Vikivojaĝo eowikivoyage https://eo.wikivoyage.org/wiki/Vikivoja%C4%9Do:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikivojaĝo Vikivojaĝo-Diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk 10 153 73544 1419 2026-10-23T12:17:27Z Rdelre 27 La ŝablono estas uzebla ankaŭ por aliaj landoj preter Rusio 73544 wikitext text/x-wiki {{Ŝablona navigado}} ;Celo Krei informkeston pri subregiono de iu federacia regiono de Rusio. Klarigo : Rusio, aŭ la Rusuja Federacio, estas dispartigita je ok tiel nomitaj federaciaj regionoj, kiuj je ilia vico estas dispartigitaj en subregionoj. Vidu plu : [[:category:Regionoj de Rusio|Federaciaj Regionoj de Rusio]]. Preter la origina celo, la ŝablono povas bone funkcii por multaj aliaj landoj. ;Uzo Ĉi tiu ŝablono servas por rapide prezenti kelkajn utilajn informojn, kiuj tuj legeblas, je maniero formatigita. Ĉiuj kampoj estas teknike malnepraj; se unu linio mankas, la informkesto restos korekta. Se la kampo <var>regiono</var> estas plenigita, la vorto '''Regiono''' enhavos ligilon al la kategorio entenanta la regionojn de la koncerna lando. Vidu ekz. la informkeston pri [[Krasnodara regiono]], en kiu la vorto '''Regiono''' ligas al la (federaciaj) regionoj de Rusio. (Se la kategorio ne ekzistas, la vorto "Regiono" aspektas ruĝa, sed ne estas pluaj ĝenoj.) Aŭtomata plenigado de kampoj : # Se <var>situo</var> mankas, tiam la ŝablono utiligos la koncernan landan ŝablonon el la kategorio [[:category:Ŝablonaro pri LANLIN-situobildo por regiono laŭ lando|ŝablonaro pri LANLIN-situobildo por regiono laŭ lando]] por plenigi kampon <var>situo</var>. La ŝablono utiligas ankaŭ : {{Ŝ|Informkesto subregiono - elemento}} kaj {{Ŝ|Informkesto subregiono - malplena}}.<br /> <pre><nowiki> {{Informkesto subregiono | nomo = | flago = | flagograndeco = | lando = | regiono = | bildo = | bildotitolo = | situo = PREFERU ĈI TIE AŬTOMATAN PLENIGON! | ĉefurbo = | areo = | loĝantaro = | horzono = }} </nowiki></pre> ;Rilataj ŝablonoj Aboce : {{Ŝ|Informkesto lando}}, {{Ŝ|Informkesto regiono}}, {{Ŝ|Informkesto subregiono}}, {{Ŝ|Informkesto urbo}}. ;Ekzemplo [[Krasnodara regiono]]. <pre><nowiki> {{Informkesto subregiono | nomo = nomo de subregiono<br />(regionokodo laŭ ISO 3166) | flago = Image:<flago de la subregiono> | flagograndeco = grandeco de la flago en pikseloj (defaŭlte : 81) | lando = lando | regiono = [[subnacia regiono]] | bildo = Image:<bildonomo> | bildotitolo = priskribo de la bildo | situo = Image:<situo de la subregiono> | ĉefurbo = [[Ĉefurbo de la subregiono]] | areo = superficio de la subregiono | loĝantaro = takso recenta de la loĝantaro de la subregiono | horzono = horzono UTC de la subregiono }} </nowiki></pre> <includeonly> [[Kategorio:Ŝablonaro pri informkestoj]] </includeonly> qzv9uspkwv7z1dc3r1lgrnt250dskwq 0 1503 73551 73188 2026-10-23T18:00:38Z Rdelre 27 Kategorio 73551 wikitext text/x-wiki {{Rubando|UmbriaPanorama.jpg}} {{Informkesto regiono | nomo= Umbrio<br/><small>(''Umbria'')</small> | bildo= | bildotitolo= | flago= | flagograndeco= | situo= | ĉefurbo = [[Peruĝo]] | ĉeflingvo = | areo = 8 456 | loĝantaro = 880 000 (2019) | monunuo = | elektro = | antaŭkodo = | horzono = }} '''[[w:eo:Umbrio|Umbrio]]''' (itale: ''Umbria'', elp. /'Umbrja/) estas regiono de [[Italio]]. == Urboj == [[Dosiero:Umbria_Wikivoyage_Travel_map.png |centre |400px |eta |Mapo de Umbrio]]<br/> * URBOJ KUN PLI OL 100MIL LOĜANTOJ: ** [[Peruĝo]] (''Perugia''), la ĉefurbo, historia urbo riĉa je monumentoj (163mil loĝ.); ** [[Terno]] (''Terni''), la dua urbo pri kvanto da loĝantoj (106mil loĝ.), industria urbo. * ALIAJ URBOJ, NORDA UMBRIO: ** [[Città di Castello]] (=urbo de kastelo; itala elparolo: ''ĉittaa di kastello''), historia urbo (38mil loĝ.); ** [[Gubbio]], historia urbo (30mil loĝ.); ** [[Castiglione del Lago]] (=kastelo ĉe la lago; itala elparolo: ''kastiljone dellago''), urbeto (15mil loĝ.) ĉe la bordo de [[Lago Trasimeno]]; ** [[Asizo]] (''Assisi''), historia urbo (27mil loĝ.), fama pro sankta Francisko kaj lia fratino sankta Klara, kiuj naskiĝis ĉi tie; pluraj gravaj preĝejoj rilatas rekte iliajn vivojn aŭ la ordenojn fonditajn de ili; ** [[Foligno]] (itala elparolo: simila al ''folinjo''), historia urbo (55mil loĝ.). * ALIAJ URBOJ, SUDA UMBRIO: ** [[Orvieto]], historia urbo (19mil loĝ.) sur malgranda altebenaĵo ĉirkaŭata de krutaĵoj, turisme alloga pro sia impona gotika katedralo kaj aliaj monumentoj; ** [[Todi]], historia urbeto (15mil loĝ.); ** [[Spoleto]], historia urbo (36mil loĝ.); ** [[Norcia]] (itala elp. ''norĉa''), historia urbeto (4mil loĝ.), fama pro sankta Benedikto, naskiĝinta ĉi tie, kaj pro la proksimaj montoj; ** [[Amelia]], historia urbeto (11mil loĝ.), apud kiu estas [[Narni]], ankaŭ historia urbeto (18mil loĝ.). == Aliaj cellokoj == * [[Lago Trasimeno]] * [[Nacia Parko Sibillini]], apud Norcia, parte en Umbrio, parte en Markio, preninta sian nomon de la Montoj Sibillini (ties plej alta pinto: Monto Vettore, 2476m, en Markio; plej alta pinto en Umbrio: 2448m). * [[Marmore (akvafalo|Akvafalo de Marmore]] (''Cascata delle Marmore'') apud Terno * [[Natura rezervejo Lago de Alviano]] (''Oasi naturalistica Lago di Alviano'') == Kompreni == Umbrio situas en la mezo de centra Italio, kaj tuŝas neniun el la maroj ĉirkaŭantaj la italan duoninsulon. Ĝi entenas ĉefe montetojn kaj etajn ebenaĵojn, sed en la oriento estas ankaŭ montoj, apartenantaj al Apeninoj. La plej altaj pintoj, en la sudokcidenta angulo, atingas 2448m (Cima del Redentore). Preskaŭ la tuta Umbrio estas parto de la baseno de [[w:eo:Tibero|Tibero]], la rivero de Romo, kiu trafluas la okcidentan parton de la regiono. En okcidenta Umbrio kuŝas vasta, malprofunda lago, [[Lago Trasimeno]], kiu estas la plej vasta lago en Centra Italio (128&nbsp;km²). === Historio === Umbrio prenis sian nomon de antikva hindoeŭropa popolo, la {{W|Umbroj}}, transirintaj la Alpojn verŝajne mallonge antaŭ la jaro 1000 a.K. Ili atingis Umbrion post kelkaj jarcentoj kaj okupis nur ĝian orientan parton, proksime de la montoj; en la orienta parto daŭre loĝis la {{W|Etruskoj}}. Post la batalo de Sentino (295 a.K.) Romianoj konkeris iom post iom la tutan Umbrion. ... === Klimato === == Eniri == === Eniri aviadile === Estas komerca flughaveno apud Peruĝo (kodo: PEG), kun malmultaj kunligoj al aliaj urboj en Italio kaj Eŭropo. === Eniri trajne === Rektaj trajnoj kunligas Umbrion kun Florenco (de/al Peruĝo, Asizo, Foligno, Orvieto), Romo (de/al preskaŭ ĉiuj stacidomoj), Ankono (de/al Foligno, Spoleto, Terni). === Eniri buse === === Eniri aŭte === Umbrio estas tuŝata de la aŭtoŝoseo A1 Romo-Milano. === Eniri bicikle === === Eniri piede === == Moviĝi == === Piede === === Per publika transporto === === Aŭte === === Bicikle === == Vidi == <!--fff050 giallo riferimenti 5000d0 blu monumenti f03000 rosso chiese<br> d000d0 viola musei 00d0d0 azzurro antichità 30f000 verde giardini en la linio komencanta per "<mapframe" eblas aldoni "align=left/right/center" !--> <mapframe text="Mapo de Umbrio" zoom="8" latitude="43" longitude="12.35" width="400" height="500"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "title": "Peruĝo", "marker-symbol": "rail", "marker-size": "small", "marker-color": "fff050" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[11.5409, 45.5413] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Olimpia Teatrejo", "marker-symbol": "10", "marker-size": "medium", "marker-color": "5000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[11.54913, 45.55015] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Katedralo", "marker-symbol": "20", "marker-size": "medium", "marker-color": "f03000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[11.54355, 45.54620] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Palladia Muzeo", "marker-symbol": "40", "marker-size": "small", "marker-color": "d000d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[11.54556, 45.54846] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Ĝardenoj Salvi", "marker-symbol": "50", "marker-size": "small", "marker-color": "30f000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[11.53946, 45.54631] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Romia ruinaĵo (ne estas)", "marker-symbol": "60", "marker-size": "small", "marker-color": "00d0d0" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[11.54146, 45.54731] } }, ] } </mapframe> == Fari == == Komuniki == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === Estas pluraj bonaj vinoj (DOC, DOCG) en Umbrio. Inter ili, estas menciindaj ''Montefalco Sagrantino'', ''Torgiano'', ''Orvieto''. == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Esperanto == === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === La [https://sites.google.com/esperanto.it/ijf2025 Internacia Junulara Festivalo (IJF) 2025] okazis en la umbria vilaĝo [[Torricella di Magione]] (PG), ĉe Lago Trasimeno, de la 17-a ĝis la 22-a de aprilo 2025. == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo}} {{Parto de|Centra Italio}} [[Kategorio: Regionoj de Italio]] bew7iiqc6tm5y5ifncrt6ggsjwxp56u 0 1631 73552 69983 2026-10-23T18:01:41Z Rdelre 27 Kategorio 73552 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto regiono | nomo= Toskanio<br/><small>(''Toscana'')</small> | bildo= Dosiero:Pisa_-_Piazza_dei_Miracoli.JPG | bildotitolo= | flago= | flagograndeco= | situo= | lando= Italio | ĉefurbo = [[Florenco]] | ĉeflingvo = | areo = 22 987 km² | loĝantaro = 3 729 641 (2018) | horzono = }} '''[[w:eo:Toskanio|Toskanio]]''' ([[Itala_frazlibro|Itale]]: ''Toscana'' - elp. ''/To'skana/''), estas regiono de [[Centra Italio]], kiu troviĝas ĉe la tirena maro. Ĝi estas unu el la plej vizitendaj lokoj en lando, kiu mem estas unu el la plej popularaj turismaj cellokoj en la mondo. Estas pluraj kialoj por viziti Toskanio: iuj el la plej gravaj estas vidi renesancan arton en [[Florenco]], manĝi toskanajn manĝaĵojn kaj gustumi la bonegajn lokajn vinojn, kaj post ĉio ĉi ĝui tagon ĉe la plaĝo en [[Vjareĝjo]] (it: Viareggio). == Subregionoj == === Provincoj === {{Listo de regionoj | mapo= Map of region of Tuscany, Italy, with provinces-it.svg | titolomapo= Provincoj de Toskanio | tekstomapo= Provincoj de Toskanio | grandecomapo= 300 | nomoregiono1= [[Provinco Areco]] (AR) | kolororegiono1= #a9f0ff | elementojregiono1= | priskriboregiono1= | nomoregiono2= [[Metropola urbo Florenco]] (FI) | kolororegiono2= #ffa09e | elementojregiono2= | priskriboregiono2= | nomoregiono3= [[Provinco Groseto]] (GR) | kolororegiono3= #ffd0a4 | elementojregiono3= | priskriboregiono3= | nomoregiono4= [[Provinco Livorno]] (LI) | kolororegiono4= #c0a2ff | elementojregiono4= | priskriboregiono4= | nomoregiono5= [[Provinco Luko]] (LU) | kolororegiono5= #ffe380 | elementojregiono5= | priskriboregiono5= | nomoregiono6= [[Provinco Maso-Kararo]] (MS) | kolororegiono6= #b8adff | elementojregiono6= | priskriboregiono6= | nomoregiono7= [[Provinco Pizo]] (PI) | kolororegiono7= #9cff97 | elementojregiono7= | priskriboregiono7= | nomoregiono8= [[Provinco Pistojo]] (PT) | kolororegiono8= #99caff | elementojregiono8= | priskriboregiono8= | nomoregiono9= [[Provinco Prato]] (PO) | kolororegiono9= #ccff67 | elementojregiono9= | priskriboregiono9= | nomoregiono10= [[Provinco Sieno]] (SI) | kolororegiono10= #b0bcff | elementojregiono10= | priskriboregiono10= }} === Aliaj turismaj areoj=== [[File:Maremma map.png|350px|thumb|Areo de la ''Maremma''. Norde, la Maremo de Pizo (aŭ de Livorno), centre la Maremo de Sieno (aŭ de Groseto), sude la Maremo de Latio]] *La areo de la vino ''[[Chianti]]'' *La ekoverda areo ''[[Kasentino]]'' *[[Maremo]], (itale: Maremma), malpli loĝata areo, en suda Toskanio kaj Norda Latio Maremo ne havas limoj bone difinitaj; oni povus dividi ĝin en: * [[Norda Maremo]], (iam: Maremo de Pizo); ankaŭ konata kiel Maremo de Livorno. * centre, la Maremo apartenanta al la Provinco Groseto, kiu siavice dividiĝas en: ** [[Norda Maremo de Groseto]], (iam: de Sieno) ** [[Suda Maremo de Groseto]]. * sude la [[Maremo de Latio]] == Urboj == * [[Florenco]] (it. ''Firenze'') - Ĝi estis la lulilo de la itala Renesanco. La plej grandaj protagonistoj de la arto en ĉiuj ĝiaj manifestiĝoj kaj sciencoj, laboris ĉi tie, protektitaj kaj favorataj de la sinjoroj de la urbo, la Medici. La florenca genio lasis al la urbo preĝejojn, palacojn kaj monumentojn de ekstrema beleco; ĝiaj muzeoj kolektas senfinan nombron da ĉefverkoj, kiel ĝiaj preĝejoj kaj palacoj. Internacie renoma urbo, ĝi estas celloko por tutmonda turismo kiu montras neniun signon de malkresko. Ĉefurbo de la Granda Duklando de Toskanio, poste por mallonga periodo ankaŭ ĉefurbo de Italio, Florenco estas nun prave unu el la mondaj ĉefurboj de kulturo. * [[Pizo]] (it. ''Pisa'') - Ĝia ''Kliniĝinta Turo'' estas unu el la plej konataj monumentoj en la mondo. Internacia turisma celo, la antikva Mara Respubliko estas konata pro multnombraj gravaj monumentoj, sed antaŭ ĉio pro la ''Piazza dei Miracoli'' kiu estas [[Listo de Monda Heredaĵo de Unesko|Monda Heredaĵo de Unesko]] * [[Sieno]] (it. ''Siena'') - ''Piazza del Campo'' kaj ĝia ''Palio'' estas mondfamaj. Aldone al ĉi tiuj, la urbo ofertas ampleksan kaj bonege konservitan historian centron, enmetitan en la montetoj de la ''[[Crete Senesi]]'' * [[Luko]] (it. ''Lucca'') - Murita urbo, ĝi konservas artan heredaĵon de granda kalibro; la katedralo, kie vi povas vidi la faman ''tombon de Ilaria del Carretto'', San Michele in Foro, San Frediano estas ĝiaj plej signifaj preĝejoj. En la centro troviĝas la Turoj Guinigi kaj la palacoj kaj turoj de via Fillungo. La Merkata Placo kovras, ĉirkaŭita de kurteno de domoj kiuj sekvas la perimetron, la ''Romian Amfiteatron''. * [[Pistojo]] (it. ''Pistoia'') - * [[Areco]] (it. ''Arezzo'') - Ĝi estis etruska kaj romia urbo, poste fiera komunumo, kiu longe batalis kun [[Florenco]] kiu fine subigis ĝin. El ĝia monumenta heredaĵo la plej gravaj arkitekturoj estas la romanika paroĥa preĝejo de Santa Maria, tiu de San Francesco, kaj la Gotika Katedralo. La Medici-fortikaĵo memorigas la definitivan submetiĝon al [[Florenco]], el kies regado la Arezzo-popolo provis plurfoje eskapi. * [[Groseto]] (it. ''Grosseto'') - * [[Prato]] - Dua urbo en [[Toskanio]] laŭ loĝantaro, tria en centra Italio post Romo kaj Florenco, suferas pro la maloportuna proksimeco de Florenco, kun kiu ĝi fakte estas kunurbata. Konata nacie pro la teksa industrio kaj pro la ''cantucci'' (biskvitoj kun migdaloj) kiuj estas ofte trempitaj en ''Vin Santo'', ĝi ofertas al ni grandiozan romanik-gotikan katedralon el sia pasinteco en kiu aktivis Michelozzo kaj Donatello. * [[Livorno]] * [[Kararo]] (it. ''Carrara'') Krome estas tre famaj la sekvaj urbetoj: '''* [[Montecatini Terme]], kie okazis, de la 24-a ĝis la 31-a de aŭgusto 2024, la [https://kongreso.esperanto.it/90/ Itala Kongreso de Esperanto].''' * [[San Gimignano]] * [[Kolonato]] (it. ''Colonnata'') === Esperantaj Urboj === Toskanaj urboj kun Eo-grupoj: [[Florenco]], [[Maso]] (it.: Massa), [[Groseto]], [[Livorno]], [[Pizo]], [[Luko]], [[Pistojo]]. ==== Ekskursoj ==== Dum la venonta itala kongreso de Esperanto, okazis '''[https://kongreso.esperanto.it/90/ekskursoj/ ekskursoj]''' al pluraj lokoj inter kiuj: [[Vinci]] - naskiĝloko de Leonardo da Vinci [[Luko]] - [[Collodi]] - [[Garfagnana]] - [[Florenco]] - [[Maso]] - (Nacia Esperanto-Biblioteko) / Torre del Lago Puccini) [[Pizo]] - [[Pistojo]] - === Aliaj cellokoj === [[File:Tuscan Landscape 7.JPG|thumb|Escepte de la lastatempa enkonduko de grandskala sunfloro-kultivado por oleo, la toskana kamparo en multaj okazoj aspektas sufiĉe simila al tio, kion vi vidas en gotikaj florentinaj kaj sienaj pentraĵoj.]] Estas multaj termofontoj en Toskanio, kiuj estas aprezataj ekde la antikva romia tempo, se ne pli frue. * Termofontaj urboj: [[Bagni di Lucca]], [[Casciana Terme]] ([[Pizo]]), [[Chianciano Terme]] ([[Sieno]]), [[Equi Terme]] ([[Provinco Maso-Kararo|Maso-Kararo]]), [[Monsummano Terme]] ([[Pistojo]]), [[Montecatini Terme]] ([[Pistojo]]), [[Montepulciano Terme]] ([[Sieno]]), [[Rapolano Terme]] ([[Sieno]]), [[San Casciano]] ([[Sieno]]), [[San Giuliano Terme]] ([[Pizo]]), [[Saturnia]] ([[Groseto]]), [[Sorano]] ([[Groseto]]), [[Venturina]] ([[Livorno]]). * Marbordoj: [[Versilio]], [[Piza marbordo]], [[Marbordo de la Etruskoj]], [[Orbetello]], [[Monto Argentario]]. * [[Toskana insularo]]: [[Gorgona]], [[Capraia]], [[Elba]], [[Pianosa]], [[Isola di Montecristo]], [[Isola del Giglio]], [[Isola di Giannutri]]. * [[Mugello]] - Korespondas al la valo de la Sieve, alfluanto de la rivero Arno. * [[Valo de Orcia]] - En la listo de Mondaj Heredaĵoj, la Valo de Orcia estas en provinco Sieno krom la malalta parto de la valo kiu estas en provinco Groseto. * Montoj, montetoj, kaj valoj: [[Montalbano]], [[Monto Amiato]], [[Valdarno]], [[Val di Chiana]], [[Val di Cecina]], [[Colline dell'Albegna e del Fiora]], [[Crete Senesi]], [[Piana fiorentina]] (...) == Kompreni == [[Dosiero:Chianti vineyards.jpg|thumb|left|200px|Tipa pejzaĝo de Toskanio, kun sinsekvo de montetoj, plejparte kulturitaj, disaj kamparaj domoj, cipresoj.]] Toskanio havas tri tre diversajn vizaĝojn; la arturboj kiel ekzemple [[Florenco]], [[Sieno]], [[Luko]] kaj [[Pizo]], la kamparo, kaj la marborda kaj insulara regiono. La urbetoj, vilaĝoj, kasteloj, vilaoj kaj vitejoj de Toskanio faras bonvenan ŝanĝon de la trafiko kaj bruo de kelkaj el la pli grandaj toskanaj urboj. Toskanio situas en centra Italio - pli precize en ties nordokcidenta parto. Okcidente, estas la {{W|Tirena maro}}, kun pluraj insuletoj, kiuj hodiaŭ estas parto de mara nacia parko. La marbordo estas plejparte sabla. Norde, estas la nordaj Apeninoj, kun montoj ĝis ĉirkaŭ 2000m, tre krutaj en la {{W|Apuanaj Alpoj}}, pli mildaj en aliaj lokoj. Alia grava monto (ĉ. 1700m) estas en suda Toskanio: ĝi nomiĝas {{Li|Amiato}} (it. ''Amiata'', elp. ''/a'mjata/'') kaj estas malaktiva volkano, kies glora tempo okazis antaŭ 300mil jaroj. [[Dosiero:Piazza_del_Campo_(Siena).jpg|thumb|right|150px|Sieno]] Interne, inter la montoj, la maro kaj la orienta landlimo, estas plejparte montetoj. Tie troveblas la plej konata pejzaĝo de Toskanio, t.e. sinsekvoj de mildaj montetoj, kutime kulturitaj kun vinberĝardenoj, olivarboj, fruktarboj, legomĝardenoj ktp. Tie kaj tie videblas la sveltaj, malhelaj formoj de cipresoj, kiuj en Toskanio estas tre uzataj kiel ornamaj arboj. Kaj tie kaj tie videblas malnovaj, grandaj domoj, solaj aŭ duope, triope, ofte ĉe la supro de iu monteto. Estas ankaŭ, kompreneble, urbetoj kaj urboj, kaj la plimulto el ili entenas mezepokajn monumentojn, ĉu preĝejojn, ĉu kastelojn, ĉu domegojn. Kelkaj estas tre famaj pro la abundo de tiaj monumentoj: Florenco, Sieno, Pizo, ktp. <br style="clear both;" /> === Historio === Dank' al sia historio kaj al ĝia forta kultura kaj lingva unueco, ĝi estas unu el la italaj regionoj kun la plej malnova kaj plej difinita identeco. La nomo estas tre antikva kaj devenas de la etnonimo uzata de grekoj kaj latinoj por difini la landon loĝata de la etruskoj: "Etruria", poste transformita en "Tuscia" kaj poste en "Toscana". En modernaj tempoj ĝi estis ĝis 1861 sendependa ŝtato, konata kiel la Granda Duklando de Toskanio. Poste ĝi iĝis parto de la Reĝolando de Sardinio, kaj sekve de Italio. === Klimato === De klimata vidpunkto, Toskanio prezentas malsamajn karakterizaĵojn de areo al areo. La averaĝaj jaraj temperaturoj, kiuj atingas la plej altajn valorojn ĉirkaŭ 16 °C laŭ la marbordo de la [[Maremo]], emas malpliiĝi dum oni iras enlanden kaj norden; en la ebenaĵoj kaj internaj valoj (meza [[Valdarno]] kaj [[Val di Chiana]]) estas atingitaj la maksimumaj someraj valoroj, kiuj ofte proksimiĝas kaj tuŝas 40 °C kaj kontrastas kun sufiĉe rigidaj vintraj minimumoj, foje eĉ kelkajn gradojn sub nulo. Neĝadoj, oftaj en la vintra sezono sur ĉiuj Apeninaj montoj kaj sur la pinto de la monto Amiata, povas atingi ankaŭ la najbarajn montetajn areojn, sed kelkfoje povas okazi ke neĝo atingu ankaŭ la ebenaĵojn. == Eniri == [[File:Ponte Vecchio at dusk 1.JPG|thumb|''Ponte Vecchio'', [[Florence]], krepuske]] [[File:Toscana-Val D'Orcia.jpg|thumb|300px|[[Val d'Orcia]]]] Alveni al Toskanio estas tre facile danke al la bonegaj naciaj kaj internaciaj ligoj al la regiono, ĉefe centritaj sur la urbo [[Florenco]]. Internaciaj flugoj kutime alvenas al [[Milano]] aŭ [[Romo]], kie oni povas lui aŭton kaj fari la tri-horan veturadon al Toskanio. Florenco kaj Pizo tamen havas gravajn flughavenojn. Ĉiu grava urbo havas stacidomon. === Eniri avie === La plej gravaj toskanaj flughavenoj estas: * [[Flughaveno Galileo Galilei]] de [[Pizo]]. * [[Flughaveno Amerigo Vespucci]] de [[Florenco]] * [[Flughaveno Marina di Campo]] sur la [[Insulo Elbo]] Aliaj flughavenoj estas en [[Groseto]] ([http://www.grossetoairport.com civila flughaveno]) kaj [[Sieno]] ([http://www.aeroportosiena.it/ Ampugnano-flughaveno]). === Eniri trajne === La ĉefaj fervojaj linioj kiuj trairas Toskanio estas la linio inter [[Milano]] kaj [[Romo]] kiu, sekvante la aŭtovojon A1 preskaŭ paralele, tuŝas la toskanajn urbojn [[Prato]], [[de nordo ĝis sudo Florenco] ] kaj [[Areco]]. Alia ĉefa itinero estas la Tirena fervojo kiu, sekvante paralele al la ''Via Aurelia'', ligas [[Ĝenovon]] al Romo tuŝante [[Kararo]]n, [[Massa]], [[Viareggio]], [[Pizo]], [[Livorno]] kaj [[Groseto]]. La tria ĉeflinio en Toskanio estas tiu, kiu ligas Florencon al Pizo tra [[Empoli]], kie sekundara trunko disbranĉiĝas al [[Sieno]] de kie ĝi daŭras ambaŭ al [[Chiusi]] (intersekciĝo Florenco-Roma) kaj al [[Groseto]] (intersekciĝo kun la tirrena linio). === Eniri ŝipe === La haveno de [[Livorno]] estas la plej grava en Toskanio kaj unu el la ĉefaj italaj havenoj kaj de la tuta Mediteranea Maro, por pasaĝertrafiko kaj ĉefe por varoj. Pramoj foriras de Porto Santo Stefano al [[Korsiko]] kaj [[Sardio]], dum de [[Livorno]] multaj ŝipvojoj ligas Toskanio al la insuloj [[Korsiko]], [[Sardinio]] , [[Sicilio]]. === Eniri buse === == Transportiĝi == [[File:Adorazione dei Magi by Gentile da Fabriano - Predella.jpg|thumb|370px|''Adorado fare de la Magoj'' de la florentina gotika pentristo, Gentile da Fabriano, videbla ĉe la Uffizi en Florenco]] Pramoj foriras de Porto Santo Stefano al [[Isola del Giglio]] kaj [[Giannutri]]; de [[Piombino]] ligoj kun la [[Insulo Elbo]] estas certigitaj, dum de [[Livorno]] multaj ŝipvojoj ligas Toskanio al la insuloj [[Capraia Isola|Capraia]] kaj [[Insulo Gorgona| Gorgona]]. === Piediri === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== De la centra stacidomo de Florenco vi povas facile atingi la plej multajn lokojn en Toskanio, inkluzive de: * [[Sieno]] (1,5 ĝis 2 horoj) * [[Pizo]] (1 ĝis 1,5 horoj) * [[San Ĝiminjano]] (trajne al Poggibonsi, 1-hora veturo, kaj poste buso kiu veturas ĉiujn 30-40 minutojn, 25-minutan veturon) * [[Volterra]] (ankaŭ atingebla per buso de Poggibonsi) * [[Luko]] * [[Areco]] Tre spektakla el pejzaĝa vidpunkto estas tiu inter [[Sieno]] kaj [[Groseto]] tra Monto Antiko, kun sekcio kiu pasas tra [[Buonconvento]] kaj unu tra San Giovanni d' Asso: vojaĝoj en vintage "littorine" ofte estas organizitaj sur ambaŭ branĉoj de la Siena-Grosseto. Aliaj sekundaraj sekcioj, ofte tre plenplenaj de navedantoj, estas [[Florenco]]-[[Prato]]-[[Pistojo]]-[[Montecatini Terme]]-[[Pescia]]-[[Luko]]-[[ Viareggio ]], la [[Luko]]-[[Pizo]], la [[Luko]]-[[Aulla]], la fervojo Porrettana (kiu ligas [[Pistojo]]n al [[Bolonjo]]) kaj la fervojo kiu ligas [[Florenco]] al [[Mugello]] (Faentina). Parte aktiva, sed tre interesa el pejzaĝa vidpunkto, estas la fervojo [[Cecina (Italio)|Cecina]]-[[Volterra|Saline di Volterra]], neelektrigita, kiu disbranĉiĝas de la Maremma linio kaj kiu origine atingis la historian kernon de Volterra per fina dentorela parto. ==== Transportiĝi buse ==== Google-mapoj identigas bushaltejojn tra Toskanio por kaj lokaj kaj interurbaj itineroj. Se vi alklakas la simbolon de bushaltejo, vi povas ricevi liston de busvojoj servantaj tiun haltejon. Uzante Google Streetview, vi ofte povas identigi kiun flankon de la vojo situas la haltejo kaj do kiun direkton de vojaĝado estas servata de la haltejo. Bus-uzantoj devas aĉeti siajn busbiletojn antaŭ ol eniri la buson. Plej multaj ''Tabacchi''-butikoj (tabakvendejoj) vendas busbiletojn. Foje gazetbudoj kaj trinkejoj ankaŭ povas vendi biletojn. Vi devas diri al la biletvendisto vian celon por ke via bileto validu por la ĝustaj tarifzonoj. Post eniro en la buson, stampu vian bileton en la maŝino situanta malantaŭ la ŝoforo. Atentu, ke multaj itineroj havas reduktitan aŭ neniun servon sabate, dimanĉe kaj festotagoj. Horaroj indikas reduktitan servon kiel ''festivo'' dum la regula labortaga horaro estas ''feriale''. Multaj bushaltejoj afiŝis horarojn. Blu-koloraj busoj estas por interurba servo dum oranĝkoloraj busoj estas por loka servo. Interurbaj busoj povas servi lokajn haltojn laŭ la itinero. === Veturi aŭte === Krom aŭtovojoj, estas ĉefvojojn (S.G.C.) kun apartaj ŝoseoj kaj du vojoj por ĉiu direkto (ĉefaj eksterurbaj vojoj). Inter ili estas tiu, kiu ligas [[Florenco]] al [[Sieno]], tiu, kiu ligas Florenco al [[Pizo]] kaj [[Livorno]] tra la malsupra [[Valdarno]] ([[Empoli]], [[Pontedera]]) kaj tiu, kiu ligas [[Livorno]] al [[Groseto]], nomata "Variante Aurelia". === Bicikli === == Vidi == [[File:Cathedral and Campanary - Pisa 2014 (2).JPG|thumb|''Campo dei Miracoli'', [[Pizo]]]] Toskanio estas mondfama pro siaj preĝejoj, inkluzive de la ''Duomo'' (katedralo) kaj Baptisterio, Santa Croce, Santa Maria Novella, San Miniato al Monte kaj pluraj aliaj en Florenco; la Domo kaj Baptisterio en Sieno; kaj la Domo kaj Baptisterio en Pizo. Toskanio ankaŭ estas konata pro siaj bonegaj muzeoj, precipe la ''Uffizi'' en Florenco sed ankaŭ la ''Bargello'' kaj ''Accademia'', la ''Musei dell'Opera del Duomo'' en Florenco kaj Sieno, la muzeo en la ''Palazzo Pubblico'' kaj la Pinakoteko en Sieno, kaj la ''Museo Archeologico'' en Areco, inter multaj aliaj. La urbeto San Gimignano meritas specialan mencion ĉar kvankam neniu el ĝiaj preĝejoj aŭ muzeoj estas tre grandaj, ĝi enhavas tiom da beleco en tiel malgranda areo. La urbo Pienza estas mem preskaŭ muzeo en la rondo, ĉar ĝia plej elstara pretendo je famo estas sia arkitekturo. Estas multaj aliaj belaj urbetoj kun bonega arto, inkluzive de Cortona. Kio poste? La beleco de la kamparo. Por kompreni toskanan pentrarton, oni devas vidi la toskanan kamparon, kiu krom la relative lastatempa enkonduko de sunflora kultivado estas ankoraŭ simila al tio, kion oni povas vidi en pentraĵoj de grandaj gotikaj pentristoj kiel Giotto (florentino), Simone Martini kaj Duccio ( Sienese). === Parkoj === * Nacia Parko de la Tosk-Emiliaj Apeninoj - ĝi etendiĝas laŭlonge ĉirkaŭ 60&nbsp;km de la altaj valoj de la torentoj Parmo kaj Baganza ĝis la ''Passo delle Forbici'', malfermiĝante por inkludi sur la toskana flanko la kalkecan masivon ''Pania di Corfino'', kaj en Emilio la ĉenon Alpoj de Succiso, Monto Cusna, la valo de la rivero Secchia kaj la izolita montaro ''Pietra di Bismantova''. http://www.parcoappennino.it/index.php * Nacia Parko de la Toskana Insularo - la Parko establiĝis en 1996 kaj ĝi kovras areon de pli ol 18.000 hektaroj aldone al 40.000 hektaroj da maro. Ĝi estas administrata de la samnoma organizo, kiu havas sian ĉefsidejon en Portoferraio (sur Elba Insulo). La Parko estas sub la jurisdikcio de la Provincoj de [[Livorno]] kaj [[Groseto]]. http://www.islepark.it/ * Nacia Parko de la Foreste Casentinesi, Monte Falterona kaj Campigna - Sekvante la Arnon kontraŭflue vi eniras la distrikton de Casentino ĉirkaŭita de montoj norde kaj oriente. Ĉi tie la Nacia Parko de la Foreste Casentinesi, Monte Falterona kaj Campigna proponas unike kortuŝan kaj neforgeseblan sperton: tiu de malkovri unu el la plej malnovaj arbaroj en Eŭropo. http://www.parcoforestecasentinesi.it/ * Maremma Regiona Parko - la Marema Regiona Parko (Parco Regionale della Maremma), ankaŭ konata kiel ''Uccellina Park'' (Parco dell'Uccellina) kovras marbordan regionon inter Principina a Mare kaj Talamone proksime de [[Groseto]], Magliano en Toscana kaj [[Orbetello]], ĝuste ĝis la trajnlinio [[Livorno]] – [[Romo]]. http://www.parco-maremma.it/index.php * Parko de Migliarino, San Rossore kaj Massaciuccoli - la Parko de Migliarino, San Rossore kaj Massaciuccoli estis establita en 1975 kaj kovras 24,000 hektarojn inter [[Pizo]], [[Viareggio]], San Giuliano Terme, Vecchiano kaj Massarossa. Kio igas ĉi tiun parkon tiel speciala estas tio, kio kuŝas ĉirkaŭ ĝiaj limoj: la Tirrenia Maro, Lago Massaciuccoli kaj la riveroj Arno, Serchio, Canale dei Navicelli kaj Morto e Burlamacca. http://www.parcosanrossore.org/ * Natura parko Montioni - administrita de la Urbaj Administracioj de [[Groseto]] kaj [[Livorno]]. Parko-statuso de 1998. La parko etendas al pli ol 7000 hektarojn kaj atingas la alteco de 300m ĉe Poggio al Checco, ĝia plej alta punkto. La teritorio havas grandan artan kaj kulturan heredaĵon, de antikvaj arkeologiaj trovaĵoj ĝis etruskaj kaj romiaj restaĵoj kiuj estis trovitaj sub mezepokaj konstruoj kiel ekzemple la ''Pievaccia'', la ruinoj de la kastelo ''Montioni Vecchio'' kaj Montioni Termalaj Banejoj. http://www.parcodimontioni.it/index.html * Parko de la livornaj montoj - ĝi ampleksas vastan areon inter la distriktoj de [[Livorno]], Collesalvetti kaj Rosignano Marittimo. Ĝia kromnomo estas "la perdita insulo" pro la fakto ke ĉi tiu terpeco estis insulo ĝis ĝi alkroĉis sin al la kontinento antaŭ miloj da jaroj. La parko havas ne nur areojn de elstara natura beleco sed ankaŭ estas tereno de interesaj arkeologiaj, artaj kaj kulturaj eltrovaĵoj. http://www.parks.it/parco.monti.livornesi/index.html * Arkeologia Parko de Poggibonsi - la vizito komenciĝas per mallonga dokumenta filmo, kiu ilustras la rezultojn de dek du jaroj da elfosado kaj la plej gravaj arkeologiaj, arkitekturaj kaj naturalismaj aspektoj de la Poggio Imperiale-ejo. * Parkoj de la Val di Cornia - la Parkoj de la Val di Cornia, en Toskanio, rakontas miljaran historion, kiu komenciĝas ĉe la etruska popolo kaj atestas jarcentojn da eltiro kaj prilaborado de metaloj, proponante ankaŭ grandiozajn naturajn, marbordajn kaj montetajn mediojn. La sistemo inkluzivas 2 Arkeologiajn Parkojn, Naturajn Parkojn, 3 Muzeojn, 1 Dokumentan Centron, inkluditaj en la areo de la kvin municipoj ĉe la ekstrema sudo de la provinco [[Livorno]], kontraŭ la Insulo Elbo. http://www.parchivaldicornia.it/index.php [[Dosiero:Villa medici di belcanto, villa inferiore 02.JPG|eta|Medici-aj Vilaoj kaj Ĝardenoj, [[Fiesole]]]] * Zoologia Parko de Eŭropa Faŭno en Poppi http://www.parcozoopoppi.it/ * Parko de Pinokjo - La Parko de Pinokjo estas en [[Collodi]], bela antikva vilaĝo, kiu restis preskaŭ senŝanĝa ekde la lasta jarcento. Ĝia ĉarma kolekto de domoj, enmetitaj inter la montetoj, kondukas la vojon al Vilao Garzoni kaj ĝia belega ĝardeno de la 19-a jarcento, ofte konsiderata inter la plej belaj en Eŭropo. http://www.pinocchio.it/epo/pinocchio/index.php * Medici-aj Vilaoj kaj Ĝardenoj en Toskanio - [[Monda heredaĵo de Unesko]] konsistanta el 16 gravaj kaj 11 negravaj vilaoj poseditaj de la potenca familio Medici en la 15-a-17-a jarcentoj. == Fari == [[File:02 Sienne vue de San Clemente.jpg|thumb|[[Sieno]]]] [[File:Sentiero della Bonifica.jpg|thumb|150px|La Vojo de Senmarĉigado en Valiano di Montepulciano]] Krom vagi en belaj urboj kaj rigardi renesancan arton, estas multaj aliaj aferoj, kiujn vi povas fari en Toskanio. Ekzemple, vi povas lerni kuiri aŭ simple gustumi toskanajn manĝaĵojn, fari montomarŝado, golfon aŭ iri al termofontoj. * '''[[Vojo de Senmarĉigado]]''' &mdash; La Senmarĉigada pado estas 62 km tercikla vojo. Ĝi evoluas sur la antikva vojo por la prizorgado de la ''Canale maestro della Chiana'', kiu kuras sur siaj bordoj, inter la urboj [[Areco]] kaj [[Chiusi]]. '''Vino-turismo''' La plej multaj el la gravaj tradiciaj vinproduktantoj situas laŭ la akso formita de Florenco kaj Sieno. La plej fama regiono estas [[Chianti]] kune kun najbaraj [[Montalcino]] kaj [[Montepulciano]]. La blankaj vinoj estas malpli famaj ol la ruĝaj, sed kiel escepto la ''Vernaccia'' de [[San Gimignano]] estas rekonita kiel DOCG-vino. La toskana vinindustrio multe evoluis dum la lastaj 30-40 jaroj, kaj la rezulto estas tio, kion oni nomas ''Supera Toskana'' vino, fame produktita en [[Bolgheri]] sed ankaŭ en [[Maremma]] kaj multaj aliaj. partoj de Toskanio. Toskanio ofertas bonegajn biciklajn ŝancojn, precipe la centran parton. La montetoj kaj malgrandaj urboj donas agrablan variadon, sed ĝi estas sufiĉe streĉa, ĉar julio kaj aŭgusto povas esti tre varmaj. {{-}} == Komuniki == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:Duomo di Lucca vom Torre Guinigi 2009-07.jpg|thumb|La Katedralo de [[Luko]] kaj la montetoj en la fono]] Toskana manĝaĵo estas konata pro sia relativa simpleco kaj sia dependo de la altkvalitaj ingrediencoj de siaj multaj bienoj. === Tradiciaj manĝaĵoj === Malgranda elekto de la riĉa regiona toskana kuirarto konsistas el: * ribollita - supo de pano kun legomoj * zuppa di verdure — verda legoma supo * pici — dikaj spagetoj * pasta e fagioli — pastaĵo kun fazeoloj * bistecca alla fiorentina (florenca bifsteko) * prosciutto Toscano - ŝinko kiu laŭleĝe povas esti nomata tia nur se ĝi estas produktita en Toskanio per tradiciaj metodoj. Male al la pli konataj prosciutto de [[Parmo]] kaj prosciutto de [[San Daniele]], kiuj estas kuracitaj uzante nur mar-salon, Prosciutto Toscano estas kuracita uzante specialan miksaĵon de mara salo kun diversaj lokaj spicoj, tiel donante al ĝi unikan guston. * desertoj ** panforte, tipa Siena densa kuko kun fruktoj kaj nuksoj ** cavallucci - Sienaj kristnaskaj kuketoj, faritaj kun migdaloj, kandizitaj fruktoj kaj ankaŭ spicoj kiel anizo kaj koriandro, kiuj supozeble devenas de la tempo kiam Sieno havis monopolon pri komerco kun la Oriento. ** ricciarelli - migdalpastaj kuketoj, ankaŭ specialaĵo de Sieno ** biscotti di [[Prato]], ankaŭ nomitaj ''cantuccini'' - la migdalaj biskvitoj, kiujn la plej multaj vojaĝantoj al Italio jam konas, originis de la toskana urbo Prato kaj daŭre estas fabrikitaj tie Krome, Toskanio havas siajn proprajn tradiciajn fromaĝojn, inkluzive de ''Pecorino Toscano'', multe pli milda fromaĝo ol la pli konata ''Pecorino Romano'', kaj ĝi estas bonegan akompanon al ''prosciutto e melone'' aŭ nur por manĝi kun freŝa pano, kaj ''Pecorino di Pienza'', eble la plej aprezita loka ŝaf-fromaĝo. === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == Toskanio havas pli ol 30 vinojn kun atestilo de ''Denominazione di origine controllata'', kelkaj el kiuj ankaŭ akiris la atestilon de ''Denominazione di origine controllata e garantiita''. La nomadoj atestas la fortan dediĉon de la homoj de ĉi tiu tero al vitkultivado, kaj ilia profunda scio pri vinfarad-teknikoj. Sed iuj el la plej bonaj toskanaj vinoj estas etikeditaj kun la malpli strikta ''Indicazione geografica tipica'', ofte signo de pli moderna, "internacia" vino. === Alkoholaĵoj === Toskanio estas inter la regionoj kiuj havas la plej altan vinproduktadon en [[Italio]], sed ĉi tio ne estas ĝia nura rekordo. [https://ricasoli.com/ Ricasoli] kiu venis en posedon de la Kastelo Brolio en [[Gaiole in Chianti]] en 1141, estas la plej malnova vinfarejo en [[Italio]], same kiel unu el la plej malnovaj en la mondo . Inter ĝiaj plej konataj DOCG-oj estas la prestiĝa '''Brunello di Montalcino''' kaj la universale konata '''Chianti''' (kaj la plej malnova Chianti Classico), same kiel: Carmignano, Elba Aleatico Passito, Montecucco Sangiovese, Morellino di Scansano, Suvereto, Val di Cornia Rosso, Vernaccia di San Gimignano (la nura blanka), kaj Vino Nobile di Montepulciano. La listo de toskanaj DOC-oj estas impona, sed inter ili sen dubo elstaras ĉiuj '''Bolgheri Sassicaia''', kies vinjaro 2015 ricevis la titolon de [https://top100.winespectator.com/2018/ plej bona vino. en la mondo]. Fine estas la ''superaj Toskanoj'', grupo de vinoj kiuj intence ne respektis la oficialajn diktaĵojn (el kiuj ankaŭ Sassicaia mem estis parto), do kvankam teknike ili estis "simplaj tablovinoj", hodiaŭ ili estas fakte prestiĝaj vinoj ofte je ekskluziva kosto, kiel la '''Tignanello''' kaj la '''Solaia''' de la Antinori kaj la '''Ornellaia''' de la Frescobaldi. Toskanio havas pli ol 30 vinojn kun ''Denominazione di origine controllata'' atestilo, kelkaj el kiuj ankaŭ akiris la ''Denominazione di origine controllata e garantita'' atestilon. La normadoj atestas la fortan dediĉon de la homoj de ĉi tiu tero al vitkultivado, kaj ilia profunda scio pri vinfaradteknikoj. Sed kelkaj el la plej bonaj toskanaj vinoj estas etikeditaj kun la malpli strikta ''Indicazione geografica tipica'', ofte signo de pli moderna, "internacia" vino. La demando pri kion trinki en Toskanio estas facile respondebla. La regiono estas fama pro siaj vinoj, precipe la ''sangiovese'', ruĝa ''Chianti'', ''Brunello di Montalcino'' kaj ''Vino Nobile di Montepulciano'' kaj la blanka ''Vernaccia di San Gimignano'' . El ĉi tiuj, Chianti povas esti io ajn, de malmultekosta, al tre kosta, se temas pri la plej bonaj ekzemploj de ''Chianti Classico'', mondklasa vino. La vinoj de Montalcino kaj Montepulciano estas ĝenerale de alta normo, kaj aparte Brunello regule ricevas multajn premiojn (io kio reflektiĝas ankaŭ pri la prezo). Se vi ne pretas pagi riĉaĵon por via vino sed tamen ŝatus ion bonan, kaj Montalcino kaj Montepulciano havas la ordinaran version de siaj vinoj, ''Rosso di Montalcino'' kaj ''Rosso di Montepulciano''. El tiuj tradiciaj vinoj eble nur Brunello havas la potencon akompani grandan florencan bifstekon, ''bistecca alla fiorentina''. Por io pli karnoplena, vi devas turni sin al la ''Superaj Toskanaj'' vinoj. Tiuj kutime uzas ''cabernet sauvignon'' por kompletigi aŭ por tute anstataŭigi la tradiciajn vinberojn. Famaj ekzemploj estas ''Sassicaia'' kaj ''Tignanello''. {{-}} == Loĝi == [[File:San Gimignano, Piazza delle Erbe.jpg|thumb|''Piazza delle Erbe'', [[San Gimignano]]]] Turisme, Toskanio ofertas multajn eblecojn, de la marbordo de [[Versilio]], kiu gastigas lokojn kiel [[Viareggio]] aŭ [[Forte dei Marmi]] aŭ arturbojn kiel [[Florenco]], [[Sieno ]], [[Luko]] kaj [[Pizo]]. Tamen, Toskanio ne estas malplena de pejzaĝoj, ĉar oni povas trovi multajn ''lit-matenmanĝojn'' kun mirindaj vidoj en la [[Chianti]] aŭ [[Maremma]], aŭ hotelojn en la gravaj centroj de la Toskana Riviero. Estas multaj hoteloj en la urboj, kiuj estas ĉefaj turismaj vidindaĵoj, inkluzive de Florenco kaj Sieno, kaj ankaŭ estas multaj agriturismoj kaj vilaoj en la kamparo. Se vi serĉas malpli multekostan loĝejon, vi pli verŝajne trovos ĝin pli proksime al fervojaj stacidomoj en urboj kiel Florenco, sed en iuj aliaj urboj fervojaj stacidomoj estas ekster la urbomuroj, kaj kelkaj gravaj cellokoj kiel ekzemple [[San Gimignano]] tute ne havas fervojan stacidomon. Vi ankaŭ povas provi vian bonŝancon ĉe lokaj turismaj agentejoj, kiuj povas havi liston de relative malmultekostaj loĝejoj, kiel apartamentoj por luo tage aŭ semajne, kaj ''pensioni'' (kiuj provizas ''pensione completa'' tiel estas 3 manĝojn tage). === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Esperanto == La itala kongreso de Esperanto en la jaro 2024 okazis en la fama toskana urbeto [[Montecatini Terme]] === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === Dum la Itala Kongreso de Esperanto, kiu okazis de la 24-a ĝis la 31-a de aŭgusto 2024 en [[Montecatini Terme]], specialan seminarion pri la kongresa temo "Esperanto por lingva kaj interkultura kompetento" gvidis Duncan Charters kaj Ilona Koutny. == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == [http://www.turismo.intoscana.it/site/ '''Turismo en Toskanio'''], (itallingve). {{Uzebla|Toskanio}} {{Parto de|Centra Italio}} [[Kategorio: Regionoj de Italio]] 3dipnc7wj3a94ehb9gbo0slvj97vpqc 0 4483 73553 71161 2026-10-23T18:02:23Z Rdelre 27 Kategorio 73553 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Naples from the Castello Sant Elmo with Abbazia San Martino the port and the Vesuv.jpg}} {{Informkesto regiono | nomo= Kampanio<br/><small>(''Campania'')</small> | bildo= File:Amalfi Coast and Sicily Tour - Capri Coastal Hike.jpg | bildotitolo= | flago= | flagograndeco= | situo= | ĉefurbo = [[Napolo]] | ĉeflingvo = | areo = 13 671 | loĝantaro = 5 772 625 (2019) | monunuo = | elektro = | antaŭkodo = | horzono = }} '''[[w:eo:Kampanio|Kampanio]]''' (itale: ''Campania'', elp. /Kam'panja/; latine: ''Campania'') estas regiono de suda [[Italio]]. La nomo ''Campania'' estis jam uzata sub Romio sed tiam ĝi rilatis nur al la norda parto de la nuna regiono, ofte akompanata de la adjektivo ''felix'' (''Campania felix'' = feliĉa Kampanio, pro la fruktodoneco de tiu ebenaĵo (''campus'' = ebenaĵo, kamparo). Fakte, la norda parto estas tute malsama de la suda kaj de la plej ena centro, kiuj estas pli malriĉaj kaj malpli dense loĝataj. Inter la du estas la areo de la golfo de Napolo, kiuj allogas multegajn turistojn sed estis ekde la antikva tempo ankaŭ tre grava ekonomie. Elstaras en Kampanio la vulkano [[Vezuvio]] (''Vesuvio /ve'zuvi̯o/''), nuntempe dormanta, kaj la insuloj, inter kiuj tre fama estas [[Kaprio]] (''Capri /'kapri/''). Inter la multaj postrestaĵoj de la antikva tempo, tre fama estas [[Pompejo]] (''Pompei /po'mpɛi/''), la romia urbeto detruita de la kolero de Vezuvio. == Urboj == Ĉirkaŭ 1 miliono da loĝantoj: * [[Napolo]] (it. ''Napoli /'napoli/''), ĉefurbo de Kampanio kaj plej granda urbo de Suditalio Pli ol 100mil loĝantoj: * [[Salerno]] (it. ''Salerno /sa'lɛrno/''), duklanda ĉefurbo dum la Mezepoko * [[Giugliano]], antaŭurbo de Napolo (turisme ne grava) Kelkaj kun pli ol 50mil loĝantoj: * [[Avelino]] (it. ''Avellino'') * [[Battipaglia]] * [[Benevento]] (it. ''Benevento /bene'vɛnto/''), duklanda ĉefurbo dum la frua Mezepoko * [[Castellammare di Stabia]], ĉemara urbo kun kelkaj monumentoj, apud la antikva ''Stabia'' * [[Cava de' Tirreni]] (''/'kava deti'rrɛni/''), fama pro sia abatejo * [[Herkulano]] (itale ''Ercolano /Erko'lano/'', latine ''Herculaneum''), detruita de Vezuvio samtempe kiel Pompejo * [[Kaserto]] (it. ''Caserta /ka'zɛrta''), fama pro reĝa palaco kun vastaj ĝardenoj ** [[Portici]] (''/'pɔrtiĉi/'') ** [[Pozzuoli]] (''/po'dzwɔli''), en la vulkana areo de la Kampoj Flegreaj ** [[Torre del Greco]] * aliaj menciindaj urbetoj: ** [[Amalfi]], dum la Mezepoko mara respubliko ** [[Ariano Irpino]] ** [[Kapŭo]] (it. ''Capua /'kapŭa/''), mezepoka urbo ** [[Eboli]] ** [[Nola]] ** [[Padula]], kun fama abatejo ** [[Pertosa]], kun kaverno trairita de subtera rivero ** [[Pompejo]] (it. ''Pompei /pom'pɛi/'', latine ''Pompeii''), fama romia urbo periinta dum la erupcio de Vezuvio en la 1-a jarcento p.K. ** [[Sala Consilina]] ** [[Santa Maria Capua Vetere]] ** [[Sant'Agata dei Goti]] ** [[Sapri]] ** [[Sessa Aurunca]] ** [[Sorrento]] ** [[Teano]] ** [[Telese Terme]] == Aliaj cellokoj == * Insuloj: ** [[Kapreo (insulo)|Kapreo]] (''Capri'') ** [[Iskio]] (''Ischia'') ** {{Li|Procida}} * Naturaj vidindaĵoj: ** {{Li|Alburno}} (montaro) ** {{Li|Amalfa Marbordo}} (roka marbordo + historiaj urbetoj) ** {{Li|Cilento}} (nacia parko) ** {{Li|Flegreaj Kampoj}} (vulkana areo) ** {{Li|Matese}} (montaro) ** {{Li|Oazo de Serre-Persano}} (protektata areo) ** {{Li|Palinuro}} (roka marbordo) ** {{Li|Vezuvio}} (fama vulkano) * Restaĵoj de antikvaj urboj: ** {{Li|Elajo}} (''Elea/Velia'') ** {{Li|Kumo}} (''Kyme/Cuma'') ** {{Li|Paestum}} ** {{Li|Pompejo}} ** {{Li|Herkulano}} * Religiaj cellokoj: ** {{Li|Montevergine}} == Kompreni == Pluraj estas la allogoj de Kampanio por la turistoj: * la antikva historio, kiu lasis plenajn urbojn en [[Pompejo]], [[Herkulano]], ''[[Paestum]]'', [[Elajo]] ktp kaj individuajn monumentojn en aliaj lokoj; * la posta historio, kiu lasis vidindaĵojn precipe en [[Napolo]], [[Amalfi]], [[Salerno]], [[Caserta]], [[Capua]], [[Benevento]], sed ankaŭ aliloke; * la maro, danke al longaj sablaj plaĝoj (norde de Napolo kaj inter Salerno kaj Agropoli) kaj al sinsekvo de krutaĵoj kaj plaĝetoj en la plimulto de la ceteraj marbordoj (insuloj, [[Ĉilento]], marbordoj apud Amalfi kaj Sorrento); * la popolarto, al kiu estas aldoninda ankaŭ aparta popola kuirarto; * la vulkanaĵoj, inter kiu elstaras la fama vulkano [[Vezuvio]], sed menciindas ankaŭ malpli famaj lokoj (la ''Solfatara'' de [[Pozzuoli]], la vulkana lago ''Averno'' antikve taksata kiel la eniro al la lando de la mortintoj, la plaĝoj de [[Forio]] kun subakvaj varmaj fontoj). === Historio === === Klimato === == Eniri == <!-- <mapframe text="Mapo de Latio" width="450" height="500" zoom="8" latitude="41.9" longitude="12.8" align="right" > { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "title": "Flughaveno Fiumicino", "marker-symbol": "airport", "marker-size": "medium", "marker-color": "903090" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.239, 41.80] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Flughaveno Ciampino", "marker-symbol": "airport", "marker-size": "medium", "marker-color": "903090" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.597, 41.80] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Fervoja Stacidomo Termini", "marker-symbol": "rail", "marker-size": "medium", "marker-color": "209090" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.50, 41.90] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Ŝosea Budo ''Roma Nord'', A1/E35", "marker-symbol": "car", "marker-size": "medium", "marker-color": "209090" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.6049, 42.1388] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Ŝosea Budo ''Roma Est'', A1/E35", "marker-symbol": "car", "marker-size": "medium", "marker-color": "209090" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.704, 41.926] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Ŝosea Budo ''Roma Sud'', A1/E35", "marker-symbol": "car", "marker-size": "medium", "marker-color": "209090" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.653, 41.833] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Haveno de Civitavecchia", "marker-symbol": "ferry", "marker-size": "medium", "marker-color": "209090" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[11.8, 42.1] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Haveno de Anzio", "marker-symbol": "ferry", "marker-size": "small", "marker-color": "209090" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.63, 41.45] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Haveno de Formia", "marker-symbol": "ferry", "marker-size": "small", "marker-color": "209090" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[13.6, 41.25] } }, ] } </mapframe> !--> === Eniri avie === === Eniri trajne === === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Piediri === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Veturi aŭte === === Bicikli === == Vidi == <!--40.781/14.389!--> <br style="clear:both;" /> == Fari == == Komuniki == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Esperanto == === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo}} {{Parto de|Suda Italio}} [[Kategorio: Regionoj de Italio]] 4b42icmklpaxy3ath7zetq2ven454yj 0 4731 73549 72016 2026-10-23T17:59:05Z Rdelre 27 Kategorio 73549 wikitext text/x-wiki {{Rubando|}} {{Informkesto regiono | nomo= Sicilio<br><small>(''Sicilia'')</small> | bildo= Dosiero:Catania-etna.JPG | bildotitolo= | flago= | flagograndeco= | situo= | ĉefurbo = Palermo | areo = 25 832 km² | loĝantaro = 4 953 000 (2020) | horzono = }} '''{{W|Sicilio}}''' (itale: ''Sicilia'' elp. ''siĉilja'') estas regiono en suda [[Italio]], entenanta la samnoman insulon (la plej grandan en la Mediteraneo) kaj plurajn malgrandajn insuletojn apude. == Kompreni == Sicilio estas mezgranda insulo (25.426&nbsp;km²), la plej granda en la Mediteraneo, kun pli-malpli triangula formo. Administrative, la regiono (25.832&nbsp;km²) entenas ankaŭ plurajn apudajn insuletojn (tri insularojn: Eolie, Egadi, Pelagie, kaj aldone Ustica kaj Pantelleria), kiuj sume okupas malpli ol 2% de sia tuta areo. La ĉefurbo kaj plej granda urbo estas [[Palermo]]. Alia granda urbo estas [[Katanio]]. En Sicilio situas la plej granda vulkano en Eŭropo, Etno (''Etna''), kaj pluaj vulkanoj en kelkaj insuletoj. Estas ankaŭ alispecaj montoj, ĝis preskaŭ 2000m. Al uloj amantaj maron, Sicilio oferas longegajn marbordojn kaj sablajn kaj rokajn. Por uloj amantaj historiajn restaĵojn, Sicilio estas riĉa je konstruaĵoj de la antikvaj helenoj, kiuj fondis plurajn gravajn kolonjojn en la insulo. Ankaŭ estas antikvaj restaĵoj de Fenicoj kaj Romianoj. Abundas mezepokaj kaj barokaj preĝejoj, kasteloj, palacoj, en kiuj miksiĝas la artaj tradicioj de pluraj popoloj - araboj, bizancanoj, normandoj, katalanoj, hispanoj ktp Uloj amantaj bonan manĝadon trovos en Sicilio bongustan kaj varian tradician kuirarton. === Tereno === [[Dosiero:Sicily-mountains-map-bjs.jpg |right |180px]] Agrikulturo estas la ĉefa resurco de la sicilia ekonomio. La ebenaĵoj estas ĉefe kultivataj per citrusoj kaj olivarboj, dum kelkaj montetaj areoj estas ĉefe kultivataj per tritiko, sekvataj de vinberoj, migdaloj, faboj, tomatoj kaj aliaj legomoj. Turismo en la ne-marbordaj areoj ne estas ankoraŭ sufiĉe disvolviĝita. La fiŝproduktado de Sicilio konsistigas ĉirkaŭ kvaronon de la totalo de Italio. La diversaj industriaj kompleksoj en Sirakuzo, Augusta kaj Gela estas uzataj por la petrolkemia industrio. En norda Sicilio estas kalkoŝtona montoĉeno, sekvaĵo de Apeninoj, pli-malpli malaltiĝanta de oriento al okcidento. La plej alta pinto atingas 1979m. Oriente estas la granda vulkano '''{{W|Etna|Etno}}''' (itale ''Etna''), ĉ. 3300m, norde de la urbo Katanio. En la plej suda angulo estas la montoj Ibleaj (''Iblei''), kies plej alta pinto estas alta nur 987m. Dikaj kalkoŝtonaj tavoloj, kun profundaj, krutaj valoj, kaŝas en sia profundo eksan submaran vulkanaron, ekerupciintan antaŭ 200 milionoj da jaroj. Ebenaĵoj estas malgrandaj kaj riveroj mallongaj. La plej longa rivero en Sicilio (''Salso'') estas nur 144km longa. Ĉirkaŭ Sicilio estas pluraj insuletoj, el kiuj la plej granda ([[Pantelerio]], itale ''Pantelleria'') havas areon nur de 85 km². La plej turismaj insuletoj estas la '''[[Liparaj insuloj]]''' (ankaŭ "Eolaj"; itale ''Isole Lipari'' aŭ ''Eolie''), insularo de vulkan-devenaj insuloj, kun du aktivaj vulkanoj sur la insuloj ''Vulcano'' kaj ''Stromboli''. === Historio === [[File:Antichipopolisicilia.png|thumb|250px|Antikvaj popoloj de pratempa Sicilio]] ==== Prahistorio ==== [[Dosiero:Pantalica_le_tombe.jpg |eta |maldekstre |180px |Tomburbo de Pantaliko]] Prahomoj ekloĝis en Sicilio verŝajne antaŭ 20-30mil jaroj, kiam eblis marŝi de Afriko al Sicilio senboate. Je la komenco de la 2-a jarmilo a.K. en Sicilio loĝis la {{W|Sikeloj}} (oriente) kaj la {{W|Sikanoj}} (okcidente). Ili jam konis agrikulturon, bredadon kaj eĉ bronzon (feron pli malfrue, dum la 1-a jarmilo a.K.), kaj postlasis monumentojn kiuj povas interesi turistojn. Inter ili, la tomburbo ("nekropolo") de '''[[Pantaliko]]''', en la montetoj okcidente de Sirakuzo, estas tiom grava ke Unesco enmetis ĝin en la liston de la {{W|Monda Heredaĵo}}. Estas aliaj similaj tomburboj, malpli vastaj, en sudorienta Sicilio, kaj malsamaj tomburboj apud Palermo ([[Alia]]). Pluaj menciindaj monumentoj estas la bronzepoka vilaĝo trovita en la insulo [[Panareo]] ([[Liparaj insuloj]]) kaj {{W|dolmeno}}j en pluraj lokoj. <br style="clear:both;" /> ==== Antikva historio ==== [[File:Les fondations (première et secondaire) grecques des cités de Sicile & dates de fondations.jpg|thumb|250px|Mapo de la grekaj kolonioj en Sicilio]] Grandajn ŝanĝoj alportis al Sicilio la influo kaj poste la konkero de transmaraj civilizoj: la {{W|Punoj}} kaj la {{W|Grekoj}}. Multaj atestoj de la greka periodo ankoraŭ hodiaŭ restas, precipe la antikvaj temploj en la Valo de la Temploj en Agrigento, la ruinoj de la antikva urbo Segesta (kie estas templo kaj teatro) kaj la akropolo de Selinunte. De la posta romia regado sur la insulo restas gravaj monumentoj en Katanio (la romia forumo, la romia Odeono kaj kelkaj banejoj), en Sirakuzo (amfiteatro, katakomboj kaj romiaj banejoj), en Taormino (antikva teatro) kaj en Tindari (muroj, teatro greka kaj romia baziliko). Kun la kolapso de la Okcident-Romia Imperio, la vandaloj (440-493) kaj poste la Erulo-Ostrogotoj (493-555) alvenis sur la insulon. En la 6-a jarcento Sicilio pasis al la bizancanoj (535-963) de kiuj restas multaj ekzemploj de preĝejoj kaj rokaj loĝejoj en diversaj partoj de la insulo. (...) ==== Mezepoka historio ==== [[File:Assedio_di_Messina_1040.jpg|thumb|250px|La sieĝo de Mesino fare de la Araboj (1040)]] Araba dominado komenciĝis en la okcidenta parto de la insulo en 827 kun procezo de progresema kaj malrapida vastiĝo sur la insulo ĝis totala konkero. Palermo fariĝis la ĉefurbo de la Kalifujo de Sicilio. Sur la insulo restas multaj toponimoj derivitaj el tiu periodo (Caltanissetta, Mazara, Alcamo, ktp.) kaj ankaŭ vortoj de la sicilia dialekto. La konkero de Mesino fare de Rogero la 1-a ĉirkaŭ 1060 markis la komencon de la fino de la araba regado sur la insulo kiu nur finiĝis en 1091. Ruĝero la unua kaj la aliaj normandaj reĝoj kreis klerigitan kaj tolereman regnon kiu ekspluatis la plej bonajn rimedojn, arabajn, judajn, kaj latinajn por konstrui nekompareblajn konstruaĵojn: la preĝejo de San Giovanni degli Eremiti, la Palatina Kapelo, la Palacoo de la Normanoj kaj la Palazzo de la Kubo en Palermo. Krome, la diversaj surskriboj en kvar lingvoj tiam uzataj atestas pri tio. Pro heredaj kialoj, Sicilio pasis sub la regadon de Frederiko la 2-a von Hohenstaufen en 1194 kiu malfermis la ŝvaban epokon sur la insulo kaj la daŭrigon de periodo de grandiozeco kaj toleremo ĝis 1266. En ĉi tiu kulture riĉa kunteksto naskiĝis la sicilia poezia skolo kiu, laŭ multaj historiistoj, reprezentas la unuan veran skizon de la itala vulgara lingvo. (...) ==== Posta historio ==== post longa periodo de malbona regado de francoj kaj hispanoj, en 1734 sekvis la longa regado de la Burbonoj kiuj unuigis Sicilion kun la Reĝolando de Napolo (Reĝolando de la Du Sicilioj). Per la fama surteriĝo de la "Ruĝaj Ĉemizoj" de Garibaldi en 1861 en Marsalo, kaj la sekva konkerado de la insulo, unuiĝis la sudon al la nordo de Italio. La okazaĵoj de tiuj tagoj estas majstre rakontitaj en la fama romano '''Il Gattopardo''' de '''Tomasi di Lampedusa'''. La unuaj jaroj da unuigo estis malbonaj por la insulo, ĉar ĝi iĝis pli malriĉa, kaj tio kreis fekundan grundon por ribeloj. La ordo establita poste de la faŝisma reĝimo, tamen, ankoraŭ pli malriĉigis la insulon kiu poste kiel la tuta Italio estis trenita de faŝismo en la Duan Mondmiliton, iĝante batalkampo en 1943 kun la Aliancanoj sur la suda marbordo de Sicilio inter Gela kaj Sirakuzo. En 1946 la insulo akiris specialan statuson kun sia propra parlamento kaj regiona asembleo. (...) === Etnoj === La plimulto de la loĝantoj en Sicilio (nekonsiderante enmigrintojn) estas kompreneble italoj. Ili parolas tradicie la sicilan dialekton; multaj fakuloj taksas apartan lingvon (la {{W|sicilia lingvo|sicilian lingvon}}), kaj efektive la sicilia, kiel la plej multaj italaj "dialektoj", estis fakte lokaj, sendependaj lingvoj rekte derivitaj el la latina, sed nuntempe iĝas dialektoj de la itala pro la unuiga influo de la nacia lingvo). Estas ankaŭ vikipedio en la sicila ([https://scn.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0ggina_principali Pàggina principali]). La sicilia mem enhavas kelkajn dialektojn. La oficiala lingvo estas ĉiukaze la itala, kaj estas ankaŭ multaj homoj kiuj parolas denaske nur la italan. En Sicilio estas tamen ankaŭ ''lingvaj insuloj'': * ĉ. 60mil homoj (en 14 komunumoj, inter kiuj [[Nicosia]] kaj [[San Fratello]]) parolantaj norditalajn dialektojn, idoj de homoj movitaj ĉi tien de la Normandoj dum la Mezepoko; * ĉ. 30mil homoj (en 5 komunumoj, inter kiuj [[Piana degli Albanesi]]) parolantaj apartan dialekton de la albana, idoj de fuĝintoj venantaj de la nuna Albanio kiam ĝi estis konkerita de la {{W|Otomana imperio}} (ĉ. 1300); la dialekto restis pli simila al la mezepoka albana lingvo ol al la nunaj dialektoj en Albanio; * tre malmultaj homoj apud Mesino parolantaj apartan dialekton de la greka lingvo, ankaŭ parolatan en Kalabrio kaj Apulio; ili estas idoj de la grekoj kiuj loĝis en Sicilio kaj Suditalio dum la antikva tempo. * La ĉeesto de multaj enmigrintoj el la marbordoj de Afriko signifas, ke la araba aŭ tunizia estas vaste parolata en la areoj kie estas la plej granda nombro da enmigrintoj, kiel ekzemple Mazara del Vallo. === Klimato === La klimato en Sicilio estas tipa mediteranea klimato. Vintroj estas malvarmetaj sed ne plene malvarmaj. La nokta temperaturo tre malofte falas sub nulon (ne ĉiun vintron, kaj neniam longe); kutime dum vintraj tagoj la temperaturo varias de 6°C al 15°C. Someroj estas varmaj, kaj povas esti tre varmaj en kelkaj jaroj. La temperaturo povas superi 40°C, kvankam plej ofte ĝi atingas 30°-35°C dum la plej varma parto de la someraj tagoj. Tamen la temperaturo dependas de la alto. Sur la vulkano Etno (kiu superas 3000m) povas esti malvarme eĉ somere. Pluvoj estas abundaj nur vintre (10-15 pluvaj tagoj monate). Dum julio kaj aŭgusto pluvas kutime nur 1-2 tagojn monate. == Subregionoj == La sicilia regiono povas esti dividita en la jenajn areojn de turisma intereso: {{Listo de regionoj | mapo= Mappa turistica sicilia.png | titolomapo= Turismaj areoj de sicilio | tekstomapo= | grandecomapo= 400px | nomoregiono1= [[Okcidenta Sicilio]] | kolororegiono1= #B5D29F | elementojregiono1= | priskriboregiono1= Okcidenta Sicilio konsistas el la provinco de Agrigento, (kiu frontas al la Sicilia Maro kaj la Sicilia Markolo, kiu apartigas ĝin de la marbordoj de Tunizio), la provinco de Palermo, (kiu frontas al la malsupra Tirena Maro), kaj la provinco de Trapani, (kiu frontas al la Sicilia Markolo kaj parto de la Golfo de Castellammare, kiu malfermiĝas al la Tirena marbordo). La teritorio de okcidenta Sicilio proksimume respondas al la antikva "Iqlīm de Mazara" establita en la araba periodo. | nomoregiono2= [[Nordorienta Sicilio]] | kolororegiono2= #D09440 | elementojregiono2= | priskriboregiono2= Nordorienta Sicilio konsistas el la provinco de Katanio (kun la vasta Golfo de Katanio ĉe la ionika marbordo), la provinco de Enna, kaj la metropola urbo Mesino, kiu estas la ''enirejo'' al la itala duoninsulo. La teritorio de nordorienta Sicilio proksimume respondas al la antikva "Iqlīm di Dimnasc" establita dum la araba periodo. | nomoregiono3= [[Sudorienta Sicilio]] | kolororegiono3= #D56D76 | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Sudorienta Sicilio konsistas el la provinco Ragusa, la vasta Golfo de Gela ĉe la suda marbordo, kaj la provinco Sirakuza. La teritorio de sudorienta Sicilio proksimume korespondas al la antikva "Iqlīm di Noto" establita dum la araba periodo. }} == Urboj == La ĉefaj urboj estas: * '''[[Palermo]]''' (itale ''Palermo'' /pa'lɛrmo/), antikva urbo, nuntempe regiona ĉefurbo, kun ĉ. 650mil loĝantoj * '''[[Katanio]]''' (itale ''Catania'' /ka'ta:nja/), fondita de la antikvaj grekoj ĉe la piedo de [[Etno]], kun ĉ. 300mil loĝantoj * '''[[Mesino]]''' (itale ''Messina'' /me'ssina/), la plej proksima al Kalabrio, kun ĉ. 200mil loĝantoj Pli malgrandaj urboj, ĉefurboj de provincoj, estas: * [[Agriĝento]] (it. ''Agrigento'') * [[Kaltaniseto]] (it. ''Caltanissetta'') * [[Enno]] (it. ''Enna'') * [[Raguzo]] (it. ''Ragusa'') * [[Sirakuzo]] (it. ''Siracusa'') * [[Trapanio]] (it. ''Trapani'') === Esperantaj urboj === * '''[[Mazara del Vallo]]''' gastigis la {{W|Itala Kongreso de Esperanto|Italan Kongreson de Esperanto}} en 2012 * '''[[Sant'Angelo di Brolo]]''' apud Mesino estas, laŭ decido de la urbestraro, ekde 2014 "esperanta komunumo" === Aliaj cellokoj === Estas pluraj urbetoj interesaj por turistoj pro siaj monumentoj, marbordoj aŭ festivaloj. Aliaj gravaj cellokoj estas la vulkano '''{{W|Etno}}''' (it. ''Etna'') kaj la apuda Gorĝo de [[Alkantaro]] (it. ''Alcantara''). Ĉiuj insuletoj estas ĉarmaj kaj vizitindaj, kvankam kelkaj postulas longetan ŝipveturadon (ekzemple, necesas 3 horoj de Palermo al [[Ustica]] kaj ĉirkaǔ 6 aǔ pli de [[Trapani]] al [[Pantelleria]]). == Eniri == === Eniri avie === La plej gravaj flughavenoj en Sicilio estas en Palermo kaj Katanio. Alia menciinda flughaveno estas en Trapani. Pli malgrandaj flughavenoj estas en Comiso, Pantelleria kaj Lampedusa. La vojaĝantoj celantaj la urbon Messina povas flugi ankaŭ al Reggio Calabria, en la apuda Kalabrio. === Eniri trajne === Kvankam ne estas pontoj aŭ galerioj de Kalabrio al Sicilio, eblas atingi Sicilion trajne. Estas apartaj pramoj transportantaj trajnojn kune kun la vojaĝantoj inter Villa San Giovanni en Kalabrio kaj Mesino en Sicilio. La plimulto de tiuj trajnoj veturas de Romo al Palermo aŭ Katanio, kun ĉefaj haltoj en Napolo, Salerno, Mesino (estas ankaŭ pluaj haltoj). Kelkaj trajnoj veturas nokte kaj entenas diverstipajn litojn. La vojaĝo de Romo al Palermo daŭras kutime ĉirkaŭ 11 horojn, de Romo al Katanio ĉ. 10h. === Eniri ŝipe === Kompreneble, ŝipoj kaj pramoj estas kutima maniero por atingi insulon. La plej gravaj havenoj en Sicilio estas Palermo, Katanio, Mesino kaj Trapanio. Pluaj menciindaj havenoj estas Milazzo kaj Termini Imerese ĉe la norda marbordo, Porto Empedocle kaj Pozzallo ĉe la sudokcidenta. Oftaj pramoj transiras la markolon inter Kalabrio (''Villa San Giovanni'') kaj Sicilio (Mesino). Aliaj gravaj maraj kunligoj inter Suditalio kaj Sicilio (plejparte pramoj) estas inter Napolo aŭ Salerno kaj Palermo / Milazzo / Mesino / Katanio / Termini Imerese. Multaj kompanioj ebligas ke aŭtoveturantoj vojaĝu tage aŭte kaj nokte ŝipe, se tion ili ŝatas. Aldonaj pramoj (aŭ ŝipoj) kunligas regule Sicilion kun Civitavecchia, Cagliari, Livorno, Ĝenovo, Tunizo, Malto (inter Malto kaj Katanio aŭ Pozzallo). Estas ankaŭ rektaj kunligoj de Napolo / Salerno / Vibo Valentia al la insuloj Eoliaj. Ekzemploj estas: * longaj kunligoj (ofte noktaj): Napolo-Palermo 11-12h, Ĝenovo-Palermo ĉ. 21h, Tunizo-Palermo 11-12h, Malto-Katanio 7h * mallongaj kunligoj: Villa San Giovanni-Mesino 0h20, Malto-Pozzallo 1h45 Informoj troveblas interrete ekzemple ĉe: * [https://www.traghettilines.it/ TraghettiLines] (en 5 lingvoj) * [https://www.directferries.it/ Direct Ferries] (en pluraj lingvoj) * [https://www.aferry.it/ aferry] (en pluraj lingvoj) === Eniri buse === === Eniri aŭte === == Moviĝi == === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi ŝipe ==== Por atingi insuletojn necesas uzi ŝipojn (kutime pramojn). La havenoj plej uzataj por atingi insuletojn estas: * por la Liparaj Insuloj: [[Milazzo]] apud Mesino * por Ustica: Palermo * por la Egadaj Insuloj kaj por Pantelleria: Trapani * por Lampeduzo: [[Porto Empedocle]] apud Agrigento ==== Transportiĝi buse ==== === Veturi aŭte === === Bicikli === === Piediri === == Vidi == <mapframe text="Sicilio" width="800" height="550" zoom="8" latitude="37.75" longitude="14" align="center" > { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "title": "Palermo", "marker-symbol": "10", "marker-size": "large", "marker-color": "0000ff" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[13.36, 38.12] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Katanio (''Catania'')", "marker-symbol": "11", "marker-size": "large", "marker-color": "0000ff" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[15.08, 37.51] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Mesino (''Messina'')", "marker-symbol": "12", "marker-size": "medium", "marker-color": "0000ff" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[15.55, 38.19] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Agriĝento (''Agrigento'')", "marker-symbol": "13", "marker-size": "large", "marker-color": "0000ff" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[13.58, 37.31] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Kaltaniseto (''Caltanissetta'')", "marker-symbol": "14", "marker-size": "small", "marker-color": "0000ff" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[14.06, 37.49] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Enno (''Enna'')", "marker-symbol": "15", "marker-size": "medium", "marker-color": "0000ff" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[14.28, 37.57] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Raguzo (''Ragusa'')", "marker-symbol": "16", "marker-size": "medium", "marker-color": "0000ff" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[14.72, 36.92] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Sirakuzo (''Siracusa'')", "marker-symbol": "17", "marker-size": "large", "marker-color": "0000ff" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[15.29, 37.07] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Trapanio (''Trapani'')", "marker-symbol": "18", "marker-size": "small", "marker-color": "0000ff" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.52, 38.02] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Palazzolo Acreide", "marker-symbol": "20", "marker-size": "small", "marker-color": "c0c000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[14.90, 37.06] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Pantalica", "marker-symbol": "21", "marker-size": "small", "marker-color": "c0c000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[14.98, 37.13] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Piazza Armerina", "marker-symbol": "22", "marker-size": "large", "marker-color": "c0c000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[14.37, 37.38] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Segesta", "marker-symbol": "23", "marker-size": "medium", "marker-color": "c0c000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.84, 37.94] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Selinunte", "marker-symbol": "24", "marker-size": "large", "marker-color": "c0c000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.825, 37.58] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Taormino (''Taormina'')", "marker-symbol": "25", "marker-size": "large", "marker-color": "c0c000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[15.29, 37.85] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Tindari", "marker-symbol": "26", "marker-size": "medium", "marker-color": "c0c000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[15.04, 38.145] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Acireale", "marker-symbol": "30", "marker-size": "small", "marker-color": "ff0000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[15.165, 37.61] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Alcamo", "marker-symbol": "31", "marker-size": "small", "marker-color": "ff0000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.97, 37.97] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Caltagirone", "marker-symbol": "32", "marker-size": "medium", "marker-color": "ff0000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[14.32, 37.23] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Cefalù", "marker-symbol": "33", "marker-size": "large", "marker-color": "ff0000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[14.02, 38.03] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Erice", "marker-symbol": "34", "marker-size": "large", "marker-color": "ff0000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.59, 38.04] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Gela", "marker-symbol": "35", "marker-size": "small", "marker-color": "ff0000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[14.24, 37.07] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Marsala", "marker-symbol": "36", "marker-size": "medium", "marker-color": "ff0000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.43, 37.8] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Mazara del Vallo", "marker-symbol": "37", "marker-size": "medium", "marker-color": "ff0000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[12.59, 37.65] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Modica", "marker-symbol": "38", "marker-size": "medium", "marker-color": "ff0000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[14.76, 36.33] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Monreale", "marker-symbol": "39", "marker-size": "medium", "marker-color": "ff0000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[13.29, 38.08] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Noto", "marker-symbol": "40", "marker-size": "large", "marker-color": "ff0000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[15.08, 36.88] } }, { "type": "Feature", "properties": { "title": "Randazzo", "marker-symbol": "41", "marker-size": "small", "marker-color": "ff0000" }, "geometry": { "type":"Point", "coordinates":[14.95, 37.88] } }, ] } </mapframe> '''Antikvaj postsignoj''' estas tre abundaj en Sicilio. La plej famaj estas grekaj konstruaĵoj, kiel la '''teatroj''' de [[Taormina]] ('''<span style="color:#c0c000;">25</span>'''), de [[Sirakuzo]] ('''<span style="color:blue;">17</span>'''), de [[Palazzolo Acreide]] ('''<span style="color:#c0c000;">20</span>''') aŭ la '''temploj''' de [[Agrigento]] ('''<span style="color:blue;">13</span>'''). En okcidenta Sicilio, en [[Selinunto]] kaj en [[Segesto]], troveblas temploj influitaj de la greka civilizo, sed ne propre grekaj. Aliaj antikvaj konstruaĵoj estas romiaj. Inter ili la plej fama estas verŝajne la '''romia vilao''' de [[Piazza Armerina]]. (...) == Fari == == Komuniki == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === La {{W|Sicilia kuirarto}} estas plejparte malsimila al la itala kuirarto, kvankam troveblas ankaŭ komunaj pladoj kaj pluraj reciprokaj influoj. Ene de ĝi, estas receptoj kutimaj nur en la okcidenta aŭ en la orienta parto de la insulo. Pluraj manĝaĵoj estas manĝeblaj dum promenado aŭ ĉe la bordo de la vojo. Inter ili: * '''{{W|aranĉinoj}}''' (it. ''arancini'', t.e. "oranĝetoj") (...) === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === La 79-a {{W|Itala Kongreso de Esperanto}} okazis en 2012 en Sicilio, en la urbeto Mazara del Vallo (okcidenta Sicilio). == Konsulejoj == En Palermo estas konsulejoj de pli ol 25 ŝtatoj, ankaŭ ekstereŭropaj, sed mankas en la listo pluraj gravaj landoj. Ekzemple, estas la konsulejoj de Aŭstrio, Hispanio, kaj Usono, sed mankas tiu de Francio. Malmultaj ŝtatoj havas konsulejon ankaŭ (aŭ nur) en Katanio. == Viziti plu == De Sicilio vi povas facile atingi [[Kalabrio]]n kaj [[Malto]]n. Ankaŭ [[Tunizio]] estas sufiĉe proksima. == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo}} {{Parto de|Italio}} [[Kategorio: Regionoj de Italio]] h9lf1d5r7pe0gumsducv4ul1ma0gfgm 0 4841 73547 73259 2026-10-23T12:41:45Z Rdelre 27 Kategorio 73547 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto regiono | nomo= Ligurio<br><small>(''Liguria'')</small> | bildo= Dosiero:Liguria_in_Italy.svg | bildotitolo= regiono Ligurio en Italio | flago= | flagograndeco= | situo= | ĉefurbo = Ĝenovo | areo = 5418 km² | loĝantaro = 1.510.199 (2025) | horzono = }} '''{{W|Ligurio}}''' ([[Itala_frazlibro|Itale]]: '''Liguria''' - elp. ''li'gurja''), estas marborda regiono en [[nordokcidenta Italio]]. == Sciindaĵoj == [[Dosiero:Map of region of Liguria, Italy, with provinces-it.svg|eta|La 4 provincoj de Ligurio]] Ligurio estas unu el la regionoj pli turismaj de Italio kaj de la mondo. Estas belegaj urboj de la landlimo kun Francio ([[Ventimiglia]]) ĝis la regiona limo kun [[Toskanio|Toskanio]] ([[La Spezia]]). Estas malgrandaj kaj rokaj strandoj kiel tiuj de la tiel nomataj [[Cinque Terre]], aŭ plaĝoj longaj kaj sablaj kiel en [[Alassio]]. Krome, en la landinterno, mezepokaj vilaĝoj kiel [[Triora]], estas kaŝita trezoro, kiu aperas kiel nova surprizo post ĉiu vojkurbiĝo. == Teritorio kaj turismaj lokoj == [[Dosiero:Palazzo della regione Liguria Genoa.jpg |eta|La palaco de la Regiono, en placo De Ferrari en Ĝenovo]]. [[Dosiero:Genova-Palazzo Ducale da Piazza Matteotti.jpg|eta|vertikala = 1.4|La Duka Palaco de Ĝenovo, la antikva loĝejo de la [https://eo.wikipedia.org/wiki/Do%C4%9Do Doĝo] dum la erao de la [https://eo.wikipedia.org/wiki/%C4%9Cenova_Respubliko Ĝenova Mara Respubliko]]] Ligurio konsistas el la ĉefurbo [[Ĝenovo]], kaj la du "rivieroj" (oriente kaj okcidente de Ĝenovo), inkluzive de iliaj internaj valoj kaj montoj. * La '''[[Okcidenta Riviero]]''', konsistas el la [[Riviero de la Floroj]] kaj la [[Riviero de la Palmoj]]. * La '''[[Orienta Riviero]]''', konsistas el la urbo Ĝenovo, la [[golfo Paradizo]] kaj tiu de [[Tigulio]] (kiuj ankaŭ estas parto de la metropola urbo Ĝenovo), kaj el la teritorioj de la [[Cinque Terre]] kaj de la [[Golfo de la Poetoj]], en provinco de Specjo. * La landinterno konsistas el la maraj alpoj, la liguria parto de la apeninoj, kaj iliaj valoj. La milda klimato favoras la vizito al la proksimaj vilaĝoj de la landinterno, kaj ankaŭ al siaj naturaj parkoj, idealaj por la ekskursoj, kiel tiu de la monto {{W|Bejgŭa natura parko|Bejgŭa}}, tiu de {{W|Regiona Natura Parko Antola|Antola}}, kaj de [[Regiona Natura Parko de Piana Crixia|Piana Crixia]]. == Provincoj (Subregionoj) == Administre la Liguria teritorio dividiĝas en kvar partoj: La metropola urbo Ĝenovo kaj tri provincoj: {|class="wikitable sortable" !Poz. !Provinco/Metropola urbo !Loĝantoj !Areo (km²) |- |'''1''' |[[Metropola urbo Ĝenovo|Ĝenovo]] |align=right| '''820.315''' |align=right| 1 833,79 |- |'''2''' |[[provinco Imperjo|Imperjo]] |align=right| '''213.446''' |align=right| 1.154,78 |- |'''3''' |[[provinco Savono|Savono]] |align=right| '''274.857''' |align=right| 1.546,29 |- |'''4''' |[[provinco Specjo|Specjo]] |align=right| '''218.143''' |align=right| 881,35 |} === Esperantaj urboj === [[Dosiero:Lanterna di Genova .jpg|thumb|La [[Ĝenovo#La_lanterno|Lanterno de Ĝenovo]], simbolo de la ĉefurbo]] [[Dosiero:Porta soprana Genova centro.jpg|eta|Supra Pordego apud la domo de Kristoforo Kolombo en la Ĝenova historia urbocentro]] * '''[[Ĝenovo]]''', (itale Genova, elp. ĜEnova kun plilaŭtiĝo sur la E), (ĉefurbo de Ligurio), (estas esperanta grupo) * '''[[Chiavari|Kjavario]]''' (itale Chiavari, elp. KJAvari kun plilaŭtiĝo sur la unua A), (estas esperanta grupo) * '''[[Specjo|Specjo]]''' (itale La Spezia, elp. La Specja) (estas esperantistoj en proksimaj vilaĝoj) * '''[[Rapallo]]''' (estas esperantistoj) * '''[[Bordighera|Bordigero]]''' (itale Bordighera, elp. Bordigera) (ĉe muzeo Bicknell estas artaĵoj kaj verkoj de la esperantisto '''{{W|Clarence Bicknell}}''') *'''[[Castellaro|Kastelaro]]''' (itale Castellaro, elp. Kastellaro) (nomita Esperanta Urbo pro la Itala kongreso kiu tie okazis antaŭ kelkaj jaroj) === Aliaj cellokoj === en la provinco Imperjo: * '''[[Imperjo]]''', (itale Imperia, elp. imPErja) * '''[[Sanremo]]''' * '''[[Ospedaletti]]''' * '''[[Ventimiglia]]''' en la provinco Savono: * '''[[Savono]] ''', (itale Savona, elp.SaVOna) * '''[[Alassio]] ''' * '''[[Albenga]] ''' * '''[[Loano]]''' * '''[[Sassello]]''' en la metropola urbo Ĝenovo: * '''[[Ĝenovo]]''', (itale Genova, elp. ĜEnova) * '''[[Recco]]''' * '''[[Camogli]]''' * '''[[Portofino]]''' * '''[[Santa Margherita Ligure]]''' * '''[[Zoagli]]''' * '''[[Sestri Levante]]''' * '''[[Moneglia]]''' en la provinco Specjo: * '''[[Specjo]]''', (itale La Spezia, elp. la SPEcja) * '''[[Arcola]]''' * '''[[Lerici]]''' * '''[[Porto Venere]]''' * '''[[Sarzana]]''' * '''[[Cinque Terre]]''' * '''[[Varese Ligure]]''' {{-}} == Fizika geografio == [[Dosiero:Vetta del Saccarello.JPG|eta|Plej alta monto de Ligurio: Monto Saccarello (''Sakarelo''), en la provinco Imperjo.]] === Ĝeneralaj aspektoj === Kun siaj 5.416,21 km² Ligurio estas unu el la plej malgrandaj regionoj de [[Italio]], sed ĝi estas unu el la plej dense loĝataj, ĉar ĝi gastigas 1.552.545 loĝantoj kun denseco de 287 loĝ/km², multe super la landa averaĝo. La arbaroj kovras 62,6% de ĝi, sed estas evidente, ke ekzistas granda diferenco inter la denseco de loĝantoj en la landinterno (en kiuj estis fenomenoj de senpopoliĝo kaj migrado al marbordaj urboj) kaj tiu de la marbordo, kiu proksimas al 1000 loĝantoj/km². La regiono konsistas el la Liguriaj Alpoj kaj la Liguriaj Apeninoj norde kaj la Ligura Maro sude. La alpa/apenina kresto estas ekstreme kompakta kaj alta okcidente, kie leviĝas tre altajn alpajn grupojn (malantaŭ [[Ventimiglia]], dum en aliaj sekcioj (ekzemple en la landinterno de Savono kaj Ĝenovo) la monta baro ne estas tre alta kun mallongaj transversaj valoj kaj pasejoj, kiuj ne atingas 500m de alteco super la marnivelo. (Monteto de Kadibono, Pasejo de la Ĝovoj, Crocetta d'Orero). La Liguria Maro, frontanta Ligurion, estas parto de la Mediteranea Maro kaj la Ĝenova Golfo konsistigas gravan parton de ĝi, dum la dua plej granda golfo estas tiu de Specjo. En la orienta parto de la ĝenova golfo estas la golfo de [[Tigulio]], (kiu etendiĝas de [[Portofino]] ĝis [[Sestri Levante]]). La marbordoj estas ĝenerale altaj, rokaj, dentitaj, precipe en la [[Orienta Riviero]], dum en la [[Okcidenta Riviero]] estas preskaŭ perfekta alterno inter rokoj super la maro kaj sablaj plaĝoj. La marbordoj foje estas interrompitaj de estuaroj de malgrandaj riveroj, ofte torentaj, kiuj plugas la teritorion perpendikulare al la marbordo sur la fundo de profundaj valoj. === Historio === [[Dosiero:Italic-map-it.svg|eta|mapo de Italio kaj ĝiaj prahistoriaj lingvoj. La antikva liguria (N4) plejprobale estis ne-hindeŭropa lingvo.]] [[Dosiero:Meyers b9 s0067b.jpg|eta|Ligurio en Romia Italio.]] [[Dosiero:Regio IX Liguria.jpg|eta|Mapo de la liguria teritorio en romiaj tempoj. Estas tre probable, ke la okcidenta limo estis la rivero Siagne.]] [[Dosiero:La Ligurie de Mercator 1576.jpg|eta|vertikala = 1.4| Antikva mapo de la liguria teritorio. En la mezepoko la provinco Canoa (Cannes) - Grassa (Grasse) estis aneksita al Francio kaj en la nordo la limo ne plu estis la rivero Pado sed la montoj Apeninoj.]] Antaŭ pli ol 2 000 jaroj la tuta nordokcidenta parto de Italio, inkluzive de kio nun estas la franca Lazura Bordo estis loĝata de la Liguroj, popolo pri kiuj oni malmulte scias pri ilia lingvo (probable ne-hindeŭropa); antikvaj liguroj vivis en prahistoria situacio (ili ne konis la skribado). La romianoj alveninte al ilia teritorio deskribis ilin kiel fortikajn homojn, nekredeble laboremajn. Kion ni nun nomas "ligurian lingvon" estas la latinida lingvo kiu formiĝis en ligurio post la falo de la romia imperio. Post la barbaraj invadoj kaj longobarda kaj franka okupado, en la lasta periodo de la mezepoko, la ĝenova respubliko iĝis mara potenco en la mediteraneo; En la 11a jarcento formiĝis la '''Ĝenova Mara Respubliko''', kiu atingis sian plej altan pinton de la mezo de la 13a jarcento ĝis la mezo de la 14a jarcento; La ekonomia forto de la '''Mara Respubliko''' manifestiĝis per 'kolonia imperio' ''ante litteram'' en forta kaj strikte ekonomia senco, kun politikaj fundamentoj faritaj de densa reto de politikaj-komercaj interkonsentoj tra la Mediteranea Maro kaj la Nigra Maro; Multaj estis la liguraj komercaj ĉeestoj de [[Ĝibraltaro]] ĝis [[Centra Azio]], kaj aliaj multegaj havenoj kaj komercaj vojkruciĝoj. Kuriozaĵo: Ĝenovo vendis la insulon Korsiko al Francio en 1768, unu jaro antaŭ la naskiĝo en Korsiko de la toskan-devena Napoleono; Ironie, estis la armeo de Napoleono kiu okupis Ligurion. Post la falo de Napoleono la Viena Kongreso aneksigis Ligurion al Piemonto. En la mezepoko la provinco Canoa (Cannes) - Grassa (Grasse), estis aneksita al Francio. Ĝis 1860 la administra distrikto de Ligurio, ankoraŭ inkluzivis la Provincon de Nico <ref> Ermanno Amicucci , '' Nico kaj Italio '', Mondadori, Milano 1939. </ref>, poste cedita al [[Francio]] post la Traktato de Torino de la 24a de marto 1860. La lasta parto de Ligurio cedita al francio estis la alta valo de la Roja kiu estis cedita de Italio al Francio en 1947. En tiu ĉi teritorio, kiam ĝi ankoraŭ apartenis al italio, la esperantisto Bicknell eltrovis la prahistoriaj ŝtongravuraĵoj de [https://eo.wikipedia.org/wiki/Monto_Bego Monto Bego]. En [[Monako]], ankoraŭ nun, la monaka liguria dialekto estas la oficiala lingvo (kune kun la franca). Kompreneble la liguria lingvo, post la unuiĝo de Italio (je la fino de la 19a jarcento), estis forte influita de la itala; tiu italigo de la liguria ankoraŭ daŭras, kaj nun oni povas diri ke la liguria iĝis itala dialekto. === Etnoj === Paroli pri etnoj estas ĉiam malfacile ĉar kompreneble homoj de ĉiam intermiksiĝas; La antikvaj liguroj estis miksaĵo de tri ĉefaj elementoj: 1) La kro-magnon-aj homoj, kiuj antaŭ ĉirkaŭ 25 000 jaroj, okupis la kavernojn de la Balzi Rossi, (hodiaŭ kelkajn metrojn trans la franca limo, ĉe la marbordo, tuj sub la vilaĝo Grimaldi). Ili estis altaj homoj, kaj vivis ĉasante. 2) La mediteraneaj popoloj, kun ilia civilizo de agrikulturo kaj ceramiko, kies spurojn ni nun povas vidi en la kavernoj de Finale en la nuna provinco Savono (precipe en la kavernoj Pollera kaj Arene Candide). Geedziĝo okazis, paca renkontiĝo inter la civilizo de ĉasistoj kaj tiu de kamparanoj. Tiuj ĉi du grupoj ambaŭ ne parolis hindeŭropaj lingvoj. 3) Tamen, komence de la Bronzepoko, hindeuropaj populacioj (keltoj) elverŝiĝis el la nordaj Alpoj, kaj miksiĝis kun la antaŭaj loĝantoj; en la sama tempo ankaŭ etruskoj alproksimiĝis; pri tio oni certas pro iuj surskriboj trovitaj: La unua estas statuo-steleo trovita en 1837 en Zignago (en la nuna provinco La Spezia), havas surskribon en la etruska alfabeto, sed en lingvo certe hindeŭropa: "Mezunemunis", ("mi (la bildigita dieco) en la mezo de la arbaro"). La dua en Ĝenovo, la surskribo (6-a jarcento a.K.) "Mi Nemeties" ("de mi, Nemetie") denove ligas la etruskan alfabetan kaj gramatikan sistemon, kun nomo certe kelta. Kiel tiu homaro nomis sin ne estas certe, ŝajnas ke ili rekonis sin kiel "Ambrones"; la nomon "Liguroj" atribuis al ili la grekoj (Ligusoj) kaj poste la Romianoj (Ligures), probable formante ĝin el antaŭhindeŭropa vorto "liga", ("marĉa loko", "marĉo"), ankoraŭ vivanta en la franca "lie" kaj en la provenca "lia": kaj tio estus ĉar la unua renkontiĝo inter la grekaj komercistoj kaj la indiĝenoj okazintus ĝuste sur la marĉaj bordoj de la enfluejo de la, tiam ligura, Rodano. La romianoj kompreneble alportis ilian lingvon, kiu, post la fino de la romia imperio transformiĝis al la nova (ĉifoje latinida), liguria lingvo; Poste alvenis longobardoj kaj frankoj kaj iom da ĝermanaj kaj francaj vortoj eniris en la lingvon; poste la ĝenova respubliko eniris en kontakto kun la araba mondo kaj iom da arabaj vortoj eniris en la lingvon; en la dektria jarcento la poeto Anonima Ĝenovano, (kromnomo, eble de Luketo), verkis la unuaj literaturaĵoj en la ĝenova "vulgara" lingvo; nuntempe la Historia Arkivo de la ĝenova komunumo konservas gravan ekzemplon de lia arto; temas pri 147 poeziaĵoj en la vulgara, kaj 35 en la latina, kio estas grava fonto de informoj pri la Ĝenovo de la 1200. Post la dua mondmilito granda enmigrado el suda italio alportis novajn akĉentojn kaj puŝis al la ĉiutaga utiligo de la itala anstataŭ de la liguria; En la lastaj jardekoj sufiĉe multaj enmigris el aliaj mondopartoj, kaj nun 9,1 procentoj de la loĝantaro de Ligurio estas ne-itala. (20 procentoj de la naskitaj infanoj en Ligurio nuntempe estas ne-italaj). Aliflanke la nuntempaj gepatroj ne plu instruas la ĝenovan al siaj infanoj; por eviti la tuta malapero de la lingvo, estas tamen kelkaj iniciatoj, ekzemple ludoj por la infanoj ligitaj al la uzo de la ĝenova lingvo. === Klimato === La formostrukturo de Ligurio (mallarĝa strio de tero inter maro kaj montaroj) iĝas ĝia klimato vere milda kompare kun la aliaj regionoj de norda Italio; tio kompreneble estas tute vere en la areoj proksimaj al la marbordo; la montaroj kiuj baras la vojon al la malvarmaj ventoj de la nordo tamen estas sufiĉe malvarmaj vintre, kaj tio eksplikas kial je distanzo de malmultajn kilometrojn oni havas tipe mediteranea klimato ĉe la maro kaj neĝo en la montaro. Alia diferenco estas inter Ĝenovo kaj la rivieroj dum vintroj: en Ĝenovo normale falas kelkajn centimetrojn da neĝo ciuj jaroj; en la rivieroj la samajn centimetrojn da neĝo falas unufoje en dek aŭ dudek jaroj. == Eniri == === Eniri avie === * Ĝenova Flugaveno "Cristoforo Colombo" http://www.airport.genova.it lat 44.41348 - long 8.837563 [[File:Aeroporto-Genova-GOA.jpg|eta|Flughaveno de Ĝenovo]] * Riviera Flughaveno - Albenga Flughaveno http://www.rivierairport.it lat 44.045833 - long 8.125556 [[File:Aeroporto di albenga da monte tirasso.jpg|eta|Flughaveno de Albenga]] Flughaveno 'Cristoforo Colombo' en Ĝenovo: je ĉirkaŭ 6 km de la centro, estas kunligita al la fervoja stacidomo de Ĝenovo 'Brignole' per '''Volabus''', buslinio en korespondo de la Aviadilaj alvenoj-ekiroj. Alia servo, "Genova Airlink", kunligas la flughaveno kaj la fervoja stacidomo Sestri Ponente, (malgranda stacidomo, la plej proksima al la flughaveno); Ĝi konektas en 5 minutoj la haltejon AMT en strato Cibrario, situanta ĉe la alteco de la fervoja piedirvojo, kaj la Alvenan Terminalon de la flughaveno Cristoforo Colombo. Airlink funkcias ĉiutage de 6.00 ĝis 22.00 (lasta veturado de la flughaveno) kun ofteco de 15 minutoj. En nur 5 minutoj de la alvenfina stacio de la flughaveno Cristoforo Colombo oni atingas la bushaltejon Via Cibrario, situantan ĉe la nova piedira vojo konstruita de RFI (Itala fervoja Reto), apud la stacidomo Sestri Ponente. La servo plifaciligas la interŝanĝon inter aviadilo, trajno kaj buso. El la Ĝenova flughaveno estas: * Rektaj flugoj: Milano Malpensa, Torino, Cagliari, Napoli, Palermo, Catania, Alghero, Olbia, Trapani, Trieste, Roma Fiumicino. * Internaciaj flugoj: Londono Stansted, Parizo CDG, Kolonio, Munkeno, Brukselo, Amsterdamo, Barcelono, Istanbulo. Por atingi la 'Riviera di Levante', La Spezia aŭ la 'Cinque Terre' estas pli komforta la flughaveno Galileo Galilei de Pisa kiu estas atingebla rekte per trajno. La Flughaveno de Albenga, ('Clemente Panero' en Villanova d'Albenga), estas apenaŭ uzata. === Eniri aute === Ĉefaj aŭtovojaj itineroj al la regiono: * A6 Torino - Savona * A7 Milano - Genova * A10 Genova - Ventimiglia * A12 Genova - Livorno * A15 Parma - La Spezia * A26 Genova - Alessandria === Eniri ŝipe === Havenoj de Imperia, Genova, Savona kaj La Spezia de aŭ al Sardio, Sicilio kaj Korsiko pere de la jenaj pramŝipaj linioj: * ''Grandi Navi Veloci''; * ''Moby''; * ''Tirrenia''; * ''Corsica ferries''. Havenoj de Savono kaj Ĝenovo. La haveno de Ĝenovo estas unu el la ĉefaj italaj havenoj kaj unua por la nombro de ŝipaj linioj. Ĝi estas la plej uzita enirpunkto por kroza trafiko. Pluraj ŝipaj kompanioj funkcias de la la ĝenova haveno al [[Sicilio]], [[Sardinio|Sardio]], [[Korsiko]], [[Hispanio]], [[Maroko]], [[Tunizio]] kaj [[Alĝerio]]. Inter la ĉefaj: * Grandi Navi Veloci: ofertas ligojn de Ĝenovo al [[Porto Torres]], [[Olbia]], [[Palermo]], [[Barcelono]] kaj [[Tunizo]]. * Tirrenia: ofertas ligojn de Ĝenovo al Porto Torres, Olbia, [[Arbatax]] kaj Tunizo. * Moby Lines: ofertas ligojn de Ĝenovo al Porto Torres, Olbia, Arbatax kaj [[Bastia]] (Korsiko). * CO.TU.Nav: ofertas ligojn de Ĝenovo al Tunizo. * Algérie Ferries: ofertas ligojn de Ĝenovo al [[Skikda]] (Alĝerio). La haveno Savona-Vado, 30 minutojn de Ĝenovo, estas grava kroza kaj prama haveno. Ĝi ofertas ligojn kun Korsiko, Hispanio kaj Maroko. Inter la ĉefaj kompanioj: Corsica Ferries Sardinia Ferries: ligas la havenon de Savono al Bastia, Isola Rossa kaj [[Calvi]] (Korsiko) kaj Santa Teresa en Sardio. Linioj Grimaldi: ligas la havenon de Savono al Barcelono kaj [[Tanĝero]] (Maroko). == Moviĝi == === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== Linioj Ventimiglia/Genova Genova/Pisa * Linioj naciaj: de Torino al Savona kaj Genova, Milano al Genova, Parma al La Spezia, kiu daŭrigas laŭlonge la tirena marbordo al Roma, Napoli kaj la sudo. * Linioj internaciaj: Liguria landlimas okcidente kun la provinco franca Lazura Bordo, nuntempe estas ''Thello,'' firmao kun linio de Italio al Francio, ekde preskaŭ ĉiuj la rivieraj stacidomoj, sen trajnoŝanĝo en Ventimiglia. === Transportiĝi ŝipe === [[File:Bigo - panoramio.jpg|eta|Bigo - nova simbolo de la Antikva Haveno]] Linioj de turismaj ŝipetoj estas mastrumitaj de: '''[https://www.liguriaviamare.it/ Liguria via mare]''', kiu organizas: Balen-observado Ĝenovo-observado de la maro Noktaj ekskursoj kaj specialaj eventoj '''[https://traghettiportofino.it/ Servizio Marittimo del Tigullio]''' mastrumas la sekvajn ŜIPET-LINIOJN: Linio 1: Rapallo-Santa Margherita Ligure-PORTOFINO kaj SAN FRUTTUOSO. Linio 2: Moneglia-Deiva Marina-Sestri Levante-Lavagna-Chiavari-SAN FRUTTUOSO kaj PORTOFINO. Linio 3: Santa Margherita Ligure-Rapallo - Chiavari-Lavagna-Sestri Levante- PORTOVENERE - CINQUE TERRE Linio 4: Santa Margherita Ligure-Rapallo - SUPER CINQUE TERRE. Linio 5: Chiavari-Lavagna-Sestri Levante - SUPER CINQUE TERRE. ==== Transportiĝi buse ==== Linioj urbaj kaj ekster-urbaj: * AMT - (Ĉiuj linioj de la metropola urbo Ĝenovo, inkluzive, (ekde 2021), de la linioj de Tigulio). * TPL Savona; * RIVIERA TRASPORTI Imperia; * ATC La Spezia. === Veturi aŭte === Ligurio estas kunligita laŭlonge la tuta riviero per la aŭtovojo Ventimiglia - La Spezia aŭ alie per la Ŝtata strato n. 1 – Aurelia. == Vidi == [[Dosiero:Portofino view from above (Quintin Soloviev).jpg|eta|Portofino - desupra vidaĵo]] [[Dosiero:Cinque Terre Consorzio Turistico, Monterosso al Mare, Italy (Unsplash).jpg|eta|La vilaĝo [https://eo.wikipedia.org/wiki/Monterosso_al_Mare Monterosso al Mare] (ruĝa monto) en la areo de la [[Cinque Terre]] (kvin landoj)]] [[Dosiero:La Lanterna di Genova di notte.jpg|eta|La Lanterno (lumturo) kaj mara stacidomo de Ĝenovo dumnokte]] [[Dosiero:Dolceaqua BW 0.JPG|eta|Dolceacqua]] [[Dosiero:Apricale BW 1.JPG|eta|Apricale]] ==== Portofino kaj la Golfo de Tigulio ==== Fascinas la reserviĝema beleco de [[Portofino]], [[Santa Margherita Ligure]], [[Rapallo]], [[Chiavari]], [[Lavagna]], [[Sestri Levante]], mergita en la brakumo inter tero kaj maro kiu allogis la plej grandaj personecoj, de famkonataj verkistoj kaj poetoj ĝis steluloj holivudaj. Malgranda paradizo iĝinta dum la jaroj sinonimo de eleganteco, kiu enhavas kaj kelkfoje kaŝas al la amasoj lokoj malpli konataj, sed same plaĉaj pro la sereneco kaj kvieto de iliaj ravaj plaĝoj, kaj la ritmoj trankvilaj de la vilaĝoj: '''Cavi Borgo''', [[Zoagli]], [[Moneglia]], kaj aliaj. ==== Cinque Terre kaj Golfo de la poetoj ==== [[File:Liguria 5Terre1 tango7174.jpg|eta|250px|Portovenere en la Golfo de la poetoj]] Senvualas la sorĉon de la [[Cinque Terre]], (laŭvorte "kvin landoj"), kvin etaj, pitoreskaj fiŝkaptistaj vilaĝoj, Corniglia, Manarola, Monterosso al Mare, Riomaggiore kaj Vernazza - starigitaj malfirme sur la krudaj rokaj montetoj, kiuj falas en Mediteraneon. Kune kun kvar aliaj lokoj ĝi formas la mondheredaĵon de Unesko "Portovenere, Cinque Terre, kaj la Insuloj (Palmaria, Tino kaj Tinetto)". Kun panoramoj alkroĉitaj inter ĉielo kaj maro, padoj, vitejoj kaj strioj de olivarboj, kiuj alvenas alkisi la ondojn de la maro en angulo de Ligurio kiu entenas pejzaĝon unika en al mondo. La nekonfusebla stilo ''liberty'' de la ĝardenoj kaj de la muzeoj de [[La Spezia]], aŭ la fascino de la vilaĝoj de [[Lerici]], [[Portovenere]], [[Tellaro]], famaj pro la eminentaj poetoj kaj verkistoj kiel Byron kaj Shelley kiuj en la loka beleco trovis inspiron por siaj verkoj; pro tio la golfo de La Spezia estas konata ankaŭ kiel la "Golfo de la Poetoj", ĉar tra la jarcentoj multaj famaj poetoj, verkistoj kaj artistoj pasigis siajn feriojn aŭ parton de sia vivo en la vilaĝoj kaj urbetoj de ĉi tiu golfo, ravitaj de la superba kaj paca beleco de ĉi tiu tera paradizo. ==== Ĝenovo kaj Golfo Paradizo ==== [[Ĝenovo]], Europa Kultura Ĉefurbo dum 2004, ĵuvelujo de antikvaj artaj tezoroj kaŝitaj ene de siaj historiaj palacoj kaj nobelaj vilaoj; La urbo vizitindas pro siaj antikvaj riĉaĵoj, siaj renovigitaj valoraĵoj, siaj novaj prestiĝaj atingoj: de sia antikva simbolo la Lanterno, sia renovigita komerca koro, la antikva haveno, la muzeoj, la prestiĝaj teatroj, kaj proponas sin en novaj vestoj kun sia giganta akvario... Kaj la gastronomio kun pladoj kiel la fama fromaĝ-platkuko de la urbeto [[Recco]], la fiŝoj el [[Camogli]], kaj la fama salamo de [[Sant'Olcese]]. En la landinterno estas multaj interesaj lokoj, kaj regionaj naturaj parkoj kiel ekzemple tiu da la {{W|Regiona Natura Parko Antola|Monto Antola}} === la Okcidenta Riviero === Administre ĝi konsistas el la [[Provinco Savono]] kaj el la [[Provinco Imperjo]], sed turisme ili estas pli konataj kiel: ==== La Riviero de la Palmoj ==== Ĝuu la spiron de la maro ĉiu-sezone kun belegaj tagoj pasigitaj kun plaĉaj promenoj laŭlonge la larĝaj sablaj marbordoj de [[Alassio]], [[Albenga]], [[Spotorno]], [[Finale Ligure]], [[Loano]], [[Pietra Ligure]], [[Savona]], [[Varigotti]], [[Borghetto Santo Spirito]], [[Andora]], [[Varazze]] kaj [[Celle Ligure]]. ==== Sanremo kaj la Riviero de la Floroj ==== La brakumo de la koloroj de la maro, de la floroj, de la mediteranea makiso, montras kiel ĉiam-printempa klimato povas igi ĉiam-belegaj la pejzaĝojn. Elektu inter la ĉarmaj plaĝoj de trankvilaj lokoj kiel [[Ospedaletti]], [[Taggia|Arma di Taggia]], [[Diano Marina]], [[San Bartolomeo al Mare]] aŭ la gusto de urbetoj kiel [[Bordighera]] kaj [[Sanremo]], kun iliaj belegaj ĝardenoj kaj antikvaj vilaoj; kaj la, kaŝitaj inter la valoj, antikvaj mezepokaj vilaĝoj de [[Dolceacqua]], [[Apricale]], [[Ceriana]], [[Triora]], [[Pigna]] kaj {{W|Pieve di Teco}} (nur por citi kelkajn) sur la montoj kun naturaj pejzaĝoj. La '''Parko de la Liguriaj Alpoj''' donas la eblecon ekskursi ĝis al 2000 metroj alten, je nur 30 km de la maro. Interesa ankaŭ '''Bussana Vecchia''': malnova vilaĝo apud San Remo (Provinco de Imperia) detruita en la 19a jarcento de forta tertremo kaj nun loĝata de artistoj. ===La muzeoj pri kamparana civilizo=== En Ligurujo eblas revivi la jarmilan historion de la olivarbo kaj ĝiaj altvaloraj fruktoj paŝon post paŝo, en ekscitaj itineroj ene de la muzeoj dediĉitaj al la historio de la plej maljuna arbo kultivita de homo. La Olivo-Muzeo de Imperia Oneglia estas dediĉita al la olivarbo, ĝiaj praaj originoj, ĝia kultivado, la antikvaj kaj modernaj teknikoj de prilaborado de ĝiaj altvaloraj fruktoj. En ĝi konserviĝas objektoj de antikva valoro apartenantaj plejparte al la kolekto de la familio Carli. Ĉe la Sommariva Muzeo "La civilizo de la olivarbo" en Albenga, eblas admiri la antikvan oleujon, en kiu la muzeo parte troviĝas kaj la kolekton de la oleo-industriulo Nino Sommariva de antikvaj agrikulturaj iloj rilate al la produktado de oleo, pentraĵoj kaj fotoj. Arnasco estas hejmo de la Muzeo de Oliva kaj Kampara Civilizo, kiu gastigas kolekton de pli ol 500 objektoj, inkluzive de olea muelilo de la jaro 1796, evidenteco de la tradicioj rilataj al la kultivado, rikoltado kaj premado de olivoj en la areo. Sidejo de la Muzeo pri Kampara Historio kaj Kulturo, ĝi estas vilao de la 18a-19a jarcento en Val Polcevera en la ĝenova landinterno. Ĉambro post ĉambro, la vizitanto povas malkovri ligurian kamparanan kulturon kaj folkloron per temaj itineroj. Deksep-jarcenta muela komplekso, antikvaj iloj kaj maŝinoj por produkti perfekte konservitan oleon bonvenigas vizitantojn al la Muzeo de Kampara Vivo "G. Pendola" de Rapallo. La Etnografia Muzeo de Ortonovo situas ene de olivmuelejo de la 16-a jarcento. La ekspozicia itinero rekonstruas la ciklojn de produktado kaj prilaborado de oleo, vino kaj tritiko per objektoj el la kamparana kulturo de la regiono La Spezia. La samnoma muzeo en Lucinasco estas dediĉita al la skulptisto Lazzaro Acquarone, organizita en diversaj sekcioj kaj lokoj: kamparana domo, kie eblas konsulti etnografian materialon kaj oleomuelejo, kie vi povas observi objektojn rilate al la ekspluatado de la teritorio. cikloj de produktado kaj prilaborado de oleo, lakto kaj kaŝtanoj. En la spacoj de la Etnografia Muzeo de Val Varatella estis starigitaj 18 sekcioj, kiuj per la montrado de periodaj instrumentoj ilustras interalie la kultivadon de la olivarbo. La antikva oleomuelilo Giobatta Panizzi en Badalucco devas esti vizitata en du stadioj: unu en la vintra periodo, kiam eblas observi la muelejon funkcianta dum la premado kaj la alia fine de printempo aŭ somero kiam, akompanate de la gvidisto, gastoj povas resperti la historion de oleo kaj iloj kaj viziti la parton, kie antikva grenmuelilo estis rekonstruita. Imperia: [http://www.museodellolivo.com Muzeo de la olivarbo] Albenga: [https://www.oliosommariva.com/museo-olio Sommariva-Muzeo] Arnasko: [https://www.coopolivicolarnasco.it/ oliva kaj kamparana kulturmuzeo] Rapallo: Muzeo de la [https://mapcarta.com/32910642 Kamparana Civilizo] Etnografia Muzeo de [https://viaggiart.com/ortonovo/museo/10769/museo-etnografico-di-ortonovo.html#:~:text=Il%20Museo%20Etnografico%20di%20Ortonovo%20%C3%A8%20costituito%20da,del%20grano%2C%20e%20dei%20loro%20processi%20di%20lavorazione. Ortonovo] Lucinasco: [https://www.tripadvisor.it/Attraction_Review-g2713065-d3317136-Reviews-Museo_Lazzaro_Acquarone-Lucinasco_Province_of_Imperia_Liguria.html Muzeo Lazzaro Acquarone] Aliaj ligiloj, kiuj eble estas interesaj: Dolcedo, [https://www.lamialiguria.it/it/la-liguria-in-battello/208-riviera-di-ponente/imperia-e-valli-dell-olio/1869-dolcedo-paese-di-ponti-e-frantoi.html#:~:text=Dolcedo%2C%20paese%20di%20ponti%20e%20frantoi%20Un%20antico,produce%20un%20olio%20extravergine%20tra%20i%20pi%C3%B9%20pregiati urbo de pontoj kaj muelejoj] [https://www.lamialiguria.it/it/component/content/article/208-riviera-di-ponente/imperia-e-valli-dell-olio/2891-imperia-e-valli-dell-olio.html?Itemid=571 Imperia kaj la valoj de oleo] [https://www.lamialiguria.it/it/la-liguria-in-battello/454-olio-di-liguria/4866-olivi-monumentali.html Monumentaj olivarboj] Kultiv-kulturo - [https://www.lamialiguria.it/it/la-liguria-in-battello/454-olio-di-liguria/4870-coltivare-una-cultura-la-tradizione-dell-olivicoltura-in-liguria.html La tradicio de olivkultivado en Ligurujo] [https://www.lamialiguria.it/it/component/content/article/338-sapori/oliva-taggiasca/4873-forchetta-coltello-taggiasca-oliva-in-cucina.html?Itemid=571|Metu olivon en la kuirejon] Taggiasca, [https://www.my-personaltrainer.it/alimentazione/olive-taggiasche.html#:~:text=Le%20olive%20taggiasche%20hanno%20il%20classico%20aspetto%20della,della%20base%29.%20Raggiungono%20il%20peso%20di%202-4%20grammi. fizionomio de olivo] [https://www.lamialiguria.it/it/la-liguria-in-battello/170-sapori/olio/10184-le-tecnologia-di-coltura-della-taggiasca-2.html Kie regas la "Taggiasca"] == Fari == [[Dosiero:Alta via.jpg|eta|Sekcio de la Alta Vojo]] [[Dosiero:AVML23.jpg|eta|Etapo 23 - Passo della Bocchetta]] [[Dosiero:Casa miniera.JPG |eta|Mineja domo]] Ferio en Ligurio estas rekomendinda ne nur por la amantoj de malstreĉiĝo sed ankaŭ por la plej dinamikaj homoj, do ne nur eblas ekkoni vilaĝojn plenajn de historio sed ankaŭ estas nekredebla oferto de farendaĵoj kaj subĉielaj sportoj. kun sia dentita teritorio, ĝiaj montetoj, pintoj kaj vilaĝoj super la maro, ĝi estas la perfekta celloko por tiuj, kiuj volas piedvojaĝi aŭ bicikli, plonĝi aŭ deklivparaŝuti, grimpi vidante la maro, kiel en Finale Ligure kaj Porto Venere;. Vi povas praktiki senfinan nombron da sportoj, ne nur bicikladon, piedvojaĝadon, ekskursojn, sed ankaŭ akvajn sportojn kiel surfado kaj velado, flosado kaj kanjonado (ekzemple en Val di Vara), kaj dum la vintro ankaŭ skiado kaj aliaj vintraj sportoj (ekzemple en Monesi di Triora, proksime al Imperia, aŭ en Santo Stefano d'Aveto en la provinco de Ĝenovo). Inter la farendaĵoj krom la maro, estas vizito al la belaj Kavernoj Toirano, en Borghetto Santo Spirito, taŭga ankaŭ por familioj kun infanoj, aŭ al la Minejo Gambatesa, en Tigulio, kiun oni povas viziti sur mineja trajneto, aŭ ĉe la 'Parco della Val d'Aveto', en la provinco Ĝenovo, la sola loko en Italio, kie loĝas sovaĝaj ĉevaloj. Por familioj kun infanoj, nepraĵo estas vizito al la Akvario de Ĝenovo, loĝigita en la praa haveno de Ĝenovo; krome ankaŭ en ĝenovo, la Urbo de la Infanoj, estas centro por infanoj kaj junuloj kun scienca kaj teknologia temo; en la savona provinco, en Ceriale, estas la akva parko la Karavelo. === Ĝui la strandojn kaj la maro === Estas multaj strandoj, kie vi povas ĝui la sunon kaj la maron: inter la plej belaj la Golfeto de la Silento, en Sestri Levante, la strando San Fruttuoso en Camogli (kie situas la pitoreska Abatejo San Fruttuoso), la Golfeto de la Saracenoj en Varigotti, la strando de San Lorenzo al Mare, la strando de Bergeggi kaj la golfeto de Paraggi en Santa Margherita Ligure. Por plonĝado la plej rekomendindaj areoj estas la Mara Areo de la Cinque Terre, kie vi povas plonĝi inter sablaĵoj, vrakoj kaj grotoj, la Mara Parko de Portofino, kiu inkluzivas pli ol dudek plonĝejojn inter Santa Margherita Ligure kaj Camogli, Capo Noli kaj la Mara Areo de la Insulo Bergeggi, en la Orienta Riviero, taŭga ankaŭ por komencantoj. Ne forgesu Camogli, en kies akvoj, 17 metrojn profundaj, estas la statuo de la Kristo de la Profundo, protektanto de la plonĝistoj. La Liguria maro estas parto de la "Rifuĝo Pelagos", marregiono inter Ligurio, Sardio kaj Francio loĝita de cetacoj: partoprenante en boata ekskurso ofte okazas ekvidi delfenojn; ekskursoj organizitaj de Savono, Ĝenovo aŭ Loano organizas balen-observadajn vojaĝojn, kie vi povas ekvidi makrocefalojn, balenopterojn, testudojn kaj flugajn fiŝojn. {{-}} === Ĝui la landinterno === [[File:Barbaira 02.png|thumb|La Barbaira, proksime de Rocchetta Nervina ([[Provinco Imperjo]])]] [[File:Lago di Tenarda location map.png|thumb|Mapo de Lago Tenarda]] [[File:Lago delle Lame (Rezzoaglio)-panorama (luglio 2020).jpg|thumb|Lago delle Lame (Rezzoaglio) - panoramo (julio 2020)]] [[File:Panorama del lago - panoramio.jpg|thumb|Panoramo de la lago Giacopiane]] La nomo Ligurio elvokas ĝia maro, ĝiaj ĉemaraj vilaĝoj, Portofino kaj la '''Kvin Teroj''', la granda Ĝenovo, kaj vere la Maro regas multe de la liguria vivo: la ekonomio (havenoj, turismo kaj komerco), la klimato, la konstruaĵoj, ktp. Sed eĉ se mallarĝa, inter la alpoj kaj apeninoj, kaj la liguria maro, la landinterna zono enhavas alian "maron" da akvo, sen-sala, sed plena je surprizoj. Lagoj (pli ol 15), riveroj (pli ol 28), malgrandaj akvofaloj, ofte malmulte konataj, desegnas fabelajn mediojn en la verdaĵo, ciuj eltrovindaj. Kaj arbaroj kovras 62,6 de ĝian teritorion. '''La sekreta heredaĵo kaŝita en la internaj arbaroj''' Printempe ĝi estas ideala por vojaĝo ekster la urbo. De oriento ĝis okcidento ekzistas lagoj, kaj la pli konataj kiel ekzemple tiuj de Nervi kaj Pegli ĉirkaŭ Ĝenovo, kaj la malpli konataj kiel tiuj de Rocchetta Nervina aŭ tiuj proksimaj al la monto Bejgŭa. ĉiuj el ili lasas la nepreparitan vizitanton miregigita ĉar ili estas mergitaj en belegan verdan medion, kun la montoj ĉirkaŭe. La plej granda lago de Ligurio estas Brugneto, ĝi estas artefarita baseno, kiu situas je 775 metroj, en la parko Antola. Ĝi estis kreita en 1959 kaj ĝiaj akvoj nutras la akveduktojn de Ĝenovo. Vera lago, de glacideveno, estas la ''Lago delle Lame'', meze de la parko Aveto, je altitudo de 1048 metroj, en la municipo de Rezzoaglio. Multaj vojoj komenciĝas ĉirkaŭ ĝi kaj unu horon for estas la akvofalo Ravezza, paradizeca loko. Oni povas fiŝkapti trutojn en la akvoj de la lago kaj ekzistas ankaŭ la Arbara Muzeo, libera spaco perfekta por infanoj. Ankaŭ en la Aveto-parko, en la municipo de Borzonasca, ekzistas la lago de Giacopiane kaj tiu de Pian Sapei. Ĉi-lastaj estas artefaritaj basenoj je pli ol 1000 metrojn de alteco, kies ĉirkaŭaĵo estas perfekta por kompletigi la 4 km-vojojn en absoluta malstreĉiĝo. La surprizo estas, ke kun iom da sorto oni povas ankaŭ vidi sovaĝajn ĉevalojn kaj brutarojn vivantajn en la sovaĝejo. Lago Vobbietta, ankaŭ konata kiel Lago Savio, en Isola del Cantone, estas ankaŭ artefarita, kreita en 1931 por produkti hidrelektran energion. Ĝi ne taŭgas por baniĝi sed proksime estas tre sugesta allogaĵo, la ''Castello della Pietra''. Ankaŭ neperdeblaj estas la lagoj Lavezze, Badana kaj Lungo kiuj kune nomiĝas la lagoj Gorzente: ili havas ĉirkaŭ si ringon kiu povas esti irita en 5 horoj. En la provinco de Savono estas lago Osiglia, kie oni povas pikniki sed ankaŭ remi, fari kajakadon aŭ lui pedalŝipon. En la koro de la parko Beigua, proksime de Arenzano, estas la lago Tina. La kurso de la rivero Tonno, proksime de Montoggio, formas la Valbrevenna-jn lagojn. Survoje atingi ilin oni renkontas la antikvajn muelejojn kaj la ''Fonte della Salute''. En la plej okcidenta parto de Ligurio, la lago Tenarda, inter la municipoj de Triora kaj Pigna, estas unu el la plej ŝatataj cellokoj por ekskursoj kaj situas je 1330 metroj super la marnivelo. Pri tio oni nur povas diri, ke ĝi estas mirindaĵo. {{-}} === Fari per Esperanto === [[Dosiero:Tigulia_esperanta_velado.jpg|eta|Esperanta velado en Tigulio]] En Tigulio samideano pretas organizi (laŭ antaŭa interkonsento) grupan veladon kaj sportan aktivadon. === Bicikli === Malgraŭ la malfacilaĵoj pro la urba trafiko kaj la teritorio ĉefe montara, biciklado havas grandan tradicion en Ligurio; inter la rekomendindaj itineroj por biciklemuloj estas 'la biciklovojo de la Marborda Parko de la Riviero de la Floroj', kiu serpentumas laŭ la maro de San Lorenzo al Mare ĝis Ospedaletti, (nuntempe 24 km sed destinita fariĝi 60 en la estonteco), la 'Ciclovia dell'Ardesia' (35 km) de Lavagna al la valoj de la landinterno, taŭga ankaŭ por infanoj, aŭ Bicikla vojo de Levanto al Framura, mallonga sed fascina, vojo akirita de la malnova fervojo. *la biciklovojo de la Marborda Parko de la Riviero de la Floroj: ĝi estas longa rekta vojo laŭ la maro, en sugestia alternado de malgrandaj vilaĝoj, maro, tuneloj kaj pontoj. Perfekte ekipita por luo de bicikloj kaj rikiŝoj kaj kun ampleksa parkado disponebla, la 24 km da vojo komenciĝas de San Lorenzo al Mare kaj atingas Ospedaletti. Ĝi komenciĝas de San Lorenzo al Mare, malgranda vilaĝo protektita malantaŭe per la montoj, kun la koloraj domoj de la fiŝkaptistoj. La ciklovoja tunelo, kiu komenciĝas ĉe la fino de San Lorenzo, eliras ĝuste ĉe 'Aregai di Cipressa' kun bela placejo, kie vi povas ripozi kaj admiri la nekredeblan pejzaĝon, kiu malfermiĝas antaŭ viaj okuloj. Post la Costarainera tunelo, la biciklovojo serpentumas sian vojon direkte al Santo Stefano al Mare. En Riva Ligure la bicikla vojo kruciĝas, tranĉante tra kampoj kaj mallarĝaj stratoj en tiu ĉi aparta areo kiu funkcias kiel akvodislimo inter la historia centro de la urbo kaj la pli malproksimaj areoj. Tiu ĉi sekcio de la trako estas tre aparta ĉar ĝi transiras du tipajn liguriajn vilaĝojn alkroĉiĝantajn al la marbordo, kaj tanĝitaj de la bluaj akvoj de la maro. Vi tiam eniras la koron de alia mirinda vilaĝo: Arma di Taggia, la ĉemara parto de la Municipo de Taggia. De ĉi tie la marbordo malfermiĝas al la Bussana marbordo, kun sablaj strandoj kaj la vilaĝo de Bussana nuova kiu deklivas malsupren al la maro. Daŭrigante ni alvenas en Sanremo, laŭ la promenejo de la Imperiestrino apud la fama Rusa Preĝejo. Ni estas tuj apud la maro, ombritaj de altaj palmarboj metitaj ĉi tie de la Imperiestrino de Rusio Maria Aleksandrovna. Vojaĝante laŭ la bicikla vojo, ĉe ĉi tiu punkto vi denove povas admiri la belecon de Sanremo: unuflanke la maro, aliflanke la Alfano-ĝardenoj, luksaj hoteloj kaj historiaj atestoj. Sed kompreneble profesia biciklado estas ankaŭ multe ŝatata, danke ankaŭ al tre konataj sportaj bicikladoj, inter kiuj la plej fama estas la '''Milano-Sanremo''', profesia strata biciklado vira vetkuro, unu el la plej gravaj biciklaj vetkuroj de sia internacia cirkvito kaj unua grava klasikaĵo en la laŭsezona bicikla kalendaro. De 1989 ĝis 2004 la vetkuro estis parto de la cirkvito de Monda Pokalo, de 2005 ĝis 2007 ĝi estis inkluzivita en la testoj de la UCI ProTour, dum de 2011 ĝi estis inkluzivita en la programo de la UCI-Monda Turneo. Konata kiel ''Klasika de Printempo'' aŭ ''Klasikega'', ĝi estas la plej grava kaj fama unutaga vetkuro en [[Italio]] kaj, kun longeco de 298 &nbsp; km, estas ankaŭ la plej longa. La itinero kaj la kilometraĵo restis preskaŭ senŝanĝaj ekde la unua eldono, krom tiuj de 2020 kaj 2021, kies itinero, pro la kovim-pandemio, estis modifita kaj anstataŭ eniri Ligurujon de la Turchino-pasejo ĝi daŭrigis en Piemonto enirante Ligurion de la Nava-pasejo por atingi Imperia kaj poste daŭrigi laŭ la klasika itinero ĝis la fino en Sanremo, etendante la itineron je kelkaj km, iom pli ol 300 km; la dato de la 2020a ankaŭ estis movita, anstataŭ marto, 8 aŭgusto, detalo, kiu reprezentas maloftaĵon en la panoramo de la grandaj internaciaj klasikaĵoj. === Piediri === Ligurio ofertas multajn bonegajn ŝancojn por ekskurs-entuziasmuloj. Ekskurs-padoj trairas la tutan regionon: inter la plej popularaj estas la vojoj en Cinque Terre, kiel ekzemple la Azura Pado, kiu serpentumas laŭ la maro, aliĝante al ĉiuj kvin vilaĝoj, la Vojo de la Sanktejoj, kiu ligas kvin malsamajn sanktejojn (alireblajn ankaŭ bicikle aŭ ĉevale), la vojo duone laŭ la marbordo de Manarola al Corniglia aŭ de Levanto al Monterosso, aŭ la 14 km-vojo de Portovenere al Riomaggiore, en la Golfo de Poetoj, kie estas tri parkoj (la Nacia Parko de Cinque Terre, la Regiona Parko Portovenere kaj la Regiona Parko Montemarcello-Magra) aŭ la 15 km panorama promenado de Sestri Levante al Moneglia. La Alta Vojo de la Liguriaj Montoj, aliflanke, trairas la regionon por sia tuta longo, entute 440 km de Lerici al Ventimiglia, penetrante plu en la landinternon. Danke al la aparte milda klimato de la Liguriaj Apeninoj, la vojoj estas traireblaj eĉ vintre. Aparte interesaj estas: '''Vojo de la amo''' tra la [[Cinque Terre]]; Tiuj, kiuj ŝatas bonan promenadon, amos la Vojon de la Amo, longa kaj kurbiĝema vojo laŭlonge de la marbordo, kiu ligas la kvin vilaĝojn de Cinque Terre. Mirindaj vidoj al la maro faras memorindan piedvojaĝon, sed ĝi ne estas por tiuj kun nervoza emo - la vojo povas esti sufiĉe alta super la maro en iuj streĉoj, do se vi ne ŝatas altaĵojn, eble tio ne taŭgos por vi . '''Alta Via dei Monti Liguri''' (Alta Vojo de la Liguriaj Montoj) (AVML aŭ pli simple ''Alta Vojo'') estas itinero por ekskursoj, longa sume ĉirkaŭ 440 km kiu disvolviĝas sur la akvodislimo de la liguria marborda flanko. <ref>[https://www.cailiguria.it/AVML/portale/it/homepage.html Alta Via dei Monti Liguri]</ref> == Komuniki == La oficiala lingvo en Ligurio estas la itala. Antaŭ kelkaj jardekoj la liguria estis la denaska lingvo de preskaŭ ĉiuj, kaj la homoj lernis la italan en la lernejoj; nuntempe preskaŭ ĉiuj gepatroj alparolas al la infanoj en la itala unue, do la liguria estas relative malmulte parolata de la junuloj. Multaj junuloj scipovas iomete la anglan. En la turismaj lokoj kelkfoje troveblas ankaŭ kelkaj kiuj konas la francan; tre malmultaj la germana. Multaj homoj enmigris en Ligurion el diversaj landoj; pro tio en la trinkejoj oni facile povas trovi homojn parolantaj la araban, ĉinan, hispanan, rumanan, albanan, ktp. == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == Ligurio ne estas nur padoj superrigardantaj la maro, urbocentraj vojetoj ("karuĝoj") kaj montetoj; estas ja ankaŭ la manĝotablo, kiu kontentigas ne nur la okulojn, sed ankaŭ la gusto kaj la spirito. === Tradiciaj manĝaĵoj === Se vi volas komenci per apetitigaĵo, vi povas elekti mar-saladon kaj plado de mar-fruktojn (mariskon), kiel ekzemple 'Cappon magro', luksa kaj apetitveka kombinaĵo de fiŝoj kaj legomoj, aŭ 'frisceu', bongustaj salaj krespoj kun laktuko, '[https://eo.wikipedia.org/wiki/Blankfi%C5%9Detoj bianchetti]' (blankaj fiŝidoj), kaj moruo, kaj kukoj bongustaj, kiel la kukon 'Pasqualina', plenigitan kun betoj, parmesano kaj ovoj, aŭ la 'farinata' kikera kuko, unu el la plej famaj pladoj en Ligurio. Inter la unuaj pladoj, la plej klasika de liguria kuirarto estas 'trenette' aŭ 'trofie' kun 'pesto' (pastaĵoj kun "pistitaĵo" kiu estas verda ne kuirita saŭco, farita pistante en la pistujo la ingrediencojn: ekstra virga oleo, bazilio, ajlo, pinsemoj kaj Parmigiano Reggiano). Aliflanke, 'pansotti alla Genovese' similas al ravioloj, kun plenigaĵo de legomoj, gustumotaj prefere kun juglanda saŭco; tiuj, kiuj volas ĝui marmanĝaĵon unue povas elekti fiŝajn raviolojn, kun multaj variaĵoj, eĉ kun legomoj. Inter la duaj pladoj ni rekomendas la 'cima alla genovese', viandaĵon, bovidan pinton plenigitan de ovoj, pizoj, artiŝokoj, pistakoj, pinsemoj kaj ŝinko; por tiuj, kiuj amas fiŝojn skombron kun pizoj, la 'buridda' de sepioj, kun sepioj, pizoj kaj tomatoj, aŭ fiŝoj je la liguria, kun viaj elektitaj fiŝoj inter 'branzini' (labrakoj), 'orate' (orfiŝoj), 'occhiate' (oblada melanura) kaj 'gallinelle' (lucerna) kuiritaj kun tomato, pinsemoj, oleo de olivo, olivoj 'Taggiasca' kaj rosmareno. Kiel deserto, ni sugestas al vi provi la 'Panera', duonfrosta glaciaĵo kun kafo, tipa de Ĝenovo, 'amaretti di Sassello', dolĉaĵojn faritajn kun dolĉaj kaj maldolĉaj migdaloj kaj ovoblanko, aŭ 'baci d'Alassio', biskvitoj plenigitaj kun kremo de ĉokolado. Karakterizaj por la kristnaska periodo estas la ĝenova 'Pandolce', kun sekvinberoj, kandizitaj fruktoj kaj pinsemoj, kaj la 'Sacripantina', spongokuko plenigita kun buterkremo, kakao kaj aveloj. Se vi estas ŝatanto de strataj manĝaĵoj, vi troviĝas en la ĝusta loko: Ligurio havas tre vasta elekton de strat-manĝaĵoj, komencante per focaccia, disponebla en multaj variaĵoj: la ĝenova 'focaccia', kun ekstra virga olivoleo, aŭ focaccia kun olivoj, aŭ kun cepoj, aŭ kun salvio aŭ rosmareno en la pasto aŭ la pli maldika kaj krusteca 'focaccia de Voltri'; aŭ denove la 'focaccia de Recco' plenigita per fromaĝo. Alia bonega liguria klasikaĵo estas la 'farinata', farita kun kikera faruno, por esti konsumata dum la vintraj monatoj kiel aperitivo aŭ kiel manĝeto, aŭ la miksa mar-frititaĵo en saketo por bongusta marmanĝa strata manĝaĵo kun kalmaroj sed ankaŭ anĉovoj, salikokoj kaj trigloj. aliaj pladoj: * Anĉovoj de [https://eo.wikipedia.org/wiki/Monterosso_al_Mare Monterosso] * Mituloj (breditaj en la golfo de [[La Spezia]]) * Kuko de spinacoj kaj selaktaĵo * "Pandolce genovese" (Ĝenova Dolĉa Pano) (kristnaska dolĉaĵo). <gallery> Olive_oil_from_Oneglia.jpg|Oleo de olivoj de la Riviero BasilkumPesto.jpg|La fama ĝenova "Pesto" (pistita verda saŭco) PastaWithPesto.JPG|"Trenette" kun "Pesto" Troffiette genovese.jpg|Trofioj kun "Pesto" Fried_cauliflower_with_agliata.jpg|Agliata ("Ajlita") Pansoti di verdure al sugo di noci.jpg|Pansotoj kun Nuks-saŭco Focaccia_Genovese_01.jpg|Focaccia genovese (Ĝenova platkuko) Focaccia_col_formaggio_01.jpg|Focaccia con il formaggio (Fromaĝa platkuko de Recco) Focaccia_con_le_cipolle.jpg|Focaccia con le cipolle (Platkuko kun cepoj) Piscialandrea_di_Oneglia.jpg|Piscialandrea (Pico de Oneglia) Panissa_ai_cipollotti.jpg|Panissa (kiker-polento) La Farinata di ceci.jpg|La farinata (Kiker-platkuko) Torta_pasqualina_nel_piatto.jpg|Torta pasqualina (Paskva Kuko) Polpette_di_melanzane.jpg|Polpette di melanzane (melongen-buloj) Petits_farcis_007.jpg|verdure ripiene (plenigitaj verdaĵoj) Olcese_open.jpg|"Salame genovese di Sant'Olcese" Sarde_ripiene_impanate_teglia.jpg|Acciughe ripiene (Plenigitaj anĉovoj) Pasta_d%27acciughe_nel_mortaio.JPG|Pasta d'acciughe (pasto de anĉovoj) Canestrelli.jpg|Canestrelli (Biskvitoj) </gallery> === Niĉaj produktoj === Laŭ asocio "Slow Food" estas 16 niĉaj produktoj kiuj aparte meritas atenton: temas pri altkvalitaj produktoj kiuj riskas malaperi pro la defio de la industria agrikulturo kaj de la mediaj ŝanĝoj; inter ili estas la fama '''Sciacchetrà''' (ŝjaketra') - desertvino de la areo ''Cinque terre'', sed ankaŭ la preskaŭ nekonataj ''Chinotto'' de Savono, la legumeno ''Moco'' de la Bormida Valo, la violkolora asparago de Albenga, la abrikoto de Valleggia, ktp. === Vegetarismo kaj veganismo === '''Ligurio por vegetaranoj kaj liguria vegetara kuirarto''' En Ligurio estas pli facile esti veg. Tipa liguria kuirarto estas riĉa je legomaj pladoj: de legomaj tortoj, ĝis pansoti, ĝis pesto, ĝis "preboggion" (plado el spontanaj herboj). Esti vegano aŭ preskaŭ sen scii esti tia... Ligurio ĉiam estis veg-amika regiono. Manĝi vegetare en Ligurio do ne estas tiel ekstrema aŭ radikala elekto: ĝi estas kutimo, preskaŭ tradicio. Severa tero, malmola, malfacile malsovaĝigebla, povus oferti nur kuirarton riĉan je la produktoj de la tero, en kiu legomoj, fruktoj, cerealoj kaj guŝoj havas klaran tropezon kompare kun proteinoj de besta origino, kiuj ja tamen ĉeestas kompreneble, sed klare oni havas bonegaj vegetaraj alternativoj en la normala liguria dieto. Kun la paso de la tempo, la liguroj lernis nutri sin per plantoj, ili komprenis kiel kultivi ilin, kolekti ilin kaj manĝi ilin. Heredanto de ĉi tiu tradicio, la liguriano Libereso Guglielmi,(kiu ja havis la nomon Libereso ĉar lia patro volis nomi lin per esperanto-simila vorto), (li estis la granda botanika amiko de la verkisto Italo Calvino); vegetarano de generacioj, en siaj libroj li listigis diversajn vegetarajn receptojn, li konis ĉiujn manĝeblajn specojn de plantoj kaj ofte manĝis florojn. Li sciis ekzemple kiel prepari la "prebogion" (elp. prebuĝun): delikata miksaĵo de spontaneaj herboj preparitaj printempe per mallonga boligado, uzata por supoj, trakribaĵoj, kaj kiel plenigaĵo por ravioloj, pansotoj kaj kukoj. Estas granda vario de legomaj tortoj, kiujn vi povus trovi en la menuo en tradiciaj restoracioj, en la landinterno aŭ en la centro de Ĝenovo: ĉefe la paska kuko, naskita por festi Paskon post la karesmo, kiam oni ne manĝis viandon, tradicie preparita kun tridek tri tavoloj de pasto - kiel la jaroj de Kristo - plenigitaj per rikoto (selaktaĵo) kaj spinacoj aŭ artiŝokoj kaj ovoj. El okcidenta Ligurio venas la verda kuko, kun rizo, poreoj kaj la delikataj trombet-kukurboj. Kaj poste, denove famas la kukurbaj tortoj de Murta, proksime de Ĝenovo, cepaj tortoj, betaj, artiŝokaj tortoj inter Savono kaj Imperia, plenigaĵoj kaj "cucullo"-j (elp. kukuloj), kaj miksitaj frititaj legomoj, specialaĵoj de la landinterno de Sori. "Farinata", disvastigita tra la marbordo de Nico ĝis insulo Elba, estas tre malalta kuko, preparita kun kikerfaruno (aŭ tritika faruno en Savono, kie ĝi ŝanĝas sian nomon kaj nomiĝas "turtellassu"), kun aldono de romero, olivoj aŭ printempaj cepoj aŭ aliaj spicoj. En Ĝenovo: la reĝo de la "farinata" kaj legomaj tortoj estas Sa' Pesta: [http://www.sapesta.it www.sapesta.it] Inter la supoj, en Ĝenovo, "zemin" de kikeroj estas delikataĵo; oriente triumfas la "mesciua", supo kun guŝoj kaj cerealoj, tipa plado de malriĉa kuirarto; okcidente, aliflanke, estas la tiel nomata "skuba" supo, kiu estas simpla kunmetaĵo de ajlo, tomato kaj laŭra folio. Inter la pastaĵoj, la reĝo estas pastaĵo kun "pesto", tradicie plejofte "trenette al pesto" = "nudeletoj kun pesto", sed estas ankaŭ tre ŝatataj "lasagne al pesto", kaj multaj aliaj variaĵoj; (la "pesto" estas pli malhela kaj maldolĉa en la okcidenta ligurio, ĉar ĝi estas pretigita kun grandfoliaj plantoj de bazilio; la plej renoma "pesto" estas tiu de Ĝenovo-Prà ĉar farita kun bazilio kun malgrandaj folioj). Kaj poste pansotoj kaj malgrasaj ravioloj: la unuaj dike plenigitaj per herboj kaj spicitaj per delikata juglanda saŭco; la du pladoj (nomataj "malgrasaj" ĝuste ĉar interne ne havas viandon, sed betoj, ovoj, borago kaj rikoto), estas kutime preparitaj kun funga saŭco. La ekstrema okcidento ofertas "barbagiuai", frititajn raviolojn plenigitajn kun kukurbo kaj fromaĝo, tipaj de la landinterno de Ventimiglia, kaj "sugeloj", specialajn "sigelitajn" raviolojn, spicitajn kun "bruss": fermentita selaktaĵo de ŝafoj aŭ kaproj. Se anstataŭe oni serĉas veran veganan restoracion, jen kelkaj nomoj: En Ĝenovo: '''In Fusion''': ĉarma restoracio, vegana kaj krudmanĝa; bela etoso kaj bonega kunestado por jogo aŭ por tizano. La varma etoso provizas la fonon por malpeza, rafinita kaj altkvalita kuirarto. Ĝi estas restoracio, kiu dorlotas la palaton per la perfekta miksaĵo de gusto kaj itala kuirarta kulturo. Malavara elekto de antaŭmanĝoj, la unua kaj dua pladoj estas bongustaj, la trinkaĵoj estas karakterizaj, kaj la desertoj oni ne povas rezisti. En Savono: '''Col Cavolo''', en strato XX Settembre 29, proksime al la tribunalo: unuaj pladoj, supoj, duaj pladoj, dolĉaĵoj, strikte veg '''Universo vegano''': vera 100% vegana rapida manĝo En Imperia: '''lenaviincielo.it''': agroturisma bio-restoracio kun vegetara menuo laŭ peto En La Spezia: '''Restoracio "Equilibrio"''': organika (bio) restoracio kaj literatura kafejo en la urbocentro, inter Piazza Garibaldi kaj Piazza Cavour, ankaŭ ofertas krudajn manĝaĵojn '''Circolo Arci Origami''', vegetara kaj vegana kuirarto farita kun produktoj de loka organika agrikulturo, manĝaĵoj de sociaj kooperativoj kaj de la justa solidara merkato == Trinki == === Alkoholaĵoj === Koncerne la elekton de vinoj, Ligurujo ofertas bonegajn: Ruĝaj vinoj: * '''Rossese di Dolceacqua Superiore Doc''', * '''Rosso Colli di Levanto DOC''', * '''Golfo del Tigullio DOC'''; Blankaj vinoj: * '''Vermentino''' (Vermentino di Luni); * '''Moscato di Taggia'''. Dolĉaj vinoj: * '''Sciacchetrà''' (Ŝaketrao); ĝi estas prestiĝa, dolĉa (sed ne tro dolĉa), blanka vino produktita en la ''Cinque Terre''; la sala mara klimato en kiu kreskas la vinberoj, donas al la vino apartan se ne unikan guston.. * '''Pigato''' (Pigato Passito de la Riviera di Ponente) == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === '''En provinco de Imperjo''': Estas ĉirkaŭ dek kvin kampadejoj proksime de Imperia. La provinco estas konata pro siaj olivarbaretoj, sia produktado de olivoleo kaj memfarita pasto. Ambaŭflanke de la rivero Impero la urbo Imperia situas ĉe la maro. Ĝia bonega geografia pozicio permesas utiligi la strandon sed ankaŭ malkovri la krutajn valojn. Je ĉirkaŭ dek kvin kilometrojn de Imperia, troviĝas la Kampadejo 'Rosa' en San Bartolomeo al Mare. Kaŝita en la koro de la Valo Nervia, en la malgranda vilaĝo Isolabona, 'Camping delle Rose' bonvenigas amantojn de naturo kaj ekskursoj, je kelkaj kilometroj de la marbordo. En la proksimeco eblas vidi: La strandojn kaj ĉemarajn feriejojn de Finale Ligure, Porto Maurizio kaj kompreneble San Remo, la urbo de la floroj La pitoreskajn vilaĝojn Alassio kaj Celle Ligure La Kastelon de Dolceacqua Rocchetta Nirvina, paradizo por ekskursoj '''En provinco de Savona''': Estas deko da kampadejoj en la provinco Savono. La Provinco Savono ofertas plaĝojn, mezepokajn vilaĝojn kaj grandiozajn naturajn rezervejojn por esplori. Okcidente de la urbo Savono, malpli ol kvardek km for, eblas mencii Kampadejon 'Pian dei Boschi' en Pietra Ligure, la 'Villaggio di Giuele - Eurocamping Calvisio' en Finale Ligure kaj 'Camping Baciccia' en Ceriale. Tutjare eblas malstreĉiĝi ĉe la kampadejoj proksime de Savono. Mergitaj en la grandiozaj pejzaĝoj de Ligurio, la strukturoj estas bonegaj deirpunktoj por malkovri la marbordon kaj la landinternon. Estas agadoj por ĉiuj gustoj: velado, ventosurfado kaj plonĝado ... ĝis piedirado, biciklado aŭ rajdado. '''En provinco de Ĝenovo''': Troviĝas ĉirkaŭ dudek kampadejoj en la Ĝenova metropola urbo. Ĝenovo, la unua haveno de Italio, la antikva Mara Respubliko, ankaŭ fama pro sia akvario. La kampadejoj situas laŭlonge de la marbordo, la plej multaj el ili super la maro, proksime al la plej viglaj centroj. Okcidente de Ĝenovo ni povas trovi la Ruldomo-Kampadejon 'La Vesima'. Oriente inter Rapallo kaj Cinque Terre, estas Tendaro 'Mare Monti' en Sestri Levante. Inter la kampadejoj de Moneglia, menciindas la kampadejo 'Smeraldo' kaj la kampadejo 'Il Rospo'. '''En provinco de La Spezia''': Multaj kampadejoj en Cinque Terre, ĉirkaŭitajn de naturo aŭ de la maro. Moveblaj domoj, tendoj, bangaloj, placetoj... por familioj, paroj aŭ amikoj... kampadejoj estas valida solvo por ĉiuj. Eblas malkovri multajn nekredeblajn lokojn, kaj ankaŭ oni havas la okazon provi la kuirartan tradicion tipan de ĉi tiuj lokoj. === Hosteloj === Liguriaj junulargastejoj (listo de Liguria Regiono de la 14a decembro 2020) En provinco Ĝenovo: {| border="1" cellpadding="2" style="text-align:center;" ! width="40"|N° ! width="120"|KOMUNUMO ! width="120"|NOMO ! width="120"|ADRESO ! width="120"|Telefono/faks. ! width="120"|E-poŝto/retejo |- |1 |Borzonasca |BELPIANO CAMPUS |Via Belpiano | |borzonasca@belpianocampus.it www.belpianocampus.it |- |2 |GENOVA |GENOA HOSTEL |Via Gropallo, 4/11 A |010 869219 |info@genoahostel.net |- |3 |GENOVA |IL PRINCIPE DRAGUT |Via Gramsci, 265 A r. | |ilprincipedragut@virgilio.it |- |4 |GENOVA |L'OSTELLO DI ORIONE |Via B. Bosco, 14 |010/588325 |ostelloorione@cooperativadono.it www.ostellodiorione.jimdo.com |- |5 |GENOVA |MANENA HOSTEL |Via alla Chiesa della Maddalena 9/1 | |info@manenahostel.it www.manenahostel.com |- |6 |GENOVA |O STELLIN |Vico Parmigiani, 1/3 | |info@ostellingenova.it www.ostellingenova.it |- |7 |GENOVA |THE HOSTEL ABBEY |Vico Santa Fede, 8 |010 4033223 |abbey@thehostel.it www.thehostel.it |- |8 |GENOVA |THE HOSTEL CASTLE |Salita S. Nicolò, 25, |010 218050 - 010 4033223 |castle@thehostel.it https://www.thehostel.it/ostello-castle/ |- |9 |GENOVA |VICTORIA HOUSE |Via Gropallo, 4/11 |010 869219 |victoria@genoahostel.net |- |10 |MOCONESI |FONTANABUONA |Via De Gasperi, 57 A Ferrada |0185/939768 |ostellofontanabuona9@gmail.com |- |11 |SANTA MARGHERITA LIGURE |ISTITUTO COLOMBO |Via Dogali 2/A |0185/282998 |info@istituto-colombo.com |} En Imperia: {| border="1" cellpadding="2" style="text-align:center;" ! width="40"|N° ! width="120"|KOMUNUMO ! width="120"|NOMO ! width="120"|ADRESO ! width="120"|Telefono/faks. ! width="120"|E-poŝto/retejo |- |1 |CARPASIO |CA' LAVANDIN |Via Sottocase snc |0184409064 |info@ostellocalavandin.com www.ostellocalavandin.it |- |2 |ROCCHETTA NERVINA |ALPI LIGURI |Viale Rimembranza, 38 | |sanlorenzocooperativa@gmail.com |} En La Spezia: {| border="1" cellpadding="2" style="text-align:center;" ! width="40"|N° ! width="120"|KOMUNUMO ! width="120"|NOMO ! width="120"|ADRESO ! width="120"|Telefono/faks. ! width="120"|E-poŝto/retejo |- |1 |BONASSOLA |LE SCUOLE NANNI SCARRA' |Via Del Campo 14 MONTARETTO | |ostello@montaretto.it http://www.montaretto.it |- |2 |FRAMURA |PERLA DEL LEVANTE HOSTEL |Loc. Ravecca | |info@perladellevanteframura.it http://www.perladellevanteframura.it |- |3 |LA SPEZIA |5 TERRE BACKPACKERS CITY |VIA PALEOCAPA 16 | |info@5terrebackpackers.com www.5terrebackpackers.com/it/city |- |4 |LA SPEZIA |CENTRALE |VIA F. CRISPI 166 |333/9089527 |ostellocentrale@gmail.com |- |5 |LA SPEZIA |COSTELLO |CORSO CAVOUR 160 | |alessia.cecchi@libero.it |- |6 |LA SPEZIA |GRAND HOSTEL MANIN |Via Manin 8 |0187/021442 |info@grandhostelmanin.it www.grandhostelmanin.it |- |7 |LA SPEZIA |SANT'ANNA HOSTEL |Via Sant'Anna 12 |0187/711969 |c.a.santannacoop@gmail.com mancusofrancesco@outlook.com |- |8 |LA SPEZIA |TRAMONTI |Via F. Filzi 110 - Fraz. Biassa |0187/758507 |ostellotramonti@cdh.it http://www.ostellotramonti.it |- |9 |LEVANTO |OSPITALIA DEL MARE |Via S. Nicolo' 1 |0187/802562 0187/803696 |info@ospitalialevanto.com http://www.ospitalialevanto.com |- |10 |PORTOVENERE |CENTRO EDUCAZIONE AMBIENTALE PORTO VENERE |Via Del Comune 1 |0187/792606 0187/798077 |info@ostelloportovenere.it http://www.ostelloportovenere.it |- |11 |RIOMAGGIORE |5 TERRE MANAROLA |Via Riccobaldi 21 MANAROLA |0187/920039 0187/920941 |info@hostel5terre.com http://www.hostel5terre.com |- |12 |RIOMAGGIORE |MAR-MAR |Via Sant'Antonio 72 |0187/920932 |marmar.riomaggiore@gmail.com www.5terre-marmar.com |- |13 |ROCCHETTA DI VARA |ALLA VECCHIA PORTA |Via Rocchetta, 3 SUVERO |0187/868752 0187/868759 |rocchett@cdh.it http://www.comune.rocchettadivara.sp.it |- |14 |VERNAZZA |OSTELLO DI CORNIGLIA |Via alla Stazione, 3 |0187/812559 0187/812546 |ostellocorniglia@gmail.com http://www.ostellocorniglia.com |} En Savona: {| border="1" cellpadding="2" style="text-align:center;" ! width="40"|N° ! width="120"|KOMUNUMO ! width="120"|NOMO ! width="120"|ADRESO ! width="120"|Telefono/faks. ! width="120"|E-poŝto/retejo |- |1 |ALASSIO |DON BOSCO |VIA S. GIOVANNI BOSCO 12 |0182/640309 |ostello.alassio@donbosco.it |- |2 |ALBISSOLA MARINA |LE STUOIE |VIA ITALIA 49 |019/7704214 |lestuoie@gmail.com |} === Hoteloj === Listoj de loĝ-strukturoj ĉe Liguria Regiono: [https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=44645:elenco-degli-alberghi-della-liguria.xls listo de la hoteloj de Ligurio] [https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=44647:elenco-degli-alberghi-diffusi-della-liguria.xls listo de la "difuzaj" hoteloj de Ligurio] [https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=44649:elenco-delle-locande-della-liguria.xls listo de la gastejoj de Ligurio] [https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=44673:elenco-delle-residenze-turistico-alberghiere-della-liguria.xls listo de la restad-loĝejoj de Ligurio] [https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=44675:elenco-delle-residenze-d-epoca-della-liguria.xls listo de la loĝejoj antikvaj de Ligurio] == Sekureco == Ligurio estas sekura regiono, krimoj estas maloftaj; en [[Ĝenovo]], tamen, ĉar ĝi estas havenurbo oni devas esti iom atentaj en iuj zonoj, (via del Campo kaj la haveno) pro la ebla ĉeesto de poŝoŝtelistoj. == Sano == La liguria sanservo estas ĝenerale bona; La urĝa sanhelpo estas senpaga; Urĝa Helpo oni povas peti vokante la Ununura Eŭropa Kriza Numero 112 (servo adoptita en pluraj eŭropaj landoj): ĉiuj krizaj alvokoj fluas en unu respondan centron. Eblas peti ambulancon ankaŭ rekte pere de la numero 118. Se la uzanto telefonas en fremda lingvo, la telefonisto aktivigas aŭdkonferencon kun la servo-centro respondeca pri plurlingva administrado. Eblas instali en la poŝtelefono la apon '''112 Where are U (Kie Estas Vi)''', kiu permesas telefoni al la Kriz-Numero 112, aŭtomate sendante proprajn lokalizajn datumojn (kiu vi estas kaj de kie vi vokas), kaj ankaŭ aliajn informojn, kiujn vi eventuale inkluzivis en la programon. Nuntempe ĝi aktivas en la metropola urbo Ĝenovo. == Respekto == == Esperanto == '''Esperantaj grupoj en Ligurio:''' [http://www.esperantogenova.it/ Ĝenova Esperanto Klubo], en Ĝenovo (momente ne plu funkcianta). [http://esperantotigullio.altervista.org/index.html Esperanto-Grupo Tigullio], en Chiavari === Lokaj esperantistoj === Prezidanto de la Ĝenova Klubo estas [http://www.esperantogenova.it/it/p_morando.html Patrick Morando] Prezidanto de la Tigulia Grupo estas Elisabetta Formaggio [https://eo.wikipedia.org/wiki/Elisabetta_Vilisics_Formaggio] === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == Plej multaj konsulejoj estas en Ĝenovo; (la tuta listo ĉe: https://aziende.virgilio.it/ita/liguria/cat/CONSOLATI.html ) Jen kelkaj: {| class="wikitable" |- ! Konsulejo !! Provinco !! Urbo !! Adreso !! Telefono |- | Francio || IM || 18039 Ventimiglia|| Via Martiri Della Libertà 2 || 0184 351264 |- | Ekvadoro || GE || 16121 Genova || Via xx Settembre 33/4 || 010 8680502 |- | Svedio || GE || 16121 Genova || Via Dante Alighieri 2 || 010 465507 |- | Kostariko || GE || 16128 Genova || Via Alessi Galeazzo 5 || 010 882495 |- | Panamo || GE || 16122 Genova || Via Assarotti 15 || 010 882495 |- | Rusio || GE || 16167 Genova || Via Ghirardelli Pescetto 16 || 010 3741361 |- | Portugalio || GE || 16122 Genova || Via Assarotti 17/A || 010 870212 |- | Malto || GE || 16126 Genova || Ponte Morosini Francesco 41 || 010 261291 |- | San Marino || GE || 16151 Genova || Via Avio Federico 2 || 010 414587 |} == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == [https://www.regione.liguria.it/component/publiccompetitions/document/27548.html?view=document&id=27548:elenco-rete-uffici-iat&Itemid=4899 Listo de turismaj oficejoj en Ligurio] {{Uzebla|Italio}} {{Parto de|Nordokcidenta Italio}} [[Kategorio:Regionoj de Italio]] 3z3qvo7rixxdqrn204ok0zejraeisee 0 4876 73543 73538 2026-10-23T12:10:48Z Rdelre 27 73543 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto subregiono | nomo = Cinque Terre | flago = | flagograndeco = | lando = Italio | regiono = [[Ligurio]] | bildo = Dosiero: La Spezia, Monesteroli dall'alto e scalinata 2.jpg | bildotitolo = Ŝtuparo de Monesterolo | situo = | ĉefurbo = | areo = | loĝantaro = | horzono = }} {{Parto de|}} '''{{W|Cinque Terre|Cinque Terre}}''', (elp. ''ĉinkŭe terre''), laŭlitere "'''Kvin Landoj'''" aŭ "''Kvin Bienoj''", estas la nomo per kiu estas konata grupo de kvin vilaĝoj en la orienta riviero de Ligurio. Ĝi estas parto de la [[Specja Riviero]]. Cinque Terre estis nomumita Monda Heredaĵo de UNESKO en 1997. Ĝi estas medio kie la jarcenta laboro de generacioj transformis nealireblan teritorion en pejzaĝon de eksterordinara beleco. La teritorio mem estas inkludita en la [[Nacia Parko Cinque Terre]]. == urboj == * '''[[Monterosso]]''': La plej granda el la vilaĝoj de Cinque Terre. Ĝi estas dividita en malnovan vilaĝon kaj novan. En la malnova vilaĝo promenu tra la "carruggi", la tipaj liguraj stratetoj, kaj vizitu la gotikan fasadon de la preĝejo 'San Giovanni Battista', la antikvan preĝ-kapeleto de 'Santa Croce' kaj la preĝejon de Sankta Francisko, kie estas konservata pentraĵo, la Krucumado, atribuita al Van Dyck. * '''[[Vernazza]]''': bela vilaĝo metita inter roko kaj maro. La sola vilaĝo en la Cinque Terre konstruita en natura haveno, en fjordo protektita de la rokoj. Ankaŭ la kasteloj estas vizitindaj, tre bone konservitaj, karakterizaĵo de la Cinque Terre kaj aparte de Vernazza. * '''[[Corniglia]]''': La plej malgranda vilaĝo de Cinque Terre, paradiza angulo por ekskurs-ŝatantoj danke al la multaj vojetoj, kiuj transiras la vilaĝon. Situanta sur la maro, Corniglia igos vin pasigi neforgeseblan restadon en Cinque Terre, kun ĝiaj spir-haltigaj vidpunktoj kaj sia aŭtentike liguria etoso. Fabela loko kun siaj paŝtel-koloraj domoj, Corniglia estas perfekta celloko por tiuj, kiuj serĉas malstreĉiĝon proksime al naturo en pejzaĝo inter tero kaj maro. * '''[[Manarola]]''': La plej malgranda vilaĝo de Cinque Terre, kune kun Corniglia. Ferio en Manarola en unu el la kampadejoj de Cinque Terre kondukos vin al la malkovro de la ligura tradicio, kun buntaj domoj, kiuj lumas kiel kripo dum la kristnaska periodo! * '''[[Riomaggiore]]''': Ĝi estas la plej proksima vilaĝo al [[Specjo|La Spezia]]. Ĝi ankaŭ estas la deirpunkto de la fama "Via dell'Amore" (vojo de la amo); farendaĵoj en ĉi tiu vilaĝo koncentriĝas ĉirkaŭ la haveneto; paŭzu en trinkejo aŭ restoracio kaj ĝuu la bongustaĵojn de la liguria kuirarto, ekzemple bona unua plado kun bazilia "Pesto" [https://eo.wikipedia.org/wiki/Pesto_(kondimento) (Liguria verda pistita saŭco)]" akompanata de bongusta "Focaccia" [[https://eo.wikipedia.org/wiki/Fokat%C4%89o (Liguria plata kuko)]], (ĉilasta plej bonas se ĵusbakita). Aldone al la municipoj de Cinque Terre, la teritorio inkluzivas partojn de la municipoj Levanto (Punta Mesco) kaj La Spezia (Campiglia Tramonti). Interesa, pro naturalismaj kialoj, estas ankaŭ '''Monesterolo''' (itale Monesteroli), eta vilaĝo en Ligurio super la maro, alirebla nur per boato kaj piede, pere de pado kiu inkludas 1100-ŝtupoj de la "granda ŝtuparo". == Kompreni == === Mapo === <mapframe text="Cinque Terre" width="800" height="500" zoom="12" latitude="44.1" longitude="9.75" align="center" > </mapframe> === Tereno === Ĝi etendiĝas ĉirkaŭ dek ok kilometrojn laŭlonge de la marbordo inter Punta Mesco, en la regiono de [[Levanto]], kaj Punta del Persico, situanta en la municipo de Riomaggiore. La marbordo estas roka, kaj punktita de golfetoj. Sablaj strandoj koncentriĝas ĉefe en Monterosso, dum aliaj vilaĝoj havas malmultajn, ĝenerale ŝtonecajn, strandojn. La marfundo estas profunda, superrigardata de montoĉeno, kiu kuras paralele al la marbordo. La parko povas esti dividita en du partojn: la marborda areo, la efektiva nacia parko, kaj la mara protektita natura areo. La parko protektas do marbordan areon, kie homoj kreis stabilan vivon kaj reciprokan kunekzistadon inter si kaj la naturo. La vilaĝoj kaj terasformaj sekŝtonomuroj estas mergitaj en tipe mediteranea marborda medio, kie la montoj de la liguriaj Apeninoj falas vertikale al la maro, kreante unikan etoson. ==== Flaŭro kaj faŭno ==== [[File:Vigneti tra Riomaggiore e Campiglia 01.jpg|eta|Vitejoj inter Riomaggiore kaj Campiglia]] La kompleksa orografio ebligas diversecon de mikroklimatoj, rezultante en diversa vegetaĵaro. La arbaroj estis parte anstataŭigitaj per kultivitaj strioj aŭ aliaj arboj (pinoj, kverkoj kaj kaŝtanoj). Ĉe la marbordoj, fenkoloj kaj daŭoj kreskas kune kun kaporo, kiuj iam estis aktive kultivataj. Arbustoj kiel rosmareno, timiano, helikrizono kaj lavandulo estas vaste disvastigitaj tra la areo. Miksita vepro, konsistanta el mirto, ruĝa junipero kaj pluraj aliaj, kreas densan kaj malsimplan arbustaron. Homa interveno formis la densan ĉeeston de vitejoj, aldonante al la fascina pejzaĝo. La terasoj, iam konstruitaj kun la sekaj ŝtonmuroj tipaj por ĉi tiu areo, estas ĉefe plantitaj per vitoj, olivarboj kaj citronarboj. Birdospecioj inkluzivas mevojn, falkojn kaj korvojn; mamuloj inkluzivas la gliron, mustelon, talpon, foinon, melon, vulpon kaj apron. Birdoj inkluzivas la arĝentmevon, migrofalkon kaj ordinaran korvon. Mamuloj inkluzivas glirojn, mustelojn, talpojn, melojn, foinojn, vulpojn kaj aprojn (kies ĉeesto estas tre disputata pro damaĝo al kultivaĵoj). Reptilioj, kiuj prosperas en la roka medio, inkluzivas la lacertojn, kaj diversajn serpentojn, kaj la vipurojn. Amfibioj kiel ranoj kaj salamandroj vivas proksime de la riveretoj. === Klimato === La klimato estas ĉefe mediteranea. La pinta turisma sezono daŭras de Paska Semajno ĝis la 30-a de oktobro ĉiujare. La plej bonaj tempoj por viziti estas sendube printempo kaj aŭtuno, kiuj, danke al la pli milda klimato kompare kun somero, ebligas bonegajn ekskursojn. === Historio === La pejzaĝo malkaŝas signojn de miljara historio, en kiu la homo, per sia laboro, sukcesis krei fekundajn kaj kultiveblajn terasojn en montaron kiu falas apike en la maron. La vera defio kuŝis en la komunikaj vojoj kaj la transporto de produktoj laŭlonge de antikvaj mulpadoj. {{Parto de|Specja Riviero}} 9oq4g1ntzjwt6rna4002vbg2pvpmcdo 0 5021 73550 70496 2026-10-23T17:59:48Z Rdelre 27 Kategorio 73550 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto regiono | nomo= Kalabrio | bildo= | bildotitolo= Kalabrio vidita de la satelito. | situo = | flago= | flagograndeco= | ĉefurbo = Katanzaro | ĉeflingvo = itala | areo = 15.221,90 | loĝantaro = 1.876.601 <small>(je la 31a de januaro 2021)</small> | horzono = }} '''{{W|Kalabrio|Kalabrio}}''', itale '''Calabria''' (elp. Kalabrja), estas regiono de [[Italio]]. == Sciindaĵoj == [[Dosiero:Calabria in Italy.svg|eta|Kalabrio en Italio]] Kalabrio estas la pinto de la "boto", (la ekstrema suda pinto de la itala duoninsulo). Banata de la belegaj akvoj de la ionia kaj tirena maroj, ĝi estas apartigita de Sicilio per la Mesina Markolo. La bonveniga klimato, la belegaj koloroj de la maro, la rokaj marbordoj alterniĝantaj kun sablaj marbordoj, ĝia sovaĝa kaj mistera naturo, la intensaj kaj aŭtentaj saporoj de la loka kuirarto kaj la atestoj de ĝiaj praaj originoj igas Kalabrion unika loko, admirinda en ĉiuj sezonoj. Ĉiu deziro povas plenumiĝi en Kalabrio. Tiuj, kiuj amas la naturon, ĝiajn bonodorojn, ĝiajn misterojn, povos eniri la kalabran landinternon, malkovrante puran kaj nepoluitan pejzaĝon, kie grandegaj verdaj etendoj estas interrompitaj de la bluo de lagoj kaj akvofaloj. Tiuj, kiuj, aliflanke, volas sunbruniĝi sub la varmaj sunradioj aŭ merĝi sin en kristalecan marakvon, povas elekti el la multaj belaj lokoj, kiuj punktas la longajn tirenajn kaj ioniajn marbordojn. Kaj por tiuj, kiuj volas koni la pasintecon de ĉi tiu regiono, la lulilo de "Granda Grekujo" kaj lando de praaj setlejoj, Kalabrio ofertas vastan elekton da vilaĝoj kaj lokoj, kie postvivas jarcentajn kutimojn kaj tradiciojn, kaj antikvaj konstruaĵoj, preĝejoj kaj monakejoj, kasteloj kaj palacoj. == Komprenu == La ĉefa kalabra turisma rimedo estas la maro, kun marbordo de 780 kilometroj frontanta la marojn '''Tirenon''', '''Ionion''' kaj la '''Mesinan Markolon'''. Malmulte da industria disvolviĝo kaj la foresto de grandaj urboj sur la plej granda parto de la teritorio ebligis konservi la maran medion en multaj kazoj. La kvazaŭ du milionoj da turistoj kiuj vizitas Kalabrion estas ankaŭ ligitaj al la ĉeesto sur la teritorio de multaj arkeologiaj restaĵoj, kiel en la kazoj de [https://eo.wikipedia.org/wiki/Arkeologiaj_lokoj_en_Re%C4%9Djo_Kalabria Reĝjo Kalabria], kaj de la aliaj [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Arkeologiaj_lokoj_en_Re%C4%9Djo_Kalabria Arkeologiaj lokoj en Reĝjo Kalabria]. Monta turismo disvolviĝas ĉefe en la reliefoj kaj naciaj parkoj de [https://eo.wikipedia.org/wiki/Sila_Nacia_Parko Sila], [https://eo.wikipedia.org/wiki/Parko_de_Aspromonto Aspromonte] kaj [https://eo.wikipedia.org/wiki/Nacia_Parko_Pollino Pollino], kie estas la skiejoj de [[Camigliatello Silano|Camigliatello]], [[Lorica (San Giovanni in Fiore)|Lorica]], [[Gambarie]] kaj [[Zomaro]]. La provinco Kosenco estas la kalabra teritorio, plej elektita de la turistoj, kun 38% de la alvenoj registritaj en 2017; Inter la urboj de la regiona landinterno, [[Kosenco]] konservas konsiderindan historian kaj artan heredaĵon. En la raporto pri turisma tendenco de 2019 de la regiono Kalabrio, 8.820.489 ĉeestoj, 1.646.671 alvenoj, el kiuj 42,6% restis en la provinco Kosenco. 22% de la ĉeestoj estas eksterlandanoj; Germanio estas konfirmita kiel la unua devenlando, sekvata de Francio kaj Rusujo. == Teritorio kaj turismaj lokoj == [[Dosiero:Castello Aragonese di Reggio Calabria.JPG|eta|Aragona kastelo en Reggio Calabria]] [[File:South Aspromonte.JPG|eta|Aspromonte]] [[Dosiero:Map of region of Calabria, Italy, with provinces-it.svg|eta|Provincoj de Kalabrio]] Laŭ turisma vidpunkto Kalabrio povas esti dividita en la sekvaj areoj: *[[Kosenco]] estas inkluzivita en la listo de artaj urboj. *[[Riviero de la Cedrat-arboj]], estas la kosenca tirena marbordo kies ĉefaj turismaj centroj estas [[Praia a Mare]] kaj [[Amantea]]. En ĝia teritorio estas ankaŭ la flughaveno de Lamezia Terme, la ĉefa flughaveno de Kalabrio. *[[Marbordo de la Akeoj]], estas la kosenca ionia marbordo, la plej granda ĉemara feriurbo estas [[Sibari]] proksime de la ruinoj de la antikva greka kolonio. *La [https://eo.wikipedia.org/wiki/Pollino Montarmasivo de Monto Pollino], montarmasivo dividita inter la provinco Kosenco kaj la regiono Basilikato konsistigas la [https://eo.wikipedia.org/wiki/Nacia_Parko_Pollino Nacian Parkon Pollino], la plej granda natura parko en Italio. * [https://eo.wikipedia.org/wiki/Silo Sila altebenaĵo], altebenaĵo dividita inter la provincoj Kosenco, Krotono kaj Katanzaro, kies ĉefa turisma centro estas [[Camigliatello Silano]]; Multe de ĝia teritorio estas parto de la '''[https://eo.wikipedia.org/wiki/Sila_Nacia_Parko Sila Nacia Parko]'''. * [[Provinco Krotono|Krotona areo]], estas la teritorio de la urbo [[Krotono]] kaj la peco de ionia marbordo ĉirkaŭ [https://eo.wikipedia.org/wiki/Isola_di_Capo_Rizzuto Isola di Capo Rizzuto], populara ĉemara feriurbo. * [[Katanzara areo]] * [[Marbordo de la Oranĝ-arboj]] La parto de marbordo ĉe la golfo de [[Squillace]], kun [[Soverato]] kaj [[Badolato Marina]]; plejparte en la Katanzara provinco. * [[Marbordo de la Jasmenoj]], ĉe la ionia maro, kies ĉefaj urboj estas [[Riace]], [[Locri]], [[Roccella Ionica]] kaj [[Marina di Gioiosa Ionica]]. * [https://eo.wikipedia.org/wiki/Parko_de_Aspromonto Aspromonto] Montarmasivo ĉe la suda fino de la boto starigita kiel naturrezervejo; estas la skiejo de [[Gambarie]]. * [[Reĝja areo]] La teritorio, kiu inkluzivas [[Reĝjo Kalabria]] kaj [[Villa San Giovanni]] * [[Marbordo Viola]], La tirena marbordo de [[Palmo]] al Villa San Giovanni (ankaŭ inkluzivas Seminara, Bagnara Calabra kaj Scilla). * [[Ebenaĵo de Gioia Tauro]] * [[Marbordo de la Dioj]] Sekcio de la tirena marbordo, kies ĉefa centro estas [[Tropea]], kaj iras de [[Pizzo Calabro]], pasante tra [[Nicotera]] kaj al [[Ricadi|Capo Vaticano]]. * [[Vibo Valentia areo]] * La "[[Serre]]" == Provincoj (Subregionoj) == '''administre la regiono estas dividita en kvin provincoj:''' {|class="wikitable sortable" !Poz. !Provinco/Metropola urbo !Loĝantoj !Areo (km²) |- |'''1''' |[[provinco Kosenco|Kosenco]] |align=right| '''684.451''' |align=right| 6.709,75 |- |'''2''' |[[provinco Reĝjo Kalabria|Reĝjo Kalabria]] |align=right| '''526.175''' |align=right| 3.183,20 |- |'''3''' |[[provinco Katanzaro|Katanzaro]] |align=right| '''346.357''' |align=right| 2.415,45 |- |'''4''' |[[provinco Krotono|Krotono]] |align=right| '''166.518''' |align=right| 1.735,68 |- |'''5''' |[[provinco Vibo Valentia|Vibo Valentia]] |align=right| '''153.100''' |align=right| 1.150,64 |} == Urboj == * '''[[Kosenco]]''' * '''[[Krotono]]''' * '''[[Katanzaro]]''' * '''[[Vibo Valentia]]''' * '''[[Reĝjo Kalabria]]''' === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == [[File:Paola la spiaggia.jpg|eta|La plaĝo de Paola]] [[Dosiero:Reggio calabria museo nazionale bronzi di riace.jpg|thumb|[https://www.bitoteko.it/esperanto-vivo/eo/2018/08/16/riace/ La bronzaĵoj de Riace].|alternative=|456x456ra]] === Tereno === === Historio === [[File:Colonie greche d'italia e sicilia.jpg|upright=1.8|thumb|Grekaj kolonioj en [[Italio]]. La antikvaj grekoj, nomis "Italio" la nunan Kalabrion, kaj "Kalabrio" la nunan Salenton]] === Etnoj === === Klimato === == Eniri == === Eniri avie === * '''[https://eo.wikipedia.org/wiki/Flughaveno_de_Lamezia_Terme Flughaveno Lamezia Terme]'''; Flugoj de aliaj italaj lokoj estas funkciigitaj de Ryanair, EasyJet, [http://www.flytap.com TAP]. * '''[https://eo.wikipedia.org/wiki/Flughaveno_de_Reggio_Calabria Flughaveno Reggio Calabria]'''; Tie funkcias la kompanioj Volotea (Ĝenovo, Venecio). * '''[[Flughaveno Crotone]]'''; La tria plej grava regiona flughaveno, ĉefe servanta la provincon [[Krotono]], en 2018 ĝi havas somerajn konektojn kun urboj en centra-norda Italio. === Eniri trajne === === Eniri buse === === Eniri piede === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == [[File:Santa Maria dell'Isola seen from Via Indipendenza - Tropea - Italy 2015 (2).JPG|thumb|upright=1.1|Angulo de [[Tropea]]]] [[File:Scilla (RC) - la chjanalèa e il castello.jpg|thumb|upright=1.1|Karakteriza antikva vilaĝo de [[Scilla (Italio)|Scilla]]]] [[File:Praia a Mare - Isola di Dino 20160715.jpg|thumb|upright=1.1|[[Insulo Dino]] en [[Praia a Mare]]]] [[File:Monte Pollino e Serra del Prete dal contrafforte ovest di Serra delle Ciavole..PNG|thumb|upright=1.1|[[Nacia Parko de la monto Pollino]]]] '''Kalabrio kaj la kapsiketo''' La [https://eo.wikipedia.org/wiki/Kalabria_Kapsiketo kapsiketo] estas la simbolo de Kalabrio; en ĉi tiu regiono, la kapsiketo estas la ruĝa oro, la absoluta princo de la tablo. Kaj Diamante estas ĝia ĉefurbo, tiom, ke ĝi dediĉis al la kapsiketo Akademion, kiu ĉiujare organizas en septembro Festivalon, kiu nun atingis internacian famon: kino, arto, kulturo, renkontiĝoj, debatoj, satiro, muziko, modaj spektakloj, strataj prezentadoj kaj multaj gastronomioj, kie ruĝa oro neniam mankas. La itinero komenciĝas ĝuste de Diamante, la "Ĝardeno de la cedroj", ok kilometrojn da strando, kristalklara maro kaj stratetoj gaje kolorigitaj de murpentraĵoj. En ĉi tiu bela urbo estas nepre gustumi la multajn saŭcojn kaj la faman n’duja: kolbaso aromigita per kapsiko, bonega kiel aperitivo aŭ por gustumi unuajn pladojn. Fine, vizito al Maierà, 8 km de Diamante, kie la Kapsika Pipro-Muzeo troviĝas en la duka palaco. Sekvante la marbordon norden, vi trovos tre popularajn strandojn: Scalea, kun sia praa vilaĝo aranĝita laŭ ŝtupoj kaj Praia a Mare, ĉirkaŭita de cedroj, kun la sugestia Insulo Dino kaj la Sanktejo de la "Madonna della Grotta", de kiu vi povas ĝui eksterordinaran vidon de la marbordo. Transirante la Nacian Parkon Pollino, kun ĝia aparte malmilda naturo, vi atingas Castrovillari kun la impona Aragona kastelo de 1490. Ĉi tiu areo estas unu el la komencaj punktoj por ekskursoj en la parko (flanke de Kalabrio, ni memorigas vin, ke la parko ankaŭ kovras parto de Basilikato). Do se vi preferas la montojn al la maro kaj kun ĝi la eblo praktiki multajn sportojn (Marŝado, montbiciklado, montgrimpado, kanjonado, flosado, speleologio kaj - vintre - skikurado) estas devige viziti ĉi tiun parkon - kiu havas plurajn kampadejojn, ŝirmejojn kaj bivakojn - kaj ĝiajn rezervojn: Laa Rivera Valo, Raganello-Gorĝo kaj Argentina Rivera Valo. La komunumo Arbereshe, de albana origino, ankaŭ loĝis en la protektita areo dum kvincent jaroj kaj ekloĝis inter Kalabrio kaj Basilikato inter 1470 kaj 1540 por eskapi la turkojn. Inter la vizitindaj vilaĝoj: Acquaformosa, Civita (kie estas muzeo de la Arbereshe-civilizo), San Basile, Lungro, Plataci kaj Frascineto. Tute ne maltrafindas la elvokivaj funkcioj kantitaj laŭ la greka-bizanca rito. De la montoj al la urbo: ni alvenas al Cosenza, la provinca ĉefurbo, kun ĝia pitoreska Corso Mazzini, la ĉarma malnova urbo, kaj la vido super la riveroj Crati kaj Busento. Post vizito al la majesta Katedralo, ni transiras al la tablo, kie ankoraŭ troviĝas la fortaj gustoj de Kalabrio kaj kie la specialaĵo estas mùstica: malgrandaj fiŝoj kovritaj de kapsiko, sekigitaj en la suno kaj konservitaj en oleo. Nia itinero finiĝas, revenante al la tirena marbordo, en Paola, kie la patrono de Kalabrio, San Francesco di Paola, estas festata de la 1a ĝis la 4a de majo. Por la festivalo, multaj fideluloj venas el la tuta Italujo, tranoktante ekstere, kantante kaj ludante. La evento kulminas per la procesio kun la statuo de la sanktulo, kiu tra avenuo kun multaj majolikaj edikuloj, en kiuj estas reprezentitaj la mirakloj de San Francesco, unue atingas la monakejon, kie, en la gotika eklezio, konserviĝas la restaĵoj de la sanktulo posttagmeze li alteriĝas sur la strandon por la benado de la boatoj. Noktomeze la artfajraĵo fermas la feston. === Arto === Artamantoj ne volos maltrafi la okazon admiri la famajn Bronzojn de Riace, ekspoziciitajn en la Nacia Muzeo de Reĝjo de Kalabrio, grava atesto de la 'Magna Grecia', periodo kiu profunde markis la historion de ĉi tiu regiono. Ĉi tiuj belegaj statuoj, prezentantaj du militistajn heroojn, reprezentas maloftan ekzemplon de klasika greka skulptaĵo. ''La Bronzoj de Riace'' Tre malmulte oni scias pri la La Bronzoj de Riace eĉ hodiaŭ: la aŭtoroj, la bildigitaj roluloj, la loko, kiun ili havis en la antikveco kaj la preciza tempo de konstruado, estas nekonataj. Skulptaj majstraĵoj konataj tra la mondo, la Bronzoj estas la ĉefa allogaĵo de la Nacia Arkeologia Muzeo de Reggio de Kalabrio. Ilia unikeco ŝuldiĝas ankaŭ al tio, ke ekzistas tre malmultaj grekaj statuoj en la mondo, bronzaj, kiuj konserviĝis sendifektaj ĝis nun kaj, inter ĉiuj, ĉi tiuj estas la plej belaj. Kelkcent metrojn de la marbordo de Riace en 1972, la du majestaj statuoj estas la emblemo mem de la urbo Reggio Calabria kaj reprezentas du homajn figurojn, probable du militistojn, de eksterordinara beleco. Oni kredas, ke ili devenas de la 5-a jarcento a.K. kaj ke ili havas helenan originon; ili estas ĉirkaŭ du metrojn altaj kaj en bonega stato. Laŭ pli freŝaj studoj, bronza A (nomata 'la juna viro') povus reprezenti Tideon, kruelegan heroon de Etolio, filo de la dio Areso. Bronzo B ('la maljunulo') anstataŭe bildigus Anfiaraon, militistan profeton. La statuoj estis verŝajne faritaj en Ateno kaj poste enŝipigitaj por esti kondukitaj al Romo; sed la boato portanta ilin sinkis kaj la altvalora ŝarĝo finiĝis en la maro. === Manlaboraĵoj === Kalabra metiistaro havas tre antikvajn originojn kaj metiistajn asociojn jam de la fora tempo. En la sektoro de muzikaj instrumentoj, en urbetoj kiel Bisignano, ĝi atingis sian pinton kun generacioj de lutiistoj, kiuj ekde la 18-a jarcento konstruis koncertajn gitarojn, harpajn mandolinojn kaj ĉefe violonojn, el kiuj unu onidire eĉ estis aĉetita de Giuseppe Verdi. Tamen la produktado de ceramikaj objektoj estas ĉe la avangardo de kalabra metiisteco. La metiejoj de ceramikistoj estas disigitaj en pluraj centroj, de Altomonte ĝis Gerace, Belcastro, Squillace, Seminara kaj Palmi. En Locri ili ankoraŭ bakas "pinakes" kiel la antikvaj kaj oleolampojn kaj amforojn kun kapo; en Squillace "orialori" kaj "salaturi"; en Gioiosa Jonica kaj Roccella "cuccume" kaj "quartarelle"; en Soriano ĝardenaj potoj kaj tegoloj. Ankaŭ la ligna metio en Kalabrio estas unu el la plej antikvaj kaj gloraj, subtenata de la riĉeco de la ligno de Aspromonte kaj de la lerteco de la metiistoj, tre lertaj pri ĉizado, skulptado, inkrustado, tornado. Rogliano estas fama centro de ĉi tiu arta metiisteco kun specialistoj pri bareliefoj kaj skulptaĵoj por preĝejoj. En la provinco Reggio estas ankoraŭ butikoj por prilaborado de eriko kaj produktado de bonegaj pipoj. Alia karakteriza produkto estas la spartiaj litkovriloj, kiuj ŝanĝas koloron kun ĉiu sezonŝanĝo. Ankaŭ konataj estas la ŝtofoj kaj brodaĵoj de la virinoj de Tiriolo, en la provinco Catanzaro, el kiuj la "vancole", striitaj lanaj ŝaloj ankaŭ estas konataj. Produktado plenumas ankaŭ en aliaj centroj, sen forgesi Longobukon, faman pro tapiŝoj, kaj San Giovanni in Fiore, kie oni faras lanajn tapiŝojn, kiuj povas konkurenci kun orientaj. Inter multaj "majstroj", en Kalabrio estas ankaŭ tiuj de molfero kaj oraĵistoj kaj arĝentistoj, inkluzive de la princo de modernaj kalabraj oraĵistoj Gerardo Sacco: liaj artaj kreaĵoj estas konataj tra la tuta mondo. Alia tipa metia agado, eĉ se duaranga, estas tiu de korbistoj, tre disvastigita laboro en Soriano, de kie, okaze de lokaj festoj, korbistoj invadas la centrojn de la regiono per siaj tipaj produktoj: rondaj kaj ovalaj korboj kaj korboj da vimenoj. Antikva scio renovigita kun la sama pasio de jarcentoj, senŝanĝa en gestoj kaj spirito kaj kiu transdonas la verkojn de laborema kaj lerta popolo. === Maro === Por maramantoj, Kalabrio - kun siaj 800 km da marbordo - ofertas vastan elekton de belaj strandoj, inter kiuj, la grandioza strando de la promontoro Capo Vaticano, en la provinco Vibo Valentia, difinita kiel unu el la 100 plej belaj strandoj en la mondo: longa vastaĵo de fajna sablo, ĉirkaŭita de jarcentaj arboj kaj ĉirkaŭita de kristalaj akvoj loĝataj de varia fiŝa faŭno. Etendiĝanta super la Tirena Maro, en la direkto de Stromboli kaj la Eoliaj Insuloj, Capo Vaticano estas sendube unu el la plej serĉataj ĉemaraj feriurboj en Italio, danke al sia blanka marbordo kaj netuŝita maro. La panoramo estas aparte sugestiva per granitaj rokaj muroj, kiuj malsupreniras al la maro kaj per riĉa mediteranea flaŭro. Grava strando kun vido al la Ionia Maro estas tiu de Marina di Sibari, loko konata ekde la epoko de la 'Magna Grecia' pro sia pozicio kaj sia bela aspekto. Situanta en la provinco Cosenza, la urbo Sibari hodiaŭ estas ejo kun granda naturalisma kaj historia valoro, kiu interalie konservas gravajn arkeologiajn trovaĵojn. Marina di Sibari estas la ideala loko por malstreĉiga ferio en kontakto kun naturo, inter la kristalaj akvoj de la Ionia Maro. Tre speciala loko estas Isola di Capo Rizzuto, situanta en la provinco Krotono kaj fama pro sia mirinda marbordo super la Ionia Maro, alternanta klifojn kun longaj strandoj, karakterizaj por la ruĝa-oranĝa koloro de la sablo. La tuta grandioza areo de Capo Rizzuto, kune kun la marborda parto sude de Krotono, estas parto de la Mara Protektita Areo de Capo Rizzuto: ekvido de la maro kun aparta valoro por la vario de ĝiaj naturismaj medioj kaj la ĉeesto de nepageblaj arkeologiaj trovaĵoj rilate al 'Magna' Grekio. Ankoraŭ ekzistas sennombraj kalabraj strandoj, kaj sur la Tirena kaj sur la Ionia Maro, pretaj oferti mediteraneajn kolorojn, unikajn emociojn kaj neforgeseblajn vidojn. '''Tirena marbordo''' Kilometroj kaj kilometroj da sovaĝa marbordo, kiu alterniĝas kun sablaj strandoj, sugestivaj vilaĝoj, antaŭ nekontaminitan maron, sed ankaŭ ekipitajn kaj viglajn strandojn, ĉi tio estas la tirena marbordo de Kalabrio, ideala loko por iu ajn tipo de ferioj, ĉu oni serĉas malstreĉiĝon aŭ amuziĝon la kalabria marbordo ofertas multajn eblojn eĉ al la plej postulemaj turistoj ''Riviera de la Cedroj'' Alvenante al Kalabrio de norde laŭ la tirena flanko oni unue renkontiĝas kun la Riviera dei Cedri, tiel nomata por la multaj cedraj kultivaĵoj en la areo. La unua urbo, kiu bonvenigas la vizitanton, estas Praia a Mare, ĉe la limo kun Basilikato. Enmetita en la Nacian Parkon Pollino, Praia Mare kun siaj belegaj malhelaj sablaj plaĝoj estas unu el la plej konataj turismaj feriejoj en la regiono. Vido de la Dino-insulo estas nepra, kiu leviĝas antaŭ Capo dell'Arena kaj kie estas belegaj kavernoj. Malsuprenirante vi renkontas Scalea, la karakterizan historian centron kun la praaj muregoj, kie ne estos malfacile perdiĝi inter la sorĉaj kaj mallarĝaj stratetoj. Sur la marbordo estas multaj ĉiuspecaj hoteloj, tiel ke ĉiu povas trovi ion taŭga por si. Por butikuma promenado ni rekomendas Diamante, plena de metiistaj butikoj, sed ankaŭ modaj butikoj. La vizitanto estas ravita de cent belegaj murpentraĵoj pentritaj sur la fiŝkaptistaj domoj en la historia centro, sed ankaŭ de la bona loka kuirarto, ankaŭ fama pro esti la sidejo de la kapsika akademio. Proksime estas la malgranda insulo Cirella, plena de kavernoj kaj fjordoj kaj desupre vidata de milita fortikaĵo devenanta el la deksesa jarcento. La maro en la tuta regiono estas grandioza, sed sendube inter Amantea kaj Belmonte estas unu el la plej belaj. Jen la du rokoj de Isca kaj jen en 1991 WWF establis la protektitan areon "Blua Oazo de la Iska Rokoj", magia loko, plej ŝatata celloko por tiuj, kiuj amas plonĝi. ''Marbordo de la Dioj'' Ankaŭ konata kiel Costa Bella, proksima al la Insuloj Eolioj, la marbordo de la dioj longas 55 km kaj falas tute ene de la provinco Vibo Valentia, kie la blankaj strandoj alterniĝas kun malgrandaj golfetoj. Fama pro sia kuirarto (ĝia glaciaĵo estas konata ĉie), kaj ankaŭ pro sia belega pozicio sur la golfo de S. Eufemia, Pizzo Calabro estas fiŝkaptista vilaĝo, apike sur la maro. Post tipa tagmanĝo, nepras viziti unu el la plej sorĉaj lokoj sur la tuta kalabra marbordo: Tropea. Kristala maro, kariba sablo, karakteriza urbo, impresa vido de la Eolaj Insuloj (atingebla de ĉi tie): jen la esencaj trajtoj de Tropea, ankaŭ konata kaj estimata por la festo de bluaj fiŝoj kaj la loka fama ruĝa cepo. Pli sude kaj rekte antaŭ la insulo Stromboli leviĝas la terkapo de Capo Vaticano, konsiderata inter la plej bonaj strandoj en la mondo. La belegaj kaj riĉaj marfundoj kaj la karakterizaj golfetoj, kiel tiu de la Grotticella, igas ĝin vera allogo. ''Costa Viola'' Costa Viola estas la plej suda parto de la Tirena marbordo, ĉi tie la maro estas malferma kaj profunda kaj la akvo alprenas purpuran koloron en kelkaj horoj de la tago. Krom la netuŝita naturo de Monte Sant'Elia kaj la oraj strandoj, tiuj, kiuj vizitas Palmi, sorĉan vilaĝon en la provinco Reggio Calabria, ankaŭ miros la arkeologiajn trovaĵojn devenantajn de la neolitiko. De la plezuro de la historio al tiu de la naturo: Bagnara Calabra leviĝas sur la montetoj sur la maro, staranta inter la vitejoj kaj kun vizio de unika ĉarmo sur la Eolaj Insuloj kaj la Mesina Markolo. Kaj parolante pri sorĉaj vidpunktoj, por ĝui unu el la plej belaj vidpunktoj en Italujo certe Scilla, fiŝkaptista vilaĝo, famigita de Homero kaj Vergilio kaj estimata de turistoj, kiuj venas ĉi tien ankaŭ por spekti la karakterizan glavfiŝan fiŝkaptadon. === Naturo === Merĝado en la sovaĝa naturo de la kalabria landinterno estas sperto nepre malhavebla kaj la parkoj Sila, Serre, Aspromonte kaj Pollino estas unu el la plej interesaj naturalismaj celoj. La "torentaj riveroj" kaj la "grandaj ŝtonoj" de Aspromonte, la "verdaj patriarkoj" de la Sila altebenaĵo, la naturriĉeco de la 'Serre' estas nur iuj el la naturaj mirindaĵoj, kiujn ĉi tiu lando ofertas. == Fari == Kiam vi pensas pri Kalabrio, ripozi ĉe la maro kaj la belegaj strandoj tuj venas al vi en la kapon. Sed ĝiaj akvoj kun kristalaj reflektoj estas ankaŭ "natura gimnastikejo", kie vi povas amuziĝi praktikante surfo-tabulon, kajtan surfadon aŭ subakvan merĝadon por malkovri la mirindajn marfundojn, kiuj gastigas buntajn gorgoniojn kaj fascinajn vrakojn. Estas ankaŭ multaj ŝancoj por amuzo kaj malstreĉiĝo, kiujn Kalabrio ofertas al tiuj, kiuj elektas pasigi siajn feriojn esplorante la enlandajn regionojn. La Naciaj Parkoj, kiuj kovras grandan parton de la landinterno, ofertas tiel larĝan gamon de ŝancoj por kontentigi ĉiun bezonon. Tiuj, kiuj amas vintrajn sportojn, elektos unu el la multaj skiejoj, ankaŭ ekipitajn per sintezaj deklivoj por trejnado tutjare. Aliflanke, tiuj, kiuj volas pruvi sin, povas provi flosan ekskurson laŭ la rivero Lao aŭ tra la gorĝoj de la Sila. Alternative vi povas iri laŭ la rivero sen la helpo de specialaj boatoj sed simple "marŝi", plonĝi en la akvon kaj descendi per la ŝnuro en la plej malfacilaj sekcioj (kanjonado). La subteno de specialaj gvidistoj povas fari ĉi tiujn fascinajn sportajn agadojn eblaj por ĉiuj. Alia ebleco lerni kaj amuziĝi samtempe estas orientado, sporto naskita en la skandinavaj landoj por mezuri orientiĝajn kapablojn. La partoprenanto, ekipita per mapo kaj kompaso, devas atingi la cellinion kiel eble plej rapide, elektante la itineron sendepende sed kun la devo atingi mezajn stadiojn. Kaj kial ne provi la emocion "flugi" super la impresajn vidojn de Kalabrio? Specialaj instruistoj gvidos vin laŭ la ĉielaj vojoj, firme ligitaj al la selo de dekliv-paraŝuto, permesante al vi admiri la belecon de Kalabrio laŭ tute alia perspektivo. === Eventoj === [[Dosiero: Varia di Palmi 2013 - 004.jpg|eta|La "Varia di Palmi", parola kaj nemateria heredaĵo de la homaro [[Unesko]]. Difinita: "Festo de Kalabrio".]] <small> '' (kun nacia aŭ internacia signifo) '' </small> * "[[Varia di Palmi]]" - [[Palmo]] (lasta dimanĉo en aŭgusto): festo inkluzivita en la listo de [[Parola kaj nemateria heredaĵo de la homaro|parola kaj nemateria heredaĵo de la homaro]] de [[Unesko]]. * "Kalabria Festo - RAI Radio Tutta italiana", festivalo de la nova itala muziko; * "Magna Graecia Film Festival" - [[Catanzaro]] (julio): "Unuaj verkoj de novaj reĝisoroj" filmfestivalo de itala kinejo; * ''Fiera di San Giuseppe'' - [[Cosenza]] En marto, dum ĉirkaŭ dek tagoj, iuj stratoj de la urbo proksime al la historia centro kaj la riverbordo gastigas la ''Fiera di San Giuseppe''; ĉi tiu, kiu registras milojn da vizitantoj ĉiujare, kun rekorda nombro da ekspoziciantoj kun la ĉeesto de ĉirkaŭ 750 budoj. La starigo de la Foiro havas siajn radikojn en 1234, periodo de ŝvaba regado kaj estis establita de [[Frederiko la 2-a de Ŝvabio]], la imperiestro profunde enamiĝinta al la urbo; * [[Karnavalo de Castrovillari]], oficiale naskita en 1959 kiel Pollino-Karnavalo, (kalkulita inter la 10 plej belaj karnavaloj en Italio). * Internacia Somera Folkloro, kiu okazas en aŭgusto ĉiujare en la urbo [[Castrovillari]]; * "[[Reggio Calabria Filmfest]]" - [[Reggio Calabria]] (printempo): retrospektivo pri itala kinejo; * "Festivalo de Kulturo" - Reggio de Kalabrio (11 februaro); * "[[Festival dello Stretto]]" - Reggio de Kalabrio (aŭgusto); * Festo de Nia Sinjorino de la Malriĉuloj - [[Seminara]] (de la 31-a de julio ĝis la 15-a de aŭgusto): Festo de la plej malnova mirakla ligna statuo en la Sudo, kiu allogas turistojn de ĉiuj partoj de Italio. La festivalon akompanas la "Gigantoj Mata kaj Grifone", la "Tamburinari", la "Palio" kaj iam ankaŭ la "Varia di Seminara". La festivalon kompletigas diversaj specoj de iniciatoj, spektaklaj artfajraĵoj kaj koncerto de fama kantisto; * "Il Sabato del Villaggio" - [[Lamezia Terme]] (januaro/junio): renkontiĝoj inter [[literaturo]] kaj [[filozofio]] kun personecoj de itala kaj internacia kulturo; * "[[Trame|Trame. Festivalo de libroj pri mafio]]" - Lamezia Terme (junio); * "[[Premio Palmi|Internacia Literatura Premio Urbo de Palmi]]" - [[Palmi]] (septembro/oktobro); * "[[Paleariza]]" - [[Bovesia]] (aŭgusto): internacia vojaĝanta etno-kultura-muzika festivalo, kiu okazas ĉiujare en la greka areo de la metropola urbo Reggio Calabria; * "Roccella Jazz Festival" - [[Roccella Ionica]]: Multaj koncertoj, kun la ĉeesto de grandaj ĵazistoj (aŭgusto); * "[https://eo.wikipedia.org/wiki/Gado_de_Mammola Sagra dello Stocco" (Festo de la Gado)]: Gastronomia evento, okazas la 9an de aŭgusto en [https://eo.wikipedia.org/wiki/Mammola Mammola]; * "Festivalo de Vino kaj Antikvaj Gustoj de la Teritorio" - [[Lungro]]: Manĝaĵo kaj vina evento en la historia centro, okazas la 27an de decembro ĉiujare; * "Historia resurscenigo de la albana heroo [[Giorgio Castriota Scanderbeg | Giorgio Castriota Skanderbeg]]" - Lungro: Etno-kultura evento, kiu okazas ene de la historia periodo de la karnavalo, ĝuste ĉirkaŭ la mezo de februaro; * "Peperoncino-Festivalo" - [[Diamante]]: Organizita de la "Itala Kapsika Akademio"; * "Palio di ribusa" - [[Stilo (Italio) | Stilo]]: historia renesanca resurscenigo. Ĝi okazas dum la semajnfino enhavanta la unuan dimanĉon de aŭgusto; * Vivanta Ŝakludo en [[Cutro]] por festi la venkon de [[Giovanni Leonardo Di Bona]], la unua monda ŝakgajninto. == Komuniki == La oficiala lingvo de Kalabrio estas la itala; La Kalabria lingvo ankaŭ estas tre uzata; ĝi fakte dividiĝas en du partoj: *tiu parolata en la nordo (provinco Kosenco), kiu similas al la dialektoj de Kampanio, Bazilikato kaj Apulio (sed ne en Salento) *tiu parolata en la centro-sudo de Kalabrio similas al la dialektoj de Sicilio kaj de la sudo de Apulio (Salento) Malgraŭ tio ambaŭ estas ĝenerale identigitaj kiel "kalabrese". Pro la multnombraj historiaj radikoj de la regiono, estas areoj de Kalabrio, kie lingvoj de rekta deveno de aliaj lingvoj ankoraŭ estas parolataj. La lingvaj malplimultoj agnoskitaj kaj protektitaj de la itala ŝtato en la regiono Kalabrio estas: la "guardiolo", la greka-kalabra dialekto kaj la albana (arbërishtja). En iuj el ĉi tiuj areoj, (ĉefe en la albana areo, kie la lingvo ankoraŭ tre vivas), la stratoj de la diversaj vilaĝoj havas dulingvan nomojn. La "guardiolo" estas variaĵo de la okcitana, parolata nur en la areo de Guardia Piemontese. La greka lingvo de Kalabrio ("grecanico"), estas parolata en la greka triangulo de la metropola urbo Reggio Calabria, en la komunumoj Amendolea (Amigdalia/Amiddalia), [[Bova]] (Vua), Bova Marina (Fundaca, Jalò to Vua), Condofuri, Roccaforte del Greco (Vunì), Roghudi, kaj en iuj distriktoj de la urbo Reggio Calabria kiel ekzemple San Giorgio Extra. La albana lingvo en Kalabrio estas lingva vario de la albana parolata en suda Albanio. La albana komunumo (arbëreshë) estas la plej disvastigita malplimulto en la regiono (33 lingve aktivaj komunumoj inter la provincoj Cosenza, Crotone kaj Catanzaro). Rimarkindas la moderna kaj nuntempa literatura produktado, konata kaj studata en Albanio mem kaj en la albanlingvaj balkanaj ŝtatoj. == Aĉeti == [[File:Capsicum peperoncino.jpg|thumb|Capsicum peperoncino]] Butikumado En la vilaĝoj de la komunumo Arbereshe la ŝtofoj (tapetoj, selaj dusakoj, antaŭtukoj) faritaj per la fibro de la spartio estas tre specialaj. Sed la teksa arto disvastiĝas tra la tuta regiono. Tipaj manĝaĵoj kaj vinproduktoj: krom kapsikoj, la specoj de kolbasoj (de "fajro" la 'soppressata'), ŝaf-fromaĝo, rikoto (selaktaĵo) kaj cedro (konfitita aŭ likvora, specialaĵo de Diamante) estas bonegaj. Kun cedro oni ankaŭ faras vinberpanetojn, (sekvinberojn envolvitajn en cedraj folioj). Vinoj: la ruĝaj Donnici, Pollino kaj Savuto. === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === Kalabrio estas lando de fortaj kaj intensaj emocioj. Ĝiaj gustoj samas: ekzemplo por ĉiuj estas la famaj kalabraj akraj kapsiketoj. Estas facile trovi ĉi tiun ingrediencon en multaj tipaj kalabraj pladoj: de 'bruschetta kun n’duja' aŭ 'sardella' - konata kiel la "kaviaro de la malriĉuloj" - ĝis porkaj kolbasoj, de spicaĵoj por pastaĵoj ĝis fiŝaj pladoj. La forta gusto de la kapsiketo kontrastas kun la dolĉa gusto de la fama ruĝa cepo de Tropea, protektita de la marko IGP, uzata por gustumi pladojn kaj pro ĝiaj resanigaj ecojn. Fine, inter la tipaj bongustaĵoj de Kalabrio, la ekstra virga olivoleo, vinoj, likvoroj bazitaj sur bergamoto, glicirizo, cedro aŭ herboj, mielo, konfitaĵoj kaj pastaĵoj kun karakterizaj formoj "(strangugghj, fileja, maccaruni)" ankoraŭ laboritaj kun la antikvaj metodoj. Bongustaj kaj ne malhaveblaj estas la kristnaskaj dolĉaĵoj. === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === '''Vinoj''' La ĉefaj vin-areoj de Kalabrio estas la provinco Kosenco kaj la teritorioj de Lamezia, de Cirò kaj de Locri. '''Vinoj certigitaj DOC en Kalabrio:''' *Bivongi DOC *Cirò DOC *Greco di Bianco DOC *Lamezia DOC *Melissa DOC *S.Anna Isola Capo Rizzuto DOC *Savuto DOC *Scavigna DOC *Terre di Cosenza DOC '''Amaroj''' Laŭdire en Kalabrio oni produktas la plej bonaj, "amarojn" (likvoroj) de la mondo, faritaj kun la herboj kaj fruktoj de la regiono: Kalabrio gajnis du premiojn ĉe la Monda Likvora Premio 2021, tiu pri la plej bona Herba Likvoro, kaj tiu pri la plej bona Maldolĉa Likvoro, kiuj iris respektive al la likvoroj: "Rupes Gold", kaj "MZero Sea Amaro"; tiuj ĉi estas la lastatempaj produktoj de multnombra serio; tre konataj la "Amaro Silano", la "Vecchio amaro del capo", kaj ankaŭ multaj aliaj. == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == Kalabrio estas sufiĉe sekura kaj gastama regiono, krimoj kontraŭ turistoj estas tre maloftaj kaj krimoj kiuj povas influi ilin ne estas tre oftaj. Estas multaj stereotipoj kaj kredoj, ofte malveraj kaj ĉiuokaze ĉi tiuj ne malinstigu turiston viziti la regionon. == Sano == == Respekto == == Esperanto == === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === La 46-a Internacia Junulara Festivalo okazis en Palmi (RC), de la 5-a ĝis la 11-a de aprilo 2023. [https://iej.esperanto.it/ijf/2023/ Oficiala retejo de la festivalo]. == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == * www.turiscalabria.it {{Skizo}} {{Parto de|Suda Italio}} [[Kategorio: Regionoj de Italio]] ap0eh732hk5pbmyuqxjvt8ngcfhygxy 0 5058 73554 73062 2026-10-23T18:03:03Z Rdelre 27 Kategorio 73554 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto regiono | nomo = Piemonto <br><small>(''Piemonte'')</small> | flago = | flagograndeco = | lando = Italio | bildo = Dosiero:ItalyPiemont.png | bildotitolo = regiono Piemonto en Italio | situo = | ĉefurbo = Torino | areo = 25.400 km² | loĝantaro = 4.273.000 (2020) | horzono = }} '''{{W|Piemonto|Piemonto}}''', ([[Itala_frazlibro|Itale]]: '''Piemonte''' (elp. ''Pje'monte''), estas regiono de [[Nordokcidenta Italio]], kaj la dua plej vasta itala regiono post Sicilio. Borderata norde kaj okcidente de larĝa zono de montoj, inter la plej altaj en la {{W|Alpoj}}, Piemonton trafluas la rivero Pado kun pluraj alfluantoj; ĉi tie estas la plej okcidenta parto de la Pada Ebenaĵo. Turistoj venas en Piemonton por ĝui la montojn (precipe vintre, por skiado) sed ankaŭ por viziti la monumentojn kaj la muzeojn de la ĉefurbo Torino, sed ankaŭ por viziti la aliajn urbojn kaj urbetojn. Natur-amantoj nepre vizitu la [[Nacia Parko Granda Paradizo|Nacian Parkon de la Granda Paradizo]] (it. ''Gran Paradiso''), la unuan nacian parkon kreitan en Italio (1922); pluaj protektataj areoj meritas viziton (inter ili la Nacia Parko de la Granda Valo - itale: ''Val Grande''). Por la religia turismo estas menciindaj la sep ''Sanktaj Montoj'', inter kiuj la sanktejo de [[Oropa]]. == Provincoj (Subregionoj) == Administre la piemonta teritorio dividiĝas en ok partoj: La metropola urbo Torino kaj sep provincoj: [[Dosiero:Map_of_region_of_Piedmont,_Italy,_with_provinces-it.svg|eta|La 8 provincoj de Piemonto]] {|class="wikitable sortable" !Poz. !Provinco/Metropola urbo !Loĝantoj !Areo (km²) |- |'''1''' |[[Metropola urbo Torino|Torino]] |align=right| '''2.199.782''' |align=right| 6 827 |- |'''2''' |[[provinco Alesandrio|Alesandrio]] |align=right| '''407 049''' |align=right| 3.560,42 |- |'''3''' |[[provinco Asto|Asto]] |align=right| '''206.265''' |align=right| 1.493 |- |'''4''' |[[provinco Bjelo|Bjelo]] |align=right| '''169.560''' |align=right| 913,72 |- |'''5''' |[[provinco Kuneo|Kuneo]] |align=right| '''580.789''' |align=right| 6.902,65 |- |'''6''' |[[provinco Novaro|Novaro]] |align=right| '''344.010 ''' |align=right| 1.339 |- |'''7''' |[[provinco Verbano-Kusio-Osolo|Verbano-Kusio-Osolo]] |align=right| '''154.233 ''' |align=right| 2.255 |- |'''8''' |[[provinco Verĉelo|Verĉelo]] |align=right| '''165.760 ''' |align=right| 2 088 |} {{-}} <br style="clear:both;" /> == Urboj == Sekvas listo de urboj kun pli ol 40 000 loĝantoj. {| class="wikitable" |- ! Urbo !! en teritorio de: !! loĝantoj |- | [[Torino]] || <small>[[Metropola urbo Torino]] || 844.000 |- | [[Novaro]] || <small>[[Provinco Novaro]] || 101.600 |- | [[Alesandrio]] || <small>[[Provinco Alesandrio]] || 91.100 |- | [[Asto]] || <small>[[Provinco Asto]] || 73.300 |- | [[Monkaljero]] || <small>[[Metropola urbo Torino]] || 56.300 |- | [[Kuneo]] || <small>[[Provinco Kuneo]] || 55.900 |- | [[Kolenjo]] || <small>[[Metropola urbo Torino]] || 48.300 |- | [[Rivolio]] || <small>[[Metropola urbo Torino]] || 47.100 |- | [[Nikelino]] || <small>[[Metropola urbo Torino]] || 46.300 |- | [[Torina Seto|Settimo Torinese]] || <small>[[Metropola urbo Torino]] || 45.800 |- | [[Verĉelo]] || <small>[[Provinco Verĉelo]] || 45.100 |- | [[Bjelo]] || <small>[[Provinco Bjelo]] || 42.600 |} === Esperantaj urboj === En Piemonto estas du tre aktivaj E-grupoj en la urboj: * [[Torino]] * [[Verĉelo]] (itale ''Vercelli'' elp. ''Verĉelli'') == Aliaj cellokoj == Aliaj gravaj urboj estas [[Bardonekjo|Bardonecchia]], [[Suzo|Susa]] kaj [[Ivreo|Ivrea]]. == Komprenu == ''Sur la dentitaj brilaj pintoj, la ĉamo saltas. ''De glacieroj egaj la lavango tondras ruliĝante tra la muĝantaj arbaroj. ''Sed el la silentoj de la disŝutita bluo, la aglo eliras en la sunon, ''kaj etendas, en malrapidaj deklivaj rondoj, la nigran, solenan flugon. ''Saluton, Piemonto! ...'' Giosuè Carducci, Rimoj kaj ritmoj / Piemonto, 1890 La termino ''Piemonto'', kiu de la fino de la 12a jarcento aperis skribita en la topografiaj mapoj en la latina versio ''Pedemontium'' aŭ ''Pedemontis'' signifas "ĉe la piedo de la montoj", kaj fakte Piemonto estas ĉirkauita de altaj montoj ĉe tri flankoj, norde ĉe la limo kun Svislando, okcidente ĉe la limo kun Aosta Valo kaj Francio, kaj sude kun Ligurio. Oriente ĝi malfermiĝas al la ebenaĵo de la Pada Valo. === Teritorio kaj turismaj lokoj === [[Dosiero:Altimetria Piemonte.svg|thumb|Altometrio de Piemonto]] La teritorio de la regiono povas esti dividita en tri samcentraj bandoj, el kiuj la pli larĝa kaj pli ekstera konsistiĝas el la Alpoj kaj Apeninoj (ĉ. 43% de la regiona teritorio). Interne estas la monteta areo (31% de la teritorio), kiu ĉirkaŭas la ebenan areon (26% de la teritorio). "Piemontaj Alpoj": La okcidentaj kaj nordaj limoj de Piemonto estas tute okupataj de la Alpoj ĝis la okcidenta marbordo de la [[Majora lago]] (la lagon kundividas ankaŭ Lombardio oriente kaj Svislando norde); ĉi tie estas kelkajn el la plej gravaj Alpaj pintoj, inkluzive de la [[Roza Monto]], la [[Granda Paradizo]] (kies pinto tamen troviĝas en [[Aosta Valo]]) kaj la [[Monviso]]. En la regiono fluas multaj riveroj kaj torentoj, ĉiuj alfluantoj de la rivero Pado, kiu originas ĉe 'Pian del Re', ĉe la piedo de la monto [[Monviso]]. La intereson de la regiono por vintra turismo estas certigita de skiejoj de internacia renomo, multaj el kiuj gastigis la konkursojn de la Vintraj Olimpikoj de Torino 2006. Ankaŭ la aspektoj naturalismaj kaj historiaj-kulturaj de la areo estas aparte allogaj, kiuj faras la alpan medion celon taŭga por ĉiuj sezonoj: la Piemonta Alpa arko gastigas, interalie, la [[Natura Parko de la Maraj Alpoj]] (en la provinco de [[Kuneo]]) kaj la [[Parko del Gran Paradiso]] (en la provinco de [[Torino]]), same kiel kelkaj el la plej gravaj monumentoj en la historio de arto kaj monda arkitekturo, kiel ekzemple la 'Sacra di San Michele', super la [[Val di Susa]], kaj la 'Sacro Monte di Varallo', ne malproksime de [[Lago de Orta]]. La piemonta sekcio de la Alpa arko ankaŭ gastigas gravajn vojojn direkte al Francio, kiel ekzemple la E74-vojo de Col di Tenda kaj la E70 de Frejus, ĉe la fundo de la [[Val di Susa]]. La plej gravaj urboj estas [[Bjelo]], [[Sestriere]], [[Macugnaga]], [[Domodossola]], [[Verbania]], [[Stresa]], [[Susa (Italio)|Suzo]], kaj [[Ivreo|Ivrea]]. De grava turisma intereso estas la lokoj ĉe la marbordoj de la [[Majora Lago]] kiuj, ĉe la piemonta bordo, estas [[Arona]], [[Baveno]], [[Verbania]], [[Cannobio]] kaj [[Dormelletto]]. "Piemontaj montetoj": La areo inkludas grandan sekcion de suda Piemonto kaj etendiĝas de la orienta parto de la provinco de [[Kuneo]] ĝis la nordorienta parto de la provinco de [[Alesandrio]]. De okcidento al oriento, la Piemontaj montetoj inkluzivas la teritoriojn de [[Langhe]], [[Roero (teritorio)|Roero]] kaj [[Monferrato]]. La tipeco de la montetaj pejzaĝoj de Malsupra Piemonto, karakterizitaj de jarcent-aĝa interago inter antropikaj kultivaĵoj (antaŭ ĉio vito), arbaroj kaj malgrandaj vilaĝoj riĉaj je historio, lastatempe permesis la [http://www.paesaggivitivinicoli.it Paesaggi Vitivinicoli] de Langhe -Roero kaj Monferrato esti agnoskita kiel Monda Heredaĵo, kun rezolucio de la 22-a de junio 2014, dum la 38-a sesio de la Unesko-komitato en Doho. La ĉefaj urbaj centroj en la areo estas [[Bra]], [[Alba (Italio)|Alba]], [[Canelli]], [[Nizza Monferrato]] kaj [[Asto]]. Krome ekzistas pluraj vilaĝetoj kiel [[Monforte d'Alba]], [[Cella Monte]], [[Neive]], [[Barolo (Italio)|Barolo]], [[Barbaresco (Italio)|Barbaresko]]. En Roero la ĉefaj lokoj krom Bra estas ankaŭ [[Govone]] kaj [[Guarene]]. "Piemonta Apenino": La Piemonta sekcio de la Apeninoj etendiĝas en la suda areo de la provinco de [[Alessandria]]. La valoj Erro kaj Scrivia formas ĝian spinon. [[Acqui Terme]], [[Ovada]] kaj [[Tortona]] konsistigas la ĉefajn alirpunktojn al la regiono, kiu en sia suda parto limas kun la provinco [[Ĝenovo]]. "Piemonta pada ebenaĵo": [[Novaro]] kaj [[Verĉelo]] norde de Pado estas la ĉefaj urboj de la Piemonta ebenaĵo, situanta en fekunda ebenaĵo kie la rizkultivado disvolviĝis dum la jarcentoj. [[Dosiero:LagoMaggiore_panoramica.jpg|1200px|Panoramo de la Lago Maggiore, la dua lago laŭ grando en Italio, vidita de la lombardia bordo]]. [[File:Torino-mole11.jpg|thumb|la rivero [[Pado]] en [[Torino]].]] [[File:Cannero-Riviera-Lungolago.jpg|thumb|[[Cannero Riviera]] ĉe [[Lago Maggiore]].]] [[File:LagodOrta0002.jpg|thumb|[[Orta San Giulio]] - [[Lago d'Orta]].]] === Historio === En la unua jarmilo a.K ĝi estis okupita fare de keltaj kaj liguriaj triboj, inkluzive de la Taŭrinoj, poste subigitaj fare de la romianoj, kiuj fondis koloniojn kiel ekzemple Eporedia (Ivrea) kaj Augusta Taurinorum (Torino). En la unuaj jaroj post la falo de la Okcident-Romia Imperio, Piemonto venis sub la kontrolon de la ĝermanaj triboj. En 774 Karlo la Granda konkeris la lombardan regnon, inkluzive de Piemonto. En la 11-a jarcento Oddone di Savoia akiris la du gravajn markojn de Torino kaj Ivrea. La procezo de unuigo de Piemonto sub la Savoja familio daŭris plurajn jarcentojn, nur post la paco de Cateau-Cambrésis (1559) Emanuele Filiberto kaj liaj posteuloj povis komenci la procezon de definitiva unuiĝo, finita en 1748 kun la traktato de Aachen. Post la napoleona dominado (1798-1814), Piemonto sekvis la destinon de la Regno de Sardio kaj ludis centran rolon en la itala Risorgimento kaj en la konstruado de la unueca itala ŝtato (1861). Impona estis la industriigo de la regiono, kiu el la tradicia agrara strukturo de la Savoja reĝlando, fondita sur la hegemonio de la burokratiaj kaj armeaj klasoj kaj de la landa aristokrataro, povis iniciati, ekde la Cavouria epoko (1852-1861), rapida procezo de modernigo ĝis ĝi fariĝis, komence de la dudeka jarcento, grava areo de la industria triangulo, kiu lanĉis la italan ekonomian ekflugon. En la rapida evoluo ne mankis ĉefe teritoriaj malekvilibroj inter la Torina areo, la ĉefa sidejo de industriigo, kaj la ankoraŭ ĉefe kampara ekonomio de la resto de la regiono. La ekonomia ŝtofo, en kiu FIAT havis superregan lokon, altiris en la kvindekaj kaj sesdekaj jaroj grandan migrantan fluon de aliaj regionojj, ĉefe Veneto kaj la sudo de Italio, kiu kaŭzis profundajn sociajn kaj kulturajn transformojn. === Etnoj === === Klimato === == Eniri == === Eniri avie === * '''Flughaveno de Torino-Caselle''' ''(Aeroporto "Sandro Pertini" di Torino Caselle)'': estas la ĉefa piemonta flughaveno. Ĝi estas je 16&nbsp;km norde de Torino, kaj konektita al la urbo per la aŭtovoja ligo Torino-Caselle kaj la provinca strato 2; oni povas atingi ĝin pere de aŭtobuso inter la fervoja stacidomo ''Torino Porta Nuova'' kaj ''Caselle Aeroporto'', kaj ankaŭ pere de la fervojo ''Torino-Ceres''. ** Flugoj de/al aliaj italaj urboj: [[Algero|Alghero]], [[Bario]], [[Brindizio|Brindisi]], [[Kaljaro]], [[Katanio]], [[Lamezia Terme]], [[Lampeduzo|Lampedusa]], [[Napolo]], [[Olbio|Olbia]], [[Palermo]], [[Peskaro|Peskaro]], [[Reĝjo Kalabria]], [[Romo]]-Fiumicino, [[Trapanio]]. ** Flugoj internaciaj: [[Barcelono]], [[Bruselo]], [[Dublino]], [[Duseldorfo]], [[Frankfurto ĉe Majno]], [[Ibiza (comune)|Ibiza]], [[Istanbulo]], [[Lisbono]], [[Londono]], [[Madrido]], [[Malto]], [[Munkeno]], [[Parizo]]. * '''Flughaveno de [[Kuneo]]-Levaldigi (''Aeroporto Internazionale di Cuneo'')''': je 21&nbsp;km nord-oriente de la urbo Kuneo, Ĝi estas konektita al la fervoja stacidomo de [[Savigliano]] kaj tiu de [[Fossano]] kaj atingebla pere de aŭtobuso el Torino, Kuneo kaj Fossano aŭ per la aŭtovojo ''Torino-Savono''. ** Flugoj de/al aliaj italaj urboj: Alghero, Kaljaro, [[Isola d'Elba]], Romo-Ciampino, Trapanio. ** Flugoj internaciaj: [[Bacău]], [[Bukareŝto]]-Otopeni, [[Casablanca]], [[Hurghada]], [[Marakeŝo]], [[Satu Mare]], [[Tirano]]. === Eniri trajne === * El [[Francio]]: rekte al [[Torino]] el [[Liono]] laŭ la Tunelo de la Frejus. * El [[Svisio]]: tra Domodossola. <!--=== In autobus ===--> === Eniri buse === === Eniri aŭtomobile === *El [[Francio]]: **Laŭ la tunelo de la Frejus aŭ de la [[Blanka Monto]], **Tra la Monteto de la Maddalena (Col du Larche), **Tra [[Ventimiglia]] aŭ la Monteto de Tenda. *El [[Svisio]]: tra la Sempione aŭ laŭ la tunelo de la Granda Sankta Bernardo. *El aliaj regionoj de Italio: laŭ la aŭtovojoj A4 [[Torino]] - [[Triesto]], A21 [[Torino]] - [[Piaĉenco]], A6 [[Torino]] - [[Savono]], A5 [[Torino]] - [[Aosto]] - Monte Bianco ; A7 [[Milano]] - [[Ĝenovo]] ; A32 [[Torino]] - [[Bardonekjo]] - [[Traforo del Frejus]] ; A33 [[Asto]] - [[Kuneo]] ; A26 [[Ĝenovo]] - [[Gravellona Toce]]. == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == * '''Romia epoko''' Pordego Palatina kaj strato XX Settembre en [[Torino]]. Elfosadoj de ''Libarno]]'' ĉe [[Serravalle Scrivia]]. Elfosadoj de ''Augusta Bagiennorum'' en la areo de Kuneo. * '''Romanika arto''' La romaniko estas bone dokumentita en Piemonto. Katedralo Casale Monferrato. Preĝejo San Giorgio en Valperga kaj tiuj de San Bartolomeo kaj la Beata Vergine Assunta en Villadossola. En la areo de [[Asto]] Abatejo de Vezzolano, Preĝejo San Lorenzo en Montiglio Monferrato, la preĝejo Sanktuloj Nazario kaj Celso en la ĉirkaŭaĵo de Montechiaro kaj la preĝejo San Secondo en Cortazzone. La plej okulfrapaj ekzemploj estas la abatejo Sanktaj Nazario kaj Celso en la areo de Novara kaj la Baziliko San Giulio sur la samnoma insulo en [[Lago de Orta|Lago de Orta]]. La preĝejo San Michele havas transirstilo de romanika ĝis gotika kaj same oni povas diri pri la Kastelo de Gabiano. <gallery> Sacra di San Michele 2.jpg|La preĝejo San Michele, simbola monumento de Piemonto, gardas la enirejon al la [[Valo de Susa]] de [[Torino]] File:Abbazia San Nazzaro (NO) Facciata Chiesa.JPG| Abatejo San Nazzaro (NO), la fasado File:Lago d'Orta - Isola di San Giulio.jpg| Baziliko San Giulio, Lago de Orta Villadossola SanBartolomeo.jpg | Villadossola - Preĝejo S. Bartolomeo Novalesa Sant Eldrado-1.jpg |Freskoj en la Kapelo Sankta Eldrado ĉe la Abatejo Novalesa, ĉe la piedo de Mont Cenis </gallery> * '''Gotika arto''' Ekzemploj de gotiko estas la Katedralo de Asti, la baziliko Sant'Andrea en Verĉelo, la katedralo de Chieri, la preĝejo San Giovanni en Saluzzo kaj tiuj de San Marco kaj Santa Maria delle Grazie en Varallo. La abatejo Sant'Antonio di Ranverso havas freskojn de Giacomo Jaquerio <gallery> Dosiero: AntoniodiRanverso.JPG | La Preĝejo Precepto de Sant'Antonio di Ranverso en Buttigliera Alta (TO) Dosiero: Asti Cathedral.jpg | Katedralo de Asti. File:Vercelli Sant Andrea Veduta Abside.jpg| Verĉelo, Sant'Andrea. Dosiero: DuomoDiChieriFacciata.JPG | Katedralo de Chieri File:Duomo di Saluzzo Maria Vergine Assunta.jpg| Katedralo de Saluzzo </gallery> * '''Jarcentoj XV - XVI''' Ekzemploj de Renesanca arkitekturo estas la Kastelo San Genuario en Crescentino en la Verĉela areo kaj la preĝejo San Cristoforo en Verĉelo. * '''Jarcentoj XVII - XVIII''' Palaco Borromeo sur Isola Bella (Majora Lago). Ekzemploj de Rokoko estas la palaco de Venaria Reale. * '''Jarcentoj XIX - XX''' La katedraloj de Novara kaj Alessandria estas ekzemploj de novklasikismo kune kun la Reĝa Kastelo de Racconigi.. == Fari == Piemonto havas varian turisman pejzaĝon, kun teritorio kiu prezentas grandan riĉecon da ŝancoj. === Lagoj === Tre populara printempe/somere estas la laga areo ĉe la orienta limo de la Regiono ([[Majora lago]], [[Lago d'Orta]] kaj [[Lago di Viverone]]), kie ekzistas establita hotela distrikto. . === Vintraj kaj montaj sportoj === La areo de vintraj sportoj estas la areo proksime al la okcidenta limo, en [[Val di Susa | Valle di Susa]] kaj [[Val Chisone]] same kiel kelkaj famaj skiejoj ankaŭ en la Cuneo-areo (Limone Piemonte, Artesina) . Ĉiuj neĝaj sportoj estas praktikataj ĉi tie vintre, dum somere la skiliftoj permesas facilan aliron al Alpaj panoramoj de rimarkinda beleco. === Manĝaĵo kaj Vino === [[Langhe]], [[Monferrato]] kaj la areo de [[Saluzzo]] estas anstataŭe la hejmo de la "dolĉeco de la vivo", kun multaj agroturismoj kiuj donas la ŝancon aprezi la grandan agrikulturan riĉecon de la Regiono. . Eĉ la areoj de la plej malnova turisma matrico ekipis sin por alfronti kreskantan postulon je altkvalitaj manĝaĵoj kaj vino. La regiona ĉefurbo, Torino, ankaŭ fariĝas montrofenestro de la piemonta teritorio. Establis sin kiel la "ĉefurbo de gusto", ĝi plibonigas la eno-gastronomian heredaĵon de la Regiono danke al multaj profesiuloj kaj la rolo ludita de la "Salono de la Gusto kaj de la Patrino Tero". Ne hazarde la urbo vidis la malfermon de la unua Eataly, sed ankaŭ de novigaj iniciatoj en la kampo de rapida manĝo rilate al lokaj produktoj. === Kultura turismo === La urbo [[Torino]] distingiĝis en la lastaj jaroj pro la remalkovro de rimarkinda historia-arta heredaĵo pro sia rango kiel eŭropa kortego inter la 17-a kaj 19-a jarcentoj. Distingita en la historia centro per tre ordigita kaj bone finita urba formo el arkitektura vidpunkto, simila al kelkaj urboj de najbara Francio, oni povas viziti gravajn muzeojn naskitajn el la kolektoj de la Savoja reganta familio, kiel la egipta muzeo, la Reĝa Armilejo, la Reĝa Biblioteko kaj la "Galleria Sabauda", ​​same kiel palacoj kaj historiaj hejmoj. La urbo estas ĉirkaŭita de rondo de barokaj reĝaj loĝejoj konstruitaj de la Savojo inter la 17-a kaj 19-a jarcentoj, hodiaŭ grupigitaj en la turisma cirkvito de la "Reĝaj Loĝejoj". Gravas ankaŭ la spuroj de la industria pasinteco, kiu ĉiam faris la urbon loko de novigado, pioniro en multaj kampoj. Atestu la Nacian Aŭtomuzeon, proksime de la antaŭa Fiat-fabriko en Lingotto, kaj la Nacia Kinejo-Muzeo loĝigita en la Mole Antonelliana. En la kampo de sporto, la Juventus-Muzeo ĝuis konsiderindan sukceson. La [[Val di Susa]] havas rimarkindan histori-artan heredaĵon pro la ĉeesto de la [[Via Francigena]], kun kvar grandaj mezepokaj abatejoj kaj reto de arta heredaĵo disigita en preĝejoj kaj kapeloj en la areo, ambaŭ en la Malsupra kaj Supra Suza Valo. === Ekskursoj === Estas multaj ŝancoj por promenoj kaj ekskursoj. Danke al frua praktiko de alpa turismo, preskaŭ ĉiuj montoj de Piemonto prezentas ne nur reton de vojetoj kaj mulvojoj, sed ankaŭ multajn ŝirmejojn, kiuj estas utilaj kiel haltejoj. Tre popularaj estas la strukturoj ĉirkaŭ [[Monviso]], en [[Val di Susa]], en [[Valli di Lanzo]], en [[Ceresole]], ĉe la piemonta flanko de la [[Parko Gran Paradiso]] kaj en la [[Monte Rosa]] areo. === Vojo "Francigena" === La Monteto [[Moncenisio]], la [[Monginevro]] kaj la valfundo de la [[Val di Susa]] estas trafiklokoj por pilgrimantoj de la "Via Francigena" de la Valle di Susa, dum la areoj "Eporediese" kaj "Canavese" gastigas la itinerojn de la Valle d'Aosta peco de la Via Francigena. Survoje vi povas admiri la multajn monumentojn de arto kaj kredo starigitaj de pilgrimantoj kiuj trapasis ĉi tiujn areojn tra la jarcentoj. == Komuniki == La ĉefa lingvo de la regiono estas kompreneble la itala; la piemonta dialekto estas parolata de ĉirkaŭ 2-3 milionoj da homoj en Piemonto; en parto de la provinco de Alessandria estas parolata ankaŭ la liguria. En 2004 la regiona konsilio rekonis la piemontan kiel la regionan lingvon, sed ankaŭ decidis protekti la okcitanan, franc-provencan kaj Valseran malplimultojn. == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === La kamparana tradicio postlasis sian influon al Piemonta kuirarto. "Bollito Misto" kaj "Fritto Misto" estas tradiciaj pladoj de antikva tradicio. La '''Bollito Misto''' konsistas el diversaj tranĉaĵoj de bovaĵo kaj porkaĵo, boligitaj kun legomoj kaj servataj kun elekto de saŭcoj (tipa estas la ''verda bano'' farita kun petroselo kaj ajlo). La '''Fritto Misto''' estas miksaĵo de legomoj, viandoj kaj dolĉaĵoj, diverse batitaj aŭ panigitaj antaŭ esti fritita (ekzemple, dolĉa semolo). Alia tradicia plado estas la '''Bagna Cauda''': ĝi konsistas el saŭco bazita sur ajlo kaj anĉovoj, longtempe kuirita sur tre malalta fajro, kiu estas servata kun diversaj krudaj kaj kuiritaj legomoj (ekz. kruda brasiko, bakita cepo kaj bruligitaj paprikoj). Tipa plado de la Verĉela areo estas la '''Panissa''', kiu estas speco de rizoto konsistanta el rizo de la varioj Arborio, Baldo aŭ Maratelli, faboj de la tipa kvalito kreskigita en Saluggia, cepo, Barbera ruĝa vino, lardo, "salam d'la duja", salo kaj pipro. Torino estis la centro de la disvastiĝo de ĉokolado tra Eŭropo; en ĝiaj kukejoj estas bonegaj ĉokoladoj (ekz. la ''Gianduiotto'', avela ĉokolado, aŭ la ''Grappino'' de amara ĉokolado plenigita per grapo). En Ivrea oni povas trovi ankaŭ la ''Torta 900'', deserton kun bazo de kakaa "pandispagna", plenigita per delikata ĉokolada kremo. === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === Piemonto estas fama pro siaj korpaj ruĝaj vinoj, la "Barolo" kaj la "Barbaresco", sed ankaŭ la "Nebbiolo", la "Dolcetto", la "Arneis", la "Freisa", la "Moscato d'Asti", la "Erbaluce di Caluso" ĝuste akiras la aprezon de la ŝatantoj de vino. Sendube ankaŭ la "Gavi", unu el la plej bonaj italaj blankvinoj. La plej multaj el la vitejoj estas en la provincoj de [[Asti]] kaj [[Alessandria]], sed vinkultivado prosperas ĉie en la regiono. Do, Piemonto estas regiono de grandaj vinoj; komencante per la plej fama, la Barolo, jen la listo de la plej gravaj: * Alta Langa * Asti e Moscato d’Asti * Barbaresco * Barbera d’Asti * Barbera del Monferrato superiore * Barolo * Brachetto d’Acqui * Canelli * Cortese di Gavi * Dolcetto di Dogliani superiore * Dolcetto di Diano d’Alba * Dolcetto di Ovada superiore * Erbaluce di Caluso * Gattinara * Ghemme * Monferrato * Nizza * Roero * Ruchè di Castagnole * Terre Alfieri (Nebbiolo e Arneis) == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == Piemonto ne prezentas apartajn riskojn el la vidpunkto de krimo, la tuta regiono estas ĝenerale sekura. Klare en ĝia ĉefurbo, [[Torino]], estante tre loĝata urbo ekzistas risko (tamen tre malalta) esti viktimo de ŝtelado. En malgrandaj montaraj urboj, aliflanke, vi povas ripozi trankvile, se vi ekzercas la normalan prudenton. {{-}} == Sano == == Respekto == == Esperanto == === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === "Verda" Vojaĝo al [[Asti]] La [[Verĉelo|Verĉela]] Esperanta Grupo, organizas vojaĝon por malkovri la urbon Asti por sabato, la 3-a de oktobro 2026. La vojaĝo estas malfermita al ĉiuj esperantistoj, subtenantoj, familianoj kaj scivolemuloj, kiuj volas kune malkovri ĉiujn belecojn de Asti (kaj eble eĉ lerni iom pri la lingvo Esperanto). === Pasintaj renkontiĝoj === En 2023 la Universala Kongreso okazis en la ĉefurbo de Piemonto, la urbo Torino. https://www.esperanto.it/torino2023 == Konsulejoj == == Viziti plu == * '''Karnavalo''': [http://www.storicocarnevaleivrea.it Karnavalo en Ivrea], [http://www.carnevaledioleggio.it Karnavalo en Oleggio], [http://www.prolocopinerolo.it/carnevale-di-pinerolo/ Karnavalo en Pinerolo] kaj [http://www.carnevaledivercelli.it/ Karnavalo en Vercelli]. * '''Kristnasko''': [http://www.presepecavallermaggiore.it Mekanika Kripo en Cavallermaggiore (CN)] == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo}} {{Parto de|Nordokcidenta Italio}} [[Kategorio: Regionoj de Italio]] cumw7ea0v4tc97reaylgy0lx0tuvswm 0 5065 73548 73363 2026-10-23T17:57:32Z Rdelre 27 Kategorio 73548 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Milano Wikivoyage banner2.jpg}} {{Informkesto regiono | nomo = Lombardio | flago = | flagograndeco = | lando = Italio | bildo = Dosiero:Milan skyline skyscrapers of Porta Nuova business district.jpg | bildotitolo = Milana panoramo de "Porta Nuova" komercdistrikto | situo = | ĉefurbo = Milano | areo = 23.861 | loĝantaro = 9.967.231 | horzono = }} '''{{W|Lombardio|Lombardio}}''' ([[Itala_frazlibro|Itale]]: '''Lombardia''' - elp. ''lombar'dia''), estas regiono de norda [[Italio]]. Ĝia ĉefurbo estas [[Milano]]. == Provincoj (Subregionoj) == Administre la lombarda teritorio dividiĝas en dekdu partoj: La metropola urbo Milano kaj dekunu provincoj: (Datumoj ĝisdatigitaj je la 31-a de januaro 2022). [[Dosiero:Map_of_region_of_Lombardy,_Italy,_with_provinces-it.svg|eta|La dekdu provincoj de Lombardio]] {|class="wikitable sortable" !Poz. !Provinco/Metropola urbo !Loĝantoj !Areo (km²) |- |'''1''' |[[Metropola urbo Milano|Milano]] |align=right| '''3.236.683''' |align=right| 1.576 |- |'''2''' |[[Provinco Varezo|Varezo]] |align=right| '''877.780''' |align=right| 1.198 |- |'''3''' |[[Provinco Komo|Komo]] |align=right| '''594.469''' |align=right| 1.279 |- |'''4''' |[[Provinco Leko|Leko]] |align=right| '''332.388''' |align=right| 806 |- |'''5''' |[[Provinco Sondrio|Sondrio]] (kiu korespondas al turisma areo Valtelino) |align=right| '''178.132''' |align=right| 3.196 |- |'''6''' |[[Provinco Bergamo|Bergamo]] |align=right| '''1.102.544''' |align=right| 2.755 |- |'''7''' |[[Provinco Pavio|Pavio]] |align=right| '''534.611''' |align=right| 2.969 |- |'''8''' |[[Provinco Lodo|Lodo]] |align=right| '''227.051''' |align=right| 783 |- |'''9''' |[[Provinco Kremono|Kremono]] |align=right| '''351.221''' |align=right| 1.770 |- |'''10''' |[[Provinco Breŝo|Breŝo]] |align=right| '''1.253.700''' |align=right| 4.786 |- |'''11''' |[[Provinco Mantovo|Mantovo]] |align=right| '''404.378''' |align=right| 6.827 |- |'''11''' |[[Provinco Monzo kaj Brianco|Monzo kaj Brianco]] |align=right| '''870.231''' |align=right| 405 |} {{-}} <br style="clear:both;" /> == Urboj == [[File:Caterinadelsasso0001.jpg|thumb|200px|left|Majora Lago- Caterina del Sasso]] [[File:Full Milan skyline from Duomo roof.jpg|thumb|[[Milano]]]] [[File:Italia Bergamo 15.JPG|thumb|[[Bergamo]]]] [[File:Cremona centro.jpg|thumb|[[Kremono]]]] [[File:Mantova - Profilo di Mantova.jpg|thumb|[[Mantuo]]]] [[File:Broletto&Duomo-Pavia-Italy.jpg|thumb|[[Pavio]]]] [[File:Lago Moro - Darfo Boario Terme (Foto Luca Giarelli).jpg|thumb|[[Darfo Boario Terme|Boario Terme]]]] {| class="wikitable" |- ! Urbo !! en teritorio de: !! loĝantoj |- | [[Milano]] || <small>[[Metropola urbo Milano]] || 1.303.300 |- | [[Breŝo]] || <small>[[Provinco Breŝo]] || 190.100 |- | [[Monzo]] || <small>[[Provinco Monzo kaj Brianco]] || 121.500 |- | [[Bergamo]] || <small>[[Provinco Bergamo]] || 115.700 |- | [[Komo]] || <small>[[Provinco Komo]] || 83.300 |- | [[Varezo]] || <small>[[Provinco Varezo]] || 82.200 |- | [[Sesto san Giovanni]] || <small>[[Metropola urbo Milano]] || 80.700 |- | [[Busto Arsicjo]] || <small>[[Provinco Varezo]] || 80.000 |- | '''{{W|Cinisello Balsamo|Cinisello Balsamo}}''' || <small>[[Metropola urbo Milano]] || 74.200 |- | [[Kremono]] || <small>[[Provinco Kremono]] || 70.900 |- | [[Pavio]] || <small>[[Provinco Pavio]] || 70.871 |- | [[Mantuo]] || <small>[[Provinco Mantovo]] || 49.275 |- | [[Leko]] || <small>[[Provinco Leko]] || 46 916 |- | [[Lodo]] || <small>[[Provinco Lodo]] || 44.934 |- | [[Sondrio]] || <small>[[Provinco Sondrio]] || 21.079 |} === Esperantaj urboj === *[[Milano]] estas la sidejo de la [https://www.esperanto.it/ Itala Esperanta Federacio]; Ankaŭ estas la Milana Esperanto Klubo: "[https://www.esperantomilano.it Circolo Esperantista Milanese]" Aliaj grupoj en Lombardio en la sekvaj urboj: *[[Breŝo]] - [https://ttt.esperanto.it/brescia Gruppo Esperantista Bresciano] *[[Bergamo]] - [https://bergamoesperanto.it/ Bergama Esperanto Grupo] *[[Sondrio]] - Sondrio Esperanto-grupo *[[Mantovo]] - Gruppo Esperantista Mantovano *[[Kremo]] (itale Crema, elp.: Krema) - en Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. == Aliaj cellokoj == === Termaj urboj === :* [[Angolo Terme]] - En Val di Scalve, en la teritorio de [[Valcamonica]], ties [https://www.aquathermae.net/lombardia/terme-di-angolo/ termoj] havas sulfat-bikarbonatajn-alkalajn-terajn akvojn. :* [[Darfo Boario Terme|Boario Terme]] - Ĝiaj [https://www.termediboario.it termoj], en la teritorio ĉirkaŭanta la [[Valcamonica]] ili jam estis uzitaj en la deksesa jarcento; ili havis grandan sponsoron en Alessandro Manzoni kiu laŭdis ilin, tiel igante ilin famaj longe preter lokaj limoj. :* [[Bormio]] - Estas multnombraj termofontoj en ĝia ĉirkaŭaĵo; la [https://www.bormioterme.it termoj] profitas de la multnombra somera kaj vintra turisma ĉeesto en la urbo. Bormio estas ankaŭ fama skiejo en Alta Valtelino, vizitebla eĉ en ununura tago. Braulio, herba amaro, estas produktita en tiu loko. Rekomendinda ekskurso estas vizito al la [[Pasejo Stelvio]], proksimume 20/22 km kaj 30/35 minutoj for, kiu estas celo por biciklantoj kaj motorciklantoj. Ĉi tiu pasejo estas la plej alta en Italio, ĉar la alteco estas 2758 m super marnivelo. :* [[Salice Terme]] - Ĝi preskaŭ estas kunurbita kun Rivanazzano, malgraŭ esti parto de la municipa teritorio de Godiasco. La sanigaj kvalitoj de ĝiaj termikaj akvoj estis bone konataj de la romianoj, kiuj jam uzis ilin. Ĝiaj [https://www.termedisalice.it termoj] ĝuas pli grandan famon ol tiuj de la proksima Rivanazzano. :* [[San Pellegrino Terme]] -En la Supra Bergamo-areo, la Banejoj San Pellegrino havis unuafoje sian famon inter la fino de la 19-a jarcento kaj la komenco de la 20-a jarcento, kiam ĝia evoluo kiel kuracloko kaŭzis rimarkindan urban transformon. :* [[Sirmione]] - La [https://www.termedisirmione.com termoj] de la urbo de Catullo jam estis konataj kaj frekventitaj de la romianoj, kaj daŭre estas bazŝtono de turismo en ĉi tiu centro de altvalora beleco ĉe [[Garda Lago]]. :* [[Trescore Balneario]] - En la bergama areo, ties [https://www.aquathermae.net/lombardia/terme-di-trescore/ termoj] inter [[Bergamo]], [[Valcamonica]] kaj [[Lago Iseo]] estis jam konataj en la Mezepoko. :* [[Vallio Terme]] - En la Breŝa teritorio direkte al Valo Trompia, ĝia [https://www.acquacastello.it terma banloko-establo] komencis funkciigi en la lastaj tempoj, en la mezo de la dudeka jarcento. == Kompreni == La regiono estas la unua en Italio laŭ loĝantaro kaj la kvara laŭ areo, post Sicilio, Piemonto kaj Sardio. Ĝi havas sian ĉefurbon en la urbo Milano kaj limas norde kun Svislando (Kantono Tiĉino kaj Kantono Grizono), okcidente kun Piemonto, oriente kun Veneto kaj Trentino-Alto Adiĝo kaj sude kun Emilio-Romanjo . Lombardio, unu el la plej riĉaj teritorioj en [[Eŭropo]], estas la "ekonomia ĉefurbo" de Italio danke ankaŭ al siaj industrioj: ŝtalfabrikoj ('''Falck'''), rafinejoj, aŭtofabrikoj ('''Autobianchi''', '''Maserati''', '''Alfa''', '''Innocenti'''), eldonejoj ('''Rizzoli''', '''Mondadori'''), fabrikoj de meblaro, ŝuoj, nutraĵoj, ktp. === Teritorioj kaj turismaj cellokoj === Kvankam turismo en Lombardio ne reprezentas, kiel en aliaj italaj regionoj, unu el la ĉefaj agadoj, tamen, danke al la ĉeesto de diversaj naturaj belaĵoj (lagoj kaj montoj) kaj art-urboj ĝi sukcesas altiri signifan nombron da homoj ĉiujare. En Lombardio, 13.258.859 alvenoj kaj 33.123.562 ĉeestoj estis registritaj en 2011. Ne-loĝantoj kontribuis al 49,72% de alvenoj kaj 55,8% de ĉeestoj. Inter la plej vizititaj lokoj ni devas memori la '''Pinakotekon de Brera''' (336.981 vizitantoj), la '''Lasta Vespermanĝo de Leonardo da Vinci''' (330.071), la '''Arkeologia Muzeo de Sirmione''' kun la '''[[Kavernoj de Katulo]]''' (216.612), la '''Skaliĝera Kastelo''' (202.066). {{Listo de regionoj | mapo= Lombardia IT-WV map1.png | titolomapo= Areoj de Lombardio | tekstomapo= | grandecomapo= 400px | nomoregiono1= [[Lombarda alpa arko]] | kolororegiono1= #D09440 | elementojregiono1= | priskriboregiono1= Lombardio entenas norde vastan montaran areon, parton de centraj [[Alpoj]]. La plej altaj pintoj estas en la [[Bernina Montaro]], ĉe la landlimo kun Svislando, kaj superas 4000&nbsp;m (4050 en Svislando, sed proksime al la landlimo; 4020 precize en Lombardio). Pluraj montoj superas 3500&nbsp;m. | nomoregiono2= [[Antaŭalpoj kaj grandaj lagoj de lombardio]] | kolororegiono2= #4F93C0 | elementojregiono2= | priskriboregiono2= Pli sude, sed ankoraŭ en la norda duono de Lombardio, estas kalkoŝtonaj montoj nomataj ''Prealpi'' (= Antaŭ-Alpoj). Ili estas malpli altaj (nur ĝis ĉirkaŭ 2500&nbsp;m) sed ofte pli krutaj. En la sama zono estas ankaŭ famaj lagoj, lasintaj de antikvaj glacieroj. Inter ili, la plej grandaj estas [[Majora Lago]] (''Lago Maggiore''), [[Lago de Komo]] (''Lago di Como'') kaj [[Garda-Lago]] (''Lago di Garda''). | nomoregiono3= [[Lombarda pada supra ebenaĵo]] | kolororegiono3= #B5D29F | elementojregiono3= | priskriboregiono3= Ĝi estas la areo de plata kamparo sed ĉefe de sovaĝa urbigo kun la grandaj metropolaj areoj kaj kunurboj de [[Milano]] kaj ĝia vasta kunurbaro, de [[Monza]] kaj [[Brianza]], de [[Saronno]], [[Busto Arsizio]], [[Gallarate]], kaj [[Legnano]], kiuj tamen havas turisman oferton de urboj de arto. | nomoregiono4= [[Lombardia pada malsupra ebenaĵo]] | kolororegiono4= #B383B3 | elementojregiono4= | priskriboregiono4= La urboj [[Vigevano]], [[Voghera]], [[Pavio]], [[Lodi]], [[Kremono]], [[Mantuo]] (Monda heredaĵo de Unesko), [[Casalmaggiore]], [[Sabbioneta]] (Monda heredaĵo de Unesko), kaj iliaj riĉaj teritorioj. }} === Historio === La nomo de la regiono devenas de "Longobardia" kiu estis la nomo, post la falo de la romia imperio, de la teritorioj okupitaj de la popolo de la {{W|Lombardoj}} (ĝermanaj triboj) en norda Italio kaj ankaŭ en centra kaj suda Italio (duklandoj de Spoleto kaj de Benevento). La nomo "Lombardia" komencis difini pli limigitan teritorion kiam la Aŭstria Imperio, ekposedinte ĉi tiun regionon en 1717, komencis indiki ĝin kiel "Aŭstria Lombardio": do ekde tiu tempo la nomo "Lombardio" celas teritorion kiu egalas proksimume al la moderna itala regiono. === Etnoj === === Klimato === La klimato de Lombardio, kvankam difinebla kiel temperita subkontinenta tipo, estas tre varia pro la malsamaj naturaj formoj ĉeestantaj en la areo: montoj, montetoj, lagoj kaj ebenaĵoj. Ĝenerale la somersezonoj en la ebenaĵoj estas tre humidaj kaj varmaj. Kontinenteco signifas, ke la mezaj maksimumaj temperaturoj en julio estas 29 °C. Sed en ĉi tiuj monatoj de la jaro ankaŭ oftas fortaj fulmotondroj kaj subitaj pluvegoj, akompanataj de hajlo, foje eĉ forta pluvego. Vintroj estas malvarmaj kaj longaj kun limigita pluvokvanto. Precipitaĵo estas pli intensa en la antaŭalpa areo, ĝis 1,500-2,000 mm jare, sed ankaŭ abundas en la ebenaĵoj kaj alpaj areoj, kun mezumo de 600-850 mm jare. La totala jarpluvo averaĝas 827&nbsp;mm. La temperatura gamo dum la tuta jaro estas alta kaj la nebulo estas intensa. En la montoj la klimato estas tipe Alpa kun malvarmetaj someroj kaj abunda pluvokvanto kaj longaj, severaj kaj malmulte pluvaj vintroj. La [[Lombardia Pada Valo]] estas unu el la malplej ventolitaj areoj de [[Italio]]. La neĝo, abunda sur la montetoj, falas ankaŭ sur la ebenaĵoj, ĉar la averaĝa minimuma temperaturo en januaro estas -1°C. [[Garda Lago]] helpas reguligi la temperaturon de la ĉirkaŭaj regionoj, kreante "mediteranean" mikroklimaton kiu ebligas olivkultivadon. La antaŭalpa zono kaj la supra Oltrepò havas malvarmetan temperitan klimaton, la mez-alpaj montoj havas malvarman temperitan klimaton kaj la pintoj havas glacian klimaton. == Eniri == Lombardio estas servita per multaj aŭtovojoj kaj ringaj vojoj: A1: Ligas [[Milano]] kun [[Napolo]] tra [[Bologno]], [[Florenco]], [[Romo]]. A4: Ligas [[Torino]] kun [[Triesto]] tra [[Milano]], [[Bergamo]] kaj [[Breŝo]]. A7: Ligas [[Milano]] al [[Ĝenovo]] tra [[Pavio]] kaj [[Voghera]]. A8: Ĝi komenciĝas de [[Milano]] kun kvar koridoroj kaj ĉe [[Lainate]] daŭras per tri koridoroj al [[Varese]]. A9: Ĝi komenciĝas de [[Lainate]] kaj daŭras en du koridoroj al [[Ponte Chiasso]] kaj [[Svislando]], pasante tra [[Como]]. A21: Ligas [[Torino]] kun [[Brescia]] tra [[Voghera]], [[Piaĉenco]] kaj [[Kremono]]. A22: Ligas [[Modenon]] kun la [[Brennero|Brennero-pasejo]] tra [[Mantuo]]. A35: Ligas [[Milano]] kun [[Breŝo]]. A50: Ligas la A8 de la Terrazzano-bariero kaj la A1 al la Milana Suda-bariero. A52: Ligas [[Monza]] kun la A4. === Eniri avie === [[Dosiero:Milan malpensa terminal airport.jpg|eta|Flughaveno de Milano Malpensa, finstacio 1]] Lombardio estas servata de la granda interkontinenta flughaveno de '''[[Milano Malpensa]]''' ([[IATA flughavenkodo|IATA]]: MXP), situanta en la provinco de [[Varese]] kaj konektita al la centro de [[Milano]] per la ''[https://www.malpensaexpress.it/ Malpensa Express]'' trajnservo kaj kun diversaj buslinioj. La flughaveno estas dividita en du finstaciojn: la flugoj de la ĉefaj "naci-flagaj" aviadkompanioj foriras de la finstacio 1, la plej moderna, dum la ĉefe malmultekostaj flugoj de la kompanio [http://www.easyjet.com/it Easyjet] foriras de la finstacio 2. La flughaveno de '''[[Milano-Linate Flughaveno|Milano Linate]]''' ([[IATA flughavenkodo|IATA]]: LIN), tamen, kiu gastigas ekskluzive nacian, eŭropan kaj malmultekostan trafikon, troviĝas (pli proksime al la urbo), tuj oriente de Milano. En [[Bergamo]] estas la '''[[Flughaveno Bergamo-Orio al Serio]]''' ([[IATA flughavenkodo|IATA]]: BGY), kiu estas ĉefe uzata por malmultekostaj flugoj, ĉarto kaj kargo. La ĉefa kompanio funkcianta en la flughaveno [[Orio al Serio]] estas [http://www.ryanair.com Ryanair] kun flugoj al ĉiuj ĉefaj eŭropaj urboj kiel [[Parizo]] (Beauvais), [[Londono] ] ( Stansed), [[Dublino]], [[Madrido]], [[Bruselo]] (Charleroi), [[Berlino]] (Schoenefeld) kaj [[Ateno]]. Fine, en [[Breŝo]], estas la'''[[Brescia-Montichiari Flughaveno|Montichiari Flughaveno]]''' ([[IATA flughavenkodo|IATA]]: VBS), dediĉita preskaŭ ekskluzive al nur kargotrafiko kaj ĉartaj flugoj. Entute, la kvar flughavenoj pritraktas trafikon superantan ''30 milionojn da pasaĝeroj'' ĉiujare kaj reprezentas la plej gravan flughavensistemon en Italio (la plimulto de itala aertrafiko estas koncentrita en la Lombardia areo). === Eniri trajne === [[File:IMG 3035 Binari Stazione centrale di Milano - Foto Giovanni Dall'Orto 1-1-2007.jpg|thumb|Centra stacidomo de Milano]] La '''Servizio Ferroviario Suburbano''' ("'''S'''"), kiu konsistas el 10 antaŭurbaj linioj, ligas grandan parton de la milana metropola areo (''Granda Milano''), kaj aliaj gravaj urboj proksimaj ([[Saronno]], [[Varese]], [[Novaro]], ktp.). La servo estas administrita de Trenord kaj, por la S5 nur, de la ATI inter Trenord kaj ATM. La 10 S-linioj garantias trajnon ĉiun duonhoron de 06:00 ĝis 00:30, ĉiun tagon de la jaro por servo simila al la metroo (korespondas al la pariza RER kaj la germana S-Bahn). La trajnoj ĉiam veturas je la sama minuto de ĉiu horo kaj faras ĉiujn haltojn laŭ la itinero. En Milano oni vojaĝas kun urba bileto. La '''Regiona Fervoja Servo''' ("'''R'''") tamen ligas ĉiujn ĉefajn urbojn de Lombardio kaj ligas la regionon kun la nacia fervoja reto. La malsamaj transportretoj estas tre apartaj kaj estas rekoneblaj ekster la stacidomoj kaj diversaj haltoj danke al specifaj lumaj signoj indikante ''S'' aŭ ''R'', tiel konsiderinde faciligante la interŝanĝon inter la sistemoj. {{-}} === Eniri buse === === Eniri piede === == Moviĝi == [[File: Frecciarossa 1000 nuova livrea.jpg|thumb|Lokomotivo Frecciarossa 1000]] === Piediri === === Publika transporto === ==== Milano-areo ==== La firmao kiu administras publikan transporton en Milano kaj proksimaj municipoj estas [https://www.atm.it/it/Pagine/default.aspx ATM]. Ene de la Milana metropola areo ekzistas fervoja transportreto bazita sur du interkonektitaj sistemoj: * la [https://www.scopriremilano.com/metro Milana Metroo] reto (5 M-linioj) * la antaŭurba reto de la Milana antaŭurba fervoja servo (12 S-linioj: S1, S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9, S11, S12, S13). ==== Breŝa areo ==== [[Dosiero:Bs due scura 2.jpg|eta|Stacio de la Breŝa Metroo]] La firmao kiu administras publikan transporton en la urbo kaj landinterno de Breŝo estas Brescia Trasporti; la sama firmao okupiĝas ankaŭ pri urba publika transporto en la komunumo [[Desenzano del Garda]]. La Breŝa Metroo transiras la urbon de sudoriento al nordo. ==== Bergama areo ==== [[Dosiero:842BergamoFunicolare.jpg|eta|Veturilo sur la Bergama funikularo]] La firmao kiu administras lokan publikan vojtransporton estas la [https://www.atb.bergamo.it/it Azienda Trasporti Bergamo] (ATB), dum la tramo Bergamo-Albino, estas funkciigita de TEB [https://www.teb.bergamo.it/it Tramvie Elettriche Bergamasche]. ATB ankaŭ funkciigas la funikularoj Bergamo Alta, Bergamo-San Vigilio, kaj San Pellegrino. ==== Vareza areo ==== La firmao kiu administras lokan publikan vojtransporton estas CTPI (Consorzio Trasporti Pubblici Insubria), dum la funikularo Vellone-Sacro Monte estas administrita fare de AVT. ==== Como areo ==== La firmao kiu administras lokan publikan vojtransporton nomiĝas ASF. La funikularo Como-Brunate estas administrata de ATM. ==== Transportiĝi trajne ==== Du integraj retoj ligas la regionon. * La nacia reto de '''[http://www.trenitalia.com Trenitalia]''', kiu ĉefe administras la orient-okcidentan itineron (Modane-Torino-Trieste-Villa Opicina) kaj la nord-sudan itinerojn (Domodossola) - Milano-Romo-Palermo kaj Chiasso-Milano-Genovo). * La regiona reto de '''[http://www.trenord.it Trenord]''', kun la linioj [[Milano]] kaj [[Brescia]]. === Veturi aŭte === La aŭtovoja reto en Lombardio estas tre ampleksa; La aŭtovojo A4 trairas la tutan regionan teritorion de oriento al okcidento, kunligante la urbojn [[Breŝo]], [[Bergamo]], [[Monza]] kaj [[Milano]], ĝi estas karakterizita de aparte intensa trafiko dum la tuta jaro, sed ĝi estas apogita fare de la "BreBeMi", aŭtovojo kiu ligas Breŝon al la Estera orienta ringvojo de Milano pasante tra [[Treviglio]], anstataŭ ol Bergamo. La ringa sistemo de [[Milano]] estas la plej granda en Italio, entute 74,4 km longa kaj konsistas el tri ringaj vojoj: Okcidenta ringa vojo (aŭtovojo A50), orienta ringa vojo (aŭtovojo A51) kaj Norda ringa vojo (Aŭtovojo A52]]; de Milano ankaŭ disbranĉiĝas la Aŭtovojo A1 (suden), la Aŭtovojo A7, la Aŭtovojo A35 kaj la Lagoj Aŭtovojo (A8) kaj la Aŭtovojo A9 kiu ligas Lombardion kun [[Svislando]] En la regiono estas ankaŭ la aŭtovojoj A21 , la aŭtovojo A22 , la aŭtovojo A36 , la ringvojoj de Pavia (A53 kaj A54), la ringvojo de suda Bergamo, la ringvojoj de suda kaj okcidenta Breŝo, la ringvojo de Varese, kaj tiu de Como. === Navigado === La regiono havas ŝipan sistemon kiu disvolviĝas ĉe la lagoj, kaj laŭ la riveroj kaj la kanaloj ("navigli"). La plej grava akvovojsistemo en Lombardio estas parto de la Pada-Veneta sistemo kiu permesas navigadon de [[Casale Monferrato]] al [[Venecio]] laŭ la rivero [[Pado]]. En ĉi tiu akvovoja sistemo la plej gravaj havenoj en Lombardio estas tiuj de Kremono kaj Mantuo. Navigado sur la lagoj havas ĉefe turisman funkcion, kaj okazas regule sur planitaj itineroj kiuj longas 460 km kaj estas vizitataj de pli ol 10 milionoj da vojaĝantoj jare. == Vidi == <gallery> Dosiero:Bellagio and Lake Como.jpg|[[Bellagio]] kaj la [[Lago de Komo]]. Dosiero:Milano galleria piazza duomo.jpg|Piazza Duomo, en Milano. </gallery> Kvankam Lombardio estas ofte identigita kiel regiono kun strikte ekonomia alvokiĝo, ĝi posedas artan heredaĵon de escepta valoro. La multaj atestoj iras de la prahistorio ĝis la nuntempo, pasante tra la romia epoko sed ĉefe tra la '''Mezepoko''' kaj la '''Renesanco''', kiam Lombardio estis unu el la areoj de maksimuma florado de la mezepokaj municipoj, tiam fundamenta centro de la Renesanco. La multaj monumentoj koncentriĝas antaŭ ĉio en la multnombraj arturboj kiuj plejparte respondas al la plej gravaj mezepokaj municipoj kaj renesancaj urboj kaj fariĝis, kun kelkaj esceptoj, la nunaj provincaj ĉefurboj. En Lombardio, aliflanke, ekzistas multaj pli malgrandaj urboj kiuj prezentas signifajn signojn de la pasinteco, aparte la multaj '''kasteloj''' kaj sanktaj konstruaĵoj disigitaj ĉie en la regiono. Kiel atesto pri la valoro de la regiona arta heredaĵo, Lombardio estas, kun naŭ ejoj, la itala regiono kiu gastigas la plej grandan nombron da [[Mondheredaĵoj]] protektitaj de '''Unesko''', kaj gastigas la unuan italan ejon inkludita en la listo, la rokaj ĉizadoj de ''[[Val Camonica]]''. Krom la ejoj de Unesko, Lombardio estas hejmo de multaj aliaj trezoroj kiel la ''Piazza Ducale'' en [[Vigevano]], konsiderata unu el la plej belaj placoj en Italio, '''[[Bergamo|Bergamo alta]]''', kun siaj mallarĝaj stratoj kaj konstruaĵoj enfermitaj inter la muroj por gardi antikvajn belaĵojn kaj la Katedralon de [[Kremono]]. === Unesko-ejoj === La ejoj agnoskitaj de Unesko kiel [[Monda Heredaĵo]] estas: * Lago de Lugano [[Dosiero:Lake Lugano.jpg|eta|alternative=Lago de Lugano|Lago de Lugano]] {{-}} * '''[[Monte San Giorgio]]''', piramidforma, arbarkovrita monto proksime de [[Lago de Lugano]], estas konsiderata kiel havi la plej bonan kolekton de marvivaj fosilioj el la Triaso (antaŭ 245-230 milionoj da jaroj). Tiuj trovaĵoj estas signoj de vivo en tropika lagunmedio, ŝirmita kaj parte apartigita de la malferma maro per enmara koralrifo. Diversaj formoj de mara vivo prosperis ene de tiu laguno, inkluzive de reptilioj, fiŝoj, bivalvoj, amonitoj, ekinodermoj kaj krustacoj. Ĉar la laguno estis proksima al la kontinento, surteraj fosilioj de reptilioj, insektoj kaj plantoj ankaŭ estas trovitaj inter la restaĵoj, rezultigante tre riĉan fonton de fosilioj. {{-}} * ''Cenacolo'' de Leonardo da Vinci [[Dosiero:Leonardo da Vinci 002.jpg|eta|alternative=Leonardo da Vinci ''Cenacolo''|Leonardo da Vinci ''Cenacolo'']] '''Cenacolo Vinciano''', en la refektorio de la Monaĥejo Santa Maria delle Grazie en [[Milano]], sur la norda muro troviĝas la '''Lasta Vespermanĝo''', la ĉefverko pentrita inter 1495 kaj 1497 de Leonardo da Vinci, kies laboro estis anonci novan epokon en la historio de la arto. {{-}} * Crespi d'Adda, oficeja konstruaĵo [[Dosiero:Crespi d'Adda, palazzina uffici.jpg|eta|alternative=Crespi d'Adda, oficeja konstruaĵo|Crespi d'Adda, oficeja konstruaĵo]] elstara ekzemplo de 19-a/20-a jarcento "kompania urbo" konstruita en Eŭropo kaj Nordameriko de kleraj industriuloj por kontentigi la bezonojn de laboristoj. La ejo daŭre estas rimarkinde sendifekta kaj parte uzita por industriaj celoj, kvankam ŝanĝiĝantaj ekonomiaj kaj sociaj kondiĉoj hodiaŭ prezentas minacon al sia supervivo. {{-}} * ''Rosa Camuna'' [[Dosiero:Rosa camuna R24 - Foppe - Nadro (Foto Luca Giarelli).jpg|eta|alternative=Rosa Camuna R24 - Foppe - Nadro (Foto Luca Giarelli)|Rosa Camuna R24 - Foppe - Nadro (Foto Luca Giarelli)]] [[Rokaj ĉizadoj de Val Camonica]]'''. La [[Val Camonica]], situanta en la [[Lombardia Alpa Arko]], havas unu el la plej grandaj kolektoj de prahistoriaj petroglifoj en la mondo; pli ol 140,000 simboloj kaj figuroj ĉizitaj en la rokon dum periodo de 8,000 jaroj kaj prezentantaj temojn ligitajn al agrikulturo, navigacio, militado kaj magio. Inter la skulptitaj simboloj, menciindas la Camuna Rozo, uzata kiel simbolo de la Lombardia Regiono. {{-}} * Bernina Fervojo [[Dosiero:RhB_ABe_4-4_III_Kreisviadukt_Brusio.jpg|eta|alternative=Bernina fervojo|Bernina fervojo]] '''[[Bernina Fervojo]]''': montara fervojlinio, kiu ligas la urbon [[Tirano]], en [[Italio]], kun [[Svislando]] [[Skt. Moritz]]. Konstruita inter 1906 kaj 1910 por turismaj celoj, la linio atingas maksimuman altecon de 2,253 m kun aŭdacaj heroaĵoj de fervoja inĝenierado, igante ĝin la plej alta natura adhera fervojo en la Alpoj, same kiel unu el la plej krutaj en la mondo. {{-}} * Sanktaj Montoj [[Dosiero:Verese, Sacro Monte, Chapel 2, La Visitazione 001.JPG|eta|alternative=Verese, ''Sacro Monte''|Varezo, ''Sacro Monte'']] '''[[Sanktaj Montoj de Varese kaj Ossuccio]]''': la ''Sanktaj Montoj'' estas grupoj de kapeloj kaj aliaj arkitekturaj elementoj kreitaj fine de la 16-a kaj 17-a jarcentoj kaj dediĉitaj al malsamaj aspektoj de la kristana kredo. Krom ilia spirita kaj simbola signifo, tiuj estas de granda beleco pro la majstrado kun kiu ili estis integritaj en la ĉirkaŭan naturan pejzaĝon de montetoj, arbaroj kaj lagoj. {{-}} * [[Mantuo]]''' kaj '''[[Sabbioneta]] [[Dosiero:Mantova - Profilo di Mantova.jpg|eta|alternative=Mantuo - Profilo de Mantuo|Mantuo - Profilo de Mantuo]] '''[[Mantuo]]''' kaj '''[[Sabbioneta]]''', en la [[Malsupra Pada Valo de Lombardio]], reprezentas du aspektojn de Renesanca urboplanado: Mantuo montras la renovigon kaj vastiĝon de ekzistanta urbo, dum 30 km for, Sabbioneta reprezentas la efektivigon de la teorioj de la periodo pri ideala urboplanado. Ĝenerale, la enpaĝigo de Mantuo estas neregula kie regulaj partoj montras malsamajn stadiojn de sia kresko de la romia periodo kaj inkludas multajn mezepokajn konstruaĵojn inkluzive de 11-ajarcenta rotondo kaj baroka teatro. Sabbioneta, konstruita en la dua duono de la 16-a jarcento sub la regado de ununura persono, Vespasiano Gonzaga Colonna, povas esti priskribita kiel unuperioda grandurbo kaj havas ortangulan kradplanon. La idealoj de la Renesanco, favorataj de la familio '''Gonzaga''', ĉeestas en la morfologio kaj arkitekturo de la urboj. {{-}} * [[Brescia]]''' kaj '''[[Castelseprio]] [[Dosiero:Santa maria in solario (brescia) int2.jpg|eta|alternative=Sankta Maria en sunarium (Brescia)|Sankta Maria en sunarium (Brescia)]] '''[[Brescia]]''' kaj '''[[Castelseprio]]''' apartenas al la kategorio '''[[Lombardoj en Italio: potencolokoj|povolombardoj]]''' al kiuj apartenas aliaj italaj centroj kiel [[Benevento]] kaj [[Cividale del Friuli]]. En Breŝo, la romia Capitoline Temple kaj la monaĥejo de Santa Giulia, kiu enhavas la Krucon de Desiderius, estas rekonitaj kiel Monda heredaĵo. {{-}} * [[Prahistoriaj amasloĝejoj ĉirkaŭ la Alpoj]] [[Dosiero:Lucone D. l'area di scavo..JPG|eta|alternative=Lucone D. la elfosejo|Lucone D. la elfosejo]] | photo9description=La '''[[Prahistoriaj amasloĝejoj ĉirkaŭ la Alpoj]]''': serio de 111 arkeologiaj stalloĝejoj situantaj en la Alpoj aŭ en la tuja ĉirkaŭaĵo, de kiuj kelkaj el tiuj troviĝas en Lombardio kiel ekzemple [[Lavagnone]], Lugana Vecchia, [[Lucone di Polpenazze]] kaj San Sivino proksime de [[Garda Lago]]. {{-}} === Rimarkindaj Muzeoj === [[Dosiero:Milan - Pinacothèque de Brera - Cour intérieure.jpg|thumb|Pinakoteko de Brera - interna korto]] Lombardio havas altan nombron da muzeoj (pli ol 330) de diversaj specoj sur sia teritorio: etnografiaj, historiaj, teknik-sciencaj, artaj kaj naturalismaj, kiuj atestas pri la historia-kultura kaj arta evoluo de la regiono. Inter la plej famaj estas: * la Nacia Muzeo de '''Scienco kaj Teknologio''' "Leonardo da Vinci", la '''Brera''' Artgalerio, la Dioceza Muzeo, la Ambrosiana Artgalerio, la Muzeo '''Poldi Pezzoli''', la Muzeoj de la '''Sforza Kastelo''', la '''Civita Muzeo de Natura Historio''' kaj la Muzeo pri la '''Dudeka Jarcento''' en Milano; * la ''Accademia Carrara'' en [[Bergamo]]; *la Muzeo ''Santa Giulia'', la Nacia Muzeo de '''Fotarto'' kaj la Muzeo de la '''Risorgimento''' en [[Breŝo]]; *la Muzeo de la '''Duka Palaco''' en [[Mantuo]]; *la '''Volta Templo''' en [[Komo]]; *la '''Pinakoteko Malaspina''' en [[Pavio]]; *la '''Stradivaria''' Muzeo de [[Kremono]]; *la ''Muzeoj de Sankta Arto kaj kripoj'' de la Baziliko ''Sankta Maria Ĉielenprenita'' en [[Gandino]] (Bergamo). Ekzistas ankaŭ multaj institucioj kiuj gastigas gravajn ekspoziciojn kaj provizorajn elmontrojn de la plej gravaj naciaj kaj internaciaj artistoj. La ĉefaj ekspoziciejoj en la regiono inkludas la ''Palazzo Reale'' kaj la ''Triennale'' en Milano, la '''Palazzo Te''' en Mantuo kaj la menciita ''Santa Giulia'' komplekso en Breŝo. {{-}} == Naturaj areoj == [[File:Scena di caccia al cervo - Seradina R 12 - Capo di Ponte (Foto Luca Giarelli).jpg|thumb|Ŝtongravuraĵoj de la Valo Kamonika, en breŝa provinco: sceno de ĉasado de cervoj]] Lombardio estis la unua itala regiono, kiu leĝdonis pri naturprotektejoj je regiona nivelo (1983), enkondukante novigajn konceptojn en la [[protekto de la teritorio]], establante riverparkojn (la unua en Eŭropo estis la [[Lombardia natura parko de la Tiĉina Valo]] en 1974), agrikulturaj parkoj kaj lokaj parkoj; La sistemo de protektitaj areoj en Lombardio konsistas el 24 regionaj parkoj, krom la [[Nacia Parko Stelvio]]. Entute, protektitaj areoj kovras pli ol 29% de la regiona teritorio. La flaŭro kaj faŭno vivas ĉefe en montaraj areoj kie, male al la ebenaĵoj, la ĉeesto de homo estas malpli evidenta. Promenado laŭ la padoj de la montoj de Lombardio sufiĉas por vidi liberajn lupojn, ibeksojn, cervojn, kapreolojn, ĉamojn, leporojn, vulpojn, melojn, lagopojn, nigrajn tetraojn, ermenojn kaj marmotojn. Krome, Lombardio kunhavas kun Svislando la ejon de [[Monto Sankta Georgo]], inkluzivita en la mondheredaĵa listo de Unesko por la escepta paleontologia valoro de la fosilioj trovitaj en la rokoj de la monto. == Fari == == Komuniki == Preskaŭ ne ekzistas historiaj lingvaj minoritatoj. En kelkaj izolitaj montaraj lokoj, direkte al la limo kun la [[Engadino]], la ladino estas uzata, en la romanĉa varianto. La uzado de la dialekto, en siaj diversaj formoj (de la insubra de Varezo kaj ĝia ĉirkaŭaĵo, ĝis la milana de la ĉefurbo, ĝis la mallarĝa bergama de la valoj, ĝis la kamuna aŭ mantova) estas ankoraŭ ofta ekster la urboj, paralele kun la itala. <!--=== Kulturo kaj tradicioj ===--> <!--=== Proponitaj legaĵoj ===--> {{-}} == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == [[File:Rifugio Alpino Boffalora (5).JPG|130px|right|Boffalora Alpa Rifuĝejo]] Lombardio havas sufiĉe diferencigitajn kulinarajn tradiciojn, de simplaj kaj oftaj pladoj kiel '''panigita kotleto''' aŭ '''safrana rizoto''', el Milano, ĝis pli rafinitaj kiel '''pavo je la Mantegna maniero''', el Mantuo, de fortaj kiel '''Cassoeula''', ĝis delikataj kiel '''kukurbotorteloj'''. . === Tradiciaj manĝaĵoj === ==== Unuaj aŭ unuopaj pladoj ==== [[File:Risotto alla Milanese.JPG|thumb|Risoto je la milana maniero]] [[File:Tortelli.jpg|thumb|kukurbo-torteloj]] * Risotto alla Milanese: rizo kuirita kuirita kun buljono kaj medolo, kun aldono de safrano * Cassoeula: plado el porkaj ripoj, kolbasoj kaj brasiko * Polento: en la bergama versio, krude muelita maiza faruno kuirita en akvo kaj salo, poste kondimentita * Polenta taragna: la versio de Valtellina, miksaĵo de farunoj de fagopiro kaj maizo * Pizzoccheri Valtellina: pasto de poligono boligita kun brasiko, terpomoj, ripoj kaj spicita kun butero, casera fromaĝo kaj bitto * Blankaj pizzoccheri el Valchiavenna * Mariconda: vianda buljono supo kun pano, spicita per ovo, muskato, kradrita fromaĝo * Casoncelli: foliaj ravioloj kun kondimentita viando * Pavia supo * Marubini (aŭ marobini): pasto plenigita per miksaĵo de pikita viando, fromaĝo, raspita pano, ovoj, spicoj; ĝi estas plado komuna al la tuta teritorio laŭ la rivero Po, kun variaĵoj por pikita viando kiu povas esti boligita, trokuirita, aŭ kun aldono de parto de hakita kolbaso en la orienta areo, kaj la uzo aŭ ne de spicoj. * "Bigoli al torchio" * Kukurbotorteloj, tipa de mantua kuirarto * [[w:Amara tortelo el Castel Goffredo|Amara tortelo el Castel Goffredo]] === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == En Kremo aktivis la esperanta pioniro '''{{W|Daniele Marignoni}}''', kiu en en 1890 eldonis la unuan esperanto-lernolibron por italoj. En [[Milano]] estas la oficejo de [http://esperanto.it Itala Esperanta Federacio] === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === La venonta [https://kongreso.esperanto.it/93/ Itala Kongreso de Esperanto] okazos en Kremo de la 21-a ĝis la 28-a de aŭgusto 2027 == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo}} {{Parto de|Nordokcidenta Italio}} [[Kategorio:Regionoj de Italio]] fk8eh6a449gyps00fj6ouxz239mi5ov 0 5906 73559 68881 2026-10-23T18:09:37Z Rdelre 27 Kategorio 73559 wikitext text/x-wiki {{Rubando|Frontemare_di_Trieste.jpg}} {{Informkesto regiono | nomo= Friulo-Venecio Julia | bildo= Dosiero:2 Ovaro.JPG | bildotitolo= Ovaro (Carnia) | flago= | flagograndeco= | situo= Dosiero:Friuli-Venezia_Giulia_in_Italy.svg | ĉefurbo = Triesto | ĉeflingvo = itala | areo = | loĝantaro = 1 236 103 | horzono = }} '''{{W|Friulo-Venecio Julia}}''' (itale: ''Friuli-Venezia Giulia /fri'uli ve'nɛʦja ʤu'lja/''), friule: ''Friûl-Vignesie Julie'', slovene: Furlanija-Julijska krajina), estas aŭtonoma regiono en la [[nordorienta Italio|nord-oriento]] de [[Italio]]. == Kompreni == Malgraŭ sia nomo, tiu regiono ne inkludas la urbon [[Venecio]]. Ĝi estas aŭtonoma regiono, interalie pro sia [[Slovena lingvo|slovena]] minoritato kaj la friula lingvo ankaŭ parolataj de parto de la loĝantaro. Ĝi rememoras en la duobleco de sia nomo la kuniĝon de du historiaj regionoj: [[Friulo]] kaj [[Venecio Julia]]. Kune kun [[Trentio-Sudtirolo]] kaj [[Veneto]], Friulo-Venecio Julia havis komunan pasintecon ekde la romia tempo kiam ili estis grupigitaj en la ''Regio X Venetia et Histria''. Kun [[Trentio-Sudtirolo]], [[Veneto]] kaj [[Emilio-Romanjo]] nuntempe ĝi konsistigas la geografian areon [[nordorienta Italio]]. === Tereno === '''Friulo-Venecio Julia''' estas landlima itala regiono nestita inter la Alpoj kaj la Adriatiko. Ĝi limas norde kun [[Aŭstrio]], okcidente kun [[Veneto]], oriente kun [[Slovenio]], dum sude ĝi estas banita de la maro Adriatiko. La plej alta pinto estas Monto Coglians je 2,780 m. La rivero Tagliamento (elp. taljamento), estas la plej longa de la regiono kun 172&nbsp;km kaj la plej granda lago estas la Lago Cavazzo (elp. Kavaco) kun 1.8&nbsp;km². === Historio === La venetoj, la eŭganoj kaj la gaŭloj lasis sian markon en la prahistorio de Friuli Venezia Giulia. En romia tempo la urbo Aquileia estis prospera romia havenurbo, fondita kiel kolonio ĝi iĝis la ĉefurbo de la ''Regio X Venetia et Histria'', unu el la regionoj en kiuj Italio estis dividita; post la detruo de Aquileia fare de la hunoj, la ĉefurbo iĝis Forum Iulii, (hodiaŭa Cividale del Friuli): La nomo Friuli devenas de la nomo de la urbo Forum Iulii. Post la falo la romia imperio, la regiono estis regata de la longobardoj en la tera parto kun la duklando de Cividale; la laguna areo restis sub la regado de la bizancanoj, ĝis kiam alvenis la frankoj. Kun la ekaperado de la ekonomia kaj milita potenco de Venecio la teritorio inkluzive de Istrio kaj Dalmatio iĝis parto de la Venecia Mara Respubliko. === Komuniki === En Friulo kaj Julia Venecio krom la itala kaj la veneta (ĉi-lasta en lokaj variantoj), estas tri historiaj lingvaj minoritatoj agnoskitaj de la itala Ŝtato: la friula, la slovena kaj la germana. La friula lingva minoritato (ĉirkaŭ 600 mil kutimaj parolantoj kiuj fariĝas 900 mil inkluzive de tiuj kiuj komprenas la lingvon eĉ se ili parolas ĝin tre malmulte) sur nombra nivelo estas la lingva plimulto en la regiono. La slovena estas minoritata lingvo en la provinco [[Triesto]] kaj en la provinco Gorico; en la provinco de Udino estas minorita lingvo la germana. == Subregionoj == [[File:Map of region of Friuli-Venezia Giulia, Italy, with provinces-it.svg|thumb|Mapo de Friulo-Venecio Julia, kun provincoj]] Friulo-Venecio Julia administre dividiĝas en 4 partoj, nun oficiale nomataj "Regionaj malcentraliz-instancoj", kiuj fakte korespondas al la iamaj "provincoj": {| {{prettytable}} || [[Provinco Triesto]] |- || [[Provinco Udino]] |- || [[Provinco Pordenono]] |- || [[Provinco Gorico]] |} Udino kaj Pordenono kune konstituas la areon nomata Friulo; Triesto kaj Gorico kune konstituas la areon nomata Venecio Julia. [[File:Friuli-Venezia Giulia Voy map.svg|thumb|Mapo de Friulo (verda) kaj Venecio Julia]] [[Friulo]] - Ĝi estas la nordokcidenta areo de la Regiono; ĝi limas kun [[Veneto]] okcidente kaj sude, kun [[Slovenio]] kaj [[Venecio Julia]] oriente, kun [[Aŭstrio]] norde, kaj kun Adriatiko sude. Ĝi etendiĝas de la [[Friula Alpa Arko]] ĝis la maro kaj la lagunoj de [[Grado (Italio)|Grado]] kaj [[Marano Lagunare|Marano]]. En Friulo apud la itala estas disvastigita la friula lingvo, agnoskita kiel regiona lingvo de naciaj leĝoj; La slovena estas disvastigita ĉe la slava limo; en Val Canale kaj aliaj malgrandaj areoj, la germana ankaŭ estas parolita en la lim-areoj. Ĝiaj ĉefaj urboj, post la ĉefurbo [[Udino]], estas [[Pordenono]], [[Latisano]], [[Palmanovo]], [[Cividalo de Friulo]], [[Tolmezo]], [[Spilimbergo]]. [[Venecio Julia]] - Ĝi estas la orienta areo de la Regiono; ĝi limas kun la Adriatiko kaj [[Slovenio]], okcidente kun [[Friuli]], oriente kun [[Slovenio]] kiu ankaŭ limas ĝin norde. Ĝia teritorio estas malgranda ĉar granda parto de ĝi estis asignita al Jugoslavio je la fino de la dua mondmilito. Ĝia ĉefurbo [[Triesto]] ankaŭ estas la ĉefurbo de la tuta regiono Friulo-Venecio Julia); aliaj urboj estas [[Gorico]], [[Monfalkono]], [[Gradisko de Isonzo]], [[Grado (Italio)|Grado]] kaj [[Cormons]]. == Urboj == === Ĉefaj urboj === {| {{prettytable}} || 1 || [[Triesto]] || 205 400 loĝ. || ĉefurbo de la regiono kaj plej loĝata urbo |- || 2 || [[Udino]] || 96 700 loĝ. || plej grava centro de Friulo kaj ĝia historia ĉefurbo |- || 3 || [[Pordenono]] || 51 000 loĝ. || urbo kiu estas plej influita de la [[Veneto]], regiono al kiu ĝi estas tre proksima |- || 4 || [[Gorico]] || 34 440 loĝ. || urbo ĉe la limo kun Slovenio |} === Esperantaj urboj === [[Triesto]], (estas '''Associazione Esperantista Triestina'''). [[Udino]], (estas esperantistoj). == Aliaj cellokoj == === Klimato === == Eniri == === Eniri avie === === Eniri trajne === === Eniri buse === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == La friula arto trovas sian plej grandan esprimon en Aquileia, kie oni povas admiri gravajn atestojn de la romianeco, krom la monumenta romiana-gotika baziliko, kiu konservas paleokristanajn pavim-mosaikojn de eksterordinara beleco; en Grado, kun siaj paleokristanaj preĝejoj en ravena stilo; en Cividale del Friuli kun longobardaj arkitekturoj; en Udino kun la klara venecia influo en la arkitekturo de ĝia historia centro kaj en la monumenteco de ĝia ĉefa placo. == Fari == == Komuniki == == Lerni == == Labori == == Aĉeti == === Vendejaroj === == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la lando) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == TRIESTE Associazione Esperantista Triestina grupaj novaĵoj: TEA-Bulteno Malferm-horoj: Martedí dalle 18:00 alle 20:00, venerdí dalle 19:00 alle 21:00 via del Coroneo 15, 34133 Trieste https://esperantotrieste.altervista.org/ === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Konsulejoj == == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Skizo}} {{Parto de|Nordorienta Italio}} [[Kategorio:Regionoj de Italio]] 75yu7opmd4tqylxg1qqexpvcimoiz61 0 5908 73555 70892 2026-10-23T18:04:09Z Rdelre 27 73555 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto regiono | nomo= Veneto | lando= Italio | bildo= Dosiero:2019_Tre_Cime.jpg | bildotitolo= | flago= | flagograndeco= | situo= | ĉefurbo = Venecio | ĉeflingvo = itala | areo = 18345 km² | loĝantaro = 4 847 000 (2022) | horzono = UTC+1 }} '''{{W|Veneto}}''' ([[Itala_frazlibro|Itale]]: '''Veneto''' elp. '''vɛneto'') estas regiono de nordorienta [[Italio]], kies ĉefurbo kaj plej fama urbo estas [[Venecio]]. Aparte gravas de turisma vidpunkto Venecio, tre konata kaj celata urbo pro siaj monumentoj sed eĉ pli pro sia nekutima kondiĉo kuŝi meze de laguno, sur multaj insuletoj. Estas tamen aliaj urboj kun gravaj monumentoj, kiel Padovo kaj Verono; kaj estas lokoj allogantaj turistojn pro kialoj ne rilataj al monumentoj, kiel la longaj ĉemaraj sablejoj laŭ la Adriatika marbordo, la Dolomitoj en nordokcidenta Veneto, la granda lago Garda ĉe la limo kun Lombardio. <gallery> Dosiero:Venice_Dogenpalast-msu-2021-5226-.jpg | Venecio Dosiero:Basilica_di_Sant´_Antonio_di_Padova_jm57055.jpg | Padovo Dosiero:Arena-XE3F2406a.jpg | Verono Dosiero:Lago_di_Garda_-_Garda_-_Via_Guglielmo_Marconi,_Esplanade_at_the_Lake_-_April_2010_03.jpg | Garda Dosiero:Cortina dall'alto.jpg | Cortina d'Ampezzo Dosiero:Ingresso alle sorgenti Montirone ad Abano Terme, opera di Giuseppe Jappelli.jpg | Abano Terme Dosiero:Basilica Palladiana da Piazza delle Erbe 01.jpg | Vicenza Dosiero:Via_delle_Valli_-_Parco_Regionale_Veneto_del_Delta_del_Po,_Rosolina,_Rovigo,_Italia_-_22_Ottobre_2022_01.jpg | Delto de Pado </gallery> <br style="clear:both;" /> == Subregionoj == <br><br> Veneto enhavas 7 provincojn, (la Metropola urbo Venecio, kaj aliaj 6 provincoj), kiuj validas ankaŭ kiel turismaj subregionoj. Sube estas ilia listo kun mallonga priskribo. {{Listo de regionoj | mapo= Map_of_region_of_Veneto,_Italy,_with_provinces-it.svg | titolomapo= La 7 provincoj de Veneto | tekstomapo= La 7 provincoj de Veneto | grandecomapo= 450px | nomoregiono1= [[Metropola urbo Venecio]] | kolororegiono1= #ffad77 | elementojregiono1= [[Venecio]] | priskriboregiono1= Adriatika Marbordo apud Venecio, kun lagunoj. Tre grava de turisma vidpunkto estas la ĉarma, historia urbo [[Venecio]]. | nomoregiono2= [[Provinco Belluno]] | kolororegiono2= #ffe177 | elementojregiono2= [[Belluno]], [[Cortina d'Ampezzo]] | priskriboregiono2= La alta parto de la valo de la rivero ''{{W|Piave}}'', ankaŭ nomata ''Cadore'', kun la ĉirkaŭaj montoj (okcidente parto de Dolomitoj). Tre grava vintre por la skiamantoj. | nomoregiono3= [[Provinco Padovo]] | kolororegiono3= #8ee8c3 | elementojregiono3= [[Padovo]], [[Abano Terme]] | priskriboregiono3= Centro de la regiono, riĉa je renesancaj vilaoj; la ĉefurbo Padovo estas historia urbo, grava ankaŭ por la religia turismado | nomoregiono4= [[Provinco Rovigo]] | kolororegiono4= #ffdd77 | elementojregiono4= [[Rovigo]], [[Adria]] | priskriboregiono4= | nomoregiono5= [[Provinco Treviso]] | kolororegiono5= #9bff77 | elementojregiono5= [[Treviso]], [[Castelfranco Veneto]] | priskriboregiono5= | nomoregiono6= [[Provinco Verono]] | kolororegiono6= #dc95e1 | elementojregiono6= [[Verono]], [[Villafranca di Verona]], [[Garda]] | priskriboregiono6= | nomoregiono7= [[Provinco Viĉenco]] | kolororegiono7= #8b9deb | elementojregiono7= [[Viĉenco]], [[Bassano del Grappa]], [[Asiago]] | priskriboregiono7= }} == Urboj == === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == == Kompreni == === Tereno === === Historio === === Klimato === == Eniri == === Eniri avie === === Eniri trajne === === Eniri buse === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == == Fari == == Komuniki == == Lerni == == Labori == == Aĉeti == == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la regiono) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> {{Skizo}} {{Parto de|Nordorienta Italio}} nlkv1069f0m2qelz3xpn5nn2ctk735f 73556 73555 2026-10-23T18:05:12Z Rdelre 27 73556 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto regiono | nomo= Veneto | lando= Italio | bildo= Dosiero:2019_Tre_Cime.jpg | bildotitolo= | flago= | flagograndeco= | situo= | ĉefurbo = Venecio | ĉeflingvo = itala | areo = 18345 km² | loĝantaro = 4 847 000 (2022) | horzono = UTC+1 }} '''{{W|Veneto}}''' ([[Itala_frazlibro|Itale]]: '''Veneto''' elp. ''<nowiki>'<nowiki/>vɛneto'') estas regiono de nordorienta [[Italio]], kies ĉefurbo kaj plej fama urbo estas [[Venecio]]. Aparte gravas de turisma vidpunkto Venecio, tre konata kaj celata urbo pro siaj monumentoj sed eĉ pli pro sia nekutima kondiĉo kuŝi meze de laguno, sur multaj insuletoj. Estas tamen aliaj urboj kun gravaj monumentoj, kiel Padovo kaj Verono; kaj estas lokoj allogantaj turistojn pro kialoj ne rilataj al monumentoj, kiel la longaj ĉemaraj sablejoj laŭ la Adriatika marbordo, la Dolomitoj en nordokcidenta Veneto, la granda lago Garda ĉe la limo kun Lombardio. <gallery> Dosiero:Venice_Dogenpalast-msu-2021-5226-.jpg | Venecio Dosiero:Basilica_di_Sant´_Antonio_di_Padova_jm57055.jpg | Padovo Dosiero:Arena-XE3F2406a.jpg | Verono Dosiero:Lago_di_Garda_-_Garda_-_Via_Guglielmo_Marconi,_Esplanade_at_the_Lake_-_April_2010_03.jpg | Garda Dosiero:Cortina dall'alto.jpg | Cortina d'Ampezzo Dosiero:Ingresso alle sorgenti Montirone ad Abano Terme, opera di Giuseppe Jappelli.jpg | Abano Terme Dosiero:Basilica Palladiana da Piazza delle Erbe 01.jpg | Vicenza Dosiero:Via_delle_Valli_-_Parco_Regionale_Veneto_del_Delta_del_Po,_Rosolina,_Rovigo,_Italia_-_22_Ottobre_2022_01.jpg | Delto de Pado </gallery> <br style="clear:both;" /> == Subregionoj == <br><br> Veneto enhavas 7 provincojn, (la Metropola urbo Venecio, kaj aliaj 6 provincoj), kiuj validas ankaŭ kiel turismaj subregionoj. Sube estas ilia listo kun mallonga priskribo. {{Listo de regionoj | mapo= Map_of_region_of_Veneto,_Italy,_with_provinces-it.svg | titolomapo= La 7 provincoj de Veneto | tekstomapo= La 7 provincoj de Veneto | grandecomapo= 450px | nomoregiono1= [[Metropola urbo Venecio]] | kolororegiono1= #ffad77 | elementojregiono1= [[Venecio]] | priskriboregiono1= Adriatika Marbordo apud Venecio, kun lagunoj. Tre grava de turisma vidpunkto estas la ĉarma, historia urbo [[Venecio]]. | nomoregiono2= [[Provinco Belluno]] | kolororegiono2= #ffe177 | elementojregiono2= [[Belluno]], [[Cortina d'Ampezzo]] | priskriboregiono2= La alta parto de la valo de la rivero ''{{W|Piave}}'', ankaŭ nomata ''Cadore'', kun la ĉirkaŭaj montoj (okcidente parto de Dolomitoj). Tre grava vintre por la skiamantoj. | nomoregiono3= [[Provinco Padovo]] | kolororegiono3= #8ee8c3 | elementojregiono3= [[Padovo]], [[Abano Terme]] | priskriboregiono3= Centro de la regiono, riĉa je renesancaj vilaoj; la ĉefurbo Padovo estas historia urbo, grava ankaŭ por la religia turismado | nomoregiono4= [[Provinco Rovigo]] | kolororegiono4= #ffdd77 | elementojregiono4= [[Rovigo]], [[Adria]] | priskriboregiono4= | nomoregiono5= [[Provinco Treviso]] | kolororegiono5= #9bff77 | elementojregiono5= [[Treviso]], [[Castelfranco Veneto]] | priskriboregiono5= | nomoregiono6= [[Provinco Verono]] | kolororegiono6= #dc95e1 | elementojregiono6= [[Verono]], [[Villafranca di Verona]], [[Garda]] | priskriboregiono6= | nomoregiono7= [[Provinco Viĉenco]] | kolororegiono7= #8b9deb | elementojregiono7= [[Viĉenco]], [[Bassano del Grappa]], [[Asiago]] | priskriboregiono7= }} == Urboj == === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == == Kompreni == === Tereno === === Historio === === Klimato === == Eniri == === Eniri avie === === Eniri trajne === === Eniri buse === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == == Fari == == Komuniki == == Lerni == == Labori == == Aĉeti == == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la regiono) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> {{Skizo}} {{Parto de|Nordorienta Italio}} ru81itp4yu4om6h73y4h8dq6ps2ydar 73557 73556 2026-10-23T18:06:55Z Rdelre 27 73557 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto regiono | nomo= Veneto | lando= Italio | bildo= Dosiero:2019_Tre_Cime.jpg | bildotitolo= | flago= | flagograndeco= | situo= | ĉefurbo = Venecio | ĉeflingvo = itala | areo = 18345 km² | loĝantaro = 4 847 000 (2022) | horzono = UTC+1 }} '''{{W|Veneto}}''' ([[Itala_frazlibro|Itale]]: '''Veneto''' elp. '' 'vɛneto'') estas regiono de nordorienta [[Italio]], kies ĉefurbo kaj plej fama urbo estas [[Venecio]]. Aparte gravas de turisma vidpunkto Venecio, tre konata kaj celata urbo pro siaj monumentoj sed eĉ pli pro sia nekutima kondiĉo kuŝi meze de laguno, sur multaj insuletoj. Estas tamen aliaj urboj kun gravaj monumentoj, kiel Padovo kaj Verono; kaj estas lokoj allogantaj turistojn pro kialoj ne rilataj al monumentoj, kiel la longaj ĉemaraj sablejoj laŭ la Adriatika marbordo, la Dolomitoj en nordokcidenta Veneto, la granda lago Garda ĉe la limo kun Lombardio. <gallery> Dosiero:Venice_Dogenpalast-msu-2021-5226-.jpg | Venecio Dosiero:Basilica_di_Sant´_Antonio_di_Padova_jm57055.jpg | Padovo Dosiero:Arena-XE3F2406a.jpg | Verono Dosiero:Lago_di_Garda_-_Garda_-_Via_Guglielmo_Marconi,_Esplanade_at_the_Lake_-_April_2010_03.jpg | Garda Dosiero:Cortina dall'alto.jpg | Cortina d'Ampezzo Dosiero:Ingresso alle sorgenti Montirone ad Abano Terme, opera di Giuseppe Jappelli.jpg | Abano Terme Dosiero:Basilica Palladiana da Piazza delle Erbe 01.jpg | Vicenza Dosiero:Via_delle_Valli_-_Parco_Regionale_Veneto_del_Delta_del_Po,_Rosolina,_Rovigo,_Italia_-_22_Ottobre_2022_01.jpg | Delto de Pado </gallery> <br style="clear:both;" /> == Subregionoj == <br><br> Veneto enhavas 7 provincojn, (la Metropola urbo Venecio, kaj aliaj 6 provincoj), kiuj validas ankaŭ kiel turismaj subregionoj. Sube estas ilia listo kun mallonga priskribo. {{Listo de regionoj | mapo= Map_of_region_of_Veneto,_Italy,_with_provinces-it.svg | titolomapo= La 7 provincoj de Veneto | tekstomapo= La 7 provincoj de Veneto | grandecomapo= 450px | nomoregiono1= [[Metropola urbo Venecio]] | kolororegiono1= #ffad77 | elementojregiono1= [[Venecio]] | priskriboregiono1= Adriatika Marbordo apud Venecio, kun lagunoj. Tre grava de turisma vidpunkto estas la ĉarma, historia urbo [[Venecio]]. | nomoregiono2= [[Provinco Belluno]] | kolororegiono2= #ffe177 | elementojregiono2= [[Belluno]], [[Cortina d'Ampezzo]] | priskriboregiono2= La alta parto de la valo de la rivero ''{{W|Piave}}'', ankaŭ nomata ''Cadore'', kun la ĉirkaŭaj montoj (okcidente parto de Dolomitoj). Tre grava vintre por la skiamantoj. | nomoregiono3= [[Provinco Padovo]] | kolororegiono3= #8ee8c3 | elementojregiono3= [[Padovo]], [[Abano Terme]] | priskriboregiono3= Centro de la regiono, riĉa je renesancaj vilaoj; la ĉefurbo Padovo estas historia urbo, grava ankaŭ por la religia turismado | nomoregiono4= [[Provinco Rovigo]] | kolororegiono4= #ffdd77 | elementojregiono4= [[Rovigo]], [[Adria]] | priskriboregiono4= | nomoregiono5= [[Provinco Treviso]] | kolororegiono5= #9bff77 | elementojregiono5= [[Treviso]], [[Castelfranco Veneto]] | priskriboregiono5= | nomoregiono6= [[Provinco Verono]] | kolororegiono6= #dc95e1 | elementojregiono6= [[Verono]], [[Villafranca di Verona]], [[Garda]] | priskriboregiono6= | nomoregiono7= [[Provinco Viĉenco]] | kolororegiono7= #8b9deb | elementojregiono7= [[Viĉenco]], [[Bassano del Grappa]], [[Asiago]] | priskriboregiono7= }} == Urboj == === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == == Kompreni == === Tereno === === Historio === === Klimato === == Eniri == === Eniri avie === === Eniri trajne === === Eniri buse === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == == Fari == == Komuniki == == Lerni == == Labori == == Aĉeti == == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la regiono) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> {{Skizo}} {{Parto de|Nordorienta Italio}} 505deifcv2svnibvcp0fkv8ze2nl2ny 73558 73557 2026-10-23T18:08:27Z Rdelre 27 Kategorio 73558 wikitext text/x-wiki {{Rubando}} {{Informkesto regiono | nomo= Veneto | lando= Italio | bildo= Dosiero:2019_Tre_Cime.jpg | bildotitolo= | flago= | flagograndeco= | situo= | ĉefurbo = Venecio | ĉeflingvo = itala | areo = 18345 km² | loĝantaro = 4 847 000 (2022) | horzono = UTC+1 }} '''{{W|Veneto}}''' ([[Itala_frazlibro|Itale]]: '''Veneto''' elp. '' 'vɛneto'') estas regiono de nordorienta [[Italio]], kies ĉefurbo kaj plej fama urbo estas [[Venecio]]. Aparte gravas de turisma vidpunkto Venecio, tre konata kaj celata urbo pro siaj monumentoj sed eĉ pli pro sia nekutima kondiĉo kuŝi meze de laguno, sur multaj insuletoj. Estas tamen aliaj urboj kun gravaj monumentoj, kiel Padovo kaj Verono; kaj estas lokoj allogantaj turistojn pro kialoj ne rilataj al monumentoj, kiel la longaj ĉemaraj sablejoj laŭ la Adriatika marbordo, la Dolomitoj en nordokcidenta Veneto, la granda lago Garda ĉe la limo kun Lombardio. <gallery> Dosiero:Venice_Dogenpalast-msu-2021-5226-.jpg | Venecio Dosiero:Basilica_di_Sant´_Antonio_di_Padova_jm57055.jpg | Padovo Dosiero:Arena-XE3F2406a.jpg | Verono Dosiero:Lago_di_Garda_-_Garda_-_Via_Guglielmo_Marconi,_Esplanade_at_the_Lake_-_April_2010_03.jpg | Garda Dosiero:Cortina dall'alto.jpg | Cortina d'Ampezzo Dosiero:Ingresso alle sorgenti Montirone ad Abano Terme, opera di Giuseppe Jappelli.jpg | Abano Terme Dosiero:Basilica Palladiana da Piazza delle Erbe 01.jpg | Vicenza Dosiero:Via_delle_Valli_-_Parco_Regionale_Veneto_del_Delta_del_Po,_Rosolina,_Rovigo,_Italia_-_22_Ottobre_2022_01.jpg | Delto de Pado </gallery> <br style="clear:both;" /> == Subregionoj == <br><br> Veneto enhavas 7 provincojn, (la Metropola urbo Venecio, kaj aliaj 6 provincoj), kiuj validas ankaŭ kiel turismaj subregionoj. Sube estas ilia listo kun mallonga priskribo. {{Listo de regionoj | mapo= Map_of_region_of_Veneto,_Italy,_with_provinces-it.svg | titolomapo= La 7 provincoj de Veneto | tekstomapo= La 7 provincoj de Veneto | grandecomapo= 450px | nomoregiono1= [[Metropola urbo Venecio]] | kolororegiono1= #ffad77 | elementojregiono1= [[Venecio]] | priskriboregiono1= Adriatika Marbordo apud Venecio, kun lagunoj. Tre grava de turisma vidpunkto estas la ĉarma, historia urbo [[Venecio]]. | nomoregiono2= [[Provinco Belluno]] | kolororegiono2= #ffe177 | elementojregiono2= [[Belluno]], [[Cortina d'Ampezzo]] | priskriboregiono2= La alta parto de la valo de la rivero ''{{W|Piave}}'', ankaŭ nomata ''Cadore'', kun la ĉirkaŭaj montoj (okcidente parto de Dolomitoj). Tre grava vintre por la skiamantoj. | nomoregiono3= [[Provinco Padovo]] | kolororegiono3= #8ee8c3 | elementojregiono3= [[Padovo]], [[Abano Terme]] | priskriboregiono3= Centro de la regiono, riĉa je renesancaj vilaoj; la ĉefurbo Padovo estas historia urbo, grava ankaŭ por la religia turismado | nomoregiono4= [[Provinco Rovigo]] | kolororegiono4= #ffdd77 | elementojregiono4= [[Rovigo]], [[Adria]] | priskriboregiono4= | nomoregiono5= [[Provinco Treviso]] | kolororegiono5= #9bff77 | elementojregiono5= [[Treviso]], [[Castelfranco Veneto]] | priskriboregiono5= | nomoregiono6= [[Provinco Verono]] | kolororegiono6= #dc95e1 | elementojregiono6= [[Verono]], [[Villafranca di Verona]], [[Garda]] | priskriboregiono6= | nomoregiono7= [[Provinco Viĉenco]] | kolororegiono7= #8b9deb | elementojregiono7= [[Viĉenco]], [[Bassano del Grappa]], [[Asiago]] | priskriboregiono7= }} == Urboj == === Esperantaj urboj === == Aliaj cellokoj == == Kompreni == === Tereno === === Historio === === Klimato === == Eniri == === Eniri avie === === Eniri trajne === === Eniri buse === == Transportiĝi == === Transportiĝi perpiede === === Publika transporto === ==== Transportiĝi trajne ==== ==== Transportiĝi buse ==== === Transportiĝi aŭte === == Vidi == == Fari == == Komuniki == == Lerni == == Labori == == Aĉeti == == Manĝi == === Tradiciaj manĝaĵoj === === Vegetarismo kaj veganismo === == Trinki == === Alkoholaĵoj === == Loĝi == === Esperanta loĝado === <!-- En (nomo de la regiono) estas {{Pasporta Servo gastigantoj|loko= |nombro= |jaro= |monato=}}. --> === Kampadejoj === === Hosteloj === === Hoteloj === == Sekureco == == Sano == == Respekto == == Esperanto == === Lokaj esperantistoj === === Esperantaj renkontiĝoj === == Viziti plu == == Rimarkoj == <references /> {{Skizo}} {{Parto de|Nordorienta Italio}} [[Kategorio:Regionoj de Italio]] j6dm4f151i2in35fw35iahr6jg3l0i0 14 6757 73545 2026-10-23T12:19:56Z Rdelre 27 Nova kategorio 73545 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Italio| Regionoj de Italio]] b5xehvdlyssi9628yr9ujsmkhzjud99 73546 73545 2026-10-23T12:39:22Z Rdelre 27 Nova kategorio 73546 wikitext text/x-wiki {{Parto de|Italio}} 2zdtw97xtm5qof0xbbh0voti48tyapu