno]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = [[Turo (rivero, Rusio)|Turo]] | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Kopitovo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 07 | lat_s = 7.306 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 42 | long_s = 39.146 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = mikrodistrikto | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625014 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en Tjumeno | mapo_lokumilo = Tjumeno | mapo1_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo1_lokumilo = Tjumena provinco | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro urbo}} }} '''Kopitovo''' ({{lang-ru|Копытова}}, foje ankaŭ ''Копытово'') estas mikrodistrikto (kvartalo) de [[Tjumeno]], eksa vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]). == Geografio == Norde kaj oriente Kopitovo limas al rivero Turo, sude al ĉirkaŭurba ŝoseo kaj sud-oriente al mikrodistrikto [[Antipino (kvartalo)|Antipino]]. Ĝi situas ĉe lago de golfo de rivero Turo, kiu meze de la 19-a jarcento nomiĝis Kurja ({{lang-ru|Курья}}). {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Kopitovo | Norde = | Nordoriente = | Oriente = rivero Turo | Sudoriente = [[Antipino (kvartalo)|Antipino]] | Sude = | Sudokcidente = | Okcidente = [[Bikovo (kvartalo)|Bikovo]] | Nordokcidente= }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (91%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Kopitovo | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|247}} }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 23 kortoj, en kiuj loĝis 60 viroj kaj 68 inoj. Vilaĝanoj kultivis 90 [[desjatino]]jn (98,3 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 70 ĉevalojn, 70 bovinojn, 90 ŝafojn, 40 kaprojn kaj 50 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 66 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri agrikulturo, kaptado de fiŝoj kaj birdoj, faris bastomatojn, brustorimenojn por ĉevalaj ĉirkaŭkoloj, vendadis fojnon, brullignon, arboŝelojn por pritraktado de ledoj, faris etskale [[jufto]]n kaj komercis etskale<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 60 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La vilaĝo apartenis al la paroĥo de la [[Preĝejo de la Savinto (Tjumeno)|preĝejo de la Savinto (Tjumeno)]]. == Vidu ankaŭ == * [[Antipino (kvartalo)]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kvartaloj de Tjumeno]] [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] iskx03eaq0pkswak64wnke01dthstte 0 874037 9367912 9214291 2026-05-06T22:15:02Z ThomasPusch 1869 9367912 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Antipino | devena_nomo = Антипино | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = kvartalo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Антипино | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Antipino (Tjumeno) 02.jpg | dosiero_priskribo = Strato Puŝkin en Antipino <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumeno]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Turo | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Antipino | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 06 | lat_s = 24 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 45 | long_s = 27 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = mikrodistrikto | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625047 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en Tjumeno | mapo_lokumilo = Tjumeno | mapo1_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo1_lokumilo = Tjumena provinco | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro urbo}} }} '''Antipino''' ({{lang-ru|Антипино}}, antaŭe ''Антипина'') estas mikrodistrikto (kvartalo) de [[Tjumeno]], eksa vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]). == Geografio == Antipino situas ĉe rivero Turo sur altaĵo, kaj limas norde al Turo, sude al arbaro, sud-okcidente al kvartalo [[Lesnoj (kvartalo)|Lesnoj]], okcidente al kvartalo [[Kopitovo (kvartalo)|Kopitovo]] kaj oriente al vilaĝo [[Parenkino]]. Tra la kvartalo sekvas la Malnova Tobolska landvojo. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Antipino | Norde = rivero Turo | Nordoriente = [[Parenkino]] | Oriente = | Sudoriente = | Sude = [[Andrejevskij (Tjumena provinco)|Andrejevskij]] | Sudokcidente = [[Lesnoj (kvartalo)|Lesnoj]] | Okcidente = | Nordokcidente= [[Kopitovo (kvartalo)|Kopitovo]] }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (83%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Antipino | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|5180}} }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 95 kortoj, en kiuj loĝis 248 viroj kaj 260 inoj. Vilaĝanoj kultivis 400 [[desjatino]]jn (437 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 500 ĉevalojn, 400 bovinojn, 400 ŝafojn, 100 kaprojn kaj 250 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 66 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri agrokulturo, kaptado de fiŝoj kaj birdoj, faris bastomatojn, vendadis fojnon, brullignon, arboŝelojn por pritraktado de ledoj, kaj komercis etskale dum la Irbita foiro<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 60 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Antipina naftorafinejo]] * [[Kopitovo (kvartalo)]] * [[Parenkino]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kvartaloj de Tjumeno]] [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] hsus8kqm21kb8h16e1gx4q5gvfg7pk5 9367943 9367912 2026-05-06T23:11:56Z ThomasPusch 1869 + 2010 9367943 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Antipino | devena_nomo = Антипино | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = kvartalo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Антипино | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Antipino (Tjumeno) 02.jpg | dosiero_priskribo = Strato Puŝkin en Antipino <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumeno]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Turo | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Antipino | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 06 | lat_s = 24 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 45 | long_s = 27 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = mikrodistrikto | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625047 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en Tjumeno | mapo_lokumilo = Tjumeno | mapo1_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo1_lokumilo = Tjumena provinco | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro urbo}} }} '''Antipino''' ({{lang-ru|Антипино}}, antaŭe ''Антипина'') estas mikrodistrikto (kvartalo) de [[Tjumeno]], eksa vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]). == Geografio == Antipino situas ĉe rivero Turo sur altaĵo, kaj limas norde al Turo, sude al arbaro, sud-okcidente al kvartalo [[Lesnoj (kvartalo)|Lesnoj]], okcidente al kvartalo [[Kopitovo (kvartalo)|Kopitovo]] kaj oriente al vilaĝo [[Parenkino]]. Tra la kvartalo sekvas la Malnova Tobolska landvojo. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Antipino | Norde = rivero Turo | Nordoriente = [[Parenkino]] | Oriente = | Sudoriente = | Sude = [[Andrejevskij (Tjumena provinco)|Andrejevskij]] | Sudokcidente = [[Lesnoj (kvartalo)|Lesnoj]] | Okcidente = | Nordokcidente= [[Kopitovo (kvartalo)|Kopitovo]] }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (83%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Antipino | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|5180}} | 2010 | {{unuo|5173}} }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 95 kortoj, en kiuj loĝis 248 viroj kaj 260 inoj. Vilaĝanoj kultivis 400 [[desjatino]]jn (437 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 500 ĉevalojn, 400 bovinojn, 400 ŝafojn, 100 kaprojn kaj 250 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 66 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri agrokulturo, kaptado de fiŝoj kaj birdoj, faris bastomatojn, vendadis fojnon, brullignon, arboŝelojn por pritraktado de ledoj, kaj komercis etskale dum la Irbita foiro<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 60 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Antipina naftorafinejo]] * [[Kopitovo (kvartalo)]] * [[Parenkino]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kvartaloj de Tjumeno]] [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] 20xflppsoifrhdbtmumr92midxq68x6 0 874235 9367892 9214267 2026-05-06T20:59:57Z ThomasPusch 1869 9367892 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Mis | devena_nomo = Мыс | alia_nomo = Мысовская | alia_nomo1 = | kategorio = kvartalo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = Kabo | oficiala_nomo = Мыс | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Strato Sudoremontnaja (Tjumeno) 06.jpg | dosiero_priskribo = Strato Sudoremontnaja, 2020 <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumeno]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = [[Turo (rivero, Rusio)|Turo]] | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Mis | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 10 | lat_s = 14.617 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 38 | long_s = 52.544 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = mikrodistrikto | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625015 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en la urba areo Tjumeno | mapo_lokumilo = Tjumeno (urba areo) | mapo1_priskribo = Situo en Tjumeno | mapo1_lokumilo = Tjumeno | mapo2_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo2_lokumilo = Tjumena provinco <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro urbo}} }} '''Mis''' ({{lang-ru|Мыс}}, antaŭe ''Мысовская'') estas mikrodistrikto (kvartalo) de [[Tjumeno]], eksa vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]). == Geografio == Mis situas ĉe rivero Turo sur altaĵo, kaj limas norde al Turo, sude al arbaro, sud-okcidente al kvartalo [[Lesnoj (kvartalo)|Lesnoj]], okcidente al kvartalo [[Kopitovo (kvartalo)|Kopitovo]] kaj oriente al vilaĝo [[Parenkino]]. Tra la kvartalo sekvas la Malnova Tobolska landvojo. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Mis | Norde = TSN Trudovik | Nordoriente = [[Zvjozdnij Gorodok (kvartalo)|Zvjozdnij Gorodok]] | Oriente = [[Doroĵnij (kvartalo)|Doroĵnij]] | Sudoriente = | Sude = rivero Turo | Sudokcidente = lago Krugloje | Okcidente = parko Jurij Gagarin | Nordokcidente= [[Tarmani (kvartalo)|Tarmani]] }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (85%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Mis | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|12971}} }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 50 kortoj, en kiuj loĝis 159 viroj kaj 160 inoj. Vilaĝanoj kultivis 270 [[desjatino]]jn (295 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 100 ĉevalojn, 200 bovinojn, 120 ŝafojn, 15 kaprojn kaj 20 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 67 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri agrikulturo, fiŝkaptado, vendado de ĵuskaptitaj fiŝoj kaj salitaj fiŝaĵoj, faris bastomatojn kaj tanis ledojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 61 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Jar (Tjumena distrikto)]] * [[Tarmani (kvartalo)]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kvartaloj de Tjumeno]] [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] 4fltw6u79hi0pusbfv6g65kefi8mk2z 9367894 9367892 2026-05-06T21:01:58Z ThomasPusch 1869 /* Vidu ankaŭ */ 9367894 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Mis | devena_nomo = Мыс | alia_nomo = Мысовская | alia_nomo1 = | kategorio = kvartalo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = Kabo | oficiala_nomo = Мыс | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Strato Sudoremontnaja (Tjumeno) 06.jpg | dosiero_priskribo = Strato Sudoremontnaja, 2020 <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumeno]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = [[Turo (rivero, Rusio)|Turo]] | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Mis | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 10 | lat_s = 14.617 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 38 | long_s = 52.544 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = mikrodistrikto | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625015 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en la urba areo Tjumeno | mapo_lokumilo = Tjumeno (urba areo) | mapo1_priskribo = Situo en Tjumeno | mapo1_lokumilo = Tjumeno | mapo2_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo2_lokumilo = Tjumena provinco <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro urbo}} }} '''Mis''' ({{lang-ru|Мыс}}, antaŭe ''Мысовская'') estas mikrodistrikto (kvartalo) de [[Tjumeno]], eksa vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]). == Geografio == Mis situas ĉe rivero Turo sur altaĵo, kaj limas norde al Turo, sude al arbaro, sud-okcidente al kvartalo [[Lesnoj (kvartalo)|Lesnoj]], okcidente al kvartalo [[Kopitovo (kvartalo)|Kopitovo]] kaj oriente al vilaĝo [[Parenkino]]. Tra la kvartalo sekvas la Malnova Tobolska landvojo. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Mis | Norde = TSN Trudovik | Nordoriente = [[Zvjozdnij Gorodok (kvartalo)|Zvjozdnij Gorodok]] | Oriente = [[Doroĵnij (kvartalo)|Doroĵnij]] | Sudoriente = | Sude = rivero Turo | Sudokcidente = lago Krugloje | Okcidente = parko Jurij Gagarin | Nordokcidente= [[Tarmani (kvartalo)|Tarmani]] }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (85%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Mis | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|12971}} }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 50 kortoj, en kiuj loĝis 159 viroj kaj 160 inoj. Vilaĝanoj kultivis 270 [[desjatino]]jn (295 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 100 ĉevalojn, 200 bovinojn, 120 ŝafojn, 15 kaprojn kaj 20 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 67 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri agrikulturo, fiŝkaptado, vendado de ĵuskaptitaj fiŝoj kaj salitaj fiŝaĵoj, faris bastomatojn kaj tanis ledojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 61 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Jar (Tjumena distrikto)]] <!--* [[Tarmani (kvartalo)]] daŭre ne ekzistas --> == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kvartaloj de Tjumeno]] [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] rkleh3fqxs4w7likqwumqas5bta6c32 9367925 9367894 2026-05-06T22:19:26Z ThomasPusch 1869 9367925 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Mis | devena_nomo = Мыс | alia_nomo = Мысовская | alia_nomo1 = | kategorio = kvartalo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = Kabo | oficiala_nomo = Мыс | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Strato Sudoremontnaja (Tjumeno) 06.jpg | dosiero_priskribo = Strato Sudoremontnaja, 2020 <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumeno]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = [[Turo (rivero, Rusio)|Turo]] | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Mis | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 10 | lat_s = 14.617 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 38 | long_s = 52.544 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = mikrodistrikto | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625015 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en la urba areo Tjumeno | mapo_lokumilo = Tjumeno (urba areo) | mapo1_priskribo = Situo en Tjumeno | mapo1_lokumilo = Tjumeno | mapo2_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo2_lokumilo = Tjumena provinco <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro urbo}} }} '''Mis''' ({{lang-ru|Мыс}}, antaŭe ''Мысовская'') estas mikrodistrikto (kvartalo) de [[Tjumeno]], eksa vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]). == Geografio == Mis situas ĉe rivero Turo sur altaĵo, kaj limas norde al Turo, sude al arbaro, sud-okcidente al kvartalo [[Lesnoj (kvartalo)|Lesnoj]], okcidente al kvartalo [[Kopitovo (kvartalo)|Kopitovo]] kaj oriente al vilaĝo [[Parenkino]]. Tra la kvartalo sekvas la Malnova Tobolska landvojo. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Mis | Norde = TSN Trudovik | Nordoriente = [[Zvjozdnij Gorodok (kvartalo)|Zvjozdnij Gorodok]] | Oriente = [[Doroĵnij (kvartalo)|Doroĵnij]] | Sudoriente = | Sude = rivero Turo | Sudokcidente = lago Krugloje | Okcidente = parko Jurij Gagarin | Nordokcidente= [[Tarmani (kvartalo)|Tarmani]] }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (85%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Mis | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|12971}} }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 50 kortoj, en kiuj loĝis 159 viroj kaj 160 inoj. Vilaĝanoj kultivis 270 [[desjatino]]jn (295 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 100 ĉevalojn, 200 bovinojn, 120 ŝafojn, 15 kaprojn kaj 20 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 67 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri agrikulturo, fiŝkaptado, vendado de ĵuskaptitaj fiŝoj kaj salitaj fiŝaĵoj, faris bastomatojn kaj tanis ledojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 61 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Jar (Tjumena distrikto)]] <!--* [[Tarmani (kvartalo)]] daŭre ne ekzistas --> == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kvartaloj de Tjumeno]] [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] esfksquhp3qpy6uc9ipgfl4nzpoewia 0 877269 9367913 8849197 2026-05-06T22:15:14Z ThomasPusch 1869 9367913 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Oŝkukovo | devena_nomo = Ошкукова | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Ошкукова | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumena distrikto]] | municipo = Malkova kampara municipo | municipo_tipo = kampara municipo | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = [[Turo (rivero, Rusio)|Turo]] | memorindaĵo = | ŝoseo = 71Н-1701 | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Oŝkukovo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 07 | lat_s = 59 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 53 | long_s = 58 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = statuso de vilaĝo | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625547 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = 71644445106 | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = 71244845002 | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo kadre de Rusio | mapo_lokumilo = Rusio | mapo1_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo1_lokumilo = Tjumena provinco | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro vilaĝo}} }} '''Oŝkukovo''' ({{lang-ru|Ошкукова|t=Oŝkukova}}) estas vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), parto de Malkova kampara municipo ({{lang-ru|Мальковское сельское поселение}}). == Geografio == Oŝkukovo situas en la sud-okcidenta parto de Tjumena provinco kaj la respektiva parto de [[Okcident-Siberia Malaltebenaĵo]], ĉe rivero Turo, proksimume 12 km for de la suda rando de [[Tjumeno]], je [[supermara alteco]] 56 metroj. Ĝi situas ĉe ambaŭ flankoj de la Malnova Tobolska landvojo, inter vilaĝoj [[Malkovo (Tjumena provinco)|Malkovo]] (kun kiu ĝi fakte kuniĝis) kaj [[Jesaulovo (Tjumena provinco)|Jesaulovo]]. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Oŝkukovo | Norde = | Nordoriente = [[Jesaulovo (Tjumena provinco)|Jesaulovo]] | Oriente = | Sudoriente = | Sude = TSN Serebrjanij Bor | Sudokcidente = [[Malkovo (Tjumena provinco)|Malkovo]] | Okcidente = | Nordokcidente = }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (86%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Oŝkukovo |2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|87}} | 2010<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%2B1.rar | titolo = Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения и его размещение в Тюменской области | titolo-aldono = | alirdato = 2014-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20140517152331/http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C+1.rar | arkivdato = 2023-08-29 | citaĵo = }}</ref> | 230 }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 28 kortoj, en kiuj loĝis 94 viroj kaj 104 inoj. Vilaĝanoj kultivis 250 [[desjatino]]jn (273 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 70 ĉevalojn, 70 bovinojn, 100 ŝafojn, 10 kaprojn kaj 15 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 67 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri grenkultivado, ĉasado de birdoj kaj aliaj bestoj, fiŝkaptado, faris kribrilojn kaj ŝafajn felojn, vendadis fojnon, lignon kaj viandon<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 61 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Malkovo (Tjumena provinco)|Malkovo]] * [[Jesaulovo (Tjumena provinco)|Jesaulovo]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Tjumena distrikto]] 6ay66tpaj891omnq8nqprayi78ocnyf 0 877429 9367917 8849195 2026-05-06T22:16:32Z ThomasPusch 1869 9367917 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Malkovo | devena_nomo = Мальково | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Мальково | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Мальково и Ошкукова.jpg | dosiero_priskribo = Malkovo en 2023 <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumena distrikto]] | municipo = Malkova kampara municipo | municipo_tipo = kampara municipo | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Turo | memorindaĵo = | ŝoseo = 71Н-1701 | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Malkovo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 07 | lat_s = 29 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 51 | long_s = 58 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = statuso de vilaĝo | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625517 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = 71644445101 | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = 71244845001 | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo kadre de Rusio | mapo_lokumilo = Rusio | mapo1_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo1_lokumilo = Tjumena provinco | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro vilaĝo}} }} '''Malkovo''' ({{lang-ru|Мальково|t=Malkovo}}) estas vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), centro de Malkova kampara municipo ({{lang-ru|Мальковское сельское поселение}}). == Geografio == Malkovo situas en la sud-okcidenta parto de Tjumena provinco kaj la respektiva parto de [[Okcident-Siberia Malaltebenaĵo]], ĉe rivero Turo, proksimume 10 km for de la suda rando de Tjumeno, je [[supermara alteco]] 59 metroj. Ĝi situas norde de la Malnova Tobolska landvojo, inter vilaĝoj [[Subbotino (Tjumena distrikto)|Subbotino]], [[Oŝkukovo (Tjumena provinco)|Oŝkukovo]] (kun kiu ĝi fakte kuniĝis) kaj TSN Serebrjanij Bor. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Malkovo | Norde = | Nordoriente = [[Oŝkukovo (Tjumena provinco)|Oŝkukovo]] | Oriente = | Sudoriente = | Sude = TSN Serebrjanij Bor | Sudokcidente = [[Subbotino (Tjumena distrikto)|Subbotino]] | Okcidente = | Nordokcidente = }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (92%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Malkovo |2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|1381}} | 2010<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%2B1.rar | titolo = Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения и его размещение в Тюменской области | titolo-aldono = | alirdato = 2014-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20140517152331/http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C+1.rar | arkivdato = 2023-08-29 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|1585}} }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 69 kortoj, en kiuj loĝis 213 viroj kaj 217 inoj. Vilaĝanoj kultivis 300 [[desjatino]]jn (327,75 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 200 ĉevalojn, 206 bovinojn, 170 ŝafojn, 10 kaprojn kaj 20 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 67 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri grenkultivado, ĉasado de birdoj kaj aliaj bestoj, fiŝkaptado, faris kribrilojn kaj ŝafajn felojn, vendadis fojnon, lignon kaj viandon, transportis negocistajn varojn. Haveblis preĝejo kun miraklofara ikono de [[Nikolao de Mira]], ĉizita el ligno kaj laŭ legendo mirakle saviĝinta dum incendio. La {{daton|9|5}} tie estis aranĝata kermeso dediĉita al tiu ĉi ikono, al kiu venis pluraj vizitantoj el Tjumeno kaj apudaj vilaĝoj. <ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 61 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Oŝkukovo (Tjumena provinco)|Oŝkukovo]] * [[Subbotino (Tjumena distrikto)|Subbotino]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Tjumena distrikto]] t7isj0yn10b8cjba02chdi8w57emfwe 0 877431 9367910 8849205 2026-05-06T22:14:40Z ThomasPusch 1869 9367910 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Subbotino | devena_nomo = Субботина | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = Sabato | oficiala_nomo = Субботина | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumena distrikto]] | municipo = Malkova kampara municipo | municipo_tipo = kampara municipo | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = [[Turo (rivero, Rusio)|Turo]] | memorindaĵo = | ŝoseo = 71Н-1701 | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Subbotino | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 06 | lat_s = 57 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 49 | long_s = 49 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = statuso de vilaĝo | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625517 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = 71644445116 | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = 71244845004 | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo kadre de Rusio | mapo_lokumilo = Rusio | mapo1_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo1_lokumilo = Tjumena provinco | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro vilaĝo}} }} '''Subbotino''' ({{lang-ru|Субботина|t=Subbotina}}) estas vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), parto de Malkova kampara municipo ({{lang-ru|Мальковское сельское поселение}}). == Geografio == Subbotino situas en la sud-okcidenta parto de Tjumena provinco kaj la respektiva parto de [[Okcident-Siberia Malaltebenaĵo]], ĉe rivero Turo, proksimume 22 km for de la suda rando de Tjumeno. Ĝi situas norde de la Malnova Tobolska landvojo, inter vilaĝoj [[Parenkino]] kaj [[Malkovo (Tjumena provinco)|Malkovo]]. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Subbotino | Norde = | Nordoriente = [[Malkovo (Tjumena provinco)|Malkovo]] | Oriente = | Sudoriente = TSN Serebrjanij Bor | Sude = | Sudokcidente = | Okcidente = [[Parenkino]] | Nordokcidente = }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (96%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Subbotino |2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|179}} | 2010<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%2B1.rar | titolo = Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения и его размещение в Тюменской области | titolo-aldono = | alirdato = 2014-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20140517152331/http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C+1.rar | arkivdato = 2023-08-29 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|267}} }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 44 kortoj, en kiuj loĝis 171 viroj kaj 153 inoj. Vilaĝanoj kultivis 250 [[desjatino]]jn (273 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 80 ĉevalojn, 80 bovinojn, 70 ŝafojn, 10 kaprojn kaj 15 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 67 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri grenkultivado, fiŝkaptado, buĉado de brutoj, faris ŝafajn felojn kaj bastomatojn, vendadis fojnon, fiŝaĵon kaj etajn varojn aĉetitajn aliloke<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 61 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Parenkino]] * [[Malkovo (Tjumena provinco)|Malkovo]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Tjumena distrikto]] glxfm6f4t574soosdhe7ywolg526uce 0 877599 9367914 8849199 2026-05-06T22:15:21Z ThomasPusch 1869 9367914 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Parenkino | devena_nomo = Паренкина | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Паренкина | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumena distrikto]] | municipo = Malkova kampara municipo | municipo_tipo = kampara municipo | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = [[Turo (rivero, Rusio)|Turo]] | memorindaĵo = | ŝoseo = 71Н-1701 | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Parenkino | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 07 | lat_s = 07 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 48 | long_s = 24 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = statuso de vilaĝo | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625517 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = 71644445111 | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = 71244845003 | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo kadre de Rusio | mapo_lokumilo = Rusio | mapo1_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo1_lokumilo = Tjumena provinco | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro vilaĝo}} }} '''Parenkino''' ({{lang-ru|Паренкина|t=Parenkina}}) estas vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), parto de Malkova kampara municipo ({{lang-ru|Мальковское сельское поселение}}). == Geografio == Parenkino situas en la sud-okcidenta parto de Tjumena provinco kaj la respektiva parto de [[Okcident-Siberia Malaltebenaĵo]], ĉe la dekstra bordo de la [[Turo (rivero, Rusio)|rivero Turo]], proksimume 3 km for de la suda rando de [[Tjumeno]], je [[supermara alteco]] 56 metroj. Okcidente, norde kaj nord-oriente ĝin limas la rivero Turo, oriente — vilaĝo [[Subbotino (Tjumena distrikto)|Subbotino]]. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Parenkino | Norde = [[Turo (rivero, Rusio)|rivero Turo]] | Nordoriente = [[Turo (rivero, Rusio)|rivero Turo]] | Oriente = [[Subbotino (Tjumena distrikto)|Subbotino]] | Sudoriente = | Sude = | Sudokcidente = | Okcidente = [[Turo (rivero, Rusio)|rivero Turo]] | Nordokcidente = }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (92%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Parenkino |2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|39}} | 2010<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%2B1.rar | titolo = Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения и его размещение в Тюменской области | titolo-aldono = | alirdato = 2014-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20140517152331/http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C+1.rar | arkivdato = 2023-08-29 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|72}} }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 21 kortoj, en kiuj loĝis 92 viroj kaj 118 inoj. Vilaĝanoj kultivis 200 [[desjatino]]jn (218,5 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 50 ĉevalojn, 50 bovinojn, 50 ŝafojn, 10 kaprojn kaj 15 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 67 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri grenkultivado, kaptado de fiŝoj kaj bestoj, iom pri buĉado de brutoj, faris ŝafajn felojn kaj bastonmatojn, vendadis etajn varojn. Tiuloke en la rivero troviĝis sablaĵo, do pro malproundeco tiu ĉi loko obstakligis navigadon<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 61 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Subbotino (Tjumena distrikto)|Subbotino]] * [[Antipino (kvartalo)|Antipino]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Tjumena distrikto]] c6u0w42fih4jem4pezrqr1v8dv1liki 0 877912 9367920 8872496 2026-05-06T22:16:57Z ThomasPusch 1869 9367920 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Krivodanovo | devena_nomo = Криводанова | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Криводанова | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumena distrikto]] | municipo = Ĉikĉa kampara municipo | municipo_tipo = kampara municipo | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = [[Turo (rivero, Rusio)|Turo]] | memorindaĵo = | ŝoseo = Tjumeno — Krivodanovo | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Krivodanovo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 07 | lat_s = 23 | lat_NS = N | long_d = 66 | long_m = 12 | long_s = 01 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 605<ref name="А в Криводановой — праздник!"/> | loĝantaro_dato = 2014 | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = statuso de vilaĝo | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625537 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = 71644485111 | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = 71244885003 | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo kadre de Rusio | mapo_lokumilo = Rusio | mapo1_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo1_lokumilo = Tjumena provinco | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro vilaĝo}} }} '''Krivodanovo''' ({{lang-ru|Криводанова|t=Krivodanova}}) estas vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), parto de Ĉikĉa kampara municipo ({{lang-ru|Чикчинское сельское поселение}}). == Geografio == Krivodanovo situas en la sud-okcidenta parto de Tjumena provinco kaj la respektiva parto de [[Okcident-Siberia Malaltebenaĵo]], sur la dekstra bordo de la [[Turo (rivero, Rusio)|rivero Turo]], proksimume 33 km for de Tjumeno, sude de {{vojo|RUS|PV|404}}, ĉe la ŝoseo Tjumeno — Krivodanovo, kaj estas la lasta setlejo en tiu ĉi ŝoseo. Ĝi estas ĉirkaŭita de arbaroj, plejparte pinaj. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Krivodanovo | Norde = [[Turo (rivero, Rusio)|rivero Turo]] | Nordoriente = [[Ŝĉerbak (Tjumena provinco)|Ŝĉerbak]] | Oriente = | Sudoriente = | Sude = lago Bolŝoj Narik | Sudokcidente = | Okcidente = [[Jakuŝi (Tjumena provinco)|Jakuŝi]] | Nordokcidente = }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis rusoj (79%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Krivodanovo |2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|543}} | 2010<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%2B1.rar | titolo = Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения и его размещение в Тюменской области | titolo-aldono = | alirdato = 2014-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20140517152331/http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C+1.rar | arkivdato = 2023-08-29 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|606}} | 2014 | {{unuo|605}}<ref name="А в Криводановой — праздник!">{{citaĵo el la reto | url = https://tyumedia.ru/158799.html | titolo = А в Криводановой — праздник! | titolo-aldono = | alirdato = 2024-10-02 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2014-09-25 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la administracio de Tjumena distrikto | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170919054818/https://tyumedia.ru/158799.html | arkivdato = 2017-09-19 | citaĵo = }}</ref> }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 12 kortoj, en kiuj loĝis 42 viroj kaj 43 inoj. Vilaĝanoj kultivis 80 [[desjatino]]jn (87,4 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 130 ĉevalojn, 130 bovinojn, 250 ŝafojn, 20 kaprojn kaj 156 porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 67 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri grenkultivado, kaptado de fiŝoj ĉasado de bestoj, komercis je viando kaj fojno, faris bastomatojn, plektis fiŝkaptajn retojn kaj komercis etskale dum la [[Irbita foiro]]<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 62 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En sovetia tempo la vilaĝo estis parto de la sovĥozo "Turinskij". En 1975 estis inaŭgurita moonumento al la vilaĝanoj pereintaj dum la [[Dua mondmilito]]<ref name="А в Криводановой — праздник!"/>. Apud la vilaĝo situas pluraj ripozejoj<ref name="А в Криводановой — праздник!"/>. == Vidu ankaŭ == * [[Jakuŝi (Tjumena provinco)]] * [[Ŝĉerbak (Tjumena provinco)|Ŝĉerbak]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Tjumena distrikto]] 9o55a5rzonu56o3edi1m2r48uq6uxw3 0 878590 9368081 9103852 2026-05-07T07:57:50Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368081 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=IL|zomo=13}} '''Bejt Ĵan''' ({{Lang-ar|بيت جن}}: ; {{Lang-he|בֵּיתּ גַ'ן}}) estas vilaĝo de [[druzoj]] sur [[Monto Meron]] en la [[Norda distrikto de Israelo|Norda distrikto]] de [[Israelo]] <ref>[http://google.com/search?q=cache:o2-Hb2XrdzcJ:www.jcpa.org/dje/articles2/druze.htm+beit+jann+local+council&cd=9&hl=en&ct=clnk Higher education in the Druze community]</ref>. Ĝi situas ĉirkaŭ 15 kilometrojn nordoriente de Karmi'el kaj 10 kilometrojn sude de la limo kun [[Libano]] sur la monto Meron. Ĉe 940 metroj [[Supermara alteco|super mara nivelo]], Bejt Ĵan estas unu el la plej alte loĝata lokojn en la lando. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo {{paĝonomo}} vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La unua mencio de Bejt Ĵan povas esti devenita de la [[11-a jarcento]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Bayt_Jann_867/index.html Palestino Memorita Bajt Ĵan] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100220022344/http://www.palestineremembered.com/GeoPoints/Bayt_Jann_867/index.html |date=2010-02-20 }} * Enketo de Okcidenta Palestino, Mapo 4: [http://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8367 IAA] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230423030247/https://www.iaa-archives.org.il/zoom/zoom.aspx?folder_id=93&type_id=6&id=8367 |date=2023-04-23 }}, [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Survey_of_Western_Palestine_1880.04.jpg Wikimedia commons] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Urboj de Israelo]] [[Kategorio:Druzoj]] ccszjtuglyns7tf1eot1lvd96bt8vei 0 878677 9367919 9045057 2026-05-06T22:16:50Z ThomasPusch 1869 9367919 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Kazarovo | devena_nomo = Казарово | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = kvartalo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Казарово | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Казаровская мечеть.jpg | dosiero_priskribo = Moskeo de [[Ĥadiĝa bint Ĥuvajlid]] en Kazarovo <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Tjumeno]] | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Kazarovka | memorindaĵo = | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Kazarovo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 13 | lat_s = 03 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 33 | long_s = 00 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = mikrodistrikto | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 625043 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo en la urba areo Tjumeno | mapo_lokumilo = Tjumeno (urba areo) | mapo1_priskribo = Situo en Tjumeno | mapo1_lokumilo = Tjumeno | mapo2_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo2_lokumilo = Tjumena provinco <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro urbo}} }} '''Kazarovo''' ({{lang-ru|Казарово}}; {{lang-tt|Кырынкүл|t=Kirinkul}}) estas mikrodistrikto (kvartalo) de [[Tjumeno]], eksa vilaĝo en [[Tjumena distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]). Antaŭe ĝi nomiĝis ''Kazarov-Jurtoj'' ({{lang-ru|Юрты Казаровские|t=Jurti Kazarovskije}}). Loĝantoj origine estis [[siberiaj tataroj]]. == Geografio == Norde Kazarovo limas al ĉirkaŭurba ŝoseo, norde al somerdoma kooperativo Stepnoje, nordoriente al mikrodistrikto Melioratorov, oriente al SNT Berjozka, Kalinka, Jubilej, sudoriente al SNT Energetik, Neftjanik, sude al lago Krivoje, rivero Kazarovka kaj mikrodistrikto Neftjanikov. Komence de la [[1860-aj jaroj]] apudaj akvejoj nomiĝis lago Kamiŝ ({{lang-ru|Камыш}}, do ''Scirpo'') kaj trafluejo de lago Litovskoje ({{lang-ru|Литовское}}, do ''Litova'')<ref name="Статистическое описание Тюменского округа64">{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 64 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Kazarovo | Norde = somerdoma kooperativo Stepnoje | Nordoriente = mikrodistrikto Melioratorov | Oriente = SNT Berjozka, Kalinka, Jubilej | Sudoriente = SNT Energetik, Neftjanik | Sude = lago Krivoje,<br/> rivero Kazarovka,<br/> mikrodistrikto Neftjanikov | Sudokcidente = | Okcidente = ĉirkaŭurba ŝoseo | Nordokcidente= }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis tataroj (77%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Patruŝevo | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|1217}} }} == Historio == Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 49 kortoj, en kiuj loĝis 149 viroj kaj 121 inoj. Vilaĝanoj kultivis 50 [[desjatino]]jn (54,6 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 90 ĉevalojn, 90 bovinojn, 120 ŝafojn, sed ne havis kaprojn, nek porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 68 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri eta komerco, vendante lanugon ĝis po 300 rublojn jare, transportado de negocistaj varoj, kaptado kaj vendado de fiŝoj, kolektado de usko vendata po 40 ĝis 70 kopekojn kontraŭ plenĉaro, faris baston el kiu ili faris ŝnurojn, kolektadis salikajn ŝelojn por ledfabrikoj. Uloj malsukcesaj pri tiaj aferoj, dungiĝis al ŝipoj ricevante 10 ĝis 25 rublojn somere<ref name="Статистическое описание Тюменского округа64"/>. == Vidu ankaŭ == * [[Nov-Jurtoj (Tjumeno)]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kvartaloj de Tjumeno]] [[Kategorio:Eksaj vilaĝoj de Tjumena distrikto]] [[Kategorio:Siberiaj tataroj]] cnx64bl99dnbzukdilxjul0yekz7ux5 0 878684 9367918 8849213 2026-05-06T22:16:40Z ThomasPusch 1869 9367918 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Jurtoj Iska | devena_nomo = Юрты-Иска | alia_nomo = Iskinskije Jurti | alia_nomo1 = Jurti-Iska | kategorio = vilaĝo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Юрты-Иска | moto = | kromnomo = | kromnomo_tipo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Tjumena provinco | ŝtato_tipo = | regiono = Urala federacia regiono | regiono_tipo = | distrikto = [[Niĵnetavda distrikto]] | municipo = Ĉugunajeva kampara municipo | municipo_tipo = kampara municipo | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Iska | memorindaĵo = | ŝoseo = 71N-1216 | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Jurtoj Iska | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 57 | lat_m = 38 | lat_s = 41 | lat_NS = N | long_d = 65 | long_m = 37 | long_s = 27 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = | establita_tipo = Unua skribmencio | establita1 = | establita1_tipo = statuso de vilaĝo | dato = | urbestro = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+5]] | poŝtkodo = 626011 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = 71632482116 | kodo_tipo = ОКТМО | kodo1 = 71232882004 | kodo1_tipo = [[OKATO]] | kodo2 = 72 | kodo2_tipo = Aŭtokodo | kodo3 = +7 3452 | kodo3_tipo = Telefonkodo <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo kadre de Rusio | mapo_lokumilo = Rusio | mapo1_priskribo = Situo kadre de Tjumena provinco | mapo1_lokumilo = Tjumena provinco | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Rusio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{Mapkadro vilaĝo}} }} '''Jurtoj Iska''' ({{lang-ru|Юрты-Иска|t=Jurti-Iska}}) estas vilaĝo en [[Niĵnetavda distrikto]] ([[Tjumena provinco]], [[Rusio]]), centro de Ĉugunajeva kampara municipo ({{lang-ru|Чуганаевское сельское поселение}}). Antaŭe estis vaste uzata ankaŭ nomo ''Jurti Iskinskije'' aŭ ''Iskinskije Jurti''. == Geografio == Jurtoj Iska situas en la okcidenta parto de Tjumena provinco kaj la respektiva parto de [[Okcident-Siberia Malaltebenaĵo]], plejparte sur la dekstra bordo de la rivero Iska, proksimume 38 km sud-okcidente de vilaĝo [[Niĵnjaja Tavda]], ĉe la ŝoseo 71N-1216. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Jurtoj Iska | Norde = rivero Iska | Nordoriente = [[Berjozovka (Niĵnetavda distrikto)|Berjozovka]] | Oriente = [[Ĉugunajevo]] | Sudoriente = [[Kanaŝ (Tjumena provinco)|Kanaŝ]] | Sude = ŝoseo 71N-1216 | Sudokcidente = [[Belaja Dubrova (Tjumena provinco)|Belaja Dubrova]] | Okcidente = | Nordokcidente = [[Bolŝaja Zamorozovka]] }} == Loĝantaro == En 2002 plejparto de la loĝantoj estis tataroj (96%)<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c"/>. {{Demografio2 |titolo = Loĝantaro de Jurtoj Iska | 2002<ref name="Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c">{{citaĵo el la reto | url = https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | titolo = Данные Всероссийской переписи населения 2002 года: таблица № 02c. Численность населения и преобладающая национальность по каждому сельскому населённому пункту | titolo-aldono = | alirdato = 2024-09-05 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio|Rosstat]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240808110344/https://lingvarium.org/russia/BD/02c-Tyumen_obl_new.xls | arkivdato = 2024-08-08 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|299}} | 2010<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%2B1.rar | titolo = Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения и его размещение в Тюменской области | titolo-aldono = | alirdato = 2014-05-10 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20140517152331/http://tumstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tumstat/resources/22904e804154168ab3dff7367ccd0f13/%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C+1.rar | arkivdato = 2023-08-29 | citaĵo = }}</ref> | {{unuo|256}} }} == Historio == Loĝantoj tradicie estas [[siberiaj tataroj]]. Komence de la [[1860-aj jaroj]] tie estis 60 kortoj, en kiuj loĝis 253 viroj kaj 181 inoj. Vilaĝanoj kultivis 100 [[desjatino]]jn (109,2 hektarojn) da grenaj kampoj, havis 90 ĉevalojn, 80 bovinojn, 150 ŝafojn, 170 kaprojn, sed ne havis porkojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 68 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokanoj okupiĝis pri eta komerco en Tjumena kaj Turinska distriktoj, interŝanĝante etajn varojn kontraŭ feloj de leporoj, sciuroj, ursoj kaj [[ermeno]]j. Krome ili faris baston, kolektadis salikajn ŝelojn, faris brullignon kaj cindron el fojno kaj [[tremolo]] por vitrofabriko en la vilaĝo Novopokorvka. Iuj okupiĝis ankaŭ pri kaptado de fiŝoj kaj bestoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = <!-- ligilo al la retpaĝo de la artikolo --> | titolo = Статистическое описание Тюменского округа Тобольской губернии, в промышленном отношении | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Стефановский | persona nomo = Василий | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Тобольские губернские ведомости [citata laŭ: Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга II. Антология тобольской журналистики конца XIX — начала ХХ в. — Тюмень: Мандр и К^а, 2004. ISBN 5-93020-317-2.]. | volumo = | numero = | paĝoj = 64 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1860–1864 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Niĵnjaja Tavda]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Niĵnetavda distrikto]] [[Kategorio:Siberiaj tataroj]] 8fkz6gggsq61r2tr5onzgz6rm6tjt9j 0 880242 9368036 8828411 2026-05-07T05:58:47Z Sj1mor 12103 9368036 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--ĉikaze koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = HR |situo sur mapo= Zagrebo |zomo = 13 }} '''Kroata Verkista Asocio''' ({{lang-hr|Društvo hrvatskih književnika}}; mallongigita '''DHK''') estas la oficiala '''asocio de kroataj verkistoj'''. Ĝi estis fondita en 1900 en [[Zagrebo]] kun la celo "unuigi verkistojn kaj helpi ilin subteni unu alian kaj antaŭenigi kroatan literaturon ĉiaokaze de politikaj objektivoj", "protekti la interesojn kaj pliigi la reputacion de verkistoj" kaj "subteni ties membroj kaj iliaj orfoj." <ref name="HE2">{{citation|contribution-url=http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=16330|contribution=Društvo hrvatskih književnika (DHK)|title=Kroata Encyklopedio|year=1999–2009|access-date=January 25, 2014|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|language=hr}}</ref> La prezidanto de la DHK estas Hrvojka Mihanović Salopek, dum Željka Lovrenčić kaj Mirko Ćurić estas vicprezidantoj <ref name="tportal2">{{cite web|title=Zlatko Krilić became the new president of the Croatian Writers' Association|last=Bukna|first=Ivana|url=https://www.tportal.hr/kultura/clanak/zlatko-krilic-postao-novi-predsjednik-drustva-hrvatskih-knjizevnika-20200926|publisher=tportal.hr|access-date=11 March 2021|archive-url=https://archive.today/20210315000143/https://www.tportal.hr/kultura/clanak/zlatko-krilic-postao-novi-predsjednik-drustva-hrvatskih-knjizevnika-20200926|archive-date=March 15, 2021|url-status=live}}</ref>. En 1945, post la alveno de la jugoslava komunista registaro, ĝi estis nomita la Societo de Verkistoj de Kroatio (DHK). Ĝi ricevis sian malnovan nomon post la unuaj demokrataj elektoj en 1990. Ĝi ankaŭ funkcias kiel eldonisto, kaj estas la eldonisto de la revuoj " Kritika ", " Republika ", " Most " kaj " Lettre internationale ". Ĝi estas la organizanto de la literatura kaj scienca konferenco Zagrebaj Literaturaj Konversacioj, kaj tiu renkontiĝo estas okazigita en ilia Klubo. == Vidu ankaŭ == * Asocio de Verkistoj de Jugoslavio == Referencoj == {{Referencoj}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Verkistaj organizaĵoj]] [[Kategorio:Kroata lingvo]] p9kzhqfmarsmfqywv0rprlkcjytil4c 9368037 9368036 2026-05-07T05:59:04Z Sj1mor 12103 9368037 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--ĉikaze koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = HR |situo sur mapo= Centra Zagrebo |zomo = 13 }} '''Kroata Verkista Asocio''' ({{lang-hr|Društvo hrvatskih književnika}}; mallongigita '''DHK''') estas la oficiala '''asocio de kroataj verkistoj'''. Ĝi estis fondita en 1900 en [[Zagrebo]] kun la celo "unuigi verkistojn kaj helpi ilin subteni unu alian kaj antaŭenigi kroatan literaturon ĉiaokaze de politikaj objektivoj", "protekti la interesojn kaj pliigi la reputacion de verkistoj" kaj "subteni ties membroj kaj iliaj orfoj." <ref name="HE2">{{citation|contribution-url=http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=16330|contribution=Društvo hrvatskih književnika (DHK)|title=Kroata Encyklopedio|year=1999–2009|access-date=January 25, 2014|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|language=hr}}</ref> La prezidanto de la DHK estas Hrvojka Mihanović Salopek, dum Željka Lovrenčić kaj Mirko Ćurić estas vicprezidantoj <ref name="tportal2">{{cite web|title=Zlatko Krilić became the new president of the Croatian Writers' Association|last=Bukna|first=Ivana|url=https://www.tportal.hr/kultura/clanak/zlatko-krilic-postao-novi-predsjednik-drustva-hrvatskih-knjizevnika-20200926|publisher=tportal.hr|access-date=11 March 2021|archive-url=https://archive.today/20210315000143/https://www.tportal.hr/kultura/clanak/zlatko-krilic-postao-novi-predsjednik-drustva-hrvatskih-knjizevnika-20200926|archive-date=March 15, 2021|url-status=live}}</ref>. En 1945, post la alveno de la jugoslava komunista registaro, ĝi estis nomita la Societo de Verkistoj de Kroatio (DHK). Ĝi ricevis sian malnovan nomon post la unuaj demokrataj elektoj en 1990. Ĝi ankaŭ funkcias kiel eldonisto, kaj estas la eldonisto de la revuoj " Kritika ", " Republika ", " Most " kaj " Lettre internationale ". Ĝi estas la organizanto de la literatura kaj scienca konferenco Zagrebaj Literaturaj Konversacioj, kaj tiu renkontiĝo estas okazigita en ilia Klubo. == Vidu ankaŭ == * Asocio de Verkistoj de Jugoslavio == Referencoj == {{Referencoj}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Verkistaj organizaĵoj]] [[Kategorio:Kroata lingvo]] 03mfuvwio40mf16hcdhpqw2d8uunjis 0 894860 9368124 9366991 2026-05-07T09:36:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368124 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Ben Shalom BERNANKE''' [ bɛn bɝˈnæŋkɪ ] (naskiĝis la 13-an de decembro 1953 en [[Augusta (Georgio)|Augusta]], [[Georgio]]) estas usona [[ekonomikisto]] <ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/about/media-relations/news-releases/2014/0203-bernanke-hutchins-center|title=Federal Reserve Chairman Ben Bernanke to Join Economic Studies at Brookings|publisher=Brookings|date=February 3, 2014|access-date=February 3, 2014}}</ref>. De 2006 ĝis frua 2014, li sukcedis [[Alan Greenspan]] kiel Prezidanto de la [[Federacia Rezerva Sistemo (Usono)|Federacia Rezerva Estraro]] (Ĉefoficisto de la [[Centra Banko]]). En April 2015 estis sciigite ke Bernanke akceptis konsilan postenon ĉe la [[heĝfonduso]] Citadel. Li ankaŭ laboras kiel konsultisto por la usona investa kompanio Pimco. En [[2022]], al li estis premiita per la [[Nobel-premio pri ekonomiko]] (premio de la sveda Riksbank pri ekonomia scienco memore al [[Alfred Nobel]]) "pro siaj studoj pri [[Banko|bankoj]] kaj [[Financa krizo|financaj krizoj]]" kune kun Phillip Dybvig kaj Douglas Diamond (2022). Kiel esploristo, Bernanke skribis grandskale pri la [[Granda Depresio]] de la [[1930-aj jaroj]]. Inter liaj konkludoj estas ke deflacio kaj la financa krizo povas klarigi grandan parton de la kialo kial la ekonomia krizo tiam iĝis tiel profunda . Post lia eksiĝo kiel centrabanka guberniestro, Bernanke estis asociita kun la usona [[pensfabriko]] [[Institucio Brookings]] kiel laborantarano kun la titolo "Distinguished Fellow in Residence". En marto 2015, li komencis publikan blogon en tiu kapacito por libere komenti en ekonomiaj kaj financaj aferoj. La unua afiŝo (krom noventreprena anonco) temis pri kialoj de la malalta nivelo de usonaj interezokvotoj . Li havas la kromnomon "Helikoptero Ben", akirita post kiam li deklaris en parolado, ke foje, en krizaj tempoj, "disĵeti [[Mono|monon]] de [[helikoptero]]" povas esti utila en la batalo kontraŭ [[deflacio]]. La komparo inter [[inflacio]] kaj helikoptero falanta monon de la ĉielo estas de [[Milton Friedman]]. La revuo [[Time]] nomis Bernanke ĝia 2009 [[Persono de la jaro|Persono de la Jaro]] por lia rolo en la respondo de la Federacia Rezervo al la tutmonda [[Financa krizo de 2007/2008|financa krizo de 2007-2008]] <ref name=":02">{{cite web|last=Amadeo|first=Kimberly|title=The Great Depression Expert Who Prevented the Second Great Depression|url=https://www.thebalance.com/federal-reserve-chairman-ben-bernanke-3306152|access-date=July 29, 2020|website=The Balance|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200812145950/https://www.thebalance.com/federal-reserve-chairman-ben-bernanke-3306152|archivedate=2020-08-12}}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://fraser.stlouisfed.org/title/453 Komunikaĵoj kaj Paroladoj de Ben S. Bernanke] * {{IMDb nomo|2573980}} * [https://archive.today/20100118134816/http://unjobs.org/authors/ben-s.-bernanke Bernanke Paperoj kaj Fontoj] ĉe UNJobs * [https://ideas.repec.org/e/pbe55.html IDEAS/RePEc] {{Projektoj}}{{Nobel-premio pri ekonomiko}}{{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Bernanke, Ben}} [[Kategorio:Personoj de la jaro laŭ magazino Time]] [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri ekonomiko]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Nacia Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Usonaj Nobel-premiitoj]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1953]] [[Kategorio:Studentoj de universitato Harvard]] jie78847qs30qjjf88ykzysfxe25ywy 0 903854 9367640 9295917 2026-05-06T12:25:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367640 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Harold Athol Lannigan FUGARD''' (n. [[11-a de junio|11-an de junio]] [[1932]] en [[Middelburg (Ostkap)|Middelburg]], [[Kablando]], [[Unio de Sud-Afriko]] - m. la [[8-a de marto|8-an de marto]] [[2025]] en [[Stellenbosch]], [[Sud-Afriko]]) estis sudafrika [[dramaturgo]], [[verkisto]], [[aktoro]] kaj [[reĝisoro]] kiu estas konsiderita la plej granda el [[Sud-Afriko|sudafrikaj]] [[Dramisto|dramistoj]] <ref>{{Cite web|last=Smith|first=David|date=la 12-an de aŭgusto 2014|title=Athol Fugard: 'Prejudice and racism are still alive and well in South Africa'|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/12/athol-fugard-prejudice-racism-south-africa|access-date=la 9a de aprilo 2020|website=The Guardian}}</ref>. Jam en [[1985]], la revuo [[Time]] nomis Fugard kiel "la plej granda aktiva dramisto en la anglalingva mondo." <ref>{{Cite web|last=Andie Miller|date=Oktobro 2009|title=From Words into Pictures: In conversation with Athol Fugard|url=http://www.eclectica.org/v10n4/miller2.html|access-date=9a de aprilo 2020|publisher=Eclectica}}</ref> Li estas plej konata pro liaj kortuŝaj politikaj teatraĵoj kontraŭ la [[Apartismo|rasapartismo]], kaj pro la [[Oskar-premio|Oskar]] -gajnanta filmo ''Tsotsi'' en 2005, reĝisorita de Gavin Hood <ref name="McLuckie">{{cite encyclopedia|author=McLuckie, Craig|url=http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=1651|title=Athol Fugard (1932–)|encyclopedia=The Literary Encyclopedia|date=3 October 2003|access-date=29 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080825154400/http://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&UID=1651|archive-date=25 August 2008|url-status=live}}</ref>. Fugard verkis pli ol tridek teatraĵojn, kaj funkciis kiel alvojaĝanta lekciisto pri scenara verkado, aktorado, kaj reĝisorado en la Fakultato de Teatro kaj Danco ĉe la [[Universitato de Kalifornio en San-Diego|Universitato de Kalifornio, San-Diego]] <ref name="UCSD">{{cite web|url=http://theatre.ucsd.edu/people/faculty/AtholFugard/|title=Athol Fugard|publisher=University of California, San Diego (UCSD)|access-date=la 1-an de Oktobro 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080515201344/http://theatre.ucsd.edu/people/faculty/AtholFugard/|archive-date=la 15-an de majo 2008}}</ref>. Interalie, li ricevis multajn premiojn, inkluzive de la Ordeno de Ikemanga) "por eminenta servo kaj atingo en la teatro" de la sudafrika registaro <ref name="Orders">{{cite web|url=http://www.info.gov.za/aboutgovt/orders/2005/fugard.htm|title=Harold Athol Lanigan Fugard (1932 -)|work=2005 National Orders Awards|format=World Wide Web|publisher=South African Government Online (info.gov.za)|date=la 27-an de septembro 2005|access-date=la 4an de oktobro 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121220102/http://www.info.gov.za/aboutgovt/orders/2005/fugard.htm|archive-date=la 21-an de novembro 2008}}</ref>, kaj honoran membrecon de la [[Reĝa Societo de Literaturo (Britio)|brita Reĝa Societo de Literaturo]] <ref name="RSL">{{cite web|url=http://www.rslit.org/index.php?n=Society.Fellows|title=Fellows|publisher=[[Reĝa Societo de Literaturo]]|access-date=4a de oktobro 2008|archive-date=27-a de aprilo 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150427063707/http://www.rslit.org/index.php?n=Society.Fellows}}</ref>. En 2010, teatrejo en [[Kaburbo]] estis nomita laŭ li <ref>{{cite web|url=https://creativefeel.co.za/2019/03/the-fugard-theatre/|publisher=Creative Feel|date=Marto 2019|title=The Fugard Theatre|access-date=9a de aprilo 2020}}{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Li ricevis la [[Premio Tony|premion Tony]] por vivdaŭra atingo en 2011 <ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Athol-Fugard|title=Athol Fugard|date=24 November 2019|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=9 April 2020}}</ref>, kaj en 2014 la japana [[Praemium Imperiale]] <ref name="STIAS">{{Citaĵo el la reto|url=http://stias.ac.za/news/2014/07/stias-fellow-athol-fugard-receives-prestigious-2014-praemium-imperiale-arts-prize/|titolo=STIAS Fellow Athol Fugard receives prestigious 2014 prize|alirdato=17a de julio 2014|eldoninto=Stellenbosch University|arkivurl=https://web.archive.org/web/20171023231010/http://stias.ac.za/news/2014/07/stias-fellow-athol-fugard-receives-prestigious-2014-praemium-imperiale-arts-prize/|arkivdato=2017-10-23}}</ref>. == Vivo == Lia patro estas ĵazpianisto de irland-brit-franca deveno, kaj lia patrino estas de afrikanera deveno. Li ekzamenis privatan katolikan lernejon, teknikan kolegion, kaj tiam studis filozofion kaj socian antropologion ĉe la [[Universitato de Kaburbo]], de kie li estis forpelita en 1953 baldaŭ antaŭ diplomiĝado. Laboris en [[Nordafriko]] kaj [[Azio]]. De 1958, kune kun lia edzino, la verkisto Sheila Fugard, li vivis en [[Johanesburgo]], kie li laboris kiel [[komizo]] kaj organizis teatron kie li enscenigis siajn proprajn teatraĵojn. Li estis implikita en la kontraŭ -rasapartisma movado ekde la fruaj 1960-aj jaroj. Li suferis de [[alkoholismo]] kaj estis resanigita en la 1980-aj jaroj. Li vivis kun sia edzino en [[San-Diego]], kie li instruis en la fakultato de teatro kaj danco ĉe la Universitato de Kalifornio. == Teatra verkaro == En kronologia ordo de unua produktigo kaj/aŭ publikigo <ref name="Plays2">{{cite web|title=Plays by Athol Fugard|url=https://www.thefugard.com/athol-fugard/|website=The Fugard Theatre|access-date=9 March 2025}}</ref><ref name="Grayclassifications2">Fisher observes in the Fugard "Biography" section of ''Athol Fugard: Statements'' that South African writer and critic Gray, Stephen classifies many of Fugard's dramatic works according to chronological periods of composition and similarities of style: "Apprenticeship" ([1956–]1957); "Social Realism" (1958–1961); "Chamber Theatre" (1961–1970); "Improvised Theatre" (1966–1973); and "Poetic Symbolism" (1975[–1990]).</ref><ref name="GrayMethuenFile2">{{cite book|editor=Stephen Gray|editor-link=Stephen Gray (writer)|title=File on Fugard|publisher=London: Methuen Drama|isbn=978-0-413-64580-7|year=1991}}</ref><ref name="FugardGrayed2">{{cite book|first=Athol|last=Fugard|editor=Stephen Gray, and introd|title=My Children! My Africa! and Selected Shorter Plays|publisher=Johannesburg: Witwatersrand University Press|isbn=1-86814-117-9|year=1990}}</ref><ref name="playbill20112">{{cite news|last1=Gans|first1=Andrew|title=Athol Fugard, Philip J. Smith, Eve Ensler Win Special Tony Awards|url=https://playbill.com/article/athol-fugard-philip-j-smith-eve-ensler-win-special-tony-awards-com-177969|access-date=la 9-an de marto 2025|work=Playbill|date=la 6-an de aprilo 2011}}</ref>: * ''Klaas and the Devil'' (1956) * ''The Cell'' (1957) * ''No-Good Friday'' (1958) * ''Non-Gogo'' (1959) * ''[[:en:Blood_Knot|The Blood Knot]]'' (1961); poste reviziita kaj retitolita ''Blood Knot'' (1987) * ''[[:en:Hello_and_Goodbye_(play)|Hello and Goodbye]]'' (1965) * ''The Coat'' (1966) * ''People Are Living There'' (1968) * ''The Last Bus'' (1969) * ''[[:en:Boesman_and_Lena|Boesman and Lena]]'' (1969) * ''Friday's Bread on Monday'' (1970) * ''[[:en:Sizwe_Banzi_Is_Dead|Sizwe Banzi Is Dead]]'' (1972) (disvolvita kune kun [[:en:John_Kani|John Kani]], kaj [[:en:Winston_Ntshona|Winston Ntshona]] en studioj) * ''[[:en:The_Island_(play)|The Island]]'' (1972) (disvolvita kune kun [[:en:John_Kani|John Kani]], kaj [[:en:Winston_Ntshona|Winston Ntshona]] en studioj) * ''Statements After an Arrest Under the Immorality Act'' (1972) * ''Dimetos'' (1975) * ''Orestes'' (1978) * ''[[:en:A_Lesson_from_Aloes|A Lesson from Aloes]]'' (1978) * ''The Drummer'' (1980) * ''"Master Harold"...and the Boys'' (1982) * ''The Road to Mecca'' (1984) * ''A Place with the Pigs: a personal parable'' (1987) * ''My Children! My Africa!'' (1989) * ''My Life'' (1992) * ''Playland'' (1993) * ''Valley Song'' (1996) * ''The Captain's Tiger: a memoir for the stage'' (1997) * ''Sorrows and Rejoicings'' (2001) * ''Exits and Entrances'' (2004) <ref name="keuris">{{cite journal|last1=Keuris|first1=Marisa|title=Athol Fugard's Exits and Entrances : The Playwright, the Actor and the Poet|journal=Journal of Literary Studies|date=June 2008|volume=24|issue=2|pages=71–84|doi=10.1080/02564710701841452|url=https://www.researchgate.net/publication/240541284_Athol_Fugard's_Exits_and_Entrances_The_Playwright_the_Actor_and_the_Poet}}</ref> * ''Booitjie and the Oubaas'' (2006) * ''Victory'' (2007) * ''Coming Home'' (2009) * ''Have You Seen Us'' (2009) * ''The Train Driver'' (2010) * ''The Shadow of the Hummingbird'' (2014) * ''The Painted Rocks at Revolver Creek'' (2016) * ''Concerning the Life of Babyboy Kleintjies'' (2022) (kun-verkita kun Paula Fourie) <ref>{{Cite web|last=Petrick|first=Nadine|date=2022-10-11|title=Toyota US Woordfees 2022 Instagram-resensie: Concerning the life of Babyboy Kleintjies - LitNet|url=https://www.litnet.co.za/toyota-us-woordfees-2022-instagram-resensie-concerning-the-life-of-babyboy-kleintjies/|access-date=2024-05-08|website=LitNet – Die boekehuis met baie wonings}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{DNB|118703471}} * [http://www.iainfisher.com/fugard.html Athol Fugard sur la retejo de Iain Fisher] (angla) {{Projektoj}}{{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Fugard, Athol}} [[Kategorio:Sudafrikaj dramistoj]] [[Kategorio:Sudafrikaj verkistoj]] [[Kategorio:Afrikaneroj]] [[Kategorio:Mortintoj en 2025]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1932]] [[Kategorio:Francdevenuloj]] [[Kategorio:Tony-premiitoj]] [[Kategorio:Sudafrikaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Literaturo de Sudafriko]] s4hlfj92ayw81xixxhwpi3de3w03bc4 0 905890 9367756 9063817 2026-05-06T16:13:16Z Sj1mor 12103 9367756 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Milton OBOTE''' (naskiĝis la [[28-an de decembro]] [[1925]], mortis la [[10-an de oktobro]] [[2005]]) estis uganda politikisto. Li estis prezidanto de Ugando en 1966–1971 kaj denove en 1980–1985. En 1962–1966 li estis ĉefministro. Li naskiĝis en 1925 en eta vilaĝo Akoroko, kie lia patro estis vilaĝa ĉefo. Li studis en Universitato Makereke komercajn sciencojn. Li partoprenis en nacia agado de [[langoj]]. Poste Obote loĝis en Kenjo kaj partoprenis al la sindikatismo kaj partio ''Kenya African Party''. Ekde 1957 li loĝis denove en sia naskiĝa lando, kie fondis nacian kongresan partion kaj faris ligon kun monarkiistoj, sed li forigis reĝon Mutesa la 2-a kaj deklariĝis kiel prezidanto. En lia unua prezidanta tempo, lia lando estis komerce ekonomie ebenete kaj riĉiĝis, sed kiam li denove estis prezidanto en 1980–1985, ekzistis ekonomiaj problemoj. {{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Prezidantoj de Ugando]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1925]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 28-an de decembro]] [[Kategorio:Ugandaj politikistoj]] a8oom6uvugfjnwom7jcmiq1ckjs3297 0 906035 9368055 9061425 2026-05-07T06:56:59Z Sj1mor 12103 9368055 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''James MCHENRY''', naskiĝinta la {{daton|16|novembro|1753}} en [[Ballymena]] en [[Irlando]] kaj mortinta la {{daton|3|majo|1816}} en [[Baltimoro]] ([[Marilando]]), estis [[Usono|usona]] [[politikisto]] devenanta el [[Irlando]], kaj unu el la subskribintoj de la [[konstitucio de Usono]]. Li estis armea kuracisto dum la [[Usona Milito de Sendependeco]], bazita en [[Pensilvanio]], sed kaptita kaj poste liberigita antaŭ la fino de la konflikto. Li estis delegito en la [[Kontinenta Kongreso]] por [[Marilando]], kaj servis kiel la tria usona militsekretario inter la {{daton|27|januaro|1796}} kaj la {{daton|13|majo|1800}}, dum la prezidentecoj de [[George Washington]] kaj [[John Adams]]. Li donis sian nomon al [[Fort McHenry]]. {{Projektoj}}{{DEFAŬLTORDIGO:McHenry, James}} [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Usonaj militistoj]] mdr8feuzgwz4xtl6gx043txzdxa3bsu 0 906066 9368048 9220281 2026-05-07T06:42:55Z Sj1mor 12103 9368048 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''D-ro Benjamin RUSH''' ({{dato|4|januaro|1746}} – {{dato|19|aprilo|1813}}) estis [[Usona Revolucio|usona revoluciulo]], subskribinto de la [[Deklaracio de Sendependeco de Usono]], kaj civita gvidanto en [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]], kie li estis kuracisto, politikisto, socia reformisto, edukisto, kaj fondinto de [[Dickinson College]]. Rush estis delegito de Pensilvanio ĉe la [[Kontinenta Kongreso]].<ref name=signers>{{cite web|url=http://www.ushistory.org/declaration/signers/rush.html|title=Benjamin Rush: 1745–1813: Representing Pennsylvania at the Continental Congress|work=Signers of the Decl of Independence|publisher=ushistory.org|access-date=February 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207213452/http://www.ushistory.org/declaration/signers/rush.html|archive-date=February 7, 2018|df=mdy-all}}</ref> Li poste priskribis siajn klopodojn subteni la usonan revolucion, dirante: « ''Li bone intencis.'' »<ref>{{cite journal |last=Renker |first=Elizabeth M. |year=1989 |title='Declaration-Men' and the Rhetoric of Self-Presentation |journal=Early American Literature |volume=24 |issue=2 |page=123 and n. 10 there |jstor=25056766 }}</ref><ref>{{cite book |last=Rush |first=Benjamin |year=1970 |orig-date=1948 |title=The autobiography of Benjamin Rush; his Travels through life together with his Commonplace book for 1789–1813 |editor=George Washington Corner |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT |url=https://archive.org/details/memorialcontaini00inrush }}</ref> Li servis kiel ĉefa [[kirurgo]] de la [[Kontinenta Armeo]] kaj fariĝis profesoro pri kemio, medicina teorio kaj klinika praktiko ĉe la [[universitato de Pensilvanio]].<ref name="upenn-rush" >{{cite web |title=Benjamin Rush (1746–1813) |url=http://www.archives.upenn.edu/people/1700s/rush_benj.html |publisher=University of Pennsylvania |access-date=2011-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610051840/http://www.archives.upenn.edu/people/1700s/rush_benj.html |archive-date=June 10, 2011 }}</ref> D-ro Benjamin Rush estis gvidanto de usona [[klerismo]] kaj entuziasma subtenanto de la [[Usona Revolucio]]. Li gvidis la subskribadon de la [[konstitucio de Usono]] en Pensilvanio en [[1788]]. Li estis elstara en multaj reformoj, precipe en la kampoj de [[medicino]] kaj [[edukado]]. Li kontraŭis [[sklaveco]]n, apogis senpagajn publikajn lernejojn, kaj celis plibonigitan, sed patriarkan,<ref>{{cite book |last1=Fraser |first1=James |title=The school in the United States: a documentary history |date=2019 |publisher=Routledge |location=New York, NY |isbn=978-1-138-47887-9 |page=25 |edition=Fourth }}</ref> edukadon por virinoj, kaj pli kleran punan sistemon. Kiel elstara kuracisto, Rush havis grandan influon sur la formiĝanta medicina profesio. Kiel klerisma intelektulo, Rush celis organizi la tutan medicinan scion ĉirkaŭ klarigaj teorioj, anstataŭ fidi je [[Empiriismo|empiriaj metodoj]]. Rush argumentis ke malsano estis rezulto de malekvilibroj en la fizika sistemo de la korpo kaj kaŭzita de misfunkcioj en la [[cerbo]]. Lia aliro preparis la vojon por estonta medicina esplorado, kvankam Rush mem ne entreprenis tiajn esplorojn. Li antaŭenigis publikan sanon per apogado de pura medio kaj atentigo pri la graveco de [[persona higieno]]. Lia studado de mensaj malsanoj igis lin unu el la fondintoj de usona [[psikiatrio]].<ref>{{cite book |editor1-last=Muccigrosso |editor1-first=Robert |title=Research Guide to American Historical Biography |year=1988 |volume=4 |pages=1139–42 }}</ref> En [[1965]], la Usona Psikiatria Asocio agnoskis Rush kiel la « ''patro de usona psikiatrio'' ».<ref>{{cite book |last1=Shorter |first1=Edward |title=A History of Psychiatry: From the Era of the Asylum to the Age of Prozac |date=1997 |publisher=Wiley}}</ref> == Referencoj == {{referencoj}}{{Projektoj}}{{DEFAŬLTORDIGO:Rush, Benjamin}} [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Usonaj kuracistoj]] [[Kategorio:Usonaj verkistoj]] tdjacoc5vtz09l1wbpbvlzsapedkmkc 0 906089 9368147 9062029 2026-05-07T10:07:58Z Sj1mor 12103 9368147 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Bushrod WASHINGTON''' ({{dato|5|junio|1762}} – {{dato|26|novembro|1829}}) estis [[Usono|usona]] [[advokato]] kaj [[politikisto]], kiu oficiis kiel asocia juĝisto de la [[Supera Kortumo de Usono]] de [[1798]] ĝis [[1829]]. En la Supera Kortumo, li estis firma aliancano de la ĉefjuĝisto [[John Marshall (juĝisto)|John Marshall]]. Washington estis kunfondinto kaj prezidanto de la ''American Colonization Society'', kiu promociis la elmigradon de iamaj sklavoj al [[Afriko]]. Nevo de [[Patroj-fondintoj de Usono|usona fondinto]] kaj prezidento [[George Washington]], li heredis la dokumentaron de sia onklo kaj la bienon [[Mount Vernon]], kiun li ekposedis en [[1802]] post la morto de [[Martha Washington]], la vidvino de sia onklo. Kun la helpo de Marshall li publikigis biografion de la unua prezidento. {{DEFAŬLTORDIGO:Washington, Bushrod}} [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Usonaj juristoj]] 03fi1rcmpowu1w5pwvxrh4m72zmzqjq 9368148 9368147 2026-05-07T10:08:11Z Sj1mor 12103 9368148 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Bushrod WASHINGTON''' ({{dato|5|junio|1762}} – {{dato|26|novembro|1829}}) estis [[Usono|usona]] [[advokato]] kaj [[politikisto]], kiu oficiis kiel asocia juĝisto de la [[Supera Kortumo de Usono]] de [[1798]] ĝis [[1829]]. En la Supera Kortumo, li estis firma aliancano de la ĉefjuĝisto [[John Marshall (juĝisto)|John Marshall]]. Washington estis kunfondinto kaj prezidanto de la ''American Colonization Society'', kiu promociis la elmigradon de iamaj sklavoj al [[Afriko]]. Nevo de [[Patroj-fondintoj de Usono|usona fondinto]] kaj prezidento [[George Washington]], li heredis la dokumentaron de sia onklo kaj la bienon [[Mount Vernon]], kiun li ekposedis en [[1802]] post la morto de [[Martha Washington]], la vidvino de sia onklo. Kun la helpo de Marshall li publikigis biografion de la unua prezidento. {{Projektoj}}{{DEFAŬLTORDIGO:Washington, Bushrod}} [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Usonaj juristoj]] bw11t4kl2xpcanekz43i7uewl6m64a4 0 906141 9368052 9062426 2026-05-07T06:51:34Z Sj1mor 12103 9368052 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Elizabeth HAMILTON''' (naskite '''SCHUYLER''') (n. la {{daton|9|aŭgusto|1757}} – m. la {{daton|9|novembro|1854}}<ref>{{cite web |title=Hamilton, Elizabeth Schuyler (09 August 1757–09 November 1854), statesman's wife and charity worker |url=http://www.anb.org/abstract/10.1093/anb/9780198606697.001.0001/anb-9780198606697-e-0200364?rskey=7pu693&result=1 |first=Jenny L. |last=Presnell |access-date=August 7, 2018 }}</ref>) estis [[Usono|usona]] mondumulino kaj filantropino. Ŝi estis la edzino de [[Patroj-fondintoj de Usono|usona fondinto]] [[Alexander Hamilton]] kaj fervora subtenantino kaj defendanto de la laboro kaj klopodoj de Hamilton en la [[Usona Revolucio]] kaj la fondo de [[Usono]]. Ŝi estis kunfondinto kaj vicdirektorino de [[Graham Windham]], la unua privata orfejo en [[Novjorko]].<ref name=turner>{{Cite web |title=Women of the Republican Court: Elizabeth Schuyler Hamilton (1757–1854) |first=Annie |last=Turner |url=http://www.librarycompany.org/women/republicancourt/hamilton_elizabeth.htm |website=Library Company of Philadelphia |year=2009 |access-date=September 30, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171001114321/http://www.librarycompany.org/women/republicancourt/hamilton_elizabeth.htm |archive-date=October 1, 2017 }}</ref> Ŝi estas rekonata kiel frua usona filantropino pro sia laboro pri la Orphan Asylum Society. == Referencoj == {{referencoj}}{{Projektoj}}{{DEFAŬLTORDIGO:Hamilton, Elizabeth Schuyler}} [[Kategorio:Usonaj filantropoj]] 7c06bz6vb0598vymzcq3zssazwymf5p 0 906142 9368044 9062433 2026-05-07T06:31:27Z Sj1mor 12103 9368044 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''Charles CARROLL''' ({{dato|19|septembro|1737}} – {{dato|14|novembro|1832}}), konata kiel '''Charles Carroll of Carrollton''' aŭ '''Charles Carroll la 3-a''',<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/declaration/bio5.htm|title=Signers of the Declaration: Biographical Sketches: Charles Carroll|publisher=National Park Service|access-date=October 26, 2012}}</ref> estis [[Usono|usona]] [[politikisto]], bienposedanto kaj subskribinto de la [[Usona Deklaracio de Sendependeco]]. Li estis la sola [[katoliko]] inter la subskribintoj de la Deklaracio kaj la plej longe vivinta, mortinte 56 jarojn post ĝia subskribo.<ref>[https://archive.org/stream/americancatholic24philuoft#page/n189/mode/2up ''"Charles Carroll, of Carrollton,"''] The American Catholic Quarterly Review, Vol. XXIV, 1899.</ref> Konsiderata kiel unu el la [[patroj-fondintoj de Usono]],<ref name=Bernstein2001>{{cite book |last=Bernstein|first=Richard B. |author-link=Richard B. Bernstein |title=The Founding Fathers Reconsidered | chapter=Appendix: The Founding Fathers: A Partial List |publisher=Oxford University Press |year=2011 |orig-date=2009 |isbn=978-0199832576 |location=New York |chapter-url=https://archive.org/details/foundingfathersr0000bern/page/176/mode/2up}}</ref> Carroll estis konata en sia tempo kiel la "Unua Civitano" de la usonaj kolonioj, pro subskribo de artikoloj en la gazeto ''Maryland Gazette'' per tiu [[pseŭdonimo]].<ref>{{cite web |url=https://msa.maryland.gov/msa/mdmanual/05sen/html/senmed.html |title=Charles Carroll Of Carrollton Commemorative Medal |publisher=State of Maryland |access-date=2021-03-10}}</ref> Li servis kiel delegito en la [[Kontinenta Kongreso]] kaj en la [[Kongreso de la Konfederacio]]. Carroll poste servis kiel la unua [[Senato de Usono|usona senatano]] por [[Marilando]]. El ĉiuj subskribintoj de la Deklaracio de Sendependeco, Carroll estis unu el la plej riĉaj kaj plej formale edukitaj. Rezulte de sia 17-jara [[jezuito|jezuita]] edukado en Francio, Carroll flue parolis kvin lingvojn. Naskita en [[Annapolis]] ([[Marilando]]), Carroll heredis vastajn agrikulturajn bienojn kaj estis konsiderata la plej riĉa viro en la usonaj kolonioj kiam la [[Usona Revolucio]] komenciĝis en [[1775]]. Lia persona riĉaĵo tiutempe laŭdire estis 2 100 000 sterlingaj pundoj. Krome, Carroll posedis terenon en Marilando, 10 000-akrean bienon, kaj posedis ĉirkaŭ 300 sklavojn. Kvankam ekskludita el oficposedado en Marilando pro sia religio, Carroll aperis kiel gvidanto de la sendependeca movado en la ŝtato. Li estis parto de malsukcesa diplomatia misio, kiu ankaŭ inkludis [[Benjamin Franklin]] kaj [[Samuel Chase]], kiun la Kongreso sendis al [[Kebekio]] kun la espero gajni la subtenon de la [[Franckanadanoj]]. Carroll servis en la [[Senato de Marilando]] de [[1781]] ĝis [[1800]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2011-03-17 |title=Charles Carroll of Carrollton – The Signer |url=https://charlescarrollhouse.org/the-carrolls/personal-biography-2 |access-date=2025-02-03 |website=Charles Carroll House |language=en-US}}</ref> Li estis elektita kiel unu el la unuaj reprezentantoj de Marilando en la Senato de Usono, sed li demisiis en 1792 post kiam Marilando pasigis leĝon malpermesantan samtempan servadon en kaj ŝtata kaj federacia ofico. == Referencoj == {{referencoj}}{{Projektoj}}{{DEFAŬLTORDIGO:Carroll, Charles}} [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] 34jgn764hovihzwp8l7bfhi6lwsoqlb 4 907407 9367836 9348911 2026-05-06T18:56:42Z ListeriaBot 119734 Wikidata list updated [V2] 9367836 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?linkcount WHERE { ?item wdt:P106 ?occ . VALUES ?occ { wd:Q860918 # Esperantist } FILTER NOT EXISTS { # has no eo.wikipedia sitelink ?wen schema:about ?item . ?wen schema:isPartOf <https://eo.wikipedia.org/> . } ?item wdt:P31 wd:Q5 . # human OPTIONAL { ?item wikibase:sitelinks ?linkcount . } FILTER(?linkcount > 1) # more than 1 sitelink } ORDER BY DESC(?linkcount) LIMIT 400 |sort=P569 |columns=label:nomo,P18,description:priskribo,P27,P569,P570,P19,P20,item:vikidatuma ero,?linkcount:nombro de ligiloj |thumb=200 |links=red |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! nomo ! bildo ! priskribo ! ŝtataneco ! naskiĝdato ! mortdato ! naskiĝloko ! mortloko ! vikidatuma ero ! nombro de ligiloj |- | [[Louis Théophile Dufour-Vernes]] | | svisa arkivisto kaj esperantisto (1839-1909) | [[Svislando]] | 1839-09-01 | 1906<br/>1909-07-12 | [[Ĝenevo]] | [[Ĝenevo]] | [[:d:Q18533689|Q18533689]] | 2 |- | [[José Revilla Haya]] | [[Dosiero:José Revilla Haya años 30.jpg|center|200px]] | hispana esperantisto (1864-1955) | [[Hispanio]] | 1864-11-15 | 1955-10-09 | [[Madrido]] | [[Ascain]] | [[:d:Q5945075|Q5945075]] | 2 |- | [[Camille Duvaux]] | | franca katolika pastro | [[Francio]] | 1866-10-01 | 1962-10-28 | [[Lignières (Cher)|Lignières]] | [[Strato de Abatinoj]] | [[:d:Q43482483|Q43482483]] | 2 |- | [[Lluís Coll i Espadaler]] | | hispana pentristo | [[Hispanio]] | 1867-04-22 | 1944-01-20 | [[Sant Quirze de Besora]] | [[Barcelono]] | [[:d:Q29523780|Q29523780]] | 2 |- | [[Andrés Giménez Soler]] | [[Dosiero:Andrés Giménez Soler.jpg|center|200px]] | hispana historiisto kaj esperantisto | [[Hispanio]] | 1869 | 1938-09-30 | [[Zaragozo]] | [[Zaragozo]] | [[:d:Q8199341|Q8199341]] | 3 |- | [[Arturo Aly Belfàdel]] | | itala esperantisto | [[Itala Reĝlando|Reĝlando Italio]] | 1872-07-04 | 1945-07-06 | [[Petralia Sottana]] | [[Mirano]] | [[:d:Q3624496|Q3624496]] | 2 |- | [[Izraelo Fels]] | [[Dosiero:Fels Izraelo 311 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|center|200px]] | pola juddevena kuracisto kaj esperantisto | [[Dua Pola Respubliko]] | 1879-05-20 | 1942<br/>1941 | [[Lvivo]] | [[Bełżec]] | [[:d:Q11714938|Q11714938]] | 2 |- | [[William Harris (Q8010926)|William Harris]] | | kimra pastro, akademiulo kaj esperantisto (1884–1956) | [[Unuiĝinta Reĝlando]]<br/>[[Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando|Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando (1801–1922)]] | 1884-04-28 | 1956-01-23 | [[Dowlais]] | [[Londono]] | [[:d:Q8010926|Q8010926]] | 3 |- | [[Jan Muszyński]] | [[Dosiero:Muszyński Jan 502 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|center|200px]] | pola apotekisto | [[Pollando]] | 1884-07-03 | 1957-04-28 | [[Wólka Nosowska]] | [[Lodzo]] | [[:d:Q11718463|Q11718463]] | 2 |- | [[Rudolf Pavlovič Mareček]] | [[Dosiero:Rudolf Mareček 2025 stamp of Kyrgyzstan.jpg|center|200px]] | ĉeĥa esperantisto, komunisto | | 1888-02-28 | 1970-02-20 | [[Nový Hrozenkov]] | [[Almato]] | [[:d:Q25487818|Q25487818]] | 3 |- | [[Roman Kmiecik]] | [[Dosiero:Kmiecik Roman 460 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|center|200px]] | pola eldonisto kaj esperantisto | [[Pollando]] | 1889-02-26 | 1946-07-09 | [[Mieleszyn, Łódź Voivodeship]] | [[Stawiszyn]] | [[:d:Q9312376|Q9312376]] | 2 |- | [[Jan Silhan (Q21499617)|Jan Silhan]] | [[Dosiero:Ośrodek Leczniczo-Rehabilitacyjny im. kpt. Jana Silhana w Muszynie 9.jpg|center|200px]] | pola oficiro, socia aktivulo | | 1889-11-01 | 1971-06-29 | [[Kievo]] | [[Krakovo]] | [[:d:Q21499617|Q21499617]] | 2 |- | [[Frans van der Hoorn]] | | nederlanda, poste palestina, esperantisto kaj farmisto | | 1891 | 1946 | [[Hago]] | | [[:d:Q25492641|Q25492641]] | 2 |- | [[Jan Wyrwicz]] | [[Dosiero:Wyrwicz Jan 415 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|center|200px]] | pola juĝisto, soldato de la Polaj Legioj kaj la Enlanda Armeo, Justuloj inter la Nacioj | [[Pollando]] | 1892-01-16 | 1963<br/>1964-03-08 | | | [[:d:Q20031124|Q20031124]] | 2 |- | [[Kazimierz Domosławski]] | [[Dosiero:Kazimierz Domosławski.jpg|center|200px]] | pola politikisto kaj esperantisto (1893-1960) | [[Pollando]] | 1893-02-02 | 1960-03-02 | [[Sobieszyn]] | [[Puławy]] | [[:d:Q11737806|Q11737806]] | 3 |- | [[Enric Aguadé Parés]] | [[Dosiero:Enric Aguadé i la seva esposa el 1918.jpg|center|200px]] | kataluna industriisto kaj politikisto | [[Hispanio]] | 1894-03-03 | 1969-06-24 | [[Reus]] | [[Reus]] | [[:d:Q19290432|Q19290432]] | 2 |- | [[Edward Bugajski]] | [[Dosiero:Edward Bugajski.jpg|center|200px]] | pola esperantisto | [[Pollando]] | 1903-05-15 | 1956-03-22 | [[Varsovio]] | [[Varsovio]] | [[:d:Q11696150|Q11696150]] | 2 |- | [[Santiago Aznar Sarachaga]] | | hispana sindikatisto kaj politikisto (1903-1979) | [[Hispanio]] | 1903-08-09 | 1979-05-19 | [[Bilbao]] | [[Karakaso]] | [[:d:Q4892426|Q4892426]] | 3 |- | [[Manuel Monleón]] | | hispana afiŝa artisto kaj esperantisto | [[Hispanio]] | 1904-02-23 | 1976-08-17 | [[Valencio]] | [[Mislata]] | [[:d:Q11934971|Q11934971]] | 3 |- | [[Gunĉo Gunĉev (Q21962212)|Gunĉo Gunĉev]] | [[Dosiero:Guncho Gunchev.jpg|center|200px]] | bulgara geografo (1904-1940) | [[Bulgario]] | 1904-03-09 | 1940-06-02 | [[Byala]] | [[Sofio]] | [[:d:Q21962212|Q21962212]] | 2 |- | [[Morojo]] | | usona pioniro de kosplejo | | 1904-06-20 | 1964-11-30 | [[Fenikso (Arizono)|Fenikso]] | | [[:d:Q56248029|Q56248029]] | 2 |- | [[Rafael Gastón Burillo (Q20100639)|Rafael Gastón Burillo]] | | hispana filologo kaj esperantisto | [[Hispanio]] | 1908 | 1963-11-15 | [[Zaragozo]] | [[Zaragozo]] | [[:d:Q20100639|Q20100639]] | 2 |- | [[Siem de Waal]] | [[Dosiero:Siem de Waal.jpg|center|200px]] | nederlanda ĵurnalisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | 1914 | 1986 | [[Nederlando]] | [[Sud-Afriko]] | [[:d:Q109558726|Q109558726]] | 2 |- | [[Sebastián Mendívil Urquijo]] | | eŭska militististo | [[Hispanio]] | 1915-01-20 | 2014-06-04 | [[Barakaldo]] | | [[:d:Q17353282|Q17353282]] | 2 |- | [[Miquel Pedrola i Alegre]] | [[Dosiero:Miquel Pedrola.JPG|center|200px]] | kataluna komunisto kaj partizano | [[Hispanio]] | 1917-06-22 | 1936-09-08 | [[Barcelono]] | [[Aragona Fronto]] | [[:d:Q27974999|Q27974999]] | 3 |- | [[José Vidal Riembau]] | | hispana farmisto kaj politikisto | [[Hispanio]] | 1917-10-25 | 1989-07-04 | [[El Vendrell]] | [[El Vendrell]] | [[:d:Q11928987|Q11928987]] | 3 |- | [[Jovan Davidović]] | [[Dosiero:Jovan Davidovic.jpg|center|200px]] | jugoslava esperantisto | [[Socialisma federacia respubliko Jugoslavio]]<br/>[[Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj]] | 1925 | 1977 | [[Ĉaĉak]] | [[Beogrado]] | [[:d:Q31181762|Q31181762]] | 2 |- | [[Maurício Tragtenberg]] | | brazila sociologo | [[Brazilo]] | 1929-11-04 | 1998-11-17 | [[Getúlio Vargas (Suda Rio-Grando)]] | [[San-Paŭlo (urbo)|San-Paŭlo]] | [[:d:Q10327679|Q10327679]] | 3 |- | [[Włodzimierz Strzyżewski]] | [[Dosiero:Włodzimierz Strzyżewski Pola Esperantisto 05-1972.jpg|center|200px]] | pola sportisto (1931-2001) | [[Pollando]] | 1931-10-04 | 2001-09-16 | | | [[:d:Q9382833|Q9382833]] | 2 |- | [[Kalju Lillepuu]] | [[Dosiero:Kalju Lillepuu 4.jpg|center|200px]] | estona literatura historiisto (1935-2020) | [[Estonio]] | 1935-03-29 | 2020-12-13 | [[Küti Rural Municipality]] | [[Viljandi]] | [[:d:Q31278435|Q31278435]] | 2 |- | [[Aleksandr Ivanoviĉ Salmin]] | | rusia esperantisto | [[Rusio]] | 1970-05-26 | 2024-11-04 | | | [[:d:Q131613997|Q131613997]] | 2 |- | [[Robin Hawkins]] | [[Dosiero:RobAutomatic.jpg|center|200px]] | brita muzikisto kaj esperantisto | [[Unuiĝinta Reĝlando]] | 1986-02-11 | | | | [[:d:Q7352461|Q7352461]] | 3 |- | [[Brooke Vibber]] | [[Dosiero:Vibber, Brooke, Apr 2025.jpg|center|200px]] | usona programistino | [[Usono]] | | | [[Orange (Kalifornio)|Orange]] | | [[:d:Q14956410|Q14956410]] | 3 |} ---- &sum; 33 items. {{Wikidata list end}} 5nrrbpac9vxuf95j6nd9j6nec6k04uv 0 910554 9368203 9301765 2026-05-07T11:23:20Z Sj1mor 12103 /* Referencoj */ 9368203 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Claude-Carloman de RULHIÈRE''' (n. la 12-an de junio [[1735]] en [[Bondy]] apud [[Parizo]] - m. la 30-an de januaro [[1791]]) estis franca [[poeto]] kaj [[historiisto]] <ref>[http://www.academie-francaise.fr/les-immortels/claude-carloman-de-rulhiere Nota biográfica de la Academia Francesa]</ref>. == Vivo == Rulhiere akompanis [[Marŝalo de Francio|Marŝalon]] [[Richelieu]] kiel [[adjutanto]] ("asistanto de tendaro") dum la [[Sepjara Milito]] en Germanio kontraŭ [[Hanovro]] kaj ankaŭ sekvis lin al [[Bordeaux]] en 1758. En 1760 li akompanis la francan ambasadoron [[Barono de Breteuil]] kiel sekretario de la ambasadejo al [[Sankt-Peterburgo]], kie li atestis la [[puĉo]]<nowiki/>n de [[Katerina la 2-a (Rusio)|Katerina la 2-a]] en 1762, en kiu la franca spionservo estis implikita ([[caro]] [[Petro la 3-a (Rusio)|Petro]] estis tro porprusa por ili). Laŭ instigo de siaj amikoj, li verkis manuskripton pri ĝi kaj cirkuligis ĝin. Catherine plurfoje postulis ĝian detruon, kaj Rulhiere povis publikigi ĝin nur post ŝia morto. Ĉi tiuj "anekdotoj" pri la Rusia Revolucio establis lian famon kaj finfine gajnis al li akcepton en la [[Franca Akademio|Akademion]] en 1787 (Fotelo 40). En 1765 li forlasis la armeon. En 1771 li estis dungita kiel politika verkisto ĉe la Eksterlanda Ministerio. En 1773 li ankaŭ estis sekretario de la Grafo de Provenco, pli posta [[Ludoviko la 18-a]]. Li estis konata figuro en la parizaj salonoj, kie li ekspoziciis, interalie, kunlaborante [[Nicolas Chamfort]] kaj [[Antoine de Rivarol]]. Ĝis la preskaŭ neevitebla [[kverelo]] kun li, li ankaŭ zorgis pri la maljuna [[Jean-Jacques Rousseau]]. Post vojaĝo al Germanio kaj Pollando en 1776, li komencis verki historion de Pollando, " ''Historio de la Anarkio en Pollando kaj la Divido de Tiu Respubliko'' ", kiu estis publikigita postmorte kaj nefinita. Rulhière dediĉis multajn jarojn al verkado de ĉi tiu verko. La rakonto pri la okazaĵoj atingas nur ĝis 1670). En sia biografio de [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]], [[Thomas Carlyle]] laŭdas ĝian stilon sed plendas pri la malbona prezento de faktoj por historia verko. En 1788 li ankaŭ verkis verkon pri la revoko de la [[Edikto de Nanto]], en tempo kiam protestantoj estis ronde reakiri pli da rajtoj. Li provis sian karieron kiel poeto en ''Les jeux de main'' (Parizo 1808). == Verkaro == * ''Auguis'' (Editeur) ''Oeuvres'', 6 vol. 1819 * ''Anecdotes sur la revolution de Russie en l’annee 1762'' (Paris 1797), [[Gallimard]] 2006 * ''Eclaircissements historiques sur les causes de revocation de l’edit de Nantes'' ''et sur l'état des protestants en France, depuis le commencement du règne de Louis XIV jusqu'à nos jours, tirés des différentes archives du gouvernement'' (Paris 1788, 2 volumoj) <small>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5729010d.pdf Enreta teksto]</small> * ''Le Comte de Vergenne, première cause des Etats-généraux'', 1789 <small>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k474326.pdf Enreta teksto]</small> * ''Histoire de l’anarchie de Pologne et du demembrement de cette republique'' (redaktita de [[Pierre Claude François Daunou]], Parizo: H. Nicolle et Desenne, 1807, 4 volumoj), 4-a eldono, Paris 1862, 3 volumoj == Literaturo == * Jules Le Fèvre-Deumier (1797–1857) skribis sian biografion en ''Célébrités d'autrefois: essais biographiques et littéraires'' . – Parizo: Amyot 1853 * Charles-Augustin Sainte-Beuve ''Causeries des Lundis'' , Vol. 4 * Asse, biografio en la antaŭparolo al de Rulhieres ''Anekdotoj de Marechal de Richelieu'' 1890 * Ruth P. Dawson: ''Sekso, Sekseco, Legitimation: Claude-Carloman de Rulhière on Catherine the Great'' . En: Falko Schnicke kaj Christian Klein (red.): ''Legitimigaj mekanismoj de la biografia: kuntekstoj - aktoroj - teknikoj - limoj.'' Peter Lang, Berno 2016. 117–133. [Jarlibro de Internaciaj Germanaj Studoj 117] == Referencoj == {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Rulhière, Claude-Carloman}} [[Kategorio:Francaj poetoj]] [[Kategorio:Francaj historiistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Franca Akademio]] 7f9qy1ncbof7q674sw11zi4rkyn41dd 0 915437 9367762 9155144 2026-05-06T16:22:50Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9367762 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''George Cadle PRICE''' (n. la 15-a de januaro 1919 en [[Belizurbo]] ; m. la 19-a de septembro 2011 samloke) estis la unua [[ĉefministro]] de [[Belizo]] kaj unu el la plej gravaj homoj en la sendependeca procezo de la lando. Hodiaŭ multaj nomas lin la "[[Patro de la Nacio]]". == Vivo == Naskita en Belizeurbo, li eniris politikon en 1947 kiam li estis elektita al la loka konsilio. <ref name="Craig5">{{cite book|last1=Craig|first1=Meg|last2=Musa|first2=Yasser|title=George Price: Journey of a Belizean Hero|date=2004|publisher=Factory Books|location=Belize City, Belize|isbn=9768111852|page=5}}</ref> Tri jarojn poste, la 29-an de septembro 1950, li partoprenis kiel unu el la fondintoj de la Popola Unuiĝinta Partio (PUP), politika partio kiun li gvidis dum kvar jardekoj. La PUP strebis por la politika kaj ekonomia sendependeco de la tiama [[brita kolonio]] [[Brita Honduro]]. <ref name="BNLSIS">{{cite web|url=http://www.nlsbze.bz/bios.html|title=Belizean Biographies|work=website|publisher=National Library Service of Belize|access-date=28 December 2010|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20100120135345/http://www.nlsbze.bz/bios.html|archive-date=20 January 2010}}</ref> En septembro 2000, Price fariĝis la unua persono kiu ricevis la plej altan honoron de Belizo, la Ordeno de Nacia Heroo, pro la elstara rolo kiun li ludis en gvidado de sia lando al sendependeco. <ref name="Sun">{{cite web|url=https://www.sanpedrosun.com/politics-and-government/2011/09/19/father-of-the-nation-george-cadle-price-passes/|title=Father of the Nation, George Cadle Price, passes|work=The San Pedro Sun|date=19 September 2011|access-date=28 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126180841/https://www.sanpedrosun.com/politics-and-government/2011/09/19/father-of-the-nation-george-cadle-price-passes/|archive-date=26 January 2025|url-status=live}}</ref> George Cadle Price forpasis lunde, la 19-an de septembro 2011, en Belizurbo, en la aĝo de 92 jaroj, nur tri tagojn antaŭ ol festi la tridekan datrevenon de la sendependeco de sia naskiĝlando. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://belizeanminds.blogspot.com/2012/09/the-r-hon-george-price.html Liberaj artikoloj kaj bildoj de Georgo Price] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140429014343/http://belizeanminds.blogspot.com/2012/09/the-r-hon-george-price.html |date=2014-04-29 }} {{Projektoj}}{{bibliotekoj}} {{vivtempo|Price, Geroge }} [[Kategorio:Belizaj politikistoj]] n3cg1tum24xs6rcvqgykp24ccxii2nd 0 915440 9367820 9148073 2026-05-06T18:28:42Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9367820 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Don Stephen Senanayake''' ({{lang-si|දොන් ස්ටීවන් සේනානායක}}; {{lang-ta|டி. எஸ். சேனநாயக்கா}}; n. la 20-a de oktobro 1884 en Botalé, [[Negombo]], Cejlono; m. la 22-a de marto 1952 en [[Kolombo]]) estis cejlona politikisto kaj sendependeca batalanto, kiu fondis la Srilankan Unuecan Nacian Partion, kaj post atingado de sendependeco de [[Brita imperio|Britio]], la unua Ĉefministro de [[Cejlono]] (nun [[Srilanko]]) de 1948 ĝis 1952. <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/D-S-Senanayake|title=D. S. Senanayake &#124; prime minister of Ceylon|website=Encyclopedia Britannica}}</ref><ref name="rajasingham">Rajasingham K. T. [https://web.archive.org/web/20011107180747/http://atimes.com/ind-pak/CJ13Df01.html Sri Lanka: The Untold Story] ''Asia Times'', Ch. 10, la 19-an de oktobro 2001. Alirita la 12-an de junio 2015</ref> Li ricevis la neformalan titolon de "[[Patro de la Nacio]]". <ref name="ref1">{{Cite web|url=http://www.dailymirror.lk/opinion/d-s-senanayake-the-father-of-the-nation/172-54491|title=D.S. Senanayake – The Father of the Nation|website=www.dailymirror.lk}}</ref><ref>{{Cite book|last=Phadnis|first=Urmila|author2=Rajat Ganguly|title=Ethnicity and Nation-building in South Asia|publisher=SAGE|year=2001|edition=revised|page=181|isbn=0-7619-9439-4}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.worldgenweb.org/lkawgw/gen3001.html La Senanayake Genealogio] * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~lkawgw/dsspic.html La Senanayake Klano] * [https://web.archive.org/web/20160129230919/http://www.nation.lk/2008/10/19/newsfe4.htm Memoranta D S el Botale Walauwa] * [https://web.archive.org/web/20080325034304/http://www.parliament.lk/handbook_of_parliament/prime_ministers.jsp Retejo de la Parlamento de Srilanko] * [http://unitednationalparty.tripod.com/ Unueca Nacia Partio retejo] * [https://web.archive.org/web/20081012040351/http://www.lankadeepa.lk/Section/rajaweediya/29052008/01.html DS Senanayake en Sinhala] * [https://web.archive.org/web/20160304084554/http://www.divaina.com/2008/08/04/mano06.html Methek Kathawa '''Divaina'''] * [https://web.archive.org/web/20120213203231/http://www.divaina.com/2008/10/27/mano04.html Methek Kathawa '''Divaina'''] * [https://www.youtube.com/watch?v=J_-7fEdspXs Enterigo De D.S. Senanayake 1952] {{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Senanayake, Don Stephen }} [[Kategorio:Ĉefministroj de Srilanko]] [[Kategorio:Konvertitoj al budhismo]] [[Kategorio:Listo de arkivitaj paĝoj de Retarkivo]] [[Kategorio:Srilankaj politikistoj]] 9yf90lhz35g6mkc7v924xhnftde5mj6 0 916163 9367796 9156998 2026-05-06T17:37:52Z Sj1mor 12103 9367796 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Ante Starčević''' (n. la 23-an de majo 1823 en Žitnik, [[Gospić]] – m. la 28-an de februaro 1896, [[Zagrebo]]) estis aŭstra-hungara naciisma politikisto de kroata deveno, publicisto kaj verkisto. Li estis aktiva figuro en la kroata sendependeca movado kaj unu el la fondintoj de la Kroata Partio de Rajtoj (HSP, [[d:Q1257515]]). Li skribis en la ekava [[dialekto]] de la [[Serbokroata lingvo|serbo-kroata lingvo]] (nuntempe la ekava dialekto estas uzata ekskluzive en Serbio) kaj klopodis certigi, ke la ekava dialekto formu la bazon de ununura lingvo. [[Dosiero:Ante_Starcevic_Iztocno_pitanje.jpg|maldekstra|eta|296x296ra|Politika verkaĵo de Starčević ''Iztočno pitanje'' (Orienta Demando) eldonita en 1899]] Kune kun siaj politikaj agadoj, li estas konata kiel publicisto kaj teoriulo de kroata [[naciismo]]. En moderna [[Kroatio]], li ofte estas nomata la " patro de la patrujo " ( kroate: ''otac domovine'' ) pro lia defendo de kroataj ŝtataj rajtoj kaj naciaj interesoj. La [[Ustaše|ustaŝiaj]] oficistoj [[Ante Pavelić]] kaj Mile Budak aludis lin por pravigi siajn naciismajn ideojn. <ref name="Velikonja">{{cite book|last1=Velikonja|first1=Mitja|title=Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina|date=2003|publisher=Texas A&M University Press|isbn=9781603447249|page=112|url=https://books.google.com/books?id=rqjLgtYDKQ0C&pg=PA112}}</ref> [[Dosiero:Ante_Starcevic-Zagreb.JPG|eta|273x273ra|Monumento de Ante Starčević en [[Zagrebo]]]] Starčević estis advokato en Zagrebo kaj en 1861 estis elektita al la Kroata Parlamento, kie li batalis por la tiel nomata kroata ŝtata leĝo, sendependeco de [[Reĝlando Hungario|Hungario]] kaj "unuigo de ĉiuj kroataj landoj" kaj fariĝis la gvidanto de la radikala "Rajta Partio" kun la gazeto "Hrvatska" kiel ĝia organo. Starčević kaj lia [[kamarado]] Eugen Kvaternik estis kontraŭuloj de la jugoslava ideo kaj postulis apartan kroatan [[Nacio-ŝtato|nacio-ŝtaton]] ekster la [[Habsburga monarkio]]. Aldone al sia politika laboro, li interesiĝis pri historio, filologio, librokritiko, filozofio, poezio, dramo kaj politika satiro. <ref name="Bićanić">{{cite journal|last1=Bićanić|first1=Nikola|title=Ante Starčević u hrvatskoj kniževnosti|journal=MemorabiLika: Časopis za Povijest, Kulturu i Geografiju Like (Jezik, Običaji, Krajolik i Arhivsko Gradivo)|url=https://hrcak.srce.hr/file/331677|date=2018|volume=1|issue=1|pages=180–190|language=Croatian}}</ref> <ref name="Miller2">{{cite book|last1=Miller|first1=Nicholas J.|title=Between Nation and State: Serbian Politics in Croatia Before the First World War|date=1998|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-82297-722-3|page=43|url=https://books.google.com/books?id=Z0Ejj8B-t_cC&pg=PA43}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Starčević, Ante }} [[Kategorio:Kroataj eseistoj]] mvi1akglk0752moex2znepk6c6z5p5k 0 916165 9367774 9157005 2026-05-06T17:19:01Z Sj1mor 12103 9367774 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Juan Pablo DUARTE y DÍEZ''' nomita en skribaĵoj kiel '''Juan P. Duarte''' kaj '''JP Duarte''' kaj konata per la [[pseŭdonimo]] '''Arístides''' (n. la 26-an de januaro 1813 en [[Sankta Domingo]], [[Hispaniolo]]; m. la 15-an de julio 1876 en [[Karakaso]], [[Venezuelo]]) estis liberecbatalanto en la [[Hispanaj kolonioj|hispana kolonio]] Hispaniolo, poste la [[Dominika Respubliko]]. Kiel politika figuro de la [[Dominika Respubliko]] li estas konsiderata heroo de la nacia liberiga movado de tiu lando kaj fondinto de la patrujo. <ref name="Juan Pablo Duarte Biography">{{cite web|url=http://www.biography.com/articles/Juan-Pablo-Duarte-40045|title=Juan Pablo Duarte Biography|publisher=Biography.com|access-date=2010-07-26|year=2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100911085322/http://www.biography.com/articles/Juan-Pablo-Duarte-40045|archive-date=2010-09-11}}</ref> == Vivo == Li devenis el malalt-burĝaraj rondoj en Sankta Domingo; de 1827 ĝis 1832 li studis juron kaj filozofion en Usono kaj Hispanio. Post reveno al Sankta Domingo en 1832, Juan Pablo Duarte, kune kun Ramon Mella kaj Francisco Sánchez, fondis la organizaĵon ''La Trinitaria'', kiu celis atingi [[sendependeco]]<nowiki/>n de Hispanio. Duarte pasigis iom da tempo en [[ekzilo]] en la sekvaj jaroj, kiam la hispana parto de la lando estis provizore okupita de najbara [[Haitio]]. Post la venko de la dominik-hispanaj trupoj kontraŭ la okupantoj en 1844, li revenis al Sankta Domingo. Li rifuzis la oferton de la [[Prezidanto|prezidanteco]], anstataŭe kampanjis por liberaj balotoj. Tamen, [[puĉo]] sub generalo Pedro Santana denove ekzilis Duarte. La Dominika Respubliko poste estis redonita al Hispanio en 1861. En 1864, kiam la dominikanoj fine liberiĝis de la hispana regado, Duarte povis reveni al sia patrujo nelonge; tamen, li denove estis ekzilita de la nova [[ĉefkomandanto]], José Antonio Salcedo, kies politikojn Duarte malkonsentis. Li fine mortis en Venezuelo sen iam revidi la Dominikan Respublikon. En 1884, liaj restaĵoj estis alportitaj al Sankta Domingo. Duarte postmorte ricevis la titolon "[[Patro de la Patrio]]". Li estas hodiaŭ adorata kiel la plej grava [[nacia heroo]] de la lando. Ne nur sennombraj stratoj en ĉiu urbo tra la lando kaj la ĉefa nord-suda [[aŭtovojo]] (la Aŭtovojo Duarte) estas nomitaj laŭ li, sed ankaŭ la plej alta [[monto]] de la lando en la Centra Montaro, ''Pico Duarte''. La [[devizo]] de Duarte estis: ''"Vivir sin patria, es lo mismo que vivir sin honor"'' ("Vivo sen [[patrolando]] estas vivo sen [[honoro]]"); li ankaŭ (supoze) elpensis la devizon de la Dominika Respubliko: ''"Dios, Patria y Libertad"'' ("[[Dio]], Patrujo kaj [[Libereco]]").[[Dosiero:Juan_Pablo_Duarte_Square.jpg|eta|Statuo de Juan Pablo Duarte en ''Placo Duarte'', en Novjorko, Novjorkio, Usono.]] == Verkaro == * ''Tristezas de la noche'' * ''Santana'' * ''Canto de guerra'' * ''Antífona'' * ''El Criollo'' * ''Desconsuelo'' * ''Suplica'' * ''Himno'' * ''La Cartera del procrito'' * ''Romántica'' == Referencoj == {{Referencoj}} {{vivtempo|Duarte, Juan Pablo }} [[Kategorio:Domingaj romkatolikoj]] [[Kategorio:Domingaj filozofoj]] [[Kategorio:Domingaj politikistoj]] qp65354gplwwcuh4euxb1r0bd1joply 9367775 9367774 2026-05-06T17:19:23Z Sj1mor 12103 9367775 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Juan Pablo DUARTE y DÍEZ''' nomita en skribaĵoj kiel '''Juan P. Duarte''' kaj '''JP Duarte''' kaj konata per la [[pseŭdonimo]] '''Arístides''' (n. la 26-an de januaro 1813 en [[Sankta Domingo]], [[Hispaniolo]]; m. la 15-an de julio 1876 en [[Karakaso]], [[Venezuelo]]) estis liberecbatalanto en la [[Hispanaj kolonioj|hispana kolonio]] Hispaniolo, poste la [[Dominika Respubliko]]. Kiel politika figuro de la [[Dominika Respubliko]] li estas konsiderata heroo de la nacia liberiga movado de tiu lando kaj fondinto de la patrujo. <ref name="Juan Pablo Duarte Biography">{{cite web|url=http://www.biography.com/articles/Juan-Pablo-Duarte-40045|title=Juan Pablo Duarte Biography|publisher=Biography.com|access-date=2010-07-26|year=2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100911085322/http://www.biography.com/articles/Juan-Pablo-Duarte-40045|archive-date=2010-09-11}}</ref> == Vivo == Li devenis el malalt-burĝaraj rondoj en Sankta Domingo; de 1827 ĝis 1832 li studis juron kaj filozofion en Usono kaj Hispanio. Post reveno al Sankta Domingo en 1832, Juan Pablo Duarte, kune kun Ramon Mella kaj Francisco Sánchez, fondis la organizaĵon ''La Trinitaria'', kiu celis atingi [[sendependeco]]<nowiki/>n de Hispanio. Duarte pasigis iom da tempo en [[ekzilo]] en la sekvaj jaroj, kiam la hispana parto de la lando estis provizore okupita de najbara [[Haitio]]. Post la venko de la dominik-hispanaj trupoj kontraŭ la okupantoj en 1844, li revenis al Sankta Domingo. Li rifuzis la oferton de la [[Prezidanto|prezidanteco]], anstataŭe kampanjis por liberaj balotoj. Tamen, [[puĉo]] sub generalo Pedro Santana denove ekzilis Duarte. La Dominika Respubliko poste estis redonita al Hispanio en 1861. En 1864, kiam la dominikanoj fine liberiĝis de la hispana regado, Duarte povis reveni al sia patrujo nelonge; tamen, li denove estis ekzilita de la nova [[ĉefkomandanto]], José Antonio Salcedo, kies politikojn Duarte malkonsentis. Li fine mortis en Venezuelo sen iam revidi la Dominikan Respublikon. En 1884, liaj restaĵoj estis alportitaj al Sankta Domingo. Duarte postmorte ricevis la titolon "[[Patro de la Patrio]]". Li estas hodiaŭ adorata kiel la plej grava [[nacia heroo]] de la lando. Ne nur sennombraj stratoj en ĉiu urbo tra la lando kaj la ĉefa nord-suda [[aŭtovojo]] (la Aŭtovojo Duarte) estas nomitaj laŭ li, sed ankaŭ la plej alta [[monto]] de la lando en la Centra Montaro, ''Pico Duarte''. La [[devizo]] de Duarte estis: ''"Vivir sin patria, es lo mismo que vivir sin honor"'' ("Vivo sen [[patrolando]] estas vivo sen [[honoro]]"); li ankaŭ (supoze) elpensis la devizon de la Dominika Respubliko: ''"Dios, Patria y Libertad"'' ("[[Dio]], Patrujo kaj [[Libereco]]").[[Dosiero:Juan_Pablo_Duarte_Square.jpg|eta|Statuo de Juan Pablo Duarte en ''Placo Duarte'', en Novjorko, Novjorkio, Usono.]] == Verkaro == * ''Tristezas de la noche'' * ''Santana'' * ''Canto de guerra'' * ''Antífona'' * ''El Criollo'' * ''Desconsuelo'' * ''Suplica'' * ''Himno'' * ''La Cartera del procrito'' * ''Romántica'' == Referencoj == {{Referencoj}}{{Projektoj}} {{vivtempo|Duarte, Juan Pablo }} [[Kategorio:Domingaj romkatolikoj]] [[Kategorio:Domingaj filozofoj]] [[Kategorio:Domingaj politikistoj]] 2u262105sfaliifkn9nvlq6en4id42o 0 916166 9367800 9166830 2026-05-06T17:51:23Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9367800 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Cheddi Berret JAGAN''' (/ˈdʒæɡən/ ''Ja-gun'' (n. la 22-an de marto 1918 - m. la 6-an de marto 1997) estis gujana politikisto de hinda deveno, la unua [[ĉefministro]] de la lando kaj Prezidanto (1992-1997) de [[Gujano]]. <ref name="Obit">Larry Rohter, [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C02E2DA1030F934A35750C0A961958260 "Cheddi Jagan, Guyana's Founder, Dies at 78"], ''The New York Times'', 7a de Marto 1997.</ref> == Vivo == Jagan estis Ĉefministro de [[Brita Gujano]] en 1953 kaj 1961-1964, kaj Prezidanto de Gujano de 1992 ĝis sia morto. Lia vidvino [[Janet Jagan|Janet]] estis Prezidanto de Gujano de 1997-1999. <ref>{{cite news|title=Guyanese President Cheddi Jagan dies|url=http://edition.cnn.com/WORLD/9703/06/guyana.pres/#:~:text=Rumors%20that%20Jagan%20was%20forging%20ties%20with%20the,Guiana%27s%20constitution%2C%20and%20an%20interim%20government%20was%20chosen.|access-date=13 February 2023|work=[[CNN]]|date=6 March 1997|archive-date=13 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213145225/http://edition.cnn.com/WORLD/9703/06/guyana.pres/#:~:text=Rumors%20that%20Jagan%20was%20forging%20ties%20with%20the,Guiana%27s%20constitution%2C%20and%20an%20interim%20government%20was%20chosen.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230213145225/http://edition.cnn.com/WORLD/9703/06/guyana.pres/#:~:text=Rumors%20that%20Jagan%20was%20forging%20ties%20with%20the,Guiana%27s%20constitution%2C%20and%20an%20interim%20government%20was%20chosen. |date=2023-02-13 }}</ref> Jagan studis ĉe la [[Universitato Howard]] en [[Vaŝingtono]] kaj la [[Nordokcidenta Universitato]] en [[Ĉikago]]. Li edziĝis kun Janet Rosenberg en 1943. Li fondis la maldekstran Popolan Progreseman Partion (PPP) en 1950 kun sia edzino Janet Jagan kaj la afrik-gujana politikisto Forbes Burnham. Li ekregis en la kolonio Brita Gujano en 1953 post balota venko. La britoj konsideris la novan registaron tro proksima al [[Sovetunio]] kaj elpostenigis Jagan en oktobro 1953. Britaj trupoj estis senditaj al la kolonio kaj la [[Potenco (filozofio)|potenco]] estis prenita de kontraŭuloj de Jagan. <ref name="GINA">[http://www.gina.gov.gy/natprofile/formerpresidents.html Biographies of former presidents] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080828000000/https://web.archive.org/web/20080828050739/http://gina.gov.gy/natprofile/formerpresidents.html |date=2008-08-28 }}, GINA.</ref> Jagan poste revenis al la povo en Brita Gujano kaj aspiris iĝi la unua post-sendependeca registarestro de Gujano, sed perdis la elekton de 1964 kontraŭ Forbes Burnham, kiu estis subtenata de [[Usono]]. En 1964-1973 kaj 1976-1992, li estis la gvidanto de la parlamenta [[Opozicio (politiko)|opozicio]]. Ekde 1970, Ĝenerala Sekretario de la PPP. <ref name="PPP">[http://www.ppp-civic.org/history/historyppp.htm History of the PPP] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110616000000/https://web.archive.org/web/20110616031649/http://www.ppp-civic.org/history/historyppp.htm |date=2011-06-16 }}, PPP website.</ref> Jagan venkis Desmond Hoyte en prezidanta baloto en 1992, kiun ĉeestis internaciaj observantoj. <ref name="N1">Dieter Nohlen (2005) ''Elections in the Americas: A data handbook, Volume I'', p355 {{ISBN|978-0-19-928357-6}}</ref> Hoyte estis akuzita pri [[korupto]] kaj Jagan estis subtenata de Usono en la elekto. Jagan suferis koratakon en 1997 kaj estis flugigita al Usono per usona [[militaviadilo]]. Li mortis en la Armea Hospitalo Walter Reed. == Elektitaj publikaĵoj == Jagan estis ankaŭ grava politika aŭtoro kaj paroladverkisto kaj liaj publikaĵoj inkluzivas: * ''Forbidden Freedom: The Story of British Guiana'' (Hansib, 1954) * ''The West On Trial: My Fight for Guyana's Freedom'' (Harpy, 1966) * ''The Caribbean Revolution'' (1979) * ''The Caribbean: Whose Backyard?'' (1984) * ''Selected Speeches 1992–1994'' (Hansib, 1995) * ''The USA in South America'' (Hansib, 1998) * ''A New Global Human Order'' (Harpy, 1999) * ''Selected Correspondences 1953–1965'' (Dido Press, 2004) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.jagan.org Cheddi Jagan Esplora Centro], * [https://www.marxists.org/archive/jagan/index.htm Cheddi Jagan Arkivo] ĉe marxists.org * [https://web.archive.org/web/20060426021337/http://www.cooperativeresearch.org/timeline.jsp?timeline=guyana Cheddi Jagan tempolinio] afiŝita ĉe Centro por Kunlabora Esploro * "Dankeco de d-ro. Cheddi Jagan". Hinda Karibea Mondo, la 12-an de marto 1997. {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Jagan, Cheddi }} [[Kategorio:Prezidantoj de Gujano]] [[Kategorio:Partiestroj]] [[Kategorio:Gujanaj pordemokratiaj aktivuloj]] ntxhz44d0ntmqe49afeozr9py5n28gb 0 916168 9367806 9158191 2026-05-06T17:58:59Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9367806 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Krste Petkov MISIRKOV''' ({{lang-bg|Кръсте (Кръстьо) Петков Mисирков}}; {{lang-mk|Крсте Петков Mисирков}} <ref>{{Cite journal|year=1992|title=Орган Историјског института Српске академије наука и уметности · 38. том|journal=Историјски часопис|language=Serbian|page=290}}</ref>; n. la 18-an de novembro 1874 en Postol (nuntempe Vilatto Greco de Pella, tiam Vilatto Ojaman de Pella Empiro) - m. la 26-an de julio 1926 en [[Sofio]], Regno de [[Bulgario]]) estis bulgar-makedona (tiu estis la tiama aparteno, sed laŭ niatempa makedona kaj bulgara) filologo, folkloristo, publicisto, historiisto, politikisto, diplomato, tradukisto kaj etnografo de la regiono de [[Makedonio]]. En kelkaj liaj verkoj li uzis la [[pseŭdonimo]]<nowiki/>jn ''K. Pelski'' kaj ''Sekol''. Unu el la plej elstaraj figuroj de la makedona movado. Li estis la kreinto de la makedona literatura lingvo; lia koncepto havis akre kontraŭserban, kontraŭgrekan kaj (en certaj periodoj de lia vivo kaj verkado) parte kontraŭbulgaran orientiĝon. En certaj periodoj de lia vivo kaj verkado, Misirkov estis defendanto de la rajtoj de bulgaroj en [[Makedonio]] kaj [[Besarabio]]. En moderna [[Norda Makedonio|Nord-Makedonio]], Misirkov estas agnoskita kiel la plej granda makedono de la 20-a jarcento, kaj efektive la patro de la patrujo. '''<ref name="dnevnik">{{Citaĵo el la reto |url=http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pBroj=1884&stID=4305 |titolo=Македонија мора да го има Крсте Мисирков во своите пазуви |alirdato=2025-07-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120921000000/https://web.archive.org/web/20120921044434/http://star.dnevnik.com.mk/default.aspx?pBroj=1884&stID=4305 |arkivdato=2012-09-21 }}</ref>''' == Vivo == En 1903 li publikigis sian libron ''*За македонцките работи*'' ( transliterumita : ''*Za makedonckite raboti*'', ''*Pri Makedonaj Aferoj'' *), en kiu li asertis la ekziston de makedona [[nacia identeco]] aparta de aliaj balkanaj ŝtatoj kaj provis kodigi norman makedonan lingvon bazitan sur la centra-okcidentaj makedonaj dialektoj.  Enketo farita en la Respubliko Makedonio (nun Nord-Makedonio) trovis, ke Misirkov estis "la plej grava makedono de la 20-a jarcento ".  Pro siaj klopodoj kodigi norman makedonan lingvon, li ofte estas nomata la "fondinto de la moderna makedona literatura lingvo". <ref>{{cite book|author=Loring M. Danforth|title=The Macedonian Conflict: Ethnic Nationalism in a Transnational World|url=https://books.google.com/books?id=ZmesOn_HhfEC&pg=PA50|year=1997|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-04356-6|page=50}}</ref> Tamen, la malkovro en 2006 de lia [[taglibro]], verkita dum la [[balkanaj militoj]], en kiu li esprimis por-bulgarajn vidpunktojn, ekfunkciigis konflikton en [[Skopjo]]. <ref>Al. Maxwell, “Slavic Macedonian Nationalism: From 'Regional' to 'Ethnic.'” Ethnologia Balkanica 11 (2007): 127–155, (139).</ref> En 1905 li komencis publikigi artikolojn en la gazetaro ligita al IMARO, ĉefe el bulgara naciisma perspektivo. Dum la [[Unua Mondmilito]], li fariĝis membro de la loka [[parlamento]] en Besarabio, reprezentante la lokan bulgaran [[malplimulto]]<nowiki/>n. Misirkov revenis al makedona naciismo por tempo en 1919. En la 1920-aj jaroj, liaj vidpunktoj denove ŝanĝiĝis kaj li komencis instigi la makedonajn slavojn adopti bulgaran nacian identecon. <ref name="Panov">Panov, Mitko (2019). The Blinded State: Historiographic Debates about Samuel Cometopoulos and His State (10th-11th Century). BRILL {{ISBN|900439429X}}, pp. 337-338.</ref> Misirkov mortis en 1926 kaj estis entombigita en la Centra Tombejo de Sofio kiel meritinda bulgara edukisto kun financa subteno de la Edukministerio. Ĉar Misirkov esprimis konfliktantajn vidpunktojn pri la nacia identeco de la makedonaj slavoj en diversaj momentoj de sia vivo, lia nacia aparteno kaj heredaĵo restas disputataj inter [[Bulgario]] kaj Nord-Makedonio. Dum la verkado kaj personeco de Misirkov restas tre kontraŭdiraj kaj polemikaj, okazis provoj inter internaciaj akademiuloj unuigi la kontraŭdirajn deklarojn de Misirkov. Laŭ historiisto Ivo Banac, Misirkov konsideris kaj sin mem kaj la slavojn de Makedonio [[bulgaroj]] kaj pledis por tutbulgara [[patriotismo]] en pli granda balkana kunteksto. Tamen, en la kunteksto de la pli granda bulgara unueco/nacio, Misirkov serĉis kaj kulturan kaj nacian diferencigon de la aliaj bulgaroj, nomante kaj sin mem kaj la slavojn de Makedonio [[makedonoj]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20141220160042/http://www.misirkov.org/ Biografio de Krste Misirkov] (en la makedona kaj la angla) * [http://www.kroraina.com/varia/misirkov_podpis.jpg Subskribo de Krste Misirkov en lia taglibro.] * [[wikisource:mk:Писмо од Коле Неделковски до Сергеј Мисирков|letero de Kole Nedelkovski al Sergej Misirkov]] koncerne al Krste Misirkov kaj lia laboro. {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Misirkov, Krste}} [[Kategorio:Otomanaj verkistoj]] [[Kategorio:Slavistoj]] [[Kategorio:Bulgaraj filologoj]] [[Kategorio:Nord-makedonaj verkistoj]] [[Kategorio:Bulgaraj pedagogoj]] ppo9vi9miv1sy8pf37opwhqsxcr4r0i 0 916169 9367807 9157044 2026-05-06T17:59:15Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9367807 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Tunku Abdul Rahman''', plennome '''Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj ibni Almarhum Sultan Abdul Hamid Shah''' ([[Javia skribo|javie]]: {{lang-ar|تونكو عبد الرحمن}}; n. la 8-an de februaro 1903 en Alor Setar, [[Kedaho]] ; m. la 6-an de decembro 1990 en [[Penango]]) ofte referita kiel "Tunku" (speco de princa titolo en Malajzio), ankaŭ konata kiel ''Bapa Kemerdekaan'' ("Patro de Sendependeco") aŭ ''Bapa Malajzia'' ("Patro de Malajzio"), estis [[ĉefministro]] de la Federacio de [[Malajzio]] ekde 1955 kaj ĝia unua ĉefministro post atingado de [[sendependeco]] en 1957. <ref name="biography1">{{cite web|url=http://www.biography.com/people/tunku-abdul-rahman-9174103|title=Tunku Abdul Rahman biography|author=Biography.com|access-date=5 May 2012|archive-date=10 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150710130131/http://www.biography.com/people/tunku-abdul-rahman-9174103|url-status=live}}</ref> == Vivo kaj politika kariero == Li estis naskita ĉe Istana Pelamin en [[Alor Setar]], Kedaho. Tunku Abdul Rahman estis la sepa filo de [[sultano]] Abdul Hamid Halim Shah, la dudek-kvara Sultano de Kedaho. Lia patrino estis Cik Menyelara. Tunku Abdul Rahman ricevis stipendion dum siaj lernejaj tagoj kaj studis ĉe la [[Universitato de Kembriĝo]] en [[Anglio]] en la 1920-aj jaroj. Liaj studoj estis longaj, ĉar la [[Dua Mondmilito]] intervenis, kaj li diplomiĝis kiel [[advokato]] nur en 1949, post pasigado de multaj jaroj en Malajzio.[[dosiero:Merdeka 1957 tunku abdul rahman.jpg|maldekstre|eta|1957 Tunku Abdul Rahman deklaras malajzian sendependecon ]] En januaro 1956, li gvidis delegacion en intertraktadoj kun la brita registaro en [[Londono]] pri la tuja donado de interna [[memregado]] al [[Malajo]], kaj poste sendependeco. Post la deklaro de sendependeco la 31-an de aŭgusto 1957, li restis ĉe la estro de la registaro, okupante la postenojn de Ĉefministro kaj Ministro pri Eksterlandaj Aferoj de la Federacio de Malajo (ekde 1963, Malajzio). En 1961, li prezentis planon por unuigi la Federacion de Malajo kaj la britajn koloniojn [[Singapuro]], [[Sabaho]], [[Saravako|Sarawak]] kaj [[Brunejo]] en la Federacion de Malajzio. La unuigo okazis la 16-an de septembro 1963 (sen Brunejo; Singapuro foriris la 9-an de aŭgusto 1965). En 1967, Malajzio fariĝis fondinta membro de la [[Asocio de Sudorient-Aziaj Nacioj]] ([[ASEAN]]). Meze de la 1960-aj jaroj, komunumaj streĉiĝoj intensiĝis en la lando (precipe kun la aprobo de la Lingva Leĝo en 1967, kiu nomumis la [[Malaja lingvo|malajan lingvon]] kiel la [[Oficiala lingvo|oficialan lingvon]]), kio kondukis al interetnaj konfliktoj kaj la trudado de [[krizostato]] en 1969. La potenco efektive transiris de la registaro al la Nacia Operacia Konsilio, estrita de la vicĉefministro Abdul Razak, kiu transprenis la postenon de ĉefministro en 1970. De 1969 ĝis 1973 li okupis la postenon de [[Ĝenerala sekretario|Ĝenerala Sekretario]] de la [[Organizaĵo de Islama Kunlaboro|Organizo de Islama Kunlaboro]]. En 1983, Abdul Rahman ricevis la Internacian [[Premio Reĝo Fajsal|Premion Reĝo Faisal]]. De 1959 ĝis 1965 li estis la unua prezidanto de la [[Badmintono|Badmintona]] Azia Konfederacio. == Referencoj == {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Abdul Rahman, Tunku }} [[Kategorio:Futbalestroj]] [[Kategorio:Malajziaj islamanoj]] [[Kategorio:Malajziaj politikistoj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Malajzio]] ekc1zmn7x8smrj73ov0w573cd9h3208 0 916171 9367813 9159747 2026-05-06T18:16:23Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9367813 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} Siro '''Michael Thomas SOMARE''' GCMG CH (n. la 9an de aprilo 1936 en [[Rabaul]] ; m. la 26an de februaro 2021) estis plurfoje [[Ĉefministro]] de [[Papuo-Nov-Gvineo]], inkluzive de kiel la unua post sendependeco. Ĝenerale kromnomita la "patro de la nacio" ([[tokpisino]]: ''Papa blo kantri''). En sia unua oficperiodo de 1975 ĝis 1980, li kondukis la insulan nacion al [[sendependeco]]. Li denove okupis la postenon de Ĉefministro de 1982 ĝis 1985 kaj de 2002 ĝis 2011. Iama membro de la Pangu-Partio , li poste fariĝis gvidanto de la Nacia Alianco-Partio. <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.parliament.gov.pg/ninth-parliament/bio/view/governor-east-sepik|title=Hon. Michael Somare, MP – Ninth Parliament of Papua New Guinea|website=www.parliament.gov.pg|accessdate=2025-07-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307151332/http://parliament.gov.pg/ninth-parliament/bio/view/governor-east-sepik|archivedate=2021-03-07}}</ref> Li regule aperis publike en tradiciaj vestaĵoj. Li neniam perdis kontakton kun sia vilaĝo. Ekde 1973, li portas la titolon "Sana" (Pacigisto), heredita de sia patro. Devota naciisto, li plurfoje alprenis memfidajn, foje konfrontemajn, publikajn sintenojn rilate al [[Aŭstralio]], la iama kolonia potenco. Somare celis rompi la ekonomian dependecon de Aŭstralio. Tamen, lia oficperiodo ankaŭ vidis la enkondukon de la Aŭstralia Plifortigita Kunlabora Pakaĵo (ECP, ankaŭ konata kiel la " Komuna Interkonsento pri Plifortigita Kunlaboro ") de 2004, kiu provizis ampleksan personaran subtenon en la [[justico]]- kaj policsektoroj kaj celis subteni la [[Ŝtata buĝeto|ŝtatan buĝeton]] per 300 milionoj da [[Aŭstralia dolaro|aŭstraliaj dolaroj]] ĉiujare, sed finfine estis efektivigita nur je reduktita skalo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * "[https://web.archive.org/web/20080609065116/http://www.islandsbusiness.com/islands_business/index_dynamic/containerNameToReplace%3DMiddleMiddle/focusModuleID%3D17962/overideSkinName%3DissueArticle-full.tpl Somare – politika supervivinto]", Rowan Callick, ''Islands Business'', majo 2008 * [http://www.unmultimedia.org/tv/webcast/2010/09/new-guinea-general-debate-65th-session.html Ĉefministro Mikaelo Somare adresoj]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130513000000/https://web.archive.org/web/20130513084829/http://www.unmultimedia.org/tv/webcast/2010/09/new-guinea-general-debate-65th-session.html |date=2013-05-13 }} la [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj|Ĝenerala Asembleo de la Unuecaj Nacioj]], la 27-an de septembro 2010 (video; [https://www.un.org/en/ga/65/meetings/generaldebate/Portals/1/statements/634211983389218750PG_en.pdf transskribaĵo]) {{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Somare, Michael }} [[Kategorio:Papuaj politikistoj]] ojnq9w1aa0ewexjvgx87xbmy7n87b9w 0 916195 9367815 9170396 2026-05-06T18:19:26Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9367815 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} Siro '''John George Melvin COMPTON''' KBE PC (n. la 29-an de aprilo 1925  en Canouan, [[Sankta Vincento kaj la Grenadinoj]] ; m. la 7-an de septembro 2007 en [[Castries]], [[Sankta Lucio]]) estis politikisto el Sankta Lucio, kiu funkciis kiel la unua ĉefministro post la [[sendependeco]] en februaro 1979. <ref>[https://books.google.com/books?id=_H1pAwAAQBAJ&dq=Sir+John+George+Melvin+Compton+1925&pg=PA419 Profile of John Compton]</ref> Gvidinte Sanktan Lucion sub brita regado de 1964 ĝis 1979, Compton funkciis kiel ĉefministro tri fojojn: nelonge en 1979, denove de 1982 ĝis 1996, kaj de 2006 ĝis sia morto en 2007. Li kunfondis la konservativan Unuiĝintan Laboristan Partion (UWP) en 1964; li gvidis la partion ĝis 1996, denove de 1998 ĝis 2000, kaj denove de 2005 ĝis 2007. <ref name="Gov">[http://www.pm.gov.lc/former_prime_ministers/john_g_m_compton/cv.htm CV] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071224000000/https://web.archive.org/web/20071224062226/http://www.pm.gov.lc/former_prime_ministers/john_g_m_compton/cv.htm |date=2007-12-24 }} at government website.</ref><ref name="Brandford">Albert Brandford, [http://www.nationnews.com/story/289783887632118.php "People's servant to the end"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071111000000/https://web.archive.org/web/20071111024839/http://www.nationnews.com/story/289783887632118.php |date=2007-11-11 }}, nationnews.com, 9 September 2007.</ref> En sia lando li estas konata kiel "Daddy Compton" (Paĉjo Compton) <ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1562638/Sir-John-Compton.html|titolo=Obituary: Sir John Compton|alirdato=2009-01-17|dato=2007-09-10|verkaĵo=Daily Telegraph}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://opm.govt.lc/ Ofico de la Ĉefministro de Sanktulo Lucia] * [https://www.theguardian.com/obituaries/story/0,,2165623,00.html Nekrologo, ''The Guardian'', la 9-an de septembro 2007] * [https://web.archive.org/web/20110523234533/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article2418769.ece Nekrologo, ''The Times'', la 10-an de septembro 2007] * Biografio havebla en [https://www.amazon.com/dp/1511546433 Ĉefministroj de Sankta Lucia] {{Projektoj}} [[Kategorio:Ĉefministroj]] [[Kategorio:Sanktluciaj politikistoj]] d3d8ugadhoiawc0rzhly4ocg8fnevpj 0 916841 9368192 9164049 2026-05-07T11:17:22Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9368192 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Érik ORSENNA''' ([[pseŭdonimo]] de '''Erik ARNOULT'''; naskiĝis la 22-an de marto 1947 en [[Parizo]]) estas franca verkisto, ekonomikisto kaj politikisto. == Kariero == Post studado de filozofio, politiko, kaj ĉefe ekonomiko, li fariĝis esploristo kaj instruisto pri internacia ekonomiko kaj evoluekonomiko (Universitato de Rouen, Universitato de Parizo, [[École Normale Supérieure]] kaj [[London School of Economics]]). Li fariĝis konsilisto de la Ministerio pri Kunlaboro en 1981 apud Jean-Pierre Cot, respondeca pri krudmaterialoj kaj multflankaj intertraktadoj. Post esti kultura konsilisto de la tiama franca prezidanto [[François Mitterrand]] de 1983 ĝis 1984, li estis nomumita Komandanto de Peticioj al la [[Ŝtatokonsilio (Francio)|Ŝtata Konsilio]] en decembro 1985, poste Ministro de Ŝtato en julio 2000. Li publikigas akademiajn artikolojn kiel la ekonomikisto "Erik Arnoult" uzante sian veran nomon. Li ankaŭ estas kunaŭtoro de pluraj scenaroj, inkluzive de la filmo [[Indochine (filmo)|''Indochine'']]. Paralele al siaj registaraj kaj publikaj agadoj, Orsenna daŭre verkas. Liaj verkoj reflektas vastan gamon da liaj interesoj, inkluzive de [[vojaĝado]] (Orsenna vizitis ĉirkaŭ 80 landojn), la [[maro]], [[muziko]] kaj la [[franca lingvo]]. Ĉi tiu rondo konstante kreskas, ĉar Orsenna, laŭ sia propra konfeso, havis akran kaj nesatigeblan soifon por nova scio dum sia tuta vivo. Tiel, en la aĝo de 55 jaroj, li malkovris, ke li ne komprenas la [[naturscienco]]<nowiki/>jn kaj decidis kompensi la perditan tempon. En 2005, lia libro "Portrait du Gulf Stream" (Portreto de la [[Golfa Marfluo]]) estis publikigita, en kiu li parolas en alirebla lingvo pri kiel fluoj formiĝas kaj kiel ili influas la vivon sur nia [[planedo]], la [[Tero]]. Gajninto de multaj literaturaj premioj kaj eminenta ŝtatisto, li ne ripozas sur siaj laŭroj. == Verkado == Eric Orsenna komencis verki en la aĝo de dek jaroj, influite de bildstrioj (ĉefe [[Tinĉjo]]) kaj la romanoj de [[Dumas (patro)|Dumas]]. Laŭ lia propra rakonto, lia unua publikigita romano, ''Loyola's Blues'' (aŭtobiografia rakonto pri la vivo de knabo en [[jezuita]] kolegio), estis fakte lia dektria, sed li neniam montris la antaŭajn al iu ajn. Fakte, li forĵetis dek unu el ili post legado de ''La Stana Tamburo'' de [[Günter Grass]] kaj ''[[Cent jaroj da soleco|Cent]]'' ''[[Cent jaroj da soleco|jaroj da soleco]]'' de [[Gabriel García Márquez|Márquez]], kiuj faris grandegan impreson sur lin. La dua romano, ''La Vie comme à Lausanne'' (La Vivo kiel [[Laŭzano]]), estis bone akceptita de la kritikistoj kaj gajnis la premion Roger Nimier. Ekde la 1970-aj jaroj, Orsenna publikigis averaĝe unu libron jare. En 1988, li gajnis la [[Premio Goncourt|Premion Goncourt]] pro sia romano ''Kolonia Ekspozicio'' (''L'exposition coloniale''). Lia verkaro distingiĝas pro sia diverseco de ĝenroj: romanoj, eseoj, [[Popularscienca|popularsciencaj]] verkoj, [[porinfana literaturo]]. Enamiĝinte al sia [[gepatra lingvo]], Orsenna ĉiam revis prezenti ĝiajn riĉaĵojn al la pli junaj generacioj kaj verkis serion da libroj por junaj francoj ( ''La grammaire est une chanson douce'', ktp.), kies herooj faras veran vojaĝon tra la lando de la lingvo. Por Eric Orsenna, la franca lingvo estas "amiko, komplico kaj savanto", "la plej bela el la trezoroj kreitaj kune dum dek du jarcentoj". Orsenna verkas ĉiutage de la sesa ĝis la naŭa matene. Li perceptas la fruan matenon kiel daŭrigon de la [[nokto]], do skribi por li estas daŭrigo de [[sonĝo]]<nowiki/>j. == Verkaro == * 1974  : ''La bluso de Loyola'', red. " Ĉi tio " * 1977 : ''La Vie comme à Lausanne'', eldonita de "Seuil" (Premio Roger-Nimier) * 1980  : ''Une comédie française'', red. "Ĉi tio" * 1981 : ''Villes d'eaux'', kunaŭtorita kun Jean-Marc Terrasse, publikigita fare de "Ramsay" * 1988  : ''L'Exposition coloniale'', publikigita fare de "Seuil" ([[Premio Goncourt]]) * 1990  : ''Rêves de sucre'', red. Hachette * 1992  : ''Besoin d'Afrique'', kun Eric Fottorino kaj Christophe Guillemin, red. Fayard * 1993  : ''Granda Amo'', red. "Ĉi tio" * 1995  : ''Mésaventures du paradis: mélodie cubaine'' * 1995: ''Rochefort et la Corderie royale'' * 1996  : ''Histoire du monde en neuf guitares'', kun Thierry Arnoux, red. Fayard * 1997  : ''Deux étés'', red. Fayard * 1998  : ''Longtemps'', red. Fayard * 2000  : ''Portrait d'un homme heureux : André Le Nôtre'', red. Fayard * 2001  : ''La grammaire est une chanson douce'', red. Stoko * 2002  : ''Sinjorino Bâ'', eldonita de Stock * 2003  : ''Les Chevaliers du Subjonctif'', red. Stoko * 2004  : ''Dernières nouvelles des oiseaux'', red. Stoko * 2005  : ''Portreto du Golfa Kurento. Éloge des courants: promenado'', red. "Ĉi tio" * 2006  : ''Vojaĝo de la kotonaj salajroj. Malgrandaj prezoj de tutmondiĝo I'', red. Fayard (premio por la libro pri ekonomiko). * 2006: ''Salut au Grand Sud'', kun Isabelle Autissier, publikigita fare de Stock * 2007  : ''La Révolte des accents'', red. Stoko * 2007: ''Le Facteur et le Cachalot'', Les Rois Mages * 2008  : ''La Chanson de Charles Quint'', red. Stoko * 2008: ''L'Avenir de l'eau. Petit précis de mondialisation II'', 2009, red. Fayard (Premio Joseph Kessel) * 2008: Courrèges. * 2009  : ''Et si on dansait?'', red. Stoko * 2010  : ''L'Entreprise des Indes'', red. Stoko * 2010: ''Princesse Histamine'', red. Stoko * 2012  : ''Sur la route du papier'', red. Stoko * 2013  : ''La Fabrique des mots'', red. Stoko * 2014  : ''Malio, ô Mali'', publikigita fare de Stock (daŭrigo al ''Madame Bâ'' ) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.academie-francaise.fr/les-immortels/erik-orsenna?fauteuil=17&election=28-05-1998 L'Académie française biography] * [http://www.erik-orsenna.com/index.php Persona retejo] {{bibliotekoj}} {{vivtempo|Orsenna, Erik}} [[Kategorio:Premiitoj de Premio Goncourt]] [[Kategorio:Membroj de la Franca Akademio]] [[Kategorio:Lernintoj de IEP (Parizo)]] [[Kategorio:Francaj veturverkistoj]] [[Kategorio:Francaj verkistoj]] rs0dv3hpjkih4aw9jd5shvx0v6l99yv 0 920561 9368006 9296341 2026-05-07T03:50:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368006 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} John '''Barry HUMPHRIES''', AO, CBE (n. la 17-an de februaro 1934 - m. la 22-an de aprilo 2023) estis aŭstralia komikisto, aktoro, satiristo kaj aŭtoro. Li atingis grandan popularecon, precipe en anglalingvaj landoj, pro sia portretado de diversaj [[Fikcia rolulo|fikciaj roluloj]]; li estis plej konata pro sia [[Transvestismo|transvestita]] rolo kiel Dame Edna Everage, antaŭurba [[dommastrino]] de [[Melburno]], kaj Siro Les Patterson, forte drinkanta  aŭstralia kultura [[ataŝeo]]. Li ankaŭ establis sin kiel sukcesa aktoro, produktanto kaj verkisto sur la muzikala scenejo en la [[Okcidenta Fino de Londono|Okcidenta]] [[Okcidenta Fino de Londono|Fino de Londono]]. <ref>{{cite web|url=https://variety.com/2023/tv/news/barry-humphries-dead-dame-edna-everage-1235591477/|title=Barry Humphries, Comedian Who Played Dame Edna Everage, Dies at 89}}</ref> Li ankaŭ aktoris en filmoj kaj prezentis popularajn televidprogramojn. Aŭtoro de libroj, inkluzive de du aŭtobiografioj, du romanoj kaj pluraj teatraĵoj. <ref>{{Cite web|url=https://news.sky.com/story/farewell-possum-barry-humphries-from-dame-edna-everage-to-the-man-behind-the-mask-12863167|title='Farewell, possum!': Barry Humphries - from Dame Edna Everage to the man behind the mask|website=Sky News|accessdate=22 April 2023|archive-date=22 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422154844/https://news.sky.com/story/farewell-possum-barry-humphries-from-dame-edna-everage-to-the-man-behind-the-mask-12863167|url-status=live}}</ref> Pro sia prezento de [[Absurdo|absurdisma]] kaj [[Dadaismo|dadaisma]] humuro, biografiistino Anne Pender priskribis Humphries en 2010 ne nur kiel "la plej signifan teatran figuron de nia tempo [... se ne] la plej signifan komikiston aperintan ekde [[Charles Chaplin]]." Inter la aliaj satiraj roluloj de Humphries estas la malavara avo, "malmoderna sinjoro" ''Sandy Stone; la'' ikonoklasta filmisto de la 1960-aj jaroj ''Martin Agrippa''; la akademia socialisto ''Neil Singleton''; la netaŭga sindikatisto ''Lance Boyle''; la altprema artkomercisto ''Morrie O'Connor''; kaj la malsukcesa magnato ''Owen Steele''. == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo|402032|Barry Humphries}} * {{IBDB nomo|4428|Barry Humphries}} * [https://web.archive.org/web/20041211071435/http://www.playbill.com/celebritybuzz/whoswho/biography/15125 ''Playbill'' biografio] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6757531.stm La viro malantaŭ Dame Edna Everage (BBC novaĵo)] * [https://web.archive.org/web/20071020232641/http://unimelb.edu.au/unisec/calendar/honcausa/citation/humphries.html Universitato de Melbourne Doktoriĝa anonco] * [http://www.nla.gov.au/collect/prompt/barry.html Barry Humphries] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110402143627/http://www.nla.gov.au/collect/prompt/barry.html |date=2011-04-02 }} enarkivigita ĉe la [[Nacia Biblioteko de Aŭstralio]] * [https://collections.artscentremelbourne.com.au/#details=enarratives.2033 Barry Humphries Kolekto] tenita en la [https://collections.artscentremelbourne.com.au/#browse=enarratives.1903 aŭstraliaj Elfarantaj Artoj Kolekto], [https://www.artscentremelbourne.com.au/ Arta Centro Melbourne] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220616034436/https://www.artscentremelbourne.com.au/ |date=2022-06-16 }} * [http://colsearch.nfsa.afc.gov.au/nfsa/search/summary/summary.w3p;adv=yes;group=;groupequals=;page=0;parentid=;query=Number%3A348154%20%7C%20Number%3A348664%20%7C%20Number%3A348288%20%7C%20Number%3A350516%20%7C%20Number%3A348957%20%7C%20Number%3A468037%20%7C%20Number%3A559884%20%7C%20Number%3A362331%20%7C%20Number%3A351364%20%7C%20Number%3A563582%20%7C%20Number%3A563127%20%7C%20Number%3A560006%20%7C%20Number%3A350403%20%7C%20Number%3A563748%20%7C%20Number%3A560005%20%7C%20Number%3A350051%20%7C%20Number%3A355501%20%7C%20Number%3A371463%20%7C%20Number%3A371455%20%7C%20Number%3A371444%20%7C%20Number%3A560004%20%7C%20Number%3A559997%20%7C%20Number%3A563087%20%7C%20Number%3A483719%20%7C%20Number%3A349556%20%7C%20Number%3A427642;querytype=;resCount=10 Barry Humphries]{{404|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ĉe la Nacia Filmo kaj Solida Arkivo * [http://jdeboever.be/EN/JFD_02_sk.html Barry Humphries & liaj preferataj pentraĵoj] {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Humphries, Barry}} [[Kategorio:Aŭstraliaj aŭtobiografoj]] [[Kategorio:Aŭstraliaj aktoroj]] 7fsp3p1s7rs34jyyj57wdm048lpf6a4 0 920929 9368067 9190494 2026-05-07T07:16:53Z Sj1mor 12103 9368067 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Minute_Man_Statue_Lexington_Massachusetts_cropped.jpg|eta|''Lexington Minuteman'', 1900 monumento de Henry Hudson Kitson honore al la Minutemen dum la [[Usona Milito de Sendependeco|Usona Revolucia Milito]]]] [[Dosiero:Massachusetts quarter, reverse side, 2000.jpg|eta|Minutula statuo prezentita sur la 25-cenda [[monero]] de [[Masaĉuseco]].]] '''Minutuloj''' ({{Lang-en|Minutemen}}) estas nomo donita al la [[milico]] en la [[Dek tri Kolonioj|usonaj kolonioj]], kiu ĵuris esti preta por [[batalo]] je unu [[minuto]] da avizo. La termino ''Minutemen'' estis kaj estas donita al diversaj pli postaj usonaj militunuoj por festi la sukceson kaj [[Patriotismo|patriotismon]] de la originaj Minutemen. {{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Historio de Usono]] [[Kategorio:Milicoj]] d8b9gqiayqrrm575eovazwsa23na0fh 0 921749 9367801 9194144 2026-05-06T17:51:57Z ~2026-27545-82 256432 9367801 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Robert Edward "Ted" TURNER la 3-a''' (n. la [[19-an de novembro]] [[1938]] en [[Cincinnati]]) estis usona amaskomunikila [[entreprenisto]], kiu aktivis ĉefe en la televida sektoro kaj fondis la novaĵkanalon ''[[CNN]].'' Tiu televidakanalo estis la unua, kiu dediĉis 24 horojn nur al [[Novaĵelsendo|novaĵelsendoj]]. Krome, Turner ankaŭ estas konata kiel donacanto al diversaj kaŭzoj, interalie li donacis 1 miliardon da dolaroj al ''Fondaĵo de Unuiĝintaj Nacioj'', kies prezidanto li funkciis. <ref>{{Cite web|url=https://unfoundation.org/|title=United Nations Foundation &#124; Helping the UN build a better world.|website=Unfoundation.org|access-date=October 21, 2021}}</ref> Turner ankaŭ estas la posedanto de la luktada organizaĵo WCW (World Championship Wrestling ([[d:Q130171|Q130171]])). Li ankaŭ estis iama mondĉampiono pri [[Velado (sporto)|velado]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Turner, Ted}} [[Kategorio:Personoj de la jaro laŭ magazino Time]] [[Kategorio:Usonaj miliarduloj]] [[Kategorio:Usonaj filantropoj]] [[Kategorio:Usonaj entreprenistoj]] 7esav1lgbne3pszbam72262i0f0w0xf 9367802 9367801 2026-05-06T17:53:37Z ~2026-27545-82 256432 9367802 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Robert Edward "Ted" TURNER la 3-a''' (n. la [[19-an de novembro]] [[1938]] en [[Cincinnati]], m. la [[6-an de majo]] [[2026]]) estis usona amaskomunikila [[entreprenisto]], kiu aktivis ĉefe en la televida sektoro kaj fondis la novaĵkanalon ''[[CNN]].'' Tiu televidakanalo estis la unua, kiu dediĉis 24 horojn nur al [[Novaĵelsendo|novaĵelsendoj]]. Krome, Turner ankaŭ estas konata kiel donacanto al diversaj kaŭzoj, interalie li donacis 1 miliardon da dolaroj al ''Fondaĵo de Unuiĝintaj Nacioj'', kies prezidanto li funkciis. <ref>{{Cite web|url=https://unfoundation.org/|title=United Nations Foundation &#124; Helping the UN build a better world.|website=Unfoundation.org|access-date=October 21, 2021}}</ref> Turner ankaŭ estas la posedanto de la luktada organizaĵo WCW (World Championship Wrestling ([[d:Q130171|Q130171]])). Li ankaŭ estis iama mondĉampiono pri [[Velado (sporto)|velado]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Turner, Ted}} [[Kategorio:Personoj de la jaro laŭ magazino Time]] [[Kategorio:Usonaj miliarduloj]] [[Kategorio:Usonaj filantropoj]] [[Kategorio:Usonaj entreprenistoj]] a1ir4j1bhqa3qoaai1ugmfmyur9cgvk 0 922645 9367995 9292700 2026-05-07T01:18:51Z Eternanpacon 235392 /* Fondiĝo de Muzeo Maruki por Atombombo-Arto */ 9367995 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto | nomo =Maruki TOŜI | dosiero =1947年頃の赤松俊子（丸木俊）.jpg | priskribo = Akamucu Toŝiko (Maruki TOŜI), ĉirkaŭ 1947 | dato de naskiĝo = la 11-a de februaro 1912 | loko de naskiĝo = Hokajdo | nacieco = Japanio | sukcesis kiel = oleopentristo verkisto de bildolibro | dato de morto = la 13-a de januaro 2000 | loko de morto = Gubernio Saitama | artista nomo =Maruki TOŜI | artista celigo =Internacia PACO | reprezentaj verkoj =[https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/ Atombombo-Arto], bildolibro "[[Pika en Hiroŝima]]" }} '''Maruki TOŜI''' ([[:ja:丸木俊|丸木俊]]) estas japana oleopentristo kaj verkisto. Ŝi naskiĝis ĉe templo ZENŜOĴI ([https://www.town.chippubetsu.hokkaido.jp/category/detail.html?category=tourism&content=401 善性寺]) en [[Hokajdo|Hokaido]]. == La plumnomoj de Maruki '''TOŜI''' == Ŝia naskiĝnomo estas Akamucu TOŜI (赤松俊), kaj ŝia unua plumnomo estis Akamacu Toŝiko (赤松俊子). Ankaŭ post la geedziĝo kun [[Nihonga]]-artisto [[Maruki Iri|Maruki IRI]] en 1941, ŝi uzis tiun plumnomon ĝis 1956. Post la morto de Maruki Suma ([[:ja:丸木スマ|丸木スマ]]), kiu estas patrino de IRI kaj pentristo, TOŜI decidis uzi la familian nomon "Maruki" por heredi titolon "Virina Pentristo". Tial de 1957 ĝis ĉirkaŭ 1964, ŝi uzis la plumnomon Maruki Toŝiko (丸木俊子), sed fine ŝi uzis la veran nomon "Maruki TOŜI (丸木俊)" kiel la plumnomo. (en tiu ĉi tutpaĝo la nomo "Maruki TOŜI" estas uzata) == La familianoj de Maruki == edzo : [[Maruki Iri|Maruki IRI]] ([[:ja:丸木位里|丸木位里]]) (1901-1995) / edzino : Maruki TOŜI ([[:ja:丸木俊|丸木俊]]) (1912-2000) / patro de IRI : Maruki Kinsuke (1873-1946) / patrino de IRI : Maruki Suma ([[:ja:丸木スマ|丸木スマ]]) (1875-1956) / fratino de IRI : Daido Aja (Ajako)([https://ja.m.wikipedia.org/wiki/%E5%A4%A7%E9%81%93%E3%81%82%E3%82%84 大道あや]) (1909 - 2010) == Kariero == Ŝi diplomiĝis de Ĵoŝibi (Arta Kolegio por Virinoj) " [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%A5%B3%E5%AD%90%E7%BE%8E%E8%A1%93%E5%A4%A7%E5%AD%A6 Joshibi University of Art and Design (女子美術大学])". De 1933 ĝis 1937, ŝi loĝis en [[Gubernio Chiba]] (Gubernio Ĉiba), kaj funkciis kiel anstataŭa instruisto ĉe bazlernejo. De 1937 ĝis 1938, ŝi funkciis en [[Moskvo]] kiel privata instruisto por la filo de la unuaklasa interpretisto. Reveninte [[Japanio]]n, de tiu printempo ĝis la aŭgusto, ŝi funkciis kiel anstataŭa instruisto ĉe bazlernejo en Gubernio Ĉiba. Poste ŝi transloĝiĝis terzonon (ne kvartalo), kiu tiutempe nomiĝis "Atolie - Mura (ateliero-vilaĝo)", alie nomiĝis "Ikebukuro - Montparnasse ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%B1%A0%E8%A2%8B%E3%83%A2%E3%83%B3%E3%83%91%E3%83%AB%E3%83%8A%E3%82%B9 池袋モンパルナス]) / Ikebukuro-urbaretejo ([https://www.city.toshima.lg.jp/129/miryoku/shiru/bunka/montparnasse.html 池袋モンパルナス])" en [[Tokio]]. En 1939, ŝia pentraĵo unuafoje estis elektita por la 26-a ekspozicio de "Nika-Societo ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E4%BA%8C%E7%A7%91%E4%BC%9A 二科会])" . En 1940, ŝi vojaĝis duonjaron en insuloj, [[Palaŭo]] kaj [[Yap]] inter la [[Mandato de Suda Pacifiko]] , kiu estis tiutempe sub Japana regado. En 1941, ŝi funkciis en Moskvo duonjaron kiel privata instruisto por la filo de japana vicambasadoro al Moskvo. Reveninte Japanion en tiu julio, TOŜI kaj Maruki IRI geedziĝis, kaj loĝis en Atolie-Mura. En tiu decembro, [[Pacifika Fronto]] eksplodis. De 1942 ĝis 1946, ŝi ĉiujare publikigis pentraĵon ĉe ekspozicio de "Arta Kultura Organizo ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E7%BE%8E%E8%A1%93%E6%96%87%E5%8C%96%E5%8D%94%E4%BC%9A 美術文化協会])" . === Post la Atombombado al Hiroŝima === En frua jaro de 1945, ili evakuis al [[Gubernio Saitama]] el Tokio, sed tuj poste de la atombombado en la 6-a de aŭgusto, ili alkuris al [[Hiroŝimo|Hiroŝima]], kaj vidis la mizeran scenon. Tie loĝis la gepatroj kaj fratino de IRI, kiuj estis bombitaj, kaj la patro forpasis en la sekvanta jaro. En la 15-a de aŭgusto, Pacifika Fronto finiĝis en Japanio. Post ĉirkaŭ 1 monato ili reveis Tokio-n, kaj baldaŭ aliĝis al [[Japana Komunista Partio]]. En 1946, ili aliĝis al la organizado de "Japana Artista Asocio ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%97%A5%E6%9C%AC%E7%BE%8E%E8%A1%93%E4%BC%9A 日本美術会])". Kaj en sia ateliero ili okazadis "Furmatena Desegno-Kuveno"-n. En 1947, ili aliĝis al la organizado de "Avangarda Arta Societo ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%89%8D%E8%A1%9B%E7%BE%8E%E8%A1%93%E4%BC%9A 前衛美術会])", kaj en tiu majo, ĉe tiu unua ekspozicio ŝi publikigis pentraĵon "Emancipata Homeco (解放され行く人間性)". Ŝi ankaŭ partoprenis en "Virina Artista Asocio ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%A5%B3%E6%B5%81%E7%94%BB%E5%AE%B6%E5%8D%94%E4%BC%9A 女流画家協会])" de la unua ekspozicio. === Verkado de [https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/ Atombombo-Arto] === En julio 1948, ili transloĝiĝis "[[Gubernio Kanagavo]]"-n, kaj de tiam ili ekplanis kunlabore pentri "Atombombo-Arto"-n. En februaro 1950, ĉe la 3-a "[[Salono de Sendependuloj]]" en Japanio ([https://www.nihonbijyutukai.com/nichibi/ayumi/ayumi2 第3回日本アンデパンダン展]) ili publikigis pentraĵon tiel nomintan "La 6-a de Aŭgusto (八月六日)", kiu poste nomiĝis "Fantomoj ([https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/#gallery-1 幽霊])" kiel la Unuaparto de la serio "Atombombo-Arto". Post tio ĝis 1982, ili pentradis "Atombombo-Arto"-n sume 15 partojn. La fina parto estis "NAGASAKI ([https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/#gallery-15 ながさき])", kiun posedas "Muzeo Nagasaki por Atombombo ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E9%95%B7%E5%B4%8E%E5%8E%9F%E7%88%86%E8%B3%87%E6%96%99%E9%A4%A8 長崎原爆資料館]). En tiu aŭgusto, ili okazigis ekspozicion en Tokio kaj publikigis la Duapartan "Atombombo-Fajro ([https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/#gallery-2 原爆-火])", kaj la Triapartan "Atombombo-Akvo ([https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/#gallery-3 原爆-水])", plusinte al la Unuaparto por memorigi kompletigon de la trilogio. Sampempe ili publikigis bildolibron "Pikadon [https://ja.m.wikipedia.org/wiki/%E3%83%94%E3%82%AB%E3%83%89%E3%83%B3_(%E4%B8%B8%E6%9C%A8%E4%BD%8D%E9%87%8C%E3%83%BB%E4%BF%8A) (ピカドン (丸木位里・俊)])" . Ĉirkaŭ tiutempo stariĝis plano de Tutlanda Migra Ekspozicio. En oktobro 1950, ili okazigis ekspozicion de "Atombombo-Arto" ĉe "Eksplodcentra Kulturdomo (爆心地文化会館)", kiu stariĝis sudnajbare de la "[[Atombombita kupoldomo]]" en Hiroŝima. Ĉi tiun ekspozicion helpis membroj de Hiroŝima-poetista rondo [https://3nin.jp/warera_uta "Nia Poezia Rondo (われらの詩の会])", kiun prezidis [https://ja.m.wikipedia.org/wiki/%E5%B3%A0%E4%B8%89%E5%90%89 "Touge Sankiĉi (峠三吉)"]. Tiutempe Japanio estis okupita de Alianca Armeo ([[Aliancanoj]]) gvidata de Usona armeo, kaj plie eksplodis [[Korea milito]]. Sekve ekzistis diversaj premadoj. Malgraŭ tio "Ekspozicio de Atombombo-Arto" povis migri tra la tuta lando. Pro tio la ekspozicio funkciis por sciigi al multaj homoj pri suferego de la atombombado, kiu ne estis publikigita laŭ tiama cenzuro. En novembro 1952, ili transloĝiĝis Tokio-n. *En januaro 1953, TOŜI kaj IRI ricevis "Ora-Medalo-n de Internacia Paca Kultura Premio ([https://www.tobunken.go.jp/materials/nenshi/2479.html 国際平和文化賞 金メダル])" de [[Monda Konsilio de Paco]]. En tiu jaro, publikiĝis la filmo "Atombombo-Arto" kreita de ĝisoro Aojama Miĉiharu (青山通春) kaj [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E4%BB%8A%E4%BA%95%E6%AD%A3 Imai Tadaŝi (今井正)]. En junio 1953, TOŜI partoprenis en la 2-a "Internacia Virina Konferenco" ([https://ja.wikipedia.org/wiki/1953%E5%B9%B4%E3%81%AE%E6%97%A5%E6%9C%AC%E3%81%AE%E5%A5%B3%E6%80%A7%E5%8F%B2 1953年の日本の女性史]) en [[Danio]], kunportante la trilogion de "Atombombo-Arto". Plue ŝi partoprenis en "[[Monda Konsilio de Paco]]" en [[Hungario]]. Samtempe eksterlande unuafoje okazis "Ekspozicio de Atombombo-Arto" por 5-togoj de la 17-a de junio ĉe Nacia Arta Muzeo en [[Budapeŝto]]. Kaj plue la Ekspozicio migris kelkajn landojn, [[Rumanio]] kaj [[Danio]] kaj [[Ĉinio]]. Post tio en 1955, ĝi migris tra [[Anglio]].  Al tiu broŝuro, kiu estis kreita okaze de la evento, "[[John Berger]]" kontribuis la unuan anglan tekston pri "Atombombo-Arto". Kaj poste la Ekspozicio migris pliajn Eŭropajn landojn, [[Nederlando]], [[Italio]], ktp. En 1956, "Internacia Administra Komisiono" estis organizita memore al kompletiĝo de la serio el 10 partoj de "Atombombo-Arto". Kaj la komisiono okazigis "Internacia Migra Ekspozicio"-n, en [[Orienta Azio]] kaj [[Eŭropo]] kaj [[Oceanio]]. En 1963, estis subskribita "[[Traktato_por_parta_malpermeso_de_nukleaj_testoj|Traktato por Parta Malpermeso de Nukleaj Testoj]]". Post tio la movado "Japana Konferenco Kontraŭ Atoma kaj Hidrogena Bombo" ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%8E%9F%E6%B0%B4%E7%88%86%E7%A6%81%E6%AD%A2%E6%97%A5%E6%9C%AC%E5%8D%94%E8%AD%B0%E4%BC%9A 原水爆禁止日本協議会]) disiĝis pro la diferenco inter la taksoj al la Traktato. En junio 1964, TOŜI kaj IRI kaj kelkaj membroj kune prezentis opiniaron pri partia-reformado al "Japana Komunista Partio". Pro tio ili estis ekskomunikitaj de la partio en la sekvanta monato. En tiu somero, "Internacia Migra Ekspozicio" finiĝis kaj la "Atombombo-Arto"-j revenis Japanion. === Fondiĝo de Muzeo Maruki por Atombombo-Arto === En 1965, la amiko de IRI sciigis ilin rekomendan terenon por konstrui artan muzeon en Gubernio Ĉiba. Laŭ la sugesto ili transloĝiĝis tien. Tamen ili ne sukcesis akiri taŭgan terenon. En 1966, ili transloĝiĝis al la urbo [[Higaŝimacujama]] de Gubernio Saitama. En majo 1967, malfermis "[[Muzeo Maruki por Atombombo-Arto]]". En tiu aŭgusto, la filmo "Atombombo-Arto" estis kompletigita de reĝisoro [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%AE%AE%E5%B3%B6%E7%BE%A9%E5%8B%87 Mijaĵima Joŝio (宮島義勇)] por memorigi la malfermon de la arta muzeo. En 1970, "Ekspozicio de Atombombo-Arto" unuafoje okazis en Usono, unue ĉe "[[La Nova Lernejo]]", poste migris la landopartojn. En 1973, ili estis komisiite de [[Pacmuzeo Hiroŝimo|Pacmuzeo Hiroŝima]] verkis murpentraĵon tiel nomintan "Arto de Atombombo-Hiroŝima ([https://jmapps.ne.jp/hmoca_jp/det.html?data_id=238 原爆-ひろしまの図])" kiel la kompletigo de "Atombombo-Arto". Nun konservas ĝin "Urba Moderna Muzeo de Hiroŝima ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%BA%83%E5%B3%B6%E5%B8%82%E7%8F%BE%E4%BB%A3%E7%BE%8E%E8%A1%93%E9%A4%A8 広島市現代美術館])". Post tio ili ekpentris ankaŭ aliajn artojn alia ol Atombombo-Arto pri tragikegaj faktoj okazigitaj de homoj. (Referenco : [[Muzeo_Maruki_por_Atombombo-Arto#Daŭre_ekspozicitaj_Artoj|Daŭre ekspozicitaj Artoj en Muzeo Maruki]]). En 1979, ili publikigis pentraĵon "De la Tri-Nacia-Unio ĝis Sanrizuka ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%97%A5%E7%8B%AC%E4%BC%8A%E4%B8%89%E5%9B%BD%E5%90%8C%E7%9B%9F 三国同盟]から[https://ja.wikipedia.org/wiki/%E4%B8%89%E9%87%8C%E5%A1%9A%E9%97%98%E4%BA%89 三里塚]まで)" ĉe la 3-a "Ĉiutrijara Internacia Ekspozicio por Figura Arto de Kontraŭ Faŝismo" en [[Bulgario]]. *Tiam ili ricevis "Sofia Speciala Premio"-n, kaj ili donacis la pentraĵon al tiu Nacia Arta Muzeo. Kaj ili estis agnoskitaj kiel "Honora Membro de Bulgara Artista Asocio" kaj "Honora Civitano de [[Sofio]]. (Referenco : [https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:Provejo#Honoroj Honoroj]) En 1986, publikiĝis la filmo "[https://en.wikipedia.org/wiki/Hellfire:_A_Journey_from_Hiroshima ''Hellfire: A Journey from Hiroshima'']" kreita de [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%82%B8%E3%83%A3%E3%83%B3%E3%83%BB%E3%83%A6%E3%83%B3%E3%82%AB%E3%83%BC%E3%83%9E%E3%83%B3 Jan Junkerman (ジャン・ユンカーマン)] kaj [https://en.wikipedia.org/wiki/John_W._Dower John W. Dower]. *En 1988, TOŜI kaj IRI estis donitaj "Honora Doktoreco"-n de [https://en.wikipedia.org/wiki/Massachusetts_College_of_Art_and_Design Massachusetts College of Art and Design]. --- '''''Alie multaj ekspozicioj estis okazigitaj'''.''--- Referenco : Kronologia Resumo de IRI kaj TOŜI / [https://marukigallery.jp/about/maruki/ Muzeo Maruki (丸木位里・丸木俊年譜)]. == Ĉefaj verkitaj bildolibroj == *''"Pikadon [https://ja.m.wikipedia.org/wiki/%E3%83%94%E3%82%AB%E3%83%89%E3%83%B3_(%E4%B8%B8%E6%9C%A8%E4%BD%8D%E9%87%8C%E3%83%BB%E4%BF%8A) (ピカドン (丸木位里・俊)])"'' : En 1950, eldonis Pocudamu-Ŝoten / TOŜI kaj IRI verkis. * ''"Japanaj Legendoj ([https://www.kodansha.co.jp/products/search?keywords=%25E6%2597%25A5%25E6%259C%25AC%25E3%2581%25AE%25E4%25BC%259D%25E8%25AA%25AC&scope=n&sort=new&page=1 日本の伝説])"'' : En 1970, eldonis [[Kodansha]] (kodanŝa) / la tekston verkis [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%9D%BE%E8%B0%B7%E3%81%BF%E3%82%88%E5%AD%90 Macutani Mijoko (松谷みよ子]) / TOŜI kaj IRI ilustris, kaj en 1971 ili gajnis "Ora-Poma-Premio ([https://ndlsearch.ndl.go.jp/rnavi/children/post_448#3-2 ブラティスラヴァ世界絵本原画展])"-n ĉe la 3-a Bratislava Biennial of Illustrations (BIB). *''"[[Pika en Hiroŝima]] / ([https://www.komineshoten.co.jp/search/info.php?isbn=9784338022019 ひろしまのピカ])"'' : En 1980, eldonis [[:ja:小峰書店|©Komineshoten (小峰書店)]] / TOŜI pentris la bildojn kaj verkis la tekston, kaj IRI helpis. En tiu jaro TOŜI gajnis grandan premion de la 3-a "Japana Premio por Bildolibro ([https://www.j-sla.or.jp/archives/awards-bn/post-51.html 絵本にっぽん賞])", kaj pliajn kelkajn premiojn ŝi ricevis. Tiu ĉi bildolibro estas tradukita kaj eldonita en 10 kaj kelkaj landoj. (Referenco : [[Pika_en_Hiroŝima#Taksado|Taksado / "Pika en Hiroŝima"]]). *''"Maravoĉo de Minamata ([https://www.komineshoten.co.jp/search/info.php?isbn=9784338022026 みなまた海のこえ])"'' : En 1982, eldonis ©Komineshoten / la tekston verkis [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E7%9F%B3%E7%89%9F%E7%A4%BC%E9%81%93%E5%AD%90 Iŝimure Miĉiko (石牟礼道子)] / TOŜI kaj IRI ilustris, kaj en 1983, ili gajnis la 32-an "Ilustraĵa Kategoria Premio"-n de "Ŝogakukan : Eldona Kultula Premio" ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%B0%8F%E5%AD%A6%E9%A4%A8%E5%85%90%E7%AB%A5%E5%87%BA%E7%89%88%E6%96%87%E5%8C%96%E8%B3%9E 小学館児童出版文化賞/絵画部門]). *''"Insulavoĉo de Okinava ([https://www.komineshoten.co.jp/search/info.php?isbn=9784338022033　おきなわ島のこえ])"'' : En 1984, eldonis ©Komineshoten / TOŜI kaj IRI verkis, kaj en 1985 ili gajnis la 16-an "Bildolibro-Premio"-n de "Kodanŝa : Eldona Kultula Premio" ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E8%AC%9B%E8%AB%87%E7%A4%BE%E5%87%BA%E7%89%88%E6%96%87%E5%8C%96%E8%B3%9E 講談社出版文化賞]). Aliaj Publikitaj Verkoj (ŝi verkis multajn bildolibrojn) *Referenco : Publikitaj Verkoj ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E4%B8%B8%E6%9C%A8%E4%BF%8A#%E5%88%8A%E8%A1%8C%E6%9B%B8%E7%9B%AE 刊行書目/丸木俊]) (la katalogo ankoraŭ ne estas esperantigita) == Publikitaj filmoj == *''"Atombombo-Arto"'' : en 1953, kreis ĝisoro Aojama Miĉiharu kaj [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E4%BB%8A%E4%BA%95%E6%AD%A3 Imai Tadaŝi (今井正)]. En aŭgusto 1967, ĝi estis kompletigita de reĝisoro [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%AE%AE%E5%B3%B6%E7%BE%A9%E5%8B%87 Mijaĵima Joŝio (宮島義勇)] por memorigi la malfermon de Muzeo-Maruki. *''"'''Rakonto : Arto de Minamata''' (水俣の図・物語)"'' : en 1981, kreis reĝisoro [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%9C%9F%E6%9C%AC%E5%85%B8%E6%98%AD Cuĉimoto Noriaki (土本典昭)]. *''"'''Vivo ja estas Trezoro : Arto de Batalo en Okinavo''' (命どう宝　おきなわ戦の図)"'' : en 1984, kreis reĝisoro [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%89%8D%E7%94%B0%E6%86%B2%E4%BA%8C Maeda Kenĵi (前田憲二)]. *"[https://en.wikipedia.org/wiki/Hellfire:_A_Journey_from_Hiroshima ''Hellfire: A Journey from Hiroshima'']" : en 1986, kreis [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%82%B8%E3%83%A3%E3%83%B3%E3%83%BB%E3%83%A6%E3%83%B3%E3%82%AB%E3%83%BC%E3%83%9E%E3%83%B3 Jan Junkerman (ジャン・ユンカーマン)] kaj [https://en.wikipedia.org/wiki/John_W._Dower John W. Dower]. == Honoroj == *En januaro 1953, TOŜI kaj IRI ricevis "Ora-Medalo-n de Internacia Paca Kultura Premio ([https://www.tobunken.go.jp/materials/nenshi/2479.html 国際平和文化賞 金メダル])" de [[Monda Konsilio de Paco]]. *En 1979, TOŜI kaj IRI ricevis "Sofia Speciala Premio"-n, ĉe la 3-a "Ĉiutrijara Internacia Ekspozicio por Figura Arto de Kontraŭ Faŝismo" en [[Bulgario]]. Kaj ili estis agnoskitaj kiel "Honora Membro de Bulgara Artista Asocio" kaj "Honora Civitano de [[Sofio]].  *En majo 1985, TOŜI kaj IRI ricevis "Sofia Speciala Premio"-n ĉe la 5-a "Ĉiutrijara Internacia Ekspozicio por Figura Arto de Kontraŭ Faŝismo" en Bulgario ([https://www.tobunken.go.jp/materials/nenshi/7008.html 東京文化財研究所]). *En 1988, TOŜI kaj IRI estis donitaj "Honora Doktoreco"-n de "[https://en.wikipedia.org/wiki/Massachusetts_College_of_Art_and_Design Massachusetts College of Art and Design]". *En 1995, Profesoro [https://en.wikipedia.org/wiki/Lawrence_S._Wittner Lawrence S. Wittner] de "[https://en.wikipedia.org/wiki/University_at_Albany,_SUNY University at Albany, SUNY]" rekomendis ilin, TOŜI kaj IRI, kiel kandidatoj por la [[Nobel-premio pri paco]] al la elektokomisiono. *En 1995, TOŜI ricevis "Virina Granda Premio"-n de "Avon (Eivon) : Ĉiujara Premio por Virinoj ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%82%A8%E3%82%A4%E3%83%9C%E3%83%B3%E5%A5%B3%E6%80%A7%E5%B9%B4%E5%BA%A6%E8%B3%9E エイボン女性年度賞])". *En 1995, TOŜI kaj IRI ricevis premion de "Honora Premio por Saitama-Guberniano (埼玉県民栄誉賞)". *En 1995, TOŜI kaj IRI estis honorigitaj al "Meritulo por Hiroŝima-Municipo ([https://www.city.hiroshima.lg.jp/shisei/gaiyo/1021754/1006083/index.html 広島市市政功労者])". *En 1995, TOŜI kaj IRI ricevis "Asahi - Premio ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%9C%9D%E6%97%A5%E8%B3%9E 朝日賞])"-n. ---------- Fine ---------- • IRI mortis en la 19-a de oktobro 1995. Lia devizo : Tuĉon fluigu, ne pentru per ĝi. • TOŜI mortis en la 13-a de januaro 2000. Ŝia testameto al idaro : [[Pika_en_Hiroŝima#Testamento_al_idaro|Pika]] neniam falos, se neniu faligus ("Pika" signifas la fulmlumon de atombombo). ------------------------------ == Referencoj == --- Tiu ĉi paĝo estas esperantigita versio de la japana versio [[:ja:丸木俊|丸木俊]]--- Aliaj referencitaj retejoj *1. wikipedia : Maruki IRI ([[:ja:丸木位里|丸木位里]]) / "[[Pika en Hiroŝima]]" / "[[Muzeo Maruki por Atombombo-Arto]]". *2. oficiala retejo : "[https://marukigallery.jp/ 原爆の図丸木美術館 =THE HIROSHIMA PANELS=]" / (aŭtomate tradukita de Google) : "[https://marukigallery-jp.translate.goog/?_x_tr_sl=ja&_x_tr_tl=eo&_x_tr_hl=ja&_x_tr_pto=wapp Galerio Maruki por la paneloj de Hiroŝimo]". [[Kategorio:Modernaj pentristoj]] [[Kategorio:Pacaj movadoj]] [[Kategorio:Movado kontraŭ nuklea armilo]] [[Kategorio:Atombombado de Hiroŝimo kaj Nagasako]] eup12e766cl8udzsx2cphf4n3iqmzlz 0 923893 9367735 9210234 2026-05-06T15:39:51Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367735 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Augusto dos ANJOS''' (naskiĝis la 20-an de aprilo 1884 en Pau D'Arco (nun distrikto de la urbo Sapé ([[d:Q2008707]])), [[Paraibao]] ; mortis la 12-an de novembro 1914 en [[Leopoldina]], [[Minas-Ĝerajso]]) estis brazila poeto kaj profesoro. Liaj poemoj temas ĉefe pri [[malsano]] kaj [[morto]], kaj estas konsiderataj antaŭuloj de [[modernismo]] en Brazilo.<ref>{{Cite web|title=Augusto dos Anjos: Biography and Poems {{!}} Brazilian Poetry|url=https://www.brazilianpoetry.com/2021/05/augusto-dos-anjos-biography-and-poems.html|access-date=2021-05-28}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|last=Letras|first=Academia Paraibana de|date=27 November 2012|title=Nº 01 - (PATRONO) AUGUSTO DOS ANJOS|url=https://aplpb.com.br/augusto-dos-anjos/|access-date=25 August 2025|website=Academia Paraibana de Letras|language=pt-BR}}{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Augusto dos Anjos estas unu el la aŭtoroj de la tiel nomata antaŭmoderna periodo (Pré-Modernismo). Lia libro ''Eu'' ("Mi", 1912) estis publikigita en pli ol 50 eldonoj en Brazilo (ĝis 2012). La lingvaĵo de la poemoj, kiuj priskribas la neeviteblan vojon de la homo al kadukiĝo kaj putriĝo, estis perceptita kiel tre ŝoka tiutempe. La verko de Augusto dos Anjos estas konsiderata unika en Brazilo. Li publikigis nur unu libron: ''Eu'' (Mi), kiu estis publikigita en 1912 kun granda laŭdo. La libro inkluzivas liajn poemojn, kiuj estas trempitaj en medicina, scienca, filozofia kaj katalogada [[vortprovizo]], kaj temas ĉefe pri [[malsano]], [[morto]], grava [[malsano]] kaj [[pesimismo]]. La poezio de Dos Anjos havas fortajn aŭtobiografiajn elementojn. Lia celo estas esprimi la tragedian senton de la vivo mem, ''la saudade''. Kvin jarojn post lia morto, en 1919, lia dumviva amiko Órris Soares reeldonis ''*Eu*'' kun novaj, antaŭe neeldonitaj tekstoj, sub la titolo ''*Eu e Outras Poesías*'' (''Mi kaj Aliaj Poemoj''). Li estas konata kiel unu el la plej strangaj poetoj de sia tempo, kaj ĝis hodiaŭ lia verko estas admirata (kaj malamata) de kaj hazardaj legantoj kaj literaturaj kritikistoj. == En Esperanto aperis == * [[Brazila Antologio Poezia|''Brazila Antologio Poezia'']]: La marĉo, Himno al la doloro, Rememoro de la junaĝo * La ideo (''A ideia'') [[Poezio]], trad. [[Sylla Chaves]] [[2007]] en la [[Brazila Esperanta Parnaso]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20051225145251/http://www.vidaslusofonas.pt/augusto_dos_anjos.htm Artikolo pri Augusto dos Anjos en Vidas Lusófonas de Paulo Vieira] (portugale) {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Anjos dos, Augusto }} [[Kategorio:Brazilaj poetoj]] en9wtezz4q4zj7r1ui1uesw5pspcnry 0 926167 9367935 9291392 2026-05-06T22:47:50Z ThomasPusch 1869 9367935 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Lupusfoto.jpg|eta|Adoleskanto kun lupusa "papilio".]] '''Juvenila lupuso'''<ref>La adjektivo ''juvenila'' aperas en la faka [https://www.eventoj.hu/steb/vortaroj/medicina-vortaro-de-umea.pdf Medicina vortaro] de la [[Universala Medicina Esperanto-Asocio]], paĝo 83: ''juvenil/a'', (de la [[latina]] ''juvenis'' = juneco) - do "apartena al la vivofazo de junulo, de bebo, infano ĝis adoleskulo"</ref> estas speco de [[lupuso]], estiĝanta kaj evoluanta ĝis la 18-a vivojaro. Ĝi estas speciale danĝera, malfacile kuracebla, kun malbonaj prognozoj. Ĉe 10–25% de la pacientoj lupuso komenciĝas je infanaĝo<ref name="Systemic lupus erythematosus in children and adolescents">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22560574/ | titolo = Systemic lupus erythematosus in children and adolescents | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Levy | persona nomo = Deborah M | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Sylvia Kamphuis | gazeto = Pediatric Clinics of North America | volumo = 59 | numero = 2 | paĝoj = 345–364 | doi = 10.1016/j.pcl.2012.03.007 | dato = 2012-04 | alirdato = 2025-10-31 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="Long-Term Clinical Outcomes in a Cohort of Adults">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30152151/ | titolo = Long-Term Clinical Outcomes in a Cohort of Adults With Childhood-Onset Systemic Lupus Erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Groot | persona nomo = N | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = D Shaikhani, Y K O Teng, K de Leeuw, M Bijl, R J E M Dolhain, E Zirkzee, R Fritsch-Stork, I E M Bultink, S Kamphuis | gazeto = Arthritis & Rheumatology | volumo = 71 | numero = 2 | paĝoj = 290–301 | doi = 10.1002/art.40697 | dato = 2019-02 | alirdato = 2025-10-31 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://mrj.ima-press.net/mrj/article/view/1340 | titolo = Клинико-иммунологические фенотипы системной красной волчанки, выделенные на основании кластерного анализа данных 400 пациентов ФГБНУ «Научно-исследовательский институт ревматологии им. В.А. Насоновой» | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Асеева | persona nomo = Е. А. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = А. М. Лила, С. К. Соловьев, Е. Л. Насонов, С. И. Глухова | gazeto = <!-- ekzemple: La Esperantuja Gazeto --> | volumo = 16 | numero = 5 | paĝoj = 13–21 | doi = 10.14412/1996-7012-2022-5-13-21 | dato = 2022 | alirdato = 2025-10-31 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Ofteco == Ofteco de la juvenila lupuso estas 1,89–34,1, renkontiĝas 0,36–2,5 kazoj je 100 mil infanoj<ref name="Juvenile-onset systemic lupus erythematosus">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31678365/ | titolo = Juvenile-onset systemic lupus erythematosus: Update on clinical presentation, pathophysiology and treatment options | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Smith | persona nomo = Eve Mary Dorothy | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Hanna Lythgoe, Angela Midgley, Michael William Beresford, Christian Michael Hedrich | gazeto = The Journal of Clinical Immunology | volumo = 209 | numero = | paĝoj = 108274 | doi = 10.1016/j.clim.2019.108274 | dato = 2019-12 | alirdato = 2025-10-31 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Plej ofte la malsano trafas knabinojn, rilatumo de la knabinoj kaj knaboj estas 3:4 inter malsaniĝintaj antaŭ la 10-a vivojaro, poste 1:5). Mediana aĝo de la komenco de la malsano estas 11 ĝis 13 jaroj (depende de esploroj)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22847366/ | titolo = Prevalence, incidence, and demographics of systemic lupus erythematosus and lupus nephritis from 2000 to 2004 among children in the US Medicaid beneficiary population | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Hiraki | persona nomo = Linda T | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Candace H Feldman, Jun Liu, Graciela S Alarcón, Michael A Fischer, Wolfgang C Winkelmayer, Karen H Costenbader | gazeto = Arthritis & Rheumatology | volumo = 64 | numero = 8 | paĝoj = 2669–2676 | doi = 10.1002/art.34472 | dato = 2012-08 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15290748/ | titolo = Gender and ethnic origin have no effect on longterm outcome of childhood-onset systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Miettunen | persona nomo = Paivi M | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Oliva Ortiz-Alvarez, Ross E Petty, Rolando Cimaz, Peter N Malleson, David A Cabral, Stephanie Ensworth, Lori B Tucker | gazeto = The Journal of Rheumatology | volumo = 31 | numero = 8 | paĝoj = 1650–1654 | doi = | dato = 2004-04 | alirdato = | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ĉe la [[Blankuloj|blankulaj]] infanoj ĝi renkontiĝas 10 ĝis 15-oble malpli ofte ol la [[juvenila idiopatia artrito]] dum ĉe la aziaj infanoj ilia ofteco estas preskaŭ sama<ref name="Systemic lupus erythematosus in children and adolescents"/><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15638056/ | titolo = Prevalence of pediatric systemic lupus erythematosus and juvenile chronic arthritis in a Chinese population: a nation-wide prospective population-based study in Taiwan | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Huang | persona nomo = J L | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = T C Yao, L C See | gazeto = Clinical and Experimental Rheumatology | volumo = 22 | numero = 6 | paĝoj = 776–80 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 2004-11/12 | alirdato = 2025-10-31 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En [[Eŭropo]] juvenila lupuso estas konsiderata rara malsano<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://asociaciondoce.com/wp-content/uploads/2015/06/list_of_rare_diseases_in_alphabetical_order.pdf | titolo = List of rare diseases and synonyms: Listed in alphabetical order | titolo-aldono = Methodology | alirdato = 2025-10-31 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2025-07 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240511110122/https://asociaciondoce.com/wp-content/uploads/2015/06/list_of_rare_diseases_in_alphabetical_order.pdf | arkivdato = 2024-05-11 | citaĵo = }}</ref>. == Specifaĵoj == La juvenila lupuso grave diferencas de tiu plenkreskula, ĉar la juna organismo ankoraŭ estas grave ŝanĝiĝanta kaj formiĝanta, la pinto de aŭtoimunaj perturboj okazas kiam dominado de la denaska imuneco cedas al tiu de la akirita imuneco<ref name="Juvenile-onset systemic lupus erythematosus"/>. Hormonaj specifaĵoj ankaŭ ludas gravan rolon. Se ĝis la 5-a vivojaro risko de estiĝo de la juvenila lupuso estas egala por la geknaboj, do en la aĝogrupo ĝis la 16-a vivojaro knabinoj malsaniĝas 4–5-oble pli ofte, inter la plenkreskuloj tiu ĉi proporcio estas 10-obla<ref name="Pathophysiological concepts and treatment options">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29773269/ | titolo = Juvenile-onset systemic lupus erythematosus (jSLE) - Pathophysiological concepts and treatment options | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Hedrich | persona nomo = Christian M | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Eve M D Smith, Michael W Beresford | gazeto = Best Practice & Research: Clinical Rheumatology | volumo = 31 | numero = 4 | paĝoj = 488–504 | doi = 10.1016/j.berh.2018.02.001 | dato = 2017-08 | alirdato = 2025-11-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La pinto de la malsaniĝo per la juvenila lupuso okazas en la ago 12 ĝis 14 jaroj. Antaŭ la 5-a vivojaro ĝi renkontiĝas ege malofte<ref name="Juvenile-onset systemic lupus erythematosus"/>. La juvenila lupuso kutime estas pli agresema, pli ofte okazas hemolitika [[anemio]], damaĝoj de la renoj kaj [[centra nerva sistemo]]. Ofteco de [[lupusa nefrito]] ankaŭ estas pli alta kaj atingas 48–82%<ref name="Systemic lupus erythematosus in children and adolescents"/>. 41,7% de la pacientoj sen renaj damaĝoj komence de la malsano poste ekhavis lupusan nefriton, mediana daŭro ĝis apero de la renaj simptomoj estis 4,28 [0,8; 12,1] jaroj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36964531/ | titolo = Risk factors for subsequent lupus nephritis in patients with juvenile-onset systemic lupus erythematosus: a retrospective cohort study | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Tzu-Chuan Hsu | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Yao-Hsu Yang, Li-Chieh Wang, Jyh-Hong Lee, Hsin-Hui Yu, Yu-Tsan Lin, Ya-Chiao Hu, Bor-Luen Chiang | gazeto = Pediatric rheumatology online journal | volumo = 21 | numero = 1 | paĝoj = 28 | doi = 10.1186/s12969-023-00806-x | dato = 2023-03 | alirdato = 2025-11-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Kiel riskofaktoroj estis trovitaj grava kaj daŭra altiĝo de la nombro de la [[antikorpo]]j al B-[[DNA]] kaj [[rapideco de sedimentiĝo de eritrocitoj]]. 25–60% de la pacientoj havas recidivojn, 29,5% ekhavas [[Kronika rena malsano|kronikan renan malsanon]]<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38117412/ | titolo = Managing Lupus Nephritis in Children and Adolescents | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Yu-Hin Chan | persona nomo = Eugene | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Fiona Fung-Yee Lai, Alison Lap-Tak Ma, Tak Mao Chan | gazeto = Paediatric Drugs | volumo = 26 | numero = 3 | paĝoj = 145–161 | doi = 10.1007/s40272-023-00609-3 | dato = 2024-03 | alirdato = 2025-11-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Morteco kaze de lupusa nefrito ĉe la infanoj atingas 9%<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32725543/ | titolo = Kidney outcomes for children with lupus nephritis | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Oni | persona nomo = Louise | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Rachael D Wright, Stephen Marks, Michael W Beresford, Kjell Tullus | gazeto = <!-- ekzemple: La Esperantuja Gazeto --> | volumo = 36 | numero = 6 | paĝoj = 1377–1385 | doi = 10.1007/s00467-020-04686-1 | dato = 2021-06 | alirdato = 2025-11-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Neŭrolupuso ankaŭ estas pli ofta kaj agresema, kaj aperas je 15–95% de la kazoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37556020/ | titolo = Neuropsychiatric involvement in juvenile-onset systemic lupus erythematosus (jSLE) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Natoli | persona nomo = Valentina | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Amandine Charras, Gabriele Hahn, Christian M Hedrich | gazeto = Molecular and Cellular Pediatrics | volumo = 10 | numero = 1 | paĝoj = 5 | doi = 10.1186/s40348-023-00161-7 | dato = 2023-08-09 | alirdato = 2025-11-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Pli ofte aperas novaj aŭ maloftaj altpenetraj variaĵoj, ligitaj al la Mendel-lupuso, aŭ [[alelo]]j de prepozicioj al lupuso kun alta penetreblo, kies efikoj povas sumiĝi<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32151092/ | titolo = New Horizons in the Genetic Etiology of Systemic Lupus Erythematosus and Lupus-Like Disease: Monogenic Lupus and Beyond | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Demirkaya | persona nomo = Erkan | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Sezgin Sahin, Micol Romano, Qing Zhou, Ivona Aksentijevich | gazeto = Journal of Clinical Medicine | volumo = 9 | numero = 3 | paĝoj = 712 | doi = 10.3390/jcm9030712 | dato = 2020-03 | alirdato = 2025-11-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Monogena lupuso plej ofte aperas ĉe la infanoj ĝis la 5-a vivojaro. Ĝi havas gravajn klinikajn manifestiĝojn, ofte damaĝas la centran nervan sistemon, rapide akumuliĝas organaj damaĝoj ligitaj al difekto de certa geno, kiu lanĉas mekanismon de formiĝo de antikorpoj kaj kreiĝon de fenotipo propra al lupuso<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30459768/ | titolo = Monogenic Lupus: A Developing Paradigm of Disease | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Alperin | persona nomo = Jessie M | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Lourdes Ortiz-Fernández, Amr H Sawalha | gazeto = Frontiers in Immunology | volumo = | numero = | paĝoj = 2496 | doi = 10.3389/fimmu.2018.02496 | dato = 2018-10-30 | alirdato = 2025-11-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Kombino de pluraj aŭtoimunaj malsanoj ankaŭ pli ofte trafas la junajn pacientojn. Clara Malagón kaj kunaŭtoroj trovis ke la plej granda grupo inter 313 esploritaj infanoj kun pluraj aŭtoimunaj malsanoj estis tiuj kun la juvenila lupuso (42,8%). Plej ofte ĝin akompanis la [[antifosfolipida sindromo]], [[tiroidito de Haŝimoto]] kaj [[Sjögren-sindromo]]<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30772494/ | titolo = Juvenile polyautoimmunity in a rheumatology setting | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Malagón | persona nomo = Clara | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Maria Del Pilar Gomez, Catalina Mosquera, Camilo Vargas, Tatiana Gonzalez, Cristine Arango, Lorena Martin, Pilar Perez, Laura Amaya-Uribe, Nicolas Molano-Gonzalez, Juan-Manuel Anaya | gazeto = Autoimmunity Reviews | volumo = 18 | numero = 4 | paĝoj = 369–381 | doi = 10.1016/j.autrev.2018.11.006 | dato = 2019-04 | alirdato = 2025-11-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En la grupo de infanoj kun la juvenila lupuso, esplorita de Debora N. Setoue kaj kunaŭtoroj, po 29% havis antifosfolipidan sindromon kaj tiroiditon de Haŝimoto, 18% [[Aŭtoimuna hepatito|aŭtoimunan hepatiton]], 15,9% [[diabeto]]n de la 1-a tipo. 9,8% havis po 2 aŭtoimunaj malsanoj, 0,7% po pli ol 3. Pluraŭtoimuna stato havis malpli da [[Vivkvalito kun lupuso|SLICC-kriterioj]], pli ofte renkontiĝis antifosfolipida sindromo kaj renaj damaĝoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29885968/ | titolo = Symptomatic polyautoimmunity at diagnosis of 1463 childhood-onset lupus: A Brazilian multicenter study | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Setoue | persona nomo = Debora N | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Ana C Pitta, Fernanda J Fiorot, Mariana M Nastri, Glaucia V Novak, Beatriz C Molinari, Juliana C Oliveira, Natali W Gormezano, Ana P Sakamoto, Maria T Terreri, Rosa M Pereira, Claudia Saad-Magalhães, Adriana M Sallum, Katia Kozu, Melissa M Fraga, Daniela P Piotto, Gleice Clemente, Roberto Marini, Hugo R Gomes, Carlos N Rabelo-Junior, Marta M Felix, Maria C Ribeiro, Rozana G Almeida, Ana P Assad, Silvana B Sacchetti, Leandra C Barros, Eloisa Bonfá, Clovis A Silva; Brazilian Childhood-onset Systemic Lupus Erythematosus Group | gazeto = Autoimmunity Reviews | volumo = 17 | numero = 8 | paĝoj = 836–839 | doi = 10.1016/j.autrev.2018.03.009 | dato = 2018-08 | alirdato = 2025-11-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Haŭtaj manifestiĝoj aperas ĉe 60–85% de la junaj pacientoj, hematologiaj perturboj ĉe 50–100%, muskola-skeletaj simptomoj ĉe 60–90%<ref name="Systemic lupus erythematosus in children and adolescents"/><ref name="10.1093/rheumatology/keu137">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24692572/ | titolo = Mucocutaneous manifestations in a UK national cohort of juvenile-onset systemic lupus erythematosus patients | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Chiewchengchol | persona nomo = Direkrit | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Ruth Murphy, Thomas Morgan, Steven W Edwards, Valentina Leone, Mark Friswell, Clarissa Pilkington, Kjell Tullus, Satyapal Rangaraj, Janet E McDonagh, Janet Gardner-Medwin, Nick Wilkinson, Phil Riley, Jane Tizard, Kate Armon, Manish D Sinha, Yiannis Ioannou, Rebecca Mann, Kathryn Bailey, Joyce Davidson, Eileen M Baildam, Clare E Pain, Gavin Cleary, Liza J McCann, Michael W Beresford; UK JSLE Study Group | gazeto = Rheumatology (Oxford) | volumo = 53 | numero = 8 | paĝoj = 1504–1512 | doi = 10.1093/rheumatology/keu137 | dato = 2014-08 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="Differences in disease phenotype"/>. 60–90% de la pacientoj havas muskola-skeletajn simptomojn kiel doloroj, ŝveloj, misformiĝoj, limigita funkciado de la artikoj, fuŝita irmaniero<ref name="Long-Term Clinical Outcomes in a Cohort of Adults"/><ref name="Systemic lupus erythematosus in children and adolescents"/>. Blankuloj suferas tion ĉi pli ofte ol [[afrikdevenuloj]]. Pli ofte tiuj ĉi simptomoj aperas se la malsano estiĝis en adolesko<ref name="Massias"/><ref name="10.1177/0961203320909156">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32233733/ | titolo = Clinical and laboratory characteristics in juvenile-onset systemic lupus erythematosus across age groups | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Massias | persona nomo = J S | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = E M D Smith, E Al-Abadi, K Armon, K Bailey, C Ciurtin, J Davidson, J Gardner-Medwin, K Haslam, D P Hawley, A Leahy, V Leone, F McErlane D Mewar, G Modgil, R Moots, C Pilkington, A V Ramanan, S Rangaraj, P Riley, A Sridhar, N Wilkinson, M W Beresford, C M Hedrich | gazeto = Lupus | volumo = 29 | numero = 5 | paĝoj = 474–481 | doi = 10.1177/0961203320909156 | dato = 2020-04 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En esploro de G.V. Novak kaj kunaŭtoroj ĉeesto de muskola-skeletaj simptomoj korelaciis kun pozitiveco je antikorpoj al Rо/SSA (anti-Rо) kaj La/SSB (anti-La)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27988434/ | titolo = Anti-RO/SSA and anti-La/SSB antibodies: Association with mild lupus manifestations in 645 childhood-onset systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Novak | persona nomo = Glaucia V | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Mariana Marques, Verena Balbi, Natali W S Gormezano, Kátia Kozu, Ana P Sakamoto, Rosa M R Pereira, Maria T Terreri, Claudia S Magalhães, Andressa Guariento, Adriana M E Sallum, Roberto Marini, Virginia Paes Leme Ferriani, Cássia Maria Barbosa, Tânia Caroline Monteiro de Castro, Valéria C Ramos, Eloisa Bonfá, Clovis A Silva | gazeto = <!-- ekzemple: La Esperantuja Gazeto --> | volumo = 16 | numero = 2 | paĝoj = 132–135 | doi = 10.1016/j.autrev.2016.12.004 | dato = 2017-02 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La plej ofta patologio estas tiu de artikoj: [[artrito]], [[artropatio de Jaccoud]] kaj [[rupuso]]<ref name="Joint involvement in systemic lupus erythematosus">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28465078/ | titolo = Joint involvement in systemic lupus erythematosus: From pathogenesis to clinical assessment | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Ceccarelli | persona nomo = Fulvia | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Carlo Perricone, Enrica Cipriano, Laura Massaro, Francesco Natalucci, Giuseppe Capalbo, Ilaria Leccese, Dimitrios Bogdanos, Francesca Romana Spinelli, Cristiano Alessandri, Guido Valesini, Fabrizio Conti | gazeto = Seminars in Arthritis and Rheumatism | volumo = 47 | numero = 1 | paĝoj = 53–64 | doi = 10.1016/j.semarthrit.2017.03.022 | dato = 2017-08 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="A Narrative Literature Review Comparing">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35359260/ | titolo = A Narrative Literature Review Comparing the Key Features of Musculoskeletal Involvement in Rheumatoid Arthritis and Systemic Lupus Erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Dörner | persona nomo = Thomas | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Edward M Vital, Sarah Ohrndorf, Rieke Alten, Natalia Bello, Ewa Haladyj, Gerd Burmester | gazeto = <!-- ekzemple: La Esperantuja Gazeto --> | volumo = 9 | numero = 3 | paĝoj = 781–802 | doi = 10.1007/s40744-022-00442-z | dato = 2022-06 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. [[Dosiero:Rhupus.jpg|eta|Sinovito ĉe juna paciento.]] Neerozia nemisformanta artrito renkontiĝas ĉe 40–72,5% de la junaj pacientoj dum ties manifestiĝo<ref name="Clinical Determinants of Childhood Onset">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36553310/ | titolo = Clinical Determinants of Childhood Onset Systemic Lupus Erythematosus among Early and Peri-Adolescent Age Groups | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Nelson | persona nomo = Meghan Corrigan | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Shanmuganathan Chandrakasan, Lori Ponder, Ignacio Sanz, Baruch Goldberg, Ekemini A Ogbu, Kelly Rouster-Stevens, Sampath Prahalad | gazeto = Children (Basel) | volumo = 9 | numero = 12 | paĝoj = 1865 | doi = 10.3390/children9121865 | dato = 2022-11-30 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27488473/ | titolo = Severe disease presentation and poor outcomes among pediatric systemic lupus erythematosus patients in South Africa | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Lewandowski | persona nomo = L B | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = L E Schanberg, N Thielman, A Phuti, A A Kalla, I Okpechi, P Nourse, P Gajjar, G Faller, P Ambaram, H Reuter, G Spittal, C Scott | gazeto = Lupus | volumo = 26 | numero = 2 | paĝoj = 186–194 | doi = 10.1177/0961203316660625 | dato = 2017-12 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="Clinical and laboratorial outcome of different age-onset">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35739306/ | titolo = Clinical and laboratorial outcome of different age-onset systemic lupus erythematosus patients in Jiangsu, China: a multicentre retrospective study | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Lihui Wen | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Ziyan Chen, Ziyi Jin, Wenyou Pan, Lin Liu, Min Wu, Fuwan Ding, Huaixia Hu, Xiang Ding, Hua Wei, Yaohong Zou, Xian Qian, Meimei Wang, Jian Wu, Juan Tao, Jun Tan, Zhanyun Da, Miaojia Zhang, Jing Li, Xuebing Feng, Jun Liang, Huayong Zhang, Lingyun Sun | gazeto = Scientific Reports | volumo = 12 | numero = 1 | paĝoj = 10683 | doi = 10.1038/s41598-022-14840-4 | dato = 2022-06-23 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="Особенности дебюта системной красной волчанки">{{citaĵo el gazeto | url = https://pediatriajournal.ru/archive?show=370&section=5563 | titolo = Особенности дебюта системной красной волчанки в детском возрасте по данным ретроспективного исследования | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Каледа | persona nomo = М. И. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Никишина И.П.Салугина С. О.Родионовская С.Р. | gazeto = Педиатрия им. Г.Н. Сперанского | volumo = 98 | numero = 3 | paĝoj = 99–105 | doi = 10.24110/0031-403X-2019-98-3-99-105 | dato = 2019 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Plej ofte aperis simetria [[poliartrito]], lokita ĉe [[manartiko]]j, [[metakarpo]]j, [[Falango (osto)|falangoj]] kaj proksimalaj interfalangaj manartikoj. La doloro kutime estas pasema aŭ migranta, ofte kun du pintoj — matene kaj vespere. Matene kateniteco estas malpli daŭra ol kaze [[reŭmatoida artrito]], ĝi daŭras 30 ĝis 60 minutojn. Ŝvelo ankaŭ estas malpli grava, foje malfaciligante diagnozadon<ref name="Joint involvement in systemic lupus erythematosus"/>. Ofte formiĝas [[tendenosinovito]] kaj [[tendenito]], kiuj restas nerimarkitaj pro subklinika paso de la malsano, se ne estis farita [[ultrasono]] aŭ [[magneta resonanca tomografio]]<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30296972/ | titolo = Imaging of joints in systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Tani | persona nomo = Chiara | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Linda Carli, Chiara Stagnaro, Elena Elefante, Viola Signorini, Francesca Balestri, Andrea Delle Sedie, Marta Mosca | gazeto = Clinical and Experimental Rheumatology | volumo = 114 | numero = 5 | paĝoj = 68–73 | doi = | dato = 2018-10 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27837198/ | titolo = Comparison of ultrasonographic joint and tendon findings in hands between early, treatment-naïve patients with systemic lupus erythematosus and rheumatoid arthritis | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Ogura | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = A Hirata, N Hayashi, S Takenaka, H Ito, K Mizushina, Y Fujisawa, M Imamura, N Yamashita, S Nakahashi, R Kujime, H Kameda | gazeto = Lupus | volumo = 26 | numero = 7 | paĝoj = 707–714 | doi = 10.1177/0961203316676375 | dato = 2017-06 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. M.C. Nelson kaj kunaŭtoroj trovis ke ĉe la junaj pacientoj post la 10-a vivojaro ofteco de artrito estas pli alta ol ĉe la plenkreskuloj<ref name="Clinical Determinants of Childhood Onset"/>. L. Wen kaj kunaŭtoroj ne trovis statistike gravajn diferencojn, konstatinte ke artriton havas 61,4% de la junaj pacientoj kaj 67,4% de la plenkreskuloj<ref name="Clinical and laboratorial outcome of different age-onset"/>. Tamen N. Ambrose kaj kunaŭtoroj trovis korelacion inter la aĝo kaj ofteco de artrito: 66% de la infanoj, 75% de la adoleskantoj kaj 93% de la plenkreskuloj<ref name="Differences in disease phenotype">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27147622/ | titolo = Differences in disease phenotype and severity in SLE across age groups | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Ambrose | persona nomo = N | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = T A Morgan, J Galloway, Y Ionnoau, M W Beresford, D A Isenberg; UK JSLE Study Group | gazeto = Lupus | volumo = 25 | numero = 14 | paĝoj = 1542–1550 | doi = 10.1177/0961203316644333 | dato = 2016-12 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Plej ofte artrito ĉe la infanoj estiĝas je la pinto de la malsano, estas rapide kuracebla kaj malofte transformiĝas je kronika artrito. A.P. Sakamoto kaj kunaŭtoroj konstatis nur 3,7% de la kazoj de la kronika artrito, plej ofte temis pri manartikoj kaj piedartikoj. Ĉe 56% la malsano manifestiĝis kiel artrito kun origina diagnozo [[juvenila idiopatia artrito]]. Kronika artrito formiĝis same malofte ĉe la junaj (2,4%) kaj plenkreskaj (3,8%) lupusuloj<ref name="Characterization of chronic arthritis in a multicenter study of 852">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27629113/ | titolo = Characterization of chronic arthritis in a multicenter study of 852 childhood-onset systemic lupus erythematosus patients | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Sakamoto | persona nomo = Ana Paula | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Clovis Artur Silva, Mariana Paes Leme Ferriani, Rosa Maria Rodrigues Pereira, Eloisa Bonfá, Claudia Saad-Magalhães, Eunice Okuda, Simone Appenzeller, Francisco Hugo Gomes, Ana Luiza Garcia Cunha, Mirna Henriques Tomich Salume, Daniela Petry Piotto, Maria Teresa Terreri | gazeto = Rheumatology International | volumo = 36 | numero = 12 | paĝoj = 1641–1648 | doi = 10.1007/s00296-016-3564-6 | dato = 2016-12 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ĉe la infanoj artrito estis aperanta je pli frua fazo de la malsano, trafis pli da artikoj kaj estis pli aktiva<ref name="distinct features in 336 paediatric and 1830 adult patients">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26615611/ | titolo = Chronic arthritis in systemic lupus erythematosus: distinct features in 336 paediatric and 1830 adult patients | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Gormezano | persona nomo = Natali W S | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Clovis A Silva, Nadia E Aikawa, Diego L Barros, Mariana A da Silva, Carini I Otsuzi, Katia Kozu, Luciana Parente Seguro, Rosa M R Pereira, Eloisa Bonfá | gazeto = Clinical Rheumatology | volumo = 35 | numero = 1 | paĝoj = 227–231 | doi = 10.1007/s10067-015-3127-3 | dato = 2016-01 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Sekve de kronika inflamo en la artikoj kaj periartikaj molaj histoj, kaŭzanta periartikan fibrozon, formiĝas korekteblaj elartikiĝoj de la interfalangaj kaj metakarpa-falangaj artikoj, [[ulnara devio]] kaj amitrofio — misformanta artropatio de Jaccoud<ref name="A Narrative Literature Review Comparing"/>. Artropatio de Jaccoud trafas junajn lupusulojn malpli ofte ol plenkreskulojn. A.P. Sakamoto kaj kunaŭtoroj raportis pri 0,2% (6% de la junaj pacientoj kun kronika artrito)<ref name="Characterization of chronic arthritis in a multicenter study of 852"/>. Plejparto de la esploristoj konsideras artropation de Jaccoud malfrua manifestiĝo de lupuso, tamen A. P. Ĵornjak kaj M. M. Ivanova rimarkigas ke ĉe 26,9% kun alta inflama aktiveco misformiĝoj aperis jam en la unua jaro de la malsano<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://cyberleninka.ru/article/n/deformiruyuschaya-artropatiya-kistey-sindrom-zhakku-pri-sistemnoy-krasnoy-volchanke | titolo = Деформирующая артропатия кистей (синдром Жакку) при системной красной волчанке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Жорняк | persona nomo = А.П. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Иванова М.М. | gazeto = Научно-практическая ревматология | volumo = | numero = 4 | paĝoj = 42–45 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 2005 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Rupuso ĉe la infanoj renkontiĝas je 0,7–2,5% de la kazoj kaj manifestiĝas kiel kombino de seropozitiva juvenila idiopatia artrito kaj lupuso<ref name="Characterization of chronic arthritis in a multicenter study of 852"/>. V. Ziaee kaj kunaŭtoroj trovis erozian artriton kaze de rupuso ĉe 45% de la junaj pacientoj, poliartriton je 70%. Kutime klinikaj manifestiĝoj de la juvenila idiopatia artrito aperis pli frue ol tiuj de lupuso aperontaj post 2–3 jaroj. Mediana periodo inter komenco de la artrito kaj konfirmita lupuso estis 50,1 monatoj. Je la momento de artikaj manifestiĝoj, ĉe 50% de la pacientoj jam estis trovita antinuklea faktoro, ĉe 60% — reŭmatoida faktoro kun plua kresko de la titroj kaj ofteco de la formiĝo de la pozitiveco<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23762733/ | titolo = RHUPUS Syndrome in Children: A Case Series and Literature Review | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Ziaee | persona nomo = Vahid | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Mohammad Hassan Moradinejad, Reyhaneh Bayat | gazeto = Case Reports in Rheumatology | volumo = | numero = | paĝoj = 819629 | doi = 10.1155/2013/819629 | dato = 2013 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Laŭ N.W. Gormezano kaj kunaŭtoroj, ofteco de rupuso ĉe la plenkreskaj pacientoj kun kronika artrito estas pli alta ol ĉe la junaj lupusuloj, dum sen la kronika artiro la proporcio estas ne tre malsama (12% de la infanoj kaj 17% de la plenkreskuloj)<ref name="distinct features in 336 paediatric and 1830 adult patients"/>. Foje estiĝas ankaŭ [[miozito]]<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35351810/ | titolo = Clinical and histopathological features of myositis in systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Tiniakou | persona nomo = Eleni | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Daniel Goldman, Andrea Corse, Andrew Mammen, Michelle A Petri | gazeto = Lupus Science & Medicine | volumo = 9 | numero = 1 | paĝoj = e000635 | doi = 10.1136/lupus-2021-000635 | dato = 2022-03 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Skeletaj muskoloj estas trafataj ĉe 4–16% de la pacientoj<ref name="Inflammatory myositis in systemic lupus erythematosus">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32281474/ | titolo = Inflammatory myositis in systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Bitencourt | persona nomo = Nicole | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = E Blair Solow, Tracey Wright, Bonnie L Bermas | gazeto = Lupus | volumo = 29 | numero = 7 | paĝoj = 776–781 | doi = 10.1177/0961203320918021 | dato = 2020-06 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En maloftaj kazoj miozito estas la ĉefa simptomo de la malsano<ref name="analysis of 600 patients">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14978660/ | titolo = Clusters of clinical and immunologic features in systemic lupus erythematosus: analysis of 600 patients from a single center | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Font | persona nomo = Josep | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Ricard Cervera, Manuel Ramos-Casals, Mario García-Carrasco, Juan Sents, Carme Herrero, Jose-Antonio del Olmo, Alexandre Darnell, Miguel Ingelmo | gazeto = Seminars in Arthritis and Rheumatism | volumo = 33 | numero = 4 | paĝoj = 217–230 | doi = 10.1053/s0049-0172(03)00133-1 | dato = 2004-02 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Miozito manifestiĝas per malforteco de proksimalaj muskoloj, [[mialgio]] kaj muskola atrofio<ref name="High prevalence of myositis">{{citaĵo el gazeto | url = https://ped-rheum.biomedcentral.com/articles/10.1186/1546-0096-9-20 | titolo = High prevalence of myositis in a southeastern United States pediatric systemic lupus erythematosus cohort | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Record | persona nomo = Jessica L | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Timothy Beukelman, Randy Q Cron | gazeto = Pediatric Rheumatology | volumo = 9 | numero = | paĝoj = 20 | doi = 10.1186/1546-0096-9-20 | dato = 2011-08-09 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Kutime pacientoj kun miozito havas pli altan nivelon de [[kreatinfosfokinazo]] en la sero, simptomojn de inflamo je la proksimalaj muskoloj troveblajn per magneta resonanca tomografio, anomaliajn rezultojn de la muskolaj biopsaĵoj. Ofteco de la miozito ĉe la junaj pacientoj, laŭ diversaj esploroj, varias de 5 ĝis 31%<ref name="Особенности дебюта системной красной волчанки"/><ref name="High prevalence of myositis"/>. N. Bitencourt kaj kunaŭtoroj trovis mioziton ĉe 6,3% de la lupusuloj de ĉiuj aĝoj, sed konstatis ke la junaj pacientoj havas ĝin pli ofte. 68% de ĉiuj kazoj ĉe la junaj pacientoj estis registritaj komence de la malsano, ĉe 40% de la paicentoj kun lupuso kaj miozito estis trovitaj aŭtoantikorpoj asociitaj kun miozito, inkluzive de anti-Ro, anti-La, antikorpoj al [[ribonukleoproteino]], Pm-Scl, al la Smith (Sm)-antigeno<ref name="Inflammatory myositis in systemic lupus erythematosus"/> Je 3,4–6,3% temas pri krucsindromo, kombinanta lupuson kaj idiopatian inflaman miopation<ref name="report of 6 cases">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24765389/ | titolo = Systemic lupus erythematosusmyositis overlap syndrome: report of 6 cases | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Maazoun | persona nomo = Fatma | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Faten Frikha, Mouna Snoussi, Neila Kaddour, Hatem Masmoudi, Zouhir Bahloul | gazeto = Clinical Practice | volumo = 1 | numero = 4 | paĝoj = e89 | doi = 10.4081/cp.2011.e89 | dato = 2011-11-02 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22791399/ | titolo = Overlap syndrome: a child cohort | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Mondal | persona nomo = Rakesh | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Sumantra Sarkar, Madhumita Nandi, Avijit Hazra, Priyankar Pal, Indira Banerjee, Partha Pan, Prabhas Giri | gazeto = Indian Pediatrics | volumo = 80 | numero = 5 | paĝoj = 434–435 | doi = 10.1007/s12098-012-0825-6 | dato = 2013-05 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Iuj konstatas ke probableco de la krucsindromo kreskas se lupusulo havas antikorpojn al ribonukleoproteino<ref name="analysis of 600 patients"/><ref name="report of 6 cases"/><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://www.researchgate.net/publication/331090472_Systemic_lupus_erythematosus_and_overlap_A_clinician_perspective | titolo = Systemic lupus erythematosus and overlap: A clinician perspective | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Shah | persona nomo = Sanket | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Chengappa G Kavadichanda, Vir Negi | gazeto = Clinical Dermatology Review | volumo = 3 | numero = 1 | paĝoj = 12 | doi = 10.4103/CDR.CDR_44_18 | dato = 2019-01 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Tio ĉi sugestas ke pacientoj kun tiuj ĉi antikorpoj bezonas skrupulan observadon por ĝustatempa diagnozado de la krucsindromo, inkluzive kun idiopatia inflama miopatio. K.H. Lin kaj J.K. Kao trovis ke dum evoluo de miozito nivelo de la antikorpoj propraj al lupuso malaltiĝis<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36271381/ | titolo = Overlap syndrome in a 12-year-old girl with systemic lupus erythematosus and anti-oj antibody-positive polymyositis: a case report | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Lin | persona nomo = K.H. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = J.K. Kao | gazeto = Pediatric Rheumatology Online Journal | volumo = 20 | numero = 1 | paĝoj = 92 | doi = 10.1186/s12969-022-00753-z | dato = 2022-10-21 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Manifestiĝoj de la miopatia sindromo ĉe lupusulo foje povus esti sekvo de terapio per [[glukokortikoidoj]] kaj (malpli ofte) per [[hidroksiklorokino]]<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29525810/ | titolo = Glucocorticoid-Induced Myopathy in a Patient with Systemic Lupus Erythematosus (SLE): A Case Report and Review of the Literature | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Silver | persona nomo = Elliot M | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = William Ochoa | gazeto = American Journal of Case Reports | volumo = 11 | numero = 19 | paĝoj = 277–283 | doi = Mar 11:19:. doi: 10.12659/ajcr.906377 | dato = 2018-03 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Muskola-skeletaj simptomoj ĉe la infanoj povus esti ligitaj al formiĝo de periferia [[polineŭropatio]], manifestiĝanta per perturboj de sensiveco laŭ polineŭropatia tipo, doloroj (precipe je distalaj partoj de la brakoj kaj kruroj), muskola malforteco, limigita movebleco de la kruroj kaj brakoj, limigita movaktiveco ĝenerale, fuŝita irmaniero. Laŭ iuj datumoj, periferia polineŭropatio kiel komplikiĝo de la vaskulopatio de etaj arterioj, nutrantaj damaĝitajn nervojn, estiĝas ĉe 10–15% de la lupusuloj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21641018/ | titolo = Peripheral neuropathy in patients with systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Florica | persona nomo = Brandusa | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Ellie Aghdassi, Jiandong Su, Dafna D Gladman, Murray B Urowitz, Paul R Fortin | gazeto = Seminars in Arthritis and Rheumatism | volumo = 41 | numero = 2 | paĝoj = 203–211 | doi = 10.1016/j.semarthrit.2011.04.001 | dato = 2011-10 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="Neurologic manifestations of systemic lupus erythematosus in children and adults">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19932376/ | titolo = Neurologic manifestations of systemic lupus erythematosus in children and adults | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Muscal | persona nomo = Eyal | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Robin L Brey | gazeto = Neurologic Clinics | volumo = 28 | numero = 1 | paĝoj = 61–73 | doi = 10.1016/j.ncl.2009.09.004 | dato = 2010-02 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ĉe la junaj pacientoj ĝi renkontiĝas je 0,7–13% (4–27% ĉe la plenkreskuloj)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://www.researchgate.net/publication/262439891_Peripheral_polineuropathy_in_patients_with_juvenile_systemic_lupus_erythematosus | titolo = Peripheral polineuropathy in patients with juvenile systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Tavares Almeida | persona nomo = Roberta | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Lúcia Maria de Arruda Campos, Nádia E Aikawa, Kátia Tomie Kozue | gazeto = Revista Brasileira de Reumatologia | volumo = 49 | numero = 4 | paĝoj = 362–374 | doi = | dato = 2009-08 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="Data from the UK Juvenile-onset">{{citaĵo el gazeto | url = https://www.researchgate.net/publication/355052704_Neuropsychiatric_involvement_in_juvenile-onset_systemic_lupus_erythematosus_Data_from_the_UK_Juvenile-onset_systemic_lupus_erythematosus_cohort_study | titolo = Neuropsychiatric involvement in juvenile-onset systemic lupus erythematosus: Data from the UK Juvenile-onset systemic lupus erythematosus cohort study | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Giani | persona nomo = Teresa | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Eve MD Smith, Eslam Al-Abadi, Kate Armon | gazeto = Lupus | volumo = 30 | numero = 12 | paĝoj = 1955–1965 | doi = 10.1177/09612033211045050 | dato = 2021-10 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Plej ofte formiĝas simetria sensomova polineŭropatio<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://www.researchgate.net/publication/335026834_Peripheral_Nervous_System_Disease_in_Systemic_Lupus_Erythematosus_Results_From_an_International_Inception_Cohort_Study | titolo = Peripheral Nervous System Disease in Systemic Lupus Erythematosus: Results From an International Inception Cohort Study | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Hanly | persona nomo = John G. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = John G. Hanly, Qiuju Li, Li Su, Murray B. Urowitz | gazeto = Arthritis & Rheumatology | volumo = 72 | numero = 1 | paĝoj = <!-- aŭ |paĝo= de la fontinformoj --> | doi = 10.1002/art.41070 | dato = 2019 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Kutime pacientoj kun periferia polineŭropatio havas altan aktivecon de lupuso, plursistemajn damaĝojn kaj pli malbone reagas al la terapio kaze de recidivoj. Iuj esploristoj supozigas ligitecon inter periferia polineŭropatio kaj ĉeesto de antifosfolipidaj korpoj, antikorpoj al la ribosoma proteino<ref name="Neurologic manifestations of systemic lupus erythematosus in children and adults"/><ref name="Data from the UK Juvenile-onset"/>. Kaŭzo de la periferia dolora sindromo, ofte erare konsiderata manifestiĝo de artrito, povas esti mjelaj infarktoj. Kutime ili estas diagnozataj post estiĝo de [[asepta nekrozo]]. Mjelaj infarktoj asociiĝas kun alta aktiveco de la malsano, vaskulito, juna aĝo kaj altaj dozoj de glukokortikoidoj<ref name="Bone Involvement in Systemic Lupus Erythematosus">{{citaĵo el gazeto | url = https://www.researchgate.net/publication/360778407_Bone_Involvement_in_Systemic_Lupus_Erythematosus | titolo = Bone Involvement in Systemic Lupus Erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Rella | persona nomo = Valeria | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = C. Rotondo, Alberto Altomare, Francesco Paolo Cantatore | gazeto = International Journal of Molecular Sciences | volumo = 23 | numero = 10 | paĝoj = 5804 | doi = 10.3390/ijms23105804 | dato = 2022-05 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. G.Q. Zhu kaj kunaŭtoroj ne trovis statistike gravajn diferencojn je ofteco de la mjelaj infarktoj ĉe la junaj kaj plenkreskaj pacientoj, sed trovis ilian ligitecon al la [[Raynaud-malsano]] kaj ĉeesto de la antikorpoj al ribonukleoproteino<ref name="Complicated with Knee Bone Infarction">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35936062/ | titolo = Clinical Study on Systemic Lupus Erythematosus Complicated with Knee Bone Infarction | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Gui-Qi Zhu | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Hong-Xia Qiu, Xin-Mei Ma, Mei-Xia Liu | gazeto = International Journal of Clinical Practice | volumo = | numero = | paĝoj = 7025811 | doi = 10.1155/2022/7025811 | dato = 2022-07-18 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Y. Zhang kaj kunaŭtoroj trovis ke magneta resonanca tomografio ebligas fruan diagnozadon de la damaĝoj de la apoga-mova sistemo, kies klinikaj manifestiĝoj ĉe la infanoj aperas malfrue, dum [[radiografio]] eltrovas malpli ol 50% de la damaĝoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29600681/ | titolo = [Imaging findings of bone infarction in children with systemic lupus erythematosus] | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Yu Zhang | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Xiao-Min Duan, Hai-Bing Mei | gazeto = Zhongguo gu shang | volumo = 31 | numero = 3 | paĝoj = 272–275 | doi = 10.3969/j.issn.1003-0034.2018.03.016 | dato = 2018-03-25 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = cn | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Muskola-skeletaj simptomoj ĉe la junaj pacientoj povus esti sekvoj ne nur de la lupuso mem, sed ankaŭ de ties komplikiĝoj kiel asepta nekrozo, [[Lupuso kaj ostoporozo|ostoporozo]], ostoporozaj frakturoj. M.J. Holland kaj kunaŭtoroj konstatis ke 44,2% de la infanoj kaj adoleskantoj kun mediana daŭro de la malsano 3,8 jaroj havas nerenverseblajn ŝanĝojn. Dominas damaĝoj de la muskola-skeleta sistemo (17%) kaj neŭropsikaj perturboj, estiĝantaj post 2–3 jaroj de la malsano<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29409150/ | titolo = Measuring Disease Damage and Its Severity in Childhood-Onset Systemic Lupus Erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Holland | persona nomo = Michael J | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Michael W Beresford, Brian M Feldman, Jennifer Huggins, Ximena Norambuena, Clovis A Silva, Gordana Susic, Flavio Sztajnbok, Yosef Uziel, Simone Appenzeller, Stacy P Ardoin, Tadej Avcin, Francisco Flores, Beatrice Goilav, Raju Khubchandani, Marissa Klein-Gitelman, Deborah Levy, Angelo Ravelli, Scott E Wenderfer, Jun Ying, Nicolino Ruperto, Hermine I Brunner; PRINTO and PRCSG Investigators | gazeto = Arthritis Care & Research | volumo = 70 | numero = 11 | paĝoj = 1621–1629 | doi = 10.1002/acr.23531 | dato = 2018-11 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Asepta nekrozo lokiĝanta ĉe la genuoj manifestiĝas precipe kiel [[sinovito]], ĉe la [[koksartiko]]j per doloro kaj limigita movebleco, do ofte ĝiaj simptomoj estas konsiderataj akutiĝo de la artrito sekve de aktiveco de lupuso<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33466148/ | titolo = Juvenile-onset multifocal osteonecrosis in systemic lupus erythematosus: A case report | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Wenyuan Jin | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Xinghui Yang, Meiping Lu | gazeto = Medicine (Baltimore) | volumo = 100 | numero = 2 | paĝoj = e24031 | doi = 10.1097/MD.0000000000024031 | dato = 2021-01-15 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Unuafoje ligon inter lupuso kaj artrito priskribis en 1960 E.L. Dubois kaj L. Cozen<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/13724595/ | titolo = Avascular (aseptic) bone necrosis associated with systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Dubois | persona nomo = E.L. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = L. Cozen | gazeto = The Journal of the American Medical Association | volumo = 174 | numero = | paĝoj = 966–971 | doi = 10.1001/jama.1960.03030080028005 | dato = 1960-10-22 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Tiu ĉi nekrozo trafas, laŭ diversaj datumoj, 5–23% junajn pacientojn, magneta resonanca tomografio eltrovas sensimptomajn damaĝojn ĉe ĝis 40%<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://www.jrheum.org/content/42/12/2304 | titolo = Risk Factors for Symptomatic Avascular Necrosis in Childhood-onset Systemic Lupus Erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Yang | persona nomo = Yelin | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Sathish Kumar, Lily Siok Hoon Lim, Earl D. Silverman, Deborah M. Levy | gazeto = The Journal of Rheumatology | volumo = 42 | numero = 12 | paĝoj = 2304–2309 | doi = https://doi.org/10.3899/jrheum.150464 | dato = 2015-12 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11840446/ | titolo = Risk factors for damage in childhood-onset systemic lupus erythematosus: cumulative disease activity and medication use predict disease damage | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Brunner | persona nomo = Hermine I | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Earl D Silverman, Theresa To, Claire Bombardier, Brian M Feldman | gazeto = Arthritis & Rheumatology | volumo = 46 | numero = 2 | paĝoj = 436–444 | doi = 10.1002/art.10072 | dato = 2002-02 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12910556/ | titolo = Assessment of damage in juvenile-onset systemic lupus erythematosus: a multicenter cohort study | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Ravelli | persona nomo = Angelo | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Carolina Duarte-Salazar, Silvia Buratti, Andreas Reiff, Bram Bernstein, Maria Rocio Maldonado-Velazquez, Rosalia Beristain-Manterola, Nobuaki Maeno, Syuji Takei, Valeria Gerloni, Charles H Spencer, Polyxeni Pratsidou-Gertsi, Nicolino Ruperto, Angela Pistorio, Alberto Martini | gazeto = Arthritis & Rheumatology | volumo = 49 | numero = 4 | paĝoj = 501–507 | doi = 10.1002/art.11205 | dato = 2003-08 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Haveblo de pluraj mjelaj infarktoj altigas probablecon de la formiĝo de la asepta nekrozo<ref name="Bone Involvement in Systemic Lupus Erythematosus"/>. Y. Yang kaj kunaŭtoroj trovis manifestiĝojn de la asepta nekrozo ĉe 6% de la junaj pacientoj kun averaĝa daŭro de la malsano je 2,3 jaroj. Ili konstatis statistike gravan korelacion inter la asepta nekrozo kaj neŭrolupuso kaj lupusa nefrito. Tiaj pacientoj pli ofte ricevadis pulso-terapion, havis pli altan akumulan dozon de glukokortikoidoj kompare al la pacientoj sen asepta nekrozo<ref name="multiethnic US cohort (LUMINA)">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16269429/ | titolo = Systemic lupus erythematosus in a multiethnic US cohort (LUMINA): XXIV. Cytotoxic treatment is an additional risk factor for the development of symptomatic osteonecrosis in lupus patients: results of a nested matched case-control study | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Calvo-Alén | persona nomo = J | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = G McGwin, S Toloza, M Fernández, J M Roseman, H M Bastian, E J Cepeda, E B González, B A Baethge, B J Fessler, L M Vilá, J D Reveille, G S Alarcón; LUMINA Study Group | gazeto = The Annals of the Rheumatic Diseases | volumo = 65 | numero = 6 | paĝoj = 785–790 | doi = 10.1136/ard.2005.040428 | dato = 2006-06 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La ĉefa riskofaktoro rilate la aseptan nekrozon estas apliko de glukokortikoidoj<ref name="Bone Involvement in Systemic Lupus Erythematosus"/><ref name="Complicated with Knee Bone Infarction"/><ref name="multiethnic US cohort (LUMINA)"/><ref name="Taiwanese population">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32968109/ | titolo = Epidemiology and risk factors for avascular necrosis in childhood systemic lupus erythematosus in a Taiwanese population | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Hsin-Lin Tsai | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Jei-Wen Chang, Jen-Her Lu, Chin-Su Liu | gazeto = Scientific Reports | volumo = 10 | numero = 1 | paĝoj = 15563 | doi = 10.1038/s41598-020-71923-w | dato = 2020-09-23 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>, kvankam oni raportis ankaŭ kazojn kiam la nekrozo aperis sen tiuj ĉi kuraciloj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9734682/ | titolo = Risk factors for avascular bone necrosis in systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Mok | persona nomo = C C | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = C S Lau, R W Wong | gazeto = British Journal of Rheumatology | volumo = 37 | numero = 8 | paĝoj = 895–900 | doi = 10.1093/rheumatology/37.8.895 | dato = 1998-08 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Inter la aliaj riskofaktoroj menciindas alta aktiveco de la malsano, artrito, Raynaud-malsano, vaskulito, ĉeesto de antifosfolipidaj antikorpoj kaj lupusa antikoagulanto, malsufiĉo de la [[vitamino D]], la azia aŭ afrika deveno<ref name="Bone Involvement in Systemic Lupus Erythematosus"/><ref name="Complicated with Knee Bone Infarction"/><ref name="Yelin">{{citaĵo el gazeto | url = https://www.semanticscholar.org/paper/Risk-Factors-for-Symptomatic-Avascular-Necrosis-in-Yang-Kumar/a326220317689c8c82d6ed046b8a5b7695a4a75e | titolo = Risk Factors for Symptomatic Avascular Necrosis in Childhood-onset Systemic Lupus Erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Yang | persona nomo = Yelin | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Sathish Kumar, L. Lim, E. Silverman, D. Levy | gazeto = Journal of Rheumatology | volumo = 42 | numero = 12 | paĝoj = 2304–2309 | doi = 10.3899/jrheum.150464 | dato = 2015-12-01 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La asepta nekrozo plej ofte lokiĝas ĉe la genuaj, koksaj kaj [[Ŝultra artiko|ŝultraj artikoj]]. Ofte okazas duflankaj damaĝoj, kaze de la koksartikoj tio okazas je 90% de la kazoj<ref name="Yelin"/>. R. Gurion kaj kunaŭtoroj raportis pri pluraj aseptaj nekrozoj je 47% de la kazoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25902709/ | titolo = Avascular necrosis in pediatric systemic lupus erythematosus: a brief report and review of the literature | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Gurion | persona nomo = Reut | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Vin Tangpricha, Eric Yow, Laura E Schanberg, Grace A McComsey, Angela Byun Robinson; Atherosclerosis Prevention in Pediatric Lupus Erythematosus Investigators | gazeto = Pediatric Rheumatology | volumo = 13 | numero = 13 | paĝoj = | doi = 10.1186/s12969-015-0008-x | dato = 2015-04-23 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. H.L. Tsai kaj kunaŭtoroj konkludis ke longdaŭra kuracado de la junaj pacientoj per hidroksiklorokino malaltigas riskon de la asepta nekrozo, plej ofte estiĝinta je observitaj de ili grupoj je la 15-a ĝis 23-a vivojaroj<ref name="Taiwanese population"/>. Periferia dolorsindromo povas esti ankaŭ sekvo de ostoporozo, aperanta ĉe 20% de la junaj lupusuloj. Ostopenio je la lumba zono de la vertebraro estiĝas ĉe 37,5% de la junaj pacientoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17530722/ | titolo = Prevalence and etiology of low bone mineral density in juvenile systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Compeyrot-Lacassagne | persona nomo = Sandrine | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Pascal N Tyrrell, Eshetu Atenafu, Andrea S Doria, Derek Stephens, David Gilday, Earl D Silverman | gazeto = Arthritis & Rheumatology | volumo = 56 | numero = 6 | paĝoj = 1966–1973 | doi = 10.1002/art.22691 | dato = 2007-07 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La plej gravaj riskofaktoroj de la estiĝo de ostoporozo ĉe la junaj lupusuloj estas respektva familia anamnezo, renaj damaĝoj, ĉeesto de la anti-Ro, de lupusa antikoagulanto, longdaŭra uzado kaj granda akumulita dozo de glukokortikoidoj, uzado de antikoagulantoj, ciklofosfamido, [[kontraŭkonvulsiilo]]j, malsufiĉo de la vitamino D, malalta movaktiveco, la azia aŭ afrika deveno<ref name="Bone Involvement in Systemic Lupus Erythematosus"/><ref name="Bone remodeling serum markers">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35897105/ | titolo = Bone remodeling serum markers in children with systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Sheng Hao | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Jing Zhang, Bingxue Huang, Dan Feng, Xiaoling Niu, Wenyan Huang | gazeto = Pediatric Rheumatology Online Journal | volumo = 20 | numero = 1 | paĝoj = 54 | doi = 10.1186/s12969-022-00717-3 | dato = 2022-07-27 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. S. Hao kaj kunaŭtoroj konkludis ke malalta nivelo de la vitamino D kaj perturboj de la osta metabolo daŭras eĉ post atingi remiton (SLEDAI <4), ĉe tio nivelo de [[RANKL]] en la sero estas alta, esprimiĝo de ostoprotegerino malalta. La aŭtoroj konkludis ke kaze de remito glukokortikoidoj kontribuas al la estiĝo kaj evoluo de anomalia rekonstruiĝo de la osto per RANKL/ostoprotegerino, stimulante progreson de ostoporozo, korelacianta kun la dozo de glukokortikoidoj<ref name="Bone remodeling serum markers"/>. Se haveblas ostoporoza spondilopatio kun kompresiaj vertebraj frakturoj ĉe la junaj pacientoj, sufiĉe ofte haveblas ankaŭ sekundara radikulopatio, kiu kaze de manko de manifestiĝoj je la fraktura loko povas esti mistraktata kiel periferia artika sindromo, kaŭzita de lupusa aktiveco. C.M. LeBlanc kaj kunaŭtoroj raportis ke ofteco de ostoporozaj vertebraj frakturoj ĉe la infanoj kun reŭmatologiaj malsanoj estis 4,4 je 100 paciento-jaroj, 28,6% el ili estis la junaj lupusuloj. En 43% de la kazoj okazis sensimptomaj frakturoj. Ili listigis jenajn riskofaktorojn de la ostoporozaj vertebraj frakturoj: aktiveco dum la unuaj 12 monatoj de la malsano, grava kresko de la korpopezo, malaltiĝo de minerala denseco de la ostoj dum la unuaj 6 monatoj de la malsano<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25801315/ | titolo = Incident Vertebral Fractures and Risk Factors in the First Three Years Following Glucocorticoid Initiation Among Pediatric Patients With Rheumatic Disorders | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = LeBlanc | persona nomo = Claire M A | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Jinhui Ma, Monica Taljaard, Johannes Roth, Rosie Scuccimarri, Paivi Miettunen, Bianca Lang, Adam M Huber, Kristin Houghton, Jacob L Jaremko, Josephine Ho, Nazih Shenouda, Mary Ann Matzinger, Brian Lentle, Robert Stein, Anne Marie Sbrocchi, Kiem Oen, Celia Rodd, Roman Jurencak, Elizabeth A Cummings, Robert Couch, David A Cabral, Stephanie Atkinson, Nathalie Alos, Frank Rauch, Kerry Siminoski, Leanne M Ward | gazeto = The Journal of Bone and Mineral Research | volumo = 30 | numero = 9 | paĝoj = 1667–1675 | doi = 10.1002/jbmr.2511 | dato = 2015-09 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ofte junajn pacientojn trafas [[fibromialgio]]. F. Wolfe konstatis ĝin ĉe 36,7% de la junaj lupusuloj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21285161/ | titolo = Fibromyalgia criteria and severity scales for clinical and epidemiological studies: a modification of the ACR Preliminary Diagnostic Criteria for Fibromyalgia | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Wolfe | persona nomo = Frederick | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Daniel J Clauw, Mary-Ann Fitzcharles, Don L Goldenberg, Winfried Häuser, Robert S Katz, Philip Mease, Anthony S Russell, I Jon Russell, John B Winfield | gazeto = The Journal of Rheumatology | volumo = 38 | numero = 6 | paĝoj = <!-- aŭ |paĝo= de la fontinformoj --> | doi = Jun;38(6):1113-22. doi: 10.3899/jrheum.100594 | dato = 2011-06 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Foje fibromialgio estiĝis jarojn antaŭ manifestiĝo de lupuso<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17634900/ | titolo = Is there a predisposition for the development of autoimmune diseases in patients with fibromyalgia? Retrospective analysis with long term follow-up | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Kötter | persona nomo = Ina | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Daniela Neuscheler, Ilhan Günaydin, Dorothee Wernet, Reinhild Klein | gazeto = Rheumatology International | volumo = 27 | numero = 11 | paĝoj = 1031–1039 | doi = 10.1007/s00296-007-0413-7 | dato = 2007-09 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lernejanoj havas ĝin je 2−6% de la kazoj, ĉefe knabinoj, sed kaze de la juvenila lupuso ĝin havas ĝis 12% (ĉe la plenkreskuloj kun lupuso — 8,2 ĝis 61%). Manifestiĝoj de fibromialgio ne korelacias kun aktiveco de lupuso. Kiel la asociitaj faktoroj menciindas [[lumsensiveco]], ulceroj de mukozo, sekundara Sjögren-sindromo. Fibromialgio estas ligita kun [[depresio]] kaj grave influas [[Vivkvalito kun lupuso|vivkvaliton de la pacientoj]] sendepende de ties aĝo<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26545727/ | titolo = 2010 American College of Rheumatology Adult Fibromyalgia Criteria for Use in an Adolescent Female Population with Juvenile Fibromyalgia | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Ting | persona nomo = Tracy V | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Kimberly Barnett, Anne Lynch-Jordan, Catharine Whitacre, Michael Henrickson, Susmita Kashikar-Zuck | gazeto = The Journal of Pediatrics | volumo = 169 | numero = | paĝoj = 181–187.e1 | doi = 10.1016/j.jpeds.2015.10.011 | dato = 2016-02 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12794258/ | titolo = Fibromyalgia in systemic lupus erythematosus: prevalence and clinical implications | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Buskila | persona nomo = Dan | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Joseph Press, Mahmoud Abu-Shakra | gazeto = Clinical Reviews in Allergy & Immunology | volumo = 25 | numero = 1 | paĝoj = 25–8 | doi = 10.1385/CRIAI:25:1:25 | dato = 2003-08 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28628467/ | titolo = Juvenile- and adult-onset systemic lupus erythematosus: a comparative study in a large cohort from the Spanish Society of Rheumatology Lupus Registry (RELESSER) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Torrente-Segarra | persona nomo = Vicenç | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Tarek Carlos Salman Monte, Iñigo Rúa-Figueroa, Fernando Sánchez-Alonso, Francisco Javier López-Longo, María Galindo-Izquierdo, Jaime Calvo-Alén, Alejandro Olivé-Marqués, Jesús Ibañez-Ruán, Loreto Horcada, Ana Sánchez-Atrio, Carlos Montilla, Rafael Benito Melero González, Elvira Díez-Álvarez, Victor Martinez-Taboada, José Luis Andreu, Olaia Fernández-Berrizbeitia, José Ángel Hernández-Beriain, Marian Gantes, Blanca Hernández-Cruz, Ángela Pecondón-Español, Carlos Marras, Gema Bonilla, José M Pego-Reigosa; RELESSER Study Group of the Spanish Society of Rheumatology (SER) and the Study Group of Systemic Autoimmune Diseases of the SER (EAS-SER) | gazeto = Clinical and Experimental Rheumatology | volumo = 35 | numero = 6 | paĝoj = 1047-1055 | doi = | dato = 2017-11/12 | alirdato = 2025-11-10 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Plimulto de la pacientoj taksas sian staton pli malbone ol kuracistoj, kion kaŭzas fibromialgio. J.T. Jones kaj kunaŭtoroj esploris 50 pacientojn 8 ĝis 20 jarojn aĝajn, malsaniĝintajn antaŭ 2,5 jaroj, kun malalta aktiveco de la malsano kaj averaĝa indekso de damaĝoj 0,6%, kaj trovis ke 40% suferas pro klinike grava doloro, ne korelacianta kun la aktiveco de la malsano. 20% el ili taksis sian doloron laŭ maksimuma skalo (>26), kio grave fuŝis ilian vivkvaliton, kaŭzante depresion kaj kronikan [[laceco]]n<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26195020/ | titolo = Pain, Fatigue, and Psychological Impact on Health-Related Quality of Life in Childhood-Onset Lupus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Jones | persona nomo = Jordan T | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Natoshia Cunningham, SusmitA Kashikar-Zuck, Hermine I Brunner | gazeto = Arthritis Care & Research | volumo = 68 | numero = 1 | paĝoj = 73–80 | doi = 10.1002/acr.22650 | dato = 2016-01 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Skeleta-muskolaj manifestiĝoj ĉe la junaj pacientoj foje aperas sekve de akompanaj malsanoj, precipe de infektoj kaj tumoroj<ref name="Bone Involvement in Systemic Lupus Erythematosus"/><ref name="Major Infections of Newly Diagnosed">{{citaĵo el gazeto | url = https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10225143/ | titolo = Major Infections of Newly Diagnosed Childhood-Onset Systemic Lupus Erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Shengfang Bao | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Jingyi Lu, Hua Huang, Ying-Ying Jin, Fei Ding, Zhen Yang, Xuemei Xu, Chenxi Liu, Xi Mo, Yanliang Jin | gazeto = The Journal of Multidisciplinary Healthcare | volumo = 16 | numero = | paĝoj = 1455–1462 | doi = 10.2147/JMDH.S408596 | dato = 2023-05-24 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="Incidence and risk factors">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30458691/ | titolo = Incidence and risk factors of osteomyelitis in adult and pediatric systemic lupus erythematosus: a nationwide, population-based cohort study | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Huang | persona nomo = Y F | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Y S Chang, W S Chen, Y P Tsao, W H Wang, H T Liao, C Y Tsai, C C Lai | gazeto = Lupus | volumo = 28 | numero = 1 | paĝoj = 19–26 | doi = 10.1177/0961203318811601 | dato = 2019-01 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. S. Bao kaj kunaŭtoroj trovis ke la risko de infektiĝoj, precipe de tiuj bakteriaj, grave kreskas ĉe la infanoj en la unua duonjaro post la diagnozo. Ĉe tio ĝi asociiĝas kun ĝenerala alta aktiveco de la malsano kaj renaj damaĝoj<ref name="Major Infections of Newly Diagnosed"/>. Y.F. Huang kaj kunaŭtoroj konstatis ke lupusuloj 8,5-oble pli foje suferas [[ostomjelito]]n (speciale junaj pacientoj) kaj en 50% de la kazoj ĝi iĝis kronika. Risko de estiĝo de ostomjelito asociiĝas kun altaj dozoj de glukokortikoidoj, vaskulaj perturboj, asepta nekrozo<ref name="Bone Involvement in Systemic Lupus Erythematosus"/><ref name="Incidence and risk factors"/>. Plej ofte estas damaĝataj kruraj ostoj, ofte imitante artikajn dolorojn<ref name="Bone Involvement in Systemic Lupus Erythematosus"/>. Kaze de lokaj doloroj akompane de ŝvelo de muskoloj ĉe la junaj pacientoj necesas ankaŭ ekskludi pusan mioziton, eĉ se nivelo de la fermentoj de muskola malintegriĝo ne altiĝis<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27267338/ | titolo = Pyomyositis in childhood-systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Blay | persona nomo = Gabriela | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Mariana P L Ferriani, Izabel M Buscatti, Camila M P França, Lucia M A Campos, Clovis A Silva | gazeto = Revista Brasileira de Reumatologia (English Edition) | volumo = 56 | numero = 1 | paĝoj = 79–81 | doi = 10.1016/j.rbre.2014.04.005 | dato = 2016-01/02 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en, pt | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ofteco de la haŭtaj manifestiĝoj dependas de la aĝo kaj rasa aparteno. J.S. Massias kaj kunaŭtoroj raportis ke en momento de diagnozo en ilia grupo ĝis 8 jarojn aĝa, damaĝojn de la haŭto kaj mukozo havis 44,2% de la pacientoj, 8 ĝis 13 jarojn aĝaj — 32,5%, adoleskantoj 14 ĝis 18 jarojn aĝaj — 45,9%. Kun tempopaso ofteco de la damaĝoj kreskis kaj atingis en la unua grupo 76,7%, en la dua — 65,4%, en la tria — 66,7%. Indekso de la aktiveco pBILAG2004 en la grupo 14 ĝis 18 jarojn aĝa estis grave pli alta, inkluzive danke al la haŭta-mukozaj damaĝoj (p=0,025)<ref name="10.1177/0961203320909156"/>. Azianoj havis haŭtajn damaĝojn je la momento de diagnozo je 47%, je 26%. Kun tempopaso la ciferoj kreskis: 67,9% ĉe la azianoj, 73,9% ĉe la nigruloj, 63,4% ĉe la blankuloj<ref name="Massias"/>. Ju pli fortaj estas haŭtaj [[Erupcio (medicino)|erupcioj]], des malpli grave estas damaĝitaj internaj organoj kaj malpli fortaj estas plurorganaj damaĝoj<ref name="10.1093/rheumatology/keu137"/><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15158749/ | titolo = Skin manifestations of systemic autoimmune connective tissue disease: diagnostics and therapeutics | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Sontheimer | persona nomo = Richard D | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Best Practice & Research: Clinical Rheumatology | volumo = 18 | numero = 3 | paĝoj = 429–462 | doi = 10.1016/j.berh.2004.03.003 | dato = 2004-06 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Laŭ iuj datumoj ĝis 31% de la kazoj de la izolita haŭta lupuso ĉe la junaj pacientoj evoluas ĝis la sistema malsano, speciale se ĝi komenciĝis en pli granda aĝo kaj haveblas familianoj kun tia diagnozo<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35359921/ | titolo = A Systematic Review of the Progression of Cutaneous Lupus to Systemic Lupus Erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Curtiss | persona nomo = Paul | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Amanda M Walker 1, Benjamin F Chong | gazeto = Frontiers in Immunology | volumo = 13 | numero = | paĝoj = 866319 | doi = 10.3389/fimmu.2022.866319 | dato = 2022-03-11 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. L.M. Arkin kaj kunaŭtoroj trovis ke la plej alta risko de formiĝo de la sistema malsano estas dum la unua jaro<ref name="10.1016/j.jaad.2014.12.028">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25648823/ | titolo = <!-- titolo de la artikolo --> | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Arkin | persona nomo = Lisa M | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Leah Ansell, Alfred Rademaker, Megan L Curran, Michael L Miller, Annette Wagner, Brandi M Kenner-Bell, Sarah L Chamlin, Anthony J Mancini, Marisa Klein-Gitelman, Amy S Paller | gazeto = Journal of the American Academy of Dermatology | volumo = 72 | numero = 4 | paĝoj = 628–633 | doi = 10.1016/j.jaad.2014.12.028 | dato = 2015-04 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En la 1970-aj jaroj aperis klasifiko de la haŭta-mukozaj manifestiĝoj de lupuso, same uzebla por ĉiuj aĝoj: specifaj kaj nespecifaj simptomoj. Akuta haŭta ruĝa lupuso (AHRL) povas manifestiĝi kiel loka aŭ ĝenerala damaĝo, tre sensiva al la [[ultraviolo]]. Loka versio ankaŭ nomata "lupusa papilio" estas la plej ofta specifa damaĝo ĉe la pacientoj de ĉiuj aĝoj. Tio estas simetria eritematoza edema senjuka erupcio sur la [[vangosto]]j<ref name="Systemic lupus erythematosus in children and adolescents"/><ref name="10.1093/rheumatology/keu137"/>. Ĝi vastiĝas centrifuge kaj kutime ne trafas nazolabiajn faldojn. Foje ĝi povas lokiĝi ĉe la oreloj, mentono, dekoltaĵo kaj ruĝa rando de la lipoj, transformiĝante je [[ĥejlito]]. Malpli ofte ĝi aperas forme de pli difuza erupcio, kovranta areojn ne trafatajn de ultraviolo, ofte kun vasta eritemo kaj [[edemo]]. Sur tiuj ĉi erupcioj povus aperi etaj sangadoj. Cikatroj kaj atrofio ne estiĝas, fine povas aperi hipopigmentado aŭ hiperpigmentado. Ĉe la junaj pacientoj AHRL renkontiĝas grave pli ofte (35–85%) kaj dependas de la aktiveco de la malsano<ref name="Clinical and laboratorial outcome of different age-onset"/><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18539716/ | titolo = Childhood systemic lupus erythematosus in Latin America. The GLADEL experience in 230 children | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Ramírez Gómez | persona nomo = L A | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = O Uribe Uribe, O Osio Uribe, H Grisales Romero, M H Cardiel, D Wojdyla, B A Pons-Estel; Grupo Latinoamericano de Estudio del Lupus (GLADEL); Luis J Catoggio, Enrique R Soriano, Patricia M Imamura, Jorge A Manni, Sebastián Grimaudo, Judith Sarano, José A Maldonado-Cocco, Maria S Arriola, Graciela Gómez, Mercedes A García, Ana Inés Marcos, Juan Carlos Marcos, Hugo R Scherbarth, Pilar C Marino, Estela L Motta, Cristina Drenkard, Susana Gamron, Sandra Buliubasich, Carlos M Onetti, Francisco Caeiro, Alejandro Alvarellos, Verónica Saurit, Silvana Gentiletti, Norberto Quagliatto, Alberto A Gentiletti, Daniel Machado, Marcelo Abdala, Simón Palatnik, Guillermo A Berbotto, Carlos A Battagliotti, Emilia Sato, Elaine M C Sella, AlexandreW S Souza, Lilian T Lavras Costallat, Manoel Barros Bertolo, Ibsen Bellini Coimbra, Eduardo Ferreira Borba Neto, Eloisa Bonfá, João Carlos Tavares, Brenol, Ricardo Xavier, Tamara Mucenic, Fernando de Souza Cavalcanti, Angela Luzia Branco Duarte, Cláudia Diniz Lopes Marques, Nilzio Antonio Da Silva, Ana Carolina de O e Silva, Tatiana Ferracine Pacheco, José Fernando Molina-Restrepo, Javier Molina-López, Antonio Iglesias-Gamarra, Antonio Iglesias-Rodríguez, Eduardo Egea-Bermejo, Renato A Guzmán-Moreno, José F Restrepo-Suárez, Marlene Guibert-Toledano, Gil Alberto Reyes-Llerena, Loreto Massardo, Néstor Gareca, Sergio Jacobelli, Oscar J Neira, Leonardo R Guzmán, Abraham Garcia-Kutzbach, Claudia Castellanos, Erwin Cajas, Virginia Pascual-Ramos, Leonor A Barile-Fabris, Juan Manuel Miranda-Limón, Mary-Carmen Amigo, Luis H Silveira, Ignacio García De La Torre, Gerardo Orozco-Barocio, Magali L Estrada-Contreras, Maria Josefina Sauza del Pozo, Laura E Aranda Baca, Adelfia Urenda Quezada, Guillermo F Huerta-Yáñez, Eduardo M Acevedo-Vásquez, José Luis Alfaro-Lozano, Jorge M Cucho-Venegas, Maria Inés Segami, Cecilia P Chung, Magaly Alva-Linares, Isaac Abadi, Rosa Chacón-Díaz, Soham Al Snih Al Snih, Maria H Esteva-Spinetti, Jorge Vivas | gazeto = Lupus | volumo = 17 | numero = 6 | paĝoj = 596–604 | doi = 10.1177/0961203307088006 | dato = 2008-06 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="10.1016/j.jpeds.2007.09.019">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18346514/ | titolo = Clinical and laboratory characteristics and long-term outcome of pediatric systemic lupus erythematosus: a longitudinal study | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Hiraki | persona nomo = Linda T | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Susanne M Benseler, Pascal N Tyrrell, Diane Hebert, Elizabeth Harvey, Earl D Silverman | gazeto = The Journal of Pediatrics | volumo = 152 | numero = 4 | paĝoj = 550–556 | doi = 10.1016/j.jpeds.2007.09.019 | dato = 2008-04 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="10.1177/0961203318805851">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30336755/ | titolo = Skin signs in juvenile- and adult-onset systemic lupus erythematosus: clues to different systemic involvement | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Chottawornsak | persona nomo = N | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = P Rodsaward, S Suwannachote, M Rachayon, T Rattananupong, T Deekajorndech, P Asawanonda, D Chiewchengchol, P Rerknimitr | gazeto = Lupus | volumo = 27 | numero = 13 | paĝoj = 2069–2075 | doi = 10.1177/0961203318805851 | dato = 2018-11 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Subakuta haŭta ruĝa lupuso (SHRL) ege malofte renkontiĝas ĉe la junaj pacientoj. B.Z. Dickey kaj kunaŭtoroj trovis ĝin ĉe 16% de la infanoj. Plej oftaj tipoj estas: ringoformaj/plurcirklaj erupcioj kaj papuloskvamecaj/psoriazsimilaj erupcioj kun skvamoj — ambaŭ renkontiĝas ankaŭ kaze de la juvenila lupuso. Plej ofte ili lokiĝas sur la vizaĝo kaj brakoj, kutime resaniĝante sen daŭraj damaĝoj. La kruroj estas trafataj pli ofte ĉe la infanoj ol ĉe la plenkreskuloj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23106790/ | titolo = Subacute cutaneous lupus erythematosus presenting in childhood: a case report and review of the literature | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Berry | persona nomo = Tammy | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Erica Walsh, Ryan Berry, Emily DeSantis, Aimee C Smidt | gazeto = Pediatric Dermatology | volumo = 31 | numero = 3 | paĝoj = 368–372 | doi = 10.1111/pde.12007 | dato = 2014-05/06 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="10.1111/bjd.12383">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23601021/ | titolo = Demographic and clinical characteristics of cutaneous lupus erythematosus at a paediatric dermatology referral centre | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Dickey | persona nomo = B Z | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = K E Holland, B A Drolet, S S Galbraith, V B Lyon, D H Siegel, Y E Chiu | gazeto = British Journal of Dermatology | volumo = 169 | numero = 2 | paĝoj = 428–133 | doi = 10.1111/bjd.12383 | dato = 2013-08 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Tiuj ĉi erupcioj estas lumsensivaj, ofte okazas perturboj de pigmentado, aperas [[telangiektazio]]j. Kutime ilin akompanas moderaj signoj de la sistemeco de la procezo, damaĝoj de la movsistemo, troveblas antikorpoj al Ro (anti-Ro). Ĝis 70% de la pacientoj kun SHRL kaj tiuj ĉi antikorpoj povus havi samtempe lupuson kaj Sjögren-sindromon<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16150235/ | titolo = Subacute cutaneous lupus erythematosus (SCLE) presenting in childhood | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Mehta Rai | persona nomo = Vandana | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = C Balachandran | gazeto = he Dermatology Online Journal | volumo = 11 | numero = 2 | paĝoj = 27 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 2005-08-01 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Krom la ringoformaj psoriazsimilaj erupcioj aperas ankaŭ tiuj blazigaj kaj damaĝoj propraj al toksa epidermia nekrolizo<ref name="10.1111/bjd.12383"/><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27245834/ | titolo = Toxic Epidermal Necrolysis-Like Cutaneous Lupus in Pediatric Patients: A Case Series and Review | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = JiaDe Yu | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Heather Brandling-Bennett, Dominic O Co, James J Nocton, Anne M Stevens, Yvonne E Chiu | gazeto = Pediatrics | volumo = 137 | numero = 6 | paĝoj = e20154497 | doi = 10.1542/peds.2015-4497 | dato = 2016-06 | alirdato = 2025-11-11 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Estas malfacile diferencigi tiujn ĉi damaĝojn de la damaĝoj kaŭzitaj de kuraciloj, do oni rekomendas nuligi supozeble provokajn drogojn<ref name="10.1111/bjd.12383"//>. Damaĝoj propraj al la toksa epiderma nekrolizo kadre de la juvenila lupuso povas esti akompanataj de lupusa pankreatito kaj gravaj neŭrologiaj manifestiĝoj, plimalbonigante la vivprognozon<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28239770/ | titolo = Toxic epidermal necrolysis in a child with lupus-associated pancreatitis | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Marija | persona nomo = Stevic | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Budic Ivana, Ristic Nina, Nenadic Dragan, Bokun Zlatko, Jovanovic Branislav, Pejanovic Jelena, Simic Dusica | gazeto = Rheumatology International | volumo = 37 | numero = 7 | paĝoj = 1221–1226 | doi = 10.1007/s00296-017-3677-6 | dato = 2017-07 | alirdato = 2025-11-12 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32770777/ | titolo = Epidermal necrolysis as the presenting manifestation of pediatric lupus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Bhattarai | persona nomo = Dharmagat | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Pandiarajan Vignesh, Himanshi Chaudhary, Niteesh Bharadwaj, Lokesh Saini, Kirti Gupta, Amit Rawat | gazeto = Pediatric Dermatology | volumo = 37 | numero = 6 | paĝoj = 1119–1124 | doi = 10.1111/pde.14324 | dato = 2020-11 | alirdato = 2025-11-12 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Kronika haŭta ruĝa lupuso (KHRL) malofte renkontiĝas ĉe la infanoj, sed asociiĝas kun pli granda risko de daŭraj damaĝoj<ref name="Skin manifestations of SLE">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6749395/ | titolo = Skin manifestations of SLE | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Gilliam | persona nomo = J N | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = R D Sontheimer | gazeto = Rheumatic Disease Clinics of North America | volumo = 8 | numero = 1 | paĝoj = 207–218 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1982-04 | alirdato = 2025-11-12 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33483145/ | titolo = Lupus erythematosus: Significance of dermatologic findings | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Lenormand | persona nomo = C | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = D Lipsker | gazeto = Annales de Dermatologie et de Venereologie | volumo = 148 | numero = 1 | paĝoj = 6–15 | doi = 10.1016/j.annder.2020.08.052 | dato = 2021-03 | alirdato = 2025-11-12 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. N. Chottawornsak kaj kunaŭtoroj konkludis ke la plenkreskuloj havas KHRL duoble pli ofte ol la infanoj<ref name="10.1177/0961203318805851"/>. KHRL povas manifestiĝi per: * klasika diskoida erupcio: ** loka (troviĝanta super la kolo); ** ĝenerala (sub kaj super la kolo). * hipertrofiaj (verukaj) haŭtaj ŝanĝoj; * [[panikulito]]; * damaĝoj de la mukozo; * edemaj eritemaj platoj sur la korpotrunko; * lupuso de Hutchinson; * tumida lupuso; * diskoida ruĝa lupuso (tipo de ruĝa plata likeno). La plej ofta tipo de KHRL estas diskoida erupcio<ref name="Skin manifestations of SLE"/>. Ĉe la infanoj ĝi aperas grave malpli ofte, speciale ĝis la 10-a vivojaro<ref name="Systemic lupus erythematosus in children and adolescents"/><ref name="10.1093/rheumatology/keu137"/><ref name="10.1016/j.jpeds.2007.09.019"/>, sed pli ofte asociiĝas kun la sistema procezo<ref name="10.1016/j.jaad.2014.12.028"/>. Ĝi renkontiĝas ĉe 6,5 ĝis 37% de la infanoj<ref name="10.1093/rheumatology/keu137"/><ref name="Clinical and laboratorial outcome of different age-onset"/><ref name="10.3899/jrheum.160340">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28298568/ | titolo = Comparison of Disease Characteristics, Organ Damage, and Survival in Patients with Juvenile-onset and Adult-onset Systemic Lupus Erythematosus in a Combined Cohort from 2 Tertiary Centers in Turkey | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Artim-Esen | persona nomo = Bahar | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Sezgin Şahin, Erhan Çene, Yasemin Şahinkaya, Kenan Barut, Amra Adrovic, Yasemin Özlük, Işın Kılıçaslan, Ahmet Omma, Ahmet Gül, Lale Öcal, Özgür Kasapçopur, Murat İnanç | gazeto = The Journal of Rheumatology | volumo = 44 | numero = 5 | paĝoj = 619–625 | doi = 10.3899/jrheum.160340 | dato = 2017-05 | alirdato = 2025-11-12 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Oni malofte trovis la diskoidan lupuson ĉe la infanoj sen sistemaj simptomoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://www.researchgate.net/publication/236249762_Demographic_and_clinical_characteristics_of_cutaneous_lupus_erythematosus_at_a_paediatric_dermatology_referral_centre | titolo = Demographic and clinical characteristics of cutaneous lupus erythematosus at a paediatric dermatology referral centre | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Dickey | persona nomo = B.Z. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = B.Z. Dickey, Kristen E Holland, B.A. Drolet, S.S. Galbraith | gazeto = British Journal of Dermatology | volumo = 169 | numero = 2 | paĝoj = <!-- aŭ |paĝo= de la fontinformoj --> | doi = 10.1111/bjd.12383 | dato = 2013-04 | alirdato = 2025-11-12 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="10.1111/j.1525-1470.2008.00625.x">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18429771/ | titolo = <!-- titolo de la artikolo --> | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Abreu Sampaio | persona nomo = Maria Carolina de | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Zilda Najjar Prado de Oliveira, Maria Cecília da Matta Rivitti Machado, Vítor Manoel Silva dos Reis, Maria Apparecida Constantino Vilela | gazeto = Pediatric Dermatology | volumo = 25 | numero = 2 | paĝoj = 163–167 | doi = 10.1111/j.1525-1470.2008.00625.x | dato = 2008-03/04 | alirdato = 2025-11-12 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Nur en la esploro de S.K. Lee kaj kunaŭtoroj oni trovis ĝin ĉe 47,1% de la infanoj kun izolita haŭta lupuso<ref name="Clinical characteristics of pediatric cutaneous lupus erythematosus">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31112454/ | titolo = Clinical characteristics of pediatric cutaneous lupus erythematosus: experience from a tertiary referral center in Korea | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Lee | persona nomo = S K | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = J Baek, J Y Roh, H J Kim | gazeto = Lupus | volumo = 28 | numero = 7 | paĝoj = 888–892 | doi = 10.1177/0961203319851568 | dato = 2019-06 | alirdato = 2025-11-12 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Tiu ĉi tipo de la erupcioj plej ofte aperas sur la vizaĝo, harkovrita parto de la kapo (sur la [[verto]]) kaj oreloj. Cikatra parta [[alopecio]] apartenas al la specifaj manifestiĝoj de lupuso, malsame ol difuza alopecio kiu estas nespecifa manifestiĝo de tiu ĉi malsano<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30397497/ | titolo = Alopecias in lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Salgado Concha | persona nomo = Josef Symon | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Victoria P Werth | gazeto = Lupus Science & Medicine | volumo = 5 | numero = 1 | paĝoj = e000291 | doi = 10.1136/lupus-2018-000291 | dato = 2018-10-25 | alirdato = 2025-11-12 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lokoj trafitaj de la diskoida lupuso kutime aspektas kiel malmoliĝintaj purpuraj papuloj, vastiĝantaj forme de monero kun atrofia parto kaj telangiektazio. Se ili troviĝas sur la harkovrita parto de la kapo, estiĝas daŭra alopecio. Risko de transformiĝo de la diskoida lupuso je sistema ruĝa lupuso estas oble pli alta ĉe la infanoj ol ĉe la plenkreskuloj (respektive 23,5–26% kaj 5–10%). Ĝi estas speciale pli alta ĉe la infanoj kun familia anamnezo de la aŭtoimunaj reŭmatologiaj malsanoj<ref name="10.1111/j.1525-1470.2008.00625.x"/>. Ĝenerala diskoida lupuso ĉe la infanoj estis priskribita en kelkaj esploroj kaj evidente asociiĝas kun la plej malbonaj prognozoj<ref name="10.1111/bjd.12383"/><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19785596/ | titolo = Comparative analysis of subacute cutaneous lupus erythematosus and chronic cutaneous lupus erythematosus: clinical and immunological study of 270 patients | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Vera-Recabarren | persona nomo = M A | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = M García-Carrasco, M Ramos-Casals, C Herrero | gazeto = British Journal of Dermatology | volumo = 162 | numero = 1 | paĝoj = 91–101 | doi = 10.1111/j.1365-2133.2009.09472.x | dato = 2010-01 | alirdato = 2025-11-12 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="10.1111/j.1525-1470.2008.00625.x"/>. La aliaj formoj de KHRL — lupusa panikulito, profunda ruĝa lupuso, lupuso de Hutchinson (inkluzive kun damaĝita mukozo), tumida lupuso — ege malofte renkontiĝas ĉe la infanoj<ref name="10.1111/bjd.12383"/>. Laŭ V.R. Guissa kaj kunaŭtoroj, lupusa panikulito renkontiĝas ĉe 0,7% de la junaj lupusuloj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22781517/ | titolo = Lupus erythematosus panniculitis in children and adolescents | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Guissa | persona nomo = Vanessa R | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Guilherme Trudes, Adriana A Jesus, Nadia E Aikawa, Ricardo Romiti, Clovis A Silva | gazeto = Acta Reumatologica Portuguesa | volumo = 37 | numero = 1 | paĝoj = 82–85 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 2012-01/03 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. S.K. Lee kaj kunaŭtoroj rimarkigis oftan (17,6%) panikuliton kaze de la izolita ruĝa lupuso ĉe la infanoj. Tamen nur en unu kazo ili trovis ke la fenomeno evoluis je sistema ruĝa lupuso<ref name="Clinical characteristics of pediatric cutaneous lupus erythematosus"/>. Lupuso de Hutchinson asociiĝas kun mutacio en la geno TREX1, kaŭzanta estiĝon de la [[sindromo de Aicardi–Goutières]] kiu havas lupussimilajn simptomojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32293470/ | titolo = Familial chilblain lupus due to a novel mutation in TREX1 associated with Aicardi-Goutie'res syndrome | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Cuili Yi | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Qiyuan Li, Jihong Xiao | gazeto = Pediatric Rheumatology Online Journal | volumo = 18 | numero = 1 | paĝoj = 32 | doi = 10.1186/s12969-020-00423-y | dato = 2020-04-15 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Sufiĉe offte ĉe la infanoj renkontiĝas nespecifaj damaĝoj<ref name="10.1093/rheumatology/keu137"/>. Nespecifaj damaĝoj de la haŭto kaj mukozo plejparte similas al tiuj ĉe la plenkreskuloj kaj rilatas al angiopatioj (haŭta vaskulito, retikula livedo, Raynaud-sindromo). Foje aperas lumsensiveco, ulceroj en la buŝo, difuza alopecio sen cikatroj<ref name="10.1093/rheumatology/keu137"//>. Haŭta vaskulito kutime trafas etajn angiojn (leŭkocitoklastika vaskulito) kaj aspektas kiel petekioj aŭ palpeblaj [[purpurao]]j. Laŭ S.M. Gamal kaj kunaŭtoroj, haŭta vaskulito ĉe lupusuloj renkonteblas pli ofte (59,2%) ol la aliaj vaskulitaj variaĵoj. Se la vaskulito trafas pli ol unu organon, plej ofta komponanto estas haŭta vaskulito. La erupcioj lokiĝas sur la vizaĝo, manplatoj kaj plandoj<ref name="10.46497/ArchRheumatol.2021.8804">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35382370/ | titolo = Lupus-related vasculitis in a cohort of systemic lupus erythematosus patients | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Gamal | persona nomo = Sherif M | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Sally S Mohamed, Marwa Tantawy, Ibrahem Siam, Ahmed Soliman, Marwa H Niazy | gazeto = Archives of Rheumatology | volumo = 36 | numero = 4 | paĝoj = 595–692 | doi = 10.46497/ArchRheumatol.2021.8804 | dato = 2021-10-12 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. D. Chiewchengchol kaj kunaŭtoroj, esplorinte 241 junajn pacientojn, ĉe 12% trovis haŭtan vaskuliton<ref name="10.1093/rheumatology/keu137"/>. En [[Brazilo]] el 414 esploritaj lupusuloj (inkluzive 60 kun juvenila lupuso) haŭtan vaskuliton havis 21,6% de la infanoj kaj 15,4% de la plenkreskuloj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26405022/ | titolo = Clinical and immunological aspects and outcome of a Brazilian cohort of 414 patients with systemic lupus erythematosus (SLE): comparison between childhood-onset, adult-onset, and late-onset SLE | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = M M das Chagas Medeiros | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = M Campos Bezerra, F N Holanda Ferreira Braga, M R Melo da Justa Feijão, A C Rodrigues Gois, V C do Rosário Rebouças, T M Amorim Zaranza de Carvalho, L N Solon Carvalho, Át Mendes Ribeiro | gazeto = Lupus | volumo = 25 | numero = 4 | paĝoj = 355–363 | doi = 10.1177/0961203315606983. Epub 2015 Sep 23. | dato = 2016-04 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. T.A. Gheita kaj kunaŭtoroj ankaŭ trovis ke la pacientoj kun haŭta vaskulito estis grave pli junaj ol tiuj sen ĝi<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29087263/ | titolo = Cutaneous vasculitis in systemic lupus erythematosus patients: potential key players and implications | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Gheita | persona nomo = T A | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = N M Abaza, S Sayed, G S El-Azkalany, H S Fishawy, A H Eissa | gazeto = Lupus | volumo = 27 | numero = 5 | paĝoj = 738–743 | doi = 10.1177/0961203317739134 | dato = 2018-04 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Iuj aŭtoroj trovis ligon inter haŭta vaskulito kaj aktiveco de la sistema ruĝa lupuso<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31143758/ | titolo = Vasculitis in Juvenile-Onset Systemic Lupus Erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Smith | persona nomo = Eve M D | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Hanna Lythgoe, Christian M Hedrich | gazeto = Frontiers in Pediatrics | volumo = 7 | numero = 149 | paĝoj = <!-- aŭ |paĝo= de la fontinformoj --> | doi = 10.3389/fped.2019.00149 | dato = 2019-05-09 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. N. Chottawornsak trovis asociiĝon de haŭta vaskulito kaj damaĝoj de la centra nerva sistemo<ref name="10.1177/0961203318805851"/>. Foje kaze de juvenila lupuso estiĝas digitala vaskulito, kiun A.P. Sakamoto kaj kunaŭtoroj trovis ĉe 3% de la pacientoj. Ili konstatis ke 48% de la infanoj kun digitala vaskulito havis hemoragiojn apud la ungoj, 28% — infarktojn de la subunga haŭto, 16% — ulcerojn sur la fingropintoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29050884/ | titolo = Initial digital vasculitis in a large multicenter cohort of childhood-onset systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Sakamoto | persona nomo = Ana Paula | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Clovis Artur Silva, Marco Felipe Castro da Silva, Anandreia Simões Lopes, Gleice Clemente Souza Russo, Adriana Maluf Elias Sallum, Katia Kozu, Eloisa Bonfá, Claudia Saad-Magalhães, Rosa Maria Rodrigues Pereira, Claudio Arnaldo Len, Maria Teresa Terreri | gazeto = Revista Brasileira de Reumatologia (English Edition) | volumo = 57 | numero = 6 | paĝoj = 583–589 | doi = 10.1016/j.rbre.2017.09.002 | dato = 2017-11/12 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en, pt | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Estiĝo de digitala vaskulito statistike grave korelaciis kun akutaj haŭtaj damaĝoj, diskoida lupuso kaj aliaj manifestiĝoj de haŭta vaskulito. Malofta variaĵo de haŭta vaskulito kaze de juvenila lupuso povas esti [[urtikaria vaskulito]], manifestiĝanta per [[urtikario]], kiu daŭras pli ol 24 horojn kaj povas tute ne havi simptomojn aŭ esti akompanata de forta juko aŭ haŭta hiperestezo. Kutime post urtikaria vaskulito restas hiperpigmentado ([[melanozo]]) aŭ purpuraoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22888407/ | titolo = Cutaneous manifestations of systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Uva | persona nomo = Luís | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Diana Miguel, Catarina Pinheiro, João Pedro Freitas, Manuel Marques Gomes, Paulo Filipe | gazeto = Autoimmune Disorders Journal | volumo = 2012 | numero = | paĝoj = 834291 | doi = 10.1155/2012/834291 | dato = 2012 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Kelkaj kazoj de urtikaria vaskulito kaze de juvenila lupuso estas priskribitaj, sed ofteco de tiu ĉi fenomeno ĉe la infanoj restas nekonata<ref name="10.1067/mjd.2002.108586">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12399749/ | titolo = Hypocomplementemic urticarial vasculitis: report of a 12-year-old girl with systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = DeAmicis | persona nomo = Tracy | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Mona Z Mofid, Bernard Cohen, Hossein C Nousari | gazeto = Journal of the American Academy of Dermatology | volumo = 47 | numero = 5 Suppl. | paĝoj = S273–274 | doi = 10.1067/mjd.2002.108586 | dato = 2002-11 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20429007/ | titolo = Juvenile systemic lupus erythematosus and dermatomyositis associated with urticarial vasculitis syndrome: a unique presentation | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Macêdo | persona nomo = Patrícia A | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Carolina B Garcia, Monique K Schmitz, Levi H Jales, Rosa M R Pereira, Jozélio F Carvalho | gazeto = Rheumatology International | volumo = 32 | numero = 11 | paĝoj = 3643–3646 | doi = 10.1007/s00296-010-1484-4 | dato = 2012-11 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19689522/ | titolo = Intravenous immunoglobulin therapy for hypocomplementemic urticarial vasculitis associated with systemic lupus erythematosus in a child | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Yamazaki-Nakashimada | persona nomo = Marco A | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Carola Duran-McKinster, Nadia Ramírez-Vargas, Victor Hernandez-Bautista | gazeto = Pediatric Dermatology | volumo = 26 | numero = 4 | paĝoj = 445–447 | doi = 10.1111/j.1525-1470.2009.00950.x | dato = 2009-07/08 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Tiaj pacientoj havas hipokomplementemion kune kun antikorpoj al C1q-komponanto de la [[Komplemento (biologio)|komplemento]]<ref name="10.1067/mjd.2002.108586"/>. Tre malofta variaĵo de haŭta vaskulito kaze de juvenila lupuso estas IgA-vaskulito, estiĝinta komence de la malsano. C. Murata kaj kunaŭtoroj priskribis 15 infanojn, kiuj malsaniĝis pli aĝaj kaj havis malpli altajn nivelojn de [[hemoglobino]] kompare al la pacientoj kun klasika IgA-vaskulito<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31771531/ | titolo = IgA vasculitis (Henoch - Schönlein Purpura) as the first manifestation of juvenile Systemic Lupus Erythematosus: Case-control study and systematic review | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Murata | persona nomo = Chiharu | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Ana Luisa Rodríguez-Lozano, Hayde Guadalupe Hernández-Huirache, Miriam Martínez-Pérez, Laura Andrea Rincón-Arenas, Esmeralda Nancy Jiménez-Polvo, Francisco Eduardo Rivas-Larrauri, Cecilia Solís-Galicia | gazeto = BMC Pediatrics | volumo = 19 | numero = 1 | paĝoj = 461 | doi = 10.1186/s12887-019-1829-4 | dato = 2019-11-26 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Retikula livedo aspektas kiel erimatoza aŭ cianota ŝanĝoj de la haŭtkoloro, kun reta bildo, kutime sur la kruroj. Ĝin havas same la infanoj kaj plenkreskuloj. Ofte ĝi asociiĝas kun antifosfolipida sindromo<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17936175/ | titolo = Antiphospholipid syndrome in pediatrics | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Ravelli | persona nomo = Angelo | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Alberto Martini | gazeto = Rheumatic Disease Clinics of North America | volumo = 33 | numero = 3 | paĝoj = 499–523 | doi = 10.1016/j.rdc.2007.07.001 | dato = 2007-08 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Histologia ekzameno trovas endoteliiton kaj obliteritan [[endarterito]]n sen signoj de la vera vaskulito<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33802787/ | titolo = Non-Criteria Manifestations of Juvenile Antiphospholipid Syndrome | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Takako Miyamae | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Tomohiro Kawabe | gazeto = Journal of Clinical Medicine | volumo = 10 | numero = 6 | paĝoj = 1240 | doi = 10.3390/jcm10061240 | dato = 2021-03-17 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ĉe la junaj pacientoj reta livedo renkontiĝas pli ofte (5,9%) ol ĉe la plenkreskuloj (2,1%)<ref name="10.46497/ArchRheumatol.2021.8804"/>. Raynaud-malsano plej ofte estiĝas kaze de sistema [[sklerodermio]]. Tiukaze la Raynaud-malsano estas pli forta, vaste manifestiĝanta kaj asociiĝas kun gravaj trofiaj ŝanĝoj. Mankas pruvoj ke la Raynaud-malsano korelacias kun sistema karaktero kaze de juvenila lupuso<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27494080/ | titolo = Raynaud's syndrome in children: systematic review and development of recommendations for assessment and monitoring | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Pain | persona nomo = Clare E | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Tamás Constantin, Natasa Toplak, Monica Moll, Christof Iking-Konert, Daniella P Piotto, Nuray Aktay Ayaz, Dana Nemcova, Peter H Hoeger, Maurizio Cutolo, Vanessa Smith, Ivan Foeldvari; Paediatric Rheumatology European Society (PRES) Juvenile Scleroderma Working Group | gazeto = Clinical and Experimental Rheumatology | volumo = 100 | numero = 5 | paĝoj = 200–206 | doi = | dato = 2016-09/10 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ĉe 10–14% de la pacientoj Raynaud-malsano povas esti komenca signo de juvenila lupuso<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36457961/ | titolo = Raynaud's phenomenon in childhood-onset systemic lupus erythematous | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Qi Jiang | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Rui Xue Li, Peng Hu | gazeto = Archives of Medical Science | volumo = 18 | numero = 6 | paĝoj = 1716–1717 | doi = 10.5114/aoms/153469 | dato = 2022-11-07 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Laŭ S.M. Gamal kaj kunaŭtoroj, ĉe la junaj pacientoj ofteco de Raynaud-malsano estis pli alta (27,4%) ol ĉe plenkreskuloj (15,3%)<ref name="10.46497/ArchRheumatol.2021.8804"/>. Lumsensiveco ĉe la junaj pacientoj povas esti kaŭzita de pluraj kialoj kaj aperas samtempe kun vangostaj erupcioj ne nur kaze de juvenila lupuso, sed ankaŭ kaze de juvenila dermatomiozito, kio komplikas la diagnozadon<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18948653/ | titolo = Evaluation and management of photosensitivity in children | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Kumar | persona nomo = Rajesh | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Sita Kumari | gazeto = Indian Pediatrics | volumo = 45 | numero = 10 | paĝoj = 829–837 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 2008-10 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21302730/ | titolo = Photosensitivity skin disorders in childhood | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Kotrulja | persona nomo = Lena | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Suzana Ozanić-Bulić, Ines Sjerobabski-Masnec, Mirna Situm, Sanja Poduje | gazeto = <!-- ekzemple: La Esperantuja Gazeto --> | volumo = 34 Suppl | numero = 2 | paĝoj = 263–266 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 2010-04 | alirdato = 2025-12-14 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ofteco de lumsensiveco ĉe la junaj pacientoj varias de 17% ĝis 71,6%<ref name="10.1093/rheumatology/keu137"/><ref name="Differences in disease phenotype"/><ref name="Clinical and laboratorial outcome of different age-onset"/><ref name="10.1016/j.jpeds.2007.09.019"/><ref name="10.3899/jrheum.160340"/>. B. Artim-Esen kaj kunaŭtoroj asertis ke ĉe la infanoj lumsensiveco renkontiĝas je 71,6% de la kazoj kompare al 56,5% ĉe la plenkreskuloj<ref name="10.3899/jrheum.160340"/>, tamen aliaj aŭtoroj ne trovis diferencon je la ofteco<ref name="Differences in disease phenotype"/><ref name="Clinical and laboratorial outcome of different age-onset"/>. Mankas datumoj pri korelacio inter lumsensiveco kaj graveco de sistemaj manifestiĝoj. Ulceroj en la buŝo kaj nazofaringo aperas ĉe 10% ĝis 51% de la junaj pacientoj<ref name="10.1093/rheumatology/keu137"/><ref name="Differences in disease phenotype"/><ref name="Clinical and laboratorial outcome of different age-onset"/><ref name="10.1016/j.jpeds.2007.09.019"/><ref name="10.3899/jrheum.160340"/>. Ulceroj en la nazofaringo aperas ĉe la junaj pacientoj iom malpli ofte (8%) ol en la buŝo<ref name="10.1016/j.jpeds.2007.09.019"/>. Difuza alopecio renkontiĝas ĉe 15% ĝis 47% de la junaj pacientoj<ref name="10.1093/rheumatology/keu137"/><ref name="Differences in disease phenotype"/>. Ĉiuj ĉi specifaĵoj komplikas aplikadon de ĝeneralaj kriterioj kaj rekomendoj al la junaj pacientoj. Plimulto de la esploristoj konsideras pli taŭgajn ne EULAR/ACR-kriteriojn (2019), sed tiujn de SLICC (2012)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33191281/ | titolo = The Performances of the ACR 1997, SLICC 2012, and EULAR/ACR 2019 Classification Criteria in Pediatric Systemic Lupus Erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Batu | persona nomo = Ezgi D | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Ummusen Kaya Akca, Aysenur Pac Kısaarslan, Erdal Sağ, Ferhat Demir, Selcan Demir, Sümeyra Özdemir Çiçek, Hakan Poyrazoglu, Betül Sozeri, Yelda Bilginer, Seza Ozen | gazeto = The Journal of Rheumatology | volumo = 48 | numero = 6 | paĝoj = 907–914 | doi = 10.3899/jrheum.200871 | dato = 2021-06 | alirdato = 2025-11-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35842200/ | titolo = Diagnostic accuracy of the American College of Rheumatology-1997, the Systemic Lupus International Collaborating Clinics-2012, and the European League Against Rheumatism-2019 criteria for juvenile systemic lupus erythematosus: A systematic review and network meta-analysis | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Ling-Sai Chang | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Po-Yu Huang, Ho-Chang Kuo, Yu-Kang Tu, Ping-Tao Tseng, Chih-Sung Liang, Chih-Wei Hsu | gazeto = Autoimmunity Reviews | volumo = 21 | numero = 9 | paĝoj = 103144 | doi = 10.1016/j.autrev.2022.103144 | dato = 2022-09 | alirdato = 2025-11-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35377008/ | titolo = Evaluation of the European League Against Rheumatism/American College of Rheumatology-2019 classification criteria in patients with childhood-onset systemic lupus erythematosus: a single-center retrospective study | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Asami Ohara | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Naomi Iwata, Shiro Sugiura, Naoki Abe, Haruna Nakaseko, Shinji Kawabe | gazeto = <!-- ekzemple: La Esperantuja Gazeto --> | volumo = 41 | numero = 8 | paĝoj = 2483–2489 | doi = 10.1007/s10067-022-06138-7 | dato = 2022-08 | alirdato = 2025-11-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Tamen esploro de Sulaiman M Al-Mayouf kaj kunaŭtoroj montris ke 89,8% kun la monogena lupuso kongruis al la kriterioj de EULAR/ACR (2019) kun sentemo 89,9% kaj specifeco 87,6%<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35590114/ | titolo = Performance of the EULAR/ACR 2019 classification criteria for systemic lupus erythematous in monogenic lupus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Sulaiman M Al-Mayouf | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Lujayn Akbar, Reem Abdwani, Giulia Ginesi, Stefano Volpi, Marco Gattorno, Reima Bakry, Samia AlHashim, Alhanouf Alsaleem | gazeto = Clinical Rheumatology | volumo = 41 | numero = 9 | paĝoj = 2721–2727 | doi = 10.1007/s10067-022-06209-9 | dato = 2022-09 | alirdato = 2025-11-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Plejmulto tamen konsideras tiujn ĉi kriteriojn malkonvenaj al la junaj pacientoj pro ties eventuala negativeco rilate antinuklean faktoron, kion kaŭzas verŝajne propra al ili monogena lupuso. == Terapio == La plej realisma celo de la terapio estas malalta aktiveco de la malsano. Ĝia atingeblo grave dependas de la renaj damaĝoj, malaltiĝo de la nivelo de C3 komponanto de la komplemento<ref name="Attainment of low disease activity"/>. Risko de akutiĝo malkreskas kaze de negativa [[serokonverto]] de antikorpoj al la Smith (Sm)-antigeno kaj de la antikorpoj al la [[ribonukleoproteido]], kies altaj titroj asociiĝas kun lupusa nefrito kaj damaĝoj de la centra nerva sistemo. En 2017 la internacia komisiono de ekspertoj kadre de la projekto SHARE ({{l-en|Single Hub and Access point for paediatric Rheumatology in Europe}}) publikigis rekomendojn pri diagnozado kaj kuracado de la juvenila lupuso, inkluzive 5 ĝeneralajn rekomendojn, 20 por lupusa nefrito kaj por 8 antifosfolipida sindromo. Inter la unuarangaj celoj estas malaltigo de la dozo de glukokortikoidoj, kion laŭ opinio de multaj fakuloj povas helpi [[hidroksiklorokino]], malaltiganta koncentriĝon de lipidoj en la sango, riskojn de [[diabeto]] kaj trombovaskulaj komplikiĝoj, protektanta la hepaton<ref name="SHARE initiative"/>. Tamen la bazo de la terapio plu estas glukokortikoidoj, per kiuj komenciĝas la kuracado de 97% de la pacientoj. Plej ofte oni uzas por la infanoj pli grandajn dozojn de la piloloj ol por la plenkreskuloj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0049017218305857?via%3Dihub | titolo = Glucocorticoids pharmacology and their application in the treatment of childhood-onset systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Jianghong Deng | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Nathalie E. Chalhoub, Catherine M. Sherwin, Caifeng Li, Hermine I. Brunner | gazeto = Seminars in Arthritis and Rheumatism | volumo = 49 | numero = 2 | paĝoj = 251–259 | doi = 10.1016/j.semarthrit.2019.03.010 | dato = 2019-10 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Esploro de E.M.D. Smith kaj kunaŭtoroj montris ke 22% de la pacientoj havis komencan dozon >1 mg/kg diurne. Tio ebligas malaltigi aktivecon de la malsano, sed ofte kaŭzas nerenverseblajn organajn damaĝojn<ref name="Real world treatment of juvenile-onset systemic lupus erythematosus">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35513304/ | titolo = Real world treatment of juvenile-onset systemic lupus erythematosus: Data from the UK JSLE cohort study | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Smith | persona nomo = Eve M D | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Naomi Egbivwie, Andrea L Jorgensen, Coziana Ciurtin, Eslam Al-Abadi, Kate Armon, Kathryn Bailey, Mary Brennan, Janet Gardner-Medwin, Kirsty Haslam, Daniel P Hawley, Alice Leahy, Valentina Leone, Gulshan Malik, Zoe McLaren, Clarissa Pilkington, Athimalaipet V Ramanan, Satyapal Rangaraj, Annie Ratcliffe, Phil Riley, Ethan Sen, Arani Sridhar, Nick Wilkinson, Fiona Wood, Michael W Beresford, Christian M Hedrich | gazeto = Journal of Clinical Immunology | volumo = | numero = | paĝoj = <!-- aŭ |paĝo= de la fontinformoj --> | doi = 10.1016/j.clim.2022.109028 | dato = 2022-06 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="Juvenile-onset systemic lupus erythematosus"/><ref name="Cavalcanti Trindade">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34244988/ | titolo = An Update on the Management of Childhood-Onset Systemic Lupus Erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Cavalcanti Trindade | persona nomo = Vitor | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Magda Carneiro-Sampaio, Eloisa Bonfa, Clovis Artur Silva | gazeto = Paediatric Drugs | volumo = 23 | numero = 4 | paĝoj = 331–347 | doi = 10.1007/s40272-021-00457-z | dato = 2021-07 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Laŭ М. Rygg kaj kunaŭtoroj, 15,3% knabinoj kaj 24% knaboj, ricevintaj glukokortikoidojn, spertis malfruan [[pubereco]]n, 36,1% knabinoj kaj 44% knaboj havis gravan malfruiĝon de [[seksa maturiĝo]], speciale se akumula dozo de la glukokortikoidoj estis >400 mg/kg<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21998114/ | titolo = A longitudinal PRINTO study on growth and puberty in juvenile systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Rygg | persona nomo = Marite | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Angela Pistorio, Angelo Ravelli, Mohamad Maghnie, Natascia Di Iorgi, Brigitte Bader-Meunier, Carlos Da Silva, Rosa Roldan-Molina, Judith Barash, Cristina Dracou, Sylvie Gandon Laloum, Katerina Jarosova, Chantal Job Deslandre, Isabelle Koné-Paut, Franco Garofalo, Joseph Press, Claudia Sengler, Tsivia Tauber, Alberto Martini, Nicolino Ruperto; Paediatric Rheumatology International Trials Organisation (PRINTO) | gazeto = The Annals of the Rheumatic Diseases | volumo = 71 | numero = 4 | paĝoj = 511–517 | doi = 10.1136/annrheumdis-2011-200106 | dato = 2012-04 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Hidroksiklorokino estas oficiale rekomendata por kuracado de la juvenila lupuso, ĝin ricevas 91–93% de la pacientoj<ref name="Massias">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33413005/ | titolo = Clinical and laboratory phenotypes in juvenile-onset Systemic Lupus Erythematosus across ethnicities in the UK | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Massias | persona nomo = Joseph S | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Eve Md Smith, Eslam Al-Abadi, Kate Armon, Kathryn Bailey, Coziana Ciurtin, Joyce Davidson, Janet Gardner-Medwin, Kirsty Haslam, Dan P Hawley, Alice Leahy, Valentina Leone, Flora McErlane, Devesh Mewar, Gita Modgil, Robert Moots, Clarissa Pilkington, Athimalaipet V Ramanan, Satyapal Rangaraj, Phil Riley, Arani Sridhar, Nick Wilkinson, Michael W Beresford, Christian M Hedrich | gazeto = Lupus | volumo = 30 | numero = 4 | paĝoj = 597–607 | doi = 10.1177/0961203320984251 | dato = 2021-04 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Oni trovis ke 87,6% de la pacientoj kun koncentriĝo de hidroksiklorokino ≥750 ng/ml havas neaktivan statuson<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33802811/ | titolo = Evaluation of Hydroxychloroquine Blood Concentrations and Effects in Childhood-Onset Systemic Lupus Erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Zahr | persona nomo = Noël | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Saik Urien, Christian Funck-Brentano, Hélène Vantomme, Nicolas Garcelon, Isabelle Melki, Margaux Boistault, Olivia Boyer, Brigitte Bader-Meunier | gazeto = Pharmaceuticals (Basel) | volumo = 14 | numero = 3 | paĝoj = 273 | doi = 10.3390/ph14030273 | dato = 2021-03 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Aldono de hidroksiklorokino al terapio per [[Mycophenolate mofetil]] dum kuracado de la infanoj kun lupusa nefrito de la II kaj IV klasoj ebligis post 12-monata terapio pli ofte atingi renan respondon<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36752895/ | titolo = Hydroxychloroquine in children with proliferative lupus nephritis: a randomized clinical trial | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Fatma Sayed Gheet | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Heba El-Sayed Dawoud, Waleed Ahmed El-Shahaby, Shymaa Mohamed Elrifaey, Hend Hassan Abdelnabi | gazeto = European Journal of Pediatrics | volumo = 182 | numero = 4 | paĝoj = 1685–1695 | doi = 10.1007/s00431-023-04837-0 | dato = 2023-04 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Normale ĝia dozo devas esti ≤5,5 mg/kg diurne<ref name="Системная красная волчанка: клинические рекомендации. Часть 2">{{citaĵo el gazeto | url = https://cyberleninka.ru/article/n/sistemnaya-krasnaya-volchanka-klinicheskie-rekomendatsii-chast-2 | titolo = Системная красная волчанка: клинические рекомендации. Часть 2 | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Алексеева | persona nomo = Е.И. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Дворяковская Т.М., Никишина И.П., Денисова Р.В., Подчерняева Н.С., Сухоруких О.А., Шубина Л.С., Часнык В.Г., Костик М.М | gazeto = Вопросы современной педиатрии | volumo = 17 | numero = 2 | paĝoj = 110–125 | doi = 10.15690/vsp.v17i2.1877 | dato = 2018 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Laŭ J.W. Kim kaj kunaŭtoroj, 13,8% de la pacientoj, ricevintaj hidroksiklorokinon pli ol 10 jarojn je averaĝa dozo 6,4 mg/kg diurne, eksuferis [[retinopatio]]n, do necesas ĉiujara oftalmologia ekzamenado<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28864645/ | titolo = Risk of Retinal Toxicity in Longterm Users of Hydroxychloroquine | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Ji-Won Kim | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Yoon Young Kim, Hwajeong Lee, Sung-Hoon Park, Seong-Kyu Kim, Jung-Yoon Choe | gazeto = The Journal of Rheumatology | volumo = 44 | numero = 11 | paĝoj = 1674–1679 | doi = 10.3899/jrheum.170158 | dato = 2017-11 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="SHARE initiative"/>. Kaleda M.I. kaj Nikiŝina I.P. konkludis ke kaze de gravaj organaj damaĝoj, hidroksiklorokino estu uzata nur post preskribo de citostatikoj kaj, se necese, de gena-inĝenieraj biologiaj kuraciloj (GIBK)<ref name="Современные международные рекомендации">{{citaĵo el gazeto | url = https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-mezhdunarodnye-rekomendatsii-po-diagnostike-i-lecheniyu-sistemnoy-krasnoy-volchanki-s-yuvenilnym-debyutom | titolo = Современные международные рекомендации по диагностике и лечению системной красной волчанки с ювенильным дебютом | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Каледа | persona nomo = М.И. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Никишина И.П. | gazeto = Научно-практическая ревматология | volumo = 56 | numero = 4 | paĝoj = 405–415 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 2018 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Gravan rolon ludas sintetikaj bazaj kontraŭinflamaj kuraciloj (BKIK), uzataj je la komenca fazo kaze de alta aktiveco de la malsano. Nun ilin ricevas 38,8% de la junaj pacientoj (kompare al 20,6% de la plenkreskuloj)<ref name="Treatment patterns in paediatric and adult patients with SLE">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37429670/ | titolo = Treatment patterns in paediatric and adult patients with SLE: a retrospective claims database study in the USA | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Brunner | persona nomo = Hermine I | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Aisha Vadhariya, Christina Dickson, Wallace Crandall, Casey Kar-Chan Choong, Julie A Birt, Nicolino Ruperto, Athimalaipet V Ramanan | gazeto = Lupus Science & Medicine | volumo = 10 | numero = 2 | paĝoj = e000817 | doi = 10.1136/lupus-2022-000817 | dato = 2023-07 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref name="Современные международные рекомендации"/>. El tiu ĉi grupo estas uzataj<ref name="Cavalcanti Trindade"/><ref name="Системная красная волчанка: клинические рекомендации. Часть 2"/>: * [[Mycophenolate mofetil]] (600 mg/m² de la korpa surfaco dufoje diurne); * [[mikofenola acido]] (450 mg/m² de la korpa surfaco dufoje diurne); * [[ciklofosfamido]] (1,0−2,5 mg/kg tage perbuŝe aŭ 0,5 g/m² de la korpa surfaco monate); * [[azatioprino]] (1–3 mg/kg diurne); * [[ciklosporino]] (2,0–5,0 mg/kg diurne). Esploro de E.M.D. Smith kaj kunaŭtoroj montris ke el malsanuloj kuracitaj averaĝe po 3 jaroj nur 5% ricevadis hidroksiklorokinon kaj glukokortikoidojn sen aldono de la sintetikaj BKIK, 31% uzis 1, 36% — 2, 18% — 3, 10% — ≥4 sintetikajn BKIK<ref name="Real world treatment of juvenile-onset systemic lupus erythematosus"/>. La unua BKIK, uzita por la kuracado de la juvenila lupuso, estis ciklofosfamido, kies aplikado en tiu ĉi kampo komenciĝis en la 1970-aj. Nun ĝi estas uzata en la terapio same ofte kiel por la plenkreskuloj. Por la infanoj kaj adoleskantoj preferindas envejnaj infuzioj kiel pli facile elteneblaj kompare al tiuj perbuŝaj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11511139/ | titolo = Combination therapy with pulse cyclophosphamide plus pulse methylprednisolone improves long-term renal outcome without adding toxicity in patients with lupus nephritis | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Illei | persona nomo = G G | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = H A Austin, M Crane, L Collins, M F Gourley, C H Yarboro, E M Vaughan, T Kuroiwa, C L Danning, A D Steinberg, J H Klippel, J E Balow, D T Boumpas | gazeto = Annals of Internal Medicine | volumo = 135 | numero = 4 | paĝoj = 248–257 | doi = 10.7326/0003-4819-135-4-200108210-00009 | dato = 2001-08-21 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La dozoj kutime estas malpli grandaj, laŭe al la protokolo EuroLupus, origine kreita por la plenkreskuloj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35169053/ | titolo = Use of EuroLupus Cyclophosphamide Dosing for the Treatment of Lupus Nephritis in Childhood-onset Systemic Lupus Erythematosus in North America | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Cannon | persona nomo = Laura A | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Scott E Wenderfer, Laura B Lewandowski, Jennifer C Cooper, Beatrice Goilav, Andrea M Knight, Aimee O Hersh, Stacy P Ardoin, Rebecca E Sadun; CARRA Lupus Nephritis Workgroup | gazeto = The Journal of Rheumatology | volumo = 49 | numero = 6 | paĝoj = 607–614 | doi = 10.3899/jrheum.210428 | dato = 2022-06 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Haveblas datumoj pri komparebla efikeco de ciklofosfamido kaj Mycophenolate mofetil dum la indukta terapio de lupusa nefrito, ĉe tio Mycophenolate mofetil estas pli sekura<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30871425/ | titolo = Outcomes following mycophenolate mofetil versus cyclophosphamide induction treatment for proliferative juvenile-onset lupus nephritis | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Smith | persona nomo = Emd | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = E Al-Abadi, K Armon, K Bailey, C Ciurtin, J Davidson, J Gardner-Medwin, K Haslam, D Hawley, A Leahy, V Leone, F McErlane, D Mewar, G Modgil, R Moots, C Pilkington, A Ramanan, S Rangaraj, P Riley, A Sridhar, N Wilkinson, M W Beresford, C M Hedrich | gazeto = Lupus | volumo = 28 | numero = 5 | paĝoj = 613–620 | doi = 10.1177/0961203319836712 | dato = 2019-04 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Laŭ rekomendoj de CARRA ({{l-en|Childhood Arthritis and Rheumatology Research Alliance}}) kaj SHARE, indukta terapio de lupusa nefrito de la III kaj IV klasoj devas kombini glukokortikoidojn kaj envejnajn infuziojn de ciklofosfamido aŭ Mycophenolate mofetil, konsiderataj du egale akcepteblaj elementoj de la kuracado<ref name="Simone Benvenuto">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37893559/ | titolo = Lupus Nephritis in Children: Novel Perspectives | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Pennesi | persona nomo = Marco | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Simone Benvenuto | gazeto = Medicina (Kaunas, Lithuania) | volumo = 59 | numero = 10 | paĝoj = 1841 | doi = 10.3390/medicina59101841 | dato = 2023-10-16 | alirdato = 2025-11-08 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Tamen ciklofosfamido estas pli toksa, kaŭzante prokrastitajn flankefikojn kiel onkohematologiaj malsanoj (se dum la vivo oni ricevis >36 g), [[mjelofibrozo]] (>80 g), [[nefekundeco]] (>7,5–15 g/m² por la infanoj kaj >300 mg/kg por la plenkreskuloj)<ref name="Simone Benvenuto"/>. Aktuale en [[Britio]] en la terapio de la juvenila lupuso ciklofosfamido estas uzata kiel kuracilo de la unua linio nur je 10% de la kazoj dum Mycophenolate mofetil je 37%<ref name="Real world treatment of juvenile-onset systemic lupus erythematosus"/>. Mycophenolate mofetil estas uzata ĉiam pli ofte en la terapio de la juvenila lupuso. H.I. Brunner kaj kunaŭtoroj skribis pri 37,6% de la infanoj kaj 11% de la plenkreskuloj kuracataj per ĝi<ref name="Treatment patterns in paediatric and adult patients with SLE"/>. J.S. Massias kaj kunaŭtoroj raportis ke ĝin uzis 57% de la infanoj. Ĉe tio ĝin ricevadis 63,4% de la azianoj, 65,2% de la afrikdevenuloj kaj 51% de la blankuloj<ref name="Massias"/>. Azatioprino estas uzata malpli ofte, en Britio ĝin ricevas 28–46%<ref name="Real world treatment of juvenile-onset systemic lupus erythematosus"/><ref name="Massias"/>. Oni preskribas ĝin kaze de modera aktiveco de lupuso por la subtena terapio de lupusa nefrito, post la indukta kurso de ciklofosfamido aŭ Mycophenolate mofetil<ref name="Pathophysiological concepts and treatment options"/>. [[Metotreksato]] estas uzata je 21,7–32% de la kazoj. Precipe ĝi estas uzata kaze de muskola-skeletaj simptomoj, foje forme de subakuta kaj kronika haŭta lupuso<ref name="Real world treatment of juvenile-onset systemic lupus erythematosus"/><ref name="Massias"/>. H.I. Brunner kaj kunaŭtoroj skribis ke ĝi estas uzata kompareble ofte por la junaj kaj plenkreskaj pacientoj<ref name="Treatment patterns in paediatric and adult patients with SLE"/>. Aperis datumoj pri egala efikeco de Mycophenolate mofetil kaj ciklofosfamido je la terapio de la juvenila lupuso, inkluzive kaze de lupusa nefrito. Mycophenolate mofetil estas uzata pli ofte ol por la plenkreskuloj. Pli ofte oni kombinas diversajn kuracilojn, ekzemple Mycophenolate mofetil kaj inhibantojn de [[kalcineŭrino]]n<ref name="Pathophysiological concepts and treatment options"/>. Ciklosporino estas uzata malofte, je 1–2,6% de la kazoj, kutime ne kiel kuracilo de la unua linio<ref name="Real world treatment of juvenile-onset systemic lupus erythematosus"/>. Iom pli ofte ĝi estas uzata por la kuracado de la afrikdevenuloj, eble pro pli peza formo de lupusa nefrito propra al ili<ref name="Massias"/>. Kutime oni kombinas ĝin kun Mycophenolate mofetil<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30208769/ | titolo = Addition of cyclosporine/tacrolimus for pediatric relapsed lupus nephritis during mycophenolate mofetil maintenance therapy | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Youying Mao | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Lei Yin, Hua Huang, Zhengyu Zhou, Tongxin Chen, Wei Zhou | gazeto = The Journal of International Medical Research | volumo = 47 | numero = 1 | paĝoj = 105–113 | doi = 10.1177/0300060518796751 | dato = 2019-01 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33466204/ | titolo = Successful treatment of subdural hemorrhage and retinal hemorrhage in childhood-onset systemic lupus erythematosus associated with thrombocytopenia: Case report | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Yu Wen | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Ping Lu, Huiling Lu, Xiufen Hu | gazeto = Medicine (Baltimore) | volumo = 100 | numero = 2 | paĝoj = e24231 | doi = 10.1097/MD.0000000000024231 | dato = 2021-01-15 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Laŭe al la rekomendoj de SHARE, ciklosporino kaj takrolimuso povus esti alternativoj por iuj pacientoj kun lupusa nefrito<ref name="SHARE initiative"/>. Oni esploras efikecon kaj sekurecon de ciklosporino je terapio de la juvenila lupuso<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36827060/ | titolo = The efficacy and safety of cyclosporine in children with systemic lupus erythematosus: A protocol for systematic review and meta-analysis | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Xiaohui Liu | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Yu Peng, Sufen Cai | gazeto = Medicine (Baltimore) | volumo = 102 | numero = 8 | paĝoj = e32314 | doi = 10.1097/MD.0000000000032314 | dato = 2023-02-22 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. [[Rituksimabo]] estas efike kaj sekure uzata en la terapio malgraŭ manko de registritaj pediatriaj preskriboj rilate lupuson<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28602379/ | titolo = Efficacy and Safety of Rituximab in the Management of Pediatric Systemic Lupus Erythematosus: A Systematic Review | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Mahmoud | persona nomo = Ines | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Manel Jellouli, Imen Boukhris, Rim Charfi, Aicha Ben Tekaya, Olfa Saidane, Maryem Ferjani, Yousra Hammi, Sameh Trabelsi, Narjess Khalfallah, Rawdha Tekaya, Tahar Gargah, Leila Abdelmoula | gazeto = The Journal of Pediatrics | volumo = 187 | numero = | paĝoj = 213–219 | doi = 10.1016/j.jpeds.2017.05.002 | dato = 2017-08 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Unua kazo de efika kuracado de la juvenila lupuso per rituksimabo estis publikigita en 2005<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16200620/ | titolo = B lymphocyte depletion therapy in children with refractory systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Marks | persona nomo = Stephen D | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Sue Patey, Paul A Brogan, Nathan Hasson, Clarissa Pilkington, Patricia Woo, Kjell Tullus | gazeto = Arthritis & Rheumatology | volumo = 52 | numero = 10 | paĝoj = 3168–3174 | doi = 10.1002/art.21351 | dato = 2005-10 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ekde tiam akumuliĝis sufiĉe granda sperto tiukampe. Ĝi estas uzata precipe kaze de rezistemo al la kutima terapio, grava lupusa nefrito, trombocitopenio kaj damaĝoj de la nerva sistemo. Ĝi estas sufiĉe sekura, la plej oftaj flankefikoj estis malgravaj infuziaj reagoj kaj infektoj, plejparte de la spirsistemo<ref name="Tambralli">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25593242/ | titolo = Safety and efficacy of rituximab in childhood-onset systemic lupus erythematosus and other rheumatic diseases | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Tambralli | persona nomo = Ajay | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Timothy Beukelman, Randy Quentin Cron, Matthew Laurence Stoll | gazeto = The Journal of Rheumatology | volumo = 42 | numero = 3 | paĝoj = 541–546 | doi = 10.3899/jrheum.140863 | dato = 2015-03 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://www.researchgate.net/publication/264796532_The_indications_efficacy_and_adverse_events_of_rituximab_in_a_large_cohort_of_patients_with_juvenile-onset_SLE | titolo = The indications, efficacy and adverse events of rituximab in a large cohort of patients with juvenile-onset SLE | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Watson | persona nomo = Louise | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Michael W Beresford, Caroline Maynes, Clarissa Pilkington | gazeto = Lupus | volumo = 24 | numero = 1 | paĝoj = 10-17 | doi = 10.1177/0961203314547793 | dato = 2014-08 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34315295/ | titolo = Rituximab use in pediatric systemic lupus erythematosus: Indications, efficacy and safety in an Indian cohort | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Sawhney | persona nomo = Sujata | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Manjari Agarwal | gazeto = Lupus | volumo = 30 | numero = 11 | paĝoj = 1829–1836 | doi = 10.1177/09612033211034567 | dato = 2021-10 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://cyberleninka.ru/article/n/effektivnost-i-bezopasnost-rituksimaba-u-detey-s-sistemnoy-krasnoy-volchankoy-rezultaty-retrospektivnogo-issledovaniya-serii-sluchaev | titolo = Эффективность и безопасность ритуксимаба у детей с системной красной волчанкой: результаты ретроспективного исследования серии случаев | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Алексеева | persona nomo = Е.И. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Денисова Р.В., Валиева С.И., Бзарова Т.М., Слепцова Т.В., Чомахидзе А.М., Исаева К.Б., Чистякова Е.Г., Семикина Е.Л. | gazeto = Вопросы современной педиатрии | volumo = 15 | numero = 5 | paĝoj = 497–504 | doi = 10.15690/vsp.v15i5.1624 | dato = 2016 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://rsp.mediar-press.net/rsp/article/view/3024 | titolo = Ритуксимаб при ревматических заболеваниях у детей: результаты ретроспективного исследования безопасности терапии | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Каледа | persona nomo = М. И. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = И. П. Никишина, Е. В. Николаева, А. Н. Шаповаленко, Е. С. Федоров, Т. Н. Пачкория | gazeto = Научно-практическая ревматология | volumo = 59 | numero = 2 | paĝoj = <!-- aŭ |paĝo= de la fontinformoj --> | doi = 10.47360/1995-4484-2021-208-214 | dato = 2021 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ofteco de gravaj infektoj estis 90,8/{{unuo|1000}} paciento-jaroj, kio kompareblas kun rezultoj de ciklofosfamido<ref name="Tambralli"/>. Konata flankefiko de rituksimabo estas prokrastita [[hipogammaglobulinemio]], sed nur 2% de la pacientoj bezonis anstataŭigajn infuziojn de la envejna imunoglobulino<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25117653/ | titolo = The indications, efficacy and adverse events of rituximab in a large cohort of patients with juvenile-onset SLE | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Watson | persona nomo = L | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = M W Beresford, C Maynes, C Pilkington, S D Marks, Y Glackin, K Tullus | gazeto = Lupus | volumo = 24 | numero = 1 | paĝoj = 10–17 | doi = 10.1177/0961203314547793 | dato = 2015-01 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Aktuale rituksimabo estas inkluzivigita je internaciaj rekomendoj por la terapio de la juvenila lupuso<ref name="SHARE initiative"/>. Proksimume 25% de la pacientoj ricevas ĝin, ĉe tio la afrikdevenuloj ricevas ĝin pli ofte (37,7%), ĉar al ili propras pli agresema juvenila lupuso<ref name="Massias"/>. Laŭ E.M.D. Smith kaj kunaŭtoroj, plej ofte rituksimabo estas uzata en la dua linio de la terapio (12%), malpli ofte en la unua (4%)<ref name="Real world treatment of juvenile-onset systemic lupus erythematosus"/>. Oni raportis pri sukcesa apliko de [[ofatumumabo]], inkluzive kaze de la monogena lupuso<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33327846/ | titolo = Ofatumumab use in juvenile systemic lupus erythematosus: A single centre experience | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Ovgu Kul Cinar | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Matko Marlais, Muthana Al Obaidi, Iek Leng Cheng, Kjell Tullus, Paul Brogan, Elena Moraitis | gazeto = Lupus | volumo = 30 | numero = 3 | paĝoj = 527–530 | doi = 10.1177/0961203320981137 | dato = 2021-03 | alirdato = 2025-11-07 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30257684/ | titolo = Successful use of ofatumumab in two cases of early-onset juvenile SLE with thrombocytopenia caused by a mutation in protein kinase C δ | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Lei | persona nomo = Linda | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Sabina Muhammad, Muthana Al-Obaidi, Neil Sebire, Iek Leng Cheng, Despina Eleftheriou, Paul Brogan | gazeto = Pediatric Rheumatology Online Journal | volumo = 16 | numero = 1 | paĝoj = 61 | doi = 10.1186/s12969-018-0278-1 | dato = 2018-09-26 | alirdato = 2025-11-07 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. [[Belimumabo]] estis registrita por uzado en la pediatrio (por la infanoj pli ol 5 jarojn aĝaj) en 2019 post la internacia hazardigita klinika esploro PLUTO<ref name="PLUTO">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32699034/ | titolo = Safety and efficacy of intravenous belimumab in children with systemic lupus erythematosus: results from a randomised, placebo-controlled trial | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Brunner | persona nomo = Hermine I | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Carlos Abud-Mendoza, Diego O Viola, Inmaculada Calvo Penades, Deborah Levy, Jordi Anton, Julia E Calderon, Vyacheslav G Chasnyk, Manuel A Ferrandiz, Vladimir Keltsev, Maria E Paz Gastanaga, Michael Shishov, Alina Lucica Boteanu, Michael Henrickson, Damon Bass, Kenneth Clark, Anne Hammer, Beulah N Ji, Antonio Nino, David A Roth, Herbert Struemper, Mei-Lun Wang, Alberto Martini, Daniel Lovell, Nicolino Ruperto; Paediatric Rheumatology International Trials Organisation (PRINTO) and the Pediatric Rheumatology Collaborative Study Group (PRCSG) | gazeto = The Annals of the Rheumatic Diseases | volumo = 79 | numero = 10 | paĝoj = 1340–1348 | doi = 10.1136/annrheumdis-2020-217101 | dato = 2020-10 | alirdato = 2025-11-07 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ĝi pruvis sian efikecon rilate [[mukozo]]n kaj haŭton, artikajn damaĝojn, trombocitopenion kaj kaze de neceso pli rapide malaltigi dozojn de glukokortikoidoj forme de piloloj<ref name="Safety and Efficacy of Belimumab">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26523030/ | titolo = Safety and Efficacy of Belimumab to Treat Systemic Lupus Erythematosus in Academic Clinical Practices | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Hui-Yuen | persona nomo = Joyce S | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Arthi Reddy, Jennifer Taylor, Xiaoqing Li, Andrew H Eichenfield, Liza M Bermudez 1, Amy J Starr, Lisa F Imundo, Jill Buyon, Richard A Furie, Diane L Kamen, Susan Manzi, Michelle Petri, Rosalind Ramsey-Goldman, Ronald F van Vollenhoven, Daniel J Wallace, Anca Askanase | gazeto = The Journal of Rheumatology | volumo = 42 | numero = 12 | paĝoj = 2288–2295 | doi = 10.3899/jrheum.150470 | dato = 2015-12 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Esploro de J.S. HuiYuen kaj kunaŭtoroj montris ke 35% de la junaj pacientoj ĉesigis uzadon de glukokortikoidoj jam post 6 monatoj da kuracado per belimumabo dum ĉe la plenkreskuloj tion faris nur 11%<ref name="Safety and Efficacy of Belimumab"/>. Ĝi estas sufiĉe sekura. PLUTO montris ke etajn flankefikojn ekhavis nur 79,2% de la infanoj kompare al 82,5% en la placebo-grupo, gravajn flankefikojn spertis nur 17% en la kontrola kaj 35% en la placeba grupoj<ref name="PLUTO"/>. Rituksimabo ankoraŭ ne estas aprobita por la subhaŭta infuzado, sed respektivaj esploroj jam okazas<ref name="argeted Therapy for SLE-What Works">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37176637/ | titolo = Targeted Therapy for SLE-What Works, What Doesn't, What's Next | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Venturelli | persona nomo = Veronica | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = David Alan Isenberg | gazeto = <!-- ekzemple: La Esperantuja Gazeto --> | volumo = 12 | numero = 9 | paĝoj = 3198 | doi = 10.3390/jcm12093198 | dato = 2023-04-29 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Inter la aliaj GIBK por la kuracado de la juvenila lupuso (adoleskantoj) estis esplorita en la 2-a fazo nur [[atacicepto]] (APRIL-SLE)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24951103/ | titolo = Efficacy and safety of atacicept for prevention of flares in patients with moderate-to-severe systemic lupus erythematosus (SLE): 52-week data (APRIL-SLE randomised trial) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Isenberg | persona nomo = David | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Caroline Gordon, Daiana Licu, Samuel Copt, Claudia Pena Rossi, David Wofsy | gazeto = Annals of the Rheumatic Diseases | volumo = 74 | numero = 11 | paĝoj = 2006–2015 | doi = 10.1136/annrheumdis-2013-205067 | dato = 2015-11 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Oni planas inkluzivigi adoleskantojn ankaŭ en la esplorojn de la 3-a fazo por: [[dapirolizumabo]] (pli ol 16 jarojn aĝajn), [[telitacicepto]] (ekde la 12-a vivojaro) kaj [[obinutuzumabo]] (ekde la 14-a vivojaro)<ref name="argeted Therapy for SLE-What Works"/>. Aperis informoj pri sukcesa uzado de [[sirolimuso]] (n=32)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36401486/ | titolo = Clinical efficacy and safety of sirolimus in childhood-onset systemic lupus erythematosus in real world | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Lei Zhang | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Jie-Yuan Cui, Lin Zhang | gazeto = Medicine (Baltimore) | volumo = 101 | numero = 46 | paĝoj = e31551 | doi = 10.1097/MD.0000000000031551 | dato = 2022-11-18 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>, telitacicepto (n=15)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35499216/ | titolo = Safety and efficacy of telitacicept in refractory childhood-onset systemic lupus erythematosus: A self-controlled before-after trial | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Li Sun | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Qian Shen, Yinv Gong, Yifan Li, Qianying Lv, Haimei Liu, Fei Zhao, Haiguo Yu, Lingzhi Qiu, Xiaozhong Li, Xiaoliang He, Yuqing Chen, Zhiquan Xu, Hong Xu | gazeto = Lupus | volumo = 31 | numero = 8 | paĝoj = 998–1006 | doi = 10.1177/09612033221097812 | dato = 2022-07 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>, [[bortezonibo]] (n=5)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36971919/ | titolo = Bortezomib is efficacious in the treatment of severe childhood-onset neuropsychiatric systemic lupus erythematosus with psychosis: a case series and mini-review of B-cell immunomodulation in antibody-mediated diseases | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Modica | persona nomo = Renee F | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Akaluck Thatayatikom, Denise H Bell-Brunson, Melissa E Elder | gazeto = <!-- ekzemple: La Esperantuja Gazeto --> | volumo = 42 | numero = 7 | paĝoj = 1965–1979 | doi = 10.1007/s10067-023-06559-y | dato = 2023-07 | alirdato = 2025-11-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Aperis informoj pri sukcesa apliko de [[anifrolumabo]], kvankam ĝi ankoraŭ ne estas registrita por la pediatria uzado<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10585408/ | titolo = Anifrolumab for Adolescent Discoid Lupus Erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Shaw | persona nomo = Katharina S | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Ahmad Rajeh, Todd Le, Philip J Kahn, Vikash S Oza, Lisa M Arkin, Ruth Ann Vleugels | gazeto = JAMA Network Open | volumo = 6 | numero = 10 | paĝoj = e2338200 | doi = 10.1001/jamanetworkopen.2023.38200 | dato = 2023-10-18 | alirdato = 2025-11-07 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Inhibantoj de la [[Janus-kinazoj]] ([[baricitinibo]] kaj [[ruksolitinibo]]) ankaŭ montras bonajn rezultojn<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33092242/ | titolo = Biological and Clinical Changes in a Pediatric Series Treated with Off-Label JAK Inhibitors | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Pin | persona nomo = Alessia | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Alessandra Tesser, Serena Pastore, Valentina Moressa, Erica Valencic, Anna Arbo, Alessandra Maestro, Alberto Tommasini, Andrea Taddio | gazeto = International Journal of Molecular Sciences | volumo = 21 | numero = 20 | paĝoj = 7767 | doi = 10.3390/ijms21207767 | dato = 2020-10-20 | alirdato = 2025-11-07 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35209781/ | titolo = Evaluating the use of JAK inhibitors in inflammatory connective tissue diseases in pediatric patients: an update | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Chuprin | persona nomo = Jane | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Lindsay McCormack, Jillian M Richmond, Mehdi Rashighi | gazeto = Expert Review of Clinical Immunology | volumo = 18 | numero = 3 | paĝoj = 263–272 | doi = 10.1080/1744666X.2022.2047022 | dato = 2022-03 | alirdato = 2025-11-07 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38124732/ | titolo = Novel heterozygous TREX1 mutation in a juvenile systemic lupus erythematosus patient with severe cutaneous involvement treated successfully with Jak-inhibitors: a case report | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Rossano | persona nomo = Martina | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Emilio Amleto Conti, Paola Bocca, Stefano Volpi, Antonio Mastrangelo, Riccardo Cavalli, Marco Gattorno, Francesca Minoia, Giovanni Filocamo | gazeto = Frontiers in Immunology | volumo = | numero = | paĝoj = <!-- aŭ |paĝo= de la fontinformoj --> | doi = 10.3389/fimmu.2023.1288675 | dato = 2023-12 | alirdato = 2025-11-07 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Prognozo == Prognozo kaj postvivado kaze de la juvenila lupuso estas oble pli malbonaj ol ĉe la plenkreskuloj. Nur eta parto de la pacientoj atingas daŭran remiton. Vivkvalito grave malaltiĝas, speciale fizika aktivado<ref name="Systemic lupus erythematosus in children and adolescents"/>. E.M.D. Smith kaj kunaŭtoroj essploris 430 pacientojn en Britio kun mediana daŭro de la juvenila lupuso 2,0 [0,7; 4,0] jaroj kaj trovis ke malalta aktiveco de lupuso estis atingita je 67% de la kazoj, kuracila remito je 61%, kompleta remito kun nuligo de la terapio je 21%. Tamen dum la esplorado nur 18% konservis la kuracilan remiton kaj 7% kompletan remiton<ref name="Attainment of low disease activity">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34894234/ | titolo = Attainment of low disease activity and remission targets reduces the risk of severe flare and new damage in childhood lupus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Smith | persona nomo = Eve M D | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Kukatharmini Tharmaratnam, Eslam Al-Abadi, Kate Armon, Kathryn Bailey, Mary Brennan, Coziana Ciurtin, Janet Gardner-Medwin, Kirsty E Haslam, Daniel Hawley, Alice Leahy, Valentina Leone, Gulshan Malik, Zoe McLaren, Clarissa Pilkington, Athimalaipet V Ramanan, Satyapal Rangaraj, Annie Ratcliffe, Philip Riley, Ethan Sen, Arani Sridhar, Nick Wilkinson, Christian M Hedrich, Andrea Jorgensen, Michael W Beresford | gazeto = Rheumatology | volumo = 61 | numero = 8 | paĝoj = 3378–3389 | doi = 10.1093/rheumatology/keab915 | dato = 2022-08-03 | alirdato = 2025-11-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En la esploro de Y.C. Chen kaj kunaŭtoroj el 226 pacientoj nur 3,5% atingis kompletan remiton, 15,5% klinikan remiton sen uzado de glukokortikoidoj, 41,2% remiton kun glukokortikoidoj. Daŭran remiton post 5 jaroj havis nur triono de la pacientoj, kuracataj per etaj dozoj de glukokortikoidoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://www.frontiersin.org/journals/pediatrics/articles/10.3389/fped.2023.1272065/full | titolo = Remission and long-term remission of pediatric-onset systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Yi-Chieh Chen | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Chiann-Yi Hsu, Ming-Chin Tsai, Lin-Shien Fu, Yung-Chieh Huang | gazeto = Frontiers in Pediatrics | volumo = 11 | numero = | paĝoj = <!-- aŭ |paĝo= de la fontinformoj --> | doi = 10.3389/fped.2023.1272065 | dato = 2023-10-27 | alirdato = 2025-11-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Morteco kaze de la juvenila lupuso estas 3–6-oble pli granda ol ĉe la plenkreskuloj<ref name="Juvenile-onset systemic lupus erythematosus"/>. Inter la plej oftaj mortokialoj estas infektaj komplikiĝoj, estiĝo de la [[sindromo de aktiviĝo de makrofagoj]]. Grava problemo estas formiĝo de neinversigeblaj organaj damaĝoj kiel [[ostoporozo]] kun pli alta risko de frakturoj, aseptaj nekrozoj, [[kronika rena malsano]], kardiovaskulaj kaj cerebrovaskulaj komplikiĝoj, [[katarakto]]<ref name="Systemic lupus erythematosus in children and adolescents"/>. Risko de tiaj damaĝoj grave malkreskas se oni sukcesas atingi remiton aŭ malaltan aktivecon de la malsano<ref name="Attainment of low disease activity"/>. Por taksi aktivecon de la juvenila lupuso oni uzas la samajn skalojn kiel por la plenkreskuloj<ref name="SHARE initiative">{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28630236/ | titolo = European evidence-based recommendations for diagnosis and treatment of childhood-onset systemic lupus erythematosus: the SHARE initiative | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Groot | persona nomo = Noortje | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Nienke de Graeff, Tadej Avcin, Brigitte Bader-Meunier, Paul Brogan, Pavla Dolezalova, Brian Feldman, Isabelle Kone-Paut, Pekka Lahdenne, Stephen D Marks, Liza McCann, Seza Ozen, Clarissa Pilkington, Angelo Ravelli, Annet van Royen-Kerkhof, Yosef Uziel, Bas Vastert, Nico Wulffraat, Sylvia Kamphuis, Michael W Beresford | gazeto = The Annals of the Rheumatic Diseases | volumo = 76 | numero = 11 | paĝoj = 1788–1796 | doi = 10.1136/annrheumdis-2016-210960 | dato = 2017-11 | alirdato = 2025-11-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Por taksi la damaĝojn oni konsideras ankaŭ prokraston de la korpokresko kaj de seksa evoluo, kion oni ne faras kaze de la plenkreskuloj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16947634/ | titolo = A proposal for a pediatric version of the Systemic Lupus International Collaborating Clinics/American College of Rheumatology Damage Index based on the analysis of 1,015 patients with juvenile-onset systemic lupus erythematosus | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Gutiérrez-Suárez | persona nomo = Raul | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = Nicolino Ruperto, Roberto Gastaldi, Angela Pistorio, Enrico Felici, Rubén Burgos-Vargas, Alberto Martini, Angelo Ravelli | gazeto = Arthritis & Rheumatology | volumo = 54 | numero = 9 | paĝoj = 2989–2996 | doi = 10.1002/art.22048 | dato = 2006-09 | alirdato = 2025-11-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = en | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Lupuso]] * [[Juvenila idiopatia artrito]] == Referencoj == {{Projektoj}} {{Referencoj}} [[Kategorio:Lupuso]] [[Kategorio:Sindromoj en pediatrio]] 9iiapf4rgv47gusd403fues1bigks3e 0 926358 9368041 9273942 2026-05-07T06:28:28Z Moldur 2507 9368041 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | dato de naskiĝo = {{dato|3|9|1970}} }} '''Cornelia RICHTER''' (naskiĝis la {{daton|3|9|1970}} en [[Bad Ischl]]<ref>[https://www.etf.uni-bonn.de/de/fakultaet/systematische-theologie/systematische-theologie-hermeneutik/st-und-hermeneutik-downloads/richter_cvd_2024_09_03.pdf "CV Prof. Dr. Cornelia Richter"] - ĉe: la bonna altlerneja paĝaro</ref>) estas [[aŭstrio|aŭstra]] [[protestantismo|luterana]] teologino kaj profesorino (pri sistema teologio) kiel ankaŭ de aŭtuno 2025 episkopino de la [[Aŭgsburga konfeso|protestantoj de aŭgsburga konfeso]] en Aŭstrujo.<ref>[https://www.katholisch.at/aktuelles/155903/erste-evangelische-bischoefin-sterreichs-ins-amt-eingefuehrt "Erste evangelische Bischöfin Österreichs ins Amt eingeführt"] - ĉe: ''katholisch.at,'' 8.11.2025</ref> Studis ŝi inter 1989-1995 evangelian teologion kaj filozofion je [[Vieno]] kaj [[Munkeno]]. En 1996/97 estis ŝi scienca helpasistanto en projekto pri moderna religio laŭ sociologiaj kaj teologiaj vidpunktoj (sub la gvidado de [[Falk Wagner]]). Sekvis ĝis 2003 kunlaborado de ŝi en [[Marburg]] ĉe [[Dietrich Korsch]], pri sistema teologio. La sukcesega doktoriĝo estis en la jaro 2002-a; Richter estis inter 2003-2005 rezerva kaj helpa profesoro ĉe la [[kopenhago|kopenhaga]] CFS-o (Centre for Subjectivity Research). Inter 1997-2005 ŝi magistriĝis pri retoriko kaj paroliga edukado ĉe la ''Universitato [[Koblenz]]-[[landau in der Pfalz|Landau]]''. Inter 2005-2010 ŝi deĵoris denove pri sistema teologio en Marburg. Post habilitiĝo kaj nomumiĝo je privatdocento en 2010, ŝi laboris ĝis 2011 ĉe la Misiada Seminario de [[Hermannsburg]]. Inter 2010 kaj 2012 ŝi anstataŭis [[Elisabeth Gräb-Schmidt]] ĉe la katedro pri sistema teologio je la [[universitato de Gießen]]. Pluse ŝi troviĝis en 2011 ĉe la [[universitato de Zuriko]] (por [[Ingolf U. Dalferth]]). De 2012, Richter profesoris pri sistema teologio kaj [[hermeneŭtiko]] ĉe la [[Bonna universitato]]; ĉi tie ŝi dekanis por la teologoj inter 2020 kaj 2024. En 2024 ŝi iĝis estro de la senato de la Bonna universitato kaj universitata predikisto.<ref>[https://www.etf.uni-bonn.de/de/schlosskirche/schlosskirche_aktuelles/eine-neue-schlosskirchenpredigerin-tritt-ihr-amt-an "Eine neue Universitätspredigerin tritt ihr Amt an"] - ĉe bonna universitata paĝaro</ref> En 2024 ŝi akceptis partatempan profesorecon ĉe [[Universitato St. Andrews]] en [[Skotlando]]. En Germanujo ŝi kunmoderigas la respublikregistare subtenatan DFG-esplorgrupon ''Religia kaj spirita rezistoj''. En majo 2025 sinodo de aŭstraj protestantoj elektis ŝin postanto de [[Michael Chalupka]] je tutaŭstruja episkopeco. Richter do estas la unua virino plenumonta ĉi tiun oficon. Richter estas la filino de Gerhard Richter, la protestantisma paroĥestro de [[bad Goisern am Hallstättersee|Bad Goisern]].<ref>[https://www.nachrichten.at/kultur/rueckblick/vor-50-jahren;art122572,3118665 "Vor 50 Jahren"]</ref><ref>[https://www.domradio.de/artikel/wird-cornelia-richter-oesterreichs-erste-evangelische-bischoefin "Wird Cornelia Richter Österreichs erste evangelische Bischöfin?"] - ĉe: ''domradio.de,'' 23.5.2025</ref> Ŝi estas seninfana kaj de 2011 vidvino. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * [https://religion.orf.at/stories/3232832/ "Erste evangelische Bischöfin in Amt eingeführt"] - ĉe: ''orf.at,'' 8.11.2025 == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Richter, Cornelia}} [[Kategorio:Aŭstraj teologoj]] [[Kategorio:Profesoroj]] [[Kategorio:Luteranaj episkopoj]] cp99po1g4ow741ajndfqvt3ipcj4mus 0 927326 9367996 9336223 2026-05-07T01:20:58Z Eternanpacon 235392 /* Fondiĝo de Muzeo Maruki por Atombombo-Arto */ 9367996 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto | nomo =Maruki IRI | dosiero =1943年頃、丸木位里展会場にて.jpg | priskribo = Maruki IRI, ĉirkaŭ 1943 en sia privata ekspozicio. | dato de naskiĝo = la 20-a de junio 1901 | loko de naskiĝo = Gubernio [[Hiroŝima]] | nacieco = [[Japanio]] | edzino = [[Maruki TOŜI]] | sukcesis kiel = Avangarda [[Nihonga]]-Artisto | dato de morto = la 13-a de januaro 2000 | loko de morto = [[Gubernio Saitama]] | artista nomo =Maruki IRI | artista celigo =Internacia PACO, Maltima esprimo de [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%B0%B4%E5%A2%A8%E7%94%BB Inkakva pentrarto] | reprezentaj verkoj =[https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/ Atombombo-Arto], --- [[Nihonga]] --- *"LAKUDA ([https://bunka.nii.ac.jp/heritages/detail/274270 らくだ])"(kamelo) *"UMA(GUNMA) ([https://sfumart.com/column/30400/ 馬(群馬)])" (ĉevalo (ĉevalsvarmo) *"AMAGOI ([https://bunka.nii.ac.jp/heritages/detail/274550 雨乞])" (deziresprimo por pulmo) *"GARJUBAI ([https://search.artmuseums.go.jp/gazou.php?id=2498&edaban=2 臥龍梅])" (sterniĝinta drakeca [[umeo]]-arbo) }} '''Maruki IRI''' estas japana avangarda [[Nihonga]]-artisto. Li estas konata kiel li kunlabore verkis kun sia edzino, oleopentristo [[Maruki Toŝi|Maruki TOŜI]], ekzemple "[https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/ Atombombo-Arto]"-jn kaj bildolibrojn. == La familianoj de Maruki == edzo : Maruki IRI ([[:ja:丸木位里|丸木位里]]) (1901-1995) / edzino : [[Maruki Toŝi|Maruki TOŜI]] ([[:ja:丸木俊|丸木俊]]) (1912-2000) / patro de IRI : Maruki Kinsuke (1873-1946) / patrino de IRI : Maruki Suma ([[:ja:丸木スマ|丸木スマ]]) (1875-1956) / fratino de IRI : Daido Aja (Ajako)([https://ja.m.wikipedia.org/wiki/%E5%A4%A7%E9%81%93%E3%81%82%E3%82%84 大道あや]) (1909 - 2010) == Kariero == En 1901, IRI naskiĝis en Gubernio [[Hiroŝima]]. En 1919, li transloĝiĝis [[Gubernio Osako]]-n, kaj eklernis pentradon en "Artainstituto Seika (精華美術学院)". En la printempo de 1923, li transloĝiĝis [[Tokio]]-n, kaj eklernis en privata pentrarta lernejo. Sed post la [[Granda tertremo de Kantō]] en la 1-a de septembro, li revenis hejmen en Hiroŝima. En 1928, lia pentraĵo "KUROBUĈI (黒淵)" (nigra profundejo) unuafoje estis elektita ĉe la 13-a "Hiroŝima-Arta-Ekspozicio". ([https://cs-akiota.or.jp/sandankyo/spot/kurobuchi/ Kurobuĉi]: la objektaĵa ejo en Hiroŝima). Post tio li aliĝis al "Federacio de Proletaj Kultur-Organizoj Japanaj (esperanta nomo)" ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%97%A5%E6%9C%AC%E3%83%97%E3%83%AD%E3%83%AC%E3%82%BF%E3%83%AA%E3%82%A2%E6%96%87%E5%8C%96%E9%80%A3%E7%9B%9F 日本プロレタリア文化連盟] (japana nomo)), kaj publikigadis poemojn kaj prozojn al ĵurnaloj, kaj klopodis por teatramovado kaj balotkampanjo. En tiu tempo li pretendis : Mia hejmo estas "Geihoku-Branĉo de Tutlanda Popolisma Partio" ([https://www.town.kitahiroshima.lg.jp/site/teijuu-joho/38651.html 芸北]支部 - [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%85%A8%E5%9B%BD%E5%A4%A7%E8%A1%86%E5%85%9A 全国大衆党])". En decembro 1934, li retransloĝiĝis Tokio-n, kaj vizitadis privatan esplorejon de pentrarto, kaj publikigis pentraĵojn ĉe kelkaj ekspozicioj. En la aŭtuno de 1935, li okazigis la unuan privatan ekspozicion ĉe "Ĉugoku-Ĵurnala Eldonejo ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E6%96%B0%E8%81%9E%E7%A4%BE 中国新聞社]). En 1936, lia pentraĵo "IKE ([https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=156334 池])" (lageto) estis elektita ĉe la ekspozicio de Nihonga-artista societo "Seirjuŝa ([https://artscape.jp/artword/6185/ 青龍社])". "Gubernia Arta Muzeo de Hiroŝima ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%BA%83%E5%B3%B6%E7%9C%8C%E7%AB%8B%E7%BE%8E%E8%A1%93%E9%A4%A8 広島県立美術館])" konservas ĝin. En tiu novembro, li kaj liaj amikoj okazigis la 1-an ekspozicion de "Geiŝu-Artista Societo ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%AE%89%E8%8A%B8%E5%9B%BD 藝州]美術協会)" ĉe la nuna [[Pacmuzeo Hiroŝimo|Pacmuzeo Hiroŝima]]. (Geiŝu : malnova provinco en Gubernio Hiroŝima). En 1938, li aliĝis al "Rekitei-Artista Asocio ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%AD%B4%E7%A8%8B%E7%BE%8E%E8%A1%93%E5%8D%94%E4%BC%9A 歴程美術協会])", kiu pretendis "Avangardo de Nihonga"-n, kaj li partoprenis en la 1-a ekspozicio. En la somero de 1939, ĉe la 2-a ekspozicio li publikigis imponan pentraĵon "UMA (GUNMA)([https://marukigallery.jp/post-2129/ 馬 (群馬)])" (ĉevalo (ĉevalsvarmo)), kiun konservas [[Muzeo Maruki por Atombombo-Arto|Muzeo Marki]]. Sed tuj poste li malaliĝis kun lia amiko [[:ja:船田玉樹|Funada Gjokuĵu (船田玉樹)]]. En tiu oktobro, ili okazigis privatan ekspozicion en Tokio, kaj publikigis eksperimente esprimintajn "[[Inkakva pentrarto]]"-jn influite de [[Superrealismo]]. Unu el la publikigitaj pentraĵoj de IRI estis "AMAGOI ([https://bunka.nii.ac.jp/heritages/detail/274550 雨乞])" (deziresprimo por pulmo), kiun konservas "Gubernia Arta Muzeo de Hiroŝima". En aprilo 1940, lia pentraĵo estis elektita ĉe la 1-a ekspozicio de "Arta Kultura Asocio ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E7%BE%8E%E8%A1%93%E6%96%87%E5%8C%96%E5%8D%94%E4%BC%9A 美術文化協会])", kaj en la sekvanta monato, li faliĝis koteriano de la Asocio, kaj ĉiujare publikigis pentraĵojn ĝis la 6-a ekspozicio en 1946. En julio de 1940, li estis elektita kiel unu el la rekomendaj debutantoj en arta gazeto "Binokuni (美之國)". En julio 1941, IRI kaj TOŜi geedziĝis, kaj kunloĝis en la hejmo de TOŜi. La hejmo troviĝis en terzonon (ne kvartalo), kiu tiutempe nomiĝis "Atolie - Mura (ateliero-vilaĝo)", alie nomiĝis "Ikebukuro - Montparnasse ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%B1%A0%E8%A2%8B%E3%83%A2%E3%83%B3%E3%83%91%E3%83%AB%E3%83%8A%E3%82%B9 池袋モンパルナス]) / Ikebukuro-urbaretejo ([https://www.city.toshima.lg.jp/129/miryoku/shiru/bunka/montparnasse.html 池袋モンパルナス])" en [[Tokio]]. En tiu decembro, [[Pacifika Fronto]] eksplodis. == Post la Atombombado al Hiroŝima == En frua jaro de 1945, ili evakuis al [[Gubernio Saitama]] el Tokio, sed tuj poste de la atombombado en la 6-a de aŭgusto, ili alkuris al Hiroŝima, kaj vidis la mizeran scenon. Tie loĝis la gepatroj kaj fratino de IRI, kiuj estis bombitaj, kaj la patro forpasis en la sekvanta jaro. En la 15-a de aŭgusto, Pacifika Fronto en Japanio finiĝis. Post ĉirkaŭ 1 monato ili reveis Tokio-n, kaj baldaŭ aliĝis al [[Japana Komunista Partio]]. En 1946, ili aliĝis al la organizado de "Japana Artista Asocio ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%97%A5%E6%9C%AC%E7%BE%8E%E8%A1%93%E4%BC%9A 日本美術会])". Kaj en sia ateliero ili okazadis "Furmatena Desegno-Kuveno"-n. En 1947, ili aliĝis al la organizado de "Avangarda Artista Asocio ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%89%8D%E8%A1%9B%E7%BE%8E%E8%A1%93%E4%BC%9A 前衛美術会])". == Verkado de [https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/ Atombombo-Arto] == En julio 1948, ili transloĝiĝis "[[Gubernio Kanagavo]]"-n, kaj de tiam ili ekplanis kunlabore pentri "Atombombo-Arto"-n. En februaro 1950, ĉe la 3-a "[[Salono de Sendependuloj]]" en Japanio ([https://www.nihonbijyutukai.com/nichibi/ayumi/ayumi2 第3回日本アンデパンダン展]) ili publikigis pentraĵon tiel nomintan "La 6-a de Aŭgusto (八月六日)", kiu poste nomiĝis "Fantomoj ([https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/#gallery-1 幽霊])" kiel la Unuaparto de la serio "Atombombo-Arto". Post tio ĝis 1982, ili pentradis "Atombombo-Arto"-n sume 15 partojn. La fina parto estis "NAGASAKI ([https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/#gallery-15 ながさき])", kiun posedas "Muzeo Nagasaki por Atombombo ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E9%95%B7%E5%B4%8E%E5%8E%9F%E7%88%86%E8%B3%87%E6%96%99%E9%A4%A8 長崎原爆資料館]). En tiu aŭgusto, ili okazigis ekspozicion en Tokio kaj publikigis la Duapartan "Atombombo-Fajro ([https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/#gallery-2 原爆-火])", kaj la Triapartan "Atombombo-Akvo ([https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/#gallery-3 原爆-水])", plusinte al la Unuaparto por memorigi kompletigon de la trilogio. Sampempe ili publikigis bildolibron "Pikadon [https://ja.m.wikipedia.org/wiki/%E3%83%94%E3%82%AB%E3%83%89%E3%83%B3_(%E4%B8%B8%E6%9C%A8%E4%BD%8D%E9%87%8C%E3%83%BB%E4%BF%8A) (ピカドン (丸木位里・俊)])" . Ĉirkaŭ tiutempo stariĝis plano de Tutlanda Migra Ekspozicio. En oktobro 1950, ili okazigis ekspozicion de "Atombombo-Arto" ĉe "Eksplodcentra Kulturdomo (爆心地文化会館)", kiu stariĝis sudnajbare de la "[[Atombombita kupoldomo]]" en Hiroŝima. Ĉi tiun ekspozicion helpis membroj de Hiroŝima-poetista rondo [https://3nin.jp/warera_uta "Nia Poezia Rondo (われらの詩の会])", kiun prezidis [https://ja.m.wikipedia.org/wiki/%E5%B3%A0%E4%B8%89%E5%90%89 "Touge Sankiĉi (峠三吉)"]. Tiutempe Japanio estis okupita de Alianca Armeo ([[Aliancanoj]]) gvidata de Usona armeo, kaj plie eksplodis [[Korea milito]]. Sekve ekzistis diversaj premadoj. Malgraŭ tio "Ekspozicio de Atombombo-Arto" povis migri tra la tuta lando. Pro tio la ekspozicio funkciis por sciigi al multaj homoj pri suferego de la atombombado, kiu ne estis publikigita laŭ tiama cenzuro. En novembro 1952, ili transloĝiĝis Tokio-n. *En januaro 1953, IRI kaj TOŜI ricevis "Ora-Medalo-n de Internacia Paca Kultura Premio ([https://www.tobunken.go.jp/materials/nenshi/2479.html 国際平和文化賞 金メダル])" de [[Monda Konsilio de Paco]]. En tiu jaro, publikiĝis la filmo "Atombombo-Arto" kreita de ĝisoro Aojama Miĉiharu (青山通春) kaj [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E4%BB%8A%E4%BA%95%E6%AD%A3 Imai Tadaŝi (今井正)]. En junio 1953, TOŜI partoprenis en la 2-a "Internacia Virina Konferenco" en [[Danio]], kunportante la trilogion de "Atombombo-Arto". Plue ŝi partoprenis en Monda Konsilio de Paco en [[Hungario]]. Samtempe eksterlande unuafoje okazis "Ekspozicio de Atombombo-Arto" por 5-togoj de la 17-a de junio ĉe Nacia Arta Muzeo en [[Budapeŝto]]. Kaj plue la Ekspozicio migris kelkajn landojn, [[Rumanio]] kaj [[Danio]] kaj [[Ĉinio]]. Post tio en 1955, ĝi migris tra [[Anglio]].  Al tiu broŝuro, kiu estis kreita okaze de la evento, "[[John Berger]]" kontribuis la unuan anglan tekston pri "Atombombo-Arto". Kaj poste la Ekspozicio migris pliajn Eŭropajn landojn, [[Nederlando]], [[Italio]], ktp. En 1956, "Internacia Administra Komisiono" estis organizita memore al kompletiĝo de la serio el 10 partoj de "Atombombo-Arto". Kaj la komisiono okazigis "Internacia Migra Ekspozicio"-n, en [[Orienta Azio]] kaj [[Eŭropo]] kaj [[Oceanio]]. Ekster la kunlabora verkado li sola publikigis ĉe internaciaj ekspozicioj maltimajn kaj avangardajn inkakva-pentrartojn, kuj ricevis altan takson. En 1961, lia reprezenta Inkakva-pentrarto "GARJUBAI (臥龍梅)" (sterniĝinta drakeca umeo-arbo) gajnis Eminenta-Premio-n, ĉe la 6-a "Japana Intenacia Arta Ekspozicio ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%97%A5%E6%9C%AC%E5%9B%BD%E9%9A%9B%E7%BE%8E%E8%A1%93%E5%B1%95 日本国際美術展])". [[Nacia Muzeo de Nuntempa Arto (Tokio)]] konservas ĝin. En 1967, li publikigis ĉe la 9-a ekspozicio "Ĉiudujara Intenacia Arta Ekspozicio de [[San Pablo (Laguno)|San-Paŭlo]] ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%82%B5%E3%83%B3%E3%83%91%E3%82%A6%E3%83%AD%E3%83%BB%E3%83%93%E3%82%A8%E3%83%B3%E3%83%8A%E3%83%BC%E3%83%AC サンパウロ・ビエンナーレ])". En 1963, estis subskribita "[[Traktato_por_parta_malpermeso_de_nukleaj_testoj|Traktato por Parta Malpermeso de Nukleaj Testoj]]". Post tio la movado "Japana Konferenco Kontraŭ Atoma kaj Hidrogena Bombo" ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%8E%9F%E6%B0%B4%E7%88%86%E7%A6%81%E6%AD%A2%E6%97%A5%E6%9C%AC%E5%8D%94%E8%AD%B0%E4%BC%9A 原水爆禁止日本協議会]) disiĝis pro la diferenco inter la taksoj al la Traktato. En junio 1964, IRI kaj TOŜI kaj kelkaj membroj kune prezentis opiniaron pri partia-reformado al "Japana Komunista Partio". Pro tio ili estis ekskomunikitaj de la partio en la sekvanta monato. En tiu somero, "Internacia Migra Ekspozicio" finiĝis kaj la "Atombombo-Arto"-j revenis Japanion. == Fondiĝo de Muzeo Maruki por Atombombo-Arto == En 1965, la amiko de IRI sciigis ilin rekomendan terenon por konstrui artan muzeon en Gubernio Ĉiba. Laŭ la sugesto ili transloĝiĝis tien. Tamen ili ne sukcesis akiri taŭgan terenon. En 1966, ili transloĝiĝis al la urbo [[Higaŝimacujama]] de Gubernio Saitama. En majo 1967, malfermis "[[Muzeo Maruki por Atombombo-Arto]]". En tiu aŭgusto, la filmo "Atombombo-Arto" estis kompletigita de reĝisoro [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%AE%AE%E5%B3%B6%E7%BE%A9%E5%8B%87 Mijaĵima Joŝio (宮島義勇)] por memorigi la malfermon de la arta muzeo. En 1970, "Ekspozicio de Atombombo-Arto" unuafoje okazis en Usono, unue ĉe [[La Nova Lernejo]], poste migris la landopartojn. En 1973, ili estis komisiite de [[Pacmuzeo Hiroŝimo|Pacmuzeo Hiroŝima]] verkis murpentraĵon tiel nomintan "Arto de Atombombo-Hiroŝima ([https://jmapps.ne.jp/hmoca_jp/det.html?data_id=238 原爆-ひろしまの図])" kiel la kompletigo de "Atombombo-Arto". Nun konservas ĝin Urba Moderna Muzeo de Hiroŝima ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%BA%83%E5%B3%B6%E5%B8%82%E7%8F%BE%E4%BB%A3%E7%BE%8E%E8%A1%93%E9%A4%A8 広島市現代美術館]). Post tio ili ekpentris ankaŭ aliajn artojn alia ol Atombombo-Arto pri tragikegaj faktoj okazigitaj de homoj. (Referenco : [[Muzeo_Maruki_por_Atombombo-Arto#Daŭre_ekspozicitaj_Artoj|Daŭre ekspozicitaj Artoj en Muzeo Maruki]]). En 1979, ili publikigis pentraĵon "De la Tri-Nacia-Unio ĝis Sanrizuka ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%97%A5%E7%8B%AC%E4%BC%8A%E4%B8%89%E5%9B%BD%E5%90%8C%E7%9B%9F 三国同盟]から[https://ja.wikipedia.org/wiki/%E4%B8%89%E9%87%8C%E5%A1%9A%E9%97%98%E4%BA%89 三里塚]まで)" ĉe la 3-a "Ĉiutrijara Internacia Ekspozicio por Figura Arto de Kontraŭ Faŝismo" en [[Bulgario]]. *Tiam ili ricevis "Sofia Speciala Premio"-n, kaj ili donacis la pentraĵon al tiu Nacia Arta Muzeo. Kaj ili estis agnoskitaj kiel "Honora Membro de Bulgara Artista Asocio" kaj "Honora Civitano de [[Sofio]]. En 1986, publikiĝis la filmo "[https://en.wikipedia.org/wiki/Hellfire:_A_Journey_from_Hiroshima ''Hellfire: A Journey from Hiroshima'']" kreita de [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%82%B8%E3%83%A3%E3%83%B3%E3%83%BB%E3%83%A6%E3%83%B3%E3%82%AB%E3%83%BC%E3%83%9E%E3%83%B3 Jan Junkerman (ジャン・ユンカーマン)] kaj [https://en.wikipedia.org/wiki/John_W._Dower John W. Dower]. *En 1988, IRI kaj TOŜI estis donitaj "Honora Doktoreco"-n de [https://en.wikipedia.org/wiki/Massachusetts_College_of_Art_and_Design Massachusetts College of Art and Design]. --- Alie multaj ekspozicioj estis okazigitaj--- * Referenco : Kronologia Resumo de IRI kaj TOŜI / [https://marukigallery.jp/about/maruki/ Muzeo Maruki (丸木位里・丸木俊年譜)]. == Publikigitaj verkoj == === 1. Ĉefaj verkitaj pentraĵoj === IRI pentris multajn maltimajn Nihonga-jn *"''KUROBUĈI (黒淵)''"(nigra profundejo) (1928). *"''IKE ([https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=156334 池])''"(lageto)(1936), kiun konservas Gubernia Arta Muzeo de Hiroŝima. *"''LAKUDA ([https://bunka.nii.ac.jp/heritages/detail/274270 らくだ])''"(kamelo)(1938), kiun konservas Gubernia Arta Muzeo de Hiroŝima. *"''UMA(GUNMA)([https://marukigallery.jp/post-2129/ 馬(群馬)])''"(ĉevalo (ĉevalsvarmo)) (1939), kiun konservas Muzeo-Marulki. *"''AMAGOI ([https://bunka.nii.ac.jp/heritages/detail/274550 雨乞])''"(deziresprimo por pulmo) (1939), kiun konservas Gubernia Arta Muzeo de Hiroŝima. *"''GARJUBAI ([https://search.artmuseums.go.jp/gazou.php?id=2498&edaban=2 臥龍梅])''"(sterniĝinta drakeca umeo-arbo) (1961), kiun konservas Nacia Muzeo de Nuntempa Arto (Tokio). Ĝi gajnis "Eminenteca Premio"-n ĉe la 6-a Japana Intenacia Arta Ekspozicio. IRI kaj TOŜI kunlabore pentris multajn artojn *[https://marukigallery.jp/hiroshimapanels/ Atombombo-Arto]-j (sume 15 partoj, de 1950 ĝis 1982). *"'''Arto de Atombombo-Hiroŝima''' ([https://jmapps.ne.jp/hmoca_jp/det.html?data_id=238 原爆-ひろしまの図])" (en 1973), kiun nun konservas Urba Moderna Muzeo de Hiroŝima. * "'''De la Tri-Nacia-Unio ĝis Sanrizuka''' ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%97%A5%E7%8B%AC%E4%BC%8A%E4%B8%89%E5%9B%BD%E5%90%8C%E7%9B%9F 三国同盟]から[https://ja.wikipedia.org/wiki/%E4%B8%89%E9%87%8C%E5%A1%9A%E9%97%98%E4%BA%89 三里塚]まで)" (en 1979), kiun Konservas Nacia Arta Muzeo en Bulgario. Aliaj pentraĵoj: [[Muzeo_Maruki_por_Atombombo-Arto#Daŭre_ekspozicitaj_Artoj|Daŭre ekspozicitaj Artoj en Muzeo Maruki]] === 2. Ĉefaj verkitaj bildolibroj === *''"Pikadon [https://ja.m.wikipedia.org/wiki/%E3%83%94%E3%82%AB%E3%83%89%E3%83%B3_(%E4%B8%B8%E6%9C%A8%E4%BD%8D%E9%87%8C%E3%83%BB%E4%BF%8A) (ピカドン (丸木位里・俊)])"'' : En 1950, eldonis Pocudamu-Ŝoten / IRI kaj TOŜI verkis. *"''Sukavato de Rato ([https://www.fukuinkan.co.jp/book?id=165 ねずみじょうど])"'' : En 1967, eldonis Fukuinkan-Ŝoten ([https://www.fukuinkan.co.jp/ 福音館書店]) / Seta Teiĵi ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E7%80%AC%E7%94%B0%E8%B2%9E%E4%BA%8C 瀬田貞二]) rikoltis la tekston. IRI ilustris kaj gajnis honora-mencio-n ĉe la 1-a "Bratislava Biennial of Illustrations (BIB)". * ''"Japanaj Legendoj ([https://www.kodansha.co.jp/products/search?keywords=%25E6%2597%25A5%25E6%259C%25AC%25E3%2581%25AE%25E4%25BC%259D%25E8%25AA%25AC&scope=n&sort=new&page=1 日本の伝説])"'' : En 1970, eldonis [[Kodansha]] (kodanŝa) / la tekston verkis [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%9D%BE%E8%B0%B7%E3%81%BF%E3%82%88%E5%AD%90 Macutani Mijoko (松谷みよ子]) / IRI kaj TOŜI ilustris, kaj en 1971 ili gajnis "Ora-Poma-Premio-n ([https://ndlsearch.ndl.go.jp/rnavi/children/post_448#3-2 ブラティスラヴァ世界絵本原画展])" ĉe la 3-a "Bratislava Biennial of Illustrations (BIB)". *''"[[Pika en Hiroŝima]] ([https://www.komineshoten.co.jp/search/info.php?isbn=9784338022019 ひろしまのピカ])"'' : En 1980, eldonis [[:ja:小峰書店|©Komineshoten (小峰書店)]] / TOŜI verkis kaj IRI helpis. *''"Maravoĉo de Minamata ([https://www.komineshoten.co.jp/search/info.php?isbn=9784338022026 みなまた海のこえ])"'' : En 1982, eldonis ©Komineshoten / la tekston verkis [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E7%9F%B3%E7%89%9F%E7%A4%BC%E9%81%93%E5%AD%90 Iŝimure Miĉiko (石牟礼道子)] / IRI kaj TOŜI ilustris, kaj en 1983, ili gajnis la 32-an "Ilustraĵa Kategoria Premio"-n de "Ŝogakukan : Eldona Kultula Premio" ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%B0%8F%E5%AD%A6%E9%A4%A8%E5%85%90%E7%AB%A5%E5%87%BA%E7%89%88%E6%96%87%E5%8C%96%E8%B3%9E 小学館児童出版文化賞/絵画部門]). *''"Insulavoĉo de Okinava ([https://www.komineshoten.co.jp/search/info.php?isbn=9784338022033　おきなわ島のこえ])"'' : En 1984, eldonis ©Komineshoten / IRI kaj TOŜI verkis, kaj en 1985 ili gajnis la 16-an "Bildolibro-Premio"-n de "Kodanŝa : Eldona Kultula Premio" ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E8%AC%9B%E8%AB%87%E7%A4%BE%E5%87%BA%E7%89%88%E6%96%87%E5%8C%96%E8%B3%9E 講談社出版文化賞])". === 3. Aliaj publikigitaj verkoj === Referenco : Publikitaj Verkoj ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E4%B8%B8%E6%9C%A8%E4%BD%8D%E9%87%8C#%E5%88%8A%E8%A1%8C%E6%9B%B8%E7%9B%AE 刊行書目/丸木位里])(la katalogo ankoraŭ ne estas esperantigita) == Publikitaj filmoj == *''"Atombombo-Arto"'' : en 1953, kreis ĝisoro Aojama Miĉiharu kaj [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E4%BB%8A%E4%BA%95%E6%AD%A3 Imai Tadaŝi (今井正)]. En aŭgusto 1967, ĝi estis kompletigita de reĝisoro [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%AE%AE%E5%B3%B6%E7%BE%A9%E5%8B%87 Mijaĵima Joŝio (宮島義勇)] por memorigi la malfermon de Muzeo Maruki. *''"'''Rakonto : Arto de Minamata''' (水俣の図・物語)"'' : en 1981, kreis reĝisoro [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%9C%9F%E6%9C%AC%E5%85%B8%E6%98%AD Cuĉimoto Noriaki (土本典昭)]. *''"'''Vivo ja estas Trezoro : Arto de Batalo en Okinavo''' (命どう宝　おきなわ戦の図)"'' : en 1984, kreis reĝisoro [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E5%89%8D%E7%94%B0%E6%86%B2%E4%BA%8C Maeda Kenĵi (前田憲二)]. *"[https://en.wikipedia.org/wiki/Hellfire:_A_Journey_from_Hiroshima ''Hellfire: A Journey from Hiroshima'']" : en 1986, kreis [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%82%B8%E3%83%A3%E3%83%B3%E3%83%BB%E3%83%A6%E3%83%B3%E3%82%AB%E3%83%BC%E3%83%9E%E3%83%B3 Jan Junkerman (ジャン・ユンカーマン)] kaj [https://en.wikipedia.org/wiki/John_W._Dower John W. Dower]. == Honoroj == *En januaro 1953, IRI kaj TOŜI ricevis "Ora-Medalo-n de Internacia Paca Kultura Premio ([https://www.tobunken.go.jp/materials/nenshi/2479.html 国際平和文化賞 金メダル])" de [[Monda Konsilio de Paco]]. *En 1979, IRI kaj TOŜI ricevis "Sofia Speciala Premio"-n, ĉe la 3-a "Ĉiutrijara Internacia Ekspozicio por Figura Arto de Kontraŭ Faŝismo" en [[Bulgario]]. Kaj ili estis agnoskitaj kiel "Honora Membro de Bulgara Artista Asocio" kaj "Honora Civitano de [[Sofio]]. *En majo 1985, IRI kaj TOŜI ricevis "Sofia Speciala Premio"-n ĉe la 5-a "Ĉiutrijara Internacia Ekspozicio por Figura Arto de Kontraŭ Faŝismo" en Bulgario ([https://www.tobunken.go.jp/materials/nenshi/7008.html 東京文化財研究所]). *En 1988, IRI kaj TOŜI estis donitaj "Honora Doktoreco"-n de "[https://en.wikipedia.org/wiki/Massachusetts_College_of_Art_and_Design Massachusetts College of Art and Design]". *En 1995, Profesoro [https://en.wikipedia.org/wiki/Lawrence_S._Wittner Lawrence S. Wittner] de "[https://en.wikipedia.org/wiki/University_at_Albany,_SUNY University at Albany, SUNY]" rekomendis ilin, IRI kaj TOŜII, kiel kandidatoj por la [[Nobel-premio pri paco]] al la elektokomisiono. *En 1995, IRI kaj TOŜI ricevis premion de "Honora Premio por Saitama-Guberniano (埼玉県民栄誉賞)". *En 1995, IRI kaj TOŜII estis honorigitaj al "Meritulo por Hiroŝima-Municipo ([https://www.city.hiroshima.lg.jp/shisei/gaiyo/1021754/1006083/index.html 広島市市政功労者])". *En 1995, TOŜI kaj IRI ricevis "Asahi - Premio ([https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%9C%9D%E6%97%A5%E8%B3%9E 朝日賞])"-n. ---------- Fine ---------- • IRI mortis en la 19-a de oktobro 1995. Lia devizo : Tuĉon fluigu, ne pentru per ĝi. • TOŜI mortis en la 13-a de januaro 2000. Ŝia testameto al idaro : [[Pika_en_Hiroŝima#Testamento_al_idaro|Pika]] neniam falos, se neniu faligus ("Pika" signifas la fulmlumon de atombombo). ------------------------------ == Referencoj == * Tiu ĉi paĝo estas esperantigita versio de la japana versio [https://ja.wikipedia.org/wiki/%E4%B8%B8%E6%9C%A8%E4%BD%8D%E9%87%8C 丸木位里] Aliaj referencitaj retejoj *1. wikipedia : [[Maruki Toŝi]] / [[Muzeo Maruki por Atombombo-Arto]] / [[Pika en Hiroŝima]] . *2. oficiala retejo : "[https://marukigallery.jp/ 原爆の図丸木美術館 =THE HIROSHIMA PANELS=]" / (aŭtomate tradukita de Google) : "[https://marukigallery-jp.translate.goog/?_x_tr_sl=ja&_x_tr_tl=eo&_x_tr_hl=ja&_x_tr_pto=wapp Galerio Maruki por la paneloj de Hiroŝimo]". {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Japanaj pentristoj]] [[Kategorio:Modernaj pentristoj]] [[Kategorio:Pacaj movadoj]] [[Kategorio:Movado kontraŭ nuklea armilo]] [[Kategorio:Atombombado de Hiroŝimo kaj Nagasako]] i0l7okcmxjmafd4bsv25zww8q6od3qj 0 931780 9367809 9273228 2026-05-06T18:12:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367809 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Asf2003-037.jpg|eta|Ĉefa ejo de ASF]] [[Dosiero:Asf2003-030.jpg|eta|Manifestaciantoj ĉe la Azia Socia Forumo de 2006]] La '''Azia Socia Forumo''', ankaŭ konata kiel ({{L-en|''The'' Asian Social Forum}}), estis [[maldekstra]] konferenco okazigita de membroj de la [[Tutmonda justeca movado|Movado por Tutmonda Justeco]] kaj inspirita de [[alimondismo]]. Ĝia celo estis kunigi sociajn movadojn, [[sindikato]]jn, [[NRO]]-ojn, [[rifuĝinto]]jn, pac- kaj [[Kontraŭimperiismo|kontraŭimperiismajn]] grupojn, [[Kontraŭrasismo|kontraŭrasismajn]] movadojn, [[Medioprotekta movado|mediprotektajn movadojn]], retojn de [[ekskludito]]j, kaj komunumajn kampanjojn, ĉefe el la azia modregiono, por diskuti temojn rilatajn al gravaj aziaj kaj tutmondaj politikaj problemoj. La Azia Socia Forumo eliris el la novaj tagordoj naskitaj el la [[Monda Socia Forumo]]. La konferenco okazis inter la 2a kaj la 7a de januaro 2003 en [[Hajderabado]], [[Andra-Pradeŝo]], [[Barato]].<ref>{{cite news|title=Asian Social Forum 1|url=https://www.tni.org/en/article/asian-social-forum-1|work=Transnational Institute|date=22 June 2005|language=en}}</ref> Ĝi okazis en 90 aŭ pli da lokoj kaj ĝin ĉeestis 8 000 delegitoj.<ref>{{cite news|title=My Mother, Comrade Mythily|url=https://www.newsclick.in/my-mother-comrade-mythily|work=NewsClick|date=2 June 2021|language=en}}</ref> Ekde 2006, la Monda Socia Forumo fariĝis "policentra", okazanta en diversaj mondopartoj,<ref>{{cite web|title=Fórum Social Mundial|url=http://www.forumsocialmundial.org.br/quadro_frc.php?cd_forum=9|website=www.forumsocialmundial.org.br|archive-url=https://web.archive.org/web/20060621062912/http://www.forumsocialmundial.org.br/quadro_frc.php?cd_forum=9|archive-date=21 June 2006}}</ref> daŭrigante la saman koncepton sed sen la titolo "Azia Socia Forumo". La Karaĉia Socia Forumo okazis inter la 24a kaj 29a de marto 2006.<ref>{{cite news|title=The Karachi Social Forum And Its International Significance By Rousset Pierre|url=https://countercurrents.org/wsf-pierre290406.htm|work=countercurrents.org}}</ref> La diversaj grupoj implikitaj ĝis nun identigis la jenajn temoj por pritraktado: * Rajtoj de [[Dalito|Dalitoj]] * [[rajto al akvo|Akvorajtoj]] * [[rajto al loĝejo|Loĝrajtoj]] * Komunumismo * [[libera programaro]] * [[Informlibereco|Libereco de informo]] * Tumulto en Guĝarato en 2002 * [[Virinaj rajtoj]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20160213123753/http://www.wsfindia.org/ Monda Socia Forumo de Barato] * [http://www.socialistworker.co.uk/article.php?article_id=2213 8,000 ĉe Azia Socia Forumo]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, JURI PRASAD, Socialista Laboristo, 11-a de januaro 2003, numero 1833 {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Politiko de Azio]] 3e7hlgbsfacmm3ndga7xs2jds3px2c2 0 935534 9368026 9305315 2026-05-07T05:36:02Z Sj1mor 12103 9368026 wikitext text/x-wiki {{informkesto organizaĵo | regiono-ISO = DK-84 | situo sur mapo = Centra Kopenhago | zomo = 13 }} La '''Statistika oficejo de Danio''' - [[dane]] simple nomata ''Danmarks Statistik'', do "statistikoj de Danio" - estas dana registara organizaĵo sub la Ministerio pri Ciferecaj Aferoj ({{l-da|Digitaliseringsministeriet}}), raportante al la Ministro pri Ciferecaj Aferoj. Ĝi havas sian centran sidejon en [[Kopenhago]]. La organizaĵo respondecas pri kreado de statistikoj pri la dana socio, inkluzive de dungadaj statistikoj, komerca bilanco kaj demografio. [[dosiero:Hovedindgangen til Danmarks Statistik. Adresse- Sejrøgade 11, 2100 København Ø, Danmark 20181705 7445 (45612223352).jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la centra enirejo}}]] La Statistika oficejo multe dependas de publikaj registroj por statistika produktado, kun aparta emfazo de la Centra persona registro por populaciaj statistikoj. Ĝi amplekse kunlaboras kun [[Eurostat]], la centra statistika agentejo de la [[Eŭropa Unio]]. La elektronika datumbazo de la statistika oficejo (''Statbank.dk'') estas havebla en la [[dana lingvo|dana]] aŭ [[angla]] lingvoj al ĉiu uzanto. Ĝi enhavas preskaŭ ĉiujn interne produktitajn statistikojn, kiuj povas esti prezentitaj kiel tabeloj, diagramoj aŭ mapoj, kaj povas esti eksportitaj al aliaj programoj por plia analizo. Kiam novaj ĝeneralaj statistikoj estas publikigitaj en la bulteno "Novaĵoj de ''Danmarks Statistik''", la samaj datumoj estas samtempe publikigitaj en pli detala formato per la datumbazo. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{da}}) {{ĝermo|Danio}} {{}} [[Kategorio:Geografio de Danio]] [[Kategorio:Registaro de Danio]] k8xf924gj0dp373iv2d1pednmfy0uby 0 939277 9368032 9358158 2026-05-07T05:50:46Z Sj1mor 12103 9368032 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--ĉikaze koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = DE-BE |situo sur mapo= Centra Berlino |zomo = 13 }} La '''Federacia ministerio pri eksteraj rilatoj de Germanio''' aŭ '''ministerio pri eksteraj aferoj de Germanio''' - {{l-de|Bundesministerium des Auswärtigen}}, ofte pli koncize nomata {{l-de|Auswärtiges Amt}} - estas gvida parto de la [[registaro de Germanio]]. La koncerna ministro ekde majo 2025 estas la kristandemokrato [[Johann Wadephul]]. La ministerio, kiel kutime ĉe naciaj ministerioj pri eksteraj aferoj, organizas, financas kaj vivtenas la [[ambasadejo]]jn de Germanio en aliaj ŝtatoj. Pluraj esperantistoj estas membro de la diplomata servo de la ministerio, interalie lastatempe [[Ulrich Brandenburg]], [[Horst Gruner]] kaj [[Marko Lins]]. La ministerio nun havas sian centran sidejon en la kvartalo kaj urbodistrikto [[Mitte]] de la ĉefurbo [[Berlino]], en domego ĉe la placo ''Werderscher Markt'', kiu antaŭe nteralie estis la konstruaĵo de la regna banko (Reichsbank), la centra banko de la [[Germana Regno]] en la epokoj de la [[Vajmara Respubliko]] (1919-1933) kaj de la [[Tria Regno]] aŭ [[Nazia Germanio]] (1933-1945), kaj poste ankaŭ estis la sidejo de la financa ministerio de [[GDR]] kaj de la centra komitato de la [[Socialista Unueca Partio de Germanio]]. en la epoko de la [[Sovetunie okupita zono de postmilita Germanio]]. Duan sidejon la ministerio havas en la urbocentro de [[Bonno]], borde de la [[aleo]] ''Adenauerallee'', la [[federacia vojo 9]], en konstruaĵo kiu inter 1954 kaj 1991 estis la sola ministeria sidejo. == Vidu ankaŭ == * la vikipedian kategorion [[:Kategorio:Ministroj pri eksteraj rilatoj de Germanio|Ministroj pri eksteraj rilatoj de Germanio]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} {{PlurajLingvokodoj|de|en}} <br/> {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Registaro de Germanio]] [[Kategorio:Ministerioj pri eksteraj aferoj|Germanio]] [[Kategorio:Ministroj pri eksteraj rilatoj de Germanio| ]] rx1b5kkzdfm8y33fgvb33cx7c6d08y5 0 940828 9368172 9348387 2026-05-07T10:39:23Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9368172 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Benjamin FONDANE''' (rumane '''Fundoianu''', vera nomo '''Benjamin Wexler''''','' germane Benjamin ''Wechsler''; naskiĝis la 14-an de novembro 1898 en [[Iași]]; murdita la 2-an aŭ 3-an de oktobro 1944 en la koncentrejo [[Auschwitz-Birkenau]]) estis ruman-franca kritikisto, poeto kaj [[Ekzistadismo|ekzisteca]] filozofo, konata pro sia laboro pri filmo kaj teatro. Li dediĉis plurajn el siaj poeziaj cikloj al la kampara vivo de sia denaska [[Moldavio]]. Li alprenis francan naciecon en 1938 kaj verkis ĉefe en la franca lingvo. Fondane translokiĝis al Parizo en 1923, kie li renkontis Lev Ŝestov, la ekzistadisman filozofon, kiu formus lian estontan vivon. Fondane neniam aliĝis al iu ajn avangarda movado (krom la grupo Discontinuité en 1928), kaj li havis klarajn obĵetojn kontraŭ [[superrealismo]]. Li ofte kritikis diversajn politikajn dogmojn. Liaj literaturaj kaj filozofiaj agadoj helpis lin konstrui proksimajn rilatojn kun kelkaj aliaj intelektuloj. Samtempe, Fondane ankaŭ havis karieron kiel filmkritikisto kaj scenaristo por [[Paramount Pictures]]. En 1931, li edziĝis al Geneviève Tissier, kiu estis advokatino laŭ trejnado kaj eks-katoliko. En 1933, post la establado de la nazia reĝimo en Germanio, Fondane fariĝis aktiva en [[kontraŭfaŝismo]]. Fondane fariĝis franca civitano en 1938, estis rekrutita en [[Militservo|militservon]] en 1940, sed estis kaptita de la germanoj en junio 1940, ĉar li estis judo, tuj antaŭ la [[Okupacio de Francio|okupado de Francio]], kaj estis internigita en german-kontrolita koncentrejo en Francio kiel [[militkaptito]]. Fondane sukcesis eskapi, sed estis rekaptita baldaŭ poste. Li poste estis liberigita kaj pasigis la reston de la okupado ĉe sekreta adreso. Li estis fine kaptita kun sia fratino Lina en marto 1944, kaj transdonita al la naziaj aŭtoritatoj en Germanio, de kie li estis deportita al [[Auschwitz-Birkenau]]. Fondane estis sendita al la [[gasĉambro]] baldaŭ post alveno al la koncentrejo. Liaj poeziaj verkoj estis remalkovritaj en la dua duono de la 20-a jarcento, kiam liaj tekstoj fariĝis temo de akademia esplorado kaj publika scivolemo en Francio kaj Rumanio. En Rumanio, ĉi tiu reviviĝo de intereso ankaŭ ekfunkciigis kopirajtan konflikton. En la lastaj jardekoj, intereso pri la figuro kaj heredaĵo de Fondane kreskis: post 1979, liaj ĉefaj verkoj estis reeldonitaj en Francio, en 1993 societo por la studo de lia verko estis kreita en Israelo, kaj en 1997 - en Francio, kie pluraj numeroj de la almanako "Fondane-Kajeroj" dediĉitaj al li estis publikigitaj. == Verkaro == === Dumvive === ==== en la franca: ==== * ''Trois scenarii : ciné-poèmes'', Bruxelles, Documents internationaux de l'Esprit Nouveau, 1928. * ''Ulysse'', Bruxelles, Cahiers du Journal des Poètes, 1933 (Gedichtband) * ''Rimbaud le voyou'', Denoël, 1933, reéd. Plasma, 1980 kaj Complexe, 1989 * ''La Conscience malheureuse'', Denoël, 1936, rééd. Plasmo, 1979 * ''Titanic'', Cahiers du Journal des Poètes, 1937 (Gedichtband) * ''Faux Traité d'esthétique'', Denoël, 1938, reéd. Plasma, 1980, reed. Paris-Méditerranée, 1998. ==== en la rumana: ==== * ''Tăgăduinta lui Petru'', Iasi, Chemarea, 1918 * ''Imagini și cărti di França'', Bukareŝto, Socec, 1922 * ''Priveliști'', Bukareŝto, Cultura natională, 1930 '''Postmorte''' ==== en la franca: ==== * ''Baudelaire et l'expérience du gouffre'', Seghers, 1947, reéd.Complexe, 1994 * ''Le Mal des fantômes'', Plasma, 1980; rééd. Paris-Mediterranée, 1996; eldono Verdier, 2006 * ''Rencontres kun Léon Chestov'', Plasma, 1982 * ''Ecrits pour le cinéma'', Plasma, 1984. Rééd. Valoroj, 2007 * ''Le Festin de Balthazar'', Arcane 17, 1985 * ''Le Lundi existentiel et le dimanche de l'histoire'', Editions du Rocher, 1989 * ''Au seuil de l'Inde'', Fata Morgana, 1994. * ''Brancusi'', Fata Morgana, 1995. * ''Le Voyageur n'a pas fini de voyager'', Paris-Méditerranée, 1996 * ''Korespondado Fondane-Maritain'', Paris-Méditerranée, 1997 * ''L'Ecrivain devant la révolution'', Paris-Méditerranée, 1997 * ''Benjamin Fondane et les Cahiers du Sud.Korespondado''. Red de la Fondation culturelle roumaine, 1998 * ''Essai sur Lupasco'', Paris-Mediterranée, 1998 * ''Fundoianu/Fondane et l'Avant-garde'', Petre Raileanu et Michel Carassou (red.), Coédition : Bukarest, Fondation Culturelle Roumaine; Parizo, Editions Paris-Méditerranée, 1999 * ''Images et Livres de France'', Paris-Méditerranée, 2002. Traduit du roumain par Odile Serre. Enkonduko de Monique Jutrin === en la rumana: === * ''Poezii'', Antaŭparolo de D. Petrescu, București, Editura pentru literatură, 1965 * ''Priveliști și inedite'', eldonita de P. Daniel, București, Editura Cartea Romaneasca, 1974 * ''Poezii'', antaŭparolo de Mircea Martin, postparolo de Paul Daniel, București, Minerva, 1978 * ''Imagini și cărătă'', antaŭparolo de Mircea Martin. Bukareŝto, Minerva * ''Iudaism și elenism'', publikigita fare de Léon Volovici kaj Remus Zastroiu, Bukareŝto, Hasefer, 1999 == En Esperanto aperis == * ''Piatra Neamț'' (tradukis [[Ionel Oneț]]), aperis en [[BA44]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo|0284501|Benjamin Fondane}} * [http://www.benjaminfondane.org/ Association Benjamin Fondane site] (france) * [http://www.benjaminfondane.com/ Benjamin Fondane Studies Society site] (france) * [http://www.memorialdelashoah.org/upload/minisites/fondane/ Mémorial de la Shoah exhibition] (france) * [https://web.archive.org/web/20070603173444/http://www.editions-verdier.fr/v3/auteur-fondane-1.html Biography at Éditions Verdier] (france) * [http://www.observatorcultural.ro/Restitutio-Benjamin-Fondaine.-Baudelaire-si-experienta-abisului-%28III%29*authorID_2221-pageID_0-authors_details.html ''Restitutio Benjamin Fondane'']{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120320000000/https://web.archive.org/web/20120320014836/http://www.observatorcultural.ro/Restitutio-Benjamin-Fondaine.-Baudelaire-si-experienta-abisului-%28III%29*authorID_2221-pageID_0-authors_details.html |date=2012-03-20 }} 2012-03-20 ĉe la Wayback Machine (postmortaj tekstoj en la Observator Cultural arkivo) (rumane) * [https://web.archive.org/web/20100715000336/http://www.plural-magazine.com/?edition_id=20 "Hot Black Ink – Modernist Idiosyncrasies"], English translations from and critical appraisals of Fondane and other Romanian modernists, in the [[Rumana Kultura Instituto|Romanian Cultural Institute]]'s ''[https://web.archive.org/web/20120321152817/http://www.plural-magazine.com/ Plural Magazine]'', Nr. 19/2003 * [http://scriptjr.nl/special-sections/lesescenarios "eyes wide open" ("paupières mûres") and "horizontal bar" ("barre fixe")], English translation of Fondane's ''cinépoems'' at [http://scriptjr.nl/ SCRIPTjr.nl] * [http://hdl.handle.net/10079/fa/beinecke.fondane Guide to the Benjamin Fondane Papers], at the Beinecke Rare Book and Manuscript Library {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Fondane, Benjamin}} [[Kategorio:Superrealismaj poetoj]] [[Kategorio:Sonetistoj]] [[Kategorio:Rumanlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Rumanaj tradukistoj]] [[Kategorio:Rumanaj bibliotekistoj]] [[Kategorio:Moldavaj judoj]] [[Kategorio:Judaj filozofoj]] [[Kategorio:Francaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Francaj historiistoj de filozofio]] [[Kategorio:Francaj kontraŭkomunistoj]] [[Kategorio:Ekzistadistoj]] [[Kategorio:Francaj poetoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Francaj filozofoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Francaj dramistoj de la 20-a jarcento]] gjzqikcc9th0i3lcnpjxgf8bg78bfh7 0 941237 9368062 9352275 2026-05-07T07:14:51Z Tirolischleioans 254019 9368062 wikitext text/x-wiki '''Universitato de Dillingen''' (latine: ''Academia Dilingana,'' germane: ''Universität Dillingen'') estis altlernejo en [[Dillingen an der Donau|Dillingen]] (Germanujo) ekzistinte inter 1551 kaj 1803. Ĝia fokuso estis pri la trejno de romkatolikaj pastroj kaj nobeloj de Suda Germanujo. Ĉi tien oni provis enplanti en Germanujo la [[dominikanoj|dominikanan]]-[[tomaso de Akvino|tomasan]] branĉon de la hispana malfrua [[skolastiko]]. Temis pri la unua kompleta [[jezuitoj|jezuita]] unviersitato sur la teritorio de la [[Sankta Romia Imperio]]. Ĝi estis ankau la unua sukcesa universitata fondiĝo de malsekulara princo en [[Germanlingvio]]. == Historio == [[file:Goldener Saal (Dillingen).JPG|eta|''Ora Salono'' de la iama universitato je Dillingen; la rokoka ornamo estiĝis inter 1761 kaj 1764]] Por plenumi la postulojn de la [[koncilio de Trento|Tridenta reformkoncilio]] estiĝis en 1549 la Hieronima Kolegio (latine ''Collegium Sancti Hieronymi'') fare de la [[augsburg|aŭgsburga]] episkopo [[Otto von Waldburg]]: tiam en Dillingen troviĝis la registraro. En marto 1551 lia papa moŝto [[Julio la 3-a]] promociis ĝin al universitato. Konfirmo de ĉiuj privilegioj sekvis fare de imperiestro Karlo la 5-a en junio 1553. Tiutempe - kun ses katedroj - estis la unuaj altlernejaj moderigantoj la [[dominikanoj]] sub la grava koncilia teologo kaj imperiestra [[konfeso|konfesprenanto]] [[Pedro de Soto]]. Krom ĉi ulo instruadis ankaŭ la imperiestra kortega kapelano kaj iama pariza profesoro Martinus de Olave el Hispanujo. La unua rektoro estis Petrus Endavianus el [[Hispana Nederlando]]. Krom ĉi tri hispanoj aktivis ankaŭ tri scienculoj el [[Katolika universitato de Loveno (Flandrio)|Loveno]]. Neniu de la unua profesoraro originis el la [[Sankta Romia Imperio]]; post la foriro de Soto en marto 1555 [[Oksfordo]]n, kardinalo Waldburg (konvinkite de [[Petrus Canisius]]) komisiis la [[jezuitoj]]n transpreni la organizon. En oktobro 1563 ekprofesoris do la unuaj jezuitoj (C. Herrera, H. Torres, Pisanus, Gregoro de Valencia). Tamen ne antaŭ aŭgusto 1564 la universitato iĝis oficiale jezuita. Komence ĉi lerneje havis nur la propedeŭtikan ''facultas artium'' kaj teologian fakultaton. En la kuro de la tempo alvenis jura kaj poste ankaŭ medicina instrusekciaroj. La unua akademia libropresisto estis Sebald Mayer; postantis lin lia filo Johann Mayer vendante inter 1576 kaj 1615, poste ĝis 1668) Ignaz Mayer<ref>Otto Bucher: "Ignaz Mayer als Buchdrucker in Dillingen/Donau (1654–1668)" - ĉe: ''Gutenberg-Jahrbuch,'' 1957, p. 200–206</ref>. Ĝi specialiĝis pri teologiaj jezuitaĵoj.<ref>Otto Bucher: "Bibliographie der Druckwerke des Dillinger Buchdruckers Ignaz Mayer (1654–1668)" - ĉe: ''Börsenblatt für den Deutschen Buchhandel – Frankfurter Ausgabe,'' 89/1968 (=Archiv für Geschichte des Buchwesens, 62), p. 2888–2912, konkrete: p. 2888</ref> Post la neniigo de la jezuita ordeno en 1773 iĝis la universitataj respondeculo la aŭgsburga [[princepiskopo]]. Post la sekulariĝo en 1803 la reĝo de Bavarujo ordonis la malfondiĝon. Posteula instituto estis de 1804 liceo je akademia rango el kiu evoluis en 1923 filozofia-teologia altlernejo. Tio ĉi ĉesis ekzisti en aprilo 1971 favore al la fakultato pri teologio de la ĵus fondita [[universitato de Aŭgsburgo|Aŭgsburga universitato]]. La domaron en Dillingen oni uzas de 1971 por instruista pluklerigado.<ref>Berthold Veh: [https://www.augsburger-allgemeine.de/dillingen/dillingen-nach-dem-ende-der-hochschulstadt-dillingen-begann-eine-erfolgsstory-id70385986.html "Nach dem Ende der Hochschulstadt Dillingen begann eine Erfolgsstory"] - ĉe: ''Augsburger Allgemeine,'' 10.4.2024</ref><ref>[https://www.dillingen-donau.de/tourismus/veranstaltungen/veranstaltungskalender?tx_hwveranstaltung_hwveranstalt%5Baction%5D=show&tx_hwveranstaltung_hwveranstalt%5Bcontroller%5D=VeranstaltungFrontend&tx_hwveranstaltung_hwveranstalt%5Bid%5D=2980&tx_hwveranstaltung_hwveranstalt%5BlistAction%5D=list&tx_hwveranstaltung_hwveranstalt%5Btid%5D=5312&cHash=6bfc7ad100afa46d01647b104fa4fb6a "475 Jahre akademische Tradition in Dillingen – Die Akademie und Herausforderungen der Bildung im Wandel der Zeit"] - prezento de jubilea prelegaro (junio 2024)</ref> Dum la jardekoj 18-a kaj la komenco de la 19-a la universitato de Dillingen estis centro de movado de la [[kristana reviviĝo|Algovia kristana reviviĝo]]. == Gravaj profesoroj== * Pedro de Soto (ĉ. 1500–1563), dominikana teologo kaj konsilisto de imperiestro [[karolo la 5-a (Sankta Romia Imperio)|Karlo la 5-a]] * Wilhelm Damasi Lindanus (1525–1588), episkopo, inkvizitoro kaj profesoro pri teologio * Bartholomäus Kleindienst (malpost 1530–1560), dominikano, teologo kaj profesoro pri la Sanka Skribo * Ferdinand Alber (1548–1617), jezuito, studinto kaj poste profesoro pri filozofio * Sebastian Heiß (1571–1614), jezuito kaj profesoro pri teologio * Georg Holzhai (1571–1646), jezuito, profesoro pri filozofio * [[Adam Tanner]] (1572–1632), jezuita teologo * Paul Laymann (1575–1635), jezuito kaj fakulo pri la kanona juro * Andreas Brunner (1589–1650), jezuito, historiisto, predikisto kaj profesoro pri moralteologio * Heinrich Wangnereck (1595–1664), jezuito, teologo kaj filozofo * Albert Curtz (1600–1671), jezuito, verkisto kaj astronomo * Kaspar Manz (1606–1677), juristo * Ehrenreich Pirhing (1606–1679), teologo kanonjurulo, krome biblia ekzegezulo * Christoph Haunold (1610–1689), jezuito, profesoro pri filozofio * Heinrich Henrich (1614–1682), biblia ekzegezo * Melchior Friderich (1654–1709), kanona juro * Johann Christoph Raßler (1654–1723), jezuito, profesoro pri morala kaj dogma teologioj * Franz Schmalzgrueber (1663–1735), kanonjurulo kaj moralteologo * Vitus Pichler (1670–1736), jezuito, kanonjurulo * Daniel Stadler (1705–1764), jezuito kaj historiisto, konfesprenanto de [[Maksimiliano la 3-a Jozefo (Bavario)]] * Berthold Hauser (1713–1762), jezuito, profesoro pri matematiko kaj la hebrea lingvo * Joseph Mangold (1716–1787), jezuito, profesoro pri dogmoteologio * [[johann Michael von Sailer|Johann Michael Sailer]] (1751–1832), teologo kaj episkopo regensburga * Joseph von Weber (1753–1831), naturscienculo kaj teologo * Patritius Benedikt Zimmer (1752–1820), teologo * Johann Balthasar Gerhauser (1766–1825), dogmoteologio kaj bilbia ekzegezo * Maurus Hagel (1780–1842), profesoro pri dogmoteologio kaj ekzegezo == Literaturo == * Thomas Specht: ''Geschichte der ehemaligen Universität Dillingen (1549–1804) und der mit ihr verbundenen Lehr- und Erziehungsanstalten.'' Freiburg im Breisgau 1902 ([http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/urn/urn:nbn:de:hbz:061:1-20588 interrete]) * Rolf Kießling (eld.): ''Die Universität Dillingen und ihre Nachfolger. Stationen und Aspekte einer Hochschule in Schwaben,'' Dillingen an der Donau 1999 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://de.wikisource.org/wiki/Universit%C3%A4tsgeschichte#D vikifontaro pri la universitata historio] * Felicitas Söhner: [https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/Universität_Dillingen_(1551-1803) "Universität Dillingen (1551-1803)"] - ĉe: ''Historisches Lexikon Bayerns'' (2020) == Eksteraj ligiloj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{Coordinate|NS=48.577629|EW=10.4916|type=landmark|region=DE-BY}} [[Kategorio:Distrikto Dillingen an der Donau]] [[Kategorio:Jezuitaj universitatoj|Dillingen]] [[Kategorio:Aperis en 1551|Dillingen]] [[Kategorio:Organizaĵoj malfonditaj en 1803|Dillingen]] 0gn3077gjd69n1u405ignhgxl21ppqs 0 941717 9367931 9354200 2026-05-06T22:35:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9367931 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Bahama kolibro |koloro = pink |dosiero = Bahama Woodstar - Calliphlox evelynae.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Nesophlox]]'' |genro aŭtoritato = [[Robert Ridgway|Ridgway]], 1910 |specio = '''Bahama kolibro''' ''N. evelynae'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 20 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Nesophlox evelynae'' |volume=2018 |article-number=e.T133484158A133484273 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T133484158A133484273.en |access-date=20a de Novembro 2021}}</ref> | status2 = CITES_A2 |dunomo = ''Nesophlox evelynae'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jules Bourcier|Bourcier]], 1847) |vikispecio = ''Nesophlox evelynae'' |komunejo = ''Nesophlox evelynae'' |sinonimo= *''Philodice evelynae'' *''Calliphlox evelynae'' |mapo de vivoteritorioj = Calliphlox evelynae map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Bahama kolibro'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''Nesophlox evelynae'') estas specio de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]] kaj unu el la du specioj de la genro ''[[Nesophlox]]'' en la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi troviĝas kiel endemio de la [[Lukaja Arkipelago]], en la insuloj [[Bahamoj]] kaj [[Turkoj kaj Kajkoj]].<ref name=":0" /> == Taksonomio == Kolibroj estas la dua plej abunda grupo de birdaj familioj, havante pli ol 300 malsamajn agnoskitajn speciojn. Pro ĝia lastatempa diverĝo inter stirpoj, la multaj kladoj ene de ĉi tiu grupo estas konstante sub proksima ekzamenado kaj rearanĝo.<ref name=":4">{{cite journal | last1 = McGuire | first1 = J. A. | last2 = Witt | first2 = C. C. | last3 = Remsen | first3 = J. V. Jr. | last4 = Corl | first4 = A. | last5 = Rabosky | first5 = D. L. | last6 = Altshuler | first6 = D. L. | last7 = Dudley | first7 = R. | year = 2014 | title = Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | url = | journal = Current Biology | volume = 24 | issue = 8| pages = 910–916 }}</ref> La Bahama kolibro aparte apartenas al la "abelklado", la plej juna kaj plej vaste diversiĝanta klado.<ref name=":4" /> Karakterizaĵo de ĉi tiu klado estas la fakto, ke maskloj uzas siajn vostojn por fari sonojn.<ref name="Clark, C. J. 2010">Clark, C. J. (2010). The Evolution of Tail Shape in Hummingbirds. tauk The Auk, 127(1), 44–56.</ref> Rilatoj inter specioj kaj genroj de ĉi tiu klado ankoraŭ estas retaksataj.<ref>{{cite journal | last1 = McGuire | first1 = J. A. | last2 = Witt | first2 = C. C. | last3 = Altshuler | first3 = D. L. | last4 = Remsen | first4 = J. V. | last5 = Zamudio | first5 = K. | last6 = Sullivan | first6 = J. | year = 2007 | title = Phylogenetic Systematics and Biogeography of Hummingbirds: Bayesian and Maximum Likelihood Analyses of Partitioned Data and Selection of an Appropriate Partitioning Strategy | url = | journal = Systematic Biology | volume = 56 | issue = 5| pages = 837–856 }}</ref> La Bahama kolibro estas unu el la specioj, kiuj estis ĵus retaksitaj, ĉar antaŭe ĝi enhavis du subspeciojn de kolibroj: ''Nesophlox evelynae evelynae'' kaj ''Nesophlox "evelynae" lyura'' (ankaŭ konata kiel [[Inagua kolibro]]).<ref name=":1" /> Tamen, kolibro-specioj povas esti apartigitaj depende de morfologiaj diferencoj laŭ vostformo kaj ĉeesto aŭ foresto de irizecaj plumoj, ambaŭ konataj pro ludado de rolo en [[seksa selektado]].<ref name="Clark, C. J. 2010" /> Pro ĉi tiu kialo, la [[Inagua kolibro]], antaŭe konsiderata subspecio, nun estas specio en si mem (''Nesophlox lyrura''). Ĝi havas tute irizan kronon kaj pli lirforman voston ol la bahama kolibro.<ref name=":1" /> Tiu specio estis iam metita en la genron ''[[Calliphlox]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke la genro ''Calliphlox'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> En la reviziita klasigo por krei [[monofiletika]]jn genrojn, la Bahama kolibro estis movita al la restarigita genro ''[[Nesophlox]]''.<ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=8a de Januaro 2020 }}</ref> == Aspekto == La Bahama kolibro estas malgranda kolibro, kiu kreskas ĝis nur ĉirkaŭ 8 ĝis 9,5 cm longa.<ref>{{Cite web |url=http://www.press.princeton.edu/birds/arlott/hummingbird/woodstar.html |title=Bahama Woodstar |access-date=2012-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221095659/http://www.press.princeton.edu/birds/arlott/hummingbird/woodstar.html |archive-date=2015-02-21 }}</ref> Ĉi tiuj birdoj pezas ĉirkaŭ 2,4 ĝis 3 g.<ref name = "CRC">''CRC Handbook of Avian Body Masses'' de John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (1992), {{ISBN|978-0-8493-4258-5}}.</ref> Iliaj dorsoj estas verdaj kaj orkoloraj, kun oliv-sablokoloraj subaj partoj, kaj flankoj paliĝantaj al blanka (maskloj) aŭ cinamokoloraj (inoj). Flugiloj estas brunaj kaj iliaj vostoj aspektas nigrec-violkoloraj.<ref name=":0">Cory, C. B. (1890). The birds of the Bahama Islands : containing many birds new to the Islands, and a number of undescribed winter plumages of North American birds. Boston, U.S.A.: Estes & Lauriat.</ref> Maskloj havas forkoforman voston, dum inoj montras pli rondan voston kun pli larĝaj plumoj. Maskloj havas brile purpurajn irizecajn gorĝojn vicigitajn per blanka strio, kiu malbriliĝas kiam la [[reprodukta sezono]] finiĝas. Inoj ne havas la purpuran gorĝon aŭ blankan strion.<ref name=":1">Feo, T. J., Musser, J. M., Berv, J., & Clark, C. J. (2015). Divergence in morphology, calls, song, mechanical sounds, and genetics supports species status for the Inaguan hummingbird (Trochilidae: Calliphlox evelynae lyrura , 132(1), 248–264.</ref> Kaj maskloj kaj inoj havas nigrajn, iomete kurbajn bekojn kaj nigrajn piedojn.<ref name=":0" /> == Distribuo kaj habitato == La Bahama kolibro estas distribuata ĉirkaŭ la [[Lukaja Arkipelago]], inkluzive de la [[Turkoj kaj Kajkoj]], kaj kun escepto de la Inaguaj insuloj.<ref name=":2">Chesser, R. T., Banks, R. C., Burns, K. J., Cicero, C., Dunn, J. L., Kratter, A. W., . . . Winker, K. (2015). Fifty-sixth Supplement to the American Ornithologists' Union: Check-list of North American Birds. tauk The Auk, 132(3), 748–764.</ref> Ĝi ankaŭ estis registrita plurfoje en [[Florido]], Usono.<ref>Fisk, E. J. (1974). Second U. S. Record of a Bahama Woodstar. ''American Birds'', 28(4).</ref> En aprilo 2013, birdo estis vidita dum tri tagoj ĉe manĝujo en [[Kantono Lancaster (Pensilvanio)]].<ref>{{cite web |last1=Schneck |first1=Marcus |title=Harrisburg bird bander extends her streak of rare hummingbirds recorded in Pennsylvania |url=https://www.pennlive.com/wildaboutpa/2013/05/harrisburg_bird_bander_extends.html |website=Penn Live |date=8a de Majo 2013 |publisher=Advance Local Media |access-date=31a de Julio 2020}}</ref> Ili estas malpli abundaj sur la insuloj [[Granda Bahamo]], Abaco kaj Andros, kiuj gastigas la [[Kuba kolibro|kuban kolibron]], enkondukitan kolibron, kiu montras konkurencan agreson kontraŭ la bahama kolibro.<ref name=":5">Harbour, R. (2011). ''[http://rollingharbour.com/2011/06/14/bahama-woodstars-cuban-emeralds-the-hummingbirds-of-abaco/ Bahama Woodstars & Cuban Emeralds: The hummingbirds of Abaco]''. Alirita la 12an de Oktobro, 2015, from</ref> Bahamaj kolibroj troviĝas en multaj diversaj vivejoj kiel ĝardenoj, veprejoj, kaj sekundaraj arbaroj kaj sekaj malaltaj teroj, la randoj de tropikaj ĉiamverdaj arbaroj kaj pinarbaroj.<ref name=":2" /> Ili tendencas ne migri tre malproksimen de ĉi tiuj vivejoj, estante specioj tutjaraj. Kvankam ili povas loĝi en la sama areo kiel aliaj kolibroj, ili ne estas tre sociemaj kaj ofte fariĝas agresemaj kontraŭ aliaj birdoj.<ref name=":3">Bahama Woodstar. (2005). ''[http://www.bnt.bs/Bahama-Woodstar The Bahamas National Trust] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150910000000/https://web.archive.org/web/20150910211605/http://www.bnt.bs/Bahama-Woodstar |date=2015-09-10 }}''. Alirita la 12an de Oktobro, 2015</ref> == Kutimaro == === Manĝado === Bahamaj kolibroj ĉefe suĉas [[nektaro]]n el lokaj plantoj. Sur la Abako-Insuloj, unu el ĉi tiuj plantoj estas ''Ernodea serratifolia''. Ili vizitas la florojn dum la matenoj kaj vesperoj. Disŝiroj videblas en la tubformaj koroloj de la floroj, kie la bekoj de ĉi tiuj birdoj kaj aliaj kolibrospecioj prenis la nektaron.<ref>Negron-Ortiz, V. (1996). Reproductive biology of Ernodea (Rubiaceae-Spermacoceae) in the Bahamas and Puerto Rico. Opera Botanica, 7, 403–412.</ref> Ili ankaŭ povas nutriĝi per insektoj.<ref name=":3" /> === Reproduktado === La [[reprodukta sezono]] estas ĉefe en aprilo, sed la bahamaj kolibroj povas reproduktiĝi ankaŭ tutjare.<ref name=":3" /> Dum la reprodukta sezono, maskloj svatas inojn uzante du pariĝajn montradojn: navedajn montradojn, dividitajn en navedajn segmentojn, kiuj estas periodoj de flank-al-flanka flugo kaj aeraj plonĝoj. La nesto estas malgranda taso farita el molaj materialoj kiel [[kotono]] kaj [[lanugo]], teksita kune kun [[likeno]] kaj diversaj plantmaterialoj kiel branĉetoj kaj ŝelo.<ref name=":0" /> La alteco de ĉi tiuj nestoj varias, kelkaj registritaj tiel malalte kiel 2 futoj kaj tiel alte kiel 12 futoj.<ref name=":3" /> Inoj demetas du blankajn ovalformajn ovojn, kiujn ili kovas dum ĉirkaŭ du semajnoj.<ref name=":5" /> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} *del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *James A. Jobling: A Dictionary of Scientific Bird Names. Oxford University Press, Oxford 1991, {{ISBN|978-0-19-854634-4}}. * Raffaele, Herbert; James Wiley, Orlando Garrido, Allan Keith & Janis Raffaele (2003) ''Birds of the West Indies'', Christopher Helm, London. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Nesophlox evelynae}} {{Wikispecies|Nesophlox evelynae}} * [http://beautyofbirds.com/bird-species/bahama-woodstar]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140108235224/http://www.beautyofbirds.com/Bird-Species/bahama-woodstar |date=2014-01-08 }} * [http://www.allaboutbirds.org/one-backyard-hummingbird-species-becomes-two/] * [https://www.theguardian.com/science/grrlscientist/2014/apr/07/grrlscientist-hummingbirds-evolution-phylogeny-andes] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Karibio]] ef8aauf4z8xj6kd4w9jn2fd55477k9j 0 942951 9367799 9367059 2026-05-06T17:50:50Z HaleBopp 52251 Tajperaro 9367799 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Palokula nantirano |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Atalotriccus pilaris.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Kolombio]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Atalotriccus]] |specio = '''''A. pilaris''''' - '''palokula nantirano''' |statuso = LC |dunomo = ''Atalotriccus pilaris'' |dunomo aŭtoritato = ([[Cabanis, JL]], 1847) |mapo de vivoteritorioj = Atalotriccus pilaris map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = *''A. p. wilcoxi'' <small>[[Griscom, L]], 1924</small> *''A. p. pilaris'' <small>([[Cabanis, JL]], 1847)</small> *''A. p. venezuelensis'' <small>[[Ridgway, R]], 1906</small> *''A. p. griseiceps'' <small>([[Hellmayr, CE]], 1911)</small> |sinonimo = *''Colopterus pilaris'' (pranomo) *''Lophotriccus pilaris'' *''Todirostrum exile'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''palokula nantirano'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Atalotriccus pilaris]]'') estas [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi estas la ununura specio de la genro ''[[Atalotriccus]]''. Ĝi havas 4 [[subspecio]]jn troviĝantajn en [[Centrameriko]] kaj norda [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 5-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Atalotriccus]]'' <small>[[Ridgway, R]], 1905</small> ****''Atalotriccus pilaris'' <small>([[Cabanis, JL]], 1847)</small> - palokula nantirano *****''Atalotriccus pilaris wilcoxi'' <small>[[Griscom, L]], 1924</small> *****''Atalotriccus pilaris pilaris'' <small>([[Cabanis, JL]], 1847)</small> *****''Atalotriccus pilaris venezuelensis'' <small>[[Ridgway, R]], 1906</small> *****''Atalotriccus pilaris griseiceps'' <small>([[Hellmayr, CE]], 1911)</small> {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Atalotriccus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''ἀταλός'' (''atalos'' = "vigla", "saltanta") kaj ''τρικκος'' (''trikos'' el ''θρίξ, τριχός'' (''triks, trikos'' = "haro"), kiu indikas nekonata birdeto kun vibrisoj). En ornitologio, la radiko ''triccus'' ofte estas uzata por konstrui genrajn nomojn el tiranedoj. Ĉikaze, tiu nomo estis konstruita ĉar tiu tirano ofte kaj vigle saltas de branĉo al branĉo<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/peptyr1/cur/introduction Birds of the World], Pale-eyed Pygmy-Tyrant.</ref>. La [[specia epiteto]] ''pilaris'' estis [[latina]] vorto signifanta "hara", ĉar tiu specio havas longajn vibrisojn<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La palokula nantirano troviĝas en [[Panamo]], [[Kolombio]], [[Venezuelo]], uesta [[Gujano]] kaj apuda norda [[Brazilo]]. Ĝi vivas en sekaj veprejoj, arbustarbaroj kaj malfermitaj arbaretoj, kaj ankaŭ pli humidaj deciduaj kaj duondeciduaj arbaretoj, [[galeriaj arbaroj]], urbaj arbaretoj, botanikaj ĝardenoj kaj kultivaĵorandoj, tipe ĝis 800 m, kvankam en iuj lokoj ĝi povas troviĝi je pli altaj altitudoj<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 1sbcj1s4x6t2afixihz9nwyec7jxb4m 0 942987 9367884 9367387 2026-05-06T20:54:23Z ThomasPusch 1869 9367884 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = RU <!-- ankaŭ eblus RU-MOW --> |situo sur mapo2 = Rusio <!-- ankaŭ eblus Centra Moskvo --> |tipo1 = reliefo }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], [[Rusio]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj [[Nikolaj Kolli]] (''Николай Колли''). Ĝi troviĝas en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. La konstrustilo de la konstruaĵo estis precipe tielnomataj internacia stilo kaj funkciismo de moderna arkitekturo. La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). <br/> [[dosiero:Moscow SakharovaStreet37 1505.jpg||eta|maldekstra|350ra|{{centre|la fronta fasado}}]] {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)]] okn3sfl3lglhl1utcm2r5t5uxl3kmi4 9368023 9367884 2026-05-07T05:32:05Z Sj1mor 12103 9368023 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo = Centra Moskvo }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], [[Rusio]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj [[Nikolaj Kolli]] (''Николай Колли''). Ĝi troviĝas en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. La konstrustilo de la konstruaĵo estis precipe tielnomataj internacia stilo kaj funkciismo de moderna arkitekturo. La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). <br/> [[dosiero:Moscow SakharovaStreet37 1505.jpg||eta|maldekstra|350ra|{{centre|la fronta fasado}}]] {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)]] inoimxf2w452gpsznevo6o98d5sr2q2 9368024 9368023 2026-05-07T05:33:30Z Sj1mor 12103 9368024 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo = Centra Moskvo |zomo=13 }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], [[Rusio]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj [[Nikolaj Kolli]] (''Николай Колли''). Ĝi troviĝas en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. La konstrustilo de la konstruaĵo estis precipe tielnomataj internacia stilo kaj funkciismo de moderna arkitekturo. La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). <br/> [[dosiero:Moscow SakharovaStreet37 1505.jpg||eta|maldekstra|350ra|{{centre|la fronta fasado}}]] {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)]] ce3blubiog9z4abg8wukcblydtgd1dp 9368025 9368024 2026-05-07T05:33:50Z Sj1mor 12103 9368025 wikitext text/x-wiki {{informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = RU-MOW |situo sur mapo = Centra Moskvo |zomo=15 }} La '''konstruaĵo Centrosojuz''' ({{l-ru|Центросоюз}}) estas registara strukturo en [[Moskvo]], [[Rusio]], konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj [[Nikolaj Kolli]] (''Николай Колли''). Ĝi troviĝas en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]], en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. La konstrustilo de la konstruaĵo estis precipe tielnomataj internacia stilo kaj funkciismo de moderna arkitekturo. La nomo Centrosojuz rilatas al tiutempa institucio de la sovetia burokratio, la "Centra Unio de Konsumantaj Kooperativoj" ({{l-ru|Центральный союз потребительских обществ}}), fakte eĉ antaŭ-sovetia, ĉar la unio jam fondiĝis jam en 1898. La konstruaĵo inkluzivas oficejon por 3 500 dungitoj, same kiel restoracion, aŭditoriojn, teatron kaj aliajn instalaĵojn. La adreso de la konstruaĵo estas strato Mjasnickaja 39, kaj la orienta flanko de la konstruaĵo frontas al strato Mjasnickaja. La okcidenta flanko, kiu supozeble estis la ĉefa enirejo, frontas al la avenuo Akademiano Saĥarov. Nuntempe ĝi estas la hejmo de [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]], mallonge ''Rosstat ''({{l-ru|Росстат}}) kaj la ''Federacia Financa Monitorada Servo'' (rusa financa spionunuo). <br/> [[dosiero:Moscow SakharovaStreet37 1505.jpg||eta|maldekstra|350ra|{{centre|la fronta fasado}}]] {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Moskvo}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] [[Kategorio:Distrikto Krasnoselskij (Moskvo)]] jcabk4o6cljr8abiww1lhwq1nc0xkrq 0 943006 9367955 9367378 2026-05-06T23:51:14Z Xqbot 13076 Roboto: Riparas duoblan alidirekton al [[Andrej Voznesenskij]] 9367955 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Andrej Voznesenskij]] 2jl90e5t9tbw2pu8oocjo62qzomk0bx 0 943031 9367930 9367595 2026-05-06T22:32:23Z Kani 670 9367930 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Thaumasius'' |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = [[Hirundvosta kolibro]] (''Eupetomena macroura'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Eupetomena''''' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 | sinonimo = }} '''''Eupetomena''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas nur du speciojn, kiuj vivas en [[Brazilo]] kaj en areoj de apudaj landoj en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio kaj specilisto== La genron ''Eupetomena'' enkondukis en 1853 la angla ornitologo [[John Gould]] por hejmigi unusolan specion, nome la [[Hirundvosta kolibro]] kiu tial iĝis la [[tipa specio]].<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 42 and text (Part 6 Plate 1) | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34842814 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun dato de 1861.</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''eu'' ([[wiktionary:εὐ-#Ancient_Greek|εὐ-]]) kun signifo "bona" kaj la participo ''petomena'' (πετόμενα) kun signifo "ĉiam dumfluge" aŭ "fluganta" (el ''petomai'', [[wiktionary:πέτομαι|πέτομαι]], "flugi").<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=152 | url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n152/mode/1up }}</ref> Laŭvortey, ĝi signifus "kiu bone flugas, bona fluganto" (εὐπετόμενα).<ref>{{Citation |title=εὐ- |date=2020-10-24 |url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=%CE%B5%E1%BD%90-&oldid=60935739 |work=Wiktionary |access-date=2023-04-11 |language=en}}</ref><ref>{{Citation |title=πέτομαι |date=2022-12-31 |url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=%CF%80%CE%AD%CF%84%CE%BF%CE%BC%CE%B1%CE%B9&oldid=70629475 |work=Wiktionary |access-date=2023-04-11 |language=en}}</ref> La genro enhavas jenajn du speciojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=13a de Julio 2022 }}</ref> * [[Hirundvosta kolibro]], ''Eupetomena macroura'' (Gmelin, JF, 1788) Gujanoj, Bolivio, Peruo, Brazilo, Paragvajo kaj nordorienta Argentino. LC ** ''E. m. macroura'' Gmelin, JF, 1788 ** ''E. m. simoni'' Hellmayr, 1929 ** ''E. m. cyanoviridis'' Grantsau, 1988 ** ''E. m. hirundo'' Gould, 1875 ** ''E. m. boliviana'' Zimmer, JT, 1950 * [[Tenebra kolibro]], ''Eupetomena cirrochloris'' (Vieillot, 1818) Brazilo. LC La [[Tenebra kolibro]] estis iam metita en la genron ''Aphantochroa'', sed surbaze ĉefe de studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014, ''Aphantochroa'' estis enmetita en ''Eupetomena''.<ref name=ioc/><ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | doi-access=free | pmid=24704078 | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * Peterson, A. T., Stiles, F. G., kaj Schuchmann, K. L. 1999. Woodnymphs (Thalurania). pp.&nbsp;585–586 in: del Hoyo, J., Elliott, A., kaj Sargatal, J. eds. 1999. ''Handbook of the Birds of the World.'' Vol. 5. Barn-owls to Hummingbirds. Lynx Edicions, Barcelona. {{ISBN|84-87334-25-3}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 67nqbkgg6vfk0txpqktqxixzye1hvin 0 943033 9367631 9367619 2026-05-06T12:07:19Z Kani 670 /* Kutimaro kaj ekologio */ 9367631 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Hirundvosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en Piraju, [[Sanpaŭlio]], Brazilo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Hirundvosta kolibro''' ''E. macroura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena macroura'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Eupetomena macroura'' |komunejo = ''Eupetomena macroura'' |sinonimo= ''Campylopterus macrourus'' <small>(Gmelin, 1788) (but see text)</small><br /> ''Trochilus macrourus'' <small>Gmelin, 1788</small><ref name = schuchmann1999>Schuchmann (1999)</ref> |mapo de vivoteritorioj = Eupetomena macroura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hirundvosta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena macroura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas ĉefe en orient-centra [[Sudameriko]]. Kvankam plej aŭtoritatoj metas ĝin en la genron ''[[Eupetomena]]'', kelkaj metas ĝin en ''[[Campylopterus]]'' surbazo de la kanto kaj de la fajnaj ŝaftoj de la unuarangaj flugilplumoj de maskloj.<ref name = schuchmann1999 /> Ilia [[ordinara nomo]] kaj [[specia nomo (zoologio)|specia epiteto]] (kiu signifas "grandvosta") referencas al la longa, tre forkoforma, iom [[hirundo|hirundeca]] vosto. ==Taksonomio== La Hirundvostan kolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'', stampis la [[dunoma nomenklaturo|dunoman nomon]] ''Trochilus macrourus'' kaj specifigis la [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] kiel Jamajko.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897087 }}</ref> Gmelin citis pli fruajn aŭtorojn kiel [[Hans Sloane]] kiu en 1725 estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el Jamajko kaj [[Mathurin Jacques Brisson]] kiu en 1760, estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el [[Kajeno]], Franca Gujano.<ref>{{ cite book | last=Sloane | first=Hans | author-link=Hans Sloane | year=1725 | title=A Voyage to the Islands Madera, Barbados, Nieves, S. Christophers and Jamaica: with the natural history of the herbs and trees, four-footed beasts, fishes, birds, insects, reptiles, &c. of the last of those islands | volume=2 | location=London | publisher=Printed for the author | pages=308–309 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/188479 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Brisson | first=Mathurin Jacques | author-link=Mathurin Jacques Brisson | year=1760 | title=Ornithologie, ou, Méthode Contenant la Division des Oiseaux en Ordres, Sections, Genres, Especes & leurs Variétés | volume=3 | language=French, Latin | page=726 No. 17, Plate 36 fig 9 | location=Paris | publisher=Jean-Baptiste Bauche | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/35953853 }} Du steloj (**) starte de la fako indikas, ke Brisson bazis sian priskribon sur la ekzamenado de specimeno.</ref> En 1929 [[Carl Eduard Hellmayr]] argumentis, ke Gmelin kunigis du malsamajn speciojn kaj ke lia diagnozo aplikiĝis al la specimeno de Brisson el Kajeno; la Jamajka birdo de Sloane estis probable la [[Ruĝbeka kolibro]]. Hellmayr tiukadre reindikis la tipan lokon kiel Kajeno.<ref>{{ cite book | last=Hellmayr | first=Carl Eduard | author-link=Carl Eduard Hellmayr | year=1929 | title=Catalogue of Birds of the Americas and the Adjacent Islands in Field Museum of Natural History | series=Field Museum Natural History Publication 255. Zoological Series. Volume 12 | volume=Part 18: A Contribution to the Ornithology of Northeastern Brazil | page=387 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/6732320 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=21 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480032 }}</ref> La Hirundvosta kolibro estas nun metita kun la [[Tenebra kolibro]] en la genro ''[[Eupetomena]]'', kiun enkondukis en 1853 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 42 and text (Part 6 Plate 1) | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34842814 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun dato de 1861.</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=14a de Julio 2022 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn]] ''eu'' kun signifo "bona" kaj ''petomenos'' kun signifo "ĉiam dumfluge" aŭ "fluganta" (el ''petomai'' "flugi"). Ankaŭ la [[specia epiteto]] ''macroura'' devenas el la grekaj ''makros'' kun la signifo "longa" kaj ''-ouros'' kun la signifo "-vosta".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 152 kaj 236}}</ref> Oni agnoskis jenajn kvin [[subspecio]]jn, el kiuj la plej ĵusaj estis priskribintaj en 1988.<ref name=ioc/><ref>Grantsau (1988)</ref> * ''E. m. macroura'' (Gmelin, JF, 1788) – Gujanoj, norda, centra, sudorienta Brazilo, Paragvajo kaj nordorienta Argentino * ''E. m. simoni'' [[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1929 – nordorienta Brazilo * ''E. m. cyanoviridis'' [[Rolf Grantsau|Grantsau]], 1988 – sudorienta Brazilo * ''E. m. hirundo'' [[John Gould|Gould]], 1875 – orienta Peruo * ''E. m. boliviana'' [[John T. Zimmer|Zimmer, JT]], 1950 – nordokcidenta Bolivio ==Aspekto== [[File:Eupetomena macroura-5.jpg|thumb|left|Showing forked tail. Photographed in [[Piraju]], São Paulo, Brazil]] With a total length of 15–17&nbsp;cm (6–{{frac|6|1|2}} in), nearly half of which is made up by the tail, and weighing up to {{convert|9|g|oz|abbr=on}}, this is a relatively large hummingbird. Indeed, in much of its range it is the largest species of [[trochilinae|typical hummingbird]]. Its wings are also nearly 8&nbsp;cm long &ndash; quite much for its size by hummingbird standards &ndash; though its bill is only of mediocre length, with c. {{convert|21|mm|in|abbr=on}} not longer in absolute terms than that of many smaller relatives. Its [[plumage]] is brilliant [[iridescent]] green, with a blue head, upper chest, tail and vent. The tiny white spot behind the [[eye]], common among hummingbirds, is often not visible in this species, but the white ankle tufts, also common among the [[Trochilinae]], are well-developed. The [[remiges]] are blackish-brown. It has a slightly decurved medium-long black [[beak|bill]]. The sexes are very similar, but females are about one-fourth smaller and slightly duller than males on average. Immature birds appear like females, but their heads are particularly dull and brownish-tinged.<ref name="schuchmann1999" /> The subspecies vary mainly in the hue of the plumage, with the blue sections ranging from green-tinged blue over [[ultramarine]] to deep [[royal blue]], and the green sections ranging from golden bronzy-green over deep bottle-green to blue-tinged green. The [[nominate subspecies]] and ''E. m. simoni'' occur over a wide range, while the others are more localized [[endemism|endemics]].<ref name="schuchmann1999" /> For ''E. m. hirundo'' the blue quite dull and the tail less deeply forked. ''E. m. simoni'' is the bluest subspecies; the blue parts are dark royal blue, the green parts blue-tinged. ''E. m. bolivianus'' is the greenest subspecies; the head is more green than blue and the green parts pure bright green. ''E. m. cyanoviridis'' is another very green subspecies with the blue parts green-tinged and the green parts golden bronzy green.<ref name="schuchmann1999" /> ==Distribuo kaj habitato== [[File:Eupetomena macroura-3.jpg|right|thumb|Adult, from [[São Paulo]] Botanical Garden, Brazil]] The majority of the range of the swallow-tailed hummingbird is in the [[Caatinga]] and [[Cerrado]] of Brazil, and adjacent parts of northern and eastern [[Bolivia]], and far northern [[Paraguay]]. In the coastal regions, it occurs from [[French Guiana]] in north to [[Santa Catarina (state)|Santa Catarina]], Brazil, in south.<ref>Schuchmann (1999), Straube ''et al.'' (2006)</ref> It generally avoids the [[Amazon rainforest|rainforest]] found throughout most of the [[Amazon Basin]], and only extends locally into this region along the southern and eastern edge, in the relatively open habitats along the lowermost sections of the [[Amazon River]], including [[Marajó Island]], and upstream to around the [[Tapajós River]], and in isolated enclaves of woodland or savanna-like habitats within the Amazon (including so-called "Amazonian Caatinga") in south-eastern [[Peru]] (upper [[Urubamba River]] and [[Pampas del Heath]]),<ref>Schulenberg ''et al.'' (2007)</ref> southern [[Suriname]] ([[Sipaliwini Savanna]]),<ref>Restall ''et al.'' (2006)</ref> central Brazil, and northern Bolivia. It occurs in virtually any semi-open [[habitat]]; even gardens and parks within major cities<ref>Sigrist (2006)</ref> such as [[Rio de Janeiro]] and [[São Paulo]]. It avoids the interior of [[humid]] forest, but does occur in openings or along the edge; the swallow-tailed hummingbird is most common among [[savanna]]-like vegetation. It is generally a species of lowlands, but occurs locally up to 1,500&nbsp;m (4,900&nbsp;ft). Not a true [[bird migration|migrant]], some populations move north or south a short distance in the dry winter months.<ref name = schuchmann1999 /> Throughout the bulk of its range, it is among the commonest species of hummingbird, although it generally is uncommon in the outlying regions, particularly where it becomes more humid. In southern [[Brazil]], it is apparently increasing and seems to have extended its [[range (biology)|range]] in recent decades.<ref>Straube ''et al.'' (2006)</ref> It is considered to be a Species of [[Least Concern]] by the [[IUCN]].<ref name="iucn status 12 November 2021" /> It was frequently exported for the cage bird trade up to 1970, but like other hummingbirds,<ref name = schuchmann1999 /> it is nowadays on [[CITES]] Appendix II and trade is restricted. Also, hummingbirds are generally hard to keep in captivity, and though this species is generally rather hardy, it has been noted that abandoned young may die despite given optimal treatment when trying to hand-raise them.<ref name = ow2000>Oniki & Willis (2000)</ref> ==Kutimaro kaj ekologio== [[File:Eupetomena macroura1.jpg|thumb|maldekstre|Hovering adult photographed near [[Piraju]], São Paulo, Brazil]] ===Manĝado=== The swallow-tailed hummingbird mainly forages at mid-levels, but good food sources are exploited from anywhere near ground level right up to the tree tops. It chiefly feeds on flower [[nectar]], particularly from [[Fabaceae]],<ref>E.g. ''[[Erythrina speciosa]]''<!-- the redirect to crista-galli is in error -->, on which they are opportunistic nectar thieves: Baza Mendonça & dos Anjos (2005, 2006)</ref> [[Gesneriaceae]], [[Malvaceae]] (especially [[Bombacoideae]] and [[Malvoideae]]), [[Myrtaceae]], [[Rubiaceae]] and [[epiphytic]] [[Bromeliaceae]]. It is not a very specialized feeder however, and has also been recorded from plants of other [[family (biology)|families]], such as [[Asteraceae]]<ref>E.g. ''[[Stifftia chrysantha]]'': Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> or [[Caryocaraceae]].<ref>E.g. [[Pequi]], ''Caryocar brasiliense'': Melo (2001)</ref> It utilizes flowers of native as well as those of some introduced [[ornamental plant]]s.<ref>E.g. [[Fountain Tree]], ''Spathodea campanulata'' ([[Bignoniaceae]]): Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> It will also take [[insects]] caught by [[Hawking (birds)|hawking]]. In south-eastern [[Brazil]] where it is plentiful even in urban parks and gardens, it is commonly attracted to [[hummingbird feeder]]s.<ref name = schuchmann1999 /> ===Reproduktado=== [[File:Beija Flor.JPG|thumb|right|On nest in [[Ribeirão Preto]], São Paulo, Brazil]] Across its range, it can be found to engage in some behavior related to reproduction almost year-round. In courtship, the male hovers in front of the sitting female and chases her through the air, and the two may beform a 'zig-zag flight' together; the former activity can be seen throughout the day except in the hottest hours around noon, while courtship chases are most frequent at dusk.<ref>Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000), Sick (1993)</ref> Birds have been seen carrying nesting material between July and September and in December. The nest is a cup-shaped structure lined with soft [[plant fibre]]s and clad on the outside with [[lichen]] and [[moss]]es, held together with [[spider web]]s. It is placed on a horizontal twig in smallish trees, e.g. ''[[Cochlospermum]]'', typically below 3&nbsp;m (10&nbsp;ft), but occasionally as high as 15&nbsp;m (50&nbsp;ft) above the ground. The [[clutch (eggs)|clutch]] consist of two white eggs and like in other hummingbirds. Only the female takes care of the eggs and young.<ref name = sow9900 >Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000)</ref> The chicks hatch after 15–16 days; they are initially hairless, save for some grey [[down feather|down]] on the back, and have dark skin. They start to grow feathers 5 days or so after hatching, starting with the [[remiges]]; the [[rectrices]] begin to emerge about 3 days later. The young are fed 1-2 times per hour on average, and the female spends about half of the day [[brooding]] and feeding her offspring, and the other half flying around and feeding. The young [[fledge]] after 22–24 days but still return to the nest to sleep and be brooded for some more days; they are independent some 2–3 weeks after fledging. Two broods may be raised subsequently, sometimes reusing the nest; due to the prolonged breeding season, three broods might be raised per year in theory, but this does not seem to happen. The species first breeds at 1–2 years of age.<ref name = sow9900 /> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF fulltext] * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2006): Feeding behavior of hummingbirds and perching birds on Erythrina speciosa Andrews (Fabaceae) flowers in an urban area, Londrina, Paraná, Brazil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''23'''(1): 42–49 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752006000100002}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v23n1/a02v23n1.pdf PDF fulltext] * de Lyra-Neves, Rachel M.; Oliveira, Maria A.B.; Telino-Júnior, Wallace R. & dos Santos, Ednilza M. (2007): Comportamentos interespecíficos entre ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Primates, Callitrichidae) e algumas aves de Mata Atlântica, Pernambuco, Brasil [Interspecific behaviour between ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Callitrichidae, Primates) and some birds of the Atlantic forest, Pernanbuco State, Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''24'''(3): 709–716 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752007000300022}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v24n3/a22v24n3.pdf PDF fulltext]. * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil'' ["Hummingbirds of Brazil"]. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro [In Portuguese]. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Melo, C. (2001): Diurnal bird visiting of ''Caryocar brasiliense'' Camb. in Central Brazil. ''Revista Brasileira de Biologia'' '''61'''(2): 311–316. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082001000200014}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v61n2/a14v61n2.pdf PDF fulltext] * Oniki, Y. & Willis, E.O. (2000): Nesting behavior of the swallow-tailed hummingbird, ''Eupetomena macroura'' (Trochilidae, Aves). ''Revista Brasileira de Biologia'' '''60'''(4): 655-662 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082000000400016 }}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v60n4/3913.pdf PDF fulltext] * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> *{{cite book | last=Schuchmann | first=K.L. | year=1999 | chapter=Swallow-tailed hummingbird | editor1-last=del Hoyo | editor1-first=J. | editor2-last=Elliott | editor2-first=A. | editor3-last=Sargatal | editor3-first=J. | title=Handbook of the Birds of the World | volume=5: Barn-owls to Hummingbirds | location=Barcelona, Spain | publisher=Lynx Edicions | isbn=978-84-87334-25-2 | page=554 | chapter-url=https://archive.org/details/handbookofbirdso0005unse/page/554/mode/1up | chapter-url-access=registration | ref=none }} * Schulenberg, T.; Stotz, D.; Lane, D.; O'Neill, J. & Parker, T. III (2007): ''Birds of Peru''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|978-0-7136-8673-9}}</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> * Straube, Fernando Costa; Urben-Filho, Alberto & Piacentini, Vítor de Queiroz (2006): O Beija-flor-tesoura ''Eupetomena macroura'' (Gmelin, 1788) e sua ampliação de distribuição pelo Sul do Brasil ["The Swallow-tailed Hummingbird and its distribution expansion in the south of Brazil"]. ''Atualidades Ornitológicas'' '''132''' [In Portuguese]. [http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf PDF fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215643/http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf |date=2016-03-03 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena macroura}} *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 "Swallow-tailed Hummingbird" photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204217/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2016-03-03 }} VIREO [http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura Photo-High Res] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185647/http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura |date=2016-03-03 }} *[https://web.archive.org/web/20071026125139/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/Swallow-tailed-Hummingbird.jpg Photo-High Res]; [http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026040839/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm |date=2007-10-26 }} tropicalbirding&mdash;Tropical Birding: "Southeast Brazil" {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Paragvajo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] 0tqzrqy9ghvgiswa5ieklt1kkm8ziiz 9367633 9367631 2026-05-06T12:14:37Z Kani 670 /* Aspekto */ 9367633 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Hirundvosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en Piraju, [[Sanpaŭlio]], Brazilo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Hirundvosta kolibro''' ''E. macroura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena macroura'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Eupetomena macroura'' |komunejo = ''Eupetomena macroura'' |sinonimo= ''Campylopterus macrourus'' <small>(Gmelin, 1788) (but see text)</small><br /> ''Trochilus macrourus'' <small>Gmelin, 1788</small><ref name = schuchmann1999>Schuchmann (1999)</ref> |mapo de vivoteritorioj = Eupetomena macroura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hirundvosta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena macroura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas ĉefe en orient-centra [[Sudameriko]]. Kvankam plej aŭtoritatoj metas ĝin en la genron ''[[Eupetomena]]'', kelkaj metas ĝin en ''[[Campylopterus]]'' surbazo de la kanto kaj de la fajnaj ŝaftoj de la unuarangaj flugilplumoj de maskloj.<ref name = schuchmann1999 /> Ilia [[ordinara nomo]] kaj [[specia nomo (zoologio)|specia epiteto]] (kiu signifas "grandvosta") referencas al la longa, tre forkoforma, iom [[hirundo|hirundeca]] vosto. ==Taksonomio== La Hirundvostan kolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'', stampis la [[dunoma nomenklaturo|dunoman nomon]] ''Trochilus macrourus'' kaj specifigis la [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] kiel Jamajko.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897087 }}</ref> Gmelin citis pli fruajn aŭtorojn kiel [[Hans Sloane]] kiu en 1725 estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el Jamajko kaj [[Mathurin Jacques Brisson]] kiu en 1760, estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el [[Kajeno]], Franca Gujano.<ref>{{ cite book | last=Sloane | first=Hans | author-link=Hans Sloane | year=1725 | title=A Voyage to the Islands Madera, Barbados, Nieves, S. Christophers and Jamaica: with the natural history of the herbs and trees, four-footed beasts, fishes, birds, insects, reptiles, &c. of the last of those islands | volume=2 | location=London | publisher=Printed for the author | pages=308–309 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/188479 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Brisson | first=Mathurin Jacques | author-link=Mathurin Jacques Brisson | year=1760 | title=Ornithologie, ou, Méthode Contenant la Division des Oiseaux en Ordres, Sections, Genres, Especes & leurs Variétés | volume=3 | language=French, Latin | page=726 No. 17, Plate 36 fig 9 | location=Paris | publisher=Jean-Baptiste Bauche | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/35953853 }} Du steloj (**) starte de la fako indikas, ke Brisson bazis sian priskribon sur la ekzamenado de specimeno.</ref> En 1929 [[Carl Eduard Hellmayr]] argumentis, ke Gmelin kunigis du malsamajn speciojn kaj ke lia diagnozo aplikiĝis al la specimeno de Brisson el Kajeno; la Jamajka birdo de Sloane estis probable la [[Ruĝbeka kolibro]]. Hellmayr tiukadre reindikis la tipan lokon kiel Kajeno.<ref>{{ cite book | last=Hellmayr | first=Carl Eduard | author-link=Carl Eduard Hellmayr | year=1929 | title=Catalogue of Birds of the Americas and the Adjacent Islands in Field Museum of Natural History | series=Field Museum Natural History Publication 255. Zoological Series. Volume 12 | volume=Part 18: A Contribution to the Ornithology of Northeastern Brazil | page=387 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/6732320 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=21 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480032 }}</ref> La Hirundvosta kolibro estas nun metita kun la [[Tenebra kolibro]] en la genro ''[[Eupetomena]]'', kiun enkondukis en 1853 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 42 and text (Part 6 Plate 1) | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34842814 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun dato de 1861.</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=14a de Julio 2022 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn]] ''eu'' kun signifo "bona" kaj ''petomenos'' kun signifo "ĉiam dumfluge" aŭ "fluganta" (el ''petomai'' "flugi"). Ankaŭ la [[specia epiteto]] ''macroura'' devenas el la grekaj ''makros'' kun la signifo "longa" kaj ''-ouros'' kun la signifo "-vosta".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 152 kaj 236}}</ref> Oni agnoskis jenajn kvin [[subspecio]]jn, el kiuj la plej ĵusaj estis priskribintaj en 1988.<ref name=ioc/><ref>Grantsau (1988)</ref> * ''E. m. macroura'' (Gmelin, JF, 1788) – Gujanoj, norda, centra, sudorienta Brazilo, Paragvajo kaj nordorienta Argentino * ''E. m. simoni'' [[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1929 – nordorienta Brazilo * ''E. m. cyanoviridis'' [[Rolf Grantsau|Grantsau]], 1988 – sudorienta Brazilo * ''E. m. hirundo'' [[John Gould|Gould]], 1875 – orienta Peruo * ''E. m. boliviana'' [[John T. Zimmer|Zimmer, JT]], 1950 – nordokcidenta Bolivio ==Aspekto== [[File:Eupetomena macroura-5.jpg|thumb|left|Montranta forkoforman voston. Fotita en [[Piraju]], Sanpaŭlio, Brazilo]] Kun totala longo de 15–17 cm, preskaŭ duono de kiu konsistas el la vosto, kaj pezante ĝis 9 g, ĉi tiu estas relative granda kolibro. Efektive, en granda parto de sia teritorio ĝi estas la plej granda specio de tipa kolibro. Ĝiaj flugiloj ankaŭ estas preskaŭ 8 cm longaj - sufiĉe multe por ĝia grandeco laŭ kolibraj normoj - kvankam ĝia beko estas nur mezlonga, kun ĉirkaŭ 21 mm ne pli longa en absolutaj terminoj ol tiu de multaj pli malgrandaj parencoj. Ĝia [[plumaro]] estas brile irizecverda, kun bluaj kapo, supra brusto, vosto kaj subpugo. La eta blanka makulo malantaŭ la okulo, ofta ĉe kolibroj, ofte ne videblas ĉe ĉi tiu specio, sed la blankaj maleolaj tufoj, ankaŭ oftaj ĉe la [[Trokilenoj]], estas bone evoluiĝintaj. La vostoplumoj estas nigrecbrunaj. Ĝi havas iomete kurban mezlongan nigran bekon. Ambaŭ seksoj estas tre similaj, sed inoj estas averaĝe ĉirkaŭ kvaronon pli malgrandaj kaj iomete pli senkoloraj ol maskloj. Nematuraj birdoj aspektas kiel inoj, sed iliaj kapoj estas precipe senkoloraj kaj brunec-nuancaj.<ref name="schuchmann1999" /> La subspecioj varias ĉefe laŭ la nuanco de la plumaro, kun la bluaj partoj variantaj de verd-nuanca bluo tra ultramara ĝis tre reĝbluo, kaj la verdaj partoj variantaj de ora bronzverda tra tre botelverda ĝis blu-nuanca verdo. La nomiga subspecio kaj ''E. m. simoni'' troviĝas tra vasta teritorio, dum la aliaj estas pli lokaj [[endemio]]j.<ref name="schuchmann1999" /> Ĉe ''E. m. hirundo'' la bluo estas sufiĉe obtuza kaj la vosto malpli profunde forkoforma. ''E. m. simoni'' estas la plej blua subspecio; la bluaj partoj estas malhele reĝbluaj, la verdaj partoj blu-nuancaj. ''E. m. bolivianus'' estas la plej verda subspecio; la kapo estas pli verda ol blua kaj la verdaj partoj pure helverdaj. ''E. m. cyanoviridis'' estas alia tre verda subspecio kun la bluaj partoj verd-nuancaj kaj la verdaj partoj orbronzverdaj.<ref name="schuchmann1999" /> ==Distribuo kaj habitato== [[File:Eupetomena macroura-3.jpg|right|thumb|Adult, from [[São Paulo]] Botanical Garden, Brazil]] The majority of the range of the swallow-tailed hummingbird is in the [[Caatinga]] and [[Cerrado]] of Brazil, and adjacent parts of northern and eastern [[Bolivia]], and far northern [[Paraguay]]. In the coastal regions, it occurs from [[French Guiana]] in north to [[Santa Catarina (state)|Santa Catarina]], Brazil, in south.<ref>Schuchmann (1999), Straube ''et al.'' (2006)</ref> It generally avoids the [[Amazon rainforest|rainforest]] found throughout most of the [[Amazon Basin]], and only extends locally into this region along the southern and eastern edge, in the relatively open habitats along the lowermost sections of the [[Amazon River]], including [[Marajó Island]], and upstream to around the [[Tapajós River]], and in isolated enclaves of woodland or savanna-like habitats within the Amazon (including so-called "Amazonian Caatinga") in south-eastern [[Peru]] (upper [[Urubamba River]] and [[Pampas del Heath]]),<ref>Schulenberg ''et al.'' (2007)</ref> southern [[Suriname]] ([[Sipaliwini Savanna]]),<ref>Restall ''et al.'' (2006)</ref> central Brazil, and northern Bolivia. It occurs in virtually any semi-open [[habitat]]; even gardens and parks within major cities<ref>Sigrist (2006)</ref> such as [[Rio de Janeiro]] and [[São Paulo]]. It avoids the interior of [[humid]] forest, but does occur in openings or along the edge; the swallow-tailed hummingbird is most common among [[savanna]]-like vegetation. It is generally a species of lowlands, but occurs locally up to 1,500&nbsp;m (4,900&nbsp;ft). Not a true [[bird migration|migrant]], some populations move north or south a short distance in the dry winter months.<ref name = schuchmann1999 /> Throughout the bulk of its range, it is among the commonest species of hummingbird, although it generally is uncommon in the outlying regions, particularly where it becomes more humid. In southern [[Brazil]], it is apparently increasing and seems to have extended its [[range (biology)|range]] in recent decades.<ref>Straube ''et al.'' (2006)</ref> It is considered to be a Species of [[Least Concern]] by the [[IUCN]].<ref name="iucn status 12 November 2021" /> It was frequently exported for the cage bird trade up to 1970, but like other hummingbirds,<ref name = schuchmann1999 /> it is nowadays on [[CITES]] Appendix II and trade is restricted. Also, hummingbirds are generally hard to keep in captivity, and though this species is generally rather hardy, it has been noted that abandoned young may die despite given optimal treatment when trying to hand-raise them.<ref name = ow2000>Oniki & Willis (2000)</ref> ==Kutimaro kaj ekologio== [[File:Eupetomena macroura1.jpg|thumb|maldekstre|Hovering adult photographed near [[Piraju]], São Paulo, Brazil]] ===Manĝado=== The swallow-tailed hummingbird mainly forages at mid-levels, but good food sources are exploited from anywhere near ground level right up to the tree tops. It chiefly feeds on flower [[nectar]], particularly from [[Fabaceae]],<ref>E.g. ''[[Erythrina speciosa]]''<!-- the redirect to crista-galli is in error -->, on which they are opportunistic nectar thieves: Baza Mendonça & dos Anjos (2005, 2006)</ref> [[Gesneriaceae]], [[Malvaceae]] (especially [[Bombacoideae]] and [[Malvoideae]]), [[Myrtaceae]], [[Rubiaceae]] and [[epiphytic]] [[Bromeliaceae]]. It is not a very specialized feeder however, and has also been recorded from plants of other [[family (biology)|families]], such as [[Asteraceae]]<ref>E.g. ''[[Stifftia chrysantha]]'': Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> or [[Caryocaraceae]].<ref>E.g. [[Pequi]], ''Caryocar brasiliense'': Melo (2001)</ref> It utilizes flowers of native as well as those of some introduced [[ornamental plant]]s.<ref>E.g. [[Fountain Tree]], ''Spathodea campanulata'' ([[Bignoniaceae]]): Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> It will also take [[insects]] caught by [[Hawking (birds)|hawking]]. In south-eastern [[Brazil]] where it is plentiful even in urban parks and gardens, it is commonly attracted to [[hummingbird feeder]]s.<ref name = schuchmann1999 /> ===Reproduktado=== [[File:Beija Flor.JPG|thumb|right|On nest in [[Ribeirão Preto]], São Paulo, Brazil]] Across its range, it can be found to engage in some behavior related to reproduction almost year-round. In courtship, the male hovers in front of the sitting female and chases her through the air, and the two may beform a 'zig-zag flight' together; the former activity can be seen throughout the day except in the hottest hours around noon, while courtship chases are most frequent at dusk.<ref>Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000), Sick (1993)</ref> Birds have been seen carrying nesting material between July and September and in December. The nest is a cup-shaped structure lined with soft [[plant fibre]]s and clad on the outside with [[lichen]] and [[moss]]es, held together with [[spider web]]s. It is placed on a horizontal twig in smallish trees, e.g. ''[[Cochlospermum]]'', typically below 3&nbsp;m (10&nbsp;ft), but occasionally as high as 15&nbsp;m (50&nbsp;ft) above the ground. The [[clutch (eggs)|clutch]] consist of two white eggs and like in other hummingbirds. Only the female takes care of the eggs and young.<ref name = sow9900 >Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000)</ref> The chicks hatch after 15–16 days; they are initially hairless, save for some grey [[down feather|down]] on the back, and have dark skin. They start to grow feathers 5 days or so after hatching, starting with the [[remiges]]; the [[rectrices]] begin to emerge about 3 days later. The young are fed 1-2 times per hour on average, and the female spends about half of the day [[brooding]] and feeding her offspring, and the other half flying around and feeding. The young [[fledge]] after 22–24 days but still return to the nest to sleep and be brooded for some more days; they are independent some 2–3 weeks after fledging. Two broods may be raised subsequently, sometimes reusing the nest; due to the prolonged breeding season, three broods might be raised per year in theory, but this does not seem to happen. The species first breeds at 1–2 years of age.<ref name = sow9900 /> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF fulltext] * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2006): Feeding behavior of hummingbirds and perching birds on Erythrina speciosa Andrews (Fabaceae) flowers in an urban area, Londrina, Paraná, Brazil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''23'''(1): 42–49 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752006000100002}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v23n1/a02v23n1.pdf PDF fulltext] * de Lyra-Neves, Rachel M.; Oliveira, Maria A.B.; Telino-Júnior, Wallace R. & dos Santos, Ednilza M. (2007): Comportamentos interespecíficos entre ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Primates, Callitrichidae) e algumas aves de Mata Atlântica, Pernambuco, Brasil [Interspecific behaviour between ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Callitrichidae, Primates) and some birds of the Atlantic forest, Pernanbuco State, Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''24'''(3): 709–716 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752007000300022}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v24n3/a22v24n3.pdf PDF fulltext]. * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil'' ["Hummingbirds of Brazil"]. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro [In Portuguese]. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Melo, C. (2001): Diurnal bird visiting of ''Caryocar brasiliense'' Camb. in Central Brazil. ''Revista Brasileira de Biologia'' '''61'''(2): 311–316. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082001000200014}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v61n2/a14v61n2.pdf PDF fulltext] * Oniki, Y. & Willis, E.O. (2000): Nesting behavior of the swallow-tailed hummingbird, ''Eupetomena macroura'' (Trochilidae, Aves). ''Revista Brasileira de Biologia'' '''60'''(4): 655-662 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082000000400016 }}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v60n4/3913.pdf PDF fulltext] * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> *{{cite book | last=Schuchmann | first=K.L. | year=1999 | chapter=Swallow-tailed hummingbird | editor1-last=del Hoyo | editor1-first=J. | editor2-last=Elliott | editor2-first=A. | editor3-last=Sargatal | editor3-first=J. | title=Handbook of the Birds of the World | volume=5: Barn-owls to Hummingbirds | location=Barcelona, Spain | publisher=Lynx Edicions | isbn=978-84-87334-25-2 | page=554 | chapter-url=https://archive.org/details/handbookofbirdso0005unse/page/554/mode/1up | chapter-url-access=registration | ref=none }} * Schulenberg, T.; Stotz, D.; Lane, D.; O'Neill, J. & Parker, T. III (2007): ''Birds of Peru''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|978-0-7136-8673-9}}</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> * Straube, Fernando Costa; Urben-Filho, Alberto & Piacentini, Vítor de Queiroz (2006): O Beija-flor-tesoura ''Eupetomena macroura'' (Gmelin, 1788) e sua ampliação de distribuição pelo Sul do Brasil ["The Swallow-tailed Hummingbird and its distribution expansion in the south of Brazil"]. ''Atualidades Ornitológicas'' '''132''' [In Portuguese]. [http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf PDF fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215643/http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf |date=2016-03-03 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena macroura}} *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 "Swallow-tailed Hummingbird" photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204217/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2016-03-03 }} VIREO [http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura Photo-High Res] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185647/http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura |date=2016-03-03 }} *[https://web.archive.org/web/20071026125139/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/Swallow-tailed-Hummingbird.jpg Photo-High Res]; [http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026040839/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm |date=2007-10-26 }} tropicalbirding&mdash;Tropical Birding: "Southeast Brazil" {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Paragvajo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] siv87e4m1kiwhand8p0l3a64abyh4lr 9367641 9367633 2026-05-06T12:26:29Z Kani 670 /* Distribuo kaj habitato */ 9367641 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Hirundvosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en Piraju, [[Sanpaŭlio]], Brazilo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Hirundvosta kolibro''' ''E. macroura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena macroura'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Eupetomena macroura'' |komunejo = ''Eupetomena macroura'' |sinonimo= ''Campylopterus macrourus'' <small>(Gmelin, 1788) (but see text)</small><br /> ''Trochilus macrourus'' <small>Gmelin, 1788</small><ref name = schuchmann1999>Schuchmann (1999)</ref> |mapo de vivoteritorioj = Eupetomena macroura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hirundvosta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena macroura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas ĉefe en orient-centra [[Sudameriko]]. Kvankam plej aŭtoritatoj metas ĝin en la genron ''[[Eupetomena]]'', kelkaj metas ĝin en ''[[Campylopterus]]'' surbazo de la kanto kaj de la fajnaj ŝaftoj de la unuarangaj flugilplumoj de maskloj.<ref name = schuchmann1999 /> Ilia [[ordinara nomo]] kaj [[specia nomo (zoologio)|specia epiteto]] (kiu signifas "grandvosta") referencas al la longa, tre forkoforma, iom [[hirundo|hirundeca]] vosto. ==Taksonomio== La Hirundvostan kolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'', stampis la [[dunoma nomenklaturo|dunoman nomon]] ''Trochilus macrourus'' kaj specifigis la [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] kiel Jamajko.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897087 }}</ref> Gmelin citis pli fruajn aŭtorojn kiel [[Hans Sloane]] kiu en 1725 estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el Jamajko kaj [[Mathurin Jacques Brisson]] kiu en 1760, estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el [[Kajeno]], Franca Gujano.<ref>{{ cite book | last=Sloane | first=Hans | author-link=Hans Sloane | year=1725 | title=A Voyage to the Islands Madera, Barbados, Nieves, S. Christophers and Jamaica: with the natural history of the herbs and trees, four-footed beasts, fishes, birds, insects, reptiles, &c. of the last of those islands | volume=2 | location=London | publisher=Printed for the author | pages=308–309 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/188479 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Brisson | first=Mathurin Jacques | author-link=Mathurin Jacques Brisson | year=1760 | title=Ornithologie, ou, Méthode Contenant la Division des Oiseaux en Ordres, Sections, Genres, Especes & leurs Variétés | volume=3 | language=French, Latin | page=726 No. 17, Plate 36 fig 9 | location=Paris | publisher=Jean-Baptiste Bauche | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/35953853 }} Du steloj (**) starte de la fako indikas, ke Brisson bazis sian priskribon sur la ekzamenado de specimeno.</ref> En 1929 [[Carl Eduard Hellmayr]] argumentis, ke Gmelin kunigis du malsamajn speciojn kaj ke lia diagnozo aplikiĝis al la specimeno de Brisson el Kajeno; la Jamajka birdo de Sloane estis probable la [[Ruĝbeka kolibro]]. Hellmayr tiukadre reindikis la tipan lokon kiel Kajeno.<ref>{{ cite book | last=Hellmayr | first=Carl Eduard | author-link=Carl Eduard Hellmayr | year=1929 | title=Catalogue of Birds of the Americas and the Adjacent Islands in Field Museum of Natural History | series=Field Museum Natural History Publication 255. Zoological Series. Volume 12 | volume=Part 18: A Contribution to the Ornithology of Northeastern Brazil | page=387 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/6732320 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=21 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480032 }}</ref> La Hirundvosta kolibro estas nun metita kun la [[Tenebra kolibro]] en la genro ''[[Eupetomena]]'', kiun enkondukis en 1853 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 42 and text (Part 6 Plate 1) | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34842814 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun dato de 1861.</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=14a de Julio 2022 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn]] ''eu'' kun signifo "bona" kaj ''petomenos'' kun signifo "ĉiam dumfluge" aŭ "fluganta" (el ''petomai'' "flugi"). Ankaŭ la [[specia epiteto]] ''macroura'' devenas el la grekaj ''makros'' kun la signifo "longa" kaj ''-ouros'' kun la signifo "-vosta".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 152 kaj 236}}</ref> Oni agnoskis jenajn kvin [[subspecio]]jn, el kiuj la plej ĵusaj estis priskribintaj en 1988.<ref name=ioc/><ref>Grantsau (1988)</ref> * ''E. m. macroura'' (Gmelin, JF, 1788) – Gujanoj, norda, centra, sudorienta Brazilo, Paragvajo kaj nordorienta Argentino * ''E. m. simoni'' [[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1929 – nordorienta Brazilo * ''E. m. cyanoviridis'' [[Rolf Grantsau|Grantsau]], 1988 – sudorienta Brazilo * ''E. m. hirundo'' [[John Gould|Gould]], 1875 – orienta Peruo * ''E. m. boliviana'' [[John T. Zimmer|Zimmer, JT]], 1950 – nordokcidenta Bolivio ==Aspekto== [[File:Eupetomena macroura-5.jpg|thumb|left|Montranta forkoforman voston. Fotita en [[Piraju]], Sanpaŭlio, Brazilo]] Kun totala longo de 15–17 cm, preskaŭ duono de kiu konsistas el la vosto, kaj pezante ĝis 9 g, ĉi tiu estas relative granda kolibro. Efektive, en granda parto de sia teritorio ĝi estas la plej granda specio de tipa kolibro. Ĝiaj flugiloj ankaŭ estas preskaŭ 8 cm longaj - sufiĉe multe por ĝia grandeco laŭ kolibraj normoj - kvankam ĝia beko estas nur mezlonga, kun ĉirkaŭ 21 mm ne pli longa en absolutaj terminoj ol tiu de multaj pli malgrandaj parencoj. Ĝia [[plumaro]] estas brile irizecverda, kun bluaj kapo, supra brusto, vosto kaj subpugo. La eta blanka makulo malantaŭ la okulo, ofta ĉe kolibroj, ofte ne videblas ĉe ĉi tiu specio, sed la blankaj maleolaj tufoj, ankaŭ oftaj ĉe la [[Trokilenoj]], estas bone evoluiĝintaj. La vostoplumoj estas nigrecbrunaj. Ĝi havas iomete kurban mezlongan nigran bekon. Ambaŭ seksoj estas tre similaj, sed inoj estas averaĝe ĉirkaŭ kvaronon pli malgrandaj kaj iomete pli senkoloraj ol maskloj. Nematuraj birdoj aspektas kiel inoj, sed iliaj kapoj estas precipe senkoloraj kaj brunec-nuancaj.<ref name="schuchmann1999" /> La subspecioj varias ĉefe laŭ la nuanco de la plumaro, kun la bluaj partoj variantaj de verd-nuanca bluo tra ultramara ĝis tre reĝbluo, kaj la verdaj partoj variantaj de ora bronzverda tra tre botelverda ĝis blu-nuanca verdo. La nomiga subspecio kaj ''E. m. simoni'' troviĝas tra vasta teritorio, dum la aliaj estas pli lokaj [[endemio]]j.<ref name="schuchmann1999" /> Ĉe ''E. m. hirundo'' la bluo estas sufiĉe obtuza kaj la vosto malpli profunde forkoforma. ''E. m. simoni'' estas la plej blua subspecio; la bluaj partoj estas malhele reĝbluaj, la verdaj partoj blu-nuancaj. ''E. m. bolivianus'' estas la plej verda subspecio; la kapo estas pli verda ol blua kaj la verdaj partoj pure helverdaj. ''E. m. cyanoviridis'' estas alia tre verda subspecio kun la bluaj partoj verd-nuancaj kaj la verdaj partoj orbronzverdaj.<ref name="schuchmann1999" /> ==Distribuo kaj habitato== [[File:Eupetomena macroura-3.jpg|right|thumb|Plenkreskulo, el [[São Paulo|Sanpaulia]] Botanika Ĝardeno, Brazilo]] La plimulto de la teritorio de la hirundovosta kolibro troviĝas en la ''[[Caatinga]]'' kaj ''[[Cerrado]]'' de Brazilo, kaj apudaj partoj de norda kaj orienta Bolivio, kaj plej norda Paragvajo. En la marbordaj regionoj, ĝi troviĝas de [[Franca Gviano]] norde ĝis [[Sankta Katarino]], Brazilo, sude.<ref>Schuchmann (1999), Straube ''et al.'' (2006)</ref> Ĝi ĝenerale evitas la [[Amazonia pluvarbaro|pluvarbaron]] troveblan tra plejparto de la [[Amazona Baseno]], kaj nur etendiĝas surloke en ĉi tiun regionon laŭlonge de la suda kaj orienta rando, en la relative malfermaj vivejoj laŭlonge de la plej malsupraj partoj de la rivero [[Amazono]], inkluzive de la insulo [[Marajó]], kaj kontraŭflue ĝis ĉirkaŭ la rivero [[Tapajós]], kaj en izolaj enklavoj de maldensarbaraj aŭ savansimilaj vivejoj ene de Amazonio (inkluzive de la tiel nomata "Amazonia Caatinga") en sudorienta Peruo (supra rivero [[Urubambo]] kaj Pampas del Heath),<ref>Schulenberg ''et al.'' (2007)</ref> suda [[Surinamo]] (Sipaliwini Savano),<ref>Restall ''et al.'' (2006)</ref> centra Brazilo, kaj norda Bolivio. Ĝi troviĝas en preskaŭ ajna duonmalferma vivejo; eĉ en ĝardenoj kaj parkoj ene de gravaj urboj<ref>Sigrist (2006)</ref> kiel ekzemple [[Rio-de-Ĵanejro]] kaj [[San-Paŭlo]]. Ĝi evitas la internon de humida arbaro, sed ja troviĝas en malfermaĵoj aŭ laŭlonge de la randoj; la hirundvosta kolibro estas plej ofta inter [[savano]]-simila vegetaĵaro. Ĝi estas ĝenerale specio de malaltaj teroj, sed troviĝas surloke ĝis 1 500 m. Ne vera [[birdomigrado|migranta]], kelkaj populacioj moviĝas norden aŭ suden mallongan distancon en la sekaj vintraj monatoj.<ref name = schuchmann1999 /> Tra la plejparto de sia teritorio, ĝi estas inter la plej oftaj specioj de kolibroj, kvankam ĝi ĝenerale estas malofta en la malproksimaj regionoj, precipe kie ĝi fariĝas pli humida. En suda Brazilo, ĝi ŝajne pliiĝas kaj ŝajnas esti etendinta sian teritorion en la lastaj jardekoj.<ref>Straube ''et al.'' (2006)</ref> Ĝi estas konsiderata Specio [[Malplej Zorgiga]] fare de la [[IUCN]].<ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> Ĝi estis ofte eksportita por la komerco de kaĝbirdoj ĝis 1970, sed kiel aliaj kolibroj,<ref name = schuchmann1999 /> ĝi nuntempe estas en [[CITES]] Apendico II kaj komerco estas limigita. Ankaŭ, kolibrojn ĝenerale malfacilas teni en kaptiteco, kaj kvankam ĉi tiu specio ĝenerale estas sufiĉe rezistema, oni rimarkis, ke forlasitaj idoj povas morti malgraŭ optimuma traktado kiam oni provas manbredi ilin.<ref name = ow2000>Oniki & Willis (2000)</ref> ==Kutimaro kaj ekologio== [[File:Eupetomena macroura1.jpg|thumb|maldekstre|Hovering adult photographed near [[Piraju]], São Paulo, Brazil]] ===Manĝado=== The swallow-tailed hummingbird mainly forages at mid-levels, but good food sources are exploited from anywhere near ground level right up to the tree tops. It chiefly feeds on flower [[nectar]], particularly from [[Fabaceae]],<ref>E.g. ''[[Erythrina speciosa]]''<!-- the redirect to crista-galli is in error -->, on which they are opportunistic nectar thieves: Baza Mendonça & dos Anjos (2005, 2006)</ref> [[Gesneriaceae]], [[Malvaceae]] (especially [[Bombacoideae]] and [[Malvoideae]]), [[Myrtaceae]], [[Rubiaceae]] and [[epiphytic]] [[Bromeliaceae]]. It is not a very specialized feeder however, and has also been recorded from plants of other [[family (biology)|families]], such as [[Asteraceae]]<ref>E.g. ''[[Stifftia chrysantha]]'': Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> or [[Caryocaraceae]].<ref>E.g. [[Pequi]], ''Caryocar brasiliense'': Melo (2001)</ref> It utilizes flowers of native as well as those of some introduced [[ornamental plant]]s.<ref>E.g. [[Fountain Tree]], ''Spathodea campanulata'' ([[Bignoniaceae]]): Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> It will also take [[insects]] caught by [[Hawking (birds)|hawking]]. In south-eastern [[Brazil]] where it is plentiful even in urban parks and gardens, it is commonly attracted to [[hummingbird feeder]]s.<ref name = schuchmann1999 /> ===Reproduktado=== [[File:Beija Flor.JPG|thumb|right|On nest in [[Ribeirão Preto]], São Paulo, Brazil]] Across its range, it can be found to engage in some behavior related to reproduction almost year-round. In courtship, the male hovers in front of the sitting female and chases her through the air, and the two may beform a 'zig-zag flight' together; the former activity can be seen throughout the day except in the hottest hours around noon, while courtship chases are most frequent at dusk.<ref>Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000), Sick (1993)</ref> Birds have been seen carrying nesting material between July and September and in December. The nest is a cup-shaped structure lined with soft [[plant fibre]]s and clad on the outside with [[lichen]] and [[moss]]es, held together with [[spider web]]s. It is placed on a horizontal twig in smallish trees, e.g. ''[[Cochlospermum]]'', typically below 3&nbsp;m (10&nbsp;ft), but occasionally as high as 15&nbsp;m (50&nbsp;ft) above the ground. The [[clutch (eggs)|clutch]] consist of two white eggs and like in other hummingbirds. Only the female takes care of the eggs and young.<ref name = sow9900 >Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000)</ref> The chicks hatch after 15–16 days; they are initially hairless, save for some grey [[down feather|down]] on the back, and have dark skin. They start to grow feathers 5 days or so after hatching, starting with the [[remiges]]; the [[rectrices]] begin to emerge about 3 days later. The young are fed 1-2 times per hour on average, and the female spends about half of the day [[brooding]] and feeding her offspring, and the other half flying around and feeding. The young [[fledge]] after 22–24 days but still return to the nest to sleep and be brooded for some more days; they are independent some 2–3 weeks after fledging. Two broods may be raised subsequently, sometimes reusing the nest; due to the prolonged breeding season, three broods might be raised per year in theory, but this does not seem to happen. The species first breeds at 1–2 years of age.<ref name = sow9900 /> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF fulltext] * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2006): Feeding behavior of hummingbirds and perching birds on Erythrina speciosa Andrews (Fabaceae) flowers in an urban area, Londrina, Paraná, Brazil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''23'''(1): 42–49 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752006000100002}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v23n1/a02v23n1.pdf PDF fulltext] * de Lyra-Neves, Rachel M.; Oliveira, Maria A.B.; Telino-Júnior, Wallace R. & dos Santos, Ednilza M. (2007): Comportamentos interespecíficos entre ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Primates, Callitrichidae) e algumas aves de Mata Atlântica, Pernambuco, Brasil [Interspecific behaviour between ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Callitrichidae, Primates) and some birds of the Atlantic forest, Pernanbuco State, Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''24'''(3): 709–716 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752007000300022}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v24n3/a22v24n3.pdf PDF fulltext]. * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil'' ["Hummingbirds of Brazil"]. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro [In Portuguese]. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Melo, C. (2001): Diurnal bird visiting of ''Caryocar brasiliense'' Camb. in Central Brazil. ''Revista Brasileira de Biologia'' '''61'''(2): 311–316. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082001000200014}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v61n2/a14v61n2.pdf PDF fulltext] * Oniki, Y. & Willis, E.O. (2000): Nesting behavior of the swallow-tailed hummingbird, ''Eupetomena macroura'' (Trochilidae, Aves). ''Revista Brasileira de Biologia'' '''60'''(4): 655-662 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082000000400016 }}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v60n4/3913.pdf PDF fulltext] * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> *{{cite book | last=Schuchmann | first=K.L. | year=1999 | chapter=Swallow-tailed hummingbird | editor1-last=del Hoyo | editor1-first=J. | editor2-last=Elliott | editor2-first=A. | editor3-last=Sargatal | editor3-first=J. | title=Handbook of the Birds of the World | volume=5: Barn-owls to Hummingbirds | location=Barcelona, Spain | publisher=Lynx Edicions | isbn=978-84-87334-25-2 | page=554 | chapter-url=https://archive.org/details/handbookofbirdso0005unse/page/554/mode/1up | chapter-url-access=registration | ref=none }} * Schulenberg, T.; Stotz, D.; Lane, D.; O'Neill, J. & Parker, T. III (2007): ''Birds of Peru''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|978-0-7136-8673-9}}</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> * Straube, Fernando Costa; Urben-Filho, Alberto & Piacentini, Vítor de Queiroz (2006): O Beija-flor-tesoura ''Eupetomena macroura'' (Gmelin, 1788) e sua ampliação de distribuição pelo Sul do Brasil ["The Swallow-tailed Hummingbird and its distribution expansion in the south of Brazil"]. ''Atualidades Ornitológicas'' '''132''' [In Portuguese]. [http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf PDF fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215643/http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf |date=2016-03-03 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena macroura}} *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 "Swallow-tailed Hummingbird" photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204217/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2016-03-03 }} VIREO [http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura Photo-High Res] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185647/http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura |date=2016-03-03 }} *[https://web.archive.org/web/20071026125139/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/Swallow-tailed-Hummingbird.jpg Photo-High Res]; [http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026040839/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm |date=2007-10-26 }} tropicalbirding&mdash;Tropical Birding: "Southeast Brazil" {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Paragvajo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] 9l6932zfd5u23yuqye09vvm1ypl8ozz 9367644 9367641 2026-05-06T12:34:58Z Kani 670 /* Kutimaro kaj ekologio */ 9367644 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Hirundvosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en Piraju, [[Sanpaŭlio]], Brazilo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Hirundvosta kolibro''' ''E. macroura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena macroura'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Eupetomena macroura'' |komunejo = ''Eupetomena macroura'' |sinonimo= ''Campylopterus macrourus'' <small>(Gmelin, 1788) (but see text)</small><br /> ''Trochilus macrourus'' <small>Gmelin, 1788</small><ref name = schuchmann1999>Schuchmann (1999)</ref> |mapo de vivoteritorioj = Eupetomena macroura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hirundvosta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena macroura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas ĉefe en orient-centra [[Sudameriko]]. Kvankam plej aŭtoritatoj metas ĝin en la genron ''[[Eupetomena]]'', kelkaj metas ĝin en ''[[Campylopterus]]'' surbazo de la kanto kaj de la fajnaj ŝaftoj de la unuarangaj flugilplumoj de maskloj.<ref name = schuchmann1999 /> Ilia [[ordinara nomo]] kaj [[specia nomo (zoologio)|specia epiteto]] (kiu signifas "grandvosta") referencas al la longa, tre forkoforma, iom [[hirundo|hirundeca]] vosto. ==Taksonomio== La Hirundvostan kolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'', stampis la [[dunoma nomenklaturo|dunoman nomon]] ''Trochilus macrourus'' kaj specifigis la [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] kiel Jamajko.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897087 }}</ref> Gmelin citis pli fruajn aŭtorojn kiel [[Hans Sloane]] kiu en 1725 estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el Jamajko kaj [[Mathurin Jacques Brisson]] kiu en 1760, estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el [[Kajeno]], Franca Gujano.<ref>{{ cite book | last=Sloane | first=Hans | author-link=Hans Sloane | year=1725 | title=A Voyage to the Islands Madera, Barbados, Nieves, S. Christophers and Jamaica: with the natural history of the herbs and trees, four-footed beasts, fishes, birds, insects, reptiles, &c. of the last of those islands | volume=2 | location=London | publisher=Printed for the author | pages=308–309 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/188479 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Brisson | first=Mathurin Jacques | author-link=Mathurin Jacques Brisson | year=1760 | title=Ornithologie, ou, Méthode Contenant la Division des Oiseaux en Ordres, Sections, Genres, Especes & leurs Variétés | volume=3 | language=French, Latin | page=726 No. 17, Plate 36 fig 9 | location=Paris | publisher=Jean-Baptiste Bauche | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/35953853 }} Du steloj (**) starte de la fako indikas, ke Brisson bazis sian priskribon sur la ekzamenado de specimeno.</ref> En 1929 [[Carl Eduard Hellmayr]] argumentis, ke Gmelin kunigis du malsamajn speciojn kaj ke lia diagnozo aplikiĝis al la specimeno de Brisson el Kajeno; la Jamajka birdo de Sloane estis probable la [[Ruĝbeka kolibro]]. Hellmayr tiukadre reindikis la tipan lokon kiel Kajeno.<ref>{{ cite book | last=Hellmayr | first=Carl Eduard | author-link=Carl Eduard Hellmayr | year=1929 | title=Catalogue of Birds of the Americas and the Adjacent Islands in Field Museum of Natural History | series=Field Museum Natural History Publication 255. Zoological Series. Volume 12 | volume=Part 18: A Contribution to the Ornithology of Northeastern Brazil | page=387 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/6732320 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=21 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480032 }}</ref> La Hirundvosta kolibro estas nun metita kun la [[Tenebra kolibro]] en la genro ''[[Eupetomena]]'', kiun enkondukis en 1853 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 42 and text (Part 6 Plate 1) | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34842814 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun dato de 1861.</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=14a de Julio 2022 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn]] ''eu'' kun signifo "bona" kaj ''petomenos'' kun signifo "ĉiam dumfluge" aŭ "fluganta" (el ''petomai'' "flugi"). Ankaŭ la [[specia epiteto]] ''macroura'' devenas el la grekaj ''makros'' kun la signifo "longa" kaj ''-ouros'' kun la signifo "-vosta".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 152 kaj 236}}</ref> Oni agnoskis jenajn kvin [[subspecio]]jn, el kiuj la plej ĵusaj estis priskribintaj en 1988.<ref name=ioc/><ref>Grantsau (1988)</ref> * ''E. m. macroura'' (Gmelin, JF, 1788) – Gujanoj, norda, centra, sudorienta Brazilo, Paragvajo kaj nordorienta Argentino * ''E. m. simoni'' [[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1929 – nordorienta Brazilo * ''E. m. cyanoviridis'' [[Rolf Grantsau|Grantsau]], 1988 – sudorienta Brazilo * ''E. m. hirundo'' [[John Gould|Gould]], 1875 – orienta Peruo * ''E. m. boliviana'' [[John T. Zimmer|Zimmer, JT]], 1950 – nordokcidenta Bolivio ==Aspekto== [[File:Eupetomena macroura-5.jpg|thumb|left|Montranta forkoforman voston. Fotita en [[Piraju]], Sanpaŭlio, Brazilo]] Kun totala longo de 15–17 cm, preskaŭ duono de kiu konsistas el la vosto, kaj pezante ĝis 9 g, ĉi tiu estas relative granda kolibro. Efektive, en granda parto de sia teritorio ĝi estas la plej granda specio de tipa kolibro. Ĝiaj flugiloj ankaŭ estas preskaŭ 8 cm longaj - sufiĉe multe por ĝia grandeco laŭ kolibraj normoj - kvankam ĝia beko estas nur mezlonga, kun ĉirkaŭ 21 mm ne pli longa en absolutaj terminoj ol tiu de multaj pli malgrandaj parencoj. Ĝia [[plumaro]] estas brile irizecverda, kun bluaj kapo, supra brusto, vosto kaj subpugo. La eta blanka makulo malantaŭ la okulo, ofta ĉe kolibroj, ofte ne videblas ĉe ĉi tiu specio, sed la blankaj maleolaj tufoj, ankaŭ oftaj ĉe la [[Trokilenoj]], estas bone evoluiĝintaj. La vostoplumoj estas nigrecbrunaj. Ĝi havas iomete kurban mezlongan nigran bekon. Ambaŭ seksoj estas tre similaj, sed inoj estas averaĝe ĉirkaŭ kvaronon pli malgrandaj kaj iomete pli senkoloraj ol maskloj. Nematuraj birdoj aspektas kiel inoj, sed iliaj kapoj estas precipe senkoloraj kaj brunec-nuancaj.<ref name="schuchmann1999" /> La subspecioj varias ĉefe laŭ la nuanco de la plumaro, kun la bluaj partoj variantaj de verd-nuanca bluo tra ultramara ĝis tre reĝbluo, kaj la verdaj partoj variantaj de ora bronzverda tra tre botelverda ĝis blu-nuanca verdo. La nomiga subspecio kaj ''E. m. simoni'' troviĝas tra vasta teritorio, dum la aliaj estas pli lokaj [[endemio]]j.<ref name="schuchmann1999" /> Ĉe ''E. m. hirundo'' la bluo estas sufiĉe obtuza kaj la vosto malpli profunde forkoforma. ''E. m. simoni'' estas la plej blua subspecio; la bluaj partoj estas malhele reĝbluaj, la verdaj partoj blu-nuancaj. ''E. m. bolivianus'' estas la plej verda subspecio; la kapo estas pli verda ol blua kaj la verdaj partoj pure helverdaj. ''E. m. cyanoviridis'' estas alia tre verda subspecio kun la bluaj partoj verd-nuancaj kaj la verdaj partoj orbronzverdaj.<ref name="schuchmann1999" /> ==Distribuo kaj habitato== [[File:Eupetomena macroura-3.jpg|right|thumb|Plenkreskulo, el [[São Paulo|Sanpaulia]] Botanika Ĝardeno, Brazilo]] La plimulto de la teritorio de la hirundovosta kolibro troviĝas en la ''[[Caatinga]]'' kaj ''[[Cerrado]]'' de Brazilo, kaj apudaj partoj de norda kaj orienta Bolivio, kaj plej norda Paragvajo. En la marbordaj regionoj, ĝi troviĝas de [[Franca Gviano]] norde ĝis [[Sankta Katarino]], Brazilo, sude.<ref>Schuchmann (1999), Straube ''et al.'' (2006)</ref> Ĝi ĝenerale evitas la [[Amazonia pluvarbaro|pluvarbaron]] troveblan tra plejparto de la [[Amazona Baseno]], kaj nur etendiĝas surloke en ĉi tiun regionon laŭlonge de la suda kaj orienta rando, en la relative malfermaj vivejoj laŭlonge de la plej malsupraj partoj de la rivero [[Amazono]], inkluzive de la insulo [[Marajó]], kaj kontraŭflue ĝis ĉirkaŭ la rivero [[Tapajós]], kaj en izolaj enklavoj de maldensarbaraj aŭ savansimilaj vivejoj ene de Amazonio (inkluzive de la tiel nomata "Amazonia Caatinga") en sudorienta Peruo (supra rivero [[Urubambo]] kaj Pampas del Heath),<ref>Schulenberg ''et al.'' (2007)</ref> suda [[Surinamo]] (Sipaliwini Savano),<ref>Restall ''et al.'' (2006)</ref> centra Brazilo, kaj norda Bolivio. Ĝi troviĝas en preskaŭ ajna duonmalferma vivejo; eĉ en ĝardenoj kaj parkoj ene de gravaj urboj<ref>Sigrist (2006)</ref> kiel ekzemple [[Rio-de-Ĵanejro]] kaj [[San-Paŭlo]]. Ĝi evitas la internon de humida arbaro, sed ja troviĝas en malfermaĵoj aŭ laŭlonge de la randoj; la hirundvosta kolibro estas plej ofta inter [[savano]]-simila vegetaĵaro. Ĝi estas ĝenerale specio de malaltaj teroj, sed troviĝas surloke ĝis 1 500 m. Ne vera [[birdomigrado|migranta]], kelkaj populacioj moviĝas norden aŭ suden mallongan distancon en la sekaj vintraj monatoj.<ref name = schuchmann1999 /> Tra la plejparto de sia teritorio, ĝi estas inter la plej oftaj specioj de kolibroj, kvankam ĝi ĝenerale estas malofta en la malproksimaj regionoj, precipe kie ĝi fariĝas pli humida. En suda Brazilo, ĝi ŝajne pliiĝas kaj ŝajnas esti etendinta sian teritorion en la lastaj jardekoj.<ref>Straube ''et al.'' (2006)</ref> Ĝi estas konsiderata Specio [[Malplej Zorgiga]] fare de la [[IUCN]].<ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> Ĝi estis ofte eksportita por la komerco de kaĝbirdoj ĝis 1970, sed kiel aliaj kolibroj,<ref name = schuchmann1999 /> ĝi nuntempe estas en [[CITES]] Apendico II kaj komerco estas limigita. Ankaŭ, kolibrojn ĝenerale malfacilas teni en kaptiteco, kaj kvankam ĉi tiu specio ĝenerale estas sufiĉe rezistema, oni rimarkis, ke forlasitaj idoj povas morti malgraŭ optimuma traktado kiam oni provas manbredi ilin.<ref name = ow2000>Oniki & Willis (2000)</ref> ==Kutimaro kaj ekologio== [[File:Eupetomena macroura1.jpg|thumb|maldekstre|Ŝvebanta plenkreskulo fotita apud [[Piraju]], Sanpaŭlio, Brazilo]] ===Manĝado=== La hirundovosta kolibro ĉefe manĝoserĉas je mezaj niveloj, sed bonaj nutraĵfontoj estas ekspluatataj de ie ajn proksime al la grundnivelo ĝis la arbopintoj. Ĝi ĉefe nutriĝas per flornektaro, precipe el [[Fabacoj]],<ref>Ekz. ''Erythrina speciosa'', el kiu ili estas oportunemaj nektarŝtelantoj: Baza Mendonça & dos Anjos (2005, 2006)</ref> ''Gesneriaceae'', [[Malvacoj]] (precipe ''Bombacoideae'' kaj ''Malvoideae''), [[Mirtacoj]], [[Rubiacoj]] kaj epifitaj [[Bromeliacoj]]. Tamen, ĝi ne estas tre specialiĝinta manĝanto, kaj ankaŭ estis registrita el plantoj de aliaj familioj, kiel ''Asteracoj''<ref>Ekz. ''Stifftia chrysantha'': Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> aŭ ''Caryocaraceae''.<ref>Ekz. en [[Pequi]], ''Caryocar brasiliense'': Melo (2001)</ref> Ĝi uzas florojn de indiĝenaj same kiel tiujn de kelkaj enkondukitaj [[ornamaj plantoj]].<ref>Ekz. ''Spathodea campanulata'' ([[Bignoniacoj]]): Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> Ĝi ankaŭ manĝas [[insektoj]]n kaptitajn per akcipitrado. En sudorienta Brazilo, kie ĝi abundas eĉ en urbaj parkoj kaj ĝardenoj, ĝi estas ofte allogita al kolibraj [[Birdomanĝejo|manĝujoj]].<ref name = schuchmann1999 /> ===Reproduktado=== [[File:Beija Flor.JPG|thumb|right|Ĉeneste en [[Ribeirão Preto]], Sanpaŭlio, Brazilo]] Across its range, it can be found to engage in some behavior related to reproduction almost year-round. In courtship, the male hovers in front of the sitting female and chases her through the air, and the two may beform a 'zig-zag flight' together; the former activity can be seen throughout the day except in the hottest hours around noon, while courtship chases are most frequent at dusk.<ref>Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000), Sick (1993)</ref> Birds have been seen carrying nesting material between July and September and in December. The nest is a cup-shaped structure lined with soft [[plant fibre]]s and clad on the outside with [[lichen]] and [[moss]]es, held together with [[spider web]]s. It is placed on a horizontal twig in smallish trees, e.g. ''[[Cochlospermum]]'', typically below 3&nbsp;m (10&nbsp;ft), but occasionally as high as 15&nbsp;m (50&nbsp;ft) above the ground. The [[clutch (eggs)|clutch]] consist of two white eggs and like in other hummingbirds. Only the female takes care of the eggs and young.<ref name = sow9900 >Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000)</ref> The chicks hatch after 15–16 days; they are initially hairless, save for some grey [[down feather|down]] on the back, and have dark skin. They start to grow feathers 5 days or so after hatching, starting with the [[remiges]]; the [[rectrices]] begin to emerge about 3 days later. The young are fed 1-2 times per hour on average, and the female spends about half of the day [[brooding]] and feeding her offspring, and the other half flying around and feeding. The young [[fledge]] after 22–24 days but still return to the nest to sleep and be brooded for some more days; they are independent some 2–3 weeks after fledging. Two broods may be raised subsequently, sometimes reusing the nest; due to the prolonged breeding season, three broods might be raised per year in theory, but this does not seem to happen. The species first breeds at 1–2 years of age.<ref name = sow9900 /> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF fulltext] * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2006): Feeding behavior of hummingbirds and perching birds on Erythrina speciosa Andrews (Fabaceae) flowers in an urban area, Londrina, Paraná, Brazil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''23'''(1): 42–49 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752006000100002}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v23n1/a02v23n1.pdf PDF fulltext] * de Lyra-Neves, Rachel M.; Oliveira, Maria A.B.; Telino-Júnior, Wallace R. & dos Santos, Ednilza M. (2007): Comportamentos interespecíficos entre ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Primates, Callitrichidae) e algumas aves de Mata Atlântica, Pernambuco, Brasil [Interspecific behaviour between ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Callitrichidae, Primates) and some birds of the Atlantic forest, Pernanbuco State, Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''24'''(3): 709–716 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752007000300022}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v24n3/a22v24n3.pdf PDF fulltext]. * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil'' ["Hummingbirds of Brazil"]. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro [In Portuguese]. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Melo, C. (2001): Diurnal bird visiting of ''Caryocar brasiliense'' Camb. in Central Brazil. ''Revista Brasileira de Biologia'' '''61'''(2): 311–316. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082001000200014}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v61n2/a14v61n2.pdf PDF fulltext] * Oniki, Y. & Willis, E.O. (2000): Nesting behavior of the swallow-tailed hummingbird, ''Eupetomena macroura'' (Trochilidae, Aves). ''Revista Brasileira de Biologia'' '''60'''(4): 655-662 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082000000400016 }}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v60n4/3913.pdf PDF fulltext] * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> *{{cite book | last=Schuchmann | first=K.L. | year=1999 | chapter=Swallow-tailed hummingbird | editor1-last=del Hoyo | editor1-first=J. | editor2-last=Elliott | editor2-first=A. | editor3-last=Sargatal | editor3-first=J. | title=Handbook of the Birds of the World | volume=5: Barn-owls to Hummingbirds | location=Barcelona, Spain | publisher=Lynx Edicions | isbn=978-84-87334-25-2 | page=554 | chapter-url=https://archive.org/details/handbookofbirdso0005unse/page/554/mode/1up | chapter-url-access=registration | ref=none }} * Schulenberg, T.; Stotz, D.; Lane, D.; O'Neill, J. & Parker, T. III (2007): ''Birds of Peru''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|978-0-7136-8673-9}}</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> * Straube, Fernando Costa; Urben-Filho, Alberto & Piacentini, Vítor de Queiroz (2006): O Beija-flor-tesoura ''Eupetomena macroura'' (Gmelin, 1788) e sua ampliação de distribuição pelo Sul do Brasil ["The Swallow-tailed Hummingbird and its distribution expansion in the south of Brazil"]. ''Atualidades Ornitológicas'' '''132''' [In Portuguese]. [http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf PDF fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215643/http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf |date=2016-03-03 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena macroura}} *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 "Swallow-tailed Hummingbird" photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204217/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2016-03-03 }} VIREO [http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura Photo-High Res] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185647/http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura |date=2016-03-03 }} *[https://web.archive.org/web/20071026125139/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/Swallow-tailed-Hummingbird.jpg Photo-High Res]; [http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026040839/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm |date=2007-10-26 }} tropicalbirding&mdash;Tropical Birding: "Southeast Brazil" {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Paragvajo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] 1km8185iskq5in3tk24wrxeiyvg6wli 9367648 9367644 2026-05-06T12:40:38Z Kani 670 /* Reproduktado */ 9367648 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Hirundvosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en Piraju, [[Sanpaŭlio]], Brazilo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Hirundvosta kolibro''' ''E. macroura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena macroura'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Eupetomena macroura'' |komunejo = ''Eupetomena macroura'' |sinonimo= ''Campylopterus macrourus'' <small>(Gmelin, 1788) (but see text)</small><br /> ''Trochilus macrourus'' <small>Gmelin, 1788</small><ref name = schuchmann1999>Schuchmann (1999)</ref> |mapo de vivoteritorioj = Eupetomena macroura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hirundvosta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena macroura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas ĉefe en orient-centra [[Sudameriko]]. Kvankam plej aŭtoritatoj metas ĝin en la genron ''[[Eupetomena]]'', kelkaj metas ĝin en ''[[Campylopterus]]'' surbazo de la kanto kaj de la fajnaj ŝaftoj de la unuarangaj flugilplumoj de maskloj.<ref name = schuchmann1999 /> Ilia [[ordinara nomo]] kaj [[specia nomo (zoologio)|specia epiteto]] (kiu signifas "grandvosta") referencas al la longa, tre forkoforma, iom [[hirundo|hirundeca]] vosto. ==Taksonomio== La Hirundvostan kolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'', stampis la [[dunoma nomenklaturo|dunoman nomon]] ''Trochilus macrourus'' kaj specifigis la [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] kiel Jamajko.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897087 }}</ref> Gmelin citis pli fruajn aŭtorojn kiel [[Hans Sloane]] kiu en 1725 estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el Jamajko kaj [[Mathurin Jacques Brisson]] kiu en 1760, estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el [[Kajeno]], Franca Gujano.<ref>{{ cite book | last=Sloane | first=Hans | author-link=Hans Sloane | year=1725 | title=A Voyage to the Islands Madera, Barbados, Nieves, S. Christophers and Jamaica: with the natural history of the herbs and trees, four-footed beasts, fishes, birds, insects, reptiles, &c. of the last of those islands | volume=2 | location=London | publisher=Printed for the author | pages=308–309 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/188479 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Brisson | first=Mathurin Jacques | author-link=Mathurin Jacques Brisson | year=1760 | title=Ornithologie, ou, Méthode Contenant la Division des Oiseaux en Ordres, Sections, Genres, Especes & leurs Variétés | volume=3 | language=French, Latin | page=726 No. 17, Plate 36 fig 9 | location=Paris | publisher=Jean-Baptiste Bauche | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/35953853 }} Du steloj (**) starte de la fako indikas, ke Brisson bazis sian priskribon sur la ekzamenado de specimeno.</ref> En 1929 [[Carl Eduard Hellmayr]] argumentis, ke Gmelin kunigis du malsamajn speciojn kaj ke lia diagnozo aplikiĝis al la specimeno de Brisson el Kajeno; la Jamajka birdo de Sloane estis probable la [[Ruĝbeka kolibro]]. Hellmayr tiukadre reindikis la tipan lokon kiel Kajeno.<ref>{{ cite book | last=Hellmayr | first=Carl Eduard | author-link=Carl Eduard Hellmayr | year=1929 | title=Catalogue of Birds of the Americas and the Adjacent Islands in Field Museum of Natural History | series=Field Museum Natural History Publication 255. Zoological Series. Volume 12 | volume=Part 18: A Contribution to the Ornithology of Northeastern Brazil | page=387 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/6732320 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=21 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480032 }}</ref> La Hirundvosta kolibro estas nun metita kun la [[Tenebra kolibro]] en la genro ''[[Eupetomena]]'', kiun enkondukis en 1853 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 42 and text (Part 6 Plate 1) | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34842814 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun dato de 1861.</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=14a de Julio 2022 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn]] ''eu'' kun signifo "bona" kaj ''petomenos'' kun signifo "ĉiam dumfluge" aŭ "fluganta" (el ''petomai'' "flugi"). Ankaŭ la [[specia epiteto]] ''macroura'' devenas el la grekaj ''makros'' kun la signifo "longa" kaj ''-ouros'' kun la signifo "-vosta".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 152 kaj 236}}</ref> Oni agnoskis jenajn kvin [[subspecio]]jn, el kiuj la plej ĵusaj estis priskribintaj en 1988.<ref name=ioc/><ref>Grantsau (1988)</ref> * ''E. m. macroura'' (Gmelin, JF, 1788) – Gujanoj, norda, centra, sudorienta Brazilo, Paragvajo kaj nordorienta Argentino * ''E. m. simoni'' [[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1929 – nordorienta Brazilo * ''E. m. cyanoviridis'' [[Rolf Grantsau|Grantsau]], 1988 – sudorienta Brazilo * ''E. m. hirundo'' [[John Gould|Gould]], 1875 – orienta Peruo * ''E. m. boliviana'' [[John T. Zimmer|Zimmer, JT]], 1950 – nordokcidenta Bolivio ==Aspekto== [[File:Eupetomena macroura-5.jpg|thumb|left|Montranta forkoforman voston. Fotita en [[Piraju]], Sanpaŭlio, Brazilo]] Kun totala longo de 15–17 cm, preskaŭ duono de kiu konsistas el la vosto, kaj pezante ĝis 9 g, ĉi tiu estas relative granda kolibro. Efektive, en granda parto de sia teritorio ĝi estas la plej granda specio de tipa kolibro. Ĝiaj flugiloj ankaŭ estas preskaŭ 8 cm longaj - sufiĉe multe por ĝia grandeco laŭ kolibraj normoj - kvankam ĝia beko estas nur mezlonga, kun ĉirkaŭ 21 mm ne pli longa en absolutaj terminoj ol tiu de multaj pli malgrandaj parencoj. Ĝia [[plumaro]] estas brile irizecverda, kun bluaj kapo, supra brusto, vosto kaj subpugo. La eta blanka makulo malantaŭ la okulo, ofta ĉe kolibroj, ofte ne videblas ĉe ĉi tiu specio, sed la blankaj maleolaj tufoj, ankaŭ oftaj ĉe la [[Trokilenoj]], estas bone evoluiĝintaj. La vostoplumoj estas nigrecbrunaj. Ĝi havas iomete kurban mezlongan nigran bekon. Ambaŭ seksoj estas tre similaj, sed inoj estas averaĝe ĉirkaŭ kvaronon pli malgrandaj kaj iomete pli senkoloraj ol maskloj. Nematuraj birdoj aspektas kiel inoj, sed iliaj kapoj estas precipe senkoloraj kaj brunec-nuancaj.<ref name="schuchmann1999" /> La subspecioj varias ĉefe laŭ la nuanco de la plumaro, kun la bluaj partoj variantaj de verd-nuanca bluo tra ultramara ĝis tre reĝbluo, kaj la verdaj partoj variantaj de ora bronzverda tra tre botelverda ĝis blu-nuanca verdo. La nomiga subspecio kaj ''E. m. simoni'' troviĝas tra vasta teritorio, dum la aliaj estas pli lokaj [[endemio]]j.<ref name="schuchmann1999" /> Ĉe ''E. m. hirundo'' la bluo estas sufiĉe obtuza kaj la vosto malpli profunde forkoforma. ''E. m. simoni'' estas la plej blua subspecio; la bluaj partoj estas malhele reĝbluaj, la verdaj partoj blu-nuancaj. ''E. m. bolivianus'' estas la plej verda subspecio; la kapo estas pli verda ol blua kaj la verdaj partoj pure helverdaj. ''E. m. cyanoviridis'' estas alia tre verda subspecio kun la bluaj partoj verd-nuancaj kaj la verdaj partoj orbronzverdaj.<ref name="schuchmann1999" /> ==Distribuo kaj habitato== [[File:Eupetomena macroura-3.jpg|right|thumb|Plenkreskulo, el [[São Paulo|Sanpaulia]] Botanika Ĝardeno, Brazilo]] La plimulto de la teritorio de la hirundovosta kolibro troviĝas en la ''[[Caatinga]]'' kaj ''[[Cerrado]]'' de Brazilo, kaj apudaj partoj de norda kaj orienta Bolivio, kaj plej norda Paragvajo. En la marbordaj regionoj, ĝi troviĝas de [[Franca Gviano]] norde ĝis [[Sankta Katarino]], Brazilo, sude.<ref>Schuchmann (1999), Straube ''et al.'' (2006)</ref> Ĝi ĝenerale evitas la [[Amazonia pluvarbaro|pluvarbaron]] troveblan tra plejparto de la [[Amazona Baseno]], kaj nur etendiĝas surloke en ĉi tiun regionon laŭlonge de la suda kaj orienta rando, en la relative malfermaj vivejoj laŭlonge de la plej malsupraj partoj de la rivero [[Amazono]], inkluzive de la insulo [[Marajó]], kaj kontraŭflue ĝis ĉirkaŭ la rivero [[Tapajós]], kaj en izolaj enklavoj de maldensarbaraj aŭ savansimilaj vivejoj ene de Amazonio (inkluzive de la tiel nomata "Amazonia Caatinga") en sudorienta Peruo (supra rivero [[Urubambo]] kaj Pampas del Heath),<ref>Schulenberg ''et al.'' (2007)</ref> suda [[Surinamo]] (Sipaliwini Savano),<ref>Restall ''et al.'' (2006)</ref> centra Brazilo, kaj norda Bolivio. Ĝi troviĝas en preskaŭ ajna duonmalferma vivejo; eĉ en ĝardenoj kaj parkoj ene de gravaj urboj<ref>Sigrist (2006)</ref> kiel ekzemple [[Rio-de-Ĵanejro]] kaj [[San-Paŭlo]]. Ĝi evitas la internon de humida arbaro, sed ja troviĝas en malfermaĵoj aŭ laŭlonge de la randoj; la hirundvosta kolibro estas plej ofta inter [[savano]]-simila vegetaĵaro. Ĝi estas ĝenerale specio de malaltaj teroj, sed troviĝas surloke ĝis 1 500 m. Ne vera [[birdomigrado|migranta]], kelkaj populacioj moviĝas norden aŭ suden mallongan distancon en la sekaj vintraj monatoj.<ref name = schuchmann1999 /> Tra la plejparto de sia teritorio, ĝi estas inter la plej oftaj specioj de kolibroj, kvankam ĝi ĝenerale estas malofta en la malproksimaj regionoj, precipe kie ĝi fariĝas pli humida. En suda Brazilo, ĝi ŝajne pliiĝas kaj ŝajnas esti etendinta sian teritorion en la lastaj jardekoj.<ref>Straube ''et al.'' (2006)</ref> Ĝi estas konsiderata Specio [[Malplej Zorgiga]] fare de la [[IUCN]].<ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> Ĝi estis ofte eksportita por la komerco de kaĝbirdoj ĝis 1970, sed kiel aliaj kolibroj,<ref name = schuchmann1999 /> ĝi nuntempe estas en [[CITES]] Apendico II kaj komerco estas limigita. Ankaŭ, kolibrojn ĝenerale malfacilas teni en kaptiteco, kaj kvankam ĉi tiu specio ĝenerale estas sufiĉe rezistema, oni rimarkis, ke forlasitaj idoj povas morti malgraŭ optimuma traktado kiam oni provas manbredi ilin.<ref name = ow2000>Oniki & Willis (2000)</ref> ==Kutimaro kaj ekologio== [[File:Eupetomena macroura1.jpg|thumb|maldekstre|Ŝvebanta plenkreskulo fotita apud [[Piraju]], Sanpaŭlio, Brazilo]] ===Manĝado=== La hirundovosta kolibro ĉefe manĝoserĉas je mezaj niveloj, sed bonaj nutraĵfontoj estas ekspluatataj de ie ajn proksime al la grundnivelo ĝis la arbopintoj. Ĝi ĉefe nutriĝas per flornektaro, precipe el [[Fabacoj]],<ref>Ekz. ''Erythrina speciosa'', el kiu ili estas oportunemaj nektarŝtelantoj: Baza Mendonça & dos Anjos (2005, 2006)</ref> ''Gesneriaceae'', [[Malvacoj]] (precipe ''Bombacoideae'' kaj ''Malvoideae''), [[Mirtacoj]], [[Rubiacoj]] kaj epifitaj [[Bromeliacoj]]. Tamen, ĝi ne estas tre specialiĝinta manĝanto, kaj ankaŭ estis registrita el plantoj de aliaj familioj, kiel ''Asteracoj''<ref>Ekz. ''Stifftia chrysantha'': Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> aŭ ''Caryocaraceae''.<ref>Ekz. en [[Pequi]], ''Caryocar brasiliense'': Melo (2001)</ref> Ĝi uzas florojn de indiĝenaj same kiel tiujn de kelkaj enkondukitaj [[ornamaj plantoj]].<ref>Ekz. ''Spathodea campanulata'' ([[Bignoniacoj]]): Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> Ĝi ankaŭ manĝas [[insektoj]]n kaptitajn per akcipitrado. En sudorienta Brazilo, kie ĝi abundas eĉ en urbaj parkoj kaj ĝardenoj, ĝi estas ofte allogita al kolibraj [[Birdomanĝejo|manĝujoj]].<ref name = schuchmann1999 /> ===Reproduktado=== [[File:Beija Flor.JPG|thumb|right|Ĉeneste en [[Ribeirão Preto]], Sanpaŭlio, Brazilo]] Tra sia teritorio, ĝi troveblas partoprenanta en iu konduto rilata al reproduktado preskaŭ tutjare. Dum amindumado, la masklo ŝvebas antaŭ la ripozanta ino kaj persekutas ŝin tra la aero, kaj ambaŭ povas formi "zigzagan flugon" kune; la unua agado videblas dum la tuta tago krom en la plej varmaj horoj ĉirkaŭ tagmezo, dum amindumadaj persekutadoj estas plej oftaj ĉe krepusko.<ref>Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000), Sick (1993)</ref> Birdoj estis viditaj portantaj nestomaterialon inter julio kaj septembro kaj en decembro. La nesto estas tasforma strukturo kovrita per molaj plantfibroj kaj kovrita ekstere per [[likeno]] kaj [[musko]]j, tenita kune per [[araneaĵo]]j. Ĝi estas metita sur horizontalan branĉeton en malgrandaj arboj, ekz. ''Cochlospermum'', tipe sub 3 m, sed foje tiel alte kiel 15 m super la tero. La ovodemetado konsistas el du blankaj ovoj kiel ĉe aliaj kolibroj. Nur la ino zorgas pri la ovoj kaj idoj.<ref name = sow9900 >Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000)</ref> La idoj eloviĝas post 15–16 tagoj; ili estas komence senplumaj, krom iom da griza lanugo sur la dorso, kaj havas malhelan haŭton. Ili komencas kreskigi plumojn ĉirkaŭ 5 tagojn post eloviĝo, komencante per la flugilplumoj; la vostoplumtoj komencas eliri ĉirkaŭ 3 tagojn poste. La idoj estas manĝigataj averaĝe 1-2 fojojn hore, kaj la ino pasigas ĉirkaŭ duonon de la tago kovante kaj nutrante siajn idojn, kaj la alian duonon flugante ĉirkaŭe kaj manĝante. La idoj elnestiĝas post 22–24 tagoj sed tamen revenas al la nesto por dormi kaj esti kovataj dum kelkaj pliaj tagoj; ili estas sendependaj ĉirkaŭ 2–3 semajnojn post [[elnestiĝo]]. Du idaroj povas esti produktataj poste, foje reuzante la neston; pro la longedaŭra [[reprodukta sezono]], tri idaroj povus esti produktataj jare teorie, sed tio ŝajne ne okazas. La specio unue reproduktiĝas post 1–2 jaroj.<ref name = sow9900 /> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF fulltext] * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2006): Feeding behavior of hummingbirds and perching birds on Erythrina speciosa Andrews (Fabaceae) flowers in an urban area, Londrina, Paraná, Brazil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''23'''(1): 42–49 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752006000100002}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v23n1/a02v23n1.pdf PDF fulltext] * de Lyra-Neves, Rachel M.; Oliveira, Maria A.B.; Telino-Júnior, Wallace R. & dos Santos, Ednilza M. (2007): Comportamentos interespecíficos entre ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Primates, Callitrichidae) e algumas aves de Mata Atlântica, Pernambuco, Brasil [Interspecific behaviour between ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Callitrichidae, Primates) and some birds of the Atlantic forest, Pernanbuco State, Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''24'''(3): 709–716 [Portuguese with English abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752007000300022}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v24n3/a22v24n3.pdf PDF fulltext]. * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil'' ["Hummingbirds of Brazil"]. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro [In Portuguese]. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Melo, C. (2001): Diurnal bird visiting of ''Caryocar brasiliense'' Camb. in Central Brazil. ''Revista Brasileira de Biologia'' '''61'''(2): 311–316. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082001000200014}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v61n2/a14v61n2.pdf PDF fulltext] * Oniki, Y. & Willis, E.O. (2000): Nesting behavior of the swallow-tailed hummingbird, ''Eupetomena macroura'' (Trochilidae, Aves). ''Revista Brasileira de Biologia'' '''60'''(4): 655-662 [English with Portuguese abstract]. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082000000400016 }}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v60n4/3913.pdf PDF fulltext] * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> *{{cite book | last=Schuchmann | first=K.L. | year=1999 | chapter=Swallow-tailed hummingbird | editor1-last=del Hoyo | editor1-first=J. | editor2-last=Elliott | editor2-first=A. | editor3-last=Sargatal | editor3-first=J. | title=Handbook of the Birds of the World | volume=5: Barn-owls to Hummingbirds | location=Barcelona, Spain | publisher=Lynx Edicions | isbn=978-84-87334-25-2 | page=554 | chapter-url=https://archive.org/details/handbookofbirdso0005unse/page/554/mode/1up | chapter-url-access=registration | ref=none }} * Schulenberg, T.; Stotz, D.; Lane, D.; O'Neill, J. & Parker, T. III (2007): ''Birds of Peru''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|978-0-7136-8673-9}}</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> * Straube, Fernando Costa; Urben-Filho, Alberto & Piacentini, Vítor de Queiroz (2006): O Beija-flor-tesoura ''Eupetomena macroura'' (Gmelin, 1788) e sua ampliação de distribuição pelo Sul do Brasil ["The Swallow-tailed Hummingbird and its distribution expansion in the south of Brazil"]. ''Atualidades Ornitológicas'' '''132''' [In Portuguese]. [http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf PDF fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215643/http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf |date=2016-03-03 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena macroura}} *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 "Swallow-tailed Hummingbird" photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204217/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2016-03-03 }} VIREO [http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura Photo-High Res] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185647/http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura |date=2016-03-03 }} *[https://web.archive.org/web/20071026125139/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/Swallow-tailed-Hummingbird.jpg Photo-High Res]; [http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026040839/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm |date=2007-10-26 }} tropicalbirding&mdash;Tropical Birding: "Southeast Brazil" {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Paragvajo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] 5ncrlropmwonu2woqi9jvrwnrxzdbt7 9367649 9367648 2026-05-06T12:44:15Z Kani 670 /* Referencoj */ 9367649 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Hirundvosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en Piraju, [[Sanpaŭlio]], Brazilo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Hirundvosta kolibro''' ''E. macroura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena macroura'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Eupetomena macroura'' |komunejo = ''Eupetomena macroura'' |sinonimo= ''Campylopterus macrourus'' <small>(Gmelin, 1788) (but see text)</small><br /> ''Trochilus macrourus'' <small>Gmelin, 1788</small><ref name = schuchmann1999>Schuchmann (1999)</ref> |mapo de vivoteritorioj = Eupetomena macroura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hirundvosta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena macroura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas ĉefe en orient-centra [[Sudameriko]]. Kvankam plej aŭtoritatoj metas ĝin en la genron ''[[Eupetomena]]'', kelkaj metas ĝin en ''[[Campylopterus]]'' surbazo de la kanto kaj de la fajnaj ŝaftoj de la unuarangaj flugilplumoj de maskloj.<ref name = schuchmann1999 /> Ilia [[ordinara nomo]] kaj [[specia nomo (zoologio)|specia epiteto]] (kiu signifas "grandvosta") referencas al la longa, tre forkoforma, iom [[hirundo|hirundeca]] vosto. ==Taksonomio== La Hirundvostan kolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'', stampis la [[dunoma nomenklaturo|dunoman nomon]] ''Trochilus macrourus'' kaj specifigis la [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] kiel Jamajko.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897087 }}</ref> Gmelin citis pli fruajn aŭtorojn kiel [[Hans Sloane]] kiu en 1725 estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el Jamajko kaj [[Mathurin Jacques Brisson]] kiu en 1760, estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el [[Kajeno]], Franca Gujano.<ref>{{ cite book | last=Sloane | first=Hans | author-link=Hans Sloane | year=1725 | title=A Voyage to the Islands Madera, Barbados, Nieves, S. Christophers and Jamaica: with the natural history of the herbs and trees, four-footed beasts, fishes, birds, insects, reptiles, &c. of the last of those islands | volume=2 | location=London | publisher=Printed for the author | pages=308–309 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/188479 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Brisson | first=Mathurin Jacques | author-link=Mathurin Jacques Brisson | year=1760 | title=Ornithologie, ou, Méthode Contenant la Division des Oiseaux en Ordres, Sections, Genres, Especes & leurs Variétés | volume=3 | language=French, Latin | page=726 No. 17, Plate 36 fig 9 | location=Paris | publisher=Jean-Baptiste Bauche | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/35953853 }} Du steloj (**) starte de la fako indikas, ke Brisson bazis sian priskribon sur la ekzamenado de specimeno.</ref> En 1929 [[Carl Eduard Hellmayr]] argumentis, ke Gmelin kunigis du malsamajn speciojn kaj ke lia diagnozo aplikiĝis al la specimeno de Brisson el Kajeno; la Jamajka birdo de Sloane estis probable la [[Ruĝbeka kolibro]]. Hellmayr tiukadre reindikis la tipan lokon kiel Kajeno.<ref>{{ cite book | last=Hellmayr | first=Carl Eduard | author-link=Carl Eduard Hellmayr | year=1929 | title=Catalogue of Birds of the Americas and the Adjacent Islands in Field Museum of Natural History | series=Field Museum Natural History Publication 255. Zoological Series. Volume 12 | volume=Part 18: A Contribution to the Ornithology of Northeastern Brazil | page=387 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/6732320 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=21 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480032 }}</ref> La Hirundvosta kolibro estas nun metita kun la [[Tenebra kolibro]] en la genro ''[[Eupetomena]]'', kiun enkondukis en 1853 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 42 and text (Part 6 Plate 1) | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34842814 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun dato de 1861.</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=14a de Julio 2022 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn]] ''eu'' kun signifo "bona" kaj ''petomenos'' kun signifo "ĉiam dumfluge" aŭ "fluganta" (el ''petomai'' "flugi"). Ankaŭ la [[specia epiteto]] ''macroura'' devenas el la grekaj ''makros'' kun la signifo "longa" kaj ''-ouros'' kun la signifo "-vosta".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 152 kaj 236}}</ref> Oni agnoskis jenajn kvin [[subspecio]]jn, el kiuj la plej ĵusaj estis priskribintaj en 1988.<ref name=ioc/><ref>Grantsau (1988)</ref> * ''E. m. macroura'' (Gmelin, JF, 1788) – Gujanoj, norda, centra, sudorienta Brazilo, Paragvajo kaj nordorienta Argentino * ''E. m. simoni'' [[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1929 – nordorienta Brazilo * ''E. m. cyanoviridis'' [[Rolf Grantsau|Grantsau]], 1988 – sudorienta Brazilo * ''E. m. hirundo'' [[John Gould|Gould]], 1875 – orienta Peruo * ''E. m. boliviana'' [[John T. Zimmer|Zimmer, JT]], 1950 – nordokcidenta Bolivio ==Aspekto== [[File:Eupetomena macroura-5.jpg|thumb|left|Montranta forkoforman voston. Fotita en [[Piraju]], Sanpaŭlio, Brazilo]] Kun totala longo de 15–17 cm, preskaŭ duono de kiu konsistas el la vosto, kaj pezante ĝis 9 g, ĉi tiu estas relative granda kolibro. Efektive, en granda parto de sia teritorio ĝi estas la plej granda specio de tipa kolibro. Ĝiaj flugiloj ankaŭ estas preskaŭ 8 cm longaj - sufiĉe multe por ĝia grandeco laŭ kolibraj normoj - kvankam ĝia beko estas nur mezlonga, kun ĉirkaŭ 21 mm ne pli longa en absolutaj terminoj ol tiu de multaj pli malgrandaj parencoj. Ĝia [[plumaro]] estas brile irizecverda, kun bluaj kapo, supra brusto, vosto kaj subpugo. La eta blanka makulo malantaŭ la okulo, ofta ĉe kolibroj, ofte ne videblas ĉe ĉi tiu specio, sed la blankaj maleolaj tufoj, ankaŭ oftaj ĉe la [[Trokilenoj]], estas bone evoluiĝintaj. La vostoplumoj estas nigrecbrunaj. Ĝi havas iomete kurban mezlongan nigran bekon. Ambaŭ seksoj estas tre similaj, sed inoj estas averaĝe ĉirkaŭ kvaronon pli malgrandaj kaj iomete pli senkoloraj ol maskloj. Nematuraj birdoj aspektas kiel inoj, sed iliaj kapoj estas precipe senkoloraj kaj brunec-nuancaj.<ref name="schuchmann1999" /> La subspecioj varias ĉefe laŭ la nuanco de la plumaro, kun la bluaj partoj variantaj de verd-nuanca bluo tra ultramara ĝis tre reĝbluo, kaj la verdaj partoj variantaj de ora bronzverda tra tre botelverda ĝis blu-nuanca verdo. La nomiga subspecio kaj ''E. m. simoni'' troviĝas tra vasta teritorio, dum la aliaj estas pli lokaj [[endemio]]j.<ref name="schuchmann1999" /> Ĉe ''E. m. hirundo'' la bluo estas sufiĉe obtuza kaj la vosto malpli profunde forkoforma. ''E. m. simoni'' estas la plej blua subspecio; la bluaj partoj estas malhele reĝbluaj, la verdaj partoj blu-nuancaj. ''E. m. bolivianus'' estas la plej verda subspecio; la kapo estas pli verda ol blua kaj la verdaj partoj pure helverdaj. ''E. m. cyanoviridis'' estas alia tre verda subspecio kun la bluaj partoj verd-nuancaj kaj la verdaj partoj orbronzverdaj.<ref name="schuchmann1999" /> ==Distribuo kaj habitato== [[File:Eupetomena macroura-3.jpg|right|thumb|Plenkreskulo, el [[São Paulo|Sanpaulia]] Botanika Ĝardeno, Brazilo]] La plimulto de la teritorio de la hirundovosta kolibro troviĝas en la ''[[Caatinga]]'' kaj ''[[Cerrado]]'' de Brazilo, kaj apudaj partoj de norda kaj orienta Bolivio, kaj plej norda Paragvajo. En la marbordaj regionoj, ĝi troviĝas de [[Franca Gviano]] norde ĝis [[Sankta Katarino]], Brazilo, sude.<ref>Schuchmann (1999), Straube ''et al.'' (2006)</ref> Ĝi ĝenerale evitas la [[Amazonia pluvarbaro|pluvarbaron]] troveblan tra plejparto de la [[Amazona Baseno]], kaj nur etendiĝas surloke en ĉi tiun regionon laŭlonge de la suda kaj orienta rando, en la relative malfermaj vivejoj laŭlonge de la plej malsupraj partoj de la rivero [[Amazono]], inkluzive de la insulo [[Marajó]], kaj kontraŭflue ĝis ĉirkaŭ la rivero [[Tapajós]], kaj en izolaj enklavoj de maldensarbaraj aŭ savansimilaj vivejoj ene de Amazonio (inkluzive de la tiel nomata "Amazonia Caatinga") en sudorienta Peruo (supra rivero [[Urubambo]] kaj Pampas del Heath),<ref>Schulenberg ''et al.'' (2007)</ref> suda [[Surinamo]] (Sipaliwini Savano),<ref>Restall ''et al.'' (2006)</ref> centra Brazilo, kaj norda Bolivio. Ĝi troviĝas en preskaŭ ajna duonmalferma vivejo; eĉ en ĝardenoj kaj parkoj ene de gravaj urboj<ref>Sigrist (2006)</ref> kiel ekzemple [[Rio-de-Ĵanejro]] kaj [[San-Paŭlo]]. Ĝi evitas la internon de humida arbaro, sed ja troviĝas en malfermaĵoj aŭ laŭlonge de la randoj; la hirundvosta kolibro estas plej ofta inter [[savano]]-simila vegetaĵaro. Ĝi estas ĝenerale specio de malaltaj teroj, sed troviĝas surloke ĝis 1 500 m. Ne vera [[birdomigrado|migranta]], kelkaj populacioj moviĝas norden aŭ suden mallongan distancon en la sekaj vintraj monatoj.<ref name = schuchmann1999 /> Tra la plejparto de sia teritorio, ĝi estas inter la plej oftaj specioj de kolibroj, kvankam ĝi ĝenerale estas malofta en la malproksimaj regionoj, precipe kie ĝi fariĝas pli humida. En suda Brazilo, ĝi ŝajne pliiĝas kaj ŝajnas esti etendinta sian teritorion en la lastaj jardekoj.<ref>Straube ''et al.'' (2006)</ref> Ĝi estas konsiderata Specio [[Malplej Zorgiga]] fare de la [[IUCN]].<ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> Ĝi estis ofte eksportita por la komerco de kaĝbirdoj ĝis 1970, sed kiel aliaj kolibroj,<ref name = schuchmann1999 /> ĝi nuntempe estas en [[CITES]] Apendico II kaj komerco estas limigita. Ankaŭ, kolibrojn ĝenerale malfacilas teni en kaptiteco, kaj kvankam ĉi tiu specio ĝenerale estas sufiĉe rezistema, oni rimarkis, ke forlasitaj idoj povas morti malgraŭ optimuma traktado kiam oni provas manbredi ilin.<ref name = ow2000>Oniki & Willis (2000)</ref> ==Kutimaro kaj ekologio== [[File:Eupetomena macroura1.jpg|thumb|maldekstre|Ŝvebanta plenkreskulo fotita apud [[Piraju]], Sanpaŭlio, Brazilo]] ===Manĝado=== La hirundovosta kolibro ĉefe manĝoserĉas je mezaj niveloj, sed bonaj nutraĵfontoj estas ekspluatataj de ie ajn proksime al la grundnivelo ĝis la arbopintoj. Ĝi ĉefe nutriĝas per flornektaro, precipe el [[Fabacoj]],<ref>Ekz. ''Erythrina speciosa'', el kiu ili estas oportunemaj nektarŝtelantoj: Baza Mendonça & dos Anjos (2005, 2006)</ref> ''Gesneriaceae'', [[Malvacoj]] (precipe ''Bombacoideae'' kaj ''Malvoideae''), [[Mirtacoj]], [[Rubiacoj]] kaj epifitaj [[Bromeliacoj]]. Tamen, ĝi ne estas tre specialiĝinta manĝanto, kaj ankaŭ estis registrita el plantoj de aliaj familioj, kiel ''Asteracoj''<ref>Ekz. ''Stifftia chrysantha'': Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> aŭ ''Caryocaraceae''.<ref>Ekz. en [[Pequi]], ''Caryocar brasiliense'': Melo (2001)</ref> Ĝi uzas florojn de indiĝenaj same kiel tiujn de kelkaj enkondukitaj [[ornamaj plantoj]].<ref>Ekz. ''Spathodea campanulata'' ([[Bignoniacoj]]): Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> Ĝi ankaŭ manĝas [[insektoj]]n kaptitajn per akcipitrado. En sudorienta Brazilo, kie ĝi abundas eĉ en urbaj parkoj kaj ĝardenoj, ĝi estas ofte allogita al kolibraj [[Birdomanĝejo|manĝujoj]].<ref name = schuchmann1999 /> ===Reproduktado=== [[File:Beija Flor.JPG|thumb|right|Ĉeneste en [[Ribeirão Preto]], Sanpaŭlio, Brazilo]] Tra sia teritorio, ĝi troveblas partoprenanta en iu konduto rilata al reproduktado preskaŭ tutjare. Dum amindumado, la masklo ŝvebas antaŭ la ripozanta ino kaj persekutas ŝin tra la aero, kaj ambaŭ povas formi "zigzagan flugon" kune; la unua agado videblas dum la tuta tago krom en la plej varmaj horoj ĉirkaŭ tagmezo, dum amindumadaj persekutadoj estas plej oftaj ĉe krepusko.<ref>Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000), Sick (1993)</ref> Birdoj estis viditaj portantaj nestomaterialon inter julio kaj septembro kaj en decembro. La nesto estas tasforma strukturo kovrita per molaj plantfibroj kaj kovrita ekstere per [[likeno]] kaj [[musko]]j, tenita kune per [[araneaĵo]]j. Ĝi estas metita sur horizontalan branĉeton en malgrandaj arboj, ekz. ''Cochlospermum'', tipe sub 3 m, sed foje tiel alte kiel 15 m super la tero. La ovodemetado konsistas el du blankaj ovoj kiel ĉe aliaj kolibroj. Nur la ino zorgas pri la ovoj kaj idoj.<ref name = sow9900 >Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000)</ref> La idoj eloviĝas post 15–16 tagoj; ili estas komence senplumaj, krom iom da griza lanugo sur la dorso, kaj havas malhelan haŭton. Ili komencas kreskigi plumojn ĉirkaŭ 5 tagojn post eloviĝo, komencante per la flugilplumoj; la vostoplumtoj komencas eliri ĉirkaŭ 3 tagojn poste. La idoj estas manĝigataj averaĝe 1-2 fojojn hore, kaj la ino pasigas ĉirkaŭ duonon de la tago kovante kaj nutrante siajn idojn, kaj la alian duonon flugante ĉirkaŭe kaj manĝante. La idoj elnestiĝas post 22–24 tagoj sed tamen revenas al la nesto por dormi kaj esti kovataj dum kelkaj pliaj tagoj; ili estas sendependaj ĉirkaŭ 2–3 semajnojn post [[elnestiĝo]]. Du idaroj povas esti produktataj poste, foje reuzante la neston; pro la longedaŭra [[reprodukta sezono]], tri idaroj povus esti produktataj jare teorie, sed tio ŝajne ne okazas. La specio unue reproduktiĝas post 1–2 jaroj.<ref name = sow9900 /> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2006): Feeding behavior of hummingbirds and perching birds on Erythrina speciosa Andrews (Fabaceae) flowers in an urban area, Londrina, Paraná, Brazil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''23'''(1): 42–49. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752006000100002}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v23n1/a02v23n1.pdf PDF plena teksto] * de Lyra-Neves, Rachel M.; Oliveira, Maria A.B.; Telino-Júnior, Wallace R. & dos Santos, Ednilza M. (2007): Comportamentos interespecíficos entre ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Primates, Callitrichidae) e algumas aves de Mata Atlântica, Pernambuco, Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''24'''(3): 709–716. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752007000300022}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v24n3/a22v24n3.pdf PDF plena teksto]. * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Melo, C. (2001): Diurnal bird visiting of ''Caryocar brasiliense'' Camb. in Central Brazil. ''Revista Brasileira de Biologia'' '''61'''(2): 311–316. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082001000200014}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v61n2/a14v61n2.pdf PDF plena teksto] * Oniki, Y. & Willis, E.O. (2000): Nesting behavior of the swallow-tailed hummingbird, ''Eupetomena macroura'' (Trochilidae, Aves). ''Revista Brasileira de Biologia'' '''60'''(4): 655-662. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082000000400016 }}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v60n4/3913.pdf PDF plena teksto] * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> *{{cite book | last=Schuchmann | first=K.L. | year=1999 | chapter=Swallow-tailed hummingbird | editor1-last=del Hoyo | editor1-first=J. | editor2-last=Elliott | editor2-first=A. | editor3-last=Sargatal | editor3-first=J. | title=Handbook of the Birds of the World | volume=5: Barn-owls to Hummingbirds | location=Barcelona, Spain | publisher=Lynx Edicions | isbn=978-84-87334-25-2 | page=554 | chapter-url=https://archive.org/details/handbookofbirdso0005unse/page/554/mode/1up | chapter-url-access=registration | ref=none }} * Schulenberg, T.; Stotz, D.; Lane, D.; O'Neill, J. & Parker, T. III (2007): ''Birds of Peru''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|978-0-7136-8673-9}}</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> * Straube, Fernando Costa; Urben-Filho, Alberto & Piacentini, Vítor de Queiroz (2006): O Beija-flor-tesoura ''Eupetomena macroura'' (Gmelin, 1788) e sua ampliação de distribuição pelo Sul do Brasil. ''Atualidades Ornitológicas'' '''132'''. [http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf PDF plena teksto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215643/http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf |date=2016-03-03 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena macroura}} *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 "Swallow-tailed Hummingbird" photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204217/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2016-03-03 }} VIREO [http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura Photo-High Res] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185647/http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura |date=2016-03-03 }} *[https://web.archive.org/web/20071026125139/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/Swallow-tailed-Hummingbird.jpg Photo-High Res]; [http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026040839/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm |date=2007-10-26 }} tropicalbirding&mdash;Tropical Birding: "Southeast Brazil" {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Paragvajo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] 4y8z8qd2nqbjqh24xmdwt4oyhjntymz 9367650 9367649 2026-05-06T12:45:50Z Kani 670 9367650 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Hirundvosta kolibro |koloro = pink |dosiero = Eupetomena macroura -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en Piraju, [[Sanpaŭlio]], Brazilo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Hirundvosta kolibro''' ''E. macroura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena macroura'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Eupetomena macroura'' |komunejo = ''Eupetomena macroura'' |sinonimo= ''Campylopterus macrourus'' <small>(Gmelin, 1788) (but see text)</small><br /> ''Trochilus macrourus'' <small>Gmelin, 1788</small><ref name = schuchmann1999>Schuchmann (1999)</ref> |mapo de vivoteritorioj = Eupetomena macroura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hirundvosta kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena macroura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas ĉefe en orient-centra [[Sudameriko]]. Kvankam plej aŭtoritatoj metas ĝin en la genron ''[[Eupetomena]]'', kelkaj metas ĝin en ''[[Campylopterus]]'' surbazo de la kanto kaj de la fajnaj ŝaftoj de la unuarangaj flugilplumoj de maskloj.<ref name = schuchmann1999 /> Ilia [[ordinara nomo]] kaj [[specia nomo (zoologio)|specia epiteto]] (kiu signifas "grandvosta") referencas al la longa, tre forkoforma, iom [[hirundo|hirundeca]] vosto. ==Taksonomio== La Hirundvostan kolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'', stampis la [[dunoma nomenklaturo|dunoman nomon]] ''Trochilus macrourus'' kaj specifigis la [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] kiel Jamajko.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=487 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897087 }}</ref> Gmelin citis pli fruajn aŭtorojn kiel [[Hans Sloane]] kiu en 1725 estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el Jamajko kaj [[Mathurin Jacques Brisson]] kiu en 1760, estis priskribinta kaj bildiginta kolibron el [[Kajeno]], Franca Gujano.<ref>{{ cite book | last=Sloane | first=Hans | author-link=Hans Sloane | year=1725 | title=A Voyage to the Islands Madera, Barbados, Nieves, S. Christophers and Jamaica: with the natural history of the herbs and trees, four-footed beasts, fishes, birds, insects, reptiles, &c. of the last of those islands | volume=2 | location=London | publisher=Printed for the author | pages=308–309 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/188479 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Brisson | first=Mathurin Jacques | author-link=Mathurin Jacques Brisson | year=1760 | title=Ornithologie, ou, Méthode Contenant la Division des Oiseaux en Ordres, Sections, Genres, Especes & leurs Variétés | volume=3 | language=French, Latin | page=726 No. 17, Plate 36 fig 9 | location=Paris | publisher=Jean-Baptiste Bauche | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/35953853 }} Du steloj (**) starte de la fako indikas, ke Brisson bazis sian priskribon sur la ekzamenado de specimeno.</ref> En 1929 [[Carl Eduard Hellmayr]] argumentis, ke Gmelin kunigis du malsamajn speciojn kaj ke lia diagnozo aplikiĝis al la specimeno de Brisson el Kajeno; la Jamajka birdo de Sloane estis probable la [[Ruĝbeka kolibro]]. Hellmayr tiukadre reindikis la tipan lokon kiel Kajeno.<ref>{{ cite book | last=Hellmayr | first=Carl Eduard | author-link=Carl Eduard Hellmayr | year=1929 | title=Catalogue of Birds of the Americas and the Adjacent Islands in Field Museum of Natural History | series=Field Museum Natural History Publication 255. Zoological Series. Volume 12 | volume=Part 18: A Contribution to the Ornithology of Northeastern Brazil | page=387 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/6732320 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=21 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480032 }}</ref> La Hirundvosta kolibro estas nun metita kun la [[Tenebra kolibro]] en la genro ''[[Eupetomena]]'', kiun enkondukis en 1853 la angla ornitologo [[John Gould]].<ref>{{ cite book | last=Gould | first=John | author-link=John Gould | year=1853 | title=A Monograph of the Trochilidae, or Family of Humming-Birds | volume=2 | location=London | publisher=self | at=Plate 42 and text (Part 6 Plate 1) | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34842814 }} 5 volumoj en 25 partoj inter 1849 kaj 1861 kun dato de 1861.</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=14a de Julio 2022 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn]] ''eu'' kun signifo "bona" kaj ''petomenos'' kun signifo "ĉiam dumfluge" aŭ "fluganta" (el ''petomai'' "flugi"). Ankaŭ la [[specia epiteto]] ''macroura'' devenas el la grekaj ''makros'' kun la signifo "longa" kaj ''-ouros'' kun la signifo "-vosta".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 152 kaj 236}}</ref> Oni agnoskis jenajn kvin [[subspecio]]jn, el kiuj la plej ĵusaj estis priskribintaj en 1988.<ref name=ioc/><ref>Grantsau (1988)</ref> * ''E. m. macroura'' (Gmelin, JF, 1788) – Gujanoj, norda, centra, sudorienta Brazilo, Paragvajo kaj nordorienta Argentino * ''E. m. simoni'' [[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1929 – nordorienta Brazilo * ''E. m. cyanoviridis'' [[Rolf Grantsau|Grantsau]], 1988 – sudorienta Brazilo * ''E. m. hirundo'' [[John Gould|Gould]], 1875 – orienta Peruo * ''E. m. boliviana'' [[John T. Zimmer|Zimmer, JT]], 1950 – nordokcidenta Bolivio ==Aspekto== [[File:Eupetomena macroura-5.jpg|thumb|left|Montranta forkoforman voston. Fotita en [[Piraju]], Sanpaŭlio, Brazilo]] Kun totala longo de 15–17 cm, preskaŭ duono de kiu konsistas el la vosto, kaj pezante ĝis 9 g, ĉi tiu estas relative granda kolibro. Efektive, en granda parto de sia teritorio ĝi estas la plej granda specio de tipa kolibro. Ĝiaj flugiloj ankaŭ estas preskaŭ 8 cm longaj - sufiĉe multe por ĝia grandeco laŭ kolibraj normoj - kvankam ĝia beko estas nur mezlonga, kun ĉirkaŭ 21 mm ne pli longa en absolutaj terminoj ol tiu de multaj pli malgrandaj parencoj. Ĝia [[plumaro]] estas brile irizecverda, kun bluaj kapo, supra brusto, vosto kaj subpugo. La eta blanka makulo malantaŭ la okulo, ofta ĉe kolibroj, ofte ne videblas ĉe ĉi tiu specio, sed la blankaj maleolaj tufoj, ankaŭ oftaj ĉe la [[Trokilenoj]], estas bone evoluiĝintaj. La vostoplumoj estas nigrecbrunaj. Ĝi havas iomete kurban mezlongan nigran bekon. Ambaŭ seksoj estas tre similaj, sed inoj estas averaĝe ĉirkaŭ kvaronon pli malgrandaj kaj iomete pli senkoloraj ol maskloj. Nematuraj birdoj aspektas kiel inoj, sed iliaj kapoj estas precipe senkoloraj kaj brunec-nuancaj.<ref name="schuchmann1999" /> La subspecioj varias ĉefe laŭ la nuanco de la plumaro, kun la bluaj partoj variantaj de verd-nuanca bluo tra ultramara ĝis tre reĝbluo, kaj la verdaj partoj variantaj de ora bronzverda tra tre botelverda ĝis blu-nuanca verdo. La nomiga subspecio kaj ''E. m. simoni'' troviĝas tra vasta teritorio, dum la aliaj estas pli lokaj [[endemio]]j.<ref name="schuchmann1999" /> Ĉe ''E. m. hirundo'' la bluo estas sufiĉe obtuza kaj la vosto malpli profunde forkoforma. ''E. m. simoni'' estas la plej blua subspecio; la bluaj partoj estas malhele reĝbluaj, la verdaj partoj blu-nuancaj. ''E. m. bolivianus'' estas la plej verda subspecio; la kapo estas pli verda ol blua kaj la verdaj partoj pure helverdaj. ''E. m. cyanoviridis'' estas alia tre verda subspecio kun la bluaj partoj verd-nuancaj kaj la verdaj partoj orbronzverdaj.<ref name="schuchmann1999" /> ==Distribuo kaj habitato== [[File:Eupetomena macroura-3.jpg|right|thumb|Plenkreskulo, el [[São Paulo|Sanpaulia]] Botanika Ĝardeno, Brazilo]] La plimulto de la teritorio de la hirundovosta kolibro troviĝas en la ''[[Caatinga]]'' kaj ''[[Cerrado]]'' de Brazilo, kaj apudaj partoj de norda kaj orienta Bolivio, kaj plej norda Paragvajo. En la marbordaj regionoj, ĝi troviĝas de [[Franca Gviano]] norde ĝis [[Sankta Katarino]], Brazilo, sude.<ref>Schuchmann (1999), Straube ''et al.'' (2006)</ref> Ĝi ĝenerale evitas la [[Amazonia pluvarbaro|pluvarbaron]] troveblan tra plejparto de la [[Amazona Baseno]], kaj nur etendiĝas surloke en ĉi tiun regionon laŭlonge de la suda kaj orienta rando, en la relative malfermaj vivejoj laŭlonge de la plej malsupraj partoj de la rivero [[Amazono]], inkluzive de la insulo [[Marajó]], kaj kontraŭflue ĝis ĉirkaŭ la rivero [[Tapajós]], kaj en izolaj enklavoj de maldensarbaraj aŭ savansimilaj vivejoj ene de Amazonio (inkluzive de la tiel nomata "Amazonia Caatinga") en sudorienta Peruo (supra rivero [[Urubambo]] kaj Pampas del Heath),<ref>Schulenberg ''et al.'' (2007)</ref> suda [[Surinamo]] (Sipaliwini Savano),<ref>Restall ''et al.'' (2006)</ref> centra Brazilo, kaj norda Bolivio. Ĝi troviĝas en preskaŭ ajna duonmalferma vivejo; eĉ en ĝardenoj kaj parkoj ene de gravaj urboj<ref>Sigrist (2006)</ref> kiel ekzemple [[Rio-de-Ĵanejro]] kaj [[San-Paŭlo]]. Ĝi evitas la internon de humida arbaro, sed ja troviĝas en malfermaĵoj aŭ laŭlonge de la randoj; la hirundvosta kolibro estas plej ofta inter [[savano]]-simila vegetaĵaro. Ĝi estas ĝenerale specio de malaltaj teroj, sed troviĝas surloke ĝis 1 500 m. Ne vera [[birdomigrado|migranta]], kelkaj populacioj moviĝas norden aŭ suden mallongan distancon en la sekaj vintraj monatoj.<ref name = schuchmann1999 /> Tra la plejparto de sia teritorio, ĝi estas inter la plej oftaj specioj de kolibroj, kvankam ĝi ĝenerale estas malofta en la malproksimaj regionoj, precipe kie ĝi fariĝas pli humida. En suda Brazilo, ĝi ŝajne pliiĝas kaj ŝajnas esti etendinta sian teritorion en la lastaj jardekoj.<ref>Straube ''et al.'' (2006)</ref> Ĝi estas konsiderata Specio [[Malplej Zorgiga]] fare de la [[IUCN]].<ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Eupetomena macroura'' |volume=2016 |article-number=e.T22687094A93139282 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687094A93139282.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> Ĝi estis ofte eksportita por la komerco de kaĝbirdoj ĝis 1970, sed kiel aliaj kolibroj,<ref name = schuchmann1999 /> ĝi nuntempe estas en [[CITES]] Apendico II kaj komerco estas limigita. Ankaŭ, kolibrojn ĝenerale malfacilas teni en kaptiteco, kaj kvankam ĉi tiu specio ĝenerale estas sufiĉe rezistema, oni rimarkis, ke forlasitaj idoj povas morti malgraŭ optimuma traktado kiam oni provas manbredi ilin.<ref name = ow2000>Oniki & Willis (2000)</ref> ==Kutimaro kaj ekologio== [[File:Eupetomena macroura1.jpg|thumb|maldekstre|Ŝvebanta plenkreskulo fotita apud [[Piraju]], Sanpaŭlio, Brazilo]] ===Manĝado=== La hirundovosta kolibro ĉefe manĝoserĉas je mezaj niveloj, sed bonaj nutraĵfontoj estas ekspluatataj de ie ajn proksime al la grundnivelo ĝis la arbopintoj. Ĝi ĉefe nutriĝas per flornektaro, precipe el [[Fabacoj]],<ref>Ekz. ''Erythrina speciosa'', el kiu ili estas oportunemaj nektarŝtelantoj: Baza Mendonça & dos Anjos (2005, 2006)</ref> ''Gesneriaceae'', [[Malvacoj]] (precipe ''Bombacoideae'' kaj ''Malvoideae''), [[Mirtacoj]], [[Rubiacoj]] kaj epifitaj [[Bromeliacoj]]. Tamen, ĝi ne estas tre specialiĝinta manĝanto, kaj ankaŭ estis registrita el plantoj de aliaj familioj, kiel ''Asteracoj''<ref>Ekz. ''Stifftia chrysantha'': Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> aŭ ''Caryocaraceae''.<ref>Ekz. en [[Pequi]], ''Caryocar brasiliense'': Melo (2001)</ref> Ĝi uzas florojn de indiĝenaj same kiel tiujn de kelkaj enkondukitaj [[ornamaj plantoj]].<ref>Ekz. ''Spathodea campanulata'' ([[Bignoniacoj]]): Baza Mendonça & dos Anjos (2005)</ref> Ĝi ankaŭ manĝas [[insektoj]]n kaptitajn per akcipitrado. En sudorienta Brazilo, kie ĝi abundas eĉ en urbaj parkoj kaj ĝardenoj, ĝi estas ofte allogita al kolibraj [[Birdomanĝejo|manĝujoj]].<ref name = schuchmann1999 /> ===Reproduktado=== [[File:Beija Flor.JPG|thumb|right|Ĉeneste en [[Ribeirão Preto]], Sanpaŭlio, Brazilo]] Tra sia teritorio, ĝi troveblas partoprenanta en iu konduto rilata al reproduktado preskaŭ tutjare. Dum amindumado, la masklo ŝvebas antaŭ la ripozanta ino kaj persekutas ŝin tra la aero, kaj ambaŭ povas formi "zigzagan flugon" kune; la unua agado videblas dum la tuta tago krom en la plej varmaj horoj ĉirkaŭ tagmezo, dum amindumadaj persekutadoj estas plej oftaj ĉe krepusko.<ref>Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000), Sick (1993)</ref> Birdoj estis viditaj portantaj nestomaterialon inter julio kaj septembro kaj en decembro. La nesto estas tasforma strukturo kovrita per molaj plantfibroj kaj kovrita ekstere per [[likeno]] kaj [[musko]]j, tenita kune per [[araneaĵo]]j. Ĝi estas metita sur horizontalan branĉeton en malgrandaj arboj, ekz. ''Cochlospermum'', tipe sub 3 m, sed foje tiel alte kiel 15 m super la tero. La ovodemetado konsistas el du blankaj ovoj kiel ĉe aliaj kolibroj. Nur la ino zorgas pri la ovoj kaj idoj.<ref name = sow9900 >Schuchmann (1999), Oniki & Willis (2000)</ref> La idoj eloviĝas post 15–16 tagoj; ili estas komence senplumaj, krom iom da griza lanugo sur la dorso, kaj havas malhelan haŭton. Ili komencas kreskigi plumojn ĉirkaŭ 5 tagojn post eloviĝo, komencante per la flugilplumoj; la vostoplumtoj komencas eliri ĉirkaŭ 3 tagojn poste. La idoj estas manĝigataj averaĝe 1-2 fojojn hore, kaj la ino pasigas ĉirkaŭ duonon de la tago kovante kaj nutrante siajn idojn, kaj la alian duonon flugante ĉirkaŭe kaj manĝante. La idoj elnestiĝas post 22–24 tagoj sed tamen revenas al la nesto por dormi kaj esti kovataj dum kelkaj pliaj tagoj; ili estas sendependaj ĉirkaŭ 2–3 semajnojn post [[elnestiĝo]]. Du idaroj povas esti produktataj poste, foje reuzante la neston; pro la longedaŭra [[reprodukta sezono]], tri idaroj povus esti produktataj jare teorie, sed tio ŝajne ne okazas. La specio unue reproduktiĝas post 1–2 jaroj.<ref name = sow9900 /> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2006): Feeding behavior of hummingbirds and perching birds on Erythrina speciosa Andrews (Fabaceae) flowers in an urban area, Londrina, Paraná, Brazil [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''23'''(1): 42–49. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752006000100002}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v23n1/a02v23n1.pdf PDF plena teksto] * de Lyra-Neves, Rachel M.; Oliveira, Maria A.B.; Telino-Júnior, Wallace R. & dos Santos, Ednilza M. (2007): Comportamentos interespecíficos entre ''Callithrix jacchus'' (Linnaeus) (Primates, Callitrichidae) e algumas aves de Mata Atlântica, Pernambuco, Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''24'''(3): 709–716. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752007000300022}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v24n3/a22v24n3.pdf PDF plena teksto]. * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Melo, C. (2001): Diurnal bird visiting of ''Caryocar brasiliense'' Camb. in Central Brazil. ''Revista Brasileira de Biologia'' '''61'''(2): 311–316. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082001000200014}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v61n2/a14v61n2.pdf PDF plena teksto] * Oniki, Y. & Willis, E.O. (2000): Nesting behavior of the swallow-tailed hummingbird, ''Eupetomena macroura'' (Trochilidae, Aves). ''Revista Brasileira de Biologia'' '''60'''(4): 655-662. <small>{{doi|10.1590/S0034-71082000000400016 }}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbbio/v60n4/3913.pdf PDF plena teksto] * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> *{{cite book | last=Schuchmann | first=K.L. | year=1999 | chapter=Swallow-tailed hummingbird | editor1-last=del Hoyo | editor1-first=J. | editor2-last=Elliott | editor2-first=A. | editor3-last=Sargatal | editor3-first=J. | title=Handbook of the Birds of the World | volume=5: Barn-owls to Hummingbirds | location=Barcelona, Spain | publisher=Lynx Edicions | isbn=978-84-87334-25-2 | page=554 | chapter-url=https://archive.org/details/handbookofbirdso0005unse/page/554/mode/1up | chapter-url-access=registration | ref=none }} * Schulenberg, T.; Stotz, D.; Lane, D.; O'Neill, J. & Parker, T. III (2007): ''Birds of Peru''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|978-0-7136-8673-9}}</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> * Straube, Fernando Costa; Urben-Filho, Alberto & Piacentini, Vítor de Queiroz (2006): O Beija-flor-tesoura ''Eupetomena macroura'' (Gmelin, 1788) e sua ampliação de distribuição pelo Sul do Brasil. ''Atualidades Ornitológicas'' '''132'''. [http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf PDF plena teksto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215643/http://www.ao.com.br/download/tesoura.pdf |date=2016-03-03 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena macroura}} *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 "Swallow-tailed Hummingbird" photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204217/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=swallow-tailed+hummingbird&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2016-03-03 }} VIREO [http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura Photo-High Res] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185647/http://vireo.acnatsci.org/species_image.php?species=Eupetomena+macroura |date=2016-03-03 }} *[https://web.archive.org/web/20071026125139/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/Swallow-tailed-Hummingbird.jpg Photo-High Res]; [http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm Article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026040839/http://www.tropicalbirding.com/tripReports/TR_Brazil_June2006/TR_Brazil_June2006.htm |date=2007-10-26 }} tropicalbirding&mdash;Tropical Birding: "Southeast Brazil" {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Paragvajo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] 3b8a7ylv00v8wlmg7b6doougmigtukr 0 943035 9367629 2026-05-06T12:06:38Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1328965303|Clarissa Pinkola Estés]]" 9367629 wikitext text/x-wiki '''Clarissa Pinkola Estés''' (naskita Reyes; naskiĝis la 27-an de januaro 1945) estas meksik-usona verkistino kaj [[Jung|junga]] [[psikanalizistino]]. Ŝi estas la aŭtoro de *Women Who Run with the Wolves (''Virinoj, kiuj kuras kun la lupoj'') (1992), kiu restis en la furorlisto de la ''New York Times'' dum 145 semajnoj kaj vendis pli ol du milionojn da ekzempleroj. * [http://www.themoderatevoice.com/ Estés estas la ĉefredaktisto kaj kolumnisto ĉe la politika-novaĵblogo The Moderate Voice] * [http://mavenproductions.com/ mavenproductions.com - Kalendaro de la ĉefprelegoj, seminarioj, profesiaj trejnadoj de Estés] * [http://ncronline.org/authors/dr-clarissa-pinkola-est%C3%A9s/ Ŝiaj kolumnoj estas arkivitaj ĉe ''The National Catholic Reporter'' rete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605063335/http://ncronline.org/authors/dr-clarissa-pinkola-est%C3%A9s|date=June 5, 2014}} * [http://mavenproductions.com/index.php/services/dr-clarissa-pinkola-estes/dr-clarissa-pinkola-estes-letter-to-a-young-activist-during-trou/ "Ne kuraĝiĝu, ni estis kreitaj por ĉi tiuj tempoj: Letero al juna aktivulo dum problemaj tempoj" de Estés] * [http://www.natcath.com/NCR_Online/archives/051002/051002j.htm "Bapto: la bonaj patroj" kaj "Interndeĵoro: la malbonaj patroj" (poezio de Estés)] * [http://www.uscatholic.org/church/2010/05/slaughter-innocence "Buĉado de Senkulpeco" de Estés en ''usona katolika'' revuo.] * [https://web.archive.org/web/20070514230922/http://themoderatevoice.com/entertainment/12060/don-imus-and-bernard-mcguirk-re-nappy-headed-hos/ Bloga eniro: "Don Imus kaj Bernard McGuirk pri “Nappy-Headed Hos”" de Estés] * [http://video.google.com/videoplay?docid=6007394407711376281 Arkivigita Google Video de 2000 ''Charlie Rose Show''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531210744/http://video.google.com/videoplay?docid=6007394407711376281|date=May 31, 2011}} pri virino.vivo.kanto. prezentado/produktado ĉe Carnegie Hall prezentata Clarissa Pinkola Estés, Jessye Norman, Judith Weir kaj Toni Morrison. [[Kategorio:Usonaj poetoj]] [[Kategorio:Usonaj psikoanalizistoj]] [[Kategorio:Usonaj feminismaj verkistoj]] [[Kategorio:Usonaj spiritaj verkistoj]] [[Kategorio:Usonaj aktivuloj]] phgv2zzn4e3peavrgassfx00h7kabi7 9367643 9367629 2026-05-06T12:32:56Z Sj1mor 12103 9367643 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Clarissa Pinkola ESTÉS''' (naskita Reyes; naskiĝis la 27-an de januaro 1945 en [[Gary]], [[Indianio]]) estas meksik-usona verkistino, poeto kaj [[Jung|junga]] [[psikanalizistino]], specialiĝanta pri posttraŭmata stresoterapio. Ŝi estas la aŭtoro de *Women Who Run with the Wolves (''Virinoj, kiuj kuras kun la lupoj'') (1992), kiu restis en la furorlisto de la ''New York Times'' dum 145 semajnoj kaj ankaŭ en aliaj furorlistoj, kiel ekzemple ''USA Today'', ''Publishers Weekly'', kaj ''Library Journal'',<ref name=":0">D. Johnson, A Message for All Women: Run Free and Wild Like the Wolf, New York Times</ref> kaj vendis pli ol du milionojn da ekzempleroj. Ŝi estas la fondinto de la ĵus establita Fondaĵo Guadalupe, organizaĵo dediĉita al [[homaj rajtoj]]. Unu el ĝiaj agadoj estas "rakontoterapio" en specialaj radio-elsendoj elsenditaj al "varmaj punktoj" tra la mondo - kie komforto kaj subteno estas aparte bezonataj. == Vivo == Ŝi naskiĝis en malgranda usona vilaĝo proksime al la [[Grandaj Lagoj (Nordameriko)|Grandaj Lagoj]], al plejparte analfabeta familio de enmigrintoj kaj rifuĝintoj. Ŝi ricevis sian edukadon kaj doktoriĝis en 1981 pri interkulturaj rilatoj kaj [[klinika psikologio]], kaj specife pri sociaj kaj psikologiaj ŝablonoj de tribaj socioj.<ref name=":1">M. Ellen Snodgrass, American Women Speak, California Santa Barbara, 2017</ref> Ŝi dediĉis multajn jarojn al la kolektado de [[Fabelo|fabeloj]] kaj rakontoj, kiujn ŝi poste uzis en sia laboro kun pacientoj kaj en siaj libroj, precipe ŝia plej fama, "''Virinoj'' ''kiuj kuras kun la lupoj'' ". Ŝi estas engaĝita komunuma aktivulo, kunfondinta la unuan ŝirmejon de [[Koloradio]] por batitaj virinoj, kaj pasigis kvar jarojn laborante kun viktimoj kaj atestantoj de la [[Masakro de Columbine|masakro de Columbine High School]] en 1999. Krome, Estés instruis tradician rakontverkadon kaj kuracigajn rakontojn en malliberejoj, komencante en la 1970-aj jaroj en vira malliberejo en Koloradio, la federacia virina malliberejo en Dublino, Kalifornio, la Montevideo Juvenile Facility en Koloradio, kaj aliaj fermitaj institucioj.<ref name=":1" /> Estés debutis en prezentado de [[Vorto Parolata]] ĉe [[Carnegie Hall]], Novjorko (2000), kune kun [[Maya Angelou]] kaj [[Toni Morrison]]. Kune la aŭtoroj-poetinoj verkis lirikajn kanto-poemojn por libreto de ''*woman.life.song.<ref>[http://www.carnegiehall.org/BlogPost.aspx?id=4295006125 Carnegie Hall website.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228100206/http://www.carnegiehall.org/BlogPost.aspx?id=4295006125|date=December 28, 2014}}</ref>'' == Aktivuleco == Estés redaktas [[TheModeratevoice.com]], novaĵan kaj politikan retejon, kie ŝi ankaŭ skribas pri kulturaj aferoj, mensa sano kaj politiko. Ŝi ankaŭ verkas kolumnojn pri temoj kiel socia justeco, spiriteco kaj kulturo, kiuj ankaŭ aperas en [[The Washington Post]] ekde 2019. Estés estas rimarkinda pro argumentado, ke kaj asimilado kaj aliĝo al specifa etna kulturo estas manieroj kontribui al la socio. Ŝi sukcese helpis peti la Bibliotekon de la Kongreso, same kiel psikanalizajn instituciojn tra la mondo, por renomi siajn studojn kaj kategoriigojn, kiuj antaŭe estis nomitaj, interalie, "primitiva psikologio", al pli honorindaj titoloj, kiuj taŭgis por la dimensioj de ĉiu studata socio. Krome, Estés posedas [[Neprofitcela organizaĵo|neprofitcelan organizaĵon]], kiu laboras por plibonigi la vivkondiĉojn de multaj [[Tria mondo|triamondaj]] socioj. Inter siaj ĉefaj agadoj, la organizaĵo financas projektojn por traduki fabelojn, rakontojn, higienajn instrukciojn kaj pli en la lokajn lingvojn de bezonantaj socioj. Ĉi tiuj tekstoj estas poste uzataj kiel bazo por la instruado de legado kaj verkado. Estés partoprenas en reformoj en [[edukado]], [[sanservo]], ekstermado de lerneja perforto, infana sano, [[mensa sano]], la medio, [[enmigrado]] kaj [[publika sano]].<ref name=":0" /> == Verkaro == * ''Untie the Strong Woman: Blessed Mother's Immaculate Love for the Wild Soul'' (Sounds True Books, USA, 2011) * ''[[:en:Women_Who_Run_with_the_Wolves|Women Who Run With the Wolves: Myths and Stories of the Wild Woman Archetype]]'' (Ballantine, 1992/ 1995/1997, New York, USA) * ''The Faithful Gardener: A Wise Tale About that Which Can Never Die'' (Harper, 1996, USA) * ''The Gift of Story: A Wise Tale About What is Enough'' (Ballantine, 1993, USA) * ''Tales of the Brothers Grimm''; 50-paĝa enkonduko de Estés (BMOC/QPB speciala eldono, USA) * ''Hero With A Thousand Faces'', [[:en:Joseph_Campbell|Joseph Campbell]]; 50-paĝa enkonduko de Estés (Princeton University Press, 100th anniversary edition 2004, USA) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.themoderatevoice.com/ Estés estas la ĉefredaktisto kaj kolumnisto ĉe la politika-novaĵblogo The Moderate Voice] * [http://mavenproductions.com/ mavenproductions.com - Kalendaro de la ĉefprelegoj, seminarioj, profesiaj trejnadoj de Estés] * [http://ncronline.org/authors/dr-clarissa-pinkola-est%C3%A9s/ Ŝiaj kolumnoj estas arkivitaj ĉe ''The National Catholic Reporter'' rete] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140605063335/http://ncronline.org/authors/dr-clarissa-pinkola-est%C3%A9s|date=June 5, 2014}} * [http://mavenproductions.com/index.php/services/dr-clarissa-pinkola-estes/dr-clarissa-pinkola-estes-letter-to-a-young-activist-during-trou/ "Ne kuraĝiĝu, ni estis kreitaj por ĉi tiuj tempoj: Letero al juna aktivulo dum problemaj tempoj" de Estés] * [http://www.natcath.com/NCR_Online/archives/051002/051002j.htm "Bapto: la bonaj patroj" kaj "Interndeĵoro: la malbonaj patroj" (poezio de Estés)] * [http://www.uscatholic.org/church/2010/05/slaughter-innocence "Buĉado de Senkulpeco" de Estés en ''usona katolika'' revuo.] * [https://web.archive.org/web/20070514230922/http://themoderatevoice.com/entertainment/12060/don-imus-and-bernard-mcguirk-re-nappy-headed-hos/ Bloga eniro: "Don Imus kaj Bernard McGuirk pri “Nappy-Headed Hos”" de Estés] * [http://video.google.com/videoplay?docid=6007394407711376281 Arkivigita Google Video de 2000 ''Charlie Rose Show''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531210744/http://video.google.com/videoplay?docid=6007394407711376281|date=May 31, 2011}} pri virino.vivo.kanto. prezentado/produktado ĉe Carnegie Hall prezentata Clarissa Pinkola Estés, Jessye Norman, Judith Weir kaj Toni Morrison. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Estés, Clarissa Pinkola}} [[Kategorio:Usonaj poetoj]] [[Kategorio:Usonaj psikoanalizistoj]] [[Kategorio:Usonaj feminismaj verkistoj]] [[Kategorio:Usonaj spiritaj verkistoj]] [[Kategorio:Usonaj aktivuloj]] a3zfjnmdsirvsbi810qd4ysabcq9sic 1 943036 9367645 2026-05-06T12:36:03Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "El liaj fratoj, pri [[Erno Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 13 lingvoj inkluzive de Esperanto, pri [[Arto Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 41 lingvoj inkluzive de Esperanto kaj pri [[Mauri Paasilinna]] estas vikipedia paĝeto nur en la finna, krome en neniu plia lingvo. Do eblas ekhavi la impreson, ke laŭ la diverslingvaj vikipedioj Erno kaj Arto ŝajne elvokas pli da internacia eĥo kaj intereso ol Mauri. Se eĉ la grandegaj branĉoj de vikipedio en..." 9367645 wikitext text/x-wiki El liaj fratoj, pri [[Erno Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 13 lingvoj inkluzive de Esperanto, pri [[Arto Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 41 lingvoj inkluzive de Esperanto kaj pri [[Mauri Paasilinna]] estas vikipedia paĝeto nur en la finna, krome en neniu plia lingvo. Do eblas ekhavi la impreson, ke laŭ la diverslingvaj vikipedioj Erno kaj Arto ŝajne elvokas pli da internacia eĥo kaj intereso ol Mauri. Se eĉ la grandegaj branĉoj de vikipedio en la angla, hispana kaj aliaj el la 5 plej grandaj vikipedioj ne havas artikolojn, ĉu vere la eta esperanta projekto bezonas ruĝan ligilon. Ligilo "neŭtrala" al la vikidatuma ero de Mauri Paasilinna ĉiukaze ĉiam estos kaj restos en la informkesto - mi dirus ke tia ligilo estus tute sufiĉa. Kompreneble, estas iuj paĝoj kiuj nur ekzistas en la finna kaj en Esperanto, ne en la angla aŭ hispana, do se iu esperantisto bone reganta la finnan lingvon volas traduki de la finna teksto materialon al nova esperanta teksto [[Mauri Paasilinna]], tiu teksto estos tute en ordo, sed estos ankoraŭ milionoj da tekstoj ekzistantaj en la angla kaj hispana kaj en almenaŭ ses aliaj naciaj lingvoj, kaj estas multaj pliaj milionoj da temoj kiuj en la angla kaj hispana NE havas vikipediajn tekstojn - tial ŝajnas al mi iom arbitra inter tiuj multaj pliaj milionoj da temoj kiuj en la angla kaj hispana NE havas vikipediajn tekstoj alelkti specife la tekston pri [[Mauri Paasilinna]] por propra esperantlingva ruĝa ligilo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:36, 6 maj. 2026 (UTC) 0xqdn2fyqv692lt019c8857l2rmemst 9367646 9367645 2026-05-06T12:36:30Z ThomasPusch 1869 9367646 wikitext text/x-wiki El liaj fratoj, pri [[Erno Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 13 lingvoj inkluzive de Esperanto, pri [[Arto Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 41 lingvoj inkluzive de Esperanto kaj pri [[Mauri Paasilinna]] estas vikipedia paĝeto nur en la finna, krome en neniu plia lingvo. Do eblas ekhavi la impreson, ke laŭ la diverslingvaj vikipedioj Erno kaj Arto ŝajne elvokas pli da internacia eĥo kaj intereso ol Mauri. Se eĉ la grandegaj branĉoj de vikipedio en la angla, hispana kaj aliaj el la 5 plej grandaj vikipedioj ne havas artikolojn, ĉu vere la eta esperanta projekto bezonas ruĝan ligilon??? Ligilo "neŭtrala" al la vikidatuma ero de Mauri Paasilinna ĉiukaze ĉiam estos kaj restos en la informkesto - mi dirus ke tia ligilo estus tute sufiĉa. Kompreneble, estas iuj paĝoj kiuj nur ekzistas en la finna kaj en Esperanto, ne en la angla aŭ hispana, do se iu esperantisto bone reganta la finnan lingvon volas traduki de la finna teksto materialon al nova esperanta teksto [[Mauri Paasilinna]], tiu teksto estos tute en ordo, sed estos ankoraŭ milionoj da tekstoj ekzistantaj en la angla kaj hispana kaj en almenaŭ ses aliaj naciaj lingvoj, kaj estas multaj pliaj milionoj da temoj kiuj en la angla kaj hispana NE havas vikipediajn tekstojn - tial ŝajnas al mi iom arbitra inter tiuj multaj pliaj milionoj da temoj kiuj en la angla kaj hispana NE havas vikipediajn tekstoj alelkti specife la tekston pri [[Mauri Paasilinna]] por propra esperantlingva ruĝa ligilo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:36, 6 maj. 2026 (UTC) nw6tca382sz3etvvak9gd9k39uz7z1c 9367647 9367646 2026-05-06T12:37:04Z ThomasPusch 1869 9367647 wikitext text/x-wiki El liaj fratoj, pri [[Erno Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 13 lingvoj inkluzive de Esperanto, pri [[Arto Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 41 lingvoj inkluzive de Esperanto kaj pri [[Mauri Paasilinna]] estas vikipedia paĝeto nur en la finna, krome en neniu plia lingvo. Do eblas ekhavi la impreson, ke laŭ la diverslingvaj vikipedioj Erno kaj Arto ŝajne elvokas pli da internacia eĥo kaj intereso ol Mauri. Se eĉ la grandegaj branĉoj de vikipedio en la angla, hispana kaj aliaj el la 5 plej grandaj vikipedioj ne havas artikolojn, ĉu vere la eta esperanta projekto bezonas ruĝan ligilon??? Ligilo "neŭtrala" al la vikidatuma ero de Mauri Paasilinna ĉiukaze ĉiam estos kaj restos en la informkesto - mi dirus ke tiu ligilo estus tute sufiĉa. Kompreneble, estas iuj paĝoj kiuj nur ekzistas en la finna kaj en Esperanto, ne en la angla aŭ hispana, do se iu esperantisto bone reganta la finnan lingvon volas traduki de la finna teksto materialon al nova esperanta teksto [[Mauri Paasilinna]], tiu teksto estos tute en ordo, sed estos ankoraŭ milionoj da tekstoj ekzistantaj en la angla kaj hispana kaj en almenaŭ ses aliaj naciaj lingvoj, kaj estas multaj pliaj milionoj da temoj kiuj en la angla kaj hispana NE havas vikipediajn tekstojn - tial ŝajnas al mi iom arbitra inter tiuj multaj pliaj milionoj da temoj kiuj en la angla kaj hispana NE havas vikipediajn tekstoj alelkti specife la tekston pri [[Mauri Paasilinna]] por propra esperantlingva ruĝa ligilo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:36, 6 maj. 2026 (UTC) tmulz1bpssd6yum5ac590we95wcihg0 9367653 9367647 2026-05-06T12:53:12Z ThomasPusch 1869 9367653 wikitext text/x-wiki El liaj fratoj, pri [[Erno Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 13 lingvoj inkluzive de Esperanto, pri [[Arto Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 41 lingvoj inkluzive de Esperanto kaj pri [[Mauri Paasilinna]] estas vikipedia paĝeto nur en la finna, krome en neniu plia lingvo. Do eblas ekhavi la impreson, ke laŭ la diverslingvaj vikipedioj Erno kaj Arto ŝajne elvokas pli da internacia eĥo kaj intereso ol Mauri. Se eĉ la grandegaj branĉoj de vikipedio en la angla, hispana kaj aliaj el la 5 plej grandaj vikipedioj ne havas artikolojn, ĉu vere la eta esperanta projekto bezonas ruĝan ligilon??? Ligilo "neŭtrala" al la vikidatuma ero de Mauri Paasilinna ĉiukaze ĉiam estos kaj restos en la informkesto - mi dirus ke tiu ligilo estus tute sufiĉa. Kompreneble, estas iuj paĝoj kiuj nur ekzistas en la finna kaj en Esperanto, ne en la angla aŭ hispana, do se iu esperantisto bone reganta la finnan lingvon volas traduki de la finna teksto materialon al nova esperanta teksto [[Mauri Paasilinna]], tiu teksto estos tute en ordo, sed estos ankoraŭ milionoj da tekstoj ekzistantaj en la angla kaj hispana kaj en almenaŭ ses aliaj naciaj lingvoj, kaj estas multaj pliaj milionoj da temoj kiuj en la angla kaj hispana NE havas vikipediajn tekstojn - tial ŝajnas al mi iom arbitra inter tiuj multaj pliaj milionoj da temoj kiuj en la angla kaj hispana NE havas vikipediajn tekstoj elekti specife la tekston pri [[Mauri Paasilinna]] por propra esperantlingva ruĝa ligilo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:36, 6 maj. 2026 (UTC) jz5n2lpb0x6hnvuwevfrph09aq15zzu 9367760 9367653 2026-05-06T16:18:32Z Arbarulo 135469 9367760 wikitext text/x-wiki El liaj fratoj, pri [[Erno Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 13 lingvoj inkluzive de Esperanto, pri [[Arto Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 41 lingvoj inkluzive de Esperanto kaj pri [[Mauri Paasilinna]] estas vikipedia paĝeto nur en la finna, krome en neniu plia lingvo. Do eblas ekhavi la impreson, ke laŭ la diverslingvaj vikipedioj Erno kaj Arto ŝajne elvokas pli da internacia eĥo kaj intereso ol Mauri. Se eĉ la grandegaj branĉoj de vikipedio en la angla, hispana kaj aliaj el la 5 plej grandaj vikipedioj ne havas artikolojn, ĉu vere la eta esperanta projekto bezonas ruĝan ligilon??? Ligilo "neŭtrala" al la vikidatuma ero de Mauri Paasilinna ĉiukaze ĉiam estos kaj restos en la informkesto - mi dirus ke tiu ligilo estus tute sufiĉa. Kompreneble, estas iuj paĝoj kiuj nur ekzistas en la finna kaj en Esperanto, ne en la angla aŭ hispana, do se iu esperantisto bone reganta la finnan lingvon volas traduki de la finna teksto materialon al nova esperanta teksto [[Mauri Paasilinna]], tiu teksto estos tute en ordo, sed estos ankoraŭ milionoj da tekstoj ekzistantaj en la angla kaj hispana kaj en almenaŭ ses aliaj naciaj lingvoj, kaj estas multaj pliaj milionoj da temoj kiuj en la angla kaj hispana NE havas vikipediajn tekstojn - tial ŝajnas al mi iom arbitra inter tiuj multaj pliaj milionoj da temoj kiuj en la angla kaj hispana NE havas vikipediajn tekstoj elekti specife la tekston pri [[Mauri Paasilinna]] por propra esperantlingva ruĝa ligilo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:36, 6 maj. 2026 (UTC) :Vi scias tute bone ke laŭ iuj vikipediistoj la celo de ruĝa ligilo ne estas indiki temojn kiujn la grandaj vikipedioj jam havas, sed temojn kiuj estas menciindaj. Laŭ ruĝema politiko la arbitraĵo ne estas la havo de ĉi tiu ruĝa ligilo, sed la nehavo de aliaj menciindaj temoj, se ili aperas en vikipediaj artikoloj. (Se ili ne aperas, estas neniu arbitraĵo, nur la evidenta fakto ke neekzistanta teksto ne povas porti ligilon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:18, 6 maj. 2026 (UTC) jnlhx5xgw0lfwvzmadfg4l4n67h8bod 9367761 9367760 2026-05-06T16:19:10Z Arbarulo 135469 9367761 wikitext text/x-wiki El liaj fratoj, pri [[Erno Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 13 lingvoj inkluzive de Esperanto, pri [[Arto Paasilinna]] estas vikipediaj paĝoj en 41 lingvoj inkluzive de Esperanto kaj pri [[Mauri Paasilinna]] estas vikipedia paĝeto nur en la finna, krome en neniu plia lingvo. Do eblas ekhavi la impreson, ke laŭ la diverslingvaj vikipedioj Erno kaj Arto ŝajne elvokas pli da internacia eĥo kaj intereso ol Mauri. Se eĉ la grandegaj branĉoj de vikipedio en la angla, hispana kaj aliaj el la 5 plej grandaj vikipedioj ne havas artikolojn, ĉu vere la eta esperanta projekto bezonas ruĝan ligilon??? Ligilo "neŭtrala" al la vikidatuma ero de Mauri Paasilinna ĉiukaze ĉiam estos kaj restos en la informkesto - mi dirus ke tiu ligilo estus tute sufiĉa. Kompreneble, estas iuj paĝoj kiuj nur ekzistas en la finna kaj en Esperanto, ne en la angla aŭ hispana, do se iu esperantisto bone reganta la finnan lingvon volas traduki de la finna teksto materialon al nova esperanta teksto [[Mauri Paasilinna]], tiu teksto estos tute en ordo, sed estos ankoraŭ milionoj da tekstoj ekzistantaj en la angla kaj hispana kaj en almenaŭ ses aliaj naciaj lingvoj, kaj estas multaj pliaj milionoj da temoj kiuj en la angla kaj hispana NE havas vikipediajn tekstojn - tial ŝajnas al mi iom arbitra inter tiuj multaj pliaj milionoj da temoj kiuj en la angla kaj hispana NE havas vikipediajn tekstoj elekti specife la tekston pri [[Mauri Paasilinna]] por propra esperantlingva ruĝa ligilo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:36, 6 maj. 2026 (UTC) :Vi scias tute bone ke laŭ iuj vikipediistoj la celo de ruĝa ligilo ne estas indiki temojn kiujn la grandaj vikipedioj jam havas, sed temojn kiuj estas menciindaj. Laŭ ruĝema politiko la arbitraĵo ne estas la havo de ĉi tiu ligilo, sed la nehavo de ligilo pri aliaj menciindaj temoj, se ili aperas en vikipediaj artikoloj. (Se ili ne aperas, estas neniu arbitraĵo, nur la evidenta fakto ke neekzistanta teksto ne povas porti ligilon.) --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:18, 6 maj. 2026 (UTC) gpbzfu0nlyhglmyjxaxhjmrlud5rihk 0 943037 9367652 2026-05-06T12:52:58Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Tenebra kolibro |koloro = pink |dosiero = Sombre Hummingbird, Serra dos Tucanos, Brazil (14358956323).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]''..." 9367652 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Tenebra kolibro |koloro = pink |dosiero = Sombre Hummingbird, Serra dos Tucanos, Brazil (14358956323).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Tenebra kolibro''' ''E. cirrochloris'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687658/93163136 |title=Sombre Hummingbird ''Aphantochroa cirrochloris'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena cirrochloris'' |dunomo aŭtoritato = ([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818) |vikispecio = ''Eupetomena cirrochloris'' |komunejo = ''Eupetomena cirrochloris'' |sinonimo= ''Campylopterus cirrochloris'', ''Aphantochroa cirrochloris'' |mapo de vivoteritorioj = Aphantochroa cirrochloris map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tenebra kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena cirrochloris'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas kiel [[endemio]] nur en sudorienta [[Brazilo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW and BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== The sombre hummingbird was formerly placed in the genus ''Aphantochroa'' which was itself sometimes merged into ''[[Campylopterus]]''. Based primarily on a [[molecular phylogenetic]] study published in 2014, ''Aphantochroa'' was merged by most taxonomic systems into ''Eupetomena''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist/><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, and C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Downloaded from https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Retrieved August 25, 2021</ref> However, [[BirdLife International]]'s ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retains it in ''Aphantochroa''.<ref name=HBW2021/> The sombre hummingbird is [[monotypic]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== The sombre hummingbird is about {{convert|12|cm|in|abbr=on}} long and weighs about {{convert|7.1|to|9|g|oz|abbr=on}}. The sexes are essentially the same though the female is slightly smaller than the male. They have a slightly decurved black bill. Their upperparts are bronzy green to blackish bronzy green with a coppery sheen to the uppertail [[Covert feather|coverts]]. Their underparts are dull gray with a few dull green spots on the throat. Their tail is square; its central feathers are shiny green and the rest black with a bronzy gloss.<ref name=SOHU-BOW>Züchner, T. and G. M. Kirwan (2021). Sombre Hummingbird (''Eupetomena cirrochloris''), version 1.1. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.somhum1.01.1 retrieved September 4, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The sombre hummingbird is found in eastern Brazil from [[Pernambuco]] south into [[Rio Grande do Sul]] and west as far as [[Mato Grosso]]. It inhabits the edges and understory of humid [[Primary forest|primary]] and [[secondary forest]], plantations, and gardens. The core of its habitat is the [[Atlantic Forest]] but it also occurs in the transition zone between [[cerrado]] and [[caatinga]] biomes.<ref name=SOHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The sombre hummingbird is a year-round resident throughout its range.<ref name=SOHU-BOW/> ===Manĝado=== The sombre hummingbird forages for nectar at a variety of flowering plants including introduced ''[[Eucalyptus]]''. It does so from the understory to as high as {{convert|30|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground. It is highly territorial and spends half its time aggressively defending flower patches from hummingbirds of its own and other species. In addition to nectar it feeds on [[arthropod]]s captured by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch.<ref name=SOHU-BOW/> ===Reproduktado=== The sombre hummingbird's breeding season extends from November to March. It builds a cup nest of soft plant material with large lichen pieces on the outside. It typically places it like a saddle on a horizontal branch. The female incubates the clutch of two eggs for 15 to 16 days and fledging occurs about 28 days after hatch.<ref name=SOHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Aphantochroa-cirrochloris |species=Tenebra kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the sombre hummingbird as being of Least Concern. It has a large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> Except in the far south of its range it is considered locally common to common and it occurs in several protected areas.<ref name=SOHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena cirrochloris}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] o6wh0nrcd4e3dr45mpbpgez5kdryaub 9367658 9367652 2026-05-06T12:59:39Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9367658 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Tenebra kolibro |koloro = pink |dosiero = Sombre Hummingbird, Serra dos Tucanos, Brazil (14358956323).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Tenebra kolibro''' ''E. cirrochloris'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687658/93163136 |title=Sombre Hummingbird ''Aphantochroa cirrochloris'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena cirrochloris'' |dunomo aŭtoritato = ([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818) |vikispecio = ''Eupetomena cirrochloris'' |komunejo = ''Eupetomena cirrochloris'' |sinonimo= ''Campylopterus cirrochloris'', ''Aphantochroa cirrochloris'' |mapo de vivoteritorioj = Aphantochroa cirrochloris map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tenebra kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena cirrochloris'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas kiel [[endemio]] nur en sudorienta [[Brazilo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW and BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Tenebra kolibro estis iam metita en la genron ''Aphantochroa'' kiu estis foje metita en ''[[Campylopterus]]''. Baze precipe sur studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014, ''Aphantochroa'' estis kunigita fare de plimulto de la taksonomiaj sistemoj en ''Eupetomena''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist/><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Aphantochroa''.<ref name=HBW2021/> La Tenebra kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== The sombre hummingbird is about {{convert|12|cm|in|abbr=on}} long and weighs about {{convert|7.1|to|9|g|oz|abbr=on}}. The sexes are essentially the same though the female is slightly smaller than the male. They have a slightly decurved black bill. Their upperparts are bronzy green to blackish bronzy green with a coppery sheen to the uppertail [[Covert feather|coverts]]. Their underparts are dull gray with a few dull green spots on the throat. Their tail is square; its central feathers are shiny green and the rest black with a bronzy gloss.<ref name=SOHU-BOW>Züchner, T. and G. M. Kirwan (2021). Sombre Hummingbird (''Eupetomena cirrochloris''), version 1.1. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.somhum1.01.1 retrieved September 4, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The sombre hummingbird is found in eastern Brazil from [[Pernambuco]] south into [[Rio Grande do Sul]] and west as far as [[Mato Grosso]]. It inhabits the edges and understory of humid [[Primary forest|primary]] and [[secondary forest]], plantations, and gardens. The core of its habitat is the [[Atlantic Forest]] but it also occurs in the transition zone between [[cerrado]] and [[caatinga]] biomes.<ref name=SOHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The sombre hummingbird is a year-round resident throughout its range.<ref name=SOHU-BOW/> ===Manĝado=== The sombre hummingbird forages for nectar at a variety of flowering plants including introduced ''[[Eucalyptus]]''. It does so from the understory to as high as {{convert|30|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground. It is highly territorial and spends half its time aggressively defending flower patches from hummingbirds of its own and other species. In addition to nectar it feeds on [[arthropod]]s captured by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch.<ref name=SOHU-BOW/> ===Reproduktado=== The sombre hummingbird's breeding season extends from November to March. It builds a cup nest of soft plant material with large lichen pieces on the outside. It typically places it like a saddle on a horizontal branch. The female incubates the clutch of two eggs for 15 to 16 days and fledging occurs about 28 days after hatch.<ref name=SOHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Aphantochroa-cirrochloris |species=Tenebra kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the sombre hummingbird as being of Least Concern. It has a large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> Except in the far south of its range it is considered locally common to common and it occurs in several protected areas.<ref name=SOHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena cirrochloris}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] 3awjaxpvipndzbw88vmm2xbrhrvxnen 9367660 9367658 2026-05-06T13:02:26Z Kani 670 /* Aspekto */ 9367660 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Tenebra kolibro |koloro = pink |dosiero = Sombre Hummingbird, Serra dos Tucanos, Brazil (14358956323).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Tenebra kolibro''' ''E. cirrochloris'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687658/93163136 |title=Sombre Hummingbird ''Aphantochroa cirrochloris'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena cirrochloris'' |dunomo aŭtoritato = ([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818) |vikispecio = ''Eupetomena cirrochloris'' |komunejo = ''Eupetomena cirrochloris'' |sinonimo= ''Campylopterus cirrochloris'', ''Aphantochroa cirrochloris'' |mapo de vivoteritorioj = Aphantochroa cirrochloris map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tenebra kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena cirrochloris'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas kiel [[endemio]] nur en sudorienta [[Brazilo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW and BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Tenebra kolibro estis iam metita en la genron ''Aphantochroa'' kiu estis foje metita en ''[[Campylopterus]]''. Baze precipe sur studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014, ''Aphantochroa'' estis kunigita fare de plimulto de la taksonomiaj sistemoj en ''Eupetomena''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist/><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Aphantochroa''.<ref name=HBW2021/> La Tenebra kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Tenebra kolibro estas ĉirkaŭ 12 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 7,1 ĝis 9 g. Ambaŭ seksoj estas esence samaj, kvankam la ino estas iomete pli malgranda ol la masklo. Ili havas iomete kurban nigran bekon. Iliaj supraj partoj estas bronzverdaj ĝis nigrecaj bronzverdaj kun kuprobrila nuanco ĉe la supravostaj kovriloj. Iliaj subaj partoj estas obtuze grizaj kun kelkaj obtuze verdaj makuloj sur la gorĝo. Ilia vosto estas kvadrata; ĝiaj centraj plumoj estas brilverdaj kaj la cetero nigraj kun bronzeca brilo.<ref name=SOHU-BOW>Züchner, T. kaj G. M. Kirwan (2021). Sombre Hummingbird (''Eupetomena cirrochloris''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.somhum1.01.1] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The sombre hummingbird is found in eastern Brazil from [[Pernambuco]] south into [[Rio Grande do Sul]] and west as far as [[Mato Grosso]]. It inhabits the edges and understory of humid [[Primary forest|primary]] and [[secondary forest]], plantations, and gardens. The core of its habitat is the [[Atlantic Forest]] but it also occurs in the transition zone between [[cerrado]] and [[caatinga]] biomes.<ref name=SOHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The sombre hummingbird is a year-round resident throughout its range.<ref name=SOHU-BOW/> ===Manĝado=== The sombre hummingbird forages for nectar at a variety of flowering plants including introduced ''[[Eucalyptus]]''. It does so from the understory to as high as {{convert|30|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground. It is highly territorial and spends half its time aggressively defending flower patches from hummingbirds of its own and other species. In addition to nectar it feeds on [[arthropod]]s captured by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch.<ref name=SOHU-BOW/> ===Reproduktado=== The sombre hummingbird's breeding season extends from November to March. It builds a cup nest of soft plant material with large lichen pieces on the outside. It typically places it like a saddle on a horizontal branch. The female incubates the clutch of two eggs for 15 to 16 days and fledging occurs about 28 days after hatch.<ref name=SOHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Aphantochroa-cirrochloris |species=Tenebra kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the sombre hummingbird as being of Least Concern. It has a large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> Except in the far south of its range it is considered locally common to common and it occurs in several protected areas.<ref name=SOHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena cirrochloris}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] j3a74vuw37eh9lwdg86dwsr3pn5ezbp 9367663 9367660 2026-05-06T13:05:52Z Kani 670 /* Distribuo kaj habitato */ 9367663 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Tenebra kolibro |koloro = pink |dosiero = Sombre Hummingbird, Serra dos Tucanos, Brazil (14358956323).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Tenebra kolibro''' ''E. cirrochloris'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687658/93163136 |title=Sombre Hummingbird ''Aphantochroa cirrochloris'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena cirrochloris'' |dunomo aŭtoritato = ([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818) |vikispecio = ''Eupetomena cirrochloris'' |komunejo = ''Eupetomena cirrochloris'' |sinonimo= ''Campylopterus cirrochloris'', ''Aphantochroa cirrochloris'' |mapo de vivoteritorioj = Aphantochroa cirrochloris map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tenebra kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena cirrochloris'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas kiel [[endemio]] nur en sudorienta [[Brazilo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW and BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Tenebra kolibro estis iam metita en la genron ''Aphantochroa'' kiu estis foje metita en ''[[Campylopterus]]''. Baze precipe sur studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014, ''Aphantochroa'' estis kunigita fare de plimulto de la taksonomiaj sistemoj en ''Eupetomena''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist/><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Aphantochroa''.<ref name=HBW2021/> La Tenebra kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Tenebra kolibro estas ĉirkaŭ 12 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 7,1 ĝis 9 g. Ambaŭ seksoj estas esence samaj, kvankam la ino estas iomete pli malgranda ol la masklo. Ili havas iomete kurban nigran bekon. Iliaj supraj partoj estas bronzverdaj ĝis nigrecaj bronzverdaj kun kuprobrila nuanco ĉe la supravostaj kovriloj. Iliaj subaj partoj estas obtuze grizaj kun kelkaj obtuze verdaj makuloj sur la gorĝo. Ilia vosto estas kvadrata; ĝiaj centraj plumoj estas brilverdaj kaj la cetero nigraj kun bronzeca brilo.<ref name=SOHU-BOW>Züchner, T. kaj G. M. Kirwan (2021). Sombre Hummingbird (''Eupetomena cirrochloris''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.somhum1.01.1] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Tenebra kolibro troviĝas en orienta Brazilo ekde [[Pernambuko]] suden ĝis [[Rio Grande do Sul]] kaj okcidente ĝis [[Mato-Groso]]. Ĝi loĝas en la randoj kaj subvegetaĵaro de humidaj primaraj kaj sekundaraj arbaroj, plantejoj kaj ĝardenoj. La kerno de ĝia vivejo estas la [[Atlantika Arbaro]], sed ĝi troviĝas ankaŭ en la transira zono inter la biomoj de ''[[Cerrado]]'' kaj ''[[Caatinga]]''.<ref name=SOHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The sombre hummingbird is a year-round resident throughout its range.<ref name=SOHU-BOW/> ===Manĝado=== The sombre hummingbird forages for nectar at a variety of flowering plants including introduced ''[[Eucalyptus]]''. It does so from the understory to as high as {{convert|30|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground. It is highly territorial and spends half its time aggressively defending flower patches from hummingbirds of its own and other species. In addition to nectar it feeds on [[arthropod]]s captured by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch.<ref name=SOHU-BOW/> ===Reproduktado=== The sombre hummingbird's breeding season extends from November to March. It builds a cup nest of soft plant material with large lichen pieces on the outside. It typically places it like a saddle on a horizontal branch. The female incubates the clutch of two eggs for 15 to 16 days and fledging occurs about 28 days after hatch.<ref name=SOHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Aphantochroa-cirrochloris |species=Tenebra kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the sombre hummingbird as being of Least Concern. It has a large range, but its population size is unknown and believed to be decreasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> Except in the far south of its range it is considered locally common to common and it occurs in several protected areas.<ref name=SOHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena cirrochloris}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] 1mxu05v3m987sy7vs15eomwx0zbsyb3 9367664 9367663 2026-05-06T13:11:41Z Kani 670 9367664 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Tenebra kolibro |koloro = pink |dosiero = Sombre Hummingbird, Serra dos Tucanos, Brazil (14358956323).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Tenebra kolibro''' ''E. cirrochloris'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687658/93163136 |title=Sombre Hummingbird ''Aphantochroa cirrochloris'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena cirrochloris'' |dunomo aŭtoritato = ([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818) |vikispecio = ''Eupetomena cirrochloris'' |komunejo = ''Eupetomena cirrochloris'' |sinonimo= ''Campylopterus cirrochloris'', ''Aphantochroa cirrochloris'' |mapo de vivoteritorioj = Aphantochroa cirrochloris map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tenebra kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena cirrochloris'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas kiel [[endemio]] nur en sudorienta [[Brazilo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW and BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Tenebra kolibro estis iam metita en la genron ''Aphantochroa'' kiu estis foje metita en ''[[Campylopterus]]''. Baze precipe sur studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014, ''Aphantochroa'' estis kunigita fare de plimulto de la taksonomiaj sistemoj en ''Eupetomena''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist/><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Aphantochroa''.<ref name=HBW2021/> La Tenebra kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Tenebra kolibro estas ĉirkaŭ 12 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 7,1 ĝis 9 g. Ambaŭ seksoj estas esence samaj, kvankam la ino estas iomete pli malgranda ol la masklo. Ili havas iomete kurban nigran bekon. Iliaj supraj partoj estas bronzverdaj ĝis nigrecaj bronzverdaj kun kuprobrila nuanco ĉe la supravostaj kovriloj. Iliaj subaj partoj estas obtuze grizaj kun kelkaj obtuze verdaj makuloj sur la gorĝo. Ilia vosto estas kvadrata; ĝiaj centraj plumoj estas brilverdaj kaj la cetero nigraj kun bronzeca brilo.<ref name=SOHU-BOW>Züchner, T. kaj G. M. Kirwan (2021). Sombre Hummingbird (''Eupetomena cirrochloris''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.somhum1.01.1] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Tenebra kolibro troviĝas en orienta Brazilo ekde [[Pernambuko]] suden ĝis [[Rio Grande do Sul]] kaj okcidente ĝis [[Mato-Groso]]. Ĝi loĝas en la randoj kaj subvegetaĵaro de humidaj primaraj kaj sekundaraj arbaroj, plantejoj kaj ĝardenoj. La kerno de ĝia vivejo estas la [[Atlantika Arbaro]], sed ĝi troviĝas ankaŭ en la transira zono inter la biomoj de ''[[Cerrado]]'' kaj ''[[Caatinga]]''.<ref name=SOHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Tenebra kolibro estas tutjara loĝanto tra sia tuta teritorio.<ref name=SOHU-BOW/> ===Manĝado=== La Tenebra kolibro manĝadas [[nektaro]]n ĉe diversaj florplantoj, inkluzive de enkondukitaj [[eŭkalipto]]j. Ĝi faras tion de la subvegetaĵaro ĝis alteco de 30 m super la tero. Ĝi estas tre teritoriema kaj pasigas duonon de sia tempo agreseme defendante florareetojn de kolibroj de sia propra kaj aliaj specioj. Aldone al nektaro, ĝi manĝas [[artikuloj]]n kaptitajn per akcipitrado el ripozejo.<ref name=SOHU-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Tenebra kolibro daŭras de novembro ĝis marto. Ĝi konstruas tasforman neston el mola plantmaterialo kun grandaj likenpecoj ekstere. Ĝi tipe metas ĝin kiel selon sur horizontalan branĉon. La ino kovas la du ovojn dum 15 ĝis 16 tagoj kaj la [[elnestiĝo]] okazas ĉirkaŭ 28 tagojn post eloviĝo.<ref name=SOHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Aphantochroa-cirrochloris |species=Tenebra kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Tenebran kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas grandan teritorion, sed ĝia populacio estas nekonata kaj supozeble malpliiĝas. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687658/93163136 |title=Sombre Hummingbird ''Aphantochroa cirrochloris'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> Krom en la pleja sudo de sia teritorio, ĝi estas konsiderata surloke ofta ĝis ofta kaj ĝi troviĝas en pluraj protektitaj areoj.<ref name=SOHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena cirrochloris}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] rbwksa12a2lc2k8mv3u06pbc787jj73 9367665 9367664 2026-05-06T13:13:45Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9367665 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Tenebra kolibro |koloro = pink |dosiero = Sombre Hummingbird, Serra dos Tucanos, Brazil (14358956323).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Tenebra kolibro''' ''E. cirrochloris'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687658/93163136 |title=Sombre Hummingbird ''Aphantochroa cirrochloris'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena cirrochloris'' |dunomo aŭtoritato = ([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818) |vikispecio = ''Eupetomena cirrochloris'' |komunejo = ''Eupetomena cirrochloris'' |sinonimo= ''Campylopterus cirrochloris'', ''Aphantochroa cirrochloris'' |mapo de vivoteritorioj = Aphantochroa cirrochloris map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tenebra kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena cirrochloris'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas kiel [[endemio]] nur en sudorienta [[Brazilo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW and BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Tenebra kolibro estis iam metita en la genron ''Aphantochroa'' kiu estis foje metita en ''[[Campylopterus]]''. Baze precipe sur studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014, ''Aphantochroa'' estis kunigita fare de plimulto de la taksonomiaj sistemoj en ''Eupetomena''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Aphantochroa''.<ref name=HBW2021/> La Tenebra kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Tenebra kolibro estas ĉirkaŭ 12 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 7,1 ĝis 9 g. Ambaŭ seksoj estas esence samaj, kvankam la ino estas iomete pli malgranda ol la masklo. Ili havas iomete kurban nigran bekon. Iliaj supraj partoj estas bronzverdaj ĝis nigrecaj bronzverdaj kun kuprobrila nuanco ĉe la supravostaj kovriloj. Iliaj subaj partoj estas obtuze grizaj kun kelkaj obtuze verdaj makuloj sur la gorĝo. Ilia vosto estas kvadrata; ĝiaj centraj plumoj estas brilverdaj kaj la cetero nigraj kun bronzeca brilo.<ref name=SOHU-BOW>Züchner, T. kaj G. M. Kirwan (2021). Sombre Hummingbird (''Eupetomena cirrochloris''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.somhum1.01.1] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Tenebra kolibro troviĝas en orienta Brazilo ekde [[Pernambuko]] suden ĝis [[Rio Grande do Sul]] kaj okcidente ĝis [[Mato-Groso]]. Ĝi loĝas en la randoj kaj subvegetaĵaro de humidaj primaraj kaj sekundaraj arbaroj, plantejoj kaj ĝardenoj. La kerno de ĝia vivejo estas la [[Atlantika Arbaro]], sed ĝi troviĝas ankaŭ en la transira zono inter la biomoj de ''[[Cerrado]]'' kaj ''[[Caatinga]]''.<ref name=SOHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Tenebra kolibro estas tutjara loĝanto tra sia tuta teritorio.<ref name=SOHU-BOW/> ===Manĝado=== La Tenebra kolibro manĝadas [[nektaro]]n ĉe diversaj florplantoj, inkluzive de enkondukitaj [[eŭkalipto]]j. Ĝi faras tion de la subvegetaĵaro ĝis alteco de 30 m super la tero. Ĝi estas tre teritoriema kaj pasigas duonon de sia tempo agreseme defendante florareetojn de kolibroj de sia propra kaj aliaj specioj. Aldone al nektaro, ĝi manĝas [[artikuloj]]n kaptitajn per akcipitrado el ripozejo.<ref name=SOHU-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Tenebra kolibro daŭras de novembro ĝis marto. Ĝi konstruas tasforman neston el mola plantmaterialo kun grandaj likenpecoj ekstere. Ĝi tipe metas ĝin kiel selon sur horizontalan branĉon. La ino kovas la du ovojn dum 15 ĝis 16 tagoj kaj la [[elnestiĝo]] okazas ĉirkaŭ 28 tagojn post eloviĝo.<ref name=SOHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Aphantochroa-cirrochloris |species=Tenebra kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Tenebran kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas grandan teritorion, sed ĝia populacio estas nekonata kaj supozeble malpliiĝas. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687658/93163136 |title=Sombre Hummingbird ''Aphantochroa cirrochloris'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> Krom en la pleja sudo de sia teritorio, ĝi estas konsiderata surloke ofta ĝis ofta kaj ĝi troviĝas en pluraj protektitaj areoj.<ref name=SOHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena cirrochloris}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] pe6np6756ewd3v7ath0shwo1mfnk5h7 9367903 9367665 2026-05-06T21:50:57Z Kani 670 9367903 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Tenebra kolibro |koloro = pink |dosiero = Sombre Hummingbird, Serra dos Tucanos, Brazil (14358956323).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Eupetomena]]'' |genro aŭtoritato = [[John Gould|Gould]], 1853 |specio = '''Tenebra kolibro''' ''E. cirrochloris'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687658/93163136 |title=Sombre Hummingbird ''Aphantochroa cirrochloris'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Eupetomena cirrochloris'' |dunomo aŭtoritato = ([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818) |vikispecio = ''Eupetomena cirrochloris'' |komunejo = ''Eupetomena cirrochloris'' |sinonimo= ''Campylopterus cirrochloris'', ''Aphantochroa cirrochloris'' |mapo de vivoteritorioj = Aphantochroa cirrochloris map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Tenebra kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Eupetomena cirrochloris'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Eupetomena]]'' kaj troviĝas kiel [[endemio]] nur en sudorienta [[Brazilo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW and BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Tenebra kolibro estis iam metita en la genron ''Aphantochroa'' kiu estis foje metita en ''[[Campylopterus]]''. Baze precipe sur studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014, ''Aphantochroa'' estis kunigita fare de plimulto de la taksonomiaj sistemoj en ''Eupetomena''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Aphantochroa''.<ref name=HBW2021/> La Tenebra kolibro estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Tenebra kolibro estas ĉirkaŭ 12 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 7,1 ĝis 9 g. Ambaŭ seksoj estas esence samaj, kvankam la ino estas iomete pli malgranda ol la masklo. Ili havas iomete kurban nigran bekon. Iliaj supraj partoj estas bronzverdaj ĝis nigrecaj bronzverdaj kun kuprobrila nuanco ĉe la supravostaj kovriloj. Iliaj subaj partoj estas obtuze grizaj kun kelkaj obtuze verdaj makuloj sur la gorĝo. Ilia vosto estas kvadrata; ĝiaj centraj plumoj estas brilverdaj kaj la cetero nigraj kun bronzeca brilo.<ref name=SOHU-BOW>Züchner, T. kaj G. M. Kirwan (2021). Sombre Hummingbird (''Eupetomena cirrochloris''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.somhum1.01.1] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Tenebra kolibro troviĝas en orienta Brazilo ekde [[Pernambuko]] suden ĝis [[Rio Grande do Sul]] kaj okcidente ĝis [[Mato-Groso]]. Ĝi loĝas en la randoj kaj subvegetaĵaro de humidaj primaraj kaj sekundaraj arbaroj, plantejoj kaj ĝardenoj. La kerno de ĝia vivejo estas la [[Atlantika Arbaro]], sed ĝi troviĝas ankaŭ en la transira zono inter la biomoj de ''[[Cerrado]]'' kaj ''[[Caatinga]]''.<ref name=SOHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Tenebra kolibro estas tutjara loĝanto tra sia tuta teritorio.<ref name=SOHU-BOW/> ===Manĝado=== La Tenebra kolibro manĝadas [[nektaro]]n ĉe diversaj florplantoj, inkluzive de enkondukitaj [[eŭkalipto]]j. Ĝi faras tion de la subvegetaĵaro ĝis alteco de 30 m super la tero. Ĝi estas tre teritoriema kaj pasigas duonon de sia tempo agreseme defendante florareetojn de kolibroj de sia propra kaj aliaj specioj. Aldone al nektaro, ĝi manĝas [[artikuloj]]n kaptitajn per akcipitrado el ripozejo.<ref name=SOHU-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Tenebra kolibro daŭras de novembro ĝis marto. Ĝi konstruas tasforman neston el mola plantmaterialo kun grandaj likenpecoj ekstere. Ĝi tipe metas ĝin kiel selon sur horizontalan branĉon. La ino kovas la du ovojn dum 15 ĝis 16 tagoj kaj la [[elnestiĝo]] okazas ĉirkaŭ 28 tagojn post eloviĝo.<ref name=SOHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Aphantochroa-cirrochloris |species=Tenebra kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Tenebran kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas grandan teritorion, sed ĝia populacio estas nekonata kaj supozeble malpliiĝas. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687658/93163136 |title=Sombre Hummingbird ''Aphantochroa cirrochloris'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> Krom en la pleja sudo de sia teritorio, ĝi estas konsiderata surloke ofta ĝis ofta kaj ĝi troviĝas en pluraj protektitaj areoj.<ref name=SOHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Eupetomena cirrochloris}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] 80qvemoofhi74dikp9swkvfx5rorohh 0 943038 9367654 2026-05-06T12:53:53Z Kani 670 Alidirektigis al [[Tenebra kolibro]] 9367654 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Tenebra kolibro]] ecvbdnzoe9ci9pwrixb5l4xqttnfo68 1 943039 9367678 2026-05-06T14:15:59Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). ~~~~" 9367678 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:15, 6 maj. 2026 (UTC) r1s5571cgdaxn0ne465ws0oroqjngy7 1 943040 9367679 2026-05-06T14:17:21Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas fakte ankoraŭ [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ tri aliaj vikipediaj artikoloj ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Tio preskaŭ sufiĉas, kvar aŭ kvin estus kontentige multaj... ~~~~" 9367679 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas fakte ankoraŭ [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ tri aliaj vikipediaj artikoloj ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Tio preskaŭ sufiĉas, kvar aŭ kvin estus kontentige multaj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:17, 6 maj. 2026 (UTC) 08zpi8c6ai7zwuo3cjlibm0wj94v3ww 1 943041 9367689 2026-05-06T15:01:52Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). ~~~~" 9367689 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:01, 6 maj. 2026 (UTC) 1vtgfom9vfd2yjotgx5uiarpxjrylo4 1 943042 9367690 2026-05-06T15:02:20Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). ~~~~" 9367690 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:02, 6 maj. 2026 (UTC) k022oqvk3j22mea8x676n5els16ayyq 1 943043 9367691 2026-05-06T15:03:10Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). ~~~~" 9367691 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:03, 6 maj. 2026 (UTC) n2fhzyjm4pw9n41zznmuwscj9h0dov8 1 943044 9367692 2026-05-06T15:03:43Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas)." 9367692 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). r9efbdyaknhbl7m3kzkwe7qqv3mrkmn 9367693 9367692 2026-05-06T15:03:56Z ThomasPusch 1869 9367693 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:03, 6 maj. 2026 (UTC) n2fhzyjm4pw9n41zznmuwscj9h0dov8 9367708 9367693 2026-05-06T15:20:34Z ThomasPusch 1869 9367708 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:03, 6 maj. 2026 (UTC) :Cetere: artikola ĝermo devas nepre havi almenaŭ 3 frazojn. Mi tial aldonas al la nun 2 frazojn trian, kaj ampleksigas la unuan frazon al fakte du kunmetitaj frazoj. Se oni ankoraŭ tranĉus ilin, oni eĉ havus kvar, sed tio stile iom malelegantus kaj ne necesas. Sed gravas nepre ne pensi, ke eblus plikoncizigi la enhavon, ĉar malpli ol 3 frazoj vere ne rajtas esti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:20, 6 maj. 2026 (UTC) n8f1ry7w8euxv5yc7emfocclhmygecw 1 943045 9367698 2026-05-06T15:06:02Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:02, 6 maj. 2026 (UTC)" 9367698 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:02, 6 maj. 2026 (UTC) k022oqvk3j22mea8x676n5els16ayyq 0 943046 9367701 2026-05-06T15:07:30Z HaleBopp 52251 Kreado de Norda kurbabekulo 9367701 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Norda kurbabekulo |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Northern Bentbill (Oncostoma cinereigulare) (5771914809) (cropped).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Kostariko]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Oncostoma]]'' |specio = '''''O. cinereigulare''''' - '''norda kurbabekulo''' |statuso = LC |dunomo = ''Oncostoma cinereigulare'' |dunomo aŭtoritato = ([[Sclater, PL]], 1857) |mapo de vivoteritorioj = Oncostoma cinereigulare map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = ''Todirostrum cinereigulare'' (pranomo) |vikispecio = |komunejo = }} La '''norda kurbabekulo'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Oncostoma cinereigulare]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en [[Meksiko]] kaj [[Centrameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 6-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Oncostoma]]'' <small>[[Sclater, PL]], 1862</small> - kurbabekulo ****''Oncostoma cinereigulare'' <small>([[Sclater, PL]], 1857)</small> - norda kurbabekulo {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca genra nomo ''Oncostoma'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''ὄγκος'' (''onkos'' = "hoko") kaj ''στόμα'' (''stoma'' = "buŝo"), ĉar la birdoj de tiu genro havas distingan malsupren kurban bekon<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/norben1/cur/introduction Birds of the World], Northern Bentbill.</ref>. La [[specia epiteto]] ''cinereigulare'' estas [[latina]] kunmetaĵo el ''cĭnĕrĕus'' (= "cindrokolora") kaj ''gŭla'' (= "gorĝo"), ĉar tiu specio havas palgrizajn gorĝon kaj bruston, olivoverde striitajn<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La norda kurbabekulo troviĝas de suda [[Meksiko]], suden ĝis uesta [[Panamo]]. Ĝi vivas en arbustaroj kaj densaj subkreskaĵaroj de humidaj ebenaĵaj arbaroj, arbarorandoj, tropikaj deciduaj arbaroj, duarangaj arbaretoj kaj arbustaj duonmalfermitaj areoj; de marnivelo ĝis 1200 m, loke ĝis 1450 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] dn89by0qjf19vst3wo2nh8q0lxtt9op 0 943047 9367702 2026-05-06T15:07:34Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Norda kurbabekulo 9367702 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Norda kurbabekulo]] r3urx1i4hr5aksiyczig12gxcyi248y 1 943048 9367710 2026-05-06T15:23:32Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). ~~~~" 9367710 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:23, 6 maj. 2026 (UTC) pws56dsjt5b106ttpab58dkbfvveoo9 0 943049 9367711 2026-05-06T15:23:39Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "[[File:Felber Tauern.JPG|thumb|''Felber Tauern'' de norde, maldekstre ''Tauernkogel'']] '''Felber Tauern''' (ankaŭ nomata *Windisch-Matreier Tauern*) estas montpasejo en la Hohe Tauern, alta je 2465 m s. m. Sur ĝia pasejsupro staras la en 1952 konsekrita Tauern-kruco, antaŭ kiu oni celebras montan meson en la lasta dimanĉo de aŭgusto. ==Topografio== ''Felber Tauern'' situas inter la grupoj ''Venediger'' kaj ''Granatspitz'' kaj kunligas [[Salcburgio]]n kun d..." 9367711 wikitext text/x-wiki [[File:Felber Tauern.JPG|thumb|''Felber Tauern'' de norde, maldekstre ''Tauernkogel'']] '''Felber Tauern''' (ankaŭ nomata *Windisch-Matreier Tauern*) estas montpasejo en la Hohe Tauern, alta je 2465 m s. m. Sur ĝia pasejsupro staras la en 1952 konsekrita Tauern-kruco, antaŭ kiu oni celebras montan meson en la lasta dimanĉo de aŭgusto. ==Topografio== ''Felber Tauern'' situas inter la grupoj ''Venediger'' kaj ''Granatspitz'' kaj kunligas [[Salcburgio]]n kun [[distrikto Lienz|Orienta Tirolo]], respektive la valon de [[Mittersill]] (Felbertal) kun la valo de [[Matrei in Osttirol|Matrei]] (Tauerntal). La pasejo ne estas traveturebla per veturiloj kaj dum la romia epoko ĝi estis la plej ofte uzata transirejo de la Tauern-montaro. Ĝi troviĝas inter la monto ' Tauernkogel'' (2988 m) okcidente kaj ''Hochgasser'' (2922 m) oriente; okcidente supre, je alteco de 2481 m, situas la kabano ''St. Pöltner Hütte'', kaj ekde 1975 ĉi tie pasas la 380-kV-elektrolinio de [[Kaprun]] al [[Lienz]]. ''Felber Tauern'' havas ankoraŭ duan transirejon: temas pri la malnova pado por portobestoj, kiu sur malnovaj mapoj estas nomata ''Alter Tauern'' aŭ ''Ganzer Tauern'', sed kiu hodiaŭ same ne plu estas uzata. Tiu ĉi pado kaj la nuna migrovojo (ĉi tie nomata ''Samerweg'') inter Matrei kaj Mittersill kuniĝas sude ĉe ''Göttlicher Stein'' (2148 m) kaj norde malsupre de ''Naßfeld''. Nur ekde la mezo de la 1960-aj jaroj la valoj Felbertal kaj Tauerntal estis kunligitaj per la [[Felbertauern-tunelo]] en alteco de 1632 m (sur tirola teritorio). Tiel ĝi, kune kun la Felbertauern-ŝoseo, prezentas la plej mallongan vojon inter Salcburgio kaj Orienta Tirolo. Tamen, la Felbertauern-ŝoseo fakte ligas la valon ''Amertal'' (tuj apud Felbertal) kun la valo ''Tauerntal''. ==Historio== Kiel ĉe ĉiuj pasejoj, ankaŭ en la Tauern-montaro estas malfacile diri, kiam ili estis unuafoje trairitaj. Certe tio okazis ĉe kelkaj jam en la [[ŝtonepoko]], kaj ekde la [[bronzepoko]] oni povas supozi regulajn trairojn por la plej multaj Tauern-pasejoj. Hodiaŭ ŝajnas, ke tute aparte ''Felber Tauern'' havis certan signifon en la bronzepoko kiel la plej grava regiona pasejo inter ''Hochtor'' kaj ''Birnlücke''. La aliaj pasejoj inter ili – la triopo ''Sulzbacher Thörl'' (2280 m, 2970 m kaj 2953 m) kaj ''Plesnitzscharte'' (2693 m) – havis nur tre malgrandan lokan signifon. Verŝajne jam en la bronzepoko la Taŭriskoj elkonstruis la plej malfacilajn vojpartojn trans ''Felber Tauern'', ĉar estis ĝuste ili, kiuj praktikis minadon kaj agrikulturon en tiu ĉi regiono kaj bezonis taŭgajn vojojn. La fruepoka longdistanca transita komerco verŝajne ne pasis trans ''Felber Tauern'', sed la ĉirkaŭaĵo de la pasejo (kiel la tuta Tauern-montaro) estis cel- kaj deirpunkto de gravaj longdistancaj komercvojoj, sur kiuj la Taŭriskoj interŝanĝis ĉefe siajn minproduktojn kontraŭ konsumvaroj kaj luksaĵoj. Ekzistas multaj unuopaj trovaĵoj en la flankaj valoj, kiuj atestas pri tia trafiko sur tiuj fruaj taŭriskaj padoj. En la ferepoko la trafiko trans ''Felber Tauern'' plifortiĝis; la malnovaj vojoj, kiuj ĝis tiam estis prefere fin- aŭ komencpunktoj de komercvojoj, evoluis pli kaj pli al transitaj itineroj de longdistanca komerco. Ties portistoj estis verŝajne [[etruskoj|etruskaj]] komercistoj devenantaj el [[etruria|Etrurio]] kaj [[Veneto]], kiuj sur siaj vojoj norden verŝajne trairis la tutajn orientajn Alpojn. En la [[romia Imperio|romia]] epoko la vojo trans ''Felber Tauern'' estis, pro sia senglacieco sed ankaŭ pro la ĉirkaŭa orminado, verŝajne la plej signifa pasejo de la montoĉeno ''[[Hohe Tauern]]''. La vojoj ĉe ''Felber Tauern'' estis vaste elkonstruitaj de la romianoj. Ili tamen ne estis travetureblaj per veturiloj, sed nur uzeblaj per portobestoj. ==Akcidento de 1878== La plej malfeliĉa konata akcidento sur la pado por portobestoj trans ''Felber Tauern'' okazis en la dua duono de la 19-a jarcento. La brutkomercisto Hochfilzer (farmisto de la bieno de Sattlerbauer en Mittersill) ekiris frumatene la 27-an de majo 1878 kun ok brutpelistoj kaj grego de proksimume 130 brutoj de ĉe ''Matreier Tauernhaus'', por fari la etapon de tie trans la pasejon ĝis la ''Tauernhaus Spital''. Dum la malsupreniro super ''Naßfeld'' ĉe la flanko de Mittersill frue vespere, okazis subita veterŝanĝo, kaj en la neĝoŝtormo kvar el la viroj (Vinzenz Riepler el Matrei, Michael Rucker kaj Josef Wimmer el [[Virgen]] kaj Sebastian Kratzer el [[Prägraten]]) perdis sian vivon. Ankaŭ el la brutgrego transvivis la malfeliĉon nur kelkaj malmultaj bestoj. La odoro de la bestkadavroj poste altiris [[grifo|ansergrifojn]], kiuj ne nestas tie kaj venis el regionoj sude de la ĉefa alpa kresto; ekde tiam ili estas observeblaj ĉiujare dum somere kiel ''vizitantoj'' en la supraj eroj de la valoj ''Felbertal'' kaj ''Hollersbachtal''. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://austria-forum.org/af/AEIOU/Felber_Tauern AEIOU-leksikono] *[https://www.felbertauernstrasse.at/ ŝoseo je ''Felbertauern''] *[https://www.quaeldich.de/paesse/felbertauern/ porbiciklista paĝaro ''quaeldich.de''] *[https://www.nationalpark.at/de/nationalpark/taeler-gipfel/felbertal porturismaj informoj ĉe ''nationalpark.at''] [[kategorio:Hohe Tauern]] [[kategorio:Distrikto Lienz]] [[kategorio:Pinzgau]] [[kategorio:Montpasejoj]] r3rj027kprjbl2zy8kypj60sanao3gx 9367717 9367711 2026-05-06T15:24:31Z Tirolischleioans 254019 /* Topografio */ 9367717 wikitext text/x-wiki [[File:Felber Tauern.JPG|thumb|''Felber Tauern'' de norde, maldekstre ''Tauernkogel'']] '''Felber Tauern''' (ankaŭ nomata *Windisch-Matreier Tauern*) estas montpasejo en la Hohe Tauern, alta je 2465 m s. m. Sur ĝia pasejsupro staras la en 1952 konsekrita Tauern-kruco, antaŭ kiu oni celebras montan meson en la lasta dimanĉo de aŭgusto. ==Topografio== ''Felber Tauern'' situas inter la grupoj ''Venediger'' kaj ''Granatspitz'' kaj kunligas [[Salcburgio]]n kun [[distrikto Lienz|Orienta Tirolo]], respektive la valon de [[Mittersill]] (Felbertal) kun la valo de [[Matrei (Tirolo)|Matrei]] (Tauerntal). La pasejo ne estas traveturebla per veturiloj kaj dum la romia epoko ĝi estis la plej ofte uzata transirejo de la Tauern-montaro. Ĝi troviĝas inter la monto ' Tauernkogel'' (2988 m) okcidente kaj ''Hochgasser'' (2922 m) oriente; okcidente supre, je alteco de 2481 m, situas la kabano ''St. Pöltner Hütte'', kaj ekde 1975 ĉi tie pasas la 380-kV-elektrolinio de [[Kaprun]] al [[Lienz]]. ''Felber Tauern'' havas ankoraŭ duan transirejon: temas pri la malnova pado por portobestoj, kiu sur malnovaj mapoj estas nomata ''Alter Tauern'' aŭ ''Ganzer Tauern'', sed kiu hodiaŭ same ne plu estas uzata. Tiu ĉi pado kaj la nuna migrovojo (ĉi tie nomata ''Samerweg'') inter Matrei kaj Mittersill kuniĝas sude ĉe ''Göttlicher Stein'' (2148 m) kaj norde malsupre de ''Naßfeld''. Nur ekde la mezo de la 1960-aj jaroj la valoj Felbertal kaj Tauerntal estis kunligitaj per la [[Felbertauern-tunelo]] en alteco de 1632 m (sur tirola teritorio). Tiel ĝi, kune kun la Felbertauern-ŝoseo, prezentas la plej mallongan vojon inter Salcburgio kaj Orienta Tirolo. Tamen, la Felbertauern-ŝoseo fakte ligas la valon ''Amertal'' (tuj apud Felbertal) kun la valo ''Tauerntal''. ==Historio== Kiel ĉe ĉiuj pasejoj, ankaŭ en la Tauern-montaro estas malfacile diri, kiam ili estis unuafoje trairitaj. Certe tio okazis ĉe kelkaj jam en la [[ŝtonepoko]], kaj ekde la [[bronzepoko]] oni povas supozi regulajn trairojn por la plej multaj Tauern-pasejoj. Hodiaŭ ŝajnas, ke tute aparte ''Felber Tauern'' havis certan signifon en la bronzepoko kiel la plej grava regiona pasejo inter ''Hochtor'' kaj ''Birnlücke''. La aliaj pasejoj inter ili – la triopo ''Sulzbacher Thörl'' (2280 m, 2970 m kaj 2953 m) kaj ''Plesnitzscharte'' (2693 m) – havis nur tre malgrandan lokan signifon. Verŝajne jam en la bronzepoko la Taŭriskoj elkonstruis la plej malfacilajn vojpartojn trans ''Felber Tauern'', ĉar estis ĝuste ili, kiuj praktikis minadon kaj agrikulturon en tiu ĉi regiono kaj bezonis taŭgajn vojojn. La fruepoka longdistanca transita komerco verŝajne ne pasis trans ''Felber Tauern'', sed la ĉirkaŭaĵo de la pasejo (kiel la tuta Tauern-montaro) estis cel- kaj deirpunkto de gravaj longdistancaj komercvojoj, sur kiuj la Taŭriskoj interŝanĝis ĉefe siajn minproduktojn kontraŭ konsumvaroj kaj luksaĵoj. Ekzistas multaj unuopaj trovaĵoj en la flankaj valoj, kiuj atestas pri tia trafiko sur tiuj fruaj taŭriskaj padoj. En la ferepoko la trafiko trans ''Felber Tauern'' plifortiĝis; la malnovaj vojoj, kiuj ĝis tiam estis prefere fin- aŭ komencpunktoj de komercvojoj, evoluis pli kaj pli al transitaj itineroj de longdistanca komerco. Ties portistoj estis verŝajne [[etruskoj|etruskaj]] komercistoj devenantaj el [[etruria|Etrurio]] kaj [[Veneto]], kiuj sur siaj vojoj norden verŝajne trairis la tutajn orientajn Alpojn. En la [[romia Imperio|romia]] epoko la vojo trans ''Felber Tauern'' estis, pro sia senglacieco sed ankaŭ pro la ĉirkaŭa orminado, verŝajne la plej signifa pasejo de la montoĉeno ''[[Hohe Tauern]]''. La vojoj ĉe ''Felber Tauern'' estis vaste elkonstruitaj de la romianoj. Ili tamen ne estis travetureblaj per veturiloj, sed nur uzeblaj per portobestoj. ==Akcidento de 1878== La plej malfeliĉa konata akcidento sur la pado por portobestoj trans ''Felber Tauern'' okazis en la dua duono de la 19-a jarcento. La brutkomercisto Hochfilzer (farmisto de la bieno de Sattlerbauer en Mittersill) ekiris frumatene la 27-an de majo 1878 kun ok brutpelistoj kaj grego de proksimume 130 brutoj de ĉe ''Matreier Tauernhaus'', por fari la etapon de tie trans la pasejon ĝis la ''Tauernhaus Spital''. Dum la malsupreniro super ''Naßfeld'' ĉe la flanko de Mittersill frue vespere, okazis subita veterŝanĝo, kaj en la neĝoŝtormo kvar el la viroj (Vinzenz Riepler el Matrei, Michael Rucker kaj Josef Wimmer el [[Virgen]] kaj Sebastian Kratzer el [[Prägraten]]) perdis sian vivon. Ankaŭ el la brutgrego transvivis la malfeliĉon nur kelkaj malmultaj bestoj. La odoro de la bestkadavroj poste altiris [[grifo|ansergrifojn]], kiuj ne nestas tie kaj venis el regionoj sude de la ĉefa alpa kresto; ekde tiam ili estas observeblaj ĉiujare dum somere kiel ''vizitantoj'' en la supraj eroj de la valoj ''Felbertal'' kaj ''Hollersbachtal''. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://austria-forum.org/af/AEIOU/Felber_Tauern AEIOU-leksikono] *[https://www.felbertauernstrasse.at/ ŝoseo je ''Felbertauern''] *[https://www.quaeldich.de/paesse/felbertauern/ porbiciklista paĝaro ''quaeldich.de''] *[https://www.nationalpark.at/de/nationalpark/taeler-gipfel/felbertal porturismaj informoj ĉe ''nationalpark.at''] [[kategorio:Hohe Tauern]] [[kategorio:Distrikto Lienz]] [[kategorio:Pinzgau]] [[kategorio:Montpasejoj]] nbwdpkqaonpr6ewstkd1wxtsd8e72qw 9367729 9367717 2026-05-06T15:28:13Z Tirolischleioans 254019 9367729 wikitext text/x-wiki [[File:Felber Tauern.JPG|thumb|''Felber Tauern'' de norde, maldekstre ''Tauernkogel'']] '''Felber Tauern''' (ankaŭ nomata *Windisch-Matreier Tauern*) estas montpasejo en la Hohe Tauern, alta je 2465 m s. m. Sur ĝia pasejsupro staras la en 1952 konsekrita Tauern-kruco, antaŭ kiu oni celebras montan meson en la lasta dimanĉo de aŭgusto. ==Topografio== ''Felber Tauern'' situas inter la grupoj ''Venediger'' kaj ''Granatspitz'' kaj kunligas [[Salcburgio]]n kun [[distrikto Lienz|Orienta Tirolo]], respektive la valon de [[Mittersill]] (Felbertal) kun la valo de [[Matrei (Tirolo)|Matrei]] (Tauerntal). La pasejo ne estas traveturebla per veturiloj kaj dum la romia epoko ĝi estis la plej ofte uzata transirejo de la Tauern-montaro. Ĝi troviĝas inter la monto ' Tauernkogel'' (2988 m) okcidente kaj ''Hochgasser'' (2922 m) oriente; okcidente supre, je alteco de 2481 m, situas la kabano ''St. Pöltner Hütte'', kaj ekde 1975 ĉi tie pasas la 380-kV-elektrolinio de [[Kaprun]] al [[Lienz]]. ''Felber Tauern'' havas ankoraŭ duan transirejon: temas pri la malnova pado por portobestoj, kiu sur malnovaj mapoj estas nomata ''Alter Tauern'' aŭ ''Ganzer Tauern'', sed kiu hodiaŭ same ne plu estas uzata. Tiu ĉi pado kaj la nuna migrovojo (ĉi tie nomata ''Samerweg'') inter Matrei kaj Mittersill kuniĝas sude ĉe ''Göttlicher Stein'' (2148 m) kaj norde malsupre de ''Naßfeld''. Nur ekde la mezo de la 1960-aj jaroj la valoj Felbertal kaj Tauerntal estis kunligitaj per la [[Felbertauern-tunelo]] en alteco de 1632 m (sur tirola teritorio). Tiel ĝi, kune kun la Felbertauern-ŝoseo, prezentas la plej mallongan vojon inter Salcburgio kaj Orienta Tirolo. Tamen, la Felbertauern-ŝoseo fakte ligas la valon ''Amertal'' (tuj apud Felbertal) kun la valo ''Tauerntal''. ==Historio== Kiel ĉe ĉiuj pasejoj, ankaŭ en la Tauern-montaro estas malfacile diri, kiam ili estis unuafoje trairitaj. Certe tio okazis ĉe kelkaj jam en la [[ŝtonepoko]], kaj ekde la [[bronzepoko]] oni povas supozi regulajn trairojn por la plej multaj Tauern-pasejoj. Hodiaŭ ŝajnas, ke tute aparte ''Felber Tauern'' havis certan signifon en la bronzepoko kiel la plej grava regiona pasejo inter ''Hochtor'' kaj ''Birnlücke''. La aliaj pasejoj inter ili – la triopo ''Sulzbacher Thörl'' (2280 m, 2970 m kaj 2953 m) kaj ''Plesnitzscharte'' (2693 m) – havis nur tre malgrandan lokan signifon. Verŝajne jam en la bronzepoko la Taŭriskoj elkonstruis la plej malfacilajn vojpartojn trans ''Felber Tauern'', ĉar estis ĝuste ili, kiuj praktikis minadon kaj agrikulturon en tiu ĉi regiono kaj bezonis taŭgajn vojojn. La fruepoka longdistanca transita komerco verŝajne ne pasis trans ''Felber Tauern'', sed la ĉirkaŭaĵo de la pasejo (kiel la tuta Tauern-montaro) estis cel- kaj deirpunkto de gravaj longdistancaj komercvojoj, sur kiuj la Taŭriskoj interŝanĝis ĉefe siajn minproduktojn kontraŭ konsumvaroj kaj luksaĵoj. Ekzistas multaj unuopaj trovaĵoj en la flankaj valoj, kiuj atestas pri tia trafiko sur tiuj fruaj taŭriskaj padoj. En la ferepoko la trafiko trans ''Felber Tauern'' plifortiĝis; la malnovaj vojoj, kiuj ĝis tiam estis prefere fin- aŭ komencpunktoj de komercvojoj, evoluis pli kaj pli al transitaj itineroj de longdistanca komerco. Ties portistoj estis verŝajne [[etruskoj|etruskaj]] komercistoj devenantaj el [[etruria|Etrurio]] kaj [[Veneto]], kiuj sur siaj vojoj norden verŝajne trairis la tutajn orientajn Alpojn. En la [[romia Imperio|romia]] epoko la vojo trans ''Felber Tauern'' estis, pro sia senglacieco sed ankaŭ pro la ĉirkaŭa orminado, verŝajne la plej signifa pasejo de la montoĉeno ''[[Hohe Tauern]]''. La vojoj ĉe ''Felber Tauern'' estis vaste elkonstruitaj de la romianoj. Ili tamen ne estis travetureblaj per veturiloj, sed nur uzeblaj per portobestoj. ==Akcidento de 1878== La plej malfeliĉa konata akcidento sur la pado por portobestoj trans ''Felber Tauern'' okazis en la dua duono de la 19-a jarcento. La brutkomercisto Hochfilzer (farmisto de la bieno de Sattlerbauer en Mittersill) ekiris frumatene la 27-an de majo 1878 kun ok brutpelistoj kaj grego de proksimume 130 brutoj de ĉe ''Matreier Tauernhaus'', por fari la etapon de tie trans la pasejon ĝis la ''Tauernhaus Spital''. Dum la malsupreniro super ''Naßfeld'' ĉe la flanko de Mittersill frue vespere, okazis subita veterŝanĝo, kaj en la neĝoŝtormo kvar el la viroj (Vinzenz Riepler el Matrei, Michael Rucker kaj Josef Wimmer el [[Virgen]] kaj Sebastian Kratzer el [[prägraten am Großvenediger|Prägraten]]) perdis sian vivon. Ankaŭ el la brutgrego transvivis la malfeliĉon nur kelkaj malmultaj bestoj. La odoro de la bestkadavroj poste altiris [[grifo|ansergrifojn]], kiuj ne nestas tie kaj venis el regionoj sude de la ĉefa alpa kresto; ekde tiam ili estas observeblaj ĉiujare dum somere kiel ''vizitantoj'' en la supraj eroj de la valoj ''Felbertal'' kaj ''Hollersbachtal''. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://austria-forum.org/af/AEIOU/Felber_Tauern AEIOU-leksikono] *[https://www.felbertauernstrasse.at/ ŝoseo je ''Felbertauern''] *[https://www.quaeldich.de/paesse/felbertauern/ porbiciklista paĝaro ''quaeldich.de''] *[https://www.nationalpark.at/de/nationalpark/taeler-gipfel/felbertal porturismaj informoj ĉe ''nationalpark.at''] [[kategorio:Hohe Tauern]] [[kategorio:Distrikto Lienz]] [[kategorio:Pinzgau]] [[kategorio:Montpasejoj]] m7xsm37b2ldtfgtmlard7s9xfhecooi 9367730 9367729 2026-05-06T15:29:10Z Tirolischleioans 254019 9367730 wikitext text/x-wiki [[File:Felber Tauern.JPG|thumb|''Felber Tauern'' de norde, maldekstre ''Tauernkogel'']] '''Felber Tauern''' (ankaŭ nomata ''Windisch-Matreier Tauern'') estas montpasejo en [[Aŭstrio|Aŭstrujo]] je ''Hohe Tauern'', alta je 2465 m s. m. Sur ĝia pasejsupro staras la en 1952 konsekrita Tauern-kruco, antaŭ kiu oni celebras montan meson en la lasta dimanĉo de aŭgusto. ==Topografio== ''Felber Tauern'' situas inter la grupoj ''Venediger'' kaj ''Granatspitz'' kaj kunligas [[Salcburgio]]n kun [[distrikto Lienz|Orienta Tirolo]], respektive la valon de [[Mittersill]] (Felbertal) kun la valo de [[Matrei (Tirolo)|Matrei]] (Tauerntal). La pasejo ne estas traveturebla per veturiloj kaj dum la romia epoko ĝi estis la plej ofte uzata transirejo de la Tauern-montaro. Ĝi troviĝas inter la monto ' Tauernkogel'' (2988 m) okcidente kaj ''Hochgasser'' (2922 m) oriente; okcidente supre, je alteco de 2481 m, situas la kabano ''St. Pöltner Hütte'', kaj ekde 1975 ĉi tie pasas la 380-kV-elektrolinio de [[Kaprun]] al [[Lienz]]. ''Felber Tauern'' havas ankoraŭ duan transirejon: temas pri la malnova pado por portobestoj, kiu sur malnovaj mapoj estas nomata ''Alter Tauern'' aŭ ''Ganzer Tauern'', sed kiu hodiaŭ same ne plu estas uzata. Tiu ĉi pado kaj la nuna migrovojo (ĉi tie nomata ''Samerweg'') inter Matrei kaj Mittersill kuniĝas sude ĉe ''Göttlicher Stein'' (2148 m) kaj norde malsupre de ''Naßfeld''. Nur ekde la mezo de la 1960-aj jaroj la valoj Felbertal kaj Tauerntal estis kunligitaj per la [[Felbertauern-tunelo]] en alteco de 1632 m (sur tirola teritorio). Tiel ĝi, kune kun la Felbertauern-ŝoseo, prezentas la plej mallongan vojon inter Salcburgio kaj Orienta Tirolo. Tamen, la Felbertauern-ŝoseo fakte ligas la valon ''Amertal'' (tuj apud Felbertal) kun la valo ''Tauerntal''. ==Historio== Kiel ĉe ĉiuj pasejoj, ankaŭ en la Tauern-montaro estas malfacile diri, kiam ili estis unuafoje trairitaj. Certe tio okazis ĉe kelkaj jam en la [[ŝtonepoko]], kaj ekde la [[bronzepoko]] oni povas supozi regulajn trairojn por la plej multaj Tauern-pasejoj. Hodiaŭ ŝajnas, ke tute aparte ''Felber Tauern'' havis certan signifon en la bronzepoko kiel la plej grava regiona pasejo inter ''Hochtor'' kaj ''Birnlücke''. La aliaj pasejoj inter ili – la triopo ''Sulzbacher Thörl'' (2280 m, 2970 m kaj 2953 m) kaj ''Plesnitzscharte'' (2693 m) – havis nur tre malgrandan lokan signifon. Verŝajne jam en la bronzepoko la Taŭriskoj elkonstruis la plej malfacilajn vojpartojn trans ''Felber Tauern'', ĉar estis ĝuste ili, kiuj praktikis minadon kaj agrikulturon en tiu ĉi regiono kaj bezonis taŭgajn vojojn. La fruepoka longdistanca transita komerco verŝajne ne pasis trans ''Felber Tauern'', sed la ĉirkaŭaĵo de la pasejo (kiel la tuta Tauern-montaro) estis cel- kaj deirpunkto de gravaj longdistancaj komercvojoj, sur kiuj la Taŭriskoj interŝanĝis ĉefe siajn minproduktojn kontraŭ konsumvaroj kaj luksaĵoj. Ekzistas multaj unuopaj trovaĵoj en la flankaj valoj, kiuj atestas pri tia trafiko sur tiuj fruaj taŭriskaj padoj. En la ferepoko la trafiko trans ''Felber Tauern'' plifortiĝis; la malnovaj vojoj, kiuj ĝis tiam estis prefere fin- aŭ komencpunktoj de komercvojoj, evoluis pli kaj pli al transitaj itineroj de longdistanca komerco. Ties portistoj estis verŝajne [[etruskoj|etruskaj]] komercistoj devenantaj el [[etruria|Etrurio]] kaj [[Veneto]], kiuj sur siaj vojoj norden verŝajne trairis la tutajn orientajn Alpojn. En la [[romia Imperio|romia]] epoko la vojo trans ''Felber Tauern'' estis, pro sia senglacieco sed ankaŭ pro la ĉirkaŭa orminado, verŝajne la plej signifa pasejo de la montoĉeno ''[[Hohe Tauern]]''. La vojoj ĉe ''Felber Tauern'' estis vaste elkonstruitaj de la romianoj. Ili tamen ne estis travetureblaj per veturiloj, sed nur uzeblaj per portobestoj. ==Akcidento de 1878== La plej malfeliĉa konata akcidento sur la pado por portobestoj trans ''Felber Tauern'' okazis en la dua duono de la 19-a jarcento. La brutkomercisto Hochfilzer (farmisto de la bieno de Sattlerbauer en Mittersill) ekiris frumatene la 27-an de majo 1878 kun ok brutpelistoj kaj grego de proksimume 130 brutoj de ĉe ''Matreier Tauernhaus'', por fari la etapon de tie trans la pasejon ĝis la ''Tauernhaus Spital''. Dum la malsupreniro super ''Naßfeld'' ĉe la flanko de Mittersill frue vespere, okazis subita veterŝanĝo, kaj en la neĝoŝtormo kvar el la viroj (Vinzenz Riepler el Matrei, Michael Rucker kaj Josef Wimmer el [[Virgen]] kaj Sebastian Kratzer el [[prägraten am Großvenediger|Prägraten]]) perdis sian vivon. Ankaŭ el la brutgrego transvivis la malfeliĉon nur kelkaj malmultaj bestoj. La odoro de la bestkadavroj poste altiris [[grifo|ansergrifojn]], kiuj ne nestas tie kaj venis el regionoj sude de la ĉefa alpa kresto; ekde tiam ili estas observeblaj ĉiujare dum somere kiel ''vizitantoj'' en la supraj eroj de la valoj ''Felbertal'' kaj ''Hollersbachtal''. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://austria-forum.org/af/AEIOU/Felber_Tauern AEIOU-leksikono] *[https://www.felbertauernstrasse.at/ ŝoseo je ''Felbertauern''] *[https://www.quaeldich.de/paesse/felbertauern/ porbiciklista paĝaro ''quaeldich.de''] *[https://www.nationalpark.at/de/nationalpark/taeler-gipfel/felbertal porturismaj informoj ĉe ''nationalpark.at''] [[kategorio:Hohe Tauern]] [[kategorio:Distrikto Lienz]] [[kategorio:Pinzgau]] [[kategorio:Montpasejoj]] 50ki2pxjq3svfliet9u6tqdmzxcfnhm 9367731 9367730 2026-05-06T15:30:18Z Tirolischleioans 254019 9367731 wikitext text/x-wiki [[File:Felber Tauern.JPG|thumb|''Felber Tauern'' de norde, maldekstre ''Tauernkogel'']] '''Felber Tauern''' (ankaŭ nomata ''Windisch-Matreier Tauern'') estas montpasejo en [[Aŭstrio|Aŭstrujo]] je ''Hohe Tauern'', alta je 2465 m s. m. Sur ĝia pasejsupro staras la en 1952 konsekrita Tauern-kruco, antaŭ kiu oni celebras montan meson en la lasta dimanĉo de aŭgusto. ==Topografio== ''Felber Tauern'' situas inter la grupoj ''Venediger'' kaj ''Granatspitz'' kaj kunligas [[Salcburgio]]n kun [[distrikto Lienz|Orienta Tirolo]], respektive la valon de [[Mittersill]] (Felbertal) kun la valo de [[Matrei (Tirolo)|Matrei]] (Tauerntal). La pasejo ne estas traveturebla per veturiloj kaj dum la romia epoko ĝi estis la plej ofte uzata transirejo de la Tauern-montaro. Ĝi troviĝas inter la monto ' Tauernkogel'' (2988 m) okcidente kaj ''Hochgasser'' (2922 m) oriente; okcidente supre, je alteco de 2481 m, situas la kabano ''St. Pöltner Hütte'', kaj ekde 1975 ĉi tie pasas la 380-kV-elektrolinio de [[Kaprun]] al [[Lienz]]. ''Felber Tauern'' havas ankoraŭ duan transirejon: temas pri la malnova pado por portobestoj, kiu sur malnovaj mapoj estas nomata ''Alter Tauern'' aŭ ''Ganzer Tauern'', sed kiu hodiaŭ same ne plu estas uzata. Tiu ĉi pado kaj la nuna migrovojo (ĉi tie nomata ''Samerweg'') inter Matrei kaj Mittersill kuniĝas sude ĉe ''Göttlicher Stein'' (2148 m) kaj norde malsupre de ''Naßfeld''. Nur ekde la mezo de la 1960-aj jaroj la valoj Felbertal kaj Tauerntal estis kunligitaj per la [[Felbertauern-tunelo]] en alteco de 1632 m (sur tirola teritorio). Tiel ĝi, kune kun la Felbertauern-ŝoseo, prezentas la plej mallongan vojon inter Salcburgio kaj Orienta Tirolo. Tamen, la Felbertauern-ŝoseo fakte ligas la valon ''Amertal'' (tuj apud Felbertal) kun la valo ''Tauerntal''. ==Historio== Kiel ĉe ĉiuj pasejoj, ankaŭ en la Tauern-montaro estas malfacile diri, kiam ili estis unuafoje trairitaj. Certe tio okazis ĉe kelkaj jam en la [[ŝtonepoko]], kaj ekde la [[bronzepoko]] oni povas supozi regulajn trairojn por la plej multaj Tauern-pasejoj. Hodiaŭ ŝajnas, ke tute aparte ''Felber Tauern'' havis certan signifon en la bronzepoko kiel la plej grava regiona pasejo inter ''Hochtor'' kaj ''Birnlücke''. La aliaj pasejoj inter ili – la triopo ''Sulzbacher Thörl'' (2280 m, 2970 m kaj 2953 m) kaj ''Plesnitzscharte'' (2693 m) – havis nur tre malgrandan lokan signifon. Verŝajne jam en la bronzepoko la Taŭriskoj elkonstruis la plej malfacilajn vojpartojn trans ''Felber Tauern'', ĉar estis ĝuste ili, kiuj praktikis minadon kaj agrikulturon en tiu ĉi regiono kaj bezonis taŭgajn vojojn. La fruepoka longdistanca transita komerco verŝajne ne pasis trans ''Felber Tauern'', sed la ĉirkaŭaĵo de la pasejo (kiel la tuta Tauern-montaro) estis cel- kaj deirpunkto de gravaj longdistancaj komercvojoj, sur kiuj la Taŭriskoj interŝanĝis ĉefe siajn minproduktojn kontraŭ konsumvaroj kaj luksaĵoj. Ekzistas multaj unuopaj trovaĵoj en la flankaj valoj, kiuj atestas pri tia trafiko sur tiuj fruaj taŭriskaj padoj. En la ferepoko la trafiko trans ''Felber Tauern'' plifortiĝis; la malnovaj vojoj, kiuj ĝis tiam estis prefere fin- aŭ komencpunktoj de komercvojoj, evoluis pli kaj pli al transitaj itineroj de longdistanca komerco. Ties portistoj estis verŝajne [[etruskoj|etruskaj]] komercistoj devenantaj el [[etruria|Etrurio]] kaj [[Veneto]], kiuj sur siaj vojoj norden verŝajne trairis la tutajn orientajn Alpojn. En la [[romia Imperio|romia]] epoko la vojo trans ''Felber Tauern'' estis, pro sia senglacieco sed ankaŭ pro la ĉirkaŭa orminado, verŝajne la plej signifa pasejo de la montoĉeno ''[[Hohe Tauern]]''. La vojoj ĉe ''Felber Tauern'' estis vaste elkonstruitaj de la romianoj. Ili tamen ne estis travetureblaj per veturiloj, sed nur uzeblaj per portobestoj. ==Akcidento de 1878== La plej malfeliĉa konata akcidento sur la pado por portobestoj trans ''Felber Tauern'' okazis en la dua duono de la 19-a jarcento. La brutkomercisto Hochfilzer (farmisto de la bieno de Sattlerbauer en Mittersill) ekiris frumatene la 27-an de majo 1878 kun ok brutpelistoj kaj grego de proksimume 130 brutoj de ĉe ''Matreier Tauernhaus'', por fari la etapon de tie trans la pasejon ĝis la ''Tauernhaus Spital''. Dum la malsupreniro super ''Naßfeld'' ĉe la flanko de Mittersill frue vespere, okazis subita veterŝanĝo, kaj en la neĝoŝtormo kvar el la viroj (Vinzenz Riepler el Matrei, Michael Rucker kaj Josef Wimmer el [[Virgen]] kaj Sebastian Kratzer el [[prägraten am Großvenediger|Prägraten]]) perdis sian vivon. Ankaŭ el la brutgrego transvivis la malfeliĉon nur kelkaj malmultaj bestoj. La odoro de la bestkadavroj poste altiris [[ansergrifo]]jn, kiuj ne nestas tie kaj venis el regionoj sude de la ĉefa alpa kresto; ekde tiam ili estas observeblaj ĉiujare dum somere kiel ''vizitantoj'' en la supraj eroj de la valoj ''Felbertal'' kaj ''Hollersbachtal''. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://austria-forum.org/af/AEIOU/Felber_Tauern AEIOU-leksikono] *[https://www.felbertauernstrasse.at/ ŝoseo je ''Felbertauern''] *[https://www.quaeldich.de/paesse/felbertauern/ porbiciklista paĝaro ''quaeldich.de''] *[https://www.nationalpark.at/de/nationalpark/taeler-gipfel/felbertal porturismaj informoj ĉe ''nationalpark.at''] [[kategorio:Hohe Tauern]] [[kategorio:Distrikto Lienz]] [[kategorio:Pinzgau]] [[kategorio:Montpasejoj]] d3nhh584y8p3qtpydqqk3koelx3h9la 9367733 9367731 2026-05-06T15:32:52Z Tirolischleioans 254019 9367733 wikitext text/x-wiki [[File:Felber Tauern.JPG|thumb|''Felber Tauern'' de norde, maldekstre ''Tauernkogel'']] [[File:Felbertauernstraße geopend in Oostenrijk, Bestanddeelnr 920-4475 (cropped).jpg|thumb|foto de 1967, la jaro de la malfermo de la stratotunelo ''Felbertauerntunnel'']] '''Felber Tauern''' (ankaŭ nomata ''Windisch-Matreier Tauern'') estas montpasejo en [[Aŭstrio|Aŭstrujo]] je ''Hohe Tauern'', alta je 2465 m s. m. Sur ĝia pasejsupro staras la en 1952 konsekrita Tauern-kruco, antaŭ kiu oni celebras montan meson en la lasta dimanĉo de aŭgusto. ==Topografio== ''Felber Tauern'' situas inter la grupoj ''Venediger'' kaj ''Granatspitz'' kaj kunligas [[Salcburgio]]n kun [[distrikto Lienz|Orienta Tirolo]], respektive la valon de [[Mittersill]] (Felbertal) kun la valo de [[Matrei (Tirolo)|Matrei]] (Tauerntal). La pasejo ne estas traveturebla per veturiloj kaj dum la romia epoko ĝi estis la plej ofte uzata transirejo de la Tauern-montaro. Ĝi troviĝas inter la monto ' Tauernkogel'' (2988 m) okcidente kaj ''Hochgasser'' (2922 m) oriente; okcidente supre, je alteco de 2481 m, situas la kabano ''St. Pöltner Hütte'', kaj ekde 1975 ĉi tie pasas la 380-kV-elektrolinio de [[Kaprun]] al [[Lienz]]. ''Felber Tauern'' havas ankoraŭ duan transirejon: temas pri la malnova pado por portobestoj, kiu sur malnovaj mapoj estas nomata ''Alter Tauern'' aŭ ''Ganzer Tauern'', sed kiu hodiaŭ same ne plu estas uzata. Tiu ĉi pado kaj la nuna migrovojo (ĉi tie nomata ''Samerweg'') inter Matrei kaj Mittersill kuniĝas sude ĉe ''Göttlicher Stein'' (2148 m) kaj norde malsupre de ''Naßfeld''. Nur ekde la mezo de la 1960-aj jaroj la valoj Felbertal kaj Tauerntal estis kunligitaj per la [[Felbertauern-tunelo]] en alteco de 1632 m (sur tirola teritorio). Tiel ĝi, kune kun la Felbertauern-ŝoseo, prezentas la plej mallongan vojon inter Salcburgio kaj Orienta Tirolo. Tamen, la Felbertauern-ŝoseo fakte ligas la valon ''Amertal'' (tuj apud Felbertal) kun la valo ''Tauerntal''. ==Historio== Kiel ĉe ĉiuj pasejoj, ankaŭ en la Tauern-montaro estas malfacile diri, kiam ili estis unuafoje trairitaj. Certe tio okazis ĉe kelkaj jam en la [[ŝtonepoko]], kaj ekde la [[bronzepoko]] oni povas supozi regulajn trairojn por la plej multaj Tauern-pasejoj. Hodiaŭ ŝajnas, ke tute aparte ''Felber Tauern'' havis certan signifon en la bronzepoko kiel la plej grava regiona pasejo inter ''Hochtor'' kaj ''Birnlücke''. La aliaj pasejoj inter ili – la triopo ''Sulzbacher Thörl'' (2280 m, 2970 m kaj 2953 m) kaj ''Plesnitzscharte'' (2693 m) – havis nur tre malgrandan lokan signifon. Verŝajne jam en la bronzepoko la Taŭriskoj elkonstruis la plej malfacilajn vojpartojn trans ''Felber Tauern'', ĉar estis ĝuste ili, kiuj praktikis minadon kaj agrikulturon en tiu ĉi regiono kaj bezonis taŭgajn vojojn. La fruepoka longdistanca transita komerco verŝajne ne pasis trans ''Felber Tauern'', sed la ĉirkaŭaĵo de la pasejo (kiel la tuta Tauern-montaro) estis cel- kaj deirpunkto de gravaj longdistancaj komercvojoj, sur kiuj la Taŭriskoj interŝanĝis ĉefe siajn minproduktojn kontraŭ konsumvaroj kaj luksaĵoj. Ekzistas multaj unuopaj trovaĵoj en la flankaj valoj, kiuj atestas pri tia trafiko sur tiuj fruaj taŭriskaj padoj. En la ferepoko la trafiko trans ''Felber Tauern'' plifortiĝis; la malnovaj vojoj, kiuj ĝis tiam estis prefere fin- aŭ komencpunktoj de komercvojoj, evoluis pli kaj pli al transitaj itineroj de longdistanca komerco. Ties portistoj estis verŝajne [[etruskoj|etruskaj]] komercistoj devenantaj el [[etruria|Etrurio]] kaj [[Veneto]], kiuj sur siaj vojoj norden verŝajne trairis la tutajn orientajn Alpojn. En la [[romia Imperio|romia]] epoko la vojo trans ''Felber Tauern'' estis, pro sia senglacieco sed ankaŭ pro la ĉirkaŭa orminado, verŝajne la plej signifa pasejo de la montoĉeno ''[[Hohe Tauern]]''. La vojoj ĉe ''Felber Tauern'' estis vaste elkonstruitaj de la romianoj. Ili tamen ne estis travetureblaj per veturiloj, sed nur uzeblaj per portobestoj. ==Akcidento de 1878== La plej malfeliĉa konata akcidento sur la pado por portobestoj trans ''Felber Tauern'' okazis en la dua duono de la 19-a jarcento. La brutkomercisto Hochfilzer (farmisto de la bieno de Sattlerbauer en Mittersill) ekiris frumatene la 27-an de majo 1878 kun ok brutpelistoj kaj grego de proksimume 130 brutoj de ĉe ''Matreier Tauernhaus'', por fari la etapon de tie trans la pasejon ĝis la ''Tauernhaus Spital''. Dum la malsupreniro super ''Naßfeld'' ĉe la flanko de Mittersill frue vespere, okazis subita veterŝanĝo, kaj en la neĝoŝtormo kvar el la viroj (Vinzenz Riepler el Matrei, Michael Rucker kaj Josef Wimmer el [[Virgen]] kaj Sebastian Kratzer el [[prägraten am Großvenediger|Prägraten]]) perdis sian vivon. Ankaŭ el la brutgrego transvivis la malfeliĉon nur kelkaj malmultaj bestoj. La odoro de la bestkadavroj poste altiris [[ansergrifo]]jn, kiuj ne nestas tie kaj venis el regionoj sude de la ĉefa alpa kresto; ekde tiam ili estas observeblaj ĉiujare dum somere kiel ''vizitantoj'' en la supraj eroj de la valoj ''Felbertal'' kaj ''Hollersbachtal''. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://austria-forum.org/af/AEIOU/Felber_Tauern AEIOU-leksikono] *[https://www.felbertauernstrasse.at/ ŝoseo je ''Felbertauern''] *[https://www.quaeldich.de/paesse/felbertauern/ porbiciklista paĝaro ''quaeldich.de''] *[https://www.nationalpark.at/de/nationalpark/taeler-gipfel/felbertal porturismaj informoj ĉe ''nationalpark.at''] [[kategorio:Hohe Tauern]] [[kategorio:Distrikto Lienz]] [[kategorio:Pinzgau]] [[kategorio:Montpasejoj]] 7psr2ldtci1ldxriawnixtugqk8yfv6 9367734 9367733 2026-05-06T15:36:18Z Tirolischleioans 254019 9367734 wikitext text/x-wiki [[File:Felber Tauern.JPG|thumb|''Felber Tauern'' de norde, maldekstre ''Tauernkogel'']] [[File:Felbertauernstraße geopend in Oostenrijk, Bestanddeelnr 920-4475 (cropped).jpg|thumb|foto de 1967, la jaro de la malfermo de la stratotunelo ''Felbertauerntunnel'': aŭtisto veturanta en la direkto de Salcburgio]] '''Felber Tauern''' (ankaŭ nomata ''Windisch-Matreier Tauern'') estas montpasejo en [[Aŭstrio|Aŭstrujo]] je ''Hohe Tauern'', alta je 2465 m s. m. Sur ĝia pasejsupro staras la en 1952 konsekrita Tauern-kruco, antaŭ kiu oni celebras montan meson en la lasta dimanĉo de aŭgusto. ==Topografio== ''Felber Tauern'' situas inter la grupoj ''Venediger'' kaj ''Granatspitz'' kaj kunligas [[Salcburgio]]n kun [[distrikto Lienz|Orienta Tirolo]], respektive la valon de [[Mittersill]] (Felbertal) kun la valo de [[Matrei (Tirolo)|Matrei]] (Tauerntal). La pasejo ne estas traveturebla per veturiloj kaj dum la romia epoko ĝi estis la plej ofte uzata transirejo de la Tauern-montaro. Ĝi troviĝas inter la monto ' Tauernkogel'' (2988 m) okcidente kaj ''Hochgasser'' (2922 m) oriente; okcidente supre, je alteco de 2481 m, situas la kabano ''St. Pöltner Hütte'', kaj ekde 1975 ĉi tie pasas la 380-kV-elektrolinio de [[Kaprun]] al [[Lienz]]. ''Felber Tauern'' havas ankoraŭ duan transirejon: temas pri la malnova pado por portobestoj, kiu sur malnovaj mapoj estas nomata ''Alter Tauern'' aŭ ''Ganzer Tauern'', sed kiu hodiaŭ same ne plu estas uzata. Tiu ĉi pado kaj la nuna migrovojo (ĉi tie nomata ''Samerweg'') inter Matrei kaj Mittersill kuniĝas sude ĉe ''Göttlicher Stein'' (2148 m) kaj norde malsupre de ''Naßfeld''. Nur ekde la mezo de la 1960-aj jaroj la valoj Felbertal kaj Tauerntal estis kunligitaj per la [[Felbertauern-tunelo]] en alteco de 1632 m (sur tirola teritorio). Tiel ĝi, kune kun la Felbertauern-ŝoseo, prezentas la plej mallongan vojon inter Salcburgio kaj Orienta Tirolo. Tamen, la Felbertauern-ŝoseo fakte ligas la valon ''Amertal'' (tuj apud Felbertal) kun la valo ''Tauerntal''. ==Historio== Kiel ĉe ĉiuj pasejoj, ankaŭ en la Tauern-montaro estas malfacile diri, kiam ili estis unuafoje trairitaj. Certe tio okazis ĉe kelkaj jam en la [[ŝtonepoko]], kaj ekde la [[bronzepoko]] oni povas supozi regulajn trairojn por la plej multaj Tauern-pasejoj. Hodiaŭ ŝajnas, ke tute aparte ''Felber Tauern'' havis certan signifon en la bronzepoko kiel la plej grava regiona pasejo inter ''Hochtor'' kaj ''Birnlücke''. La aliaj pasejoj inter ili – la triopo ''Sulzbacher Thörl'' (2280 m, 2970 m kaj 2953 m) kaj ''Plesnitzscharte'' (2693 m) – havis nur tre malgrandan lokan signifon. Verŝajne jam en la bronzepoko la Taŭriskoj elkonstruis la plej malfacilajn vojpartojn trans ''Felber Tauern'', ĉar estis ĝuste ili, kiuj praktikis minadon kaj agrikulturon en tiu ĉi regiono kaj bezonis taŭgajn vojojn. La fruepoka longdistanca transita komerco verŝajne ne pasis trans ''Felber Tauern'', sed la ĉirkaŭaĵo de la pasejo (kiel la tuta Tauern-montaro) estis cel- kaj deirpunkto de gravaj longdistancaj komercvojoj, sur kiuj la Taŭriskoj interŝanĝis ĉefe siajn minproduktojn kontraŭ konsumvaroj kaj luksaĵoj. Ekzistas multaj unuopaj trovaĵoj en la flankaj valoj, kiuj atestas pri tia trafiko sur tiuj fruaj taŭriskaj padoj. En la ferepoko la trafiko trans ''Felber Tauern'' plifortiĝis; la malnovaj vojoj, kiuj ĝis tiam estis prefere fin- aŭ komencpunktoj de komercvojoj, evoluis pli kaj pli al transitaj itineroj de longdistanca komerco. Ties portistoj estis verŝajne [[etruskoj|etruskaj]] komercistoj devenantaj el [[etruria|Etrurio]] kaj [[Veneto]], kiuj sur siaj vojoj norden verŝajne trairis la tutajn orientajn Alpojn. En la [[romia Imperio|romia]] epoko la vojo trans ''Felber Tauern'' estis, pro sia senglacieco sed ankaŭ pro la ĉirkaŭa orminado, verŝajne la plej signifa pasejo de la montoĉeno ''[[Hohe Tauern]]''. La vojoj ĉe ''Felber Tauern'' estis vaste elkonstruitaj de la romianoj. Ili tamen ne estis travetureblaj per veturiloj, sed nur uzeblaj per portobestoj. ==Akcidento de 1878== La plej malfeliĉa konata akcidento sur la pado por portobestoj trans ''Felber Tauern'' okazis en la dua duono de la 19-a jarcento. La brutkomercisto Hochfilzer (farmisto de la bieno de Sattlerbauer en Mittersill) ekiris frumatene la 27-an de majo 1878 kun ok brutpelistoj kaj grego de proksimume 130 brutoj de ĉe ''Matreier Tauernhaus'', por fari la etapon de tie trans la pasejon ĝis la ''Tauernhaus Spital''. Dum la malsupreniro super ''Naßfeld'' ĉe la flanko de Mittersill frue vespere, okazis subita veterŝanĝo, kaj en la neĝoŝtormo kvar el la viroj (Vinzenz Riepler el Matrei, Michael Rucker kaj Josef Wimmer el [[Virgen]] kaj Sebastian Kratzer el [[prägraten am Großvenediger|Prägraten]]) perdis sian vivon. Ankaŭ el la brutgrego transvivis la malfeliĉon nur kelkaj malmultaj bestoj. La odoro de la bestkadavroj poste altiris [[ansergrifo]]jn, kiuj ne nestas tie kaj venis el regionoj sude de la ĉefa alpa kresto; ekde tiam ili estas observeblaj ĉiujare dum somere kiel ''vizitantoj'' en la supraj eroj de la valoj ''Felbertal'' kaj ''Hollersbachtal''. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://austria-forum.org/af/AEIOU/Felber_Tauern AEIOU-leksikono] *[https://www.felbertauernstrasse.at/ ŝoseo je ''Felbertauern''] *[https://www.quaeldich.de/paesse/felbertauern/ porbiciklista paĝaro ''quaeldich.de''] *[https://www.nationalpark.at/de/nationalpark/taeler-gipfel/felbertal porturismaj informoj ĉe ''nationalpark.at''] [[kategorio:Hohe Tauern]] [[kategorio:Distrikto Lienz]] [[kategorio:Pinzgau]] [[kategorio:Montpasejoj]] h5ow2tz5s9z6zbtekgr65ya16pxj0fe 9367736 9367734 2026-05-06T15:39:54Z Tirolischleioans 254019 9367736 wikitext text/x-wiki [[File:Felber Tauern.JPG|thumb|''Felber Tauern'' de norde, maldekstre ''Tauernkogel'']] [[File:Felbertauernstraße geopend in Oostenrijk, Bestanddeelnr 920-4475 (cropped).jpg|thumb|foto de 1967, la jaro de la malfermo de la stratotunelo ''Felbertauerntunnel'': aŭtisto veturanta en la direkto de Salcburgio]] [[File:St. Poeltner Huette.jpg|thumb|kabano ''Sankt-Pöltner-Hütte'', proksime de la paseja pinto]] '''Felber Tauern''' (ankaŭ nomata ''Windisch-Matreier Tauern'') estas montpasejo en [[Aŭstrio|Aŭstrujo]] je ''Hohe Tauern'', alta je 2465 m s. m. Sur ĝia pasejsupro staras la en 1952 konsekrita Tauern-kruco, antaŭ kiu oni celebras montan meson en la lasta dimanĉo de aŭgusto. ==Topografio== ''Felber Tauern'' situas inter la grupoj ''Venediger'' kaj ''Granatspitz'' kaj kunligas [[Salcburgio]]n kun [[distrikto Lienz|Orienta Tirolo]], respektive la valon de [[Mittersill]] (Felbertal) kun la valo de [[Matrei (Tirolo)|Matrei]] (Tauerntal). La pasejo ne estas traveturebla per veturiloj kaj dum la romia epoko ĝi estis la plej ofte uzata transirejo de la Tauern-montaro. Ĝi troviĝas inter la monto ' Tauernkogel'' (2988 m) okcidente kaj ''Hochgasser'' (2922 m) oriente; okcidente supre, je alteco de 2481 m, situas la kabano ''St. Pöltner Hütte'', kaj ekde 1975 ĉi tie pasas la 380-kV-elektrolinio de [[Kaprun]] al [[Lienz]]. ''Felber Tauern'' havas ankoraŭ duan transirejon: temas pri la malnova pado por portobestoj, kiu sur malnovaj mapoj estas nomata ''Alter Tauern'' aŭ ''Ganzer Tauern'', sed kiu hodiaŭ same ne plu estas uzata. Tiu ĉi pado kaj la nuna migrovojo (ĉi tie nomata ''Samerweg'') inter Matrei kaj Mittersill kuniĝas sude ĉe ''Göttlicher Stein'' (2148 m) kaj norde malsupre de ''Naßfeld''. Nur ekde la mezo de la 1960-aj jaroj la valoj Felbertal kaj Tauerntal estis kunligitaj per la [[Felbertauern-tunelo]] en alteco de 1632 m (sur tirola teritorio). Tiel ĝi, kune kun la Felbertauern-ŝoseo, prezentas la plej mallongan vojon inter Salcburgio kaj Orienta Tirolo. Tamen, la Felbertauern-ŝoseo fakte ligas la valon ''Amertal'' (tuj apud Felbertal) kun la valo ''Tauerntal''. ==Historio== Kiel ĉe ĉiuj pasejoj, ankaŭ en la Tauern-montaro estas malfacile diri, kiam ili estis unuafoje trairitaj. Certe tio okazis ĉe kelkaj jam en la [[ŝtonepoko]], kaj ekde la [[bronzepoko]] oni povas supozi regulajn trairojn por la plej multaj Tauern-pasejoj. Hodiaŭ ŝajnas, ke tute aparte ''Felber Tauern'' havis certan signifon en la bronzepoko kiel la plej grava regiona pasejo inter ''Hochtor'' kaj ''Birnlücke''. La aliaj pasejoj inter ili – la triopo ''Sulzbacher Thörl'' (2280 m, 2970 m kaj 2953 m) kaj ''Plesnitzscharte'' (2693 m) – havis nur tre malgrandan lokan signifon. Verŝajne jam en la bronzepoko la Taŭriskoj elkonstruis la plej malfacilajn vojpartojn trans ''Felber Tauern'', ĉar estis ĝuste ili, kiuj praktikis minadon kaj agrikulturon en tiu ĉi regiono kaj bezonis taŭgajn vojojn. La fruepoka longdistanca transita komerco verŝajne ne pasis trans ''Felber Tauern'', sed la ĉirkaŭaĵo de la pasejo (kiel la tuta Tauern-montaro) estis cel- kaj deirpunkto de gravaj longdistancaj komercvojoj, sur kiuj la Taŭriskoj interŝanĝis ĉefe siajn minproduktojn kontraŭ konsumvaroj kaj luksaĵoj. Ekzistas multaj unuopaj trovaĵoj en la flankaj valoj, kiuj atestas pri tia trafiko sur tiuj fruaj taŭriskaj padoj. En la ferepoko la trafiko trans ''Felber Tauern'' plifortiĝis; la malnovaj vojoj, kiuj ĝis tiam estis prefere fin- aŭ komencpunktoj de komercvojoj, evoluis pli kaj pli al transitaj itineroj de longdistanca komerco. Ties portistoj estis verŝajne [[etruskoj|etruskaj]] komercistoj devenantaj el [[etruria|Etrurio]] kaj [[Veneto]], kiuj sur siaj vojoj norden verŝajne trairis la tutajn orientajn Alpojn. En la [[romia Imperio|romia]] epoko la vojo trans ''Felber Tauern'' estis, pro sia senglacieco sed ankaŭ pro la ĉirkaŭa orminado, verŝajne la plej signifa pasejo de la montoĉeno ''[[Hohe Tauern]]''. La vojoj ĉe ''Felber Tauern'' estis vaste elkonstruitaj de la romianoj. Ili tamen ne estis travetureblaj per veturiloj, sed nur uzeblaj per portobestoj. ==Akcidento de 1878== La plej malfeliĉa konata akcidento sur la pado por portobestoj trans ''Felber Tauern'' okazis en la dua duono de la 19-a jarcento. La brutkomercisto Hochfilzer (farmisto de la bieno de Sattlerbauer en Mittersill) ekiris frumatene la 27-an de majo 1878 kun ok brutpelistoj kaj grego de proksimume 130 brutoj de ĉe ''Matreier Tauernhaus'', por fari la etapon de tie trans la pasejon ĝis la ''Tauernhaus Spital''. Dum la malsupreniro super ''Naßfeld'' ĉe la flanko de Mittersill frue vespere, okazis subita veterŝanĝo, kaj en la neĝoŝtormo kvar el la viroj (Vinzenz Riepler el Matrei, Michael Rucker kaj Josef Wimmer el [[Virgen]] kaj Sebastian Kratzer el [[prägraten am Großvenediger|Prägraten]]) perdis sian vivon. Ankaŭ el la brutgrego transvivis la malfeliĉon nur kelkaj malmultaj bestoj. La odoro de la bestkadavroj poste altiris [[ansergrifo]]jn, kiuj ne nestas tie kaj venis el regionoj sude de la ĉefa alpa kresto; ekde tiam ili estas observeblaj ĉiujare dum somere kiel ''vizitantoj'' en la supraj eroj de la valoj ''Felbertal'' kaj ''Hollersbachtal''. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://austria-forum.org/af/AEIOU/Felber_Tauern AEIOU-leksikono] *[https://www.felbertauernstrasse.at/ ŝoseo je ''Felbertauern''] *[https://www.quaeldich.de/paesse/felbertauern/ porbiciklista paĝaro ''quaeldich.de''] *[https://www.nationalpark.at/de/nationalpark/taeler-gipfel/felbertal porturismaj informoj ĉe ''nationalpark.at''] [[kategorio:Hohe Tauern]] [[kategorio:Distrikto Lienz]] [[kategorio:Pinzgau]] [[kategorio:Montpasejoj]] 3iqeihrxxfe1colv2s62tdt9u35qky5 9367739 9367736 2026-05-06T15:41:03Z Tirolischleioans 254019 9367739 wikitext text/x-wiki [[File:Felber Tauern.JPG|thumb|''Felber Tauern'' de norde, maldekstre ''Tauernkogel'']] [[File:Felbertauernstraße geopend in Oostenrijk, Bestanddeelnr 920-4475 (cropped).jpg|thumb|foto de 1967, la jaro de la malfermo de la stratotunelo ''Felbertauerntunnel'': aŭtisto veturanta en la direkto de Salcburgio]] [[File:St. Poeltner Huette.jpg|thumb|kabano ''Sankt-Pöltner-Hütte'', proksime de la paseja pinto]] '''Felber Tauern''' (ankaŭ nomata ''Windisch-Matreier Tauern'') estas montpasejo en [[Aŭstrio|Aŭstrujo]] je ''Hohe Tauern'', alta je 2465 m s. m. Sur ĝia pasejsupro staras la en 1952 konsekrita Tauern-kruco, antaŭ kiu oni celebras montan meson en la lasta dimanĉo de aŭgusto. ==Topografio== ''Felber Tauern'' situas inter la grupoj ''Venediger'' kaj ''Granatspitz'' kaj kunligas [[Salcburgio]]n kun [[distrikto Lienz|Orienta Tirolo]], respektive la valon de [[Mittersill]] (Felbertal) kun la valo de [[Matrei (Tirolo)|Matrei]] (Tauerntal). La pasejo ne estas traveturebla per veturiloj kaj dum la romia epoko ĝi estis la plej ofte uzata transirejo de la Tauern-montaro. Ĝi troviĝas inter la monto ' Tauernkogel'' (2988 m) okcidente kaj ''Hochgasser'' (2922 m) oriente; okcidente supre, je alteco de 2481 m, situas la kabano ''St. Pöltner Hütte''<ref>[https://www.alpenverein.at/stpoeltnerhuette/ kabanprezento sur la paĝaro de ''alpenverein.at'']</ref>, kaj ekde 1975 ĉi tie pasas la 380-kV-elektrolinio de [[Kaprun]] al [[Lienz]]. ''Felber Tauern'' havas ankoraŭ duan transirejon: temas pri la malnova pado por portobestoj, kiu sur malnovaj mapoj estas nomata ''Alter Tauern'' aŭ ''Ganzer Tauern'', sed kiu hodiaŭ same ne plu estas uzata. Tiu ĉi pado kaj la nuna migrovojo (ĉi tie nomata ''Samerweg'') inter Matrei kaj Mittersill kuniĝas sude ĉe ''Göttlicher Stein'' (2148 m) kaj norde malsupre de ''Naßfeld''. Nur ekde la mezo de la 1960-aj jaroj la valoj Felbertal kaj Tauerntal estis kunligitaj per la [[Felbertauern-tunelo]] en alteco de 1632 m (sur tirola teritorio). Tiel ĝi, kune kun la Felbertauern-ŝoseo, prezentas la plej mallongan vojon inter Salcburgio kaj Orienta Tirolo. Tamen, la Felbertauern-ŝoseo fakte ligas la valon ''Amertal'' (tuj apud Felbertal) kun la valo ''Tauerntal''. ==Historio== Kiel ĉe ĉiuj pasejoj, ankaŭ en la Tauern-montaro estas malfacile diri, kiam ili estis unuafoje trairitaj. Certe tio okazis ĉe kelkaj jam en la [[ŝtonepoko]], kaj ekde la [[bronzepoko]] oni povas supozi regulajn trairojn por la plej multaj Tauern-pasejoj. Hodiaŭ ŝajnas, ke tute aparte ''Felber Tauern'' havis certan signifon en la bronzepoko kiel la plej grava regiona pasejo inter ''Hochtor'' kaj ''Birnlücke''. La aliaj pasejoj inter ili – la triopo ''Sulzbacher Thörl'' (2280 m, 2970 m kaj 2953 m) kaj ''Plesnitzscharte'' (2693 m) – havis nur tre malgrandan lokan signifon. Verŝajne jam en la bronzepoko la Taŭriskoj elkonstruis la plej malfacilajn vojpartojn trans ''Felber Tauern'', ĉar estis ĝuste ili, kiuj praktikis minadon kaj agrikulturon en tiu ĉi regiono kaj bezonis taŭgajn vojojn. La fruepoka longdistanca transita komerco verŝajne ne pasis trans ''Felber Tauern'', sed la ĉirkaŭaĵo de la pasejo (kiel la tuta Tauern-montaro) estis cel- kaj deirpunkto de gravaj longdistancaj komercvojoj, sur kiuj la Taŭriskoj interŝanĝis ĉefe siajn minproduktojn kontraŭ konsumvaroj kaj luksaĵoj. Ekzistas multaj unuopaj trovaĵoj en la flankaj valoj, kiuj atestas pri tia trafiko sur tiuj fruaj taŭriskaj padoj. En la ferepoko la trafiko trans ''Felber Tauern'' plifortiĝis; la malnovaj vojoj, kiuj ĝis tiam estis prefere fin- aŭ komencpunktoj de komercvojoj, evoluis pli kaj pli al transitaj itineroj de longdistanca komerco. Ties portistoj estis verŝajne [[etruskoj|etruskaj]] komercistoj devenantaj el [[etruria|Etrurio]] kaj [[Veneto]], kiuj sur siaj vojoj norden verŝajne trairis la tutajn orientajn Alpojn. En la [[romia Imperio|romia]] epoko la vojo trans ''Felber Tauern'' estis, pro sia senglacieco sed ankaŭ pro la ĉirkaŭa orminado, verŝajne la plej signifa pasejo de la montoĉeno ''[[Hohe Tauern]]''. La vojoj ĉe ''Felber Tauern'' estis vaste elkonstruitaj de la romianoj. Ili tamen ne estis travetureblaj per veturiloj, sed nur uzeblaj per portobestoj. ==Akcidento de 1878== La plej malfeliĉa konata akcidento sur la pado por portobestoj trans ''Felber Tauern'' okazis en la dua duono de la 19-a jarcento. La brutkomercisto Hochfilzer (farmisto de la bieno de Sattlerbauer en Mittersill) ekiris frumatene la 27-an de majo 1878 kun ok brutpelistoj kaj grego de proksimume 130 brutoj de ĉe ''Matreier Tauernhaus'', por fari la etapon de tie trans la pasejon ĝis la ''Tauernhaus Spital''. Dum la malsupreniro super ''Naßfeld'' ĉe la flanko de Mittersill frue vespere, okazis subita veterŝanĝo, kaj en la neĝoŝtormo kvar el la viroj (Vinzenz Riepler el Matrei, Michael Rucker kaj Josef Wimmer el [[Virgen]] kaj Sebastian Kratzer el [[prägraten am Großvenediger|Prägraten]]) perdis sian vivon. Ankaŭ el la brutgrego transvivis la malfeliĉon nur kelkaj malmultaj bestoj. La odoro de la bestkadavroj poste altiris [[ansergrifo]]jn, kiuj ne nestas tie kaj venis el regionoj sude de la ĉefa alpa kresto; ekde tiam ili estas observeblaj ĉiujare dum somere kiel ''vizitantoj'' en la supraj eroj de la valoj ''Felbertal'' kaj ''Hollersbachtal''. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://austria-forum.org/af/AEIOU/Felber_Tauern AEIOU-leksikono] *[https://www.felbertauernstrasse.at/ ŝoseo je ''Felbertauern''] *[https://www.quaeldich.de/paesse/felbertauern/ porbiciklista paĝaro ''quaeldich.de''] *[https://www.nationalpark.at/de/nationalpark/taeler-gipfel/felbertal porturismaj informoj ĉe ''nationalpark.at''] [[kategorio:Hohe Tauern]] [[kategorio:Distrikto Lienz]] [[kategorio:Pinzgau]] [[kategorio:Montpasejoj]] 1wpv9c5jtxk2wlvtx8rl7l6ys50cr2h 9367741 9367739 2026-05-06T15:41:26Z Tirolischleioans 254019 /* Eksteraj ligiloj */ 9367741 wikitext text/x-wiki [[File:Felber Tauern.JPG|thumb|''Felber Tauern'' de norde, maldekstre ''Tauernkogel'']] [[File:Felbertauernstraße geopend in Oostenrijk, Bestanddeelnr 920-4475 (cropped).jpg|thumb|foto de 1967, la jaro de la malfermo de la stratotunelo ''Felbertauerntunnel'': aŭtisto veturanta en la direkto de Salcburgio]] [[File:St. Poeltner Huette.jpg|thumb|kabano ''Sankt-Pöltner-Hütte'', proksime de la paseja pinto]] '''Felber Tauern''' (ankaŭ nomata ''Windisch-Matreier Tauern'') estas montpasejo en [[Aŭstrio|Aŭstrujo]] je ''Hohe Tauern'', alta je 2465 m s. m. Sur ĝia pasejsupro staras la en 1952 konsekrita Tauern-kruco, antaŭ kiu oni celebras montan meson en la lasta dimanĉo de aŭgusto. ==Topografio== ''Felber Tauern'' situas inter la grupoj ''Venediger'' kaj ''Granatspitz'' kaj kunligas [[Salcburgio]]n kun [[distrikto Lienz|Orienta Tirolo]], respektive la valon de [[Mittersill]] (Felbertal) kun la valo de [[Matrei (Tirolo)|Matrei]] (Tauerntal). La pasejo ne estas traveturebla per veturiloj kaj dum la romia epoko ĝi estis la plej ofte uzata transirejo de la Tauern-montaro. Ĝi troviĝas inter la monto ' Tauernkogel'' (2988 m) okcidente kaj ''Hochgasser'' (2922 m) oriente; okcidente supre, je alteco de 2481 m, situas la kabano ''St. Pöltner Hütte''<ref>[https://www.alpenverein.at/stpoeltnerhuette/ kabanprezento sur la paĝaro de ''alpenverein.at'']</ref>, kaj ekde 1975 ĉi tie pasas la 380-kV-elektrolinio de [[Kaprun]] al [[Lienz]]. ''Felber Tauern'' havas ankoraŭ duan transirejon: temas pri la malnova pado por portobestoj, kiu sur malnovaj mapoj estas nomata ''Alter Tauern'' aŭ ''Ganzer Tauern'', sed kiu hodiaŭ same ne plu estas uzata. Tiu ĉi pado kaj la nuna migrovojo (ĉi tie nomata ''Samerweg'') inter Matrei kaj Mittersill kuniĝas sude ĉe ''Göttlicher Stein'' (2148 m) kaj norde malsupre de ''Naßfeld''. Nur ekde la mezo de la 1960-aj jaroj la valoj Felbertal kaj Tauerntal estis kunligitaj per la [[Felbertauern-tunelo]] en alteco de 1632 m (sur tirola teritorio). Tiel ĝi, kune kun la Felbertauern-ŝoseo, prezentas la plej mallongan vojon inter Salcburgio kaj Orienta Tirolo. Tamen, la Felbertauern-ŝoseo fakte ligas la valon ''Amertal'' (tuj apud Felbertal) kun la valo ''Tauerntal''. ==Historio== Kiel ĉe ĉiuj pasejoj, ankaŭ en la Tauern-montaro estas malfacile diri, kiam ili estis unuafoje trairitaj. Certe tio okazis ĉe kelkaj jam en la [[ŝtonepoko]], kaj ekde la [[bronzepoko]] oni povas supozi regulajn trairojn por la plej multaj Tauern-pasejoj. Hodiaŭ ŝajnas, ke tute aparte ''Felber Tauern'' havis certan signifon en la bronzepoko kiel la plej grava regiona pasejo inter ''Hochtor'' kaj ''Birnlücke''. La aliaj pasejoj inter ili – la triopo ''Sulzbacher Thörl'' (2280 m, 2970 m kaj 2953 m) kaj ''Plesnitzscharte'' (2693 m) – havis nur tre malgrandan lokan signifon. Verŝajne jam en la bronzepoko la Taŭriskoj elkonstruis la plej malfacilajn vojpartojn trans ''Felber Tauern'', ĉar estis ĝuste ili, kiuj praktikis minadon kaj agrikulturon en tiu ĉi regiono kaj bezonis taŭgajn vojojn. La fruepoka longdistanca transita komerco verŝajne ne pasis trans ''Felber Tauern'', sed la ĉirkaŭaĵo de la pasejo (kiel la tuta Tauern-montaro) estis cel- kaj deirpunkto de gravaj longdistancaj komercvojoj, sur kiuj la Taŭriskoj interŝanĝis ĉefe siajn minproduktojn kontraŭ konsumvaroj kaj luksaĵoj. Ekzistas multaj unuopaj trovaĵoj en la flankaj valoj, kiuj atestas pri tia trafiko sur tiuj fruaj taŭriskaj padoj. En la ferepoko la trafiko trans ''Felber Tauern'' plifortiĝis; la malnovaj vojoj, kiuj ĝis tiam estis prefere fin- aŭ komencpunktoj de komercvojoj, evoluis pli kaj pli al transitaj itineroj de longdistanca komerco. Ties portistoj estis verŝajne [[etruskoj|etruskaj]] komercistoj devenantaj el [[etruria|Etrurio]] kaj [[Veneto]], kiuj sur siaj vojoj norden verŝajne trairis la tutajn orientajn Alpojn. En la [[romia Imperio|romia]] epoko la vojo trans ''Felber Tauern'' estis, pro sia senglacieco sed ankaŭ pro la ĉirkaŭa orminado, verŝajne la plej signifa pasejo de la montoĉeno ''[[Hohe Tauern]]''. La vojoj ĉe ''Felber Tauern'' estis vaste elkonstruitaj de la romianoj. Ili tamen ne estis travetureblaj per veturiloj, sed nur uzeblaj per portobestoj. ==Akcidento de 1878== La plej malfeliĉa konata akcidento sur la pado por portobestoj trans ''Felber Tauern'' okazis en la dua duono de la 19-a jarcento. La brutkomercisto Hochfilzer (farmisto de la bieno de Sattlerbauer en Mittersill) ekiris frumatene la 27-an de majo 1878 kun ok brutpelistoj kaj grego de proksimume 130 brutoj de ĉe ''Matreier Tauernhaus'', por fari la etapon de tie trans la pasejon ĝis la ''Tauernhaus Spital''. Dum la malsupreniro super ''Naßfeld'' ĉe la flanko de Mittersill frue vespere, okazis subita veterŝanĝo, kaj en la neĝoŝtormo kvar el la viroj (Vinzenz Riepler el Matrei, Michael Rucker kaj Josef Wimmer el [[Virgen]] kaj Sebastian Kratzer el [[prägraten am Großvenediger|Prägraten]]) perdis sian vivon. Ankaŭ el la brutgrego transvivis la malfeliĉon nur kelkaj malmultaj bestoj. La odoro de la bestkadavroj poste altiris [[ansergrifo]]jn, kiuj ne nestas tie kaj venis el regionoj sude de la ĉefa alpa kresto; ekde tiam ili estas observeblaj ĉiujare dum somere kiel ''vizitantoj'' en la supraj eroj de la valoj ''Felbertal'' kaj ''Hollersbachtal''. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://austria-forum.org/af/AEIOU/Felber_Tauern AEIOU-leksikono] *[https://www.felbertauernstrasse.at/ ŝoseo je ''Felbertauern''] *[https://www.quaeldich.de/paesse/felbertauern/ porbiciklista paĝaro ''quaeldich.de''] *[https://www.nationalpark.at/de/nationalpark/taeler-gipfel/felbertal porturismaj informoj ĉe ''nationalpark.at''] ==Notoj== <references/> [[kategorio:Hohe Tauern]] [[kategorio:Distrikto Lienz]] [[kategorio:Pinzgau]] [[kategorio:Montpasejoj]] juz3q0tfui8no6wbh212be9x8r79anh 9367743 9367741 2026-05-06T15:42:18Z Tirolischleioans 254019 9367743 wikitext text/x-wiki [[File:Felber Tauern.JPG|thumb|''Felber Tauern'' de norde, maldekstre ''Tauernkogel'']] [[File:Felbertauernstraße geopend in Oostenrijk, Bestanddeelnr 920-4475 (cropped).jpg|thumb|foto de 1967, la jaro de la malfermo de la stratotunelo ''Felbertauerntunnel'': aŭtisto veturanta en la direkto de Salcburgio]] [[File:St. Poeltner Huette.jpg|thumb|kabano ''Sankt-Pöltner-Hütte'', proksime de la paseja pinto]] '''Felber Tauern''' (ankaŭ nomata ''Windisch-Matreier Tauern'') estas montpasejo en [[Aŭstrio|Aŭstrujo]] je ''Hohe Tauern'', alta je 2465 m s. m. Sur ĝia pasejsupro staras la en 1952 konsekrita Tauern-kruco, antaŭ kiu oni celebras montan meson en la lasta dimanĉo de aŭgusto. ==Topografio== ''Felber Tauern'' situas inter la grupoj ''Venediger'' kaj ''Granatspitz'' kaj kunligas [[Salcburgio]]n kun [[distrikto Lienz|Orienta Tirolo]], respektive la valon de [[Mittersill]] (Felbertal) kun la valo de [[Matrei (Tirolo)|Matrei]] (Tauerntal). La pasejo ne estas traveturebla per veturiloj kaj dum la romia epoko ĝi estis la plej ofte uzata transirejo de la Tauern-montaro. Ĝi troviĝas inter la monto ' Tauernkogel'' (2988 m) okcidente kaj ''Hochgasser'' (2922 m) oriente; okcidente supre, je alteco de 2481 m, situas la kabano ''St. Pöltner Hütte''<ref>[https://www.alpenverein.at/stpoeltnerhuette/ kabana prezento] - sur la paĝaro de ÖAV]</ref>, kaj ekde 1975 ĉi tie pasas la 380-kV-elektrolinio de [[Kaprun]] al [[Lienz]]. ''Felber Tauern'' havas ankoraŭ duan transirejon: temas pri la malnova pado por portobestoj, kiu sur malnovaj mapoj estas nomata ''Alter Tauern'' aŭ ''Ganzer Tauern'', sed kiu hodiaŭ same ne plu estas uzata. Tiu ĉi pado kaj la nuna migrovojo (ĉi tie nomata ''Samerweg'') inter Matrei kaj Mittersill kuniĝas sude ĉe ''Göttlicher Stein'' (2148 m) kaj norde malsupre de ''Naßfeld''. Nur ekde la mezo de la 1960-aj jaroj la valoj Felbertal kaj Tauerntal estis kunligitaj per la [[Felbertauern-tunelo]] en alteco de 1632 m (sur tirola teritorio). Tiel ĝi, kune kun la Felbertauern-ŝoseo, prezentas la plej mallongan vojon inter Salcburgio kaj Orienta Tirolo. Tamen, la Felbertauern-ŝoseo fakte ligas la valon ''Amertal'' (tuj apud Felbertal) kun la valo ''Tauerntal''. ==Historio== Kiel ĉe ĉiuj pasejoj, ankaŭ en la Tauern-montaro estas malfacile diri, kiam ili estis unuafoje trairitaj. Certe tio okazis ĉe kelkaj jam en la [[ŝtonepoko]], kaj ekde la [[bronzepoko]] oni povas supozi regulajn trairojn por la plej multaj Tauern-pasejoj. Hodiaŭ ŝajnas, ke tute aparte ''Felber Tauern'' havis certan signifon en la bronzepoko kiel la plej grava regiona pasejo inter ''Hochtor'' kaj ''Birnlücke''. La aliaj pasejoj inter ili – la triopo ''Sulzbacher Thörl'' (2280 m, 2970 m kaj 2953 m) kaj ''Plesnitzscharte'' (2693 m) – havis nur tre malgrandan lokan signifon. Verŝajne jam en la bronzepoko la Taŭriskoj elkonstruis la plej malfacilajn vojpartojn trans ''Felber Tauern'', ĉar estis ĝuste ili, kiuj praktikis minadon kaj agrikulturon en tiu ĉi regiono kaj bezonis taŭgajn vojojn. La fruepoka longdistanca transita komerco verŝajne ne pasis trans ''Felber Tauern'', sed la ĉirkaŭaĵo de la pasejo (kiel la tuta Tauern-montaro) estis cel- kaj deirpunkto de gravaj longdistancaj komercvojoj, sur kiuj la Taŭriskoj interŝanĝis ĉefe siajn minproduktojn kontraŭ konsumvaroj kaj luksaĵoj. Ekzistas multaj unuopaj trovaĵoj en la flankaj valoj, kiuj atestas pri tia trafiko sur tiuj fruaj taŭriskaj padoj. En la ferepoko la trafiko trans ''Felber Tauern'' plifortiĝis; la malnovaj vojoj, kiuj ĝis tiam estis prefere fin- aŭ komencpunktoj de komercvojoj, evoluis pli kaj pli al transitaj itineroj de longdistanca komerco. Ties portistoj estis verŝajne [[etruskoj|etruskaj]] komercistoj devenantaj el [[etruria|Etrurio]] kaj [[Veneto]], kiuj sur siaj vojoj norden verŝajne trairis la tutajn orientajn Alpojn. En la [[romia Imperio|romia]] epoko la vojo trans ''Felber Tauern'' estis, pro sia senglacieco sed ankaŭ pro la ĉirkaŭa orminado, verŝajne la plej signifa pasejo de la montoĉeno ''[[Hohe Tauern]]''. La vojoj ĉe ''Felber Tauern'' estis vaste elkonstruitaj de la romianoj. Ili tamen ne estis travetureblaj per veturiloj, sed nur uzeblaj per portobestoj. ==Akcidento de 1878== La plej malfeliĉa konata akcidento sur la pado por portobestoj trans ''Felber Tauern'' okazis en la dua duono de la 19-a jarcento. La brutkomercisto Hochfilzer (farmisto de la bieno de Sattlerbauer en Mittersill) ekiris frumatene la 27-an de majo 1878 kun ok brutpelistoj kaj grego de proksimume 130 brutoj de ĉe ''Matreier Tauernhaus'', por fari la etapon de tie trans la pasejon ĝis la ''Tauernhaus Spital''. Dum la malsupreniro super ''Naßfeld'' ĉe la flanko de Mittersill frue vespere, okazis subita veterŝanĝo, kaj en la neĝoŝtormo kvar el la viroj (Vinzenz Riepler el Matrei, Michael Rucker kaj Josef Wimmer el [[Virgen]] kaj Sebastian Kratzer el [[prägraten am Großvenediger|Prägraten]]) perdis sian vivon. Ankaŭ el la brutgrego transvivis la malfeliĉon nur kelkaj malmultaj bestoj. La odoro de la bestkadavroj poste altiris [[ansergrifo]]jn, kiuj ne nestas tie kaj venis el regionoj sude de la ĉefa alpa kresto; ekde tiam ili estas observeblaj ĉiujare dum somere kiel ''vizitantoj'' en la supraj eroj de la valoj ''Felbertal'' kaj ''Hollersbachtal''. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://austria-forum.org/af/AEIOU/Felber_Tauern AEIOU-leksikono] *[https://www.felbertauernstrasse.at/ ŝoseo je ''Felbertauern''] *[https://www.quaeldich.de/paesse/felbertauern/ porbiciklista paĝaro ''quaeldich.de''] *[https://www.nationalpark.at/de/nationalpark/taeler-gipfel/felbertal porturismaj informoj ĉe ''nationalpark.at''] ==Notoj== <references/> [[kategorio:Hohe Tauern]] [[kategorio:Distrikto Lienz]] [[kategorio:Pinzgau]] [[kategorio:Montpasejoj]] 386qhcjavwi650xce7ye36ysa8ziacc 9367744 9367743 2026-05-06T15:42:39Z Tirolischleioans 254019 9367744 wikitext text/x-wiki [[File:Felber Tauern.JPG|thumb|''Felber Tauern'' de norde, maldekstre ''Tauernkogel'']] [[File:Felbertauernstraße geopend in Oostenrijk, Bestanddeelnr 920-4475 (cropped).jpg|thumb|foto de 1967, la jaro de la malfermo de la stratotunelo ''Felbertauerntunnel'': aŭtisto veturanta en la direkto de Salcburgio]] [[File:St. Poeltner Huette.jpg|thumb|kabano ''Sankt-Pöltner-Hütte'', proksime de la paseja pinto]] '''Felber Tauern''' (ankaŭ nomata ''Windisch-Matreier Tauern'') estas montpasejo en [[Aŭstrio|Aŭstrujo]] je ''Hohe Tauern'', alta je 2465 m s. m. Sur ĝia pasejsupro staras la en 1952 konsekrita Tauern-kruco, antaŭ kiu oni celebras montan meson en la lasta dimanĉo de aŭgusto. ==Topografio== ''Felber Tauern'' situas inter la grupoj ''Venediger'' kaj ''Granatspitz'' kaj kunligas [[Salcburgio]]n kun [[distrikto Lienz|Orienta Tirolo]], respektive la valon de [[Mittersill]] (Felbertal) kun la valo de [[Matrei (Tirolo)|Matrei]] (Tauerntal). La pasejo ne estas traveturebla per veturiloj kaj dum la romia epoko ĝi estis la plej ofte uzata transirejo de la Tauern-montaro. Ĝi troviĝas inter la monto ' Tauernkogel'' (2988 m) okcidente kaj ''Hochgasser'' (2922 m) oriente; okcidente supre, je alteco de 2481 m, situas la kabano ''St. Pöltner Hütte''<ref>[https://www.alpenverein.at/stpoeltnerhuette/ kabana prezento] - sur la paĝaro de ÖAV</ref>, kaj ekde 1975 ĉi tie pasas la 380-kV-elektrolinio de [[Kaprun]] al [[Lienz]]. ''Felber Tauern'' havas ankoraŭ duan transirejon: temas pri la malnova pado por portobestoj, kiu sur malnovaj mapoj estas nomata ''Alter Tauern'' aŭ ''Ganzer Tauern'', sed kiu hodiaŭ same ne plu estas uzata. Tiu ĉi pado kaj la nuna migrovojo (ĉi tie nomata ''Samerweg'') inter Matrei kaj Mittersill kuniĝas sude ĉe ''Göttlicher Stein'' (2148 m) kaj norde malsupre de ''Naßfeld''. Nur ekde la mezo de la 1960-aj jaroj la valoj Felbertal kaj Tauerntal estis kunligitaj per la [[Felbertauern-tunelo]] en alteco de 1632 m (sur tirola teritorio). Tiel ĝi, kune kun la Felbertauern-ŝoseo, prezentas la plej mallongan vojon inter Salcburgio kaj Orienta Tirolo. Tamen, la Felbertauern-ŝoseo fakte ligas la valon ''Amertal'' (tuj apud Felbertal) kun la valo ''Tauerntal''. ==Historio== Kiel ĉe ĉiuj pasejoj, ankaŭ en la Tauern-montaro estas malfacile diri, kiam ili estis unuafoje trairitaj. Certe tio okazis ĉe kelkaj jam en la [[ŝtonepoko]], kaj ekde la [[bronzepoko]] oni povas supozi regulajn trairojn por la plej multaj Tauern-pasejoj. Hodiaŭ ŝajnas, ke tute aparte ''Felber Tauern'' havis certan signifon en la bronzepoko kiel la plej grava regiona pasejo inter ''Hochtor'' kaj ''Birnlücke''. La aliaj pasejoj inter ili – la triopo ''Sulzbacher Thörl'' (2280 m, 2970 m kaj 2953 m) kaj ''Plesnitzscharte'' (2693 m) – havis nur tre malgrandan lokan signifon. Verŝajne jam en la bronzepoko la Taŭriskoj elkonstruis la plej malfacilajn vojpartojn trans ''Felber Tauern'', ĉar estis ĝuste ili, kiuj praktikis minadon kaj agrikulturon en tiu ĉi regiono kaj bezonis taŭgajn vojojn. La fruepoka longdistanca transita komerco verŝajne ne pasis trans ''Felber Tauern'', sed la ĉirkaŭaĵo de la pasejo (kiel la tuta Tauern-montaro) estis cel- kaj deirpunkto de gravaj longdistancaj komercvojoj, sur kiuj la Taŭriskoj interŝanĝis ĉefe siajn minproduktojn kontraŭ konsumvaroj kaj luksaĵoj. Ekzistas multaj unuopaj trovaĵoj en la flankaj valoj, kiuj atestas pri tia trafiko sur tiuj fruaj taŭriskaj padoj. En la ferepoko la trafiko trans ''Felber Tauern'' plifortiĝis; la malnovaj vojoj, kiuj ĝis tiam estis prefere fin- aŭ komencpunktoj de komercvojoj, evoluis pli kaj pli al transitaj itineroj de longdistanca komerco. Ties portistoj estis verŝajne [[etruskoj|etruskaj]] komercistoj devenantaj el [[etruria|Etrurio]] kaj [[Veneto]], kiuj sur siaj vojoj norden verŝajne trairis la tutajn orientajn Alpojn. En la [[romia Imperio|romia]] epoko la vojo trans ''Felber Tauern'' estis, pro sia senglacieco sed ankaŭ pro la ĉirkaŭa orminado, verŝajne la plej signifa pasejo de la montoĉeno ''[[Hohe Tauern]]''. La vojoj ĉe ''Felber Tauern'' estis vaste elkonstruitaj de la romianoj. Ili tamen ne estis travetureblaj per veturiloj, sed nur uzeblaj per portobestoj. ==Akcidento de 1878== La plej malfeliĉa konata akcidento sur la pado por portobestoj trans ''Felber Tauern'' okazis en la dua duono de la 19-a jarcento. La brutkomercisto Hochfilzer (farmisto de la bieno de Sattlerbauer en Mittersill) ekiris frumatene la 27-an de majo 1878 kun ok brutpelistoj kaj grego de proksimume 130 brutoj de ĉe ''Matreier Tauernhaus'', por fari la etapon de tie trans la pasejon ĝis la ''Tauernhaus Spital''. Dum la malsupreniro super ''Naßfeld'' ĉe la flanko de Mittersill frue vespere, okazis subita veterŝanĝo, kaj en la neĝoŝtormo kvar el la viroj (Vinzenz Riepler el Matrei, Michael Rucker kaj Josef Wimmer el [[Virgen]] kaj Sebastian Kratzer el [[prägraten am Großvenediger|Prägraten]]) perdis sian vivon. Ankaŭ el la brutgrego transvivis la malfeliĉon nur kelkaj malmultaj bestoj. La odoro de la bestkadavroj poste altiris [[ansergrifo]]jn, kiuj ne nestas tie kaj venis el regionoj sude de la ĉefa alpa kresto; ekde tiam ili estas observeblaj ĉiujare dum somere kiel ''vizitantoj'' en la supraj eroj de la valoj ''Felbertal'' kaj ''Hollersbachtal''. ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://austria-forum.org/af/AEIOU/Felber_Tauern AEIOU-leksikono] *[https://www.felbertauernstrasse.at/ ŝoseo je ''Felbertauern''] *[https://www.quaeldich.de/paesse/felbertauern/ porbiciklista paĝaro ''quaeldich.de''] *[https://www.nationalpark.at/de/nationalpark/taeler-gipfel/felbertal porturismaj informoj ĉe ''nationalpark.at''] ==Notoj== <references/> [[kategorio:Hohe Tauern]] [[kategorio:Distrikto Lienz]] [[kategorio:Pinzgau]] [[kategorio:Montpasejoj]] hjj52ec3yjb37ilx5xzwmsm10jkpghk 1 943050 9367712 2026-05-06T15:23:57Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). ~~~~" 9367712 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:23, 6 maj. 2026 (UTC) qj9hupkvw2ili9a3bn7o1e0s6bwqf88 1 943051 9367713 2026-05-06T15:24:05Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). ~~~~" 9367713 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:24, 6 maj. 2026 (UTC) 9ezzmfqfk77bpqbcv9e23zzdw3uuf9p 1 943052 9367714 2026-05-06T15:24:12Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). ~~~~" 9367714 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:24, 6 maj. 2026 (UTC) 9ezzmfqfk77bpqbcv9e23zzdw3uuf9p 1 943053 9367715 2026-05-06T15:24:20Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur du aliaj vikipediaj artikoloj ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Tio estas iom tro malmulte, se estus kvar aŭ kvin, eblus lasi la staton tiel. ~~~~" 9367715 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur du aliaj vikipediaj artikoloj ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Tio estas iom tro malmulte, se estus kvar aŭ kvin, eblus lasi la staton tiel. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:24, 6 maj. 2026 (UTC) hehh9hkdhgzyojhz278dt2968wmui00 1 943054 9367716 2026-05-06T15:24:25Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). ~~~~" 9367716 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:24, 6 maj. 2026 (UTC) 9ezzmfqfk77bpqbcv9e23zzdw3uuf9p 1 943055 9367718 2026-05-06T15:25:00Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:24, 6 maj. 2026 (UTC)" 9367718 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:24, 6 maj. 2026 (UTC) 9ezzmfqfk77bpqbcv9e23zzdw3uuf9p 1 943056 9367740 2026-05-06T15:41:18Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). ~~~~" 9367740 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:41, 6 maj. 2026 (UTC) 5r60ujb76gkgfftcih9rxyk87x1snrd 0 943057 9367757 2026-05-06T16:16:29Z HaleBopp 52251 Kreado de Suda kurbabekulo 9367757 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Suda kurbabekulo |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Southern Bentbill.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Panamo]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Oncostoma]]'' |specio = '''''O. olivaceum''''' - '''suda kurbabekulo''' |statuso = LC |dunomo = ''Oncostoma olivaceum'' |dunomo aŭtoritato = ([[Lawrence, GN]], 1862) |mapo de vivoteritorioj = Oncostoma olivaceum map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = ''Todirostrum olivaceum'' (pranomo) |vikispecio = |komunejo = }} La '''suda kurbabekulo'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Oncostoma olivaceum]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en [[Centrameriko]] kaj [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 6-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Oncostoma]]'' <small>[[Sclater, PL]], 1862</small> - kurbabekulo ****''Oncostoma olivaceum'' <small>([[Lawrence, GN]], 1862)</small> - suda kurbabekulo {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca genra nomo ''Oncostoma'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''ὄγκος'' (''onkos'' = "hoko") kaj ''στόμα'' (''stoma'' = "buŝo"), ĉar la birdoj de tiu genro havas distingan malsupren kurban bekon<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/souben1/cur/introduction Birds of the World], Southern Bentbill.</ref>. La [[specia epiteto]] ''olivaceum'' estas [[latina]] vorto signifanta "olivokolora" (el ''ŏlīva'' = "olivo"), ĉar la plumaro de tiu specio estas plejparte oliveca<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La suda kurbabekulo troviĝas en eosta [[Panamo]] kaj norda [[Kolombio]]. Ĝi vivas en humidaj tropikaj arbaroj kaj arbarorandoj, densaj duarangaj arbarorandoj, foje en malpli densaj arbaretoj, arbustaroj kaj senarbejoj; de marnivelo ĝis 1000 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] bcrlkeqrx3atztxh3ivq6d8tqy2ugsh 0 943058 9367758 2026-05-06T16:16:33Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Suda kurbabekulo 9367758 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Suda kurbabekulo]] 5u9quwwy6t7bcl26b7jyo909keu1g4g 0 943059 9367768 2026-05-06T16:49:57Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Johannes Theodor Reinhardt 9367768 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Johannes Theodor Reinhardt]] 35stz6xk6roasxw6risazaxcbc9fvjx 0 943060 9367797 2026-05-06T17:44:09Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[Revuo]] 9367797 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[revuo]] qx8sjk5s9s47xpsuhce84zbva8kxhis 0 943061 9367798 2026-05-06T17:49:21Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{informkesto homo}} {{unua}} [[dosiero:Facade - Augustinerkirche - Würzburg - Germany 2017 (2).jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg}}]] [[dosiero:Hochschule für Musik, Würzburg, Außenansicht.JPG|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la Muzika universitato de Würzburg}}]] '''Erwin Horn''' (n. la [[22-an de oktobro]] [[1940]] en [[Würzburg]]; m. la [[11-an de julio]] [[2025]] samurbe) estis germana eklezia muzikisto.<ref name="..." 9367798 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} {{unua}} [[dosiero:Facade - Augustinerkirche - Würzburg - Germany 2017 (2).jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg}}]] [[dosiero:Hochschule für Musik, Würzburg, Außenansicht.JPG|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la Muzika universitato de Würzburg}}]] '''Erwin Horn''' (n. la [[22-an de oktobro]] [[1940]] en [[Würzburg]]; m. la [[11-an de julio]] [[2025]] samurbe) estis germana eklezia muzikisto.<ref name="Diocezo de Würzburg">[https://kirchenmusik.bistum-wuerzburg.de/fileadmin/Bistum_Folgeseiten/Kirchenmusik/Veranstaltungen/nachruf_erwin_horn.pdf Nekrologo de la Oficejo por Eklezia Muziko en la Diocezo de Würzburg en julio 2025] ({{de}})</ref> Post studado de [[teologio]], [[pedagogio]], [[muzikteorio]] kaj [[eklezia muziko]] en sia hejmurbo [[universitato de Würzburg|Würzburg]] kaj [[gregoria ĉanto]] ĉe la [[universitato de Essen]] de 1971 ĝis 1977, li fariĝis la unua regiona kantoro de la katolika [[diocezo]] de Würzburg en 1977. Samtempe ekde tiu jaro li estis orgenisto ĉe la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg dum multaj jaroj.<ref name="Damme 2026">Gabriel Isenberg: ''Zu Komponist und Musik'', "Pri komponisto kaj muziko", suplemento al koncerto de 10 orgenpecoj el lia kolekto ''"Romantica"'' la 5-an de majo 2026 en la katolika katedralo Sankta Viktoro en [[Damme (Germanio)|Damme]], Malsupra Saksio ({{de}})</ref> De 1997 ĝis 2001, li estis la direktoto de la Konservatorio de Muziko de la urbo Würzburg, kiu estis integrita en la Muzikan universitaton de Würzburg en 2001. Post ĉi tiu transiro, li daŭre servis kiel gazetara oficisto por la universitato ĝis sia emeritiĝo en 2005.<ref>[https://hfm-wuerzburg.de/news/abschied-17 ''Abschied - Trauer um Erwin Horn'', "Adiaŭo - Funebro pri Erwin Horn", nekrologo de la a Muzika universitato Würzburg la 16-an de julio 2025] ({{de}})</ref> Lia influo sur religia muziko en germanlingvaj landoj estis profunda kaj daŭra. Kiel redaktanto, li komune respondecis pri la orgenlibro kaj akompanaj publikaĵoj por la unuigita himnaro "Gotteslob (1975)," la komuna preĝlibro kaj himnaro de la romkatolikaj diocezoj en [[Germanio]], [[Aŭstrio]], [[Sudtirolo]] kaj la [[Germanlingva Komunumo de Belgio]] en 1975, kaj ankaŭ komune respondecis pri la kreado de la orgenlibro por la nova "Gotteslob" en 2013.<ref name="Damme 2026"/><ref name="Diocezo de Würzburg"/> == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Eklezimuzikistoj]] [[Kategorio:Germanaj komponistoj]] jtp197myxthoc83c7evc04ck31bgg7p 9367847 9367798 2026-05-06T19:54:55Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Erwin Horn (eklezimuzikisto)]] al [[Erwin Horn]]: aldono inter krampoj en la esperanta vikipedio ne necesas 9367798 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} {{unua}} [[dosiero:Facade - Augustinerkirche - Würzburg - Germany 2017 (2).jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg}}]] [[dosiero:Hochschule für Musik, Würzburg, Außenansicht.JPG|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la Muzika universitato de Würzburg}}]] '''Erwin Horn''' (n. la [[22-an de oktobro]] [[1940]] en [[Würzburg]]; m. la [[11-an de julio]] [[2025]] samurbe) estis germana eklezia muzikisto.<ref name="Diocezo de Würzburg">[https://kirchenmusik.bistum-wuerzburg.de/fileadmin/Bistum_Folgeseiten/Kirchenmusik/Veranstaltungen/nachruf_erwin_horn.pdf Nekrologo de la Oficejo por Eklezia Muziko en la Diocezo de Würzburg en julio 2025] ({{de}})</ref> Post studado de [[teologio]], [[pedagogio]], [[muzikteorio]] kaj [[eklezia muziko]] en sia hejmurbo [[universitato de Würzburg|Würzburg]] kaj [[gregoria ĉanto]] ĉe la [[universitato de Essen]] de 1971 ĝis 1977, li fariĝis la unua regiona kantoro de la katolika [[diocezo]] de Würzburg en 1977. Samtempe ekde tiu jaro li estis orgenisto ĉe la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg dum multaj jaroj.<ref name="Damme 2026">Gabriel Isenberg: ''Zu Komponist und Musik'', "Pri komponisto kaj muziko", suplemento al koncerto de 10 orgenpecoj el lia kolekto ''"Romantica"'' la 5-an de majo 2026 en la katolika katedralo Sankta Viktoro en [[Damme (Germanio)|Damme]], Malsupra Saksio ({{de}})</ref> De 1997 ĝis 2001, li estis la direktoto de la Konservatorio de Muziko de la urbo Würzburg, kiu estis integrita en la Muzikan universitaton de Würzburg en 2001. Post ĉi tiu transiro, li daŭre servis kiel gazetara oficisto por la universitato ĝis sia emeritiĝo en 2005.<ref>[https://hfm-wuerzburg.de/news/abschied-17 ''Abschied - Trauer um Erwin Horn'', "Adiaŭo - Funebro pri Erwin Horn", nekrologo de la a Muzika universitato Würzburg la 16-an de julio 2025] ({{de}})</ref> Lia influo sur religia muziko en germanlingvaj landoj estis profunda kaj daŭra. Kiel redaktanto, li komune respondecis pri la orgenlibro kaj akompanaj publikaĵoj por la unuigita himnaro "Gotteslob (1975)," la komuna preĝlibro kaj himnaro de la romkatolikaj diocezoj en [[Germanio]], [[Aŭstrio]], [[Sudtirolo]] kaj la [[Germanlingva Komunumo de Belgio]] en 1975, kaj ankaŭ komune respondecis pri la kreado de la orgenlibro por la nova "Gotteslob" en 2013.<ref name="Damme 2026"/><ref name="Diocezo de Würzburg"/> == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Eklezimuzikistoj]] [[Kategorio:Germanaj komponistoj]] jtp197myxthoc83c7evc04ck31bgg7p 9367852 9367847 2026-05-06T20:12:01Z ThomasPusch 1869 9367852 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} {{unua}} [[dosiero:Facade - Augustinerkirche - Würzburg - Germany 2017 (2).jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg}}]] [[dosiero:Hochschule für Musik, Würzburg, Außenansicht.JPG|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la Muzika universitato de Würzburg}}]] '''Erwin Horn''' (n. la [[22-an de oktobro]] [[1940]] en [[Würzburg]]; m. la [[11-an de julio]] [[2025]] samurbe) estis germana eklezia muzikisto.<ref name="Diocezo de Würzburg">[https://kirchenmusik.bistum-wuerzburg.de/fileadmin/Bistum_Folgeseiten/Kirchenmusik/Veranstaltungen/nachruf_erwin_horn.pdf Nekrologo de la Oficejo por Eklezia Muziko en la Diocezo de Würzburg en julio 2025] ({{de}})</ref> Post studado de [[teologio]], [[pedagogio]], [[muzikteorio]] kaj [[eklezia muziko]] en sia hejmurbo [[universitato de Würzburg|Würzburg]] kaj [[gregoria ĉanto]] ĉe la [[universitato de Essen]] de 1971 ĝis 1977, li fariĝis la unua regiona kantoro de la katolika [[diocezo]] de Würzburg en 1977. Samtempe ekde tiu jaro li estis orgenisto ĉe la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg dum multaj jaroj.<ref name="Damme 2026">Gabriel Isenberg: ''Zu Komponist und Musik'', "Pri komponisto kaj muziko", suplemento al koncerto de 10 orgenpecoj el lia kolekto ''"Romantica"'' la 5-an de majo 2026 en la katolika katedralo Sankta Viktoro en [[Damme (Germanio)|Damme]], Malsupra Saksio ({{de}})</ref> De 1997 ĝis 2001, li estis la direktoto de la Konservatorio de Muziko de la urbo Würzburg, kiu estis integrita en la Muzikan universitaton de Würzburg en 2001. Post ĉi tiu transiro, li daŭre servis kiel gazetara oficisto por la universitato ĝis sia emeritiĝo en 2005.<ref>[https://hfm-wuerzburg.de/news/abschied-17 ''Abschied - Trauer um Erwin Horn'', "Adiaŭo - Funebro pri Erwin Horn", nekrologo de la a Muzika universitato Würzburg la 16-an de julio 2025] ({{de}})</ref> Lia influo sur religia muziko en germanlingvaj landoj estis profunda kaj daŭra. Kiel redaktanto, li komune respondecis pri la orgenlibro kaj akompanaj publikaĵoj por la unuigita himnaro "Gotteslob (1975)," la komuna preĝlibro kaj himnaro de la romkatolikaj diocezoj en [[Germanio]], [[Aŭstrio]], [[Sudtirolo]] kaj la [[Germanlingva Komunumo de Belgio]] en 1975, kaj ankaŭ komune respondecis pri la kreado de la orgenlibro por la nova "Gotteslob" en 2013.<ref name="Damme 2026"/><ref name="Diocezo de Würzburg"/> == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Eklezimuzikistoj]] [[Kategorio:Germanaj komponistoj]] gy36r7ceayoawh2pla3yjtnfwvxfc4q 9367854 9367852 2026-05-06T20:16:37Z ThomasPusch 1869 9367854 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} {{unua}} [[dosiero:Facade - Augustinerkirche - Würzburg - Germany 2017 (2).jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg}}]] [[dosiero:Hochschule für Musik, Würzburg, Außenansicht.JPG|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la Muzika universitato de Würzburg}}]] '''Erwin Horn''' (n. la [[22-an de oktobro]] [[1940]] en [[Würzburg]]; m. la [[11-an de julio]] [[2025]] samurbe) estis germana eklezia muzikisto.<ref name="Diocezo de Würzburg">[https://kirchenmusik.bistum-wuerzburg.de/fileadmin/Bistum_Folgeseiten/Kirchenmusik/Veranstaltungen/nachruf_erwin_horn.pdf Nekrologo de la Oficejo por Eklezia Muziko en la Diocezo de Würzburg en julio 2025] ({{de}})</ref> Post studado de [[teologio]], [[pedagogio]], [[muzikteorio]] kaj [[eklezia muziko]] en sia hejmurbo [[universitato de Würzburg|Würzburg]] kaj [[gregoria ĉanto]] ĉe la [[universitato de Essen]] de 1971 ĝis 1977, li fariĝis la unua regiona kantoro de la katolika [[diocezo]] de Würzburg en 1977. Samtempe ekde tiu jaro li estis orgenisto ĉe la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg dum multaj jaroj.<ref name="Damme 2026">Gabriel Isenberg: ''Zu Komponist und Musik'', "Pri komponisto kaj muziko", suplemento al koncerto de 10 orgenpecoj el lia kolekto ''"Romantica"'' la 5-an de majo 2026 en la katolika katedralo Sankta Viktoro en [[Damme (Germanio)|Damme]], Malsupra Saksio ({{de}})</ref> De 1997 ĝis 2001, li estis la direktoto de la Konservatorio de Muziko de la urbo Würzburg, kiu estis integrita en la Muzikan universitaton de Würzburg en 2001. Post ĉi tiu transiro, li daŭre servis kiel gazetara oficisto por la universitato ĝis sia emeritiĝo en 2005.<ref>[https://hfm-wuerzburg.de/news/abschied-17 ''Abschied - Trauer um Erwin Horn'', "Adiaŭo - Funebro pri Erwin Horn", nekrologo de la a Muzika universitato Würzburg la 16-an de julio 2025] ({{de}})</ref> Lia influo sur religia muziko en germanlingvaj landoj estis profunda kaj daŭra. Kiel redaktanto, li komune respondecis pri la orgenlibro kaj akompanaj publikaĵoj por la unuigita himnaro "Gotteslob (1975)," la komuna preĝlibro kaj himnaro de la romkatolikaj diocezoj en [[Germanio]], [[Aŭstrio]], [[Sudtirolo]] kaj la [[Germanlingva Komunumo de Belgio]] en 1975, kaj ankaŭ komune respondecis pri la kreado de la orgenlibro por la nova "Gotteslob" en 2013.<ref name="Damme 2026"/><ref name="Diocezo de Würzburg"/> == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{DNB|134410750}} [[Kategorio:Eklezimuzikistoj]] [[Kategorio:Germanaj komponistoj]] 1j0eyar3ys34er9vzh6knby9krz1gfj 9367855 9367854 2026-05-06T20:17:37Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9367855 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} {{unua}} [[dosiero:Facade - Augustinerkirche - Würzburg - Germany 2017 (2).jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg}}]] [[dosiero:Hochschule für Musik, Würzburg, Außenansicht.JPG|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la Muzika universitato de Würzburg}}]] '''Erwin Horn''' (n. la [[22-an de oktobro]] [[1940]] en [[Würzburg]]; m. la [[11-an de julio]] [[2025]] samurbe) estis germana eklezia muzikisto.<ref name="Diocezo de Würzburg">[https://kirchenmusik.bistum-wuerzburg.de/fileadmin/Bistum_Folgeseiten/Kirchenmusik/Veranstaltungen/nachruf_erwin_horn.pdf Nekrologo de la Oficejo por Eklezia Muziko en la Diocezo de Würzburg en julio 2025] ({{de}})</ref> Post studado de [[teologio]], [[pedagogio]], [[muzikteorio]] kaj [[eklezia muziko]] en sia hejmurbo [[universitato de Würzburg|Würzburg]] kaj [[gregoria ĉanto]] ĉe la [[universitato de Essen]] de 1971 ĝis 1977, li fariĝis la unua regiona kantoro de la katolika [[diocezo]] de Würzburg en 1977. Samtempe ekde tiu jaro li estis orgenisto ĉe la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg dum multaj jaroj.<ref name="Damme 2026">Gabriel Isenberg: ''Zu Komponist und Musik'', "Pri komponisto kaj muziko", suplemento al koncerto de 10 orgenpecoj el lia kolekto ''"Romantica"'' la 5-an de majo 2026 en la katolika katedralo Sankta Viktoro en [[Damme (Germanio)|Damme]], Malsupra Saksio ({{de}})</ref> De 1997 ĝis 2001, li estis la direktoto de la Konservatorio de Muziko de la urbo Würzburg, kiu estis integrita en la Muzikan universitaton de Würzburg en 2001. Post ĉi tiu transiro, li daŭre servis kiel gazetara oficisto por la universitato ĝis sia emeritiĝo en 2005.<ref>[https://hfm-wuerzburg.de/news/abschied-17 ''Abschied - Trauer um Erwin Horn'', "Adiaŭo - Funebro pri Erwin Horn", nekrologo de la a Muzika universitato Würzburg la 16-an de julio 2025] ({{de}})</ref> Lia influo sur religia muziko en germanlingvaj landoj estis profunda kaj daŭra. Kiel redaktanto, li komune respondecis pri la orgenlibro kaj akompanaj publikaĵoj por la unuigita himnaro "Gotteslob (1975)," la komuna preĝlibro kaj himnaro de la romkatolikaj diocezoj en [[Germanio]], [[Aŭstrio]], [[Sudtirolo]] kaj la [[Germanlingva Komunumo de Belgio]] en 1975, kaj ankaŭ komune respondecis pri la kreado de la orgenlibro por la nova "Gotteslob" en 2013.<ref name="Damme 2026"/><ref name="Diocezo de Würzburg"/> == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{DNB|idn=134410750}} [[Kategorio:Eklezimuzikistoj]] [[Kategorio:Germanaj komponistoj]] 3m5ga66yxbzczry0ei4gtq5wrysuuw0 9367856 9367855 2026-05-06T20:18:00Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9367856 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} {{unua}} [[dosiero:Facade - Augustinerkirche - Würzburg - Germany 2017 (2).jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg}}]] [[dosiero:Hochschule für Musik, Würzburg, Außenansicht.JPG|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la Muzika universitato de Würzburg}}]] '''Erwin Horn''' (n. la [[22-an de oktobro]] [[1940]] en [[Würzburg]]; m. la [[11-an de julio]] [[2025]] samurbe) estis germana eklezia muzikisto.<ref name="Diocezo de Würzburg">[https://kirchenmusik.bistum-wuerzburg.de/fileadmin/Bistum_Folgeseiten/Kirchenmusik/Veranstaltungen/nachruf_erwin_horn.pdf Nekrologo de la Oficejo por Eklezia Muziko en la Diocezo de Würzburg en julio 2025] ({{de}})</ref> Post studado de [[teologio]], [[pedagogio]], [[muzikteorio]] kaj [[eklezia muziko]] en sia hejmurbo [[universitato de Würzburg|Würzburg]] kaj [[gregoria ĉanto]] ĉe la [[universitato de Essen]] de 1971 ĝis 1977, li fariĝis la unua regiona kantoro de la katolika [[diocezo]] de Würzburg en 1977. Samtempe ekde tiu jaro li estis orgenisto ĉe la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg dum multaj jaroj.<ref name="Damme 2026">Gabriel Isenberg: ''Zu Komponist und Musik'', "Pri komponisto kaj muziko", suplemento al koncerto de 10 orgenpecoj el lia kolekto ''"Romantica"'' la 5-an de majo 2026 en la katolika katedralo Sankta Viktoro en [[Damme (Germanio)|Damme]], Malsupra Saksio ({{de}})</ref> De 1997 ĝis 2001, li estis la direktoto de la Konservatorio de Muziko de la urbo Würzburg, kiu estis integrita en la Muzikan universitaton de Würzburg en 2001. Post ĉi tiu transiro, li daŭre servis kiel gazetara oficisto por la universitato ĝis sia emeritiĝo en 2005.<ref>[https://hfm-wuerzburg.de/news/abschied-17 ''Abschied - Trauer um Erwin Horn'', "Adiaŭo - Funebro pri Erwin Horn", nekrologo de la a Muzika universitato Würzburg la 16-an de julio 2025] ({{de}})</ref> Lia influo sur religia muziko en germanlingvaj landoj estis profunda kaj daŭra. Kiel redaktanto, li komune respondecis pri la orgenlibro kaj akompanaj publikaĵoj por la unuigita himnaro "Gotteslob (1975)," la komuna preĝlibro kaj himnaro de la romkatolikaj diocezoj en [[Germanio]], [[Aŭstrio]], [[Sudtirolo]] kaj la [[Germanlingva Komunumo de Belgio]] en 1975, kaj ankaŭ komune respondecis pri la kreado de la orgenlibro por la nova "Gotteslob" en 2013.<ref name="Damme 2026"/><ref name="Diocezo de Würzburg"/> == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{DNB|134410750}} [[Kategorio:Eklezimuzikistoj]] [[Kategorio:Germanaj komponistoj]] 1j0eyar3ys34er9vzh6knby9krz1gfj 9367857 9367856 2026-05-06T20:20:06Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9367857 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} {{unua}} [[dosiero:Facade - Augustinerkirche - Würzburg - Germany 2017 (2).jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg}}]] [[dosiero:Hochschule für Musik, Würzburg, Außenansicht.JPG|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la Muzika universitato de Würzburg}}]] '''Erwin Horn''' (n. la [[22-an de oktobro]] [[1940]] en [[Würzburg]]; m. la [[11-an de julio]] [[2025]] samurbe) estis germana eklezia muzikisto.<ref name="Diocezo de Würzburg">[https://kirchenmusik.bistum-wuerzburg.de/fileadmin/Bistum_Folgeseiten/Kirchenmusik/Veranstaltungen/nachruf_erwin_horn.pdf Nekrologo de la Oficejo por Eklezia Muziko en la Diocezo de Würzburg en julio 2025] ({{de}})</ref> Post studado de [[teologio]], [[pedagogio]], [[muzikteorio]] kaj [[eklezia muziko]] en sia hejmurbo [[universitato de Würzburg|Würzburg]] kaj [[gregoria ĉanto]] ĉe la [[universitato de Essen]] de 1971 ĝis 1977, li fariĝis la unua regiona kantoro de la katolika [[diocezo]] de Würzburg en 1977. Samtempe ekde tiu jaro li estis orgenisto ĉe la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg dum multaj jaroj.<ref name="Damme 2026">Gabriel Isenberg: ''Zu Komponist und Musik'', "Pri komponisto kaj muziko", suplemento al koncerto de 10 orgenpecoj el lia kolekto ''"Romantica"'' la 5-an de majo 2026 en la katolika katedralo Sankta Viktoro en [[Damme (Germanio)|Damme]], Malsupra Saksio ({{de}})</ref> De 1997 ĝis 2001, li estis la direktoto de la Konservatorio de Muziko de la urbo Würzburg, kiu estis integrita en la Muzikan universitaton de Würzburg en 2001. Post ĉi tiu transiro, li daŭre servis kiel gazetara oficisto por la universitato ĝis sia emeritiĝo en 2005.<ref>[https://hfm-wuerzburg.de/news/abschied-17 ''Abschied - Trauer um Erwin Horn'', "Adiaŭo - Funebro pri Erwin Horn", nekrologo de la a Muzika universitato Würzburg la 16-an de julio 2025] ({{de}})</ref> Lia influo sur religia muziko en germanlingvaj landoj estis profunda kaj daŭra. Kiel redaktanto, li komune respondecis pri la orgenlibro kaj akompanaj publikaĵoj por la unuigita himnaro "Gotteslob (1975)," la komuna preĝlibro kaj himnaro de la romkatolikaj diocezoj en [[Germanio]], [[Aŭstrio]], [[Sudtirolo]] kaj la [[Germanlingva Komunumo de Belgio]] en 1975, kaj ankaŭ komune respondecis pri la kreado de la orgenlibro por la nova "Gotteslob" en 2013.<ref name="Damme 2026"/><ref name="Diocezo de Würzburg"/> == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{DNB}} [[Kategorio:Eklezimuzikistoj]] [[Kategorio:Germanaj komponistoj]] igwj98zq2luf6c867j1f1aseqq4u7bg 9367858 9367857 2026-05-06T20:21:31Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9367858 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} {{unua}} [[dosiero:Facade - Augustinerkirche - Würzburg - Germany 2017 (2).jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg}}]] [[dosiero:Hochschule für Musik, Würzburg, Außenansicht.JPG|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la Muzika universitato de Würzburg}}]] '''Erwin Horn''' (n. la [[22-an de oktobro]] [[1940]] en [[Würzburg]]; m. la [[11-an de julio]] [[2025]] samurbe) estis germana eklezia muzikisto.<ref name="Diocezo de Würzburg">[https://kirchenmusik.bistum-wuerzburg.de/fileadmin/Bistum_Folgeseiten/Kirchenmusik/Veranstaltungen/nachruf_erwin_horn.pdf Nekrologo de la Oficejo por Eklezia Muziko en la Diocezo de Würzburg en julio 2025] ({{de}})</ref> Post studado de [[teologio]], [[pedagogio]], [[muzikteorio]] kaj [[eklezia muziko]] en sia hejmurbo [[universitato de Würzburg|Würzburg]] kaj [[gregoria ĉanto]] ĉe la [[universitato de Essen]] de 1971 ĝis 1977, li fariĝis la unua regiona kantoro de la katolika [[diocezo]] de Würzburg en 1977. Samtempe ekde tiu jaro li estis orgenisto ĉe la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg dum multaj jaroj.<ref name="Damme 2026">Gabriel Isenberg: ''Zu Komponist und Musik'', "Pri komponisto kaj muziko", suplemento al koncerto de 10 orgenpecoj el lia kolekto ''"Romantica"'' la 5-an de majo 2026 en la katolika katedralo Sankta Viktoro en [[Damme (Germanio)|Damme]], Malsupra Saksio ({{de}})</ref> De 1997 ĝis 2001, li estis la direktoto de la Konservatorio de Muziko de la urbo Würzburg, kiu estis integrita en la Muzikan universitaton de Würzburg en 2001. Post ĉi tiu transiro, li daŭre servis kiel gazetara oficisto por la universitato ĝis sia emeritiĝo en 2005.<ref>[https://hfm-wuerzburg.de/news/abschied-17 ''Abschied - Trauer um Erwin Horn'', "Adiaŭo - Funebro pri Erwin Horn", nekrologo de la a Muzika universitato Würzburg la 16-an de julio 2025] ({{de}})</ref> Lia influo sur religia muziko en germanlingvaj landoj estis profunda kaj daŭra. Kiel redaktanto, li komune respondecis pri la orgenlibro kaj akompanaj publikaĵoj por la unuigita himnaro "Gotteslob (1975)," la komuna preĝlibro kaj himnaro de la romkatolikaj diocezoj en [[Germanio]], [[Aŭstrio]], [[Sudtirolo]] kaj la [[Germanlingva Komunumo de Belgio]] en 1975, kaj ankaŭ komune respondecis pri la kreado de la orgenlibro por la nova "Gotteslob" en 2013.<ref name="Damme 2026"/><ref name="Diocezo de Würzburg"/> == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{DNB|134410750}} [[Kategorio:Eklezimuzikistoj]] [[Kategorio:Germanaj komponistoj]] 1j0eyar3ys34er9vzh6knby9krz1gfj 9367859 9367858 2026-05-06T20:23:06Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9367859 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} {{unua}} [[dosiero:Facade - Augustinerkirche - Würzburg - Germany 2017 (2).jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg}}]] [[dosiero:Hochschule für Musik, Würzburg, Außenansicht.JPG|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la Muzika universitato de Würzburg}}]] '''Erwin Horn''' (n. la [[22-an de oktobro]] [[1940]] en [[Würzburg]]; m. la [[11-an de julio]] [[2025]] samurbe) estis germana eklezia muzikisto.<ref name="Diocezo de Würzburg">[https://kirchenmusik.bistum-wuerzburg.de/fileadmin/Bistum_Folgeseiten/Kirchenmusik/Veranstaltungen/nachruf_erwin_horn.pdf Nekrologo de la Oficejo por Eklezia Muziko en la Diocezo de Würzburg en julio 2025] ({{de}})</ref> Post studado de [[teologio]], [[pedagogio]], [[muzikteorio]] kaj [[eklezia muziko]] en sia hejmurbo [[universitato de Würzburg|Würzburg]] kaj [[gregoria ĉanto]] ĉe la [[universitato de Essen]] de 1971 ĝis 1977, li fariĝis la unua regiona kantoro de la katolika [[diocezo]] de Würzburg en 1977. Samtempe ekde tiu jaro li estis orgenisto ĉe la katolika Aŭgustena Preĝejo en Würzburg dum multaj jaroj.<ref name="Damme 2026">Gabriel Isenberg: ''Zu Komponist und Musik'', "Pri komponisto kaj muziko", suplemento al koncerto de 10 orgenpecoj el lia kolekto ''"Romantica"'' la 5-an de majo 2026 en la katolika katedralo Sankta Viktoro en [[Damme (Germanio)|Damme]], Malsupra Saksio ({{de}})</ref> De 1997 ĝis 2001, li estis la direktoto de la Konservatorio de Muziko de la urbo Würzburg, kiu estis integrita en la Muzikan universitaton de Würzburg en 2001. Post ĉi tiu transiro, li daŭre servis kiel gazetara oficisto por la universitato ĝis sia emeritiĝo en 2005.<ref>[https://hfm-wuerzburg.de/news/abschied-17 ''Abschied - Trauer um Erwin Horn'', "Adiaŭo - Funebro pri Erwin Horn", nekrologo de la a Muzika universitato Würzburg la 16-an de julio 2025] ({{de}})</ref> Lia influo sur religia muziko en germanlingvaj landoj estis profunda kaj daŭra. Kiel redaktanto, li komune respondecis pri la orgenlibro kaj akompanaj publikaĵoj por la unuigita himnaro "Gotteslob (1975)," la komuna preĝlibro kaj himnaro de la romkatolikaj diocezoj en [[Germanio]], [[Aŭstrio]], [[Sudtirolo]] kaj la [[Germanlingva Komunumo de Belgio]] en 1975, kaj ankaŭ komune respondecis pri la kreado de la orgenlibro por la nova "Gotteslob" en 2013.<ref name="Damme 2026"/><ref name="Diocezo de Würzburg"/> == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{DNB|134410750}} [https://d-nb.info/gnd/134410750] [[Kategorio:Eklezimuzikistoj]] [[Kategorio:Germanaj komponistoj]] a3ywml5dhpcbhqklkdrmfly8k1l2t6j 0 943062 9367803 2026-05-06T17:54:37Z HaleBopp 52251 Kreado de Klifa muŝtirano 9367803 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Klifa muŝtirano |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Gibão de couro.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Brazilo]] |dosiero2 = Hirundinea ferruginea - Cliff Flycatcher XC250989.mp3 |priskribo de dosiero2 = Kanto en [[Ekvadoro]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Hirundinea]] |specio = '''''H. ferruginea''''' - '''klifa muŝtirano''' |statuso = Ne taksita |dunomo = ''Hirundinea ferruginea'' |dunomo aŭtoritato = ([[Gmelin, JF]], 1788) |mapo de vivoteritorioj = Hirundinea ferruginea map 2.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = *''H. f. ferruginea'' <small>([[Gmelin, JF]], 1788)</small> *''H. f. sclateri'' <small>[[Reinhardt, JT]], 1870</small> *''H. f. bellicosa'' <small>([[Vieillot, LJP]], 1819)</small> *''H. f. pallidior'' <small>[[Hartert, EJO]]; Goodson, A, 1917</small> |sinonimo = ''Todus ferrugineus'' (pranomo) |vikispecio = |komunejo = }} La '''klifa muŝtirano'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Hirundinea ferruginea]]'') estas [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi estas la ununura specio de la genro ''[[Hirundinea]]''. Ĝi havas 4 [[subspecio]]jn troviĝantajn en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 6-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Hirundinea]]'' <small>[[d'Orbigny, ACVMD]]; [[de Lafresnaye, NFAA]], 1837</small> ****''Hirundinea ferruginea'' <small>([[Gmelin, JF]], 1788)</small> - klifa muŝtirano *****''Hirundinea ferruginea ferruginea'' <small>([[Gmelin, JF]], 1788)</small> *****''Hirundinea ferruginea sclateri'' <small>[[Reinhardt, JT]], 1870</small> *****''Hirundinea ferruginea bellicosa'' <small>([[Vieillot, LJP]], 1819)</small> *****''Hirundinea ferruginea pallidior'' <small>[[Hartert, EJO]]; Goodson, A, 1917</small> {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Hirundinea'' estas [[latina]] vorto signifanta "de hirundo", pro la aspekta simileco de tiu birdo kun hirundo<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/clifly1/cur/introduction Birds of the World], Cliff Flycatcher.</ref>. La [[specia epiteto]] ''ferruginea'' latine signifas "rustkolora", ĉar tiu specio havas oranĝ-rufajn plumaron, ĉefe ĉe la subajn partojn<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La klifa muŝtirano troviĝas en [[Kolombio]], [[Venezuelo]], [[Gujanoj]], [[Ekvadoro]], [[Peruo]], [[Bolivio]], [[Brazilo]] [[Paragvajo]], [[Urugvajo]] kaj [[Argentino]]. Ĝi vivas en montetoj, klifoj, kanjonmuroj, rokaj krutaĵoj borderitaj de maturaj kaj duarangaj arbaroj kaj apudaj vivejoj, de marnivelo ĝis 2000 m, sed ĝis 3900 m por la andaj populacioj<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] l3gmjyjrdh16mqnzdqanlprcvrmfrwl 0 943063 9367804 2026-05-06T17:54:41Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Klifa muŝtirano 9367804 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Klifa muŝtirano]] pwqc324elor6shddfinlsa78wahdi0e 0 943064 9367805 2026-05-06T17:54:46Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Klifa muŝtirano 9367805 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Klifa muŝtirano]] pwqc324elor6shddfinlsa78wahdi0e 0 943065 9367848 2026-05-06T19:54:55Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Erwin Horn (eklezimuzikisto)]] al [[Erwin Horn]]: aldono inter krampoj en la esperanta vikipedio ne necesas 9367848 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Erwin Horn]] c5t67urz7k21osic0xqt9l50op0q7ry 0 943066 9367878 2026-05-06T20:49:09Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{informkesto organizaĵo}} La '''Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio''' ({{l-ru|Федеральная служба государственной статистики}}, latinliterigita Federalnaja sluĵba gosudarstvennoj statisti, mallongigita kiel ''Rosstat'') estas la registara statistika agentejo en Rusio. Ekde 2017, ĝi denove estas parto de la Ministerio pri Ekonomia Disvolviĝo de la [[registaro de Rusio]], post kiam ĝi plurfoje ŝanĝiĝis en la an..." 9367878 wikitext text/x-wiki {{informkesto organizaĵo}} La '''Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio''' ({{l-ru|Федеральная служба государственной статистики}}, latinliterigita Federalnaja sluĵba gosudarstvennoj statisti, mallongigita kiel ''Rosstat'') estas la registara statistika agentejo en Rusio. Ekde 2017, ĝi denove estas parto de la Ministerio pri Ekonomia Disvolviĝo de la [[registaro de Rusio]], post kiam ĝi plurfoje ŝanĝiĝis en la antaŭaj jardekoj inter tiu ministerio kaj esti rekte kontrolata de la federacia registaro. Ĝi havas sian centran sidejon en la [[Konstruaĵo Centrosojuz]], modernisma komplekso konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj [[Nikolaj Kolli]] (''Николай Колли'') en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]] kaj en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) hr4uqsr33ejq1y6tbpa4gbrxs75ynop 9367880 9367878 2026-05-06T20:52:04Z ThomasPusch 1869 9367880 wikitext text/x-wiki {{informkesto organizaĵo}} La '''Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio''' ({{l-ru|Федеральная служба государственной статистики}}, latinliterigita Federalnaja sluĵba gosudarstvennoj statisti, mallongigita kiel ''Rosstat'') estas la registara statistika agentejo en Rusio. Ekde 2017, ĝi denove estas parto de la Ministerio pri Ekonomia Disvolviĝo de la [[registaro de Rusio]], post kiam ĝi plurfoje ŝanĝiĝis en la antaŭaj jardekoj inter tiu ministerio kaj esti rekte kontrolata de la federacia registaro. Ĝi havas sian centran sidejon en la [[Konstruaĵo Centrosojuz]], modernisma komplekso konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj [[Nikolaj Kolli]] (''Николай Колли'') en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]] kaj en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) [[Kategorio:Registaro de Rusio]] [[Kategorio:Naciaj statistikaj servoj|Rusio]] kgyxnfijt2hfoyh2zq8m9br9g3fl9r9 9367881 9367880 2026-05-06T20:53:34Z ThomasPusch 1869 9367881 wikitext text/x-wiki {{informkesto organizaĵo}} La '''Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio''' ({{l-ru|Федеральная служба государственной статистики}}, latinliterigita Federalnaja sluĵba gosudarstvennoj statistiki, mallongigita kiel ''Rosstat'') estas la registara statistika agentejo en Rusio. Ekde 2017, ĝi denove estas parto de la Ministerio pri Ekonomia Disvolviĝo de la [[registaro de Rusio]], post kiam ĝi plurfoje ŝanĝiĝis en la antaŭaj jardekoj inter tiu ministerio kaj esti rekte kontrolata de la federacia registaro. Ĝi havas sian centran sidejon en la [[Konstruaĵo Centrosojuz]], modernisma komplekso konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj [[Nikolaj Kolli]] (''Николай Колли'') en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]] kaj en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) [[Kategorio:Registaro de Rusio]] [[Kategorio:Naciaj statistikaj servoj|Rusio]] 0ctl9wa8mlzzzysnrjp420wdgcgc09q 9367882 9367881 2026-05-06T20:54:02Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio]] al [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]]: pli laŭvorta traduko 9367881 wikitext text/x-wiki {{informkesto organizaĵo}} La '''Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio''' ({{l-ru|Федеральная служба государственной статистики}}, latinliterigita Federalnaja sluĵba gosudarstvennoj statistiki, mallongigita kiel ''Rosstat'') estas la registara statistika agentejo en Rusio. Ekde 2017, ĝi denove estas parto de la Ministerio pri Ekonomia Disvolviĝo de la [[registaro de Rusio]], post kiam ĝi plurfoje ŝanĝiĝis en la antaŭaj jardekoj inter tiu ministerio kaj esti rekte kontrolata de la federacia registaro. Ĝi havas sian centran sidejon en la [[Konstruaĵo Centrosojuz]], modernisma komplekso konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj [[Nikolaj Kolli]] (''Николай Колли'') en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]] kaj en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) [[Kategorio:Registaro de Rusio]] [[Kategorio:Naciaj statistikaj servoj|Rusio]] 0ctl9wa8mlzzzysnrjp420wdgcgc09q 9368113 9367882 2026-05-07T09:04:42Z RG72 11847 9368113 wikitext text/x-wiki {{informkesto organizaĵo}} La '''Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio''' ({{l-ru|Федеральная служба государственной статистики}}, latinliterigita Federalnaja sluĵba gosudarstvennoj statistiki, mallongigita kiel ''Rosstat'') estas la registara statistika agentejo en Rusio. Ekde 2017, ĝi denove estas parto de la Ministerio pri Ekonomia Disvolviĝo de la [[registaro de Rusio]], post kiam ĝi plurfoje ŝanĝiĝis en la antaŭaj jardekoj inter tiu ministerio kaj esti rekte kontrolata de la federacia registaro. Ĝi havas sian centran sidejon en la [[Konstruaĵo Centrosojuz]], modernisma komplekso konstruita inter [[1928]] kaj [[1933]] de [[Le Corbusier]] kaj [[Nikolaj Kolli]] (''Николай Колли'') en la kvartalo [[Krasnoselskij (distrikto de Moskvo)|Krasnoselskij]] kaj en la [[Centra administra arondismento]] de [[Moskvo]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) [[Kategorio:Registaro de Rusio]] [[Kategorio:Naciaj statistikaj servoj|Rusio]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1991]] 5170xcpi6lvtifei0wwid3xhcin3tyj 0 943067 9367883 2026-05-06T20:54:02Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Federacia Ŝtata Statistika Servo de Rusio]] al [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]]: pli laŭvorta traduko 9367883 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]] ia6qzszudav9hf2x9g2efegws8kizch 0 943068 9367886 2026-05-06T20:56:35Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]] 9367886 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]] ia6qzszudav9hf2x9g2efegws8kizch 0 943069 9367887 2026-05-06T20:56:48Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]] 9367887 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]] ia6qzszudav9hf2x9g2efegws8kizch 0 943070 9367888 2026-05-06T20:57:04Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]] 9367888 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Federacia Servo pri Ŝtata Statistiko de Rusio]] ia6qzszudav9hf2x9g2efegws8kizch 0 943071 9367905 2026-05-06T21:59:22Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Olivmakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Talaphorus chlorocercus Olive-spotted Hummingbird; Ilha Marchantaria, Iranduba, Amazonas.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilid..." 9367905 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Olivmakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Talaphorus chlorocercus Olive-spotted Hummingbird; Ilha Marchantaria, Iranduba, Amazonas.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Talaphorus]]'' |genro aŭtoritato = Mulsant & Verreaux, 1874 |specio = '''Olivmakula kolibro''' ''T. chlorocercus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687500/93155263 |title=Olive-spotted Hummingbird ''Leucippus chlorocercus'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Talaphorus chlorocercus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1866) |vikispecio = ''Talaphorus chlorocercus'' |komunejo = ''Talaphorus chlorocercus'' |sinonimo= ''Leucippus chlorocercus''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus chlorocercus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Olivmakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Talaphorus chlorocercus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Talaphorus]]'' kaj troviĝas en [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/> ==Taksonomio kaj sistematiko== The olive-spotted hummingbird was previously placed in the genus ''[[Leucippus]]''. A [[molecular phylogenetic]] study published in 2014 found that ''Leucippus '' was [[polyphyletic]]. To avoid the polyphyly the olive-spotted hummingbird was moved by most taxonomic systems to the resurrected genus ''Talaphorus''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, and K. J. Zimmer. Version 24 July 2022. A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society. https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm retrieved July 24, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, and C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Downloaded from https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Retrieved August 25, 2021</ref> However, [[BirdLife International]]'s ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retains it in ''Leucippus''.<ref name=HBW2021/> The olive-spotted hummingbird is the only member of its genus and has no subspecies.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== The olive-spotted hummingbird is {{convert|12|cm|in|abbr=on}} long and weighs about {{convert|6|g|oz|sigfig=2|abbr=on}}. The sexes are essentially the same. They have a straight blackish bill; the females are slightly longer than the males. Adults have a bronze crown and neck and the rest of their upper parts are grayish-green to bronze-green. Their throat is olive green which sometimes appears speckled with golden green and the rest of the underparts are whitish. Their tail is pale grayish green to olive green with grayish tips on the inner feathers and grayish outer webs to the others. The outer feathers also have a dark bar near the end. Juveniles are very similar but have more grayish brown underparts.<ref name=OSHU-BOW>Weller, A.A. and G. M. Kirwan (2021). Olive-spotted Hummingbird (''Talaphorus chlorocercus''), version 1.1. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.olshum1.01.1 retrieved September 4, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The olive-spotted hummingbird is found along the upper Amazon River and its major tributaries in northwestern Brazil, eastern Ecuador, northeastern Peru, and extreme southeastern Colombia. It has habitat requirements unique among hummingbirds: It is found almost entirely on young river islands and sometimes on the adjacent "mainland" shore. It keeps to shrubby open woodland and [[Ecological succession|early successional]] vegetation. In elevation it occurs only up to {{convert|400|m|ft|abbr=on}}.<ref name=OSHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The olive-spotted hummingbird is generally sedentary but makes some local dispersal.<ref name=OSHU-BOW/> ===Manĝado=== The olive-spotted hummingbird forages for nectar at flowering plants of at least 10 families. In addition to feeding on nectar it gleans insects from foliage.<ref name=OSHU-BOW/> ===Reproduktado=== The olive-spotted hummingbird's breeding season is not known. It makes a cup nest of soft plant material and fibers bound with spiderwebs with lichen on the outside. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs about 20 days after hatch.<ref name=OSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-chlorocercus |species=Olivmakula kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the olive-spotted hummingbird as being of Least Concern, though its population size and trend are unknown. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered rare to fairly common at different points along the river system.<ref name=OSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Talaphorus chlorocercus}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 5vtj52ck4og24ail3zt2pdvakmw0a3t 9367907 9367905 2026-05-06T22:10:38Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9367907 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Olivmakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Talaphorus chlorocercus Olive-spotted Hummingbird; Ilha Marchantaria, Iranduba, Amazonas.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Talaphorus]]'' |genro aŭtoritato = Mulsant & Verreaux, 1874 |specio = '''Olivmakula kolibro''' ''T. chlorocercus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687500/93155263 |title=Olive-spotted Hummingbird ''Leucippus chlorocercus'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Talaphorus chlorocercus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1866) |vikispecio = ''Talaphorus chlorocercus'' |komunejo = ''Talaphorus chlorocercus'' |sinonimo= ''Leucippus chlorocercus''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus chlorocercus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Olivmakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Talaphorus chlorocercus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Talaphorus]]'' kaj troviĝas en [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Olivmakula kolibro estis iam metita en la genro ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus '' estas polifiletika. Poe eviti la polifilion la Olivmakula kolibro estis movita fare de plimulto de taksonomiaj sistemoj al restarigita genro ''Talaphorus''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Leucippus''.<ref name=HBW2021/> La Olivmakula kolibro estas la nura membro de sia genro kaj ne havas subspeciojn.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== The olive-spotted hummingbird is {{convert|12|cm|in|abbr=on}} long and weighs about {{convert|6|g|oz|sigfig=2|abbr=on}}. The sexes are essentially the same. They have a straight blackish bill; the females are slightly longer than the males. Adults have a bronze crown and neck and the rest of their upper parts are grayish-green to bronze-green. Their throat is olive green which sometimes appears speckled with golden green and the rest of the underparts are whitish. Their tail is pale grayish green to olive green with grayish tips on the inner feathers and grayish outer webs to the others. The outer feathers also have a dark bar near the end. Juveniles are very similar but have more grayish brown underparts.<ref name=OSHU-BOW>Weller, A.A. and G. M. Kirwan (2021). Olive-spotted Hummingbird (''Talaphorus chlorocercus''), version 1.1. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.olshum1.01.1 retrieved September 4, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The olive-spotted hummingbird is found along the upper Amazon River and its major tributaries in northwestern Brazil, eastern Ecuador, northeastern Peru, and extreme southeastern Colombia. It has habitat requirements unique among hummingbirds: It is found almost entirely on young river islands and sometimes on the adjacent "mainland" shore. It keeps to shrubby open woodland and [[Ecological succession|early successional]] vegetation. In elevation it occurs only up to {{convert|400|m|ft|abbr=on}}.<ref name=OSHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The olive-spotted hummingbird is generally sedentary but makes some local dispersal.<ref name=OSHU-BOW/> ===Manĝado=== The olive-spotted hummingbird forages for nectar at flowering plants of at least 10 families. In addition to feeding on nectar it gleans insects from foliage.<ref name=OSHU-BOW/> ===Reproduktado=== The olive-spotted hummingbird's breeding season is not known. It makes a cup nest of soft plant material and fibers bound with spiderwebs with lichen on the outside. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs about 20 days after hatch.<ref name=OSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-chlorocercus |species=Olivmakula kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the olive-spotted hummingbird as being of Least Concern, though its population size and trend are unknown. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered rare to fairly common at different points along the river system.<ref name=OSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Talaphorus chlorocercus}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 0sw46i4id8ub8hs4wufkohqut8rylm1 9367908 9367907 2026-05-06T22:14:11Z Kani 670 /* Aspekto */ 9367908 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Olivmakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Talaphorus chlorocercus Olive-spotted Hummingbird; Ilha Marchantaria, Iranduba, Amazonas.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Talaphorus]]'' |genro aŭtoritato = Mulsant & Verreaux, 1874 |specio = '''Olivmakula kolibro''' ''T. chlorocercus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687500/93155263 |title=Olive-spotted Hummingbird ''Leucippus chlorocercus'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Talaphorus chlorocercus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1866) |vikispecio = ''Talaphorus chlorocercus'' |komunejo = ''Talaphorus chlorocercus'' |sinonimo= ''Leucippus chlorocercus''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus chlorocercus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Olivmakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Talaphorus chlorocercus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Talaphorus]]'' kaj troviĝas en [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Olivmakula kolibro estis iam metita en la genro ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus '' estas polifiletika. Poe eviti la polifilion la Olivmakula kolibro estis movita fare de plimulto de taksonomiaj sistemoj al restarigita genro ''Talaphorus''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Leucippus''.<ref name=HBW2021/> La Olivmakula kolibro estas la nura membro de sia genro kaj ne havas subspeciojn.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La olivmakula kolibro estas 12 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 6 g. Ambaŭ seksoj estas esence samaj. Ili havas rektan nigrecan bekon; la inoj estas iomete pli longaj ol la maskloj. Plenkreskuloj havas bronzajn kronon kaj kolon kaj la cetero de iliaj supraj partoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj. Ilia gorĝo estas olivverda, kiu foje aspektas makuleca per ora verdo, kaj la cetero de la subaj partoj estas blankecaj. Ilia vosto estas palgrizverda ĝis olivverda kun grizecaj pintoj sur la internaj plumoj kaj grizecaj eksteraj retoj ĉe la aliaj. La eksteraj plumoj ankaŭ havas malhelan strion proksime al la fino. Junuloj estas tre similaj sed havas pli grizecbrunajn subajn partojn.<ref name=OSHU-BOW>Weller, A.A. kaj G. M. Kirwan (2021). Olive-spotted Hummingbird (''Talaphorus chlorocercus''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.olshum1.01.1] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The olive-spotted hummingbird is found along the upper Amazon River and its major tributaries in northwestern Brazil, eastern Ecuador, northeastern Peru, and extreme southeastern Colombia. It has habitat requirements unique among hummingbirds: It is found almost entirely on young river islands and sometimes on the adjacent "mainland" shore. It keeps to shrubby open woodland and [[Ecological succession|early successional]] vegetation. In elevation it occurs only up to {{convert|400|m|ft|abbr=on}}.<ref name=OSHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The olive-spotted hummingbird is generally sedentary but makes some local dispersal.<ref name=OSHU-BOW/> ===Manĝado=== The olive-spotted hummingbird forages for nectar at flowering plants of at least 10 families. In addition to feeding on nectar it gleans insects from foliage.<ref name=OSHU-BOW/> ===Reproduktado=== The olive-spotted hummingbird's breeding season is not known. It makes a cup nest of soft plant material and fibers bound with spiderwebs with lichen on the outside. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs about 20 days after hatch.<ref name=OSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-chlorocercus |species=Olivmakula kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the olive-spotted hummingbird as being of Least Concern, though its population size and trend are unknown. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered rare to fairly common at different points along the river system.<ref name=OSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Talaphorus chlorocercus}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] j3i32a6tkpnschp0yh0q3clkm2vv1nr 9367927 9367908 2026-05-06T22:19:55Z Kani 670 /* Distribuo kaj habitato */ 9367927 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Olivmakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Talaphorus chlorocercus Olive-spotted Hummingbird; Ilha Marchantaria, Iranduba, Amazonas.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Talaphorus]]'' |genro aŭtoritato = Mulsant & Verreaux, 1874 |specio = '''Olivmakula kolibro''' ''T. chlorocercus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687500/93155263 |title=Olive-spotted Hummingbird ''Leucippus chlorocercus'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Talaphorus chlorocercus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1866) |vikispecio = ''Talaphorus chlorocercus'' |komunejo = ''Talaphorus chlorocercus'' |sinonimo= ''Leucippus chlorocercus''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus chlorocercus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Olivmakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Talaphorus chlorocercus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Talaphorus]]'' kaj troviĝas en [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Olivmakula kolibro estis iam metita en la genro ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus '' estas polifiletika. Poe eviti la polifilion la Olivmakula kolibro estis movita fare de plimulto de taksonomiaj sistemoj al restarigita genro ''Talaphorus''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Leucippus''.<ref name=HBW2021/> La Olivmakula kolibro estas la nura membro de sia genro kaj ne havas subspeciojn.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La olivmakula kolibro estas 12 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 6 g. Ambaŭ seksoj estas esence samaj. Ili havas rektan nigrecan bekon; la inoj estas iomete pli longaj ol la maskloj. Plenkreskuloj havas bronzajn kronon kaj kolon kaj la cetero de iliaj supraj partoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj. Ilia gorĝo estas olivverda, kiu foje aspektas makuleca per ora verdo, kaj la cetero de la subaj partoj estas blankecaj. Ilia vosto estas palgrizverda ĝis olivverda kun grizecaj pintoj sur la internaj plumoj kaj grizecaj eksteraj retoj ĉe la aliaj. La eksteraj plumoj ankaŭ havas malhelan strion proksime al la fino. Junuloj estas tre similaj sed havas pli grizecbrunajn subajn partojn.<ref name=OSHU-BOW>Weller, A.A. kaj G. M. Kirwan (2021). Olive-spotted Hummingbird (''Talaphorus chlorocercus''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.olshum1.01.1] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La olivmakula kolibro troviĝas laŭlonge de la supra rivero [[Amazono]] kaj ĝiaj ĉefaj alfluantoj en nordokcidenta Brazilo, orienta Ekvadoro, nordorienta Peruo, kaj plej sudorienta Kolombio. Ĝi havas vivejajn postulojn unikajn inter kolibroj: ĝi troviĝas preskaŭ tute sur junaj riveraj insuloj kaj foje sur la apuda "kontinenta" bordo. Ĝi restas ĉe arbusta malferma arbaro kaj frua [[Sukcesio (ekologio)|sinsekva vegetaĵaro]]. En alteco ĝi troviĝas nur ĝis 400 m.<ref name=OSHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The olive-spotted hummingbird is generally sedentary but makes some local dispersal.<ref name=OSHU-BOW/> ===Manĝado=== The olive-spotted hummingbird forages for nectar at flowering plants of at least 10 families. In addition to feeding on nectar it gleans insects from foliage.<ref name=OSHU-BOW/> ===Reproduktado=== The olive-spotted hummingbird's breeding season is not known. It makes a cup nest of soft plant material and fibers bound with spiderwebs with lichen on the outside. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs about 20 days after hatch.<ref name=OSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-chlorocercus |species=Olivmakula kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the olive-spotted hummingbird as being of Least Concern, though its population size and trend are unknown. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered rare to fairly common at different points along the river system.<ref name=OSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Talaphorus chlorocercus}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] kcuawrsftz6y2n13qzp6agv1xd3innm 9367928 9367927 2026-05-06T22:24:52Z Kani 670 9367928 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Olivmakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Talaphorus chlorocercus Olive-spotted Hummingbird; Ilha Marchantaria, Iranduba, Amazonas.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Talaphorus]]'' |genro aŭtoritato = Mulsant & Verreaux, 1874 |specio = '''Olivmakula kolibro''' ''T. chlorocercus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687500/93155263 |title=Olive-spotted Hummingbird ''Leucippus chlorocercus'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Talaphorus chlorocercus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1866) |vikispecio = ''Talaphorus chlorocercus'' |komunejo = ''Talaphorus chlorocercus'' |sinonimo= ''Leucippus chlorocercus''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus chlorocercus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Olivmakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Talaphorus chlorocercus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Talaphorus]]'' kaj troviĝas en [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Olivmakula kolibro estis iam metita en la genro ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus '' estas polifiletika. Poe eviti la polifilion la Olivmakula kolibro estis movita fare de plimulto de taksonomiaj sistemoj al restarigita genro ''Talaphorus''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Leucippus''.<ref name=HBW2021/> La Olivmakula kolibro estas la nura membro de sia genro kaj ne havas subspeciojn.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La olivmakula kolibro estas 12 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 6 g. Ambaŭ seksoj estas esence samaj. Ili havas rektan nigrecan bekon; la inoj estas iomete pli longaj ol la maskloj. Plenkreskuloj havas bronzajn kronon kaj kolon kaj la cetero de iliaj supraj partoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj. Ilia gorĝo estas olivverda, kiu foje aspektas makuleca per ora verdo, kaj la cetero de la subaj partoj estas blankecaj. Ilia vosto estas palgrizverda ĝis olivverda kun grizecaj pintoj sur la internaj plumoj kaj grizecaj eksteraj retoj ĉe la aliaj. La eksteraj plumoj ankaŭ havas malhelan strion proksime al la fino. Junuloj estas tre similaj sed havas pli grizecbrunajn subajn partojn.<ref name=OSHU-BOW>Weller, A.A. kaj G. M. Kirwan (2021). Olive-spotted Hummingbird (''Talaphorus chlorocercus''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.olshum1.01.1] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La olivmakula kolibro troviĝas laŭlonge de la supra rivero [[Amazono]] kaj ĝiaj ĉefaj alfluantoj en nordokcidenta Brazilo, orienta Ekvadoro, nordorienta Peruo, kaj plej sudorienta Kolombio. Ĝi havas vivejajn postulojn unikajn inter kolibroj: ĝi troviĝas preskaŭ tute sur junaj riveraj insuloj kaj foje sur la apuda "kontinenta" bordo. Ĝi restas ĉe arbusta malferma arbaro kaj frua [[Sukcesio (ekologio)|sinsekva vegetaĵaro]]. En alteco ĝi troviĝas nur ĝis 400 m.<ref name=OSHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La olivmakula kolibro estas ĝenerale sidlokema sed faras iom da loka disiĝo.<ref name=OSHU-BOW/> ===Manĝado=== La olivmakula kolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe florplantoj de almenaŭ 10 familioj. Krom nutriĝi per [[nektaro]], ĝi kolektas [[insektoj]]n el foliaro.<ref name=OSHU-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la olivmakula kolibro ne estas konata. Ĝi faras tasforman neston el mola plantmaterialo kaj fibroj ligitaj per [[araneaĵo]]j kun [[likeno]] ekstere. La ino kovas la du ovojn dum 14 ĝis 15 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas ĉirkaŭ 20 tagojn post eloviĝo.<ref name=OSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-chlorocercus |species=Olivmakula kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la olivmakulan kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝia populacigrandeco kaj tendenco estas nekonataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687500/93155263 |title=Olive-spotted Hummingbird ''Leucippus chlorocercus'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata malofta ĝis sufiĉe ofta ĉe malsamaj punktoj laŭlonge de la riversistemo.<ref name=OSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Talaphorus chlorocercus}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 4ocdsacugzlmkfll5pk7249pjw9sdjt 9368100 9367928 2026-05-07T08:41:50Z Kani 670 9368100 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Olivmakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Talaphorus chlorocercus Olive-spotted Hummingbird; Ilha Marchantaria, Iranduba, Amazonas.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Talaphorus]]'' |genro aŭtoritato = Mulsant & Verreaux, 1874 |specio = '''Olivmakula kolibro''' ''T. chlorocercus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687500/93155263 |title=Olive-spotted Hummingbird ''Leucippus chlorocercus'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Talaphorus chlorocercus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Gould|Gould]], 1866) |vikispecio = ''Talaphorus chlorocercus'' |komunejo = ''Talaphorus chlorocercus'' |sinonimo= ''Leucippus chlorocercus''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Leucippus chlorocercus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Olivmakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Talaphorus chlorocercus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Talaphorus]]'' kaj troviĝas en [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Olivmakula kolibro estis iam metita en la genro ''[[Leucippus]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Leucippus '' estas polifiletika. Poe eviti la polifilion la Olivmakula kolibro estis movita fare de plimulto de taksonomiaj sistemoj al restarigita genro ''Talaphorus''.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' retenas ĝin en ''Leucippus''.<ref name=HBW2021/> La Olivmakula kolibro estas la nura membro de sia genro kaj ne havas subspeciojn.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La olivmakula kolibro estas 12 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 6 g. Ambaŭ seksoj estas esence samaj. Ili havas rektan nigrecan bekon; la inoj estas iomete pli longaj ol la maskloj. Plenkreskuloj havas bronzajn kronon kaj kolon kaj la cetero de iliaj supraj partoj estas grizverdaj ĝis bronzverdaj. Ilia gorĝo estas olivverda, kiu foje aspektas makuleca per ora verdo, kaj la cetero de la subaj partoj estas blankecaj. Ilia vosto estas palgrizverda ĝis olivverda kun grizecaj pintoj sur la internaj plumoj kaj grizecaj eksteraj retoj ĉe la aliaj. La eksteraj plumoj ankaŭ havas malhelan strion proksime al la fino. Junuloj estas tre similaj sed havas pli grizecbrunajn subajn partojn.<ref name=OSHU-BOW>Weller, A.A. kaj G. M. Kirwan (2021). Olive-spotted Hummingbird (''Talaphorus chlorocercus''), version 1.1. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.olshum1.01.1] Alirita la 4an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La olivmakula kolibro troviĝas laŭlonge de la supra rivero [[Amazono]] kaj ĝiaj ĉefaj alfluantoj en nordokcidenta Brazilo, orienta Ekvadoro, nordorienta Peruo, kaj plej sudorienta Kolombio. Ĝi havas vivejajn postulojn unikajn inter kolibroj: ĝi troviĝas preskaŭ tute sur junaj riveraj insuloj kaj foje sur la apuda "kontinenta" bordo. Ĝi restas ĉe arbusta malferma arbaro kaj frua [[Sukcesio (ekologio)|sinsekva vegetaĵaro]]. En alteco ĝi troviĝas nur ĝis 400 m.<ref name=OSHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La olivmakula kolibro estas ĝenerale sidlokema sed faras iom da loka disiĝo.<ref name=OSHU-BOW/> ===Manĝado=== La olivmakula kolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe florplantoj de almenaŭ 10 familioj. Krom nutriĝi per [[nektaro]], ĝi kolektas [[insektoj]]n el foliaro.<ref name=OSHU-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la olivmakula kolibro ne estas konata. Ĝi faras tasforman neston el mola plantmaterialo kaj fibroj ligitaj per [[araneaĵo]]j kun [[likeno]] ekstere. La ino kovas la du ovojn dum 14 ĝis 15 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas ĉirkaŭ 20 tagojn post eloviĝo.<ref name=OSHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Leucippus-chlorocercus |species=Olivmakula kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la olivmakulan kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n, kvankam ĝia populacigrandeco kaj tendenco estas nekonataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687500/93155263 |title=Olive-spotted Hummingbird ''Leucippus chlorocercus'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=4a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata malofta ĝis sufiĉe ofta ĉe malsamaj punktoj laŭlonge de la riversistemo.<ref name=OSHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. * Baza Mendonça, Luciana & dos Anjos, Luiz (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil. ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. <small>{{doi|10.1590/S0101-81752005000100007}}</small> [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF plena teksto] * Grantsau, R. (1988): ''Beija-flores do Brasil''. Expressão e Cultura, Rio de Janeiro. p.&nbsp;57.<small>{{ISBN|85-208-0100-5}}</small> * Restall, R.; Rodner, C. & Lentino, M. (2006): ''Birds of Northern South America''. [[Helm Identification Guides|Christopher Helm]], London. <small>{{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 1), {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 2)</small> * [[Helmut Sick|Sick, Helmut]] (1993): ''Birds of Brazil - A Natural History''. Princeton University Press, Princeton. <small>{{ISBN|0-691-08569-2}}</small> * Sigrist, T. (2006): ''Birds of Brazil - An Artistic View''. <small>{{ISBN|85-905074-1-6}}</small> ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Talaphorus chlorocercus}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] ljkrfvn4zz0oh68j9lt2kguycxbiasw 0 943072 9367906 2026-05-06T22:02:46Z Kani 670 Alidirektigis al [[Olivmakula kolibro]] 9367906 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Olivmakula kolibro]] 4bfsxr0bkkpqwdj41ynnx2rkux1pq3l 0 943073 9367929 2026-05-06T22:25:24Z Kani 670 Alidirektigis al [[Olivmakula kolibro]] 9367929 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Olivmakula kolibro]] 4bfsxr0bkkpqwdj41ynnx2rkux1pq3l 0 943074 9367936 2026-05-06T22:48:16Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Trochilus'' |koloro = pink |dosiero = Red-billed streamertail( Trochilus polytmus) adult male 2.jpg |priskribo de dosiero = Masklo de [[Ruĝbeka kolibro]] (''Trochilus polytmus'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = Trokilen..." 9367936 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Trochilus'' |koloro = pink |dosiero = Red-billed streamertail( Trochilus polytmus) adult male 2.jpg |priskribo de dosiero = Masklo de [[Ruĝbeka kolibro]] (''Trochilus polytmus'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Trochilus''''' |genro aŭtoritato = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | sinonimo = }} '''''Trochilus''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas nur du speciojn, kiuj vivas en [[Jamajko]]. ''Trochilus'' (trokiloj) estas la tipa genro de la subfamilio [[Trokilenoj]], ''[[Trochilinae]]'', kaj de la familio [[Trokiledoj]], ''Trochilidae''. Nuntempe plej fakuloj konsideras la du [[taksono]]jn en tiu genro kiel apartaj specioj, sed kelkaj (ekz. [[American Ornithologists' Union|AOU]]) plutraktas ilin kiel [[samspecia]]j, kaj tiukadre ''T. scitulus'' estus [[subspecio]] de ''T. polytmus''. ==Taksonomio kaj specilisto== La genron ''Trochilus'' enkondukis en 1758 la sveda natursciencisto [[Carl Linnaeus]] en la 10a eldono de sia verko ''[[Systema Naturae]]''.<ref name=linnaeus>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | authorlink=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=119 | publisher=Laurentii Salvii | place=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727024 }}</ref> La genronomo devenas el la [[Antikva greka]] τροχιλος/''troĥilos'', malgranda neidentigita birdo menciita de [[Aristotelo]]. Postaj aŭtoroj komprenis la vorton kiel referencata al [[Troglodito]].<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=391 }}</ref> Kiel [[tipa specio]] estis poste elektita la Ruĝbeka kolibro.<ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=56 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480067 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Gray | first=George Robert | author-link=George Robert Gray | year=1840 | title=A List of the Genera of Birds : with an Indication of the Typical Species of Each Genus | place=London | publisher=R. and J.E. Taylor | page=14 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13668908 }}</ref> En sia ''Systema Naturae'', Linnaeus inkludis 18 speciojn de kolibroj, ĉiujn el kiuj li metis en ''Trochilus''. Nuntempe, 12 de tiuj specioj estas ankoraŭ agnoskitaj, sed nur la Ruĝbeka kolibro estas retenita en sia origina genro.<ref name=linnaeus/><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=6a de Januaro 2020 }}</ref> Du specioj estas nun metitaj en la genro, nome la jenaj:<ref name=ioc/> * [[Ruĝbeka kolibro]] (''Trochilus polytmus'') * [[Nigrabeka kolibro]] (''Trochilus scitulus'') == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * Peterson, A. T., Stiles, F. G., kaj Schuchmann, K. L. 1999. Woodnymphs (Thalurania). pp.&nbsp;585–586 in: del Hoyo, J., Elliott, A., kaj Sargatal, J. eds. 1999. ''Handbook of the Birds of the World.'' Vol. 5. Barn-owls to Hummingbirds. Lynx Edicions, Barcelona. {{ISBN|84-87334-25-3}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Karibio]] j68f831427bsqss7hctzxcwzt0333ck 9367937 9367936 2026-05-06T22:50:29Z Kani 670 /* Taksonomio kaj specilisto */ 9367937 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Trochilus'' |koloro = pink |dosiero = Red-billed streamertail( Trochilus polytmus) adult male 2.jpg |priskribo de dosiero = Masklo de [[Ruĝbeka kolibro]] (''Trochilus polytmus'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Trochilus''''' |genro aŭtoritato = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | sinonimo = }} '''''Trochilus''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas nur du speciojn, kiuj vivas en [[Jamajko]]. ''Trochilus'' (trokiloj) estas la tipa genro de la subfamilio [[Trokilenoj]], ''[[Trochilinae]]'', kaj de la familio [[Trokiledoj]], ''Trochilidae''. Nuntempe plej fakuloj konsideras la du [[taksono]]jn en tiu genro kiel apartaj specioj, sed kelkaj (ekz. [[American Ornithologists' Union|AOU]]) plutraktas ilin kiel [[samspecia]]j, kaj tiukadre ''T. scitulus'' estus [[subspecio]] de ''T. polytmus''. ==Taksonomio kaj specilisto== La genron ''Trochilus'' enkondukis en 1758 la sveda natursciencisto [[Carl Linnaeus]] en la 10a eldono de sia verko ''[[Systema Naturae]]''.<ref name=linnaeus>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | authorlink=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=119 | publisher=Laurentii Salvii | place=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727024 }}</ref> La genronomo devenas el la [[Antikva greka]] τροχιλος/''troĥilos'', malgranda neidentigita birdo menciita de [[Aristotelo]]. Postaj aŭtoroj komprenis la vorton kiel referencata al [[Troglodito]].<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=391 }}</ref> Kiel [[tipa specio]] estis poste elektita la Ruĝbeka kolibro.<ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=56 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480067 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Gray | first=George Robert | author-link=George Robert Gray | year=1840 | title=A List of the Genera of Birds : with an Indication of the Typical Species of Each Genus | place=London | publisher=R. and J.E. Taylor | page=14 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13668908 }}</ref> En sia ''Systema Naturae'', Linnaeus inkludis 18 speciojn de kolibroj, ĉiujn el kiuj li metis en ''Trochilus''. Nuntempe, 12 de tiuj specioj estas ankoraŭ agnoskitaj, sed nur la Ruĝbeka kolibro estas retenita en sia origina genro.<ref name=linnaeus/><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=6a de Januaro 2020 }}</ref> Du specioj estas nun metitaj en la genro, nome la jenaj:<ref name=ioc/> * [[Ruĝbeka kolibro]] (''Trochilus polytmus'') Linnaeus, 1758. Jamajko. LC * [[Nigrabeka kolibro]] (''Trochilus scitulus'') Brewster & Bangs, 1901. Orienta Jamajko. LC == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * Peterson, A. T., Stiles, F. G., kaj Schuchmann, K. L. 1999. Woodnymphs (Thalurania). pp.&nbsp;585–586 in: del Hoyo, J., Elliott, A., kaj Sargatal, J. eds. 1999. ''Handbook of the Birds of the World.'' Vol. 5. Barn-owls to Hummingbirds. Lynx Edicions, Barcelona. {{ISBN|84-87334-25-3}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Thaumasius}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Karibio]] 850r6iz725eh5gmb7mo70ttlwxqdot9 1 943075 9367951 2026-05-06T23:45:46Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Atentu ne simple krei fantaziajn ruĝajn ligilojn, sed kontroli kiel la tekstoj titoliĝas. Ĉi tie temas pri fantazia ligilo [[Finnlandaj Kristandemokratoj]], kio devus esti konfirmo ke esperanta teksto pri la temo ne estas, sed se vi iras al alia lingvo, serĉas vorton "Esperanto" el la listoj de lingvoj, vi tuj vidas ke estas esperanta teksto sub la titolo [[Kristandemokratoj (Finnlando)]]. ~~~~" 9367951 wikitext text/x-wiki Atentu ne simple krei fantaziajn ruĝajn ligilojn, sed kontroli kiel la tekstoj titoliĝas. Ĉi tie temas pri fantazia ligilo [[Finnlandaj Kristandemokratoj]], kio devus esti konfirmo ke esperanta teksto pri la temo ne estas, sed se vi iras al alia lingvo, serĉas vorton "Esperanto" el la listoj de lingvoj, vi tuj vidas ke estas esperanta teksto sub la titolo [[Kristandemokratoj (Finnlando)]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:45, 6 maj. 2026 (UTC) aqdmxrbhccww1t03q69egm6aweplm94 0 943076 9368010 2026-05-07T04:13:18Z Szefato 185506 Szefato movis paĝon [[Lóránt Hegedűs]] al [[Loránt Hegedűs]] 9368010 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Loránt Hegedűs]] 2g65py288plnzk1l4vf463rc9hmeabn 0 943077 9368013 2026-05-07T04:39:49Z Crosstor 3176 kartografo 9368013 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''Andor Borbély''' [borbEj], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Borbély Andor''' estis [[Hungario|hungara]] [[kartografo]], [[instruisto]]. Lia [[nobelo|nobela]] antaŭnomo estis ''tordai''. Andor Borbély<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM48253;jsessionid=64A83C56800EA258CAE574375B917FC9 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=664807&date=2026-05-07 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1896|1|10}} en [[Kaposvár]], li mortis {{mortotago|1972|5|12}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == Andor Borbély maturiĝis en [[gimnazio]] en [[Nagyenyed]] en 1914, poste li estis oficiro en la unua mondmilito. Li akiris pedagogian diplomon en [[Universitato de Kluĵo|Scienca Universitato Ferenc József]] en [[1918]], poste filozofian diplomon en la transmetita [[Scienca Universitato de Szeged|Scienca Universitato Ferenc József]] en [[1922]]. Post siaj studoj li restis en la universitato ĝis 1930 kiel [[asistanto]], poste 4 jarojn li esploris en [[Vieno]]. Hejmenveninte li instruis en en pluraj lernejoj kaj province kaj ĉefurbe, post la [[dua mondmilito]] li laboris en mapbiblioteko de la [[Hungara Scienca Akademio]] ĝis 1958. == Elektitaj kontribuoj == * ''Pálháza környékének rhyolitos kőzetei'' (ankaŭ [[disertaĵo]], 1922) * ''Magyarország első katonai felvétele II. József korában'' (kunaŭtoro, 1932) * ''Régi térképeink adatai Szombathely helytörténetéhez'' (1938) * ''Erdélyi városok képeskönyve 1736-ból'' (1943) * ''Fényes Elek térképei'' (1958) == Fontoj == * [https://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC00523/02090.htm biografio hungare] * [https://www.nevpont.hu/palyakep/borbely-andor-25579 biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Borbely Andor}} [[Kategorio:Hungaraj kartografoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} f1j9rqp1dkwc26kcb6z6caku6ev1bs1 1 943078 9368029 2026-05-07T05:48:53Z Sj1mor 12103 /* Lok(ig)o */ nova sekcio 9368029 wikitext text/x-wiki == Lok(ig)o == Laŭ gugla mapo, la eldonisto estas "Editorial Extremadura S.A. (el Periódico Extremadura)" kiu situas en Cáceres, sed la entreprena sidejo situas en Merido! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:48, 7 maj. 2026 (UTC) 0wlttxz8cmxaxh97augatme09b1wufn 0 943079 9368045 2026-05-07T06:37:17Z Crosstor 3176 geodeziisto 9368045 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1884|12|7}} |loko de naskiĝo = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstrio-Hungario}} [[Balinț|Bálinc]] |dato de morto = {{mortotago|1971|1|4}} |loko de morto = {{Hungario}} [[Budapeŝto]] }} '''[[Ladislao|László]] Gerő''' [lAslO gerO], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Gerő László''' estis [[Hungario|hungara]] [[kartografo]], [[geodeziisto]]. Lia familia nomo estis ''Griesbach'' ĝis 1902, lia samnoma filo estis [[László Gerő (arkitekto)]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM55939/a87dc3fd-12c8-459b-b90d-a0e5aac83d32/solr/0/24/9/15/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=657912&date=2026-05-07 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1884|12|7}} en [[Balinț|Bálinc]] ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstrio-Hungario]], nuntempa [[Balinț]] en [[Rumanio]]), li mortis {{mortotago|1971|1|4}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} akiris inĝenieran diplomon en [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto|Reĝa Teknikuniversitato palatino József]] en [[1907]]. Post la diplomo li faris geodeziajn laborojn en [[Szombathely]] (1907–1909) kaj Budapeŝto (1910–1918), sed dum la unua mondmilito li estis en armea statuso. Ekde 1919 li laboris en kartografia instituto, kie li komencis fari mapojn per aerfotoj. Iom poste li establis presejon pri mapoj. Ekde 1926 ĝis sia emeritiĝo en 1938 li estis ĉefo de mapbiblioteko. == Elektitaj kontribuoj == * ''A térkép.'' (1921; 2-a eldono: 1923) * ''Térképismeretek.'' (1924) * ''Régi térképek a magyar királyi Hadtörténeti Levéltárban.'' (1931) * ''Törökhódoltság-korabeli okmányok a magyar királyi hadilevéltárban.'' (kunaŭtoro, 1936) == Fontoj == * [https://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC04834/05195.htm biografio hungare] * [https://nevpont.hu/palyakep/gero-laszlo-8cfef biografio hungare] * [https://intezet.nori.gov.hu/nemzeti-sirkert/budapest/farkasreti-temeto/gero-laszlo-id-1902-ig-griesbach-laszlo biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gero Laszlo}} [[Kategorio:Hungaraj kartografoj]] [[Kategorio:Hungaraj inĝenieroj pri geodezio]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 7o1fymmjho5qrm02cjtm1a08ljzvx8x 9368047 9368045 2026-05-07T06:42:25Z Crosstor 3176 /* Referencoj */ 9368047 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1884|12|7}} |loko de naskiĝo = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstrio-Hungario}} [[Balinț|Bálinc]] |dato de morto = {{mortotago|1971|1|4}} |loko de morto = {{Hungario}} [[Budapeŝto]] }} '''[[Ladislao|László]] Gerő''' [lAslO gerO], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Gerő László''' estis [[Hungario|hungara]] [[kartografo]], [[geodeziisto]]. Lia familia nomo estis ''Griesbach'' ĝis 1902, lia samnoma filo estis [[László Gerő (arkitekto)]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM55939/a87dc3fd-12c8-459b-b90d-a0e5aac83d32/solr/0/24/9/15/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=657912&date=2026-05-07 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1884|12|7}} en [[Balinț|Bálinc]] ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstrio-Hungario]], nuntempa [[Balinț]] en [[Rumanio]]), li mortis {{mortotago|1971|1|4}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} akiris inĝenieran diplomon en [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto|Reĝa Teknikuniversitato palatino József]] en [[1907]]. Post la diplomo li faris geodeziajn laborojn en [[Szombathely]] (1907–1909) kaj Budapeŝto (1910–1918), sed dum la unua mondmilito li estis en armea statuso. Ekde 1919 li laboris en kartografia instituto, kie li komencis fari mapojn per aerfotoj. Iom poste li establis presejon pri mapoj. Ekde 1926 ĝis sia emeritiĝo en 1938 li estis ĉefo de mapbiblioteko. == Elektitaj kontribuoj == * ''A térkép.'' (1921; 2-a eldono: 1923) * ''Térképismeretek.'' (1924) * ''Régi térképek a magyar királyi Hadtörténeti Levéltárban.'' (1931) * ''Törökhódoltság-korabeli okmányok a magyar királyi hadilevéltárban.'' (kunaŭtoro, 1936) == Fontoj == * [https://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC04834/05195.htm biografio hungare] * [https://nevpont.hu/palyakep/gero-laszlo-8cfef biografio hungare] * [https://intezet.nori.gov.hu/nemzeti-sirkert/budapest/farkasreti-temeto/gero-laszlo-id-1902-ig-griesbach-laszlo biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Unua}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gero Laszlo}} [[Kategorio:Hungaraj kartografoj]] [[Kategorio:Hungaraj inĝenieroj pri geodezio]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 2yvmajus4yy4jlgpojfafc9gnl6zwtc 9368054 9368047 2026-05-07T06:55:35Z Crosstor 3176 9368054 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1884|12|7}} |loko de naskiĝo = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstrio-Hungario}} [[Balinț|Bálinc]] |dato de morto = {{mortotago|1971|1|4}} |loko de morto = {{Hungario}} [[Budapeŝto]] }} '''[[Ladislao|László]] Gerő''' [lAslO gerO], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Gerő László''' estis [[Hungario|hungara]] [[kartografo]], [[geodeziisto]]. Lia familia nomo estis ''Griesbach'' ĝis 1902, lia samnoma filo estis [[László Gerő (arkitekto)]]. László Gerő<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM55939/a87dc3fd-12c8-459b-b90d-a0e5aac83d32/solr/0/24/9/15/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=657912&date=2026-05-07 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1884|12|7}} en [[Balinț|Bálinc]] ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstrio-Hungario]], nuntempa [[Balinț]] en [[Rumanio]]), li mortis {{mortotago|1971|1|4}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == László Gerő akiris inĝenieran diplomon en [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto|Reĝa Teknikuniversitato palatino József]] en [[1907]]. Post la diplomo li faris geodeziajn laborojn en [[Szombathely]] (1907–1909) kaj Budapeŝto (1910–1918), sed dum la unua mondmilito li estis en armea statuso. Ekde 1919 li laboris en kartografia instituto, kie li komencis fari mapojn per aerfotoj. Iom poste li establis presejon pri mapoj. Ekde 1926 ĝis sia emeritiĝo en 1938 li estis ĉefo de mapbiblioteko. == Elektitaj kontribuoj == * ''A térkép.'' (1921; 2-a eldono: 1923) * ''Térképismeretek.'' (1924) * ''Régi térképek a magyar királyi Hadtörténeti Levéltárban.'' (1931) * ''Törökhódoltság-korabeli okmányok a magyar királyi hadilevéltárban.'' (kunaŭtoro, 1936) == Fontoj == * [https://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC04834/05195.htm biografio hungare] * [https://nevpont.hu/palyakep/gero-laszlo-8cfef biografio hungare] * [https://intezet.nori.gov.hu/nemzeti-sirkert/budapest/farkasreti-temeto/gero-laszlo-id-1902-ig-griesbach-laszlo biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Unua}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gero Laszlo}} [[Kategorio:Hungaraj kartografoj]] [[Kategorio:Hungaraj inĝenieroj pri geodezio]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} hunrlev1ko1rvryqiy6zz9fmyxi2mlc 0 943080 9368063 2026-05-07T07:15:01Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "'''Adam TANNER (naskiĝinta la {{daton|14|4|1572}} en [[Innsbruck|Insbruko]], mortinta la {{daton|25|3|1632}} en [[Unken]]) estis [[aŭstrio|aŭstra]] [[jezuitoj|jezuito]], teologo de [[kontraŭreformacio]] kaj kritikanto de la [[ĉasado de sorĉistinoj]]. Ankaŭ [[Friedrich von Spee]] referencis argumente al Tanner. ==Vivo== Post fino de studoj humanismaj kaj filozofiaj en la naskiĝurbo kaj en [[Dillingen]], li eniris en 1591 la ordenon de la jezuitojn en Landsb..." 9368063 wikitext text/x-wiki '''Adam TANNER (naskiĝinta la {{daton|14|4|1572}} en [[Innsbruck|Insbruko]], mortinta la {{daton|25|3|1632}} en [[Unken]]) estis [[aŭstrio|aŭstra]] [[jezuitoj|jezuito]], teologo de [[kontraŭreformacio]] kaj kritikanto de la [[ĉasado de sorĉistinoj]]. Ankaŭ [[Friedrich von Spee]] referencis argumente al Tanner. ==Vivo== Post fino de studoj humanismaj kaj filozofiaj en la naskiĝurbo kaj en [[Dillingen]], li eniris en 1591 la ordenon de la jezuitojn en [[Landsberg]]. Tie li pasigis la [[novico|novicadon]] studonte teologion en [[Ingolstadt]], i.a. ĉe [[Gregorio de Valencia]] kaj [[Jakob Gretser]]. En 1596 lii fariĝis mem profesoro pri la [[hebrea lingvo]] en Ingolstadt, poste en [[Munkeno]], profesoro debata (controversiae) kaj de [[morala teologio]]. En 1599 li publikigis Munkene la unuan libron ' ''De verbo Dei scripto et non scripto et de iudice controversiarum“. Novembre 1601 okazigis duko [[Maksimiliano la 1-a (Bavario)]] kun la palatina grafo [[Philipp Ludwig (Pfalz-Neuburg)]] religian kolokvon en [[regensburgo|Ratisbono]] pri la kristana doktrinaro (''de norma doctrinae christianae'') kaj la solvo de interkonfesiaj nekongruencoj (''de controversiarum religionis iudice''). La katolikojn reprezentis [[Albert Hunger]] kaj Jakob Gretser, dum la protestantisman idearon prezentis [[Aegidius Hunnius]], [[Philipp Heilbrunner]], [[Jakob Heilbrunner]] kaj [[David Rungius]]. Fine pro la malsaniĝinta Gretser anstataŭis Tanner. Tanner en 1602 Munkene ankaŭ publikigis ''Relatio compendiaria de initio, progressu et fine colloquii Ratisbonensis'' (kun germana traduko) kaj plurajn pamfletojn pri ĉi teologiaj diskutadoj. Reveninte de Ratisbono, Tanner iĝis doktoro en 1603 kaj profesoro pri [[skolastiko]] en Ingolstadt. Tie li faris en oktobro 1617 la kvar solenajn [[voto]]jn. Vokita estis li en 1618 al [[Vieno]], fare de imperiestro [[matiaso (Sankta Romia Imperio)|Matiaso]] por docenti anstataŭ [[Martin Becanus]]. Sed jam jaron poste li reiris al Ingolstadt. Baldaŭ post tio imperiestro [[ferdinando la 2-a (Sankta Romia Impero)|Ferdinando la 2-a]] nomumis lin kancelerio de la [[universitato de Karolo|Praga universitato]]. Pro malsaneco, Tanner baldaŭ maldunigiĝis. Sevkis la postenoj de ''pater minister'' (tri jarojn), de rektoro je [[hall in Tirol|Hall]] (kvin monatojn) kaj de profesoro pri la [[Biblio]] en Ingolstadt. Suferante je [[edemo]]j li forlasis Ingolstadt vojaĝonte Insbrukon. Necesis fari kromvojojn; survojaĝe li forpasis. ==Aliaj verkoj (elekto)== * ''Theses theologicae...'', Ingolstadt 1595. * ''Disputatio theologica de verbo Dei scripto et non scripto...'', Munkeno 1599 * ''Apologeticus Adami Tanneri Societatis Iesu theologi. Pro compendiaria relatione de colloquio Ratisbonensi, anni 1601...'', Mainz 1603 * ''Disputatio theologica de divina gratia...'', Ingolstadt 1605 * ''Defensionis Ecclesiae libertatis libri duo: contra Venetae caŭsae Patronos, ...'', Ingolstadt 1607 * ''Anatomiae confessionis augustanae'', Ingolstadt 1613 * ''Astrologia sacra'', Ingolstadt 1615 * ''Apologia pro Societate Iesu ex Bohemiae regno: Ab eiusdem regni statibus religionis sub utraque publico decreto immerito proscripta'', Wien 1618 * ''Dissertatio peripatetico-theologica, de coelis. In qua de coelorum ortu, interitu, substantia, accidentibus, novis phaenomenis, ...'', Ingolstadt 1621 * ''Universa theologia scholastica, speculativa, practica ad methodum S. Thomae'', kvar volumoj, Ingolstadt 1626–1627 ==Fonto== Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Tanner,_Adam&oldid=- "Tanner, Adam“ fare de Franz Heinrich Reusch, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 37 (1894), p. 380–382 {{DEFAULTSORT:Tanner, Adam}} [[kategorio:Aŭstraj profesoroj]] [[kategorio:Jezuitoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Innsbruck]] [[kategorio:Aŭstraj teologoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1572]] [[kategorio:Mortintoj en 1632]] [[kategorio:Hebreistoj]] m2akqtas32tlw4o5v2a8qc7iijh3mth 9368064 9368063 2026-05-07T07:15:11Z Tirolischleioans 254019 9368064 wikitext text/x-wiki '''Adam TANNER''' (naskiĝinta la {{daton|14|4|1572}} en [[Innsbruck|Insbruko]], mortinta la {{daton|25|3|1632}} en [[Unken]]) estis [[aŭstrio|aŭstra]] [[jezuitoj|jezuito]], teologo de [[kontraŭreformacio]] kaj kritikanto de la [[ĉasado de sorĉistinoj]]. Ankaŭ [[Friedrich von Spee]] referencis argumente al Tanner. ==Vivo== Post fino de studoj humanismaj kaj filozofiaj en la naskiĝurbo kaj en [[Dillingen]], li eniris en 1591 la ordenon de la jezuitojn en [[Landsberg]]. Tie li pasigis la [[novico|novicadon]] studonte teologion en [[Ingolstadt]], i.a. ĉe [[Gregorio de Valencia]] kaj [[Jakob Gretser]]. En 1596 lii fariĝis mem profesoro pri la [[hebrea lingvo]] en Ingolstadt, poste en [[Munkeno]], profesoro debata (controversiae) kaj de [[morala teologio]]. En 1599 li publikigis Munkene la unuan libron ' ''De verbo Dei scripto et non scripto et de iudice controversiarum“. Novembre 1601 okazigis duko [[Maksimiliano la 1-a (Bavario)]] kun la palatina grafo [[Philipp Ludwig (Pfalz-Neuburg)]] religian kolokvon en [[regensburgo|Ratisbono]] pri la kristana doktrinaro (''de norma doctrinae christianae'') kaj la solvo de interkonfesiaj nekongruencoj (''de controversiarum religionis iudice''). La katolikojn reprezentis [[Albert Hunger]] kaj Jakob Gretser, dum la protestantisman idearon prezentis [[Aegidius Hunnius]], [[Philipp Heilbrunner]], [[Jakob Heilbrunner]] kaj [[David Rungius]]. Fine pro la malsaniĝinta Gretser anstataŭis Tanner. Tanner en 1602 Munkene ankaŭ publikigis ''Relatio compendiaria de initio, progressu et fine colloquii Ratisbonensis'' (kun germana traduko) kaj plurajn pamfletojn pri ĉi teologiaj diskutadoj. Reveninte de Ratisbono, Tanner iĝis doktoro en 1603 kaj profesoro pri [[skolastiko]] en Ingolstadt. Tie li faris en oktobro 1617 la kvar solenajn [[voto]]jn. Vokita estis li en 1618 al [[Vieno]], fare de imperiestro [[matiaso (Sankta Romia Imperio)|Matiaso]] por docenti anstataŭ [[Martin Becanus]]. Sed jam jaron poste li reiris al Ingolstadt. Baldaŭ post tio imperiestro [[ferdinando la 2-a (Sankta Romia Impero)|Ferdinando la 2-a]] nomumis lin kancelerio de la [[universitato de Karolo|Praga universitato]]. Pro malsaneco, Tanner baldaŭ maldunigiĝis. Sevkis la postenoj de ''pater minister'' (tri jarojn), de rektoro je [[hall in Tirol|Hall]] (kvin monatojn) kaj de profesoro pri la [[Biblio]] en Ingolstadt. Suferante je [[edemo]]j li forlasis Ingolstadt vojaĝonte Insbrukon. Necesis fari kromvojojn; survojaĝe li forpasis. ==Aliaj verkoj (elekto)== * ''Theses theologicae...'', Ingolstadt 1595. * ''Disputatio theologica de verbo Dei scripto et non scripto...'', Munkeno 1599 * ''Apologeticus Adami Tanneri Societatis Iesu theologi. Pro compendiaria relatione de colloquio Ratisbonensi, anni 1601...'', Mainz 1603 * ''Disputatio theologica de divina gratia...'', Ingolstadt 1605 * ''Defensionis Ecclesiae libertatis libri duo: contra Venetae caŭsae Patronos, ...'', Ingolstadt 1607 * ''Anatomiae confessionis augustanae'', Ingolstadt 1613 * ''Astrologia sacra'', Ingolstadt 1615 * ''Apologia pro Societate Iesu ex Bohemiae regno: Ab eiusdem regni statibus religionis sub utraque publico decreto immerito proscripta'', Wien 1618 * ''Dissertatio peripatetico-theologica, de coelis. In qua de coelorum ortu, interitu, substantia, accidentibus, novis phaenomenis, ...'', Ingolstadt 1621 * ''Universa theologia scholastica, speculativa, practica ad methodum S. Thomae'', kvar volumoj, Ingolstadt 1626–1627 ==Fonto== Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Tanner,_Adam&oldid=- "Tanner, Adam“ fare de Franz Heinrich Reusch, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 37 (1894), p. 380–382 {{DEFAULTSORT:Tanner, Adam}} [[kategorio:Aŭstraj profesoroj]] [[kategorio:Jezuitoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Innsbruck]] [[kategorio:Aŭstraj teologoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1572]] [[kategorio:Mortintoj en 1632]] [[kategorio:Hebreistoj]] ecojd5oan43zxedbfchc7i8jq7xg5r1 9368065 9368064 2026-05-07T07:15:31Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9368065 wikitext text/x-wiki '''Adam TANNER''' (naskiĝinta la {{daton|14|4|1572}} en [[Innsbruck|Insbruko]], mortinta la {{daton|25|3|1632}} en [[Unken]]) estis [[aŭstrio|aŭstra]] [[jezuitoj|jezuito]], teologo de [[kontraŭreformacio]] kaj kritikanto de la [[ĉasado de sorĉistinoj]]. Ankaŭ [[Friedrich von Spee]] referencis argumente al Tanner. ==Vivo== Post fino de studoj humanismaj kaj filozofiaj en la naskiĝurbo kaj en [[Dillingen]], li eniris en 1591 la ordenon de la jezuitojn en [[Landsberg]]. Tie li pasigis la [[novico|novicadon]] studonte teologion en [[Ingolstadt]], i.a. ĉe [[Gregorio de Valencia]] kaj [[Jakob Gretser]]. En 1596 lii fariĝis mem profesoro pri la [[hebrea lingvo]] en Ingolstadt, poste en [[Munkeno]], profesoro debata (controversiae) kaj de [[morala teologio]]. En 1599 li publikigis Munkene la unuan libron ''De verbo Dei scripto et non scripto et de iudice controversiarum''. Novembre 1601 okazigis duko [[Maksimiliano la 1-a (Bavario)]] kun la palatina grafo [[Philipp Ludwig (Pfalz-Neuburg)]] religian kolokvon en [[regensburgo|Ratisbono]] pri la kristana doktrinaro (''de norma doctrinae christianae'') kaj la solvo de interkonfesiaj nekongruencoj (''de controversiarum religionis iudice''). La katolikojn reprezentis [[Albert Hunger]] kaj Jakob Gretser, dum la protestantisman idearon prezentis [[Aegidius Hunnius]], [[Philipp Heilbrunner]], [[Jakob Heilbrunner]] kaj [[David Rungius]]. Fine pro la malsaniĝinta Gretser anstataŭis Tanner. Tanner en 1602 Munkene ankaŭ publikigis ''Relatio compendiaria de initio, progressu et fine colloquii Ratisbonensis'' (kun germana traduko) kaj plurajn pamfletojn pri ĉi teologiaj diskutadoj. Reveninte de Ratisbono, Tanner iĝis doktoro en 1603 kaj profesoro pri [[skolastiko]] en Ingolstadt. Tie li faris en oktobro 1617 la kvar solenajn [[voto]]jn. Vokita estis li en 1618 al [[Vieno]], fare de imperiestro [[matiaso (Sankta Romia Imperio)|Matiaso]] por docenti anstataŭ [[Martin Becanus]]. Sed jam jaron poste li reiris al Ingolstadt. Baldaŭ post tio imperiestro [[ferdinando la 2-a (Sankta Romia Impero)|Ferdinando la 2-a]] nomumis lin kancelerio de la [[universitato de Karolo|Praga universitato]]. Pro malsaneco, Tanner baldaŭ maldunigiĝis. Sevkis la postenoj de ''pater minister'' (tri jarojn), de rektoro je [[hall in Tirol|Hall]] (kvin monatojn) kaj de profesoro pri la [[Biblio]] en Ingolstadt. Suferante je [[edemo]]j li forlasis Ingolstadt vojaĝonte Insbrukon. Necesis fari kromvojojn; survojaĝe li forpasis. ==Aliaj verkoj (elekto)== * ''Theses theologicae...'', Ingolstadt 1595. * ''Disputatio theologica de verbo Dei scripto et non scripto...'', Munkeno 1599 * ''Apologeticus Adami Tanneri Societatis Iesu theologi. Pro compendiaria relatione de colloquio Ratisbonensi, anni 1601...'', Mainz 1603 * ''Disputatio theologica de divina gratia...'', Ingolstadt 1605 * ''Defensionis Ecclesiae libertatis libri duo: contra Venetae caŭsae Patronos, ...'', Ingolstadt 1607 * ''Anatomiae confessionis augustanae'', Ingolstadt 1613 * ''Astrologia sacra'', Ingolstadt 1615 * ''Apologia pro Societate Iesu ex Bohemiae regno: Ab eiusdem regni statibus religionis sub utraque publico decreto immerito proscripta'', Wien 1618 * ''Dissertatio peripatetico-theologica, de coelis. In qua de coelorum ortu, interitu, substantia, accidentibus, novis phaenomenis, ...'', Ingolstadt 1621 * ''Universa theologia scholastica, speculativa, practica ad methodum S. Thomae'', kvar volumoj, Ingolstadt 1626–1627 ==Fonto== Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Tanner,_Adam&oldid=- "Tanner, Adam“ fare de Franz Heinrich Reusch, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 37 (1894), p. 380–382 {{DEFAULTSORT:Tanner, Adam}} [[kategorio:Aŭstraj profesoroj]] [[kategorio:Jezuitoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Innsbruck]] [[kategorio:Aŭstraj teologoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1572]] [[kategorio:Mortintoj en 1632]] [[kategorio:Hebreistoj]] dzg61klm30jf3ldmbifrkxf1zo9qi47 9368066 9368065 2026-05-07T07:16:48Z Tirolischleioans 254019 /* Fonto */ 9368066 wikitext text/x-wiki '''Adam TANNER''' (naskiĝinta la {{daton|14|4|1572}} en [[Innsbruck|Insbruko]], mortinta la {{daton|25|3|1632}} en [[Unken]]) estis [[aŭstrio|aŭstra]] [[jezuitoj|jezuito]], teologo de [[kontraŭreformacio]] kaj kritikanto de la [[ĉasado de sorĉistinoj]]. Ankaŭ [[Friedrich von Spee]] referencis argumente al Tanner. ==Vivo== Post fino de studoj humanismaj kaj filozofiaj en la naskiĝurbo kaj en [[Dillingen]], li eniris en 1591 la ordenon de la jezuitojn en [[Landsberg]]. Tie li pasigis la [[novico|novicadon]] studonte teologion en [[Ingolstadt]], i.a. ĉe [[Gregorio de Valencia]] kaj [[Jakob Gretser]]. En 1596 lii fariĝis mem profesoro pri la [[hebrea lingvo]] en Ingolstadt, poste en [[Munkeno]], profesoro debata (controversiae) kaj de [[morala teologio]]. En 1599 li publikigis Munkene la unuan libron ''De verbo Dei scripto et non scripto et de iudice controversiarum''. Novembre 1601 okazigis duko [[Maksimiliano la 1-a (Bavario)]] kun la palatina grafo [[Philipp Ludwig (Pfalz-Neuburg)]] religian kolokvon en [[regensburgo|Ratisbono]] pri la kristana doktrinaro (''de norma doctrinae christianae'') kaj la solvo de interkonfesiaj nekongruencoj (''de controversiarum religionis iudice''). La katolikojn reprezentis [[Albert Hunger]] kaj Jakob Gretser, dum la protestantisman idearon prezentis [[Aegidius Hunnius]], [[Philipp Heilbrunner]], [[Jakob Heilbrunner]] kaj [[David Rungius]]. Fine pro la malsaniĝinta Gretser anstataŭis Tanner. Tanner en 1602 Munkene ankaŭ publikigis ''Relatio compendiaria de initio, progressu et fine colloquii Ratisbonensis'' (kun germana traduko) kaj plurajn pamfletojn pri ĉi teologiaj diskutadoj. Reveninte de Ratisbono, Tanner iĝis doktoro en 1603 kaj profesoro pri [[skolastiko]] en Ingolstadt. Tie li faris en oktobro 1617 la kvar solenajn [[voto]]jn. Vokita estis li en 1618 al [[Vieno]], fare de imperiestro [[matiaso (Sankta Romia Imperio)|Matiaso]] por docenti anstataŭ [[Martin Becanus]]. Sed jam jaron poste li reiris al Ingolstadt. Baldaŭ post tio imperiestro [[ferdinando la 2-a (Sankta Romia Impero)|Ferdinando la 2-a]] nomumis lin kancelerio de la [[universitato de Karolo|Praga universitato]]. Pro malsaneco, Tanner baldaŭ maldunigiĝis. Sevkis la postenoj de ''pater minister'' (tri jarojn), de rektoro je [[hall in Tirol|Hall]] (kvin monatojn) kaj de profesoro pri la [[Biblio]] en Ingolstadt. Suferante je [[edemo]]j li forlasis Ingolstadt vojaĝonte Insbrukon. Necesis fari kromvojojn; survojaĝe li forpasis. ==Aliaj verkoj (elekto)== * ''Theses theologicae...'', Ingolstadt 1595. * ''Disputatio theologica de verbo Dei scripto et non scripto...'', Munkeno 1599 * ''Apologeticus Adami Tanneri Societatis Iesu theologi. Pro compendiaria relatione de colloquio Ratisbonensi, anni 1601...'', Mainz 1603 * ''Disputatio theologica de divina gratia...'', Ingolstadt 1605 * ''Defensionis Ecclesiae libertatis libri duo: contra Venetae caŭsae Patronos, ...'', Ingolstadt 1607 * ''Anatomiae confessionis augustanae'', Ingolstadt 1613 * ''Astrologia sacra'', Ingolstadt 1615 * ''Apologia pro Societate Iesu ex Bohemiae regno: Ab eiusdem regni statibus religionis sub utraque publico decreto immerito proscripta'', Wien 1618 * ''Dissertatio peripatetico-theologica, de coelis. In qua de coelorum ortu, interitu, substantia, accidentibus, novis phaenomenis, ...'', Ingolstadt 1621 * ''Universa theologia scholastica, speculativa, practica ad methodum S. Thomae'', kvar volumoj, Ingolstadt 1626–1627 ==Fonto== Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Tanner,_Adam&oldid=- "Tanner, Adam“] - fare de Franz Heinrich Reusch, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 37 (1894), p. 380–382 {{DEFAULTSORT:Tanner, Adam}} [[kategorio:Aŭstraj profesoroj]] [[kategorio:Aŭstraj jezuitoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Innsbruck]] [[kategorio:Aŭstraj teologoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1572]] [[kategorio:Mortintoj en 1632]] [[kategorio:Hebreistoj]] sl6nw646moesoaor7fukgeyh012uqnp 9368068 9368066 2026-05-07T07:17:24Z Tirolischleioans 254019 9368068 wikitext text/x-wiki '''Adam TANNER''' (naskiĝinta la {{daton|14|4|1572}} en [[Innsbruck|Insbruko]], mortinta la {{daton|25|3|1632}} en [[Unken]]) estis [[aŭstrio|aŭstra]] [[jezuitoj|jezuito]], teologo de [[kontraŭreformacio]] kaj kritikanto de la [[ĉasado de sorĉistinoj]]. Ankaŭ [[Friedrich von Spee]] referencis argumente al Tanner. ==Vivo== Post fino de studoj humanismaj kaj filozofiaj en la naskiĝurbo kaj en [[Dillingen]], li eniris en 1591 la ordenon de la jezuitojn en [[Landsberg]]. Tie li pasigis la [[novico|novicadon]] studonte teologion en [[Ingolstadt]], i.a. ĉe [[Gregorio de Valencia]] kaj [[Jakob Gretser]]. En 1596 lii fariĝis mem profesoro pri la [[hebrea lingvo]] en Ingolstadt, poste en [[Munkeno]], profesoro debata (controversiae) kaj de [[morala teologio]]. En 1599 li publikigis Munkene la unuan libron ''De verbo Dei scripto et non scripto et de iudice controversiarum''. Novembre 1601 okazigis duko [[Maksimiliano la 1-a (Bavario)]] kun la palatina grafo [[Philipp Ludwig (Pfalz-Neuburg)]] religian kolokvon en [[regensburgo|Ratisbono]] pri la kristana doktrinaro (''de norma doctrinae christianae'') kaj la solvo de interkonfesiaj nekongruencoj (''de controversiarum religionis iudice''). La katolikojn reprezentis [[Albert Hunger]] kaj Jakob Gretser, dum la protestantisman idearon prezentis [[Aegidius Hunnius]], [[Philipp Heilbrunner]], [[Jakob Heilbrunner]] kaj [[David Rungius]]. Fine pro la malsaniĝinta Gretser anstataŭis Tanner. Tanner en 1602 Munkene ankaŭ publikigis ''Relatio compendiaria de initio, progressu et fine colloquii Ratisbonensis'' (kun germana traduko) kaj plurajn pamfletojn pri ĉi teologiaj diskutadoj. Reveninte de Ratisbono, Tanner iĝis doktoro en 1603 kaj profesoro pri [[skolastiko]] en Ingolstadt. Tie li faris en oktobro 1617 la kvar solenajn [[voto]]jn. Vokita estis li en 1618 al [[Vieno]], fare de imperiestro [[matiaso (Sankta Romia Imperio)|Matiaso]] por docenti anstataŭ [[Martin Becanus]]. Sed jam jaron poste li reiris al Ingolstadt. Baldaŭ post tio imperiestro [[ferdinando la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 2-a]] nomumis lin kancelerio de la [[universitato de Karolo|Praga universitato]]. Pro malsaneco, Tanner baldaŭ maldunigiĝis. Sevkis la postenoj de ''pater minister'' (tri jarojn), de rektoro je [[hall in Tirol|Hall]] (kvin monatojn) kaj de profesoro pri la [[Biblio]] en Ingolstadt. Suferante je [[edemo]]j li forlasis Ingolstadt vojaĝonte Insbrukon. Necesis fari kromvojojn; survojaĝe li forpasis. ==Aliaj verkoj (elekto)== * ''Theses theologicae...'', Ingolstadt 1595. * ''Disputatio theologica de verbo Dei scripto et non scripto...'', Munkeno 1599 * ''Apologeticus Adami Tanneri Societatis Iesu theologi. Pro compendiaria relatione de colloquio Ratisbonensi, anni 1601...'', Mainz 1603 * ''Disputatio theologica de divina gratia...'', Ingolstadt 1605 * ''Defensionis Ecclesiae libertatis libri duo: contra Venetae caŭsae Patronos, ...'', Ingolstadt 1607 * ''Anatomiae confessionis augustanae'', Ingolstadt 1613 * ''Astrologia sacra'', Ingolstadt 1615 * ''Apologia pro Societate Iesu ex Bohemiae regno: Ab eiusdem regni statibus religionis sub utraque publico decreto immerito proscripta'', Wien 1618 * ''Dissertatio peripatetico-theologica, de coelis. In qua de coelorum ortu, interitu, substantia, accidentibus, novis phaenomenis, ...'', Ingolstadt 1621 * ''Universa theologia scholastica, speculativa, practica ad methodum S. Thomae'', kvar volumoj, Ingolstadt 1626–1627 ==Fonto== Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Tanner,_Adam&oldid=- "Tanner, Adam“] - fare de Franz Heinrich Reusch, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 37 (1894), p. 380–382 {{DEFAULTSORT:Tanner, Adam}} [[kategorio:Aŭstraj profesoroj]] [[kategorio:Aŭstraj jezuitoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Innsbruck]] [[kategorio:Aŭstraj teologoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1572]] [[kategorio:Mortintoj en 1632]] [[kategorio:Hebreistoj]] nr94znic5c4amgd4kn2f4z66ulp5d9k 9368069 9368068 2026-05-07T07:17:53Z Tirolischleioans 254019 /* Fonto */ 9368069 wikitext text/x-wiki '''Adam TANNER''' (naskiĝinta la {{daton|14|4|1572}} en [[Innsbruck|Insbruko]], mortinta la {{daton|25|3|1632}} en [[Unken]]) estis [[aŭstrio|aŭstra]] [[jezuitoj|jezuito]], teologo de [[kontraŭreformacio]] kaj kritikanto de la [[ĉasado de sorĉistinoj]]. Ankaŭ [[Friedrich von Spee]] referencis argumente al Tanner. ==Vivo== Post fino de studoj humanismaj kaj filozofiaj en la naskiĝurbo kaj en [[Dillingen]], li eniris en 1591 la ordenon de la jezuitojn en [[Landsberg]]. Tie li pasigis la [[novico|novicadon]] studonte teologion en [[Ingolstadt]], i.a. ĉe [[Gregorio de Valencia]] kaj [[Jakob Gretser]]. En 1596 lii fariĝis mem profesoro pri la [[hebrea lingvo]] en Ingolstadt, poste en [[Munkeno]], profesoro debata (controversiae) kaj de [[morala teologio]]. En 1599 li publikigis Munkene la unuan libron ''De verbo Dei scripto et non scripto et de iudice controversiarum''. Novembre 1601 okazigis duko [[Maksimiliano la 1-a (Bavario)]] kun la palatina grafo [[Philipp Ludwig (Pfalz-Neuburg)]] religian kolokvon en [[regensburgo|Ratisbono]] pri la kristana doktrinaro (''de norma doctrinae christianae'') kaj la solvo de interkonfesiaj nekongruencoj (''de controversiarum religionis iudice''). La katolikojn reprezentis [[Albert Hunger]] kaj Jakob Gretser, dum la protestantisman idearon prezentis [[Aegidius Hunnius]], [[Philipp Heilbrunner]], [[Jakob Heilbrunner]] kaj [[David Rungius]]. Fine pro la malsaniĝinta Gretser anstataŭis Tanner. Tanner en 1602 Munkene ankaŭ publikigis ''Relatio compendiaria de initio, progressu et fine colloquii Ratisbonensis'' (kun germana traduko) kaj plurajn pamfletojn pri ĉi teologiaj diskutadoj. Reveninte de Ratisbono, Tanner iĝis doktoro en 1603 kaj profesoro pri [[skolastiko]] en Ingolstadt. Tie li faris en oktobro 1617 la kvar solenajn [[voto]]jn. Vokita estis li en 1618 al [[Vieno]], fare de imperiestro [[matiaso (Sankta Romia Imperio)|Matiaso]] por docenti anstataŭ [[Martin Becanus]]. Sed jam jaron poste li reiris al Ingolstadt. Baldaŭ post tio imperiestro [[ferdinando la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 2-a]] nomumis lin kancelerio de la [[universitato de Karolo|Praga universitato]]. Pro malsaneco, Tanner baldaŭ maldunigiĝis. Sevkis la postenoj de ''pater minister'' (tri jarojn), de rektoro je [[hall in Tirol|Hall]] (kvin monatojn) kaj de profesoro pri la [[Biblio]] en Ingolstadt. Suferante je [[edemo]]j li forlasis Ingolstadt vojaĝonte Insbrukon. Necesis fari kromvojojn; survojaĝe li forpasis. ==Aliaj verkoj (elekto)== * ''Theses theologicae...'', Ingolstadt 1595. * ''Disputatio theologica de verbo Dei scripto et non scripto...'', Munkeno 1599 * ''Apologeticus Adami Tanneri Societatis Iesu theologi. Pro compendiaria relatione de colloquio Ratisbonensi, anni 1601...'', Mainz 1603 * ''Disputatio theologica de divina gratia...'', Ingolstadt 1605 * ''Defensionis Ecclesiae libertatis libri duo: contra Venetae caŭsae Patronos, ...'', Ingolstadt 1607 * ''Anatomiae confessionis augustanae'', Ingolstadt 1613 * ''Astrologia sacra'', Ingolstadt 1615 * ''Apologia pro Societate Iesu ex Bohemiae regno: Ab eiusdem regni statibus religionis sub utraque publico decreto immerito proscripta'', Wien 1618 * ''Dissertatio peripatetico-theologica, de coelis. In qua de coelorum ortu, interitu, substantia, accidentibus, novis phaenomenis, ...'', Ingolstadt 1621 * ''Universa theologia scholastica, speculativa, practica ad methodum S. Thomae'', kvar volumoj, Ingolstadt 1626–1627 ==Fonto== Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Tanner,_Adam&oldid=- "Tanner, Adam“] - fare de Franz Heinrich Reusch, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 37 (1894), p. 380–382 {{DEFAULTSORT:Tanner, Adam}} [[kategorio:Aŭstraj profesoroj]] [[kategorio:Aŭstraj jezuitoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Innsbruck]] [[kategorio:Aŭstraj teologoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1572]] [[kategorio:Mortintoj en 1632]] [[kategorio:Hebreistoj]] [[kategorio:Universitato de Karolo]] pcyrc02rver1seqryz7t40p9heoysi9 9368073 9368069 2026-05-07T07:21:38Z Tirolischleioans 254019 /* Aliaj verkoj (elekto) */ 9368073 wikitext text/x-wiki '''Adam TANNER''' (naskiĝinta la {{daton|14|4|1572}} en [[Innsbruck|Insbruko]], mortinta la {{daton|25|3|1632}} en [[Unken]]) estis [[aŭstrio|aŭstra]] [[jezuitoj|jezuito]], teologo de [[kontraŭreformacio]] kaj kritikanto de la [[ĉasado de sorĉistinoj]]. Ankaŭ [[Friedrich von Spee]] referencis argumente al Tanner. ==Vivo== Post fino de studoj humanismaj kaj filozofiaj en la naskiĝurbo kaj en [[Dillingen]], li eniris en 1591 la ordenon de la jezuitojn en [[Landsberg]]. Tie li pasigis la [[novico|novicadon]] studonte teologion en [[Ingolstadt]], i.a. ĉe [[Gregorio de Valencia]] kaj [[Jakob Gretser]]. En 1596 lii fariĝis mem profesoro pri la [[hebrea lingvo]] en Ingolstadt, poste en [[Munkeno]], profesoro debata (controversiae) kaj de [[morala teologio]]. En 1599 li publikigis Munkene la unuan libron ''De verbo Dei scripto et non scripto et de iudice controversiarum''. Novembre 1601 okazigis duko [[Maksimiliano la 1-a (Bavario)]] kun la palatina grafo [[Philipp Ludwig (Pfalz-Neuburg)]] religian kolokvon en [[regensburgo|Ratisbono]] pri la kristana doktrinaro (''de norma doctrinae christianae'') kaj la solvo de interkonfesiaj nekongruencoj (''de controversiarum religionis iudice''). La katolikojn reprezentis [[Albert Hunger]] kaj Jakob Gretser, dum la protestantisman idearon prezentis [[Aegidius Hunnius]], [[Philipp Heilbrunner]], [[Jakob Heilbrunner]] kaj [[David Rungius]]. Fine pro la malsaniĝinta Gretser anstataŭis Tanner. Tanner en 1602 Munkene ankaŭ publikigis ''Relatio compendiaria de initio, progressu et fine colloquii Ratisbonensis'' (kun germana traduko) kaj plurajn pamfletojn pri ĉi teologiaj diskutadoj. Reveninte de Ratisbono, Tanner iĝis doktoro en 1603 kaj profesoro pri [[skolastiko]] en Ingolstadt. Tie li faris en oktobro 1617 la kvar solenajn [[voto]]jn. Vokita estis li en 1618 al [[Vieno]], fare de imperiestro [[matiaso (Sankta Romia Imperio)|Matiaso]] por docenti anstataŭ [[Martin Becanus]]. Sed jam jaron poste li reiris al Ingolstadt. Baldaŭ post tio imperiestro [[ferdinando la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 2-a]] nomumis lin kancelerio de la [[universitato de Karolo|Praga universitato]]. Pro malsaneco, Tanner baldaŭ maldunigiĝis. Sevkis la postenoj de ''pater minister'' (tri jarojn), de rektoro je [[hall in Tirol|Hall]] (kvin monatojn) kaj de profesoro pri la [[Biblio]] en Ingolstadt. Suferante je [[edemo]]j li forlasis Ingolstadt vojaĝonte Insbrukon. Necesis fari kromvojojn; survojaĝe li forpasis. ==Aliaj verkoj (elekto)== * ''Theses theologicae ...'', Ingolstadt 1595. * ''Disputatio theologica de verbo Dei scripto et non scripto ...'', Munkeno 1599 * ''Apologeticus Adami Tanneri Societatis Iesu theologi. Pro compendiaria relatione de colloquio Ratisbonensi, anni 1601 ...'', Mainz 1603 * ''Disputatio theologica de divina gratia ...'', Ingolstadt 1605 * ''Defensionis Ecclesiae libertatis libri duo: contra Venetae causae Patronos ...'', Ingolstadt 1607 * ''Anatomiae confessionis augustanae'', Ingolstadt 1613 * ''Astrologia sacra'', Ingolstadt 1615 * ''Apologia pro Societate Iesu ex Bohemiae regno: Ab eiusdem regni statibus religionis sub utraque publico decreto immerito proscripta'', Wien 1618 * ''Dissertatio peripatetico-theologica, de coelis. In qua de coelorum ortu, interitu, substantia, accidentibus, novis phaenomenis ...'', Ingolstadt 1621 * ''Universa theologia scholastica, speculativa, practica ad methodum S. Thomae'', kvar volumoj, Ingolstadt 1626–1627 ==Fonto== Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Tanner,_Adam&oldid=- "Tanner, Adam“] - fare de Franz Heinrich Reusch, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 37 (1894), p. 380–382 {{DEFAULTSORT:Tanner, Adam}} [[kategorio:Aŭstraj profesoroj]] [[kategorio:Aŭstraj jezuitoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Innsbruck]] [[kategorio:Aŭstraj teologoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1572]] [[kategorio:Mortintoj en 1632]] [[kategorio:Hebreistoj]] [[kategorio:Universitato de Karolo]] pgjn4vgflruqq5ybeun84arorcc1zdt 9368163 9368073 2026-05-07T10:34:38Z Tirolischleioans 254019 9368163 wikitext text/x-wiki [[File:Tanner Theologia Scholastica 1626.jpg|thumb|la plej grava verko de Tanner ''Theologia scholastica'', 1626]] '''Adam TANNER''' (naskiĝinta la {{daton|14|4|1572}} en [[Innsbruck|Insbruko]], mortinta la {{daton|25|3|1632}} en [[Unken]]) estis [[aŭstrio|aŭstra]] [[jezuitoj|jezuito]], teologo de [[kontraŭreformacio]] kaj kritikanto de la [[ĉasado de sorĉistinoj]]. Ankaŭ [[Friedrich von Spee]] referencis argumente al Tanner. ==Vivo== Post fino de studoj humanismaj kaj filozofiaj en la naskiĝurbo kaj en [[Dillingen]], li eniris en 1591 la ordenon de la jezuitojn en [[Landsberg]]. Tie li pasigis la [[novico|novicadon]] studonte teologion en [[Ingolstadt]], i.a. ĉe [[Gregorio de Valencia]] kaj [[Jakob Gretser]]. En 1596 lii fariĝis mem profesoro pri la [[hebrea lingvo]] en Ingolstadt, poste en [[Munkeno]], profesoro debata (controversiae) kaj de [[morala teologio]]. En 1599 li publikigis Munkene la unuan libron ''De verbo Dei scripto et non scripto et de iudice controversiarum''. Novembre 1601 okazigis duko [[Maksimiliano la 1-a (Bavario)]] kun la palatina grafo [[Philipp Ludwig (Pfalz-Neuburg)]] religian kolokvon en [[regensburgo|Ratisbono]] pri la kristana doktrinaro (''de norma doctrinae christianae'') kaj la solvo de interkonfesiaj nekongruencoj (''de controversiarum religionis iudice''). La katolikojn reprezentis [[Albert Hunger]] kaj Jakob Gretser, dum la protestantisman idearon prezentis [[Aegidius Hunnius]], [[Philipp Heilbrunner]], [[Jakob Heilbrunner]] kaj [[David Rungius]]. Fine pro la malsaniĝinta Gretser anstataŭis Tanner. Tanner en 1602 Munkene ankaŭ publikigis ''Relatio compendiaria de initio, progressu et fine colloquii Ratisbonensis'' (kun germana traduko) kaj plurajn pamfletojn pri ĉi teologiaj diskutadoj. Reveninte de Ratisbono, Tanner iĝis doktoro en 1603 kaj profesoro pri [[skolastiko]] en Ingolstadt. Tie li faris en oktobro 1617 la kvar solenajn [[voto]]jn. Vokita estis li en 1618 al [[Vieno]], fare de imperiestro [[matiaso (Sankta Romia Imperio)|Matiaso]] por docenti anstataŭ [[Martin Becanus]]. Sed jam jaron poste li reiris al Ingolstadt. Baldaŭ post tio imperiestro [[ferdinando la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 2-a]] nomumis lin kancelerio de la [[universitato de Karolo|Praga universitato]]. Pro malsaneco, Tanner baldaŭ maldunigiĝis. Sevkis la postenoj de ''pater minister'' (tri jarojn), de rektoro je [[hall in Tirol|Hall]] (kvin monatojn) kaj de profesoro pri la [[Biblio]] en Ingolstadt. Suferante je [[edemo]]j li forlasis Ingolstadt vojaĝonte Insbrukon. Necesis fari kromvojojn; survojaĝe li forpasis. ==Aliaj verkoj (elekto)== * ''Theses theologicae ...'', Ingolstadt 1595. * ''Disputatio theologica de verbo Dei scripto et non scripto ...'', Munkeno 1599 * ''Apologeticus Adami Tanneri Societatis Iesu theologi. Pro compendiaria relatione de colloquio Ratisbonensi, anni 1601 ...'', Mainz 1603 * ''Disputatio theologica de divina gratia ...'', Ingolstadt 1605 * ''Defensionis Ecclesiae libertatis libri duo: contra Venetae causae Patronos ...'', Ingolstadt 1607 * ''Anatomiae confessionis augustanae'', Ingolstadt 1613 * ''Astrologia sacra'', Ingolstadt 1615 * ''Apologia pro Societate Iesu ex Bohemiae regno: Ab eiusdem regni statibus religionis sub utraque publico decreto immerito proscripta'', Wien 1618 * ''Dissertatio peripatetico-theologica, de coelis. In qua de coelorum ortu, interitu, substantia, accidentibus, novis phaenomenis ...'', Ingolstadt 1621 * ''Universa theologia scholastica, speculativa, practica ad methodum S. Thomae'', kvar volumoj, Ingolstadt 1626–1627 ==Fonto== Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Tanner,_Adam&oldid=- "Tanner, Adam“] - fare de Franz Heinrich Reusch, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 37 (1894), p. 380–382 {{DEFAULTSORT:Tanner, Adam}} [[kategorio:Aŭstraj profesoroj]] [[kategorio:Aŭstraj jezuitoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Innsbruck]] [[kategorio:Aŭstraj teologoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1572]] [[kategorio:Mortintoj en 1632]] [[kategorio:Hebreistoj]] [[kategorio:Universitato de Karolo]] b2oxqxsrpytlvedfstfdbsgcxnouvhc 9368165 9368163 2026-05-07T10:34:58Z Tirolischleioans 254019 9368165 wikitext text/x-wiki [[File:Tanner Theologia Scholastica 1626.jpg|thumb|la plej grava verko de Tanner ''Theologia scholastica'', 1626]] '''Adam TANNER''' (naskiĝinta la {{daton|14|4|1572}} en [[Innsbruck|Insbruko]], mortinta la {{daton|25|3|1632}} en [[Unken]]) estis [[aŭstrio|aŭstra]] [[jezuitoj|jezuito]], teologo de [[kontraŭreformacio]] kaj kritikanto de la [[ĉasado de sorĉistinoj]]. Ankaŭ [[Friedrich Spee]] referencis argumente al Tanner. ==Vivo== Post fino de studoj humanismaj kaj filozofiaj en la naskiĝurbo kaj en [[Dillingen]], li eniris en 1591 la ordenon de la jezuitojn en [[Landsberg]]. Tie li pasigis la [[novico|novicadon]] studonte teologion en [[Ingolstadt]], i.a. ĉe [[Gregorio de Valencia]] kaj [[Jakob Gretser]]. En 1596 lii fariĝis mem profesoro pri la [[hebrea lingvo]] en Ingolstadt, poste en [[Munkeno]], profesoro debata (controversiae) kaj de [[morala teologio]]. En 1599 li publikigis Munkene la unuan libron ''De verbo Dei scripto et non scripto et de iudice controversiarum''. Novembre 1601 okazigis duko [[Maksimiliano la 1-a (Bavario)]] kun la palatina grafo [[Philipp Ludwig (Pfalz-Neuburg)]] religian kolokvon en [[regensburgo|Ratisbono]] pri la kristana doktrinaro (''de norma doctrinae christianae'') kaj la solvo de interkonfesiaj nekongruencoj (''de controversiarum religionis iudice''). La katolikojn reprezentis [[Albert Hunger]] kaj Jakob Gretser, dum la protestantisman idearon prezentis [[Aegidius Hunnius]], [[Philipp Heilbrunner]], [[Jakob Heilbrunner]] kaj [[David Rungius]]. Fine pro la malsaniĝinta Gretser anstataŭis Tanner. Tanner en 1602 Munkene ankaŭ publikigis ''Relatio compendiaria de initio, progressu et fine colloquii Ratisbonensis'' (kun germana traduko) kaj plurajn pamfletojn pri ĉi teologiaj diskutadoj. Reveninte de Ratisbono, Tanner iĝis doktoro en 1603 kaj profesoro pri [[skolastiko]] en Ingolstadt. Tie li faris en oktobro 1617 la kvar solenajn [[voto]]jn. Vokita estis li en 1618 al [[Vieno]], fare de imperiestro [[matiaso (Sankta Romia Imperio)|Matiaso]] por docenti anstataŭ [[Martin Becanus]]. Sed jam jaron poste li reiris al Ingolstadt. Baldaŭ post tio imperiestro [[ferdinando la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 2-a]] nomumis lin kancelerio de la [[universitato de Karolo|Praga universitato]]. Pro malsaneco, Tanner baldaŭ maldunigiĝis. Sevkis la postenoj de ''pater minister'' (tri jarojn), de rektoro je [[hall in Tirol|Hall]] (kvin monatojn) kaj de profesoro pri la [[Biblio]] en Ingolstadt. Suferante je [[edemo]]j li forlasis Ingolstadt vojaĝonte Insbrukon. Necesis fari kromvojojn; survojaĝe li forpasis. ==Aliaj verkoj (elekto)== * ''Theses theologicae ...'', Ingolstadt 1595. * ''Disputatio theologica de verbo Dei scripto et non scripto ...'', Munkeno 1599 * ''Apologeticus Adami Tanneri Societatis Iesu theologi. Pro compendiaria relatione de colloquio Ratisbonensi, anni 1601 ...'', Mainz 1603 * ''Disputatio theologica de divina gratia ...'', Ingolstadt 1605 * ''Defensionis Ecclesiae libertatis libri duo: contra Venetae causae Patronos ...'', Ingolstadt 1607 * ''Anatomiae confessionis augustanae'', Ingolstadt 1613 * ''Astrologia sacra'', Ingolstadt 1615 * ''Apologia pro Societate Iesu ex Bohemiae regno: Ab eiusdem regni statibus religionis sub utraque publico decreto immerito proscripta'', Wien 1618 * ''Dissertatio peripatetico-theologica, de coelis. In qua de coelorum ortu, interitu, substantia, accidentibus, novis phaenomenis ...'', Ingolstadt 1621 * ''Universa theologia scholastica, speculativa, practica ad methodum S. Thomae'', kvar volumoj, Ingolstadt 1626–1627 ==Fonto== Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Tanner,_Adam&oldid=- "Tanner, Adam“] - fare de Franz Heinrich Reusch, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 37 (1894), p. 380–382 {{DEFAULTSORT:Tanner, Adam}} [[kategorio:Aŭstraj profesoroj]] [[kategorio:Aŭstraj jezuitoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Innsbruck]] [[kategorio:Aŭstraj teologoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1572]] [[kategorio:Mortintoj en 1632]] [[kategorio:Hebreistoj]] [[kategorio:Universitato de Karolo]] fhwqqamqx2chjigl0rcsvz6l41bmlh6 9368168 9368165 2026-05-07T10:35:38Z Tirolischleioans 254019 9368168 wikitext text/x-wiki [[File:Tanner Theologia Scholastica 1626.jpg|thumb|la plej grava verko de Tanner ''Theologia scholastica'', 1626]] '''Adam TANNER''' (naskiĝinta la {{daton|14|4|1572}} en [[Innsbruck|Insbruko]], mortinta la {{daton|25|3|1632}} en [[Unken]]) estis [[aŭstrio|aŭstra]] [[jezuitoj|jezuito]], teologo de [[kontraŭreformacio]] kaj kritikanto de la [[ĉasado de sorĉistinoj]]. Ankaŭ [[Friedrich Spee]] referencis argumente al Tanner. ==Vivo== Post fino de studoj humanismaj kaj filozofiaj en la naskiĝurbo kaj en [[Dillingen]], li eniris en 1591 la ordenon de la jezuitojn en [[Landsberg]]. Tie li pasigis la [[novico|novicadon]] studonte teologion en [[Ingolstadt]], i.a. ĉe [[Gregorio de Valencia]] kaj [[Jakob Gretser]]. En 1596 lii fariĝis mem profesoro pri la [[hebrea lingvo]] en Ingolstadt, poste en [[Munkeno]], profesoro debata (controversiae) kaj de [[morala teologio]]. En 1599 li publikigis Munkene la unuan libron ''De verbo Dei scripto et non scripto et de iudice controversiarum''. Novembre 1601 okazigis duko [[Maksimiliano la 1-a (Bavario)]] kun la palatina grafo [[Philipp Ludwig (Pfalz-Neuburg)]] religian kolokvon en [[regensburgo|Ratisbono]] pri la kristana doktrinaro (''de norma doctrinae christianae'') kaj la solvo de interkonfesiaj nekongruencoj (''de controversiarum religionis iudice''). La katolikojn reprezentis [[Albert Hunger]] kaj Jakob Gretser, dum la protestantisman idearon prezentis [[Aegidius Hunnius]], [[Philipp Heilbronner]], [[Jakob Heilbronner]] kaj [[David Rungius]]. Fine pro la malsaniĝinta Gretser anstataŭis Tanner. Tanner en 1602 Munkene ankaŭ publikigis ''Relatio compendiaria de initio, progressu et fine colloquii Ratisbonensis'' (kun germana traduko) kaj plurajn pamfletojn pri ĉi teologiaj diskutadoj. Reveninte de Ratisbono, Tanner iĝis doktoro en 1603 kaj profesoro pri [[skolastiko]] en Ingolstadt. Tie li faris en oktobro 1617 la kvar solenajn [[voto]]jn. Vokita estis li en 1618 al [[Vieno]], fare de imperiestro [[matiaso (Sankta Romia Imperio)|Matiaso]] por docenti anstataŭ [[Martin Becanus]]. Sed jam jaron poste li reiris al Ingolstadt. Baldaŭ post tio imperiestro [[ferdinando la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 2-a]] nomumis lin kancelerio de la [[universitato de Karolo|Praga universitato]]. Pro malsaneco, Tanner baldaŭ maldunigiĝis. Sevkis la postenoj de ''pater minister'' (tri jarojn), de rektoro je [[hall in Tirol|Hall]] (kvin monatojn) kaj de profesoro pri la [[Biblio]] en Ingolstadt. Suferante je [[edemo]]j li forlasis Ingolstadt vojaĝonte Insbrukon. Necesis fari kromvojojn; survojaĝe li forpasis. ==Aliaj verkoj (elekto)== * ''Theses theologicae ...'', Ingolstadt 1595. * ''Disputatio theologica de verbo Dei scripto et non scripto ...'', Munkeno 1599 * ''Apologeticus Adami Tanneri Societatis Iesu theologi. Pro compendiaria relatione de colloquio Ratisbonensi, anni 1601 ...'', Mainz 1603 * ''Disputatio theologica de divina gratia ...'', Ingolstadt 1605 * ''Defensionis Ecclesiae libertatis libri duo: contra Venetae causae Patronos ...'', Ingolstadt 1607 * ''Anatomiae confessionis augustanae'', Ingolstadt 1613 * ''Astrologia sacra'', Ingolstadt 1615 * ''Apologia pro Societate Iesu ex Bohemiae regno: Ab eiusdem regni statibus religionis sub utraque publico decreto immerito proscripta'', Wien 1618 * ''Dissertatio peripatetico-theologica, de coelis. In qua de coelorum ortu, interitu, substantia, accidentibus, novis phaenomenis ...'', Ingolstadt 1621 * ''Universa theologia scholastica, speculativa, practica ad methodum S. Thomae'', kvar volumoj, Ingolstadt 1626–1627 ==Fonto== Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Tanner,_Adam&oldid=- "Tanner, Adam“] - fare de Franz Heinrich Reusch, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 37 (1894), p. 380–382 {{DEFAULTSORT:Tanner, Adam}} [[kategorio:Aŭstraj profesoroj]] [[kategorio:Aŭstraj jezuitoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Innsbruck]] [[kategorio:Aŭstraj teologoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1572]] [[kategorio:Mortintoj en 1632]] [[kategorio:Hebreistoj]] [[kategorio:Universitato de Karolo]] miz640bh5slgsi6xk299l20fo3v1qeb 0 943081 9368079 2026-05-07T07:48:50Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1351825686|George Alexander Macfarren]]" 9368079 wikitext text/x-wiki [[File:George_Alexander_Macfarren_001.jpg|eta|Georgo Aleksandro Macfarren]] [[File:Walter_Macfarren_001.jpg|maldekstra|eta|Walter Macfarren, lia frato]] * {{ChoralWiki}} * {{IMSLP|id=Macfarren, George Alexander}} [[Kategorio:Skotdevenaj angloj]] [[Kategorio:Anglaj romantikaj komponistoj]] [[Kategorio:Anglaj operkomponistoj]] [[Kategorio:Anglaj muzikteoriistoj]] [[Kategorio:Anglaj dirigentoj]] 4cpotm4ezpiyav4etohohtjsx1fl5xw 9368083 9368079 2026-05-07T08:05:26Z Sj1mor 12103 9368083 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} Sirro '''George Alexander MACFARREN''' (naskita la 2-an de marto 1813 en [[Londono]]; mortis la 31-an de oktobro 1887 samloke) estis angla komponisto kaj muzikteoriulo. Li estas plej konata kiel la eldonisto de ''Synoptical Analyses of Philharmonic concerts''. Macfarren estas unu el la ĉefaj reprezentantoj de angla nacia opero, uzante la [[Programeropero|programeroperon]] kun la escepto de ''Helvellyn''. Li verkis multajn oratoriojn kaj kantatojn, el kiuj "La Damo de la Lago" (1877) estis aparte populara. Aldone al multaj akademiaj honoroj, li ricevis nobelan titolon en 1883. == Verkado == Bone konata dum sia vivo, li estis forgesita post sia morto. Lia ''uverturo Chevy Chace''  ĝuis grandan popularecon hejme kaj eksterlande ; [[Felix Mendelssohn Bartholdy|Felix Mendelssohn-Bartholdy]] prezentis ĝin en 1843 en [[Leipzig]], kaj [[Richard Wagner]] en 1855 en Londono. Liaj simfonioj, bazitaj sur la ŝablonoj de [[Beethoven]], tamen ne renkontis multe da intereso. La nerealigita revo de Macfarren estis krei anglan operon laŭspirite. Malgraŭ lia bona sento pri scenejaj kondiĉoj, la komponisto estis akuzita pri melodia artefariteco. Macfarren estis trejnita ĉe la [[Reĝa Akademio de Muziko]] (RAM) en Londono ekde 1829, komence en komponado fare de Cipriani Potter, kiu transprenis la direktorecon de la akademio en 1832. Li fariĝis instruisto pri komponado ĉe la sama institucio en 1834 kaj, post la morto de [[William Sterndale Bennett]] en 1875, unu el ĝiaj direktoroj.  La 5-an de julio 1875, okaze de la morto de Bennett, lia dediĉa verko al la [[Reĝa Filharmonia Societo]], "Idilio Memore al Sterndale Bennett", estis premierita. Samtempe, la Senato de la [[Universitato de Kembriĝo]] nomumis lin Profesoro pri Muziko. Kiel komponisto, li famiĝis pro sia "Chevy Chase Overture" en 1836 kaj sia opero "The Devil's Opera" en 1838. Li antaŭe konatiĝis kun la akordteorioj de muzikteoriulo Alfred Dale, kiun li helpis en ilia plia disvolviĝo. Li ankaŭ uzis la publikaĵon de Dale "A Treatise on Harmony" (1845) por sia akademia instruado, kio kondukis al malkonsentoj ene de la Akademio kaj lia eksiĝo en 1847. Tamen, li estis renomumita al la Akademio en 1851 pro liaj servoj. La verkoj de MacFarren inkluzivas operojn : "Devil's Opera", "Don Quixote", "Charles II", "Robin Hood", "Jessy Lea" ( 1863 ), "She Stoops to Conquer", "The Soldier's Legacy", "Helvellyn"; oratoriojn "Johano la Baptisto", "Resurrection", "Joseph", "King David"; kantatojn : "The Sleeper Awakened", "Lenora", "Mayday", "Christmas", "The Lady of the Lake"; uverturojn "Chevy Chase", "Hamlet", "Romeo and Julia", "The Merchant of Venice", "Don Carlos". Macfarren ankaŭ harmoniigis la fruajn melodiojn de William Chappell, "Popular Music of Olden Time", kaj skotajn kaj irlandajn kantojn. Li verkis pedagogiajn kaj teoriajn verkojn: "Rudiments of Harmony", "On the Structure of a Sonato", "80 Sentences to Illustrate Chromatic Chords", "Six Lectures on Harmony" (1867), kaj "Counterpoint". == Verkaro == === Operoj kaj kantatoj (elekto) === * 1838: ''La Opero de la Diablo''. Libreto: George Macfarren * 1846: ''Don Kiĥoto'' (''Aventuro de Don Kiĥoto''). Opero. Libreto: George Macfarren. UA 1846 Londono (Drury Lane) * 1849: ''Reĝo Karlo la 2-a''. Opero. Libreto: Desmond Ryan * 1852: ''Lenore''. Opero. Libreto: ? * 1856: ''Majtago''. Kantato. Libreto: ? * 1860: ''Kristnaska'' Kantato. Libreto: ? * 1860: ''Robin Hood''. Opero en 3 aktoj. Libreto: John Oxenford. Premiero: 11-a de oktobro 1860, Londono (Her Majesty's Theatre) * 1864: ''Helvellyn''. Opero en 4 aktoj. Libreto: John Oxenford. === Ĉambra muziko, simfonioj, uverturoj, oratorioj === Li ankaŭ verkis ĉambramuzikajn pecojn, ses arĉkvartetojn, simfoniojn kaj uverturojn, same kiel oratoriojn: ; Orkestraj verkoj * 1830: ''Simfonio n-ro 1 en C'' (konsiderata perdita) * 1831: ''Simfonio n-ro 2 en D-minoro'' * 1832: ''Simfonio n-ro 3 en e-minoro'' * 1835: ''Simfonio N-ro 4'' * 1835: ''Simfonio n-ro 5 en a-minoro'' * 1836: ''Simfonio n-ro 6 en B-bemola maĵoro'' * 1836: ''Chevy Chase'' Overture * 1840: ''Romeo kaj Julieta'' Uverturo * 1842: ''Simfonio n-ro 7 en C-dieso'' * 1845: ''Simfonio n-ro 8 en D'' * ĉ. 1874: ''Simfonio n-ro 9 en e-minoro'' ; Ĉambra muziko * ĉirkaŭ 1844: ''Pianokvinteto'' * 1882: ''Ajaco'' ; Oratorioj * 1873: ''Sankta Johano la Baptisto'' (UA: oktobro 1873, Bristol Musical Festival) * 1876: ''La Resurekto'' (premiero: 30-a de aŭgusto 1876, Birmingham Musical Festival) * 1878: ''Jozefo'' * 1883: ''Reĝo Davido'' === Skribaĵoj === * 1860: ''La Rudimentoj de Harmonio: kun Progresemaj Ekzercoj kaj Apendico.'' Londono 1860. (Lasta 17-a plivastigita eldono, J.B. Cramer, Londono 1888). * 1867: ''Ses Prelegoj pri Harmonio: prezentitaj ĉe la Reĝa Institucio de Britio antaŭ Pasko 1867.'' Longmans, Londono 1867. (Lasta 4a eldono 1892). * 1879: ''Kontrapunkto: Praktika Studkurso.'' Cambridge University Press, Kembriĝo 1879 (diversaj eldonoj, lasta 1895) * 1885: ''Muzikhistorio: kun Listo de Nomoj de Muzikistoj kaj la Tempoj kaj Lokoj de Iliaj Naskiĝoj kaj Mortoj.'' Harper & Brothers, Novjorko 1885. === Redakteco === Li ankaŭ distingiĝis per publikigado de pluraj kolektoj de popolkantoj, kiel ekzemple: * ''Oldanglaj kanzonoj: elektitaj el la kolekto de Chappell pri "Populara Muziko de la Malnova Tempo".'' Cramer, Beale & Chapell, Londono. (1857–80, 2 volumoj). Volumo 1: {{archive.org|oldenglishdittie00chap}}. * ''Irlandaj Melodioj de Moore'' (1859). * ''Skotaj kanzonoj'' (1861–80). === Diskaro === * ''Simfonioj 4 kaj 7,'' Kvinslanda Simfonia Orkestro, Werner A. Albert. cpo, 1998. KD * ''Chevy Chase.'' Inkluzivita en: ''Victorian Concert Overtures.'' English Northern Philharmonia, David Lloyd-Jones (1991). Hyperion Records Ltd, Londono. KD * ''Robin Hood'', Naxos, 2010 (duobla KD) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{ChoralWiki}} * {{IMSLP|id=Macfarren, George Alexander}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Macfarren, George Alexander}} [[Kategorio:Skotdevenaj angloj]] [[Kategorio:Anglaj romantikaj komponistoj]] [[Kategorio:Anglaj operkomponistoj]] [[Kategorio:Anglaj muzikteoriistoj]] [[Kategorio:Anglaj dirigentoj]] cmigirqdho72psg4pqceh8lys748sy8 9368084 9368083 2026-05-07T08:06:09Z Sj1mor 12103 9368084 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} Siro '''George Alexander MACFARREN''' (naskita la 2-an de marto 1813 en [[Londono]]; mortis la 31-an de oktobro 1887 samloke) estis angla komponisto kaj muzikteoriulo. Li estas plej konata kiel la eldonisto de ''Synoptical Analyses of Philharmonic concerts''. Macfarren estas unu el la ĉefaj reprezentantoj de angla nacia opero, uzante la [[Programeropero|programeroperon]] kun la escepto de ''Helvellyn''. Li verkis multajn oratoriojn kaj kantatojn, el kiuj "La Damo de la Lago" (1877) estis aparte populara. Aldone al multaj akademiaj honoroj, li ricevis nobelan titolon en 1883. == Verkado == Bone konata dum sia vivo, li estis forgesita post sia morto. Lia ''uverturo Chevy Chace''  ĝuis grandan popularecon hejme kaj eksterlande ; [[Felix Mendelssohn Bartholdy|Felix Mendelssohn-Bartholdy]] prezentis ĝin en 1843 en [[Leipzig]], kaj [[Richard Wagner]] en 1855 en Londono. Liaj simfonioj, bazitaj sur la ŝablonoj de [[Beethoven]], tamen ne renkontis multe da intereso. La nerealigita revo de Macfarren estis krei anglan operon laŭspirite. Malgraŭ lia bona sento pri scenejaj kondiĉoj, la komponisto estis akuzita pri melodia artefariteco. Macfarren estis trejnita ĉe la [[Reĝa Akademio de Muziko]] (RAM) en Londono ekde 1829, komence en komponado fare de Cipriani Potter, kiu transprenis la direktorecon de la akademio en 1832. Li fariĝis instruisto pri komponado ĉe la sama institucio en 1834 kaj, post la morto de [[William Sterndale Bennett]] en 1875, unu el ĝiaj direktoroj.  La 5-an de julio 1875, okaze de la morto de Bennett, lia dediĉa verko al la [[Reĝa Filharmonia Societo]], "Idilio Memore al Sterndale Bennett", estis premierita. Samtempe, la Senato de la [[Universitato de Kembriĝo]] nomumis lin Profesoro pri Muziko. Kiel komponisto, li famiĝis pro sia "Chevy Chase Overture" en 1836 kaj sia opero "The Devil's Opera" en 1838. Li antaŭe konatiĝis kun la akordteorioj de muzikteoriulo Alfred Dale, kiun li helpis en ilia plia disvolviĝo. Li ankaŭ uzis la publikaĵon de Dale "A Treatise on Harmony" (1845) por sia akademia instruado, kio kondukis al malkonsentoj ene de la Akademio kaj lia eksiĝo en 1847. Tamen, li estis renomumita al la Akademio en 1851 pro liaj servoj. La verkoj de MacFarren inkluzivas operojn : "Devil's Opera", "Don Quixote", "Charles II", "Robin Hood", "Jessy Lea" ( 1863 ), "She Stoops to Conquer", "The Soldier's Legacy", "Helvellyn"; oratoriojn "Johano la Baptisto", "Resurrection", "Joseph", "King David"; kantatojn : "The Sleeper Awakened", "Lenora", "Mayday", "Christmas", "The Lady of the Lake"; uverturojn "Chevy Chase", "Hamlet", "Romeo and Julia", "The Merchant of Venice", "Don Carlos". Macfarren ankaŭ harmoniigis la fruajn melodiojn de William Chappell, "Popular Music of Olden Time", kaj skotajn kaj irlandajn kantojn. Li verkis pedagogiajn kaj teoriajn verkojn: "Rudiments of Harmony", "On the Structure of a Sonato", "80 Sentences to Illustrate Chromatic Chords", "Six Lectures on Harmony" (1867), kaj "Counterpoint". == Verkaro == === Operoj kaj kantatoj (elekto) === * 1838: ''La Opero de la Diablo''. Libreto: George Macfarren * 1846: ''Don Kiĥoto'' (''Aventuro de Don Kiĥoto''). Opero. Libreto: George Macfarren. UA 1846 Londono (Drury Lane) * 1849: ''Reĝo Karlo la 2-a''. Opero. Libreto: Desmond Ryan * 1852: ''Lenore''. Opero. Libreto: ? * 1856: ''Majtago''. Kantato. Libreto: ? * 1860: ''Kristnaska'' Kantato. Libreto: ? * 1860: ''Robin Hood''. Opero en 3 aktoj. Libreto: John Oxenford. Premiero: 11-a de oktobro 1860, Londono (Her Majesty's Theatre) * 1864: ''Helvellyn''. Opero en 4 aktoj. Libreto: John Oxenford. === Ĉambra muziko, simfonioj, uverturoj, oratorioj === Li ankaŭ verkis ĉambramuzikajn pecojn, ses arĉkvartetojn, simfoniojn kaj uverturojn, same kiel oratoriojn: ; Orkestraj verkoj * 1830: ''Simfonio n-ro 1 en C'' (konsiderata perdita) * 1831: ''Simfonio n-ro 2 en D-minoro'' * 1832: ''Simfonio n-ro 3 en e-minoro'' * 1835: ''Simfonio N-ro 4'' * 1835: ''Simfonio n-ro 5 en a-minoro'' * 1836: ''Simfonio n-ro 6 en B-bemola maĵoro'' * 1836: ''Chevy Chase'' Overture * 1840: ''Romeo kaj Julieta'' Uverturo * 1842: ''Simfonio n-ro 7 en C-dieso'' * 1845: ''Simfonio n-ro 8 en D'' * ĉ. 1874: ''Simfonio n-ro 9 en e-minoro'' ; Ĉambra muziko * ĉirkaŭ 1844: ''Pianokvinteto'' * 1882: ''Ajaco'' ; Oratorioj * 1873: ''Sankta Johano la Baptisto'' (UA: oktobro 1873, Bristol Musical Festival) * 1876: ''La Resurekto'' (premiero: 30-a de aŭgusto 1876, Birmingham Musical Festival) * 1878: ''Jozefo'' * 1883: ''Reĝo Davido'' === Skribaĵoj === * 1860: ''La Rudimentoj de Harmonio: kun Progresemaj Ekzercoj kaj Apendico.'' Londono 1860. (Lasta 17-a plivastigita eldono, J.B. Cramer, Londono 1888). * 1867: ''Ses Prelegoj pri Harmonio: prezentitaj ĉe la Reĝa Institucio de Britio antaŭ Pasko 1867.'' Longmans, Londono 1867. (Lasta 4a eldono 1892). * 1879: ''Kontrapunkto: Praktika Studkurso.'' Cambridge University Press, Kembriĝo 1879 (diversaj eldonoj, lasta 1895) * 1885: ''Muzikhistorio: kun Listo de Nomoj de Muzikistoj kaj la Tempoj kaj Lokoj de Iliaj Naskiĝoj kaj Mortoj.'' Harper & Brothers, Novjorko 1885. === Redakteco === Li ankaŭ distingiĝis per publikigado de pluraj kolektoj de popolkantoj, kiel ekzemple: * ''Oldanglaj kanzonoj: elektitaj el la kolekto de Chappell pri "Populara Muziko de la Malnova Tempo".'' Cramer, Beale & Chapell, Londono. (1857–80, 2 volumoj). Volumo 1: {{archive.org|oldenglishdittie00chap}}. * ''Irlandaj Melodioj de Moore'' (1859). * ''Skotaj kanzonoj'' (1861–80). === Diskaro === * ''Simfonioj 4 kaj 7,'' Kvinslanda Simfonia Orkestro, Werner A. Albert. cpo, 1998. KD * ''Chevy Chase.'' Inkluzivita en: ''Victorian Concert Overtures.'' English Northern Philharmonia, David Lloyd-Jones (1991). Hyperion Records Ltd, Londono. KD * ''Robin Hood'', Naxos, 2010 (duobla KD) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{ChoralWiki}} * {{IMSLP|id=Macfarren, George Alexander}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Macfarren, George Alexander}} [[Kategorio:Skotdevenaj angloj]] [[Kategorio:Anglaj romantikaj komponistoj]] [[Kategorio:Anglaj operkomponistoj]] [[Kategorio:Anglaj muzikteoriistoj]] [[Kategorio:Anglaj dirigentoj]] 9lgmpczv1rxx68metzt88yuxmkrzmr3 9368086 9368084 2026-05-07T08:07:37Z Sj1mor 12103 9368086 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} Siro '''George Alexander MACFARREN''' (naskita la 2-an de marto 1813 en [[Londono]]; mortis la 31-an de oktobro 1887 samloke) estis angla komponisto kaj muzikteoriulo. Li estas plej konata kiel la eldonisto de ''Synoptical Analyses of Philharmonic concerts''. Macfarren estas konsiderata la plej elstara reprezentanto de angla nacia opero. Liaj plej famaj operoj estas ''Robin Hood'' (1860) kaj ''Helvellyn'' (1864), uzante la [[Programeropero|programeroperon]] kun la escepto de ''Helvellyn''. Li verkis multajn oratoriojn kaj kantatojn, el kiuj "La Damo de la Lago" (1877) estis aparte populara. Aldone al multaj akademiaj honoroj, li ricevis nobelan titolon en 1883. == Verkado == Bone konata dum sia vivo, li estis forgesita post sia morto. Lia ''uverturo Chevy Chace''  ĝuis grandan popularecon hejme kaj eksterlande ; [[Felix Mendelssohn Bartholdy|Felix Mendelssohn-Bartholdy]] prezentis ĝin en 1843 en [[Leipzig]], kaj [[Richard Wagner]] en 1855 en Londono. Liaj simfonioj, bazitaj sur la ŝablonoj de [[Beethoven]], tamen ne renkontis multe da intereso. La nerealigita revo de Macfarren estis krei anglan operon laŭspirite. Malgraŭ lia bona sento pri scenejaj kondiĉoj, la komponisto estis akuzita pri melodia artefariteco. Macfarren estis trejnita ĉe la [[Reĝa Akademio de Muziko]] (RAM) en Londono ekde 1829, komence en komponado fare de Cipriani Potter, kiu transprenis la direktorecon de la akademio en 1832. Li fariĝis instruisto pri komponado ĉe la sama institucio en 1834 kaj, post la morto de [[William Sterndale Bennett]] en 1875, unu el ĝiaj direktoroj.  La 5-an de julio 1875, okaze de la morto de Bennett, lia dediĉa verko al la [[Reĝa Filharmonia Societo]], "Idilio Memore al Sterndale Bennett", estis premierita. Samtempe, la Senato de la [[Universitato de Kembriĝo]] nomumis lin Profesoro pri Muziko. Kiel komponisto, li famiĝis pro sia "Chevy Chase Overture" en 1836 kaj sia opero "The Devil's Opera" en 1838. Li antaŭe konatiĝis kun la akordteorioj de muzikteoriulo Alfred Dale, kiun li helpis en ilia plia disvolviĝo. Li ankaŭ uzis la publikaĵon de Dale "A Treatise on Harmony" (1845) por sia akademia instruado, kio kondukis al malkonsentoj ene de la Akademio kaj lia eksiĝo en 1847. Tamen, li estis renomumita al la Akademio en 1851 pro liaj servoj. La verkoj de MacFarren inkluzivas operojn : "Devil's Opera", "Don Quixote", "Charles II", "Robin Hood", "Jessy Lea" ( 1863 ), "She Stoops to Conquer", "The Soldier's Legacy", "Helvellyn"; oratoriojn "Johano la Baptisto", "Resurrection", "Joseph", "King David"; kantatojn : "The Sleeper Awakened", "Lenora", "Mayday", "Christmas", "The Lady of the Lake"; uverturojn "Chevy Chase", "Hamlet", "Romeo and Julia", "The Merchant of Venice", "Don Carlos". Macfarren ankaŭ harmoniigis la fruajn melodiojn de William Chappell, "Popular Music of Olden Time", kaj skotajn kaj irlandajn kantojn. Li verkis pedagogiajn kaj teoriajn verkojn: "Rudiments of Harmony", "On the Structure of a Sonato", "80 Sentences to Illustrate Chromatic Chords", "Six Lectures on Harmony" (1867), kaj "Counterpoint". == Verkaro == === Operoj kaj kantatoj (elekto) === * 1838: ''La Opero de la Diablo''. Libreto: George Macfarren * 1846: ''Don Kiĥoto'' (''Aventuro de Don Kiĥoto''). Opero. Libreto: George Macfarren. UA 1846 Londono (Drury Lane) * 1849: ''Reĝo Karlo la 2-a''. Opero. Libreto: Desmond Ryan * 1852: ''Lenore''. Opero. Libreto: ? * 1856: ''Majtago''. Kantato. Libreto: ? * 1860: ''Kristnaska'' Kantato. Libreto: ? * 1860: ''Robin Hood''. Opero en 3 aktoj. Libreto: John Oxenford. Premiero: 11-a de oktobro 1860, Londono (Her Majesty's Theatre) * 1864: ''Helvellyn''. Opero en 4 aktoj. Libreto: John Oxenford. === Ĉambra muziko, simfonioj, uverturoj, oratorioj === Li ankaŭ verkis ĉambramuzikajn pecojn, ses arĉkvartetojn, simfoniojn kaj uverturojn, same kiel oratoriojn: ; Orkestraj verkoj * 1830: ''Simfonio n-ro 1 en C'' (konsiderata perdita) * 1831: ''Simfonio n-ro 2 en D-minoro'' * 1832: ''Simfonio n-ro 3 en e-minoro'' * 1835: ''Simfonio N-ro 4'' * 1835: ''Simfonio n-ro 5 en a-minoro'' * 1836: ''Simfonio n-ro 6 en B-bemola maĵoro'' * 1836: ''Chevy Chase'' Overture * 1840: ''Romeo kaj Julieta'' Uverturo * 1842: ''Simfonio n-ro 7 en C-dieso'' * 1845: ''Simfonio n-ro 8 en D'' * ĉ. 1874: ''Simfonio n-ro 9 en e-minoro'' ; Ĉambra muziko * ĉirkaŭ 1844: ''Pianokvinteto'' * 1882: ''Ajaco'' ; Oratorioj * 1873: ''Sankta Johano la Baptisto'' (UA: oktobro 1873, Bristol Musical Festival) * 1876: ''La Resurekto'' (premiero: 30-a de aŭgusto 1876, Birmingham Musical Festival) * 1878: ''Jozefo'' * 1883: ''Reĝo Davido'' === Skribaĵoj === * 1860: ''La Rudimentoj de Harmonio: kun Progresemaj Ekzercoj kaj Apendico.'' Londono 1860. (Lasta 17-a plivastigita eldono, J.B. Cramer, Londono 1888). * 1867: ''Ses Prelegoj pri Harmonio: prezentitaj ĉe la Reĝa Institucio de Britio antaŭ Pasko 1867.'' Longmans, Londono 1867. (Lasta 4a eldono 1892). * 1879: ''Kontrapunkto: Praktika Studkurso.'' Cambridge University Press, Kembriĝo 1879 (diversaj eldonoj, lasta 1895) * 1885: ''Muzikhistorio: kun Listo de Nomoj de Muzikistoj kaj la Tempoj kaj Lokoj de Iliaj Naskiĝoj kaj Mortoj.'' Harper & Brothers, Novjorko 1885. === Redakteco === Li ankaŭ distingiĝis per publikigado de pluraj kolektoj de popolkantoj, kiel ekzemple: * ''Oldanglaj kanzonoj: elektitaj el la kolekto de Chappell pri "Populara Muziko de la Malnova Tempo".'' Cramer, Beale & Chapell, Londono. (1857–80, 2 volumoj). Volumo 1: {{archive.org|oldenglishdittie00chap}}. * ''Irlandaj Melodioj de Moore'' (1859). * ''Skotaj kanzonoj'' (1861–80). === Diskaro === * ''Simfonioj 4 kaj 7,'' Kvinslanda Simfonia Orkestro, Werner A. Albert. cpo, 1998. KD * ''Chevy Chase.'' Inkluzivita en: ''Victorian Concert Overtures.'' English Northern Philharmonia, David Lloyd-Jones (1991). Hyperion Records Ltd, Londono. KD * ''Robin Hood'', Naxos, 2010 (duobla KD) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{ChoralWiki}} * {{IMSLP|id=Macfarren, George Alexander}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Macfarren, George Alexander}} [[Kategorio:Skotdevenaj angloj]] [[Kategorio:Anglaj romantikaj komponistoj]] [[Kategorio:Anglaj operkomponistoj]] [[Kategorio:Anglaj muzikteoriistoj]] [[Kategorio:Anglaj dirigentoj]] ae0xx1tx7whl85wqtjqf6t8xvovzkp5 0 943082 9368082 2026-05-07T08:05:10Z ~2026-27638-91 256460 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto firmao kaj produkto}} '''Interparfums''' estas franca kompanio listigita ĉe [[Euronext|Euronext Paris]], kiu fabrikas kaj distribuas prestiĝajn parfumojn. == Historio == La kompanio estis kreita en 1982 de Philippe Bénacin kaj Jean Madar. La kompanio unue disvolviĝis en la amasa parfummerkato per la dizajnado kaj distribuado de pagebla tualeta akvo, antaŭ ol, komence de la 1990-aj jaroj, fokusigi sian agadon al la niĉo de selektema parfumado.<r..." 9368082 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto}} '''Interparfums''' estas franca kompanio listigita ĉe [[Euronext|Euronext Paris]], kiu fabrikas kaj distribuas prestiĝajn parfumojn. == Historio == La kompanio estis kreita en 1982 de Philippe Bénacin kaj Jean Madar. La kompanio unue disvolviĝis en la amasa parfummerkato per la dizajnado kaj distribuado de pagebla tualeta akvo, antaŭ ol, komence de la 1990-aj jaroj, fokusigi sian agadon al la niĉo de selektema parfumado.<ref>[https://www.lepoint.fr/economie/interparfums-le-succes-du-savoir-flair-15-08-2022-2486368_28.php Interparfums, le succès du savoir-flair]</ref> En 1993, la subskribo de parfumlicenca interkonsento kun la angla marko Burberry estis la unua paŝo en ĉi tiu strategio celanta konstrui biletujon de internaciaj markoj kiel [[Karl Lagerfeld]], pret-al-porti markojn (Lanvin), altajn juvelojn ([[Van Cleef & Arpels]], [[Boucheron]]) aŭ akcesoraĵojn (aŭtuno 2013<ref>[https://www.lesechos.fr/2013/01/apres-burberry-interparfums-en-quete-dacquisitions-316532 Après Burberry, Interparfums en quête d'acquisitions]</ref>) ĉiam en la mondo de parfumoj kaj kosmetikaĵoj. Ekde aprilo 2013,<ref>[http://www.latribune.fr/entreprises-finance/industrie/agroalimentaire-biens-de-consommation-luxe/20120717trib000709398/burberry-et-interparfums-un-clash-a-181-millions-d-euros.html Burberry et Interparfums : un clash à 181 millions d'euros]</ref> post diskutoj inter la brita kompanio kaj Interparfums, la marko [[Burberry]]<ref>[https://www.lsa-conso.fr/burberry-rachete-sa-licence-parfum-et-cosmetique-pour-181-millions-d-euros,131954 Burberry rachète sa licence parfum et cosmétique pour 181 millions d'euros]</ref>, kiu reprezentis duonon de la spezo de Interparfums, estis transdonita al BPI (''Beauté Prestige International''), filio de Shiseido.<ref>[http://www.latribune.fr/entreprises-finance/industrie/agroalimentaire-biens-de-consommation-luxe/20120727trib000711291/burberry-et-interparfum-divorcent.html Burberry et Interparfum divorcent]</ref> En marto 2015, Interparfums akiris [[Rochas]], filion de [[Procter & Gamble]] specialiĝantan pri parfumoj kaj modo, por 108 milionoj da dolaroj. <ref>[https://www.reuters.com/article/2015/03/19/us-interparfums-rochas-idUSKBN0MF0O120150319/ Interparfums set to buy Rochas for $108 million]</ref> En aprilo 2015, Interparfums subskribis ekspluatan licencinterkonsenton kun la marko [[Coach]].<ref>[https://www.lefigaro.fr/flash-eco/interparfums-prend-en-licence-la-marque-de-vetements-moncler-20200611 Interparfums prend en licence la marque de vêtements Moncler]</ref> En 2016, post la akiro de Balmain fare de la investa kompanio Mayhoola, Interparfums decidis fini la licencinterkonsenton.<ref>[https://www.lsa-conso.fr/e-commerce-interparfums-acquiert-25-du-site-origine-parfums,353599 E-commerce : Interparfums acquiert 25% du site Origine parfums]</ref> La 7-an de junio 2019, la marko [[Kate Spade New York]] kaj Interparfums anoncis, ke ili subskribis ekskluzivan tutmondan licencinterkonsenton por la parfumoj Kate Spade por periodo de 11 jaroj. La 11-an de junio 2020, la marko [[Moncler]] kaj Interparfums anoncis la subskribon de parfumlicencinterkonsento, ĝis la 31-a de decembro 2026, kun ebla plilongigo de 5 jaroj. La 1-an de julio 2020, Interparfums akiris 25% de la retejo "origines-parfums.fr". Kiu fariĝos MyOrigines por akceli sian internacian disvolviĝon. En januaro 2021, la grupo Interparfums, antaŭe situanta ĉe 4 [[Avenuo de la Elizeaj Kampoj|Rond-point des Champs-Élysées-Marcel-Dassault]] en la 8-a arondismento de Parizo, aĉetis de APSYS la konstruaĵon ĉe 10 strato Solférino ([[Parizo]]), la iama historia sidejo de la Socialista Partio en la [[7-a arondismento de Parizo|7-a arondismento]]. <ref>[https://www.challenges.fr/immobilier/le-parfumeur-interparfums-s-installe-dans-l-ex-siege-du-ps-rue-de-solferino_746854 Le parfumeur Interparfums s'installe dans l'ex-siège du PS, rue de Solférino]</ref><ref>[https://www.challenges.fr/entreprise/vie-de-bureau/a-quoi-ressemblera-le-futur-siege-d-interparfums-et-ex-siege-du-ps_760319 A quoi ressemblera le futur siège d'Interparfums (et ex-siège du PS...)]</ref> Por la tuta jaro 2021, Interparfums anoncis netan profiton 40% pli altan ol en 2019, la lasta jaro antaŭ la pandemio, por cifero kiu nun staras je 71.1 milionoj da eŭroj. <ref>[https://www.lefigaro.fr/flash-eco/interparfums-un-benefice-net-en-2021-en-hausse-de-40-par-rapport-a-avant-la-pandemie-20220302 Interparfums : un bénéfice net en 2021 en hausse de 40% par rapport à avant la pandémie]</ref> La sekvan jaron, la grupo Richemont, kiu donas plurajn marklicencojn al Interparfums, anoncis, ke ĝi volas transpreni la "belecan" negocon, kio kaŭzis falon de la akcioprezo de la fabrikanto. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|https://www.interparfums.fr}} [[Kategorio:Francaj firmaoj]] 29gcho9lzk5vy47uhh4plc7k3ff27vy 0 943083 9368087 2026-05-07T08:10:44Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1352380043|William Sterndale Bennett]]" 9368087 wikitext text/x-wiki * {{IMSLP|id=Bennett, William Sterndale|cname=William Sterndale Bennett}} * [http://hdl.handle.net/1802/1372 Elektitaj pecoj por pianoforte] (El la cifereca muziknoto-kolekto de la Muzikbiblioteko Sibley) * [http://www.davidowennorris.com/wsb-200/ "WSB 200"], festante la ducentjariĝon de Bennett, inkluzivas detalojn pri la eventoj * {{ChoralWiki}} [[Kategorio:Klasikaj pianistoj]] [[Kategorio:Anglaj dirigentoj]] [[Kategorio:Anglaj romantikaj komponistoj]] eyqmsttsdkclk1861tzwloixgoclqsk 9368096 9368087 2026-05-07T08:31:28Z Sj1mor 12103 9368096 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} Siro '''William Sterndale BENNETT''' (naskita la 13-an de aprilo 1816 en [[Sheffield]]; mortis la 1-an de februaro 1875 en St. John's Wood, [[Londono]]) estis angla komponisto, dirigento kaj pianisto. Li kunlaboris kun gravaj muzikistoj kiel [[Mendelsohn-Bartholdy|Mendelssohn]] kaj [[Robert Schumann|Schumann]], kultivante amikecojn kun la lepsika rondo dum siaj vojaĝoj al Germanio. Li fondis la londana Bach-Societon ([[d:Q24298804]]) en 1849. Li ankaŭ estis fama instruisto ĉe la [[Reĝa Akademio de Muziko]] en Londono ekde 1866. == Verkado == Kun la escepto de opero, Bennett turnis sin al ĉiuj muzikaj formoj. Liaj elstaraj komponaĵoj inkluzivas pianan muzikon (solaj verkoj kiel ''The Lake'', ''The Millstream'', kaj ''The Fountain'', kaj lia ''Tria Pianokonĉerto''); orkestrajn verkojn (''Simfonio en G-minoro'' kaj la ''uverturo The Najads''); kaj voĉan muzikon (la kantato ''The May Queen''). Por la kvindeka datreveno de la Filharmonia Societo, li komponis la ''uverturon Paradise and the Peri'' en 1862. Por la Trijara Muzika Festivalo de [[Birmingham]] en 1867, li kreis la sanktan kantaton ''The Woman of Samaria''. En 1870, Bennett ricevis [[Honora doktoreco|honoran doktorecon]] de la [[Universitato de Oksfordo]], kaj en 1871 li estis nobeligita. Ŝajnas, ke William Sterndale Bennett montris kaj vekis pli da emocio per sia virtuoza piantekniko ol per siaj komponaĵoj. Liajn komponaĵojn laŭdis, inter multaj aliaj, [[John Field]], Robert kaj [[Clara Schumann]], Felix Mendelssohn kaj [[Ferdinand Hiller]].<ref>Stanford, Charles Villiers (1916). ''"William Sterndale Bennett: 1816–1875." The Musical Quarterly. Volumo 2, Numero 4'' (angla) . Oxford University Press. p. &nbsp;631.</ref> Tamen, multaj provis difini certan stilon por ĉi tiu komponisto, dum la plej multaj konsentas, ke Bennett estis 19- jarcenta kompinisto, sed ne nepre [[Romantikismo|romantika]]; prefere, li estis klara, konciza kaj formala, kun orda simpleco. Malegalecoj restas, malfaciligante formi unuecan opinion pri lia karaktero kaj muzika stilo. Nicholas Temperley, en sia libro ''Lectures on Musical Life – William Sterndale Bennett,'' sugestas, ke Bennett, malgraŭ sia granda admiro por Mendelssohn , prenis [[Mozarto|Mozarton]] kiel sian modelon. Sed krom ĉi tiu forta influo de Mendelssohn, la sintenoj de Bennett rilate al la muziko de liaj kontinentaj samtempuloj estis singardaj.<ref>Temperley, Nicholas (2006). ''Prelegoj pri Muzika Vivo - William Sterndale Bennett.'' Woodbridge: Boydell Press. <small>ISBN 978-1-84383-272-0</small></ref> == Verkaro == === Orkestraj verkoj === * Pianokonĉerto n-ro 1 en D-minora, Observejo. 1 (1832) * Pianokonĉerto No. 2, E-bemola maĵoro, Op.4 (1833) * Pianokonĉerto No. 3, C-minoro, Op.9 (1834) * Pianokonĉerto en F-minora (1836) * Pianokonĉerto No. 4, F-minoro, Op.19 (1838) * Koncertpeco en a-minoro (1841-3) * Parisina (Uverturo), Op.3 (1835) * Najadoj (Uverturo), Op.15 (1836) * Kolibro (Uverturo), Op.20 (1838) * Paradizo kaj la Peri (Mirinda Uverturo), Op.42 (1862) * Simfonio en G-minoro, Op. 43 (1864, reviziita 1867) (komisiita de la Reĝa Filharmonia Societo) === Piano === * Tri Muzikaj Skizoj, Op.10 (1836) * Tri Improvizoj, Op.12 (1836) * Sonato n-ro 1, F-minoro, Op.13 (1837) * Tri romancoj, Op. 14 (1836-7) * Fantazio, A-maĵoro, Op.16 (1837) * Suito, Op. 24 (1841) * Sonato, "La Virgulino de Orleano", Op.46 (1869–1873; dediĉita al Arabella Goddard) === Ĉambra muziko === * Seksteto por piano kaj kordoj en F-diesa minoro, Op.8 (1835) * Pianotrio, Op. 26 (1839) * Sonato por violonĉelo kaj piano, Op. 31 (1852) === Ĥora muziko === * La Majo-Reĝino (Pastora), Op.39 (1858) * La Samariana Virino (Spirita Kantato), Op.44 (1867–1868) === Kantoj === * Ses Kantoj: Parto I, Op.23 (1834–1842) * Ses Kantoj: Parto II, Op.35 (1837–1844) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMSLP|id=Bennett, William Sterndale|cname=William Sterndale Bennett}} * [http://hdl.handle.net/1802/1372 Elektitaj pecoj por pianoforte] (El la cifereca muziknoto-kolekto de la Muzikbiblioteko Sibley) * [http://www.davidowennorris.com/wsb-200/ "WSB 200"], festante la ducentjariĝon de Bennett, inkluzivas detalojn pri la eventoj * {{ChoralWiki}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sterndale Bennett, William}} [[Kategorio:Klasikaj pianistoj]] [[Kategorio:Anglaj dirigentoj]] [[Kategorio:Anglaj romantikaj komponistoj]] 7fnillvjct189vgozj3eixxa4kkyl0n 9368098 9368096 2026-05-07T08:33:21Z Sj1mor 12103 9368098 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} Siro '''William Sterndale BENNETT''' (naskita la 13-an de aprilo 1816 en [[Sheffield]]; mortis la 1-an de februaro 1875 en St. John's Wood, [[Londono]]) estis angla komponisto, dirigento kaj pianisto. Li kunlaboris kun gravaj muzikistoj kiel [[Mendelsohn-Bartholdy|Mendelssohn]] kaj [[Robert Schumann|Schumann]], kultivante amikecojn kun la lepsika rondo dum siaj vojaĝoj al Germanio. Li fondis la londana Bach-Societon ([[d:Q24298804]]) en 1849. Li ankaŭ estis fama instruisto ĉe la [[Reĝa Akademio de Muziko]] en Londono ekde 1866. == Verkado == Kun la escepto de opero, Bennett turnis sin al ĉiuj muzikaj formoj. Liaj elstaraj komponaĵoj inkluzivas pianan muzikon (solaj verkoj kiel ''The Lake'', ''The Millstream'', kaj ''The Fountain'', kaj lia ''Tria Pianokonĉerto''); orkestrajn verkojn (''Simfonio en G-minoro'' kaj la ''uverturo The Najads''); kaj voĉan muzikon (la kantato ''The May Queen''). Por la kvindeka datreveno de la Filharmonia Societo, li komponis la ''uverturon Paradise and the Peri'' en 1862. Por la Trijara Muzika Festivalo de [[Birmingham]] en 1867, li kreis la sanktan kantaton ''The Woman of Samaria''. En 1870, Bennett ricevis [[Honora doktoreco|honoran doktorecon]] de la [[Universitato de Oksfordo]], kaj en 1871 li estis nobeligita. Ŝajnas, ke William Sterndale Bennett montris kaj vekis pli da emocio per sia virtuoza piantekniko ol per siaj komponaĵoj. Liajn komponaĵojn laŭdis, inter multaj aliaj, [[John Field]], Robert kaj [[Clara Schumann]], Felix Mendelssohn kaj [[Ferdinand Hiller]].<ref>Stanford, Charles Villiers (1916). ''"William Sterndale Bennett: 1816–1875." The Musical Quarterly. Volumo 2, Numero 4'' (angla) . Oxford University Press. p. &nbsp;631.</ref> Tamen, multaj provis difini certan stilon por ĉi tiu komponisto, dum la plej multaj konsentas, ke Bennett estis 19- jarcenta kompinisto, sed ne nepre [[Romantikismo|romantika]]; prefere, li estis klara, konciza kaj formala, kun orda simpleco. Malegalecoj restas, malfaciligante formi unuecan opinion pri lia karaktero kaj muzika stilo. Nicholas Temperley, en sia libro ''Lectures on Musical Life – William Sterndale Bennett,'' sugestas, ke Bennett, malgraŭ sia granda admiro por Mendelssohn , prenis [[Mozarto|Mozarton]] kiel sian modelon. Sed krom ĉi tiu forta influo de Mendelssohn, la sintenoj de Bennett rilate al la muziko de liaj kontinentaj samtempuloj estis singardaj.<ref>Temperley, Nicholas (2006). ''Prelegoj pri Muzika Vivo - William Sterndale Bennett.'' Woodbridge: Boydell Press. <small>ISBN 978-1-84383-272-0</small></ref> == Verkaro == === Orkestraj verkoj === * Pianokonĉerto n-ro 1 en D-minora, Observejo. 1 (1832) * Pianokonĉerto No. 2, E-bemola maĵoro, Op.4 (1833) * Pianokonĉerto No. 3, C-minoro, Op.9 (1834) * Pianokonĉerto en F-minora (1836) * Pianokonĉerto No. 4, F-minoro, Op.19 (1838) * Koncertpeco en a-minoro (1841-3) * Parisina (Uverturo), Op.3 (1835) * Najadoj (Uverturo), Op.15 (1836) * Kolibro (Uverturo), Op.20 (1838) * Paradizo kaj la Peri (Mirinda Uverturo), Op.42 (1862) * Simfonio en G-minoro, Op. 43 (1864, reviziita 1867) (komisiita de la Reĝa Filharmonia Societo) === Piano === * Tri Muzikaj Skizoj, Op.10 (1836) * Tri Improvizoj, Op.12 (1836) * Sonato n-ro 1, F-minoro, Op.13 (1837) * Tri romancoj, Op. 14 (1836-7) * Fantazio, A-maĵoro, Op.16 (1837) * Suito, Op. 24 (1841) * Sonato, "La Virgulino de Orleano", Op.46 (1869–1873; dediĉita al Arabella Goddard) === Ĉambra muziko === * Seksteto por piano kaj kordoj en F-diesa minoro, Op.8 (1835) * Pianotrio, Op. 26 (1839) * Sonato por violonĉelo kaj piano, Op. 31 (1852) === Ĥora muziko === * La Majo-Reĝino (Pastora), Op.39 (1858) * La Samariana Virino (Spirita Kantato), Op.44 (1867–1868) === Kantoj === * Ses Kantoj: Parto I, Op.23 (1834–1842) * Ses Kantoj: Parto II, Op.35 (1837–1844) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMSLP|id=Bennett, William Sterndale|cname=William Sterndale Bennett}} * [http://hdl.handle.net/1802/1372 Elektitaj pecoj por pianoforte] (El la cifereca muziknoto-kolekto de la Muzikbiblioteko Sibley) * [http://www.davidowennorris.com/wsb-200/ "WSB 200"], festante la ducentjariĝon de Bennett, inkluzivas detalojn pri la eventoj * {{ChoralWiki}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bennett, William Sterndale}} [[Kategorio:Klasikaj pianistoj]] [[Kategorio:Anglaj dirigentoj]] [[Kategorio:Anglaj romantikaj komponistoj]] rken6e8mga5x79fvvf3nq4n0wqe0jui 0 943084 9368106 2026-05-07T08:50:45Z Crosstor 3176 pentristo 9368106 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Georgo|György]] Mosshammer''' [djordj moshamer], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Mosshammer György''' estis [[Hungario|hungara]] [[pentristo]]. Lia [[patro]] estis [[Ottó Mosshammer]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=669523&date=2026-05-07 nemzeti névtér</ref><ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM87440/b6b2f46d-deba-48e4-ba6d-72143ccb414a/solr/0/24/0/1/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1911|1|18}} en [[Budapeŝto]], li mortis {{mortotago|1970|1|7}} (laŭ alia informo en la 3-an) en Budapeŝto. == Biografio == {{Paĝonomo}} akiris pentristan kaj pedagogian diplomojn en [[Hungara Belarta Universitato|Reĝa Belarta Altlernejo]] en [[1940]]. Lia majstro estis [[István Szőnyi]]. Jam ekde 1937 li ekspoziciis. Post la diplomo li instruis nelonge desegnadon en [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto|Reĝa Teknikuniversitato palatino József]], poste 2 jarojn en lernejo en [[Pécs]]. Inter 1947-1964 li pentris [[kuliso]]jn en [[Budapeŝta Ŝtata Operejo]]. Li ankaŭ studvojaĝis en Eŭropo kaj somere li vivis en [[Alsóörs]], kie li pentris la pejzaĝojn. == Elektitaj pentraĵoj == * ''Rálátás a Tihanyi-félszigetre és a Tihanyi apátságra'' (1937) * ''TEMPLOM TORNYOK'' (1943) * ''MECSEKI FALÚ'' (1949) * ''BUDAPEST VIDÁMPARK'' (1953) * ''PÁRIZS'' (1968) == Fontoj == * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/m-76AF9/mosshammer-gyorgy-76F32/ biografio hungare] * [https://www.ekmk.hu/lexikon/talalatok3.php?beture=MOSSHAMMER%20Gy%C3%B6rgy biografio hungare] * [https://www.kieselbach.hu/muvesz/mosshammer-gyorgy_3729 biografio hungare kun bildo] * [https://budapestaukcio.hu/mosshammer-gyorgy/festo biografio hungare kun bildoj] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Unua}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Mosshammer Gyorgy}} [[Kategorio:Hungaraj pentristoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 4m1t3xjrpuebkz4q3zri89vf6abkpsk 0 943085 9368107 2026-05-07T08:51:44Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ruĝbeka kolibro |koloro = pink |dosiero = Red-billed_streamertail(_Trochilus_polytmus)_adult_male_2.jpg |priskribo de dosiero = Plenkreska masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Red-billed_streamertail_(Trochilus_polytmus)_female.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiform..." 9368107 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ruĝbeka kolibro |koloro = pink |dosiero = Red-billed_streamertail(_Trochilus_polytmus)_adult_male_2.jpg |priskribo de dosiero = Plenkreska masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Red-billed_streamertail_(Trochilus_polytmus)_female.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Trochilus]]'' |genro aŭtoritato = Mulsant & Verreaux, 1874 |specio = '''Ruĝbeka kolibro''' ''T. polytmus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Black-billed Streamertail ''Trochilus polytmus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687469A93153469 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687469A93153469.en |access-date=5a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Trochilus polytmus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) |vikispecio = ''Trochilus polytmus'' |komunejo = ''Trochilus polytmus'' |sinonimo= ''Trochilus polytmus polytmus''<ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> |mapo de vivoteritorioj = Trochilus polytmus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ruĝbeka kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Trochilus polytmus'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Trochilus]]'' kaj troviĝas kiel [[endemio]] en [[Jamajko]], kie ĝi estas la [[nacia birdo]] de la lando.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref><ref name="jamsym">{{cite web|url=https://opm.gov.jm/symbols/national-bird-the-doctor-bird/|title=National Bird - The Doctor Bird|publisher=jis.gov.jm|access-date=5a de Septembro, 2022}}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== The red-billed streamertail was [[Species description|formally described]] by the Swedish naturalist [[Carl Linnaeus]] in 1758 in the [[10th edition of Systema Naturae|tenth edition]] of his ''[[Systema Naturae]]'' under the [[binomial nomenclature|binomial name]] ''Trochilus polytmus''.<ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=120 | publisher=Laurentii Salvii | place=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727025 }}</ref> Linnaeus quoted the description in Latin by the Irish physician [[Patrick Browne (physician)|Patrick Browne]] in his ''The Civil and Natural History of Jamaica'' which had been published two years earlier in 1756.<ref>{{ cite book | last=Browne | first=Patrick | author-link=Patrick Browne (physician) | year=1756 | title=The Civil and Natural History of Jamaica | place=London | publisher=Printed for the author, and sold by T. Osborne and J. Shipton | page=475 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/11267996 }}</ref> The specific epithet ''polytmus'' is from the [[Ancient Greek]] ''polutimos'' meaning "costly" or "valuable".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=314 }}</ref> The [[International Ornithological Committee]] (IOC), [[BirdLife International]]'s ''[[Handbook of the Birds of the World]]'', and the [[Clements taxonomy]] treat the red-billed streamertail and [[black-billed streamertail]] (''T. scitulus'') as separate species. However, the North American Classification Committee of the [[American Ornithological Society]] calls ''T. polytmus'' "streamertail" and assign the red-billed and black-billed forms to it as subspecies.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW2021/><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, and C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Downloaded from https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ retrieved November 10, 2022</ref> The two species (or subspecies) interbreed in their narrow contact zone.<ref>{{cite journal |author=Frank B. Gill |author2=F. J. Stokes |author3=C. Stokes |name-list-style=amp |year=1973 |title=Contact zones and hybridization in the Jamaican hummingbird, ''Trochilus polytmus'' (L.) |journal=[[The Condor (journal)|The Condor]] |volume=75 |issue=2 |pages=170–176 |jstor=1365864 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v075n02/p0170-p0176.pdf |doi=10.2307/1365864 }}</ref><ref name=STRE-BOW>Brokaw, J. (2020). Streamertail (''Trochilus polytmus''), version 1.0. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.stream1.01 retrieved September 5, 2022</ref> The species as defined by the IOC is [[monotypic]]: no [[subspecies]] are recognised.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== The male red-billed streamertail is {{convert|22|to|25|cm|in|abbr=on}} long including the {{convert|10|to|13|cm|in|abbr=on}} tail streamers and weighs {{convert|4.0|to|6.5|g|oz|abbr=on}}. The female is about {{convert|10.5|cm|in|abbr=on}} long and weighs {{convert|3.0|to|6.1|g|oz|abbr=on}}. The adult male has a coral red bill with a black tip. It has a dull black to blue-black crown; it and the nape form a deep velvety black crest. The rest of its upperparts are bright metallic green. Its tail is black with a green to bronzy green gloss. The next to outermost pair of tail feathers is very long, giving the species its English name. The male's face and most of its underparts are metallic yellowish green; the undertail [[Covert feather|coverts]] are blue-black or black with a bluish gloss. The adult female's bill is a duller red than the male's. Its upperparts are metallic bronze green to greenish bronze that is duller on the crown. Its tail lacks the male's streamers. Its central pair of feathers are bright bronze green and the rest black with some bronze green gloss, and the outermost two pairs have wide white tips. Its underparts are white with metallic bronze green spots on the breast and flanks. Immature males are similar to the adult but lack the tail streamers; its tail feathers have bronze green tips.<ref name=STRE-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== The red-billed streamertail is found throughout Jamaica except in the extreme eastern end, where the black-billed is found. It inhabits evergreen [[montane forest]], lowland tropical forest, and [[secondary forest]]. It shuns mangroves and arid highlands. In elevation it ranges from sea level to {{convert|1500|m|ft|abbr=on}}; it is considered fairly common in the lowlands and abundant at middle and higher elevations.<ref name=STRE-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The red-billed streamertail is an elevational migrant.<ref name=IUCN/> ===Manĝado=== The red-billed streamertail forages for nectar at a wide variety of native and introduced flowering species; it especially prefers ''[[Besleria|Besleria lutea]]''. It forages at all heights from the ground to the canopy. It has also been observed "robbing" nectar from holes in flowers created by [[bananaquit]]s (''Coereba flaveola'') and visiting wells drilled by [[yellow-bellied sapsucker]]s (''Sphyrapicus varius''). In addition to nectar it feeds on small insects taken while hovering or gleaned from foliage or spiderweb.<ref name=STRE-BOW/> ===Reproduktado=== Both sexes of the red-billed streamertail aggressively defend territories. Males court females that enter their territory. Both sexes perch and repeatedly nod their heads, after which the male flies up and down in front of the female while spreading its tail streamers. The species breeds at any time of year, mostly between January and May, and may raise three broods in a year. The nest is a cup of fine plant fibers bound with spiderweb with lichen on the outside. It is typically built on a fine twig between {{convert|1|and|3|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground. The female incubates the clutch of two eggs for 17 to 19 days and fledging occurs 19 to 24 days after hatch.<ref name=STRE-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Trochilus-polytmus |species=Ruĝbeka kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the red-billed streamertail as being of Least Concern. It has a very large range but its population size and trend are not known. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> "The ready occupation of man-made habitats suggests that habitat loss is unlikely to be a problem."<ref name=STRE-BOW/> ==Gallery== <gallery widths="225px" heights="150px"> Red-billed streamertail (Trochilus polytmus) juvenile male.jpg|Juna masklo Red-billed streamertail (Trochilus polytmus) juvenile male feeding 2.jpg|Juna masklo manĝanta Red-billed streamertail (Trochilus polytmus) feeding.jpg|Masklo manĝanta Red-billed streamertail (Trochilus polytmus) female in flight 2.JPG|Ino dumfluge </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Trochilus polytmus}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Karibio]] 5pl610em1n5boze10ftze5get4hrsmm 9368119 9368107 2026-05-07T09:19:54Z Kani 670 9368119 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ruĝbeka kolibro |koloro = pink |dosiero = Red-billed_streamertail(_Trochilus_polytmus)_adult_male_2.jpg |priskribo de dosiero = Plenkreska masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = Red-billed_streamertail_(Trochilus_polytmus)_female.jpg |priskribo de dosiero2 = Ino |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Trochilus]]'' |genro aŭtoritato = Mulsant & Verreaux, 1874 |specio = '''Ruĝbeka kolibro''' ''T. polytmus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Black-billed Streamertail ''Trochilus polytmus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687469A93153469 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687469A93153469.en |access-date=5a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Trochilus polytmus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) |vikispecio = ''Trochilus polytmus'' |komunejo = ''Trochilus polytmus'' |sinonimo= ''Trochilus polytmus polytmus''<ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> |mapo de vivoteritorioj = Trochilus polytmus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ruĝbeka kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Trochilus polytmus'', aŭ ''Tondilvosta kolibro'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas la nura specio en la genro ''[[Trochilus]]'' kaj troviĝas kiel [[endemio]] en [[Jamajko]], kie ĝi estas la [[nacia birdo]] de la lando.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref><ref name="jamsym">{{cite web|url=https://opm.gov.jm/symbols/national-bird-the-doctor-bird/|title=National Bird - The Doctor Bird|publisher=jis.gov.jm|access-date=5a de Septembro, 2022}}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Ruĝbekan kolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] la sveda natursciencisto [[Carl Linnaeus]] en 1758 en la 10a eldono de sia verko ''[[Systema Naturae]]'' kun la [[dunoma nomenklaturo|duvorta nomo]] ''Trochilus polytmus''.<ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=120 | publisher=Laurentii Salvii | place=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727025 }}</ref> Linnaeus citis la priskribon en Latino fare de la irlanda kuracisto Patrick Browne en sia verko ''The Civil and Natural History of Jamaica'' kiu estis publikigita du jarojn pli frue en 1756.<ref>{{ cite book | last=Browne | first=Patrick | author-link= | year=1756 | title=The Civil and Natural History of Jamaica | place=London | publisher=Printed for the author, and sold by T. Osborne and J. Shipton | page=475 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/11267996 }}</ref> La [[specia epiteto]] ''polytmus'' devenas el la [[Antikva greka|greka]] ''polutimos'' kun signifo "multekosta" aŭ "valora".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=314 }}</ref> La [[Internacia Ornitologia Komitato]] (IOC), la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'', kaj la [[Taksonomio Clements]] traktas la Ruĝbekan kolibron kaj la [[Nigrabeka kolibro|Nigrabekan kolibron]] (''T. scitulus'') kiel apartajn speciojn. Tamen, la Nordamerika Klasigkomitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] nomas ''T. polytmus'' "streamertail" kaj atribuas al ĝi la formojn de la Ruĝbeka kaj de la Nigrabeka kolibroj kiel subspecioj.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW2021/><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> Ambaŭ specioj (aŭ subspecioj) interreprodultiĝas en sia malgranda kontaktareo.<ref>{{cite journal |author=Frank B. Gill |author2=F. J. Stokes |author3=C. Stokes |name-list-style=amp |year=1973 |title=Contact zones and hybridization in the Jamaican hummingbird, ''Trochilus polytmus'' (L.) |journal=[[The Condor (gazeto)|The Condor]] |volume=75 |issue=2 |pages=170–176 |jstor=1365864 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v075n02/p0170-p0176.pdf |doi=10.2307/1365864 }}</ref><ref name=STRE-BOW>Brokaw, J. (2020). Streamertail (''Trochilus polytmus''), version 1.0. In Birds of the World (T. S. Schulenberg, Editor). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.stream1.01] Alirita la 5an de Septembro, 2022</ref> La specio kiel difinita de la IOC estas [[monotipa]]: oni agnoskis neniun [[subspecio]]n.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La masklo de ruĝbeka kolibro estas 22 ĝis 25 cm longa, inkluzive de la 10 ĝis 13 cm longaj vostoplumoj, kaj pezas 4 ĝis 6,5 g. La ino estas ĉirkaŭ 10,5 cm longa kaj pezas 3 ĝis 6,1 g. La plenkreska masklo havas koralruĝan bekon kun nigra pinto. Ĝi havas obtuze nigran ĝis blunigran kronon; ĝi kaj la nuko formas profundan velurnigran kreston. La cetero de ĝiaj supraj partoj estas brile metalecverdaj. Ĝia vosto estas nigra kun verda ĝis bronza verda brilo. La plej ekstera paro de vostoplumoj estas tre longa, kio donas al la specio ĝian ordinaran alternativan nomon. La vizaĝo de la masklo kaj plejparto de ĝiaj subaj partoj estas metale flavecverdaj; la subvostaj kovriloj estas blunigraj aŭ nigraj kun blueta brilo. La beko de la plenkreska ino estas pli obtuze ruĝa ol tiu de la masklo. Ĝiaj supraj partoj estas metalbronzverdaj ĝis verdetbronzaj, kiuj estas pli obtuzaj sur la krono. Al ĝia vosto mankas la longaj plumoj de la masklo. Ĝia centra paro da plumoj estas brile bronzverdaj kaj la cetero nigra kun iom da bronzverda brilo, kaj la du plej eksteraj paroj havas larĝajn blankajn pintojn. Ĝiaj subaj partoj estas blankaj kun metalbronzverdaj makuletoj sur la brusto kaj flankoj. Nematuraj maskloj similas al la plenkreskulo sed ne havas la la longajn vostoplumojn; ĝiaj vostoplumoj havas bronzverdajn pintojn.<ref name=STRE-BOW/> ==Distribuo kaj habitato== La ruĝbeka kolibro troviĝas tra Jamajko krom en la ekstrema orienta pinto, kie troviĝas anstataŭe la nigrabeka. Ĝi loĝas en ĉiamverdaj montaj arbaroj, malaltateraj tropikaj arbaroj kaj sekundaraj arbaroj. Ĝi evitas mangrovojn kaj aridajn altajn terojn. Laŭ alteco ĝi varias de marnivelo ĝis 1 500 m; ĝi estas konsiderata sufiĉe ofta en la malaltaj teroj kaj abunda je mezaj kaj pli altaj altitudoj.<ref name=STRE-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La ruĝbeka kolibro estas [[birdomigrado|altecmigranto]].<ref name=IUCN/> ===Manĝado=== La ruĝbeka kolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe vasta gamo de indiĝenaj kaj enkondukitaj florantaj specioj; ĝi aparte preferas ''Besleria lutea''. Ĝi manĝoserĉas je ĉiuj altoj de la grundo ĝis la [[kanopeo]]. Ĝi ankaŭ estis observita "ŝtelanta" nektaron el truoj en floroj kreitaj de [[Banana sukerbirdo|Bananaj sukerbirdoj]] (''Coereba flaveola'') kaj vizitanta putetojn boritajn de [[Buntvizaĝa sevsuĉulo|Buntvizaĝaj sevsuĉuloj]] (''Sphyrapicus varius''). Aldone al nektaro, ĝi manĝas malgrandajn [[insektoj]]n kaptitajn dum ŝvebado aŭ kolektitajn el foliaro aŭ [[araneaĵo]]j.<ref name=STRE-BOW/> ===Reproduktado=== Ambaŭ seksoj de la ruĝbeka kolibro agreseme defendas teritoriojn. Maskloj altiras inojn, kiuj eniras ilian teritorion. Ambaŭ seksoj sidiĝas kaj plurfoje kapjesas, post kio la masklo flugas supren kaj malsupren antaŭ la ino, disvastigante siajn longajn vostoplumojn. La specio reproduktiĝas iam ajn dum la jaro, plejparte inter januaro kaj majo, kaj povas produkti tri ovojn jare. La nesto estas taso el fajnaj plantfibroj ligitaj per araneaĵo kun [[likeno]] ekstere. Ĝi estas tipe konstruita sur fajna branĉeto inter 1 kaj 3 m super la grundo. La ino kovas la du ovojn dum 17 ĝis 19 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas 19 ĝis 24 tagojn post eloviĝo.<ref name=STRE-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Trochilus-polytmus |species=Ruĝbeka kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la ruĝbekan kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas tre grandan teritorion, sed ĝia populacigrandeco kaj tendenco ne estas konataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Black-billed Streamertail ''Trochilus polytmus'' |volume=2016 |article-number=e.T22687469A93153469 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22687469A93153469.en |access-date=5a de Septembro 2022}}</ref> "La facila okupado de homfaritaj vivejoj sugestas, ke [[habitatoperdo]] verŝajne ne estos problemo."<ref name=STRE-BOW/> ==Gallery== <gallery widths="225px" heights="150px"> Red-billed streamertail (Trochilus polytmus) juvenile male.jpg|Juna masklo Red-billed streamertail (Trochilus polytmus) juvenile male feeding 2.jpg|Juna masklo manĝanta Red-billed streamertail (Trochilus polytmus) feeding.jpg|Masklo manĝanta Red-billed streamertail (Trochilus polytmus) female in flight 2.JPG|Ino dumfluge </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Trochilus polytmus}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Karibio]] myli8pjlaig4utw1f2wj2s7kmw5j2vb 1 943086 9368111 2026-05-07T09:02:11Z Sj1mor 12103 /* Oficiala esperantigita nomo? */ nova sekcio 9368111 wikitext text/x-wiki == Oficiala esperantigita nomo? == Ĉu Ferrara iom estis oficiale nomita Feraro, aŭ io simila? @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ĉu mi rajtas peti vin kontroli en la [[Poŝatlaso de la mondo|poŝatlaso]]? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 09:02, 7 maj. 2026 (UTC) 3eae597kx4aavcpiwh9fjn94f8sngru 9368188 9368111 2026-05-07T10:57:17Z ThomasPusch 1869 9368188 wikitext text/x-wiki == Oficiala esperantigita nomo? == Ĉu Ferrara iom estis oficiale nomita Feraro, aŭ io simila? @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ĉu mi rajtas peti vin kontroli en la [[Poŝatlaso de la mondo|poŝatlaso]]? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 09:02, 7 maj. 2026 (UTC) :La [[Poŝatlaso de la mondo]] en sia vasta mapo 12 bildigas la urbon, sed klare nomas ĝin "Ferrara", inter esperantigitaj urbonomoj Bolonjo sudokcidente kaj Venecio nordoriente. Do estas neniu indiko pri dubinda esperantigo 'Feraro'. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:57, 7 maj. 2026 (UTC) s69qaycy8a836ymc4ape8aet7mlmlb5 0 943087 9368115 2026-05-07T09:14:02Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1350685335|John Marshall]]" 9368115 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Usonaj diplomatoj]] [[Kategorio:Usonaj ministroj pri eksterlandaj aferoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Usonaj juĝistoj]] [[Kategorio:Usonaj juristoj]] [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] 6juzxxz8ewmjtwr5oggo752innz9o87 9368122 9368115 2026-05-07T09:22:28Z Sj1mor 12103 9368122 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''John MARSHALL''' (naskiĝis la 24-an de septembro 1755 en [[Germantown (Filadelfio)|Germantown]], nun Midland, Kantono Fauquier, tiama [[Kolonio de Virginio|Kolonio]] [[Kolonio de Virginio|de Virginio]]; mortis la 6-an de julio 1835 en [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]], [[Pensilvanio]]) estis usona politikisto kaj unu el la plej gravaj juristoj de la lando, kiu funkciis kiel la kvara [[Supera Kortumo de Usono|ĉefjuĝisto de Usono]] de [[1801]] ĝis sia morto (la plej longe servata ĉefjuĝisto en la historio to tiu ofico). Li estis [[Usona ministro pri eksterlandaj aferoj|ministro pri eksteraj aferoj]] de [[1800|1800 ĝis 1801]] sub prezidanto [[John Adams]], fondinto de [[konstitucia juro]] kaj unu el la fondintoj de la usona jura sistemo, kaj [[ĉefjuĝisto]] de la [[Supera Kortumo de Usono]]. Subtenis la ratifikon de la [[Usona Konstitucio|Konstitucio]] kaj gvidis la [[Federalista Partio (Usono)|Federalistan Partion]] en Virginio. Membro de la [[Usona Ĉambro de Reprezentantoj|Ĉambro de Reprezentantoj]]. La distrikta sidejo de [[Kantono Saline (Misurio)|Kantono Saline]], [[Misurio]], estas nomita laŭ li. == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Marshall, John}} [[Kategorio:Usonaj diplomatoj]] [[Kategorio:Usonaj ministroj pri eksterlandaj aferoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Usonaj juĝistoj]] [[Kategorio:Usonaj juristoj]] [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] 6dgmak7f7rpipuzzgt455jtcjdxb4e7 9368127 9368122 2026-05-07T09:47:15Z Sj1mor 12103 9368127 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''John MARSHALL''' (naskiĝis la 24-an de septembro 1755 en [[Germantown (Filadelfio)|Germantown]], nun Midland, Kantono Fauquier, tiama [[Kolonio de Virginio|Kolonio]] [[Kolonio de Virginio|de Virginio]]; mortis la 6-an de julio 1835 en [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]], [[Pensilvanio]]) estis usona politikisto kaj unu el la plej gravaj juristoj de la lando, kiu funkciis kiel la kvara [[Supera Kortumo de Usono|ĉefjuĝisto de Usono]] de [[1801]] ĝis sia morto (la plej longe servata ĉefjuĝisto en la historio to tiu ofico, kaj el ĉiuj 110 juĝistoj en la historio de la kortumo, nur du servis pli longe ol li). Antaŭ ol fariĝi juĝisto, li estis [[Usona ministro pri eksterlandaj aferoj|ministro pri eksteraj aferoj]] de [[1800|1800 ĝis 1801]] sub prezidanto [[John Adams]], Li subtenis la ratifikon de la [[Usona Konstitucio|Konstitucio]] kaj gvidis la [[Federalista Partio (Usono)|Federalistan Partion]] en Virginio. Membro de la [[Usona Ĉambro de Reprezentantoj|Ĉambro de Reprezentantoj]]. Li estas konsiderata unu el la fondintoj de la usona jura sistemo, kaj specife de la usona konstitucia juro. == Juĝado == Dum siaj tridek kvar jaroj en ofico, Marshall estis la senkontesta gvidanto de la Supera Kortumo. Pli ol mil decidoj estis faritaj dum tiuj jaroj, el kiuj 519 estis skribitaj de Marshall mem. La Federalista Marshall — nomumita de la Federalista Prezidanto [[John Adams]] kaj konfirmita de la Federalista [[Usona Senato|Senato]], ĝuste antaŭ la transdono de la povo en la [[Usona Kongreso|Kongreso]] kaj la prezidanteco al [[Thomas Jefferson]] kaj liaj [[Demokrat-Respublikana Partio (Usono)|Respublikanoj]] — kreis korpuson de juraj decidoj kaj konstituciaj doktrinoj, kiuj plejparte formis la formon de registaro, difinis la efikecon de la [[Federacia Registaro de Usono|federacia registaro]], kaj metis la fundamenton por la principo de jura [[suvereneco]] (per la decido en ''Marbury kontraŭ Madison'' en [[1803]], kiu establis la [[Aŭtoritato|aŭtoritaton]] de [[juĝa revizio]], [[d:Q898871]]). Marshall pledis por la koncentriĝo de povoj en la manoj de la federacia registaro, dum Jefferson preferis doni larĝan [[Aŭtonomeco|aŭtonomecon]] al la [[Subŝtatoj de Usono|subŝtatoj]] en la Unio. Tiel, malgraŭ esti parencaj — Jefferson kaj Marshall estis kuzoj — ili estis tiutempe klaraj politikaj rivaloj kun malsamaj pozicioj rilate al la formo de registaro en Usono. Nuntempe, oni povas diri, ke tra la jaroj la ekvilibro kliniĝis pli favore al la aliro de Marshall ol al tiu de Jefferson rilate al la dezajno de la regadosistemo en Usono. {{Ĉefartikolo|Doktrino de malkovrado (d:Q4164323)}} John Marshall verkis serion da juraj decidoj, kiuj formale sanktigis en usona juro la principojn de la tiel nomata Doktrino de Malkovro, kiu datiĝas de la 15-a jarcento kaj asertas, ke homoj, kiuj malkovras novajn terojn, akiras la [[Proprieto|proprieton]] al ili, dum la indiĝenoj retenas la rajton vivi sur la tero, sed ne posedi ĝin. Ĉi tiu doktrino fariĝis la bazo por la deviga forigo de indianoj ([[d:Q2519192]]), precipe la Kvin civilizitaj triboj ([[d:Q319421]]), kiu okazis dum lia vivo. La verdiktoj de Marshall estis skribitaj en lingvaĵo impona pro sia inteligenteco kaj aŭtoritato, kaj ŝajnas, ke danke al lia personeco kaj laboro, la sublima statuso de la Supera Kortumo kaj la statuso de la tuta federacia jura sistemo estis kreitaj kaj establitaj. Malgraŭ sia monumenta jura laboro, Marshall estis en tribunalo nur dum kelkaj monatoj ĉiujare, do lia tempo estis libera por intelektaj, sociaj kaj familiaj okupoj: li verkis plurvolumenan [[Biografio|biografion]] pri [[George Washington]],<ref>{{cite book|author=John Marshall|title=The Life of [[George Washington]], Commander in Chief of the American Forces, during the War which Established the Independence of His Country, and First President of the United States. Compiled under the Inspection of the Honourable Bushrod Washington, from Original Papers Bequeathed to Him by His Deceased Relative, and Now in Possession of the Author. To which is Prefixed, an Introduction, containing a Compendious View of the Colonies Planted by the English on the Continent of North America, from Their Settlement to the Commencement of that War which Terminated in Their Independence.|location=Philadelphia, Pa.|publisher=Printed and published by C. P. Wayne|year=1804–1807|oclc=827846328}} [[iarchive:lifeofgeorgewash02mars/page/n8/mode/1up|Volume I]] (1804), [[iarchive:lifeofgeorgew02marsiala/page/n8/mode/1up|volume II]] (1804), [[iarchive:lifeofgeorgewash003mars/page/n8/mode/1up|volume III]] (1805), [[iarchive:lifeofgeorgewash004mars/page/n8/mode/1up|volume IV]] (1805), and [[iarchive:lifeofgeorgewash005mars/page/n8/mode/1up|volume V]] (1807).</ref> naskigis dek infanojn, sindone zorgis pri sia malsana edzino, kaj estis unu el la centraj figuroj en la rondo de intelektuloj en [[Richmond (Virginio)|Richmond]]. == Heredaĵo == [[Dosiero:Marshall_Chief_Justice_Nomination.jpg|alternative=|eta|La nomumo de ĉefĵuĝisto de Marshall]] La distrikta sidejo de [[Kantono Saline (Misurio)|Kantono Saline]], [[Misurio]], estas nomita laŭ li. Inter la lokoj nomitaj laŭ li estas Marshall University en [[Huntington (Okcidenta Virginio)|Huntington]], [[Okcidenta Virginio]]; la John Marshall Law School en [[Ĉikago]], [[Ilinojso]] ; la submarŝipo ''John Marshall''; kaj multaj mezlernejoj. Lia hejmo en Richmond, Virginio, la John Marshall House&nbsp;, estis nomumita Nacia Historia Orientilo en decembro 1960 kaj poste aldonita al la Nacia Registro de Historiaj Lokoj. Ĝi estas unu el 121 tiaj historiaj lokoj en Virginio. == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Marshall, John}} [[Kategorio:Usonaj diplomatoj]] [[Kategorio:Usonaj ministroj pri eksterlandaj aferoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Usonaj juĝistoj]] [[Kategorio:Usonaj juristoj]] [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] tj13zzbrrp3wk91s68x38f6rgm09bh6 9368128 9368127 2026-05-07T09:48:43Z Sj1mor 12103 /* Juĝado */ 9368128 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''John MARSHALL''' (naskiĝis la 24-an de septembro 1755 en [[Germantown (Filadelfio)|Germantown]], nun Midland, Kantono Fauquier, tiama [[Kolonio de Virginio|Kolonio]] [[Kolonio de Virginio|de Virginio]]; mortis la 6-an de julio 1835 en [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]], [[Pensilvanio]]) estis usona politikisto kaj unu el la plej gravaj juristoj de la lando, kiu funkciis kiel la kvara [[Supera Kortumo de Usono|ĉefjuĝisto de Usono]] de [[1801]] ĝis sia morto (la plej longe servata ĉefjuĝisto en la historio to tiu ofico, kaj el ĉiuj 110 juĝistoj en la historio de la kortumo, nur du servis pli longe ol li). Antaŭ ol fariĝi juĝisto, li estis [[Usona ministro pri eksterlandaj aferoj|ministro pri eksteraj aferoj]] de [[1800|1800 ĝis 1801]] sub prezidanto [[John Adams]], Li subtenis la ratifikon de la [[Usona Konstitucio|Konstitucio]] kaj gvidis la [[Federalista Partio (Usono)|Federalistan Partion]] en Virginio. Membro de la [[Usona Ĉambro de Reprezentantoj|Ĉambro de Reprezentantoj]]. Li estas konsiderata unu el la fondintoj de la usona jura sistemo, kaj specife de la usona konstitucia juro. == Juĝado == Dum siaj tridek kvar jaroj en ofico, Marshall estis la senkontesta gvidanto de la Supera Kortumo. Pli ol mil decidoj estis faritaj dum tiuj jaroj, el kiuj 519 estis skribitaj de Marshall mem. La Federalista Marshall — nomumita de la Federalista Prezidanto [[John Adams]] kaj konfirmita de la Federalista [[Usona Senato|Senato]], ĝuste antaŭ la transdono de la povo en la [[Usona Kongreso|Kongreso]] kaj la prezidanteco al [[Thomas Jefferson]] kaj liaj [[Demokrat-Respublikana Partio (Usono)|Respublikanoj]] — kreis korpuson de juraj decidoj kaj konstituciaj doktrinoj, kiuj plejparte formis la formon de registaro, difinis la efikecon de la [[Federacia Registaro de Usono|federacia registaro]], kaj metis la fundamenton por la principo de jura [[suvereneco]] (per la decido en ''Marbury kontraŭ Madison'' en [[1803]], kiu establis la [[Aŭtoritato|aŭtoritaton]] de [[juĝa revizio]], [[d:Q898871]]). Marshall pledis por la koncentriĝo de povoj en la manoj de la federacia registaro, dum Jefferson preferis doni larĝan [[Aŭtonomeco|aŭtonomecon]] al la [[Subŝtatoj de Usono|subŝtatoj]] en la Unio. Tiel, malgraŭ esti parencaj — Jefferson kaj Marshall estis kuzoj — ili estis tiutempe klaraj politikaj rivaloj kun malsamaj pozicioj rilate al la formo de registaro en Usono. Nuntempe, oni povas diri, ke tra la jaroj la ekvilibro kliniĝis pli favore al la aliro de Marshall ol al tiu de Jefferson rilate al la dezajno de la regadosistemo en Usono. {{Ĉefartikolo|Doktrino de malkovrado (d:Q4164323)}} John Marshall verkis serion da juraj decidoj, kiuj formale sanktigis en usona juro la principojn de la tiel nomata Doktrino de Malkovro, kiu datiĝas de la 15-a jarcento kaj asertas, ke homoj, kiuj malkovras novajn terojn, akiras la [[Proprieto|proprieton]] al ili, dum la indiĝenoj retenas la rajton vivi sur la tero, sed ne posedi ĝin. Ĉi tiu doktrino fariĝis la bazo por la deviga forigo de indianoj ([[d:Q2519192]]), precipe la Kvin civilizitaj triboj ([[d:Q319421]]), kiu okazis dum lia vivo. La verdiktoj de Marshall estis skribitaj en lingvaĵo impona pro sia inteligenteco kaj aŭtoritato, kaj ŝajnas, ke danke al lia personeco kaj laboro, la sublima statuso de la Supera Kortumo kaj la statuso de la tuta federacia jura sistemo estis kreitaj kaj establitaj. Malgraŭ sia monumenta jura laboro, Marshall estis en tribunalo nur dum kelkaj monatoj ĉiujare, do lia tempo estis libera por intelektaj, sociaj kaj familiaj okupoj: li verkis plurvolumenan [[Biografio|biografion]] pri [[George Washington]],<ref>{{cite book|author=John Marshall|title=The Life of [[George Washington]], Commander in Chief of the American Forces, during the War which Established the Independence of His Country, and First President of the United States. Compiled under the Inspection of the Honourable Bushrod Washington, from Original Papers Bequeathed to Him by His Deceased Relative, and Now in Possession of the Author. To which is Prefixed, an Introduction, containing a Compendious View of the Colonies Planted by the English on the Continent of North America, from Their Settlement to the Commencement of that War which Terminated in Their Independence.|location=Philadelphia, Pa.|publisher=Printed and published by C. P. Wayne|year=1804–1807|oclc=827846328}} [[iarchive:lifeofgeorgewash02mars/page/n8/mode/1up|Volume I]] (1804), [[iarchive:lifeofgeorgew02marsiala/page/n8/mode/1up|volume II]] (1804), [[iarchive:lifeofgeorgewash003mars/page/n8/mode/1up|volume III]] (1805), [[iarchive:lifeofgeorgewash004mars/page/n8/mode/1up|volume IV]] (1805), and [[iarchive:lifeofgeorgewash005mars/page/n8/mode/1up|volume V]] (1807).</ref> naskigis dek infanojn, sindone zorgis pri sia malsana edzino, kaj estis unu el la centraj figuroj en la rondo de intelektuloj en [[Richmond (Virginio)|Richmond]]. == Heredaĵo == [[Dosiero:Marshall_Chief_Justice_Nomination.jpg|alternative=|eta|La nomumo de ĉefĵuĝisto de Marshall]] La distrikta sidejo de [[Kantono Saline (Misurio)|Kantono Saline]], [[Misurio]], estas nomita laŭ li. Inter la lokoj nomitaj laŭ li estas Marshall University en [[Huntington (Okcidenta Virginio)|Huntington]], [[Okcidenta Virginio]]; la John Marshall Law School en [[Ĉikago]], [[Ilinojso]] ; la submarŝipo ''John Marshall''; kaj multaj mezlernejoj. Lia hejmo en Richmond, Virginio, la John Marshall House&nbsp;, estis nomumita Nacia Historia Orientilo en decembro 1960 kaj poste aldonita al la Nacia Registro de Historiaj Lokoj. Ĝi estas unu el 121 tiaj historiaj lokoj en Virginio. == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Marshall, John}} [[Kategorio:Usonaj diplomatoj]] [[Kategorio:Usonaj ministroj pri eksterlandaj aferoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Usonaj juĝistoj]] [[Kategorio:Usonaj juristoj]] [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] 3tbmz34er4a9bplalqdrxjidljprnki 9368131 9368128 2026-05-07T09:51:26Z Sj1mor 12103 /* Juĝado */ 9368131 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''John MARSHALL''' (naskiĝis la 24-an de septembro 1755 en [[Germantown (Filadelfio)|Germantown]], nun Midland, Kantono Fauquier, tiama [[Kolonio de Virginio|Kolonio]] [[Kolonio de Virginio|de Virginio]]; mortis la 6-an de julio 1835 en [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]], [[Pensilvanio]]) estis usona politikisto kaj unu el la plej gravaj juristoj de la lando, kiu funkciis kiel la kvara [[Supera Kortumo de Usono|ĉefjuĝisto de Usono]] de [[1801]] ĝis sia morto (la plej longe servata ĉefjuĝisto en la historio to tiu ofico, kaj el ĉiuj 110 juĝistoj en la historio de la kortumo, nur du servis pli longe ol li). Antaŭ ol fariĝi juĝisto, li estis [[Usona ministro pri eksterlandaj aferoj|ministro pri eksteraj aferoj]] de [[1800|1800 ĝis 1801]] sub prezidanto [[John Adams]], Li subtenis la ratifikon de la [[Usona Konstitucio|Konstitucio]] kaj gvidis la [[Federalista Partio (Usono)|Federalistan Partion]] en Virginio. Membro de la [[Usona Ĉambro de Reprezentantoj|Ĉambro de Reprezentantoj]]. Li estas konsiderata unu el la fondintoj de la usona jura sistemo, kaj specife de la usona konstitucia juro. == Juĝado == Dum siaj tridek kvar jaroj en ofico, Marshall estis la senkontesta gvidanto de la Supera Kortumo. Pli ol mil decidoj estis faritaj dum tiuj jaroj, el kiuj 519 estis skribitaj de Marshall mem. La Federalista Marshall — nomumita de la Federalista Prezidanto [[John Adams]] kaj konfirmita de la Federalista [[Usona Senato|Senato]], ĝuste antaŭ la transdono de la povo en la [[Usona Kongreso|Kongreso]] kaj la prezidanteco al [[Thomas Jefferson]] kaj liaj [[Demokrat-Respublikana Partio (Usono)|Respublikanoj]] — kreis korpuson de juraj decidoj kaj konstituciaj doktrinoj, kiuj plejparte formis la formon de registaro, difinis la efikecon de la [[Federacia Registaro de Usono|federacia registaro]], kaj metis la fundamenton por la principo de jura suvereneco (per la decido en ''Marbury kontraŭ Madison'' en [[1803]], kiu establis la [[Aŭtoritato|aŭtoritaton]] de [[juĝa revizio]], [[d:Q898871]]), kiu nuligis sekcion de la Juĝista Leĝo de 1789 ĉar ĝi maldece etendis la jurisdikcion de la Supera Kortumo. Tio estis la unua fojo, ke la Supera Kortumo trovis leĝon pasigitan de la Kongreso kontraŭkonstitucia. La decido establis la povon de la Supera Kortumo renversi leĝojn, kiuj estis kontraŭkonstituciaj. Marshall pledis por la koncentriĝo de povoj en la manoj de la federacia registaro, dum Jefferson preferis doni larĝan [[Aŭtonomeco|aŭtonomecon]] al la [[Subŝtatoj de Usono|subŝtatoj]] en la Unio. Tiel, malgraŭ esti parencaj — Jefferson kaj Marshall estis kuzoj — ili estis tiutempe klaraj politikaj rivaloj kun malsamaj pozicioj rilate al la formo de registaro en Usono. Nuntempe, oni povas diri, ke tra la jaroj la ekvilibro kliniĝis pli favore al la aliro de Marshall ol al tiu de Jefferson rilate al la dezajno de la regadosistemo en Usono. {{Ĉefartikolo|Doktrino de malkovrado (d:Q4164323)}} John Marshall verkis serion da juraj decidoj, kiuj formale sanktigis en usona juro la principojn de la tiel nomata Doktrino de Malkovro, kiu datiĝas de la 15-a jarcento kaj asertas, ke homoj, kiuj malkovras novajn terojn, akiras la [[Proprieto|proprieton]] al ili, dum la indiĝenoj retenas la rajton vivi sur la tero, sed ne posedi ĝin. Ĉi tiu doktrino fariĝis la bazo por la deviga forigo de indianoj ([[d:Q2519192]]), precipe la Kvin civilizitaj triboj ([[d:Q319421]]), kiu okazis dum lia vivo. La verdiktoj de Marshall estis skribitaj en lingvaĵo impona pro sia inteligenteco kaj aŭtoritato, kaj ŝajnas, ke danke al lia personeco kaj laboro, la sublima statuso de la Supera Kortumo kaj la statuso de la tuta federacia jura sistemo estis kreitaj kaj establitaj. Malgraŭ sia monumenta jura laboro, Marshall estis en tribunalo nur dum kelkaj monatoj ĉiujare, do lia tempo estis libera por intelektaj, sociaj kaj familiaj okupoj: li verkis plurvolumenan [[Biografio|biografion]] pri [[George Washington]],<ref>{{cite book|author=John Marshall|title=The Life of [[George Washington]], Commander in Chief of the American Forces, during the War which Established the Independence of His Country, and First President of the United States. Compiled under the Inspection of the Honourable Bushrod Washington, from Original Papers Bequeathed to Him by His Deceased Relative, and Now in Possession of the Author. To which is Prefixed, an Introduction, containing a Compendious View of the Colonies Planted by the English on the Continent of North America, from Their Settlement to the Commencement of that War which Terminated in Their Independence.|location=Philadelphia, Pa.|publisher=Printed and published by C. P. Wayne|year=1804–1807|oclc=827846328}} [[iarchive:lifeofgeorgewash02mars/page/n8/mode/1up|Volume I]] (1804), [[iarchive:lifeofgeorgew02marsiala/page/n8/mode/1up|volume II]] (1804), [[iarchive:lifeofgeorgewash003mars/page/n8/mode/1up|volume III]] (1805), [[iarchive:lifeofgeorgewash004mars/page/n8/mode/1up|volume IV]] (1805), and [[iarchive:lifeofgeorgewash005mars/page/n8/mode/1up|volume V]] (1807).</ref> naskigis dek infanojn, sindone zorgis pri sia malsana edzino, kaj estis unu el la centraj figuroj en la rondo de intelektuloj en [[Richmond (Virginio)|Richmond]]. == Heredaĵo == [[Dosiero:Marshall_Chief_Justice_Nomination.jpg|alternative=|eta|La nomumo de ĉefĵuĝisto de Marshall]] La distrikta sidejo de [[Kantono Saline (Misurio)|Kantono Saline]], [[Misurio]], estas nomita laŭ li. Inter la lokoj nomitaj laŭ li estas Marshall University en [[Huntington (Okcidenta Virginio)|Huntington]], [[Okcidenta Virginio]]; la John Marshall Law School en [[Ĉikago]], [[Ilinojso]] ; la submarŝipo ''John Marshall''; kaj multaj mezlernejoj. Lia hejmo en Richmond, Virginio, la John Marshall House&nbsp;, estis nomumita Nacia Historia Orientilo en decembro 1960 kaj poste aldonita al la Nacia Registro de Historiaj Lokoj. Ĝi estas unu el 121 tiaj historiaj lokoj en Virginio. == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Marshall, John}} [[Kategorio:Usonaj diplomatoj]] [[Kategorio:Usonaj ministroj pri eksterlandaj aferoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Usonaj juĝistoj]] [[Kategorio:Usonaj juristoj]] [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] 09dugo5uslfuugf5ks7teg3lbw6efdf 9368143 9368131 2026-05-07T10:03:04Z Sj1mor 12103 9368143 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''John MARSHALL''' (naskiĝis la 24-an de septembro 1755 en [[Germantown (Filadelfio)|Germantown]], nun Midland, Kantono Fauquier, tiama [[Kolonio de Virginio|Kolonio]] [[Kolonio de Virginio|de Virginio]]; mortis la 6-an de julio 1835 en [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]], [[Pensilvanio]]) estis usona politikisto kaj unu el la plej gravaj juristoj de la lando, kiu funkciis kiel la kvara [[Supera Kortumo de Usono|ĉefjuĝisto de Usono]] de [[1801]] ĝis sia morto (la plej longe servata ĉefjuĝisto en la historio to tiu ofico, kaj el ĉiuj 110 juĝistoj en la historio de la kortumo, nur du servis pli longe ol li). Antaŭ ol fariĝi juĝisto, li estis [[Usona ministro pri eksterlandaj aferoj|ministro pri eksteraj aferoj]] de [[1800|1800 ĝis 1801]] sub prezidanto [[John Adams]], Li subtenis la ratifikon de la [[Usona Konstitucio|Konstitucio]] kaj gvidis la [[Federalista Partio (Usono)|Federalistan Partion]] en Virginio. Membro de la [[Usona Ĉambro de Reprezentantoj|Ĉambro de Reprezentantoj]]. Li estas konsiderata unu el la fondintoj de la usona jura sistemo, kaj specife de la usona konstitucia juro. == Juĝado == Dum siaj tridek kvar jaroj en ofico, Marshall estis la senkontesta gvidanto de la Supera Kortumo. Pli ol mil decidoj estis faritaj dum tiuj jaroj, el kiuj 519 estis skribitaj de Marshall mem. La Federalista Marshall — nomumita de la Federalista Prezidanto [[John Adams]] kaj konfirmita de la Federalista [[Usona Senato|Senato]], ĝuste antaŭ la transdono de la povo en la [[Usona Kongreso|Kongreso]] kaj la prezidanteco al [[Thomas Jefferson]] kaj liaj [[Demokrat-Respublikana Partio (Usono)|Respublikanoj]] — kreis korpuson de juraj decidoj kaj konstituciaj doktrinoj, kiuj plejparte formis la formon de registaro, difinis la efikecon de la [[Federacia Registaro de Usono|federacia registaro]], kaj metis la fundamenton por la principo de jura suvereneco (per la decido en ''Marbury kontraŭ Madison'' en [[1803]], kiu establis la [[Aŭtoritato|aŭtoritaton]] de [[juĝa revizio]], [[d:Q898871]]), kiu nuligis sekcion de la Juĝista Leĝo de 1789 ĉar ĝi maldece etendis la jurisdikcion de la Supera Kortumo. Tio estis la unua fojo, ke la Supera Kortumo trovis leĝon pasigitan de la Kongreso kontraŭkonstitucia. La decido establis la povon de la Supera Kortumo renversi leĝojn, kiuj estis kontraŭkonstituciaj. Marshall pledis por la koncentriĝo de povoj en la manoj de la federacia registaro, dum Jefferson preferis doni larĝan [[Aŭtonomeco|aŭtonomecon]] al la [[Subŝtatoj de Usono|subŝtatoj]] en la Unio. Tiel, malgraŭ esti parencaj — Jefferson kaj Marshall estis kuzoj — ili estis tiutempe klaraj politikaj rivaloj kun malsamaj pozicioj rilate al la formo de registaro en Usono. Nuntempe, oni povas diri, ke tra la jaroj la ekvilibro kliniĝis pli favore al la aliro de Marshall ol al tiu de Jefferson rilate al la dezajno de la regadosistemo en Usono. {{Ĉefartikolo|Doktrino de malkovrado (d:Q4164323)}} John Marshall verkis serion da juraj decidoj, kiuj formale sanktigis en usona juro la principojn de la tiel nomata Doktrino de Malkovro, kiu datiĝas de la 15-a jarcento kaj asertas, ke homoj, kiuj malkovras novajn terojn, akiras la [[Proprieto|proprieton]] al ili, dum la indiĝenoj retenas la rajton vivi sur la tero, sed ne posedi ĝin. Ĉi tiu doktrino fariĝis la bazo por la deviga forigo de indianoj ([[d:Q2519192]]), precipe la Kvin civilizitaj triboj ([[d:Q319421]]), kiu okazis dum lia vivo. Lia oficperiodo estas la origino de pluraj fundamentaj decidoj, kiuj ankoraŭ validas aŭ havas efikon nuntempe. * ''Marbury kontraŭ Madison'' (1803) * ''Dartmouth College kontraŭ Woodward'' (1819), vidu: [[Dartmouth College]] * ''McCulloch kontraŭ Marilando'' (1819) * ''Johnson kontraŭ M'Intosh'' (1823) * ''Gibbons kontraŭ Ogden'' (1824) La verdiktoj de Marshall estis skribitaj en lingvaĵo impona pro sia inteligenteco kaj aŭtoritato, kaj ŝajnas, ke danke al lia personeco kaj laboro, la sublima statuso de la Supera Kortumo kaj la statuso de la tuta federacia jura sistemo estis kreitaj kaj establitaj. Malgraŭ sia monumenta jura laboro, Marshall estis en tribunalo nur dum kelkaj monatoj ĉiujare, do lia tempo estis libera por intelektaj, sociaj kaj familiaj okupoj: li verkis plurvolumenan [[Biografio|biografion]] pri [[George Washington]],<ref>{{cite book|author=John Marshall|title=The Life of [[George Washington]], Commander in Chief of the American Forces, during the War which Established the Independence of His Country, and First President of the United States. Compiled under the Inspection of the Honourable Bushrod Washington, from Original Papers Bequeathed to Him by His Deceased Relative, and Now in Possession of the Author. To which is Prefixed, an Introduction, containing a Compendious View of the Colonies Planted by the English on the Continent of North America, from Their Settlement to the Commencement of that War which Terminated in Their Independence.|location=Philadelphia, Pa.|publisher=Printed and published by C. P. Wayne|year=1804–1807|oclc=827846328}} [[iarchive:lifeofgeorgewash02mars/page/n8/mode/1up|Volume I]] (1804), [[iarchive:lifeofgeorgew02marsiala/page/n8/mode/1up|volume II]] (1804), [[iarchive:lifeofgeorgewash003mars/page/n8/mode/1up|volume III]] (1805), [[iarchive:lifeofgeorgewash004mars/page/n8/mode/1up|volume IV]] (1805), and [[iarchive:lifeofgeorgewash005mars/page/n8/mode/1up|volume V]] (1807).</ref> naskigis dek infanojn, sindone zorgis pri sia malsana edzino, kaj estis unu el la centraj figuroj en la rondo de intelektuloj en [[Richmond (Virginio)|Richmond]]. == Heredaĵo == [[Dosiero:Marshall_Chief_Justice_Nomination.jpg|alternative=|eta|La nomumo de ĉefĵuĝisto de Marshall]] La distrikta sidejo de [[Kantono Saline (Misurio)|Kantono Saline]], [[Misurio]], estas nomita laŭ li. Inter la lokoj nomitaj laŭ li estas Marshall University en [[Huntington (Okcidenta Virginio)|Huntington]], [[Okcidenta Virginio]]; la John Marshall Law School en [[Ĉikago]], [[Ilinojso]] ; la submarŝipo ''John Marshall''; kaj multaj mezlernejoj. Lia hejmo en Richmond, Virginio, la John Marshall House&nbsp;, estis nomumita Nacia Historia Orientilo en decembro 1960 kaj poste aldonita al la Nacia Registro de Historiaj Lokoj. Ĝi estas unu el 121 tiaj historiaj lokoj en Virginio. == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Marshall, John}} [[Kategorio:Usonaj diplomatoj]] [[Kategorio:Usonaj ministroj pri eksterlandaj aferoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Usonaj juĝistoj]] [[Kategorio:Usonaj juristoj]] [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] fihyixhhbk41ypudrlerivncmfw4tgc 9368154 9368143 2026-05-07T10:16:04Z Sj1mor 12103 /* Heredaĵo */ 9368154 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''John MARSHALL''' (naskiĝis la 24-an de septembro 1755 en [[Germantown (Filadelfio)|Germantown]], nun Midland, Kantono Fauquier, tiama [[Kolonio de Virginio|Kolonio]] [[Kolonio de Virginio|de Virginio]]; mortis la 6-an de julio 1835 en [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]], [[Pensilvanio]]) estis usona politikisto kaj unu el la plej gravaj juristoj de la lando, kiu funkciis kiel la kvara [[Supera Kortumo de Usono|ĉefjuĝisto de Usono]] de [[1801]] ĝis sia morto (la plej longe servata ĉefjuĝisto en la historio to tiu ofico, kaj el ĉiuj 110 juĝistoj en la historio de la kortumo, nur du servis pli longe ol li). Antaŭ ol fariĝi juĝisto, li estis [[Usona ministro pri eksterlandaj aferoj|ministro pri eksteraj aferoj]] de [[1800|1800 ĝis 1801]] sub prezidanto [[John Adams]], Li subtenis la ratifikon de la [[Usona Konstitucio|Konstitucio]] kaj gvidis la [[Federalista Partio (Usono)|Federalistan Partion]] en Virginio. Membro de la [[Usona Ĉambro de Reprezentantoj|Ĉambro de Reprezentantoj]]. Li estas konsiderata unu el la fondintoj de la usona jura sistemo, kaj specife de la usona konstitucia juro. == Juĝado == Dum siaj tridek kvar jaroj en ofico, Marshall estis la senkontesta gvidanto de la Supera Kortumo. Pli ol mil decidoj estis faritaj dum tiuj jaroj, el kiuj 519 estis skribitaj de Marshall mem. La Federalista Marshall — nomumita de la Federalista Prezidanto [[John Adams]] kaj konfirmita de la Federalista [[Usona Senato|Senato]], ĝuste antaŭ la transdono de la povo en la [[Usona Kongreso|Kongreso]] kaj la prezidanteco al [[Thomas Jefferson]] kaj liaj [[Demokrat-Respublikana Partio (Usono)|Respublikanoj]] — kreis korpuson de juraj decidoj kaj konstituciaj doktrinoj, kiuj plejparte formis la formon de registaro, difinis la efikecon de la [[Federacia Registaro de Usono|federacia registaro]], kaj metis la fundamenton por la principo de jura suvereneco (per la decido en ''Marbury kontraŭ Madison'' en [[1803]], kiu establis la [[Aŭtoritato|aŭtoritaton]] de [[juĝa revizio]], [[d:Q898871]]), kiu nuligis sekcion de la Juĝista Leĝo de 1789 ĉar ĝi maldece etendis la jurisdikcion de la Supera Kortumo. Tio estis la unua fojo, ke la Supera Kortumo trovis leĝon pasigitan de la Kongreso kontraŭkonstitucia. La decido establis la povon de la Supera Kortumo renversi leĝojn, kiuj estis kontraŭkonstituciaj. Marshall pledis por la koncentriĝo de povoj en la manoj de la federacia registaro, dum Jefferson preferis doni larĝan [[Aŭtonomeco|aŭtonomecon]] al la [[Subŝtatoj de Usono|subŝtatoj]] en la Unio. Tiel, malgraŭ esti parencaj — Jefferson kaj Marshall estis kuzoj — ili estis tiutempe klaraj politikaj rivaloj kun malsamaj pozicioj rilate al la formo de registaro en Usono. Nuntempe, oni povas diri, ke tra la jaroj la ekvilibro kliniĝis pli favore al la aliro de Marshall ol al tiu de Jefferson rilate al la dezajno de la regadosistemo en Usono. {{Ĉefartikolo|Doktrino de malkovrado (d:Q4164323)}} John Marshall verkis serion da juraj decidoj, kiuj formale sanktigis en usona juro la principojn de la tiel nomata Doktrino de Malkovro, kiu datiĝas de la 15-a jarcento kaj asertas, ke homoj, kiuj malkovras novajn terojn, akiras la [[Proprieto|proprieton]] al ili, dum la indiĝenoj retenas la rajton vivi sur la tero, sed ne posedi ĝin. Ĉi tiu doktrino fariĝis la bazo por la deviga forigo de indianoj ([[d:Q2519192]]), precipe la Kvin civilizitaj triboj ([[d:Q319421]]), kiu okazis dum lia vivo. Lia oficperiodo estas la origino de pluraj fundamentaj decidoj, kiuj ankoraŭ validas aŭ havas efikon nuntempe. * ''Marbury kontraŭ Madison'' (1803) * ''Dartmouth College kontraŭ Woodward'' (1819), vidu: [[Dartmouth College]] * ''McCulloch kontraŭ Marilando'' (1819) * ''Johnson kontraŭ M'Intosh'' (1823) * ''Gibbons kontraŭ Ogden'' (1824) La verdiktoj de Marshall estis skribitaj en lingvaĵo impona pro sia inteligenteco kaj aŭtoritato, kaj ŝajnas, ke danke al lia personeco kaj laboro, la sublima statuso de la Supera Kortumo kaj la statuso de la tuta federacia jura sistemo estis kreitaj kaj establitaj. Malgraŭ sia monumenta jura laboro, Marshall estis en tribunalo nur dum kelkaj monatoj ĉiujare, do lia tempo estis libera por intelektaj, sociaj kaj familiaj okupoj: li verkis plurvolumenan [[Biografio|biografion]] pri [[George Washington]],<ref>{{cite book|author=John Marshall|title=The Life of [[George Washington]], Commander in Chief of the American Forces, during the War which Established the Independence of His Country, and First President of the United States. Compiled under the Inspection of the Honourable Bushrod Washington, from Original Papers Bequeathed to Him by His Deceased Relative, and Now in Possession of the Author. To which is Prefixed, an Introduction, containing a Compendious View of the Colonies Planted by the English on the Continent of North America, from Their Settlement to the Commencement of that War which Terminated in Their Independence.|location=Philadelphia, Pa.|publisher=Printed and published by C. P. Wayne|year=1804–1807|oclc=827846328}} [[iarchive:lifeofgeorgewash02mars/page/n8/mode/1up|Volume I]] (1804), [[iarchive:lifeofgeorgew02marsiala/page/n8/mode/1up|volume II]] (1804), [[iarchive:lifeofgeorgewash003mars/page/n8/mode/1up|volume III]] (1805), [[iarchive:lifeofgeorgewash004mars/page/n8/mode/1up|volume IV]] (1805), and [[iarchive:lifeofgeorgewash005mars/page/n8/mode/1up|volume V]] (1807).</ref> naskigis dek infanojn, sindone zorgis pri sia malsana edzino, kaj estis unu el la centraj figuroj en la rondo de intelektuloj en [[Richmond (Virginio)|Richmond]]. == Heredaĵo == [[Dosiero:Marshall_Chief_Justice_Nomination.jpg|alternative=|eta|La nomumo de ĉefĵuĝisto de Marshall]] La kantonoj Marshall en [[Kantono Marshall (Okcidenta Virginio)|Okcidenta Virginio]] (1835), [[Kantono Marshall (Indianio)|Indianio]] (1835), [[Kantono Marshall (Alabamo)|Alabamo]] (1836), [[Kantono Marshall (Misisipio)|Misisipio]] (1836), [[Kantono Marshall (Ilinojso)|Ilinojso]] (1839), [[Kantono Marshall (Kentukio)|Kentukio]] (1842) kaj la distrikta sidejo de [[Kantono Saline (Misurio)|Kantono Saline]], [[Misurio]], estas nomitaj laŭ li. Inter la lokoj nomitaj laŭ li estas [[Universitato Marshall]] en [[Huntington (Okcidenta Virginio)|Huntington]], [[Okcidenta Virginio]]; la John Marshall Law School en [[Ĉikago]], [[Ilinojso]] ; la submarŝipo ''John Marshall''; kaj multaj mezlernejoj. Lia hejmo en Richmond, Virginio, la John Marshall House&nbsp;, estis nomumita Nacia Historia Orientilo en decembro 1960 kaj poste aldonita al la Nacia Registro de Historiaj Lokoj. Ĝi estas unu el 121 tiaj historiaj lokoj en Virginio. == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Marshall, John}} [[Kategorio:Usonaj diplomatoj]] [[Kategorio:Usonaj ministroj pri eksterlandaj aferoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Usonaj juĝistoj]] [[Kategorio:Usonaj juristoj]] [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] qj71922hkhn2lx6xsk3s4hhy7swuc73 0 943088 9368120 2026-05-07T09:20:54Z Kani 670 Alidirektigis al [[Ruĝbeka kolibro]] 9368120 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ruĝbeka kolibro]] 40i14ayyr3iit1yxmv7imrrbau8s4nk 0 943089 9368136 2026-05-07T09:54:58Z Giridhar 299 Giridhar movis paĝon [[Indaur]] al [[Indor]]: Malĝusta titolo: 1. La literumado "Indor" pli kongruas kun la prononco de la urbonomo de lokanoj. 9368136 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Indor]] fru4fgyf6so4r8xol8kcfzdf88np48x 1 943090 9368138 2026-05-07T09:54:58Z Giridhar 299 Giridhar movis paĝon [[Diskuto:Indaur]] al [[Diskuto:Indor]]: Malĝusta titolo: 1. La literumado "Indor" pli kongruas kun la prononco de la urbonomo de lokanoj. 9368138 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Diskuto:Indor]] b5m5cayw5g6mq992qcs5f395krfrhvv 0 943091 9368142 2026-05-07T09:58:32Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[John Marshall (juĝisto)]] 9368142 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[John Marshall (juĝisto)]] c78fowfj8gtxsubb2dd4tc0sho1xrbi 0 943092 9368156 2026-05-07T10:24:24Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1352872284|Marshall University]]" 9368156 wikitext text/x-wiki * {{Oficiala retejo}} * [https://herdzone.com/ Atletika retejo] [[Kategorio:Universitatoj en Okcidenta Virginio]] iipaq9mydgcrh6c75lfiijuitmtdmq7 9368157 9368156 2026-05-07T10:29:34Z Sj1mor 12103 9368157 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |speco= |lando = |situo = |establita = |gvidanto = |nombro de studentoj = |nombro de kunlaborantoj= |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = US-WV |situo sur mapo= |zomo = 13 |retejo = }} '''Universitato Marshall''' ({{Lang-en|Marshall University}}) estas [[publika universitato]] situanta en [[Huntington (Okcidenta Virginio)|Huntington]], [[Okcidenta Virginio]]. Ĝi estas nomita laŭ [[John Marshall (juĝisto)|John Marshall]],<ref name="OM_1837">Brown, Lisle, ed.[http://www.marshall.edu/library/speccoll/virtual_museum/old_main/1837-building.asp "Marshall Academy, 1837."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628095350/http://www.marshall.edu/library/speccoll/virtual_museum/old_main/1837-building.asp|date=June 28, 2014}} Marshall University Special Collections. September 1, 2004, Dec 20. 2006.</ref> la kvara ĉefjuĝisto de la [[Supera Kortumo de Usono]], kies simileco ankaŭ aperas en la emblemo de la universitato. Fondita en 1837 kiel ''Marshall Academy'',<ref>Lewis, Virgil A. [http://www.marshall.edu/library/speccoll/virtual_museum/old_main/ms069-lewis-transcript.pdf "A history of Marshall Academy, Marshall College and Marshall College State Normal School."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705130045/http://www.marshall.edu/library/speccoll/virtual_museum/old_main/ms069-lewis-transcript.pdf|date=July 5, 2007}} Marshall University. December 20, 2006</ref> la institucio ricevis sian nunan nomon kaj universitatan statuson en 1961. [[Dosiero:Marshall_University_Old_Main_Building.jpg|maldekstra|eta|[[Old Main (Marshall University)|Old Main]] estas la plej malnova konstruaĵo sur la kampuso kaj hejmo al multaj el la administraj oficejoj de la universitato.]] [[Dosiero:John_Marshall_Statue_2020.jpg|eta|Statuo de [[John Marshall (juĝisto)|John Marshall]] antaŭ la Biblioteko Drinko]] Universitato Marshall, kiu havas medicinan fakultaton kaj la rajton doni doktorecojn , havas proksimume 9 700 bakalaŭrajn kaj 4 100 postbakalaŭrajn studentojn. La universitato estas konata nacie, precipe pro siaj kamparaj sanservaj trejnadprogramoj kaj sia magistra programo pri krimmedicina scienco. La sportteamoj de la universitato nomiĝas la ''Thundering Herd'' kaj konkuras en ''Divizio I'' de la [[National Collegiate Athletic Association|Nacia Kolegia Sporta Asocio]] en la Sun Belt Konferenco. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} * [https://herdzone.com/ Atletika retejo] {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Universitatoj en Okcidenta Virginio]] oozpfn5u4vufj00i35vccrbge88w4os 0 943093 9368170 2026-05-07T10:37:37Z Crosstor 3176 pastro 9368170 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1794|4|8}} |loko de naskiĝo = {{Hungara reĝlando}}, [[Habsburga imperio]] [[Lesenice|Leszenye]] |dato de morto = {{mortotago|1869|1|29}} |loko de morto = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstrio-Hungario}} [[Eger]] }} '''[[Ladislao|László]] Aszalay''' [lAslO asalai], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Aszalay László''' estis [[Hungario|hungara]] [[pastro]], [[preposto]], [[kanoniko]]. Lia [[nobelo|nobela]] antaŭnomo estis ''szendrői'' [sendrOi], lia [[frato]] estis [[József Aszalay]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM94455/19c1019c-4efc-49ec-8154-b839bdca3f2f/solr/0/24/1/2/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=714736&date=2026-05-07 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1794|4|8}} en [[Lesenice|Leszenye]] ([[Hungara reĝlando]], [[Habsburga imperio]], nuntempa [[Lesenice]] en [[Slovakio]]), li mortis {{mortotago|1869|1|29}} en [[Eger]] (ankaŭ nun en [[Hungario]]). == Biografio == {{Paĝonomo}} lernis en [[piaristoj|piarista]] [[gimnazio]] en [[Kalocsa]], poste li pastriĝis en [[1807]]. Li estis pastro en [[Erdőkövesd]], krome li longe estis [[juĝisto]]. Iam li estis preposto, ekde 1861 kanoniko en Eger. == Elektitaj kontribuoj == * ''Csendes érzékenységek… Majthényi László neve napjára… unokái'' (poemo, kunaŭtoro, 1807) * ''Szent Istvánnak Magyar Ország első királyának és apostolának tiszteletére intézett beszéd ...'' (prediko, 1824) == Fontoj == * [https://mek.oszk.hu/03600/03630/html/a/a00507.htm biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Aszalay Laszlo}} [[Kategorio:Hungaraj pastroj]] [[Kategorio:Hungaraj prepostoj]] [[Kategorio:Hungaraj kanonikoj]] {{Portalstrio|Biografio}} nra23f8aghv704sduxq6blvfzrmn495 0 943094 9368181 2026-05-07T10:48:01Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "[[File:Philipp Heilbronner.JPG|eta|Philipp Heilbronner]] '''Philipp HEILBRONNER''' (naskiĝinta la {{daton|30|6|1546}} en [[Lauffen am Neckar]], mortinta la {{daton|17|4|1616}} en [[Lauingen (Donau)|Lauingen]]) estis [[germanio|germana]] [[marteno Lutero|luterana]] teologo. Estis li filo de [[Hieronymus Heilbronner]], pastro je [[Lustnau]]; filo lia estis la posta teologo [[Jacob Heilbronner]]. De 1562 li studis je [[Tübingen]] filozofion kaj teologion kaj magis..." 9368181 wikitext text/x-wiki [[File:Philipp Heilbronner.JPG|eta|Philipp Heilbronner]] '''Philipp HEILBRONNER''' (naskiĝinta la {{daton|30|6|1546}} en [[Lauffen am Neckar]], mortinta la {{daton|17|4|1616}} en [[Lauingen (Donau)|Lauingen]]) estis [[germanio|germana]] [[marteno Lutero|luterana]] teologo. Estis li filo de [[Hieronymus Heilbronner]], pastro je [[Lustnau]]; filo lia estis la posta teologo [[Jacob Heilbronner]]. De 1562 li studis je [[Tübingen]] filozofion kaj teologion kaj magistriĝis en la 1566-a jaro. Pri tio verkis [[Nicodemus Frischlin]] bondeziran poemon. Heilbronner fariĝis en 1568 paroĥestro je Lustnau, en 1571 paroĥestro en [[Filderstadt|Bernhausen (Filderstadt)]], en 1574 predikisto kaj teologiinsruisto che la gimnazio de Lauingen. Doktoriĝo lia estis 1577, samtempe kiel la frato Jacob. Heilbronner partoprenis la interparolojn pri la [[konkordoformulo]] je [[Palatinato]] (1577–1580), kaj en novembro 1601 religian disputon je [[regensburgo|Ratisbono]]. Ratisbone li diskutadis kun la [[jezuitoj|jezuito]] [[Konrad Vetter]] daŭrigonte la malkonsenton kun la jezuitoj per pluraj pamfletoj kontraŭjezuita kaj kontraŭpapa. En 1605 li iĝis lerneja estro kaj edukada inspektisto. == Eksteraj ligiloj == Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Heilbronner,_Philipp&oldid=- "Heilbronner, Philipp und Jacob"] - fare de Julius August Wagenmann, ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 11 (1880), p. 313–315 {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Heilbronner, Philipp}} [[Kategorio:Germanaj luteranaj teologoj]] [[Kategorio:Germanaj luteranaj pastroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1546]] [[Kategorio:Mortintoj en 1616]] dhlme4kbqmg310zv4unzzpk4f7etzh3 9368184 9368181 2026-05-07T10:49:47Z Tirolischleioans 254019 9368184 wikitext text/x-wiki [[File:Philipp Heilbronner.JPG|eta|Philipp Heilbronner]] '''Philipp HEILBRONNER''' (naskiĝinta la {{daton|30|6|1546}} en [[Lauffen am Neckar]], mortinta la {{daton|17|4|1616}} en [[Lauingen (Danubo)|Lauingen]]) estis [[germanio|germana]] [[marteno Lutero|luterana]] teologo. Estis li filo de [[Hieronymus Heilbronner]], pastro je Lustnau (nun kvartalo de Tübingen); filo lia estis la posta teologo [[Jacob Heilbronner]]. De 1562 li studis je [[Tübingen]] filozofion kaj teologion kaj magistriĝis en la 1566-a jaro. Pri tio verkis [[Nicodemus Frischlin]] bondeziran poemon. Heilbronner fariĝis en 1568 paroĥestro je Lustnau, en 1571 paroĥestro en [[Filderstadt|Bernhausen (Filderstadt)]], en 1574 predikisto kaj teologiinsruisto che la gimnazio de Lauingen. Doktoriĝo lia estis 1577, samtempe kiel la frato Jacob. Heilbronner partoprenis la interparolojn pri la [[konkordoformulo]] je [[Palatinato]] (1577–1580), kaj en novembro 1601 religian disputon je [[regensburgo|Ratisbono]]. Ratisbone li diskutadis kun la [[jezuitoj|jezuito]] [[Konrad Vetter]] daŭrigonte la malkonsenton kun la jezuitoj per pluraj pamfletoj kontraŭjezuita kaj kontraŭpapa. En 1605 li iĝis lerneja estro kaj edukada inspektisto. == Eksteraj ligiloj == Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Heilbronner,_Philipp&oldid=- "Heilbronner, Philipp und Jacob"] - fare de Julius August Wagenmann, ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 11 (1880), p. 313–315 {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Heilbronner, Philipp}} [[Kategorio:Germanaj luteranaj teologoj]] [[Kategorio:Germanaj luteranaj pastroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1546]] [[Kategorio:Mortintoj en 1616]] hcx49wb567ern83djv7oba79i2svv58 9368185 9368184 2026-05-07T10:50:03Z Tirolischleioans 254019 9368185 wikitext text/x-wiki [[File:Philipp Heilbronner.JPG|eta|Philipp Heilbronner]] '''Philipp HEILBRONNER''' (naskiĝinta la {{daton|30|6|1546}} en [[Lauffen am Neckar]], mortinta la {{daton|17|4|1616}} en [[Lauingen (Danubo)|Lauingen]]) estis [[germanio|germana]] [[marteno Lutero|luterana]] teologo. Estis li filo de [[Hieronymus Heilbronner]], pastro je Lustnau (nun kvartalo de Tübingen); filo lia estis la posta teologo [[Jacob Heilbronner]]. De 1562 li studis je [[Tübingen]] filozofion kaj teologion kaj magistriĝis en la 1566-a jaro. Pri tio verkis [[Nicodemus Frischlin]] bondeziran poemon. Heilbronner fariĝis en 1568 paroĥestro je Lustnau, en 1571 paroĥestro en [[Filderstadt|Bernhausen (Filderstadt)]], en 1574 predikisto kaj teologiinsruisto che la gimnazio de Lauingen. Doktoriĝo lia estis 1577, samtempe kiel la frato Jacob. Heilbronner partoprenis la interparolojn pri la [[konkordoformulo]] je [[Palatinato]] (1577–1580), kaj en novembro 1601 religian disputon je [[regensburgo|Ratisbono]]. Ratisbone li diskutadis kun la [[jezuitoj|jezuito]] [[Konrad Vetter]] daŭrigonte la malkonsenton kun la jezuitoj per pluraj pamfletoj kontraŭjezuita kaj kontraŭpapa. En 1605 li iĝis lerneja estro kaj edukada inspektisto. == Eksteraj ligiloj == Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Heilbronner,_Philipp&oldid=- "Heilbronner, Philipp und Jacob"] - fare de Julius August Wagenmann, ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 11 (1880), p. 313–315 {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Heilbronner, Philipp}} [[Kategorio:Germanaj luteranaj teologoj]] [[Kategorio:Germanaj luteranaj pastroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1546]] [[Kategorio:Mortintoj en 1616]] 2pnjuq3stqa6avly7t5rz5m0eoul8if 0 943095 9368204 2026-05-07T11:24:33Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "[[File:Frischlin Haus.JPG|thumb|la domo de Frischlin en Tubingeno]] '''Nicodemus FRISCHLIN'''' (naskiĝinta la {{daton|22|9|1547}} en [[balingen|Balingen-Erzingen]], mortinta la {{daton|29|11|1590}} en [[bad Urach|Urach]]) estis [[germanio|germana]] filologo kaj novlatina dramisto kaj lirikisto. Edzigis lin en 1568 Margarethe Brenz. ==Vivo== Estante filo de paroĥestro li frekventis lernejojn en Balingen kaj [[tübingen|Tubingeno]] kaj klostrajn lernejojn je Königs..." 9368204 wikitext text/x-wiki [[File:Frischlin Haus.JPG|thumb|la domo de Frischlin en Tubingeno]] '''Nicodemus FRISCHLIN'''' (naskiĝinta la {{daton|22|9|1547}} en [[balingen|Balingen-Erzingen]], mortinta la {{daton|29|11|1590}} en [[bad Urach|Urach]]) estis [[germanio|germana]] filologo kaj novlatina dramisto kaj lirikisto. Edzigis lin en 1568 Margarethe Brenz. ==Vivo== Estante filo de paroĥestro li frekventis lernejojn en Balingen kaj [[tübingen|Tubingeno]] kaj klostrajn lernejojn je Königsbronn kaj Bebenhausen. En 1562 li enmatrikuliĝis en la Tubingena Konvento kaj bakalaŭriĝis en 1564. En 1565 li magistriĝis kaj en 1568 li akiris ''lectio poetices'', do eksterordan profesorecon. Imperiestro [[rudolfo la 2-a (Sankta Romia Imperio|Rudolfo la 2-a]] kronis lin poeto kaj nomumis lin palatinan grafon. Longtempe li ĝuis la apogon de la stutgarta kortego kverelante senĉese kun tubingenaj kolegoj (i.a. [[Martin Crusius]]). Pro tio li iĝis lernejestro en [[Labako]]. Post kiam li restadis vintre 1584/85 en [[Strasburgo]] por prizorgi publikadon de verkoj, li reiris Tubingenon. Tie baldaŭ reflamiĝis la malnovaj malpacetoj! Migrado irigis lin poste al [[Prago]], [[lutherstadt Wittenberg|Wittenberg]], [[Braunschweig]], [[Kaselo], [[Marburg]] kaj [[Frankfurto ĉe Majno]] ĝis kiam li arestiĝis laŭ duka ordono. Enkarceriĝo de li estis sur la citadelo de Hohenurach. Li mortis malsuprenglitante dum fuĝoprovo elprizona. ==Graveco== Frischlin estis multtalenta ulo, filologe kaj poete. Krom filologiaĵojn li tradukis komediojn de [[Aristofano]] en la latinan kaj verkis mem latinlingvajn komediojn - inter kiuj la plej bona estis ''Iulius redivivus'', Strasburgo 1585; ĝi ĝuis surscenigon antaŭ la kortegon de [[Stutgarto]]. Li skribis ankaŭ germanlingvajn dramojn, el kiuj unusola estis presita, nome ''Frau Wendelgard'' (Tubingeno 1581). La komediojn inter 1575-82 Stutgarte kaj Tubingene ofte oni povis spekto, ekz. ankaŭ okaze de la 100-a datreveno de la tubingena universitatfondiĝo. Laŭokazaj poemoj de li estas elegantaj kaj malpezaj, sed ankaŭ liaj epigramoj, elegioj, odoj, eposoj kaj satiroj bonkvalitas. Satiraj noveloj laŭ renesanca tradicio (''facetiae'') majstre realiĝis de li sed eĉ seriozaj kaj religiaj aĵoj ne mankas. La grotesko ka komiko tamen estis lia ĉefa metio, kun enmetitaj proverboj kaj ŝercoj. ==Verkoj== *Operum poeticorum pars scenica, Straßburg 1569 *Op. poet. p. epica, ebd. 1599 *Op. poet. p. elegiaca, ebd. 1601 *Op. poet. p. paraphrastica, Frankfurt/M. 1602 *Elegiae, Straßburg 1607 ==Fonto== Bebermeyer, Gustav: [https://www.deutsche-biographie.de/gnd118693719.html#ndbcontent "Frischlin, Nicodemus"] - ĉe: ''Neue Deutsche Biographie,'' 5 (1961), p. 620-621 ==Eksteraj ligiloj== *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118693719 ligiloj ĉe DDB] {{DEFAULTSORT:Frischlin, Nicodemus}} [[kategorio:Germanaj verkistoj]] [[kategorio:Latinlingvaj verkistoj]] [[kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1547 [[kategorio:Mortintoj en 1590]] iswhm17br20kg1z7hhlmibmdzz2n9ng 9368205 9368204 2026-05-07T11:24:42Z Tirolischleioans 254019 9368205 wikitext text/x-wiki [[File:Frischlin Haus.JPG|thumb|la domo de Frischlin en Tubingeno]] '''Nicodemus FRISCHLIN''' (naskiĝinta la {{daton|22|9|1547}} en [[balingen|Balingen-Erzingen]], mortinta la {{daton|29|11|1590}} en [[bad Urach|Urach]]) estis [[germanio|germana]] filologo kaj novlatina dramisto kaj lirikisto. Edzigis lin en 1568 Margarethe Brenz. ==Vivo== Estante filo de paroĥestro li frekventis lernejojn en Balingen kaj [[tübingen|Tubingeno]] kaj klostrajn lernejojn je Königsbronn kaj Bebenhausen. En 1562 li enmatrikuliĝis en la Tubingena Konvento kaj bakalaŭriĝis en 1564. En 1565 li magistriĝis kaj en 1568 li akiris ''lectio poetices'', do eksterordan profesorecon. Imperiestro [[rudolfo la 2-a (Sankta Romia Imperio|Rudolfo la 2-a]] kronis lin poeto kaj nomumis lin palatinan grafon. Longtempe li ĝuis la apogon de la stutgarta kortego kverelante senĉese kun tubingenaj kolegoj (i.a. [[Martin Crusius]]). Pro tio li iĝis lernejestro en [[Labako]]. Post kiam li restadis vintre 1584/85 en [[Strasburgo]] por prizorgi publikadon de verkoj, li reiris Tubingenon. Tie baldaŭ reflamiĝis la malnovaj malpacetoj! Migrado irigis lin poste al [[Prago]], [[lutherstadt Wittenberg|Wittenberg]], [[Braunschweig]], [[Kaselo], [[Marburg]] kaj [[Frankfurto ĉe Majno]] ĝis kiam li arestiĝis laŭ duka ordono. Enkarceriĝo de li estis sur la citadelo de Hohenurach. Li mortis malsuprenglitante dum fuĝoprovo elprizona. ==Graveco== Frischlin estis multtalenta ulo, filologe kaj poete. Krom filologiaĵojn li tradukis komediojn de [[Aristofano]] en la latinan kaj verkis mem latinlingvajn komediojn - inter kiuj la plej bona estis ''Iulius redivivus'', Strasburgo 1585; ĝi ĝuis surscenigon antaŭ la kortegon de [[Stutgarto]]. Li skribis ankaŭ germanlingvajn dramojn, el kiuj unusola estis presita, nome ''Frau Wendelgard'' (Tubingeno 1581). La komediojn inter 1575-82 Stutgarte kaj Tubingene ofte oni povis spekto, ekz. ankaŭ okaze de la 100-a datreveno de la tubingena universitatfondiĝo. Laŭokazaj poemoj de li estas elegantaj kaj malpezaj, sed ankaŭ liaj epigramoj, elegioj, odoj, eposoj kaj satiroj bonkvalitas. Satiraj noveloj laŭ renesanca tradicio (''facetiae'') majstre realiĝis de li sed eĉ seriozaj kaj religiaj aĵoj ne mankas. La grotesko ka komiko tamen estis lia ĉefa metio, kun enmetitaj proverboj kaj ŝercoj. ==Verkoj== *Operum poeticorum pars scenica, Straßburg 1569 *Op. poet. p. epica, ebd. 1599 *Op. poet. p. elegiaca, ebd. 1601 *Op. poet. p. paraphrastica, Frankfurt/M. 1602 *Elegiae, Straßburg 1607 ==Fonto== Bebermeyer, Gustav: [https://www.deutsche-biographie.de/gnd118693719.html#ndbcontent "Frischlin, Nicodemus"] - ĉe: ''Neue Deutsche Biographie,'' 5 (1961), p. 620-621 ==Eksteraj ligiloj== *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118693719 ligiloj ĉe DDB] {{DEFAULTSORT:Frischlin, Nicodemus}} [[kategorio:Germanaj verkistoj]] [[kategorio:Latinlingvaj verkistoj]] [[kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1547 [[kategorio:Mortintoj en 1590]] rsc7aoh285riwlq81yl60cmt4bzl22m 9368206 9368205 2026-05-07T11:25:06Z Tirolischleioans 254019 /* Eksteraj ligiloj */ 9368206 wikitext text/x-wiki [[File:Frischlin Haus.JPG|thumb|la domo de Frischlin en Tubingeno]] '''Nicodemus FRISCHLIN''' (naskiĝinta la {{daton|22|9|1547}} en [[balingen|Balingen-Erzingen]], mortinta la {{daton|29|11|1590}} en [[bad Urach|Urach]]) estis [[germanio|germana]] filologo kaj novlatina dramisto kaj lirikisto. Edzigis lin en 1568 Margarethe Brenz. ==Vivo== Estante filo de paroĥestro li frekventis lernejojn en Balingen kaj [[tübingen|Tubingeno]] kaj klostrajn lernejojn je Königsbronn kaj Bebenhausen. En 1562 li enmatrikuliĝis en la Tubingena Konvento kaj bakalaŭriĝis en 1564. En 1565 li magistriĝis kaj en 1568 li akiris ''lectio poetices'', do eksterordan profesorecon. Imperiestro [[rudolfo la 2-a (Sankta Romia Imperio|Rudolfo la 2-a]] kronis lin poeto kaj nomumis lin palatinan grafon. Longtempe li ĝuis la apogon de la stutgarta kortego kverelante senĉese kun tubingenaj kolegoj (i.a. [[Martin Crusius]]). Pro tio li iĝis lernejestro en [[Labako]]. Post kiam li restadis vintre 1584/85 en [[Strasburgo]] por prizorgi publikadon de verkoj, li reiris Tubingenon. Tie baldaŭ reflamiĝis la malnovaj malpacetoj! Migrado irigis lin poste al [[Prago]], [[lutherstadt Wittenberg|Wittenberg]], [[Braunschweig]], [[Kaselo], [[Marburg]] kaj [[Frankfurto ĉe Majno]] ĝis kiam li arestiĝis laŭ duka ordono. Enkarceriĝo de li estis sur la citadelo de Hohenurach. Li mortis malsuprenglitante dum fuĝoprovo elprizona. ==Graveco== Frischlin estis multtalenta ulo, filologe kaj poete. Krom filologiaĵojn li tradukis komediojn de [[Aristofano]] en la latinan kaj verkis mem latinlingvajn komediojn - inter kiuj la plej bona estis ''Iulius redivivus'', Strasburgo 1585; ĝi ĝuis surscenigon antaŭ la kortegon de [[Stutgarto]]. Li skribis ankaŭ germanlingvajn dramojn, el kiuj unusola estis presita, nome ''Frau Wendelgard'' (Tubingeno 1581). La komediojn inter 1575-82 Stutgarte kaj Tubingene ofte oni povis spekto, ekz. ankaŭ okaze de la 100-a datreveno de la tubingena universitatfondiĝo. Laŭokazaj poemoj de li estas elegantaj kaj malpezaj, sed ankaŭ liaj epigramoj, elegioj, odoj, eposoj kaj satiroj bonkvalitas. Satiraj noveloj laŭ renesanca tradicio (''facetiae'') majstre realiĝis de li sed eĉ seriozaj kaj religiaj aĵoj ne mankas. La grotesko ka komiko tamen estis lia ĉefa metio, kun enmetitaj proverboj kaj ŝercoj. ==Verkoj== *Operum poeticorum pars scenica, Straßburg 1569 *Op. poet. p. epica, ebd. 1599 *Op. poet. p. elegiaca, ebd. 1601 *Op. poet. p. paraphrastica, Frankfurt/M. 1602 *Elegiae, Straßburg 1607 ==Fonto== Bebermeyer, Gustav: [https://www.deutsche-biographie.de/gnd118693719.html#ndbcontent "Frischlin, Nicodemus"] - ĉe: ''Neue Deutsche Biographie,'' 5 (1961), p. 620-621 ==Eksteraj ligiloj== *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118693719 ligiloj ĉe DDB] {{DEFAULTSORT:Frischlin, Nicodemus}} [[kategorio:Germanaj verkistoj]] [[kategorio:Latinlingvaj verkistoj]] [[kategorio:Germanaj klasikaj filologoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1547]]] [[kategorio:Mortintoj en 1590]] jb44z53fi4k1f5tcjt3vaoe697m5fj0