Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 7248 43137 43132 2026-05-05T12:07:12Z Ksarasola 1603 /* Bigarren hamarkada (1986-1995) */ 43137 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Inaki.alegria}} : [[/SARRERA/]] # [[1976-1985: DIF martxan]] # [[1986-1995: Euskal lerroa sendotzen]] # [[1996-2005: Ikerkuntzaren eztanda]] # [[2006-2015: Internazionalizazioa]] # [[2016-2025: Titulu berria: Adimen artifiziala]] # [[Eredua]] == Aurrekari batzuk == # [[Hardware-ko aurrekariak]] (txartel zulatuak...) # [[Software-ko aurrekariak]] (programazio-lengoaiak...) == Lehen hamarkada (1976-1985) == # [[/VAX makina, LISP makina/]] # [[/Datu-base erlazional/]] # [[/Gako publikoko kriptografia/]] # [[/Unix Sistema Eragilea/]] # [[/Ofimatika: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria/]] # [[/Sare lokalak: Ethernet/]] # [[/Interfaze grafikoa/]] # [[/PC/]] # [[/RISC arkitektura/]] # [[/SMTP protokoloa/]] # [[/TCP/IP (Internet)/]] # [[/Laser inprimagailua/]] == Bigarren hamarkada (1986-1995) == # [[/GIF formatua/]] # [[/WWW/]] # [[/HTML/]] # [[/Linux kernela/]] # [[/Indargarri bidezko ikaskuntza/]] (TD-Gammon) # [[/Multimedia (MP3)/]] # [[/Java lengoaia/]] # [[/JavaScript/]] # [[/SSH protokoloa/]] # [[/Python lengoaia/]] # [[/Klusterrak eta superkonputazioa/]] == Hirugarren hamarkada (1996-2005) == # [[/USB busa eta Flash memoria/]] # [[/Wifi teknologia/]] # [[/PageRank algoritmoa (Google)/]] # [[/Bluetooth/]] # [[/BitTorrent Protokoloa/]] # [[/Web zerbitzuak/]] # [[/Sare sozialak (Facebook)/]] # [[/Nukleo anitzeko prozesadoreak/]] # [[/Web 2.0/]] # [[/Git/]] # [[/Streaming/]] # [[/3D (Virtual Reality)/]] == Laugarren hamarkada (2006-2015) == # [[/Arduino, Robotika/]] # [[/Hodei konputazioa/]] # [[/Hadoop/]] # [[/SSD unitateak/]] # [[/Bloke-kateak (Blockchain)/]] # [[/NoSQL datu-baseak/]] # [[/Tableta/]] # [[/Sare neuronalen eztanda: Transformer, TensorFlow/. GPU]] # [[/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)/]] == Bostgarren hamarkada (2016-2025) == # [[/Docker teknologia/]] # [[/Bideokonferentzia sistemak/]] # [[/RISC-V/]] # [[/Itzulpen automatiko neuronala/]] # [[/5G sareak (segmentazioa)/]] # [[/ARM txipak/]] # [[/LLM ereduak (ChatGPT)/]] # [[/Konputazio kuantikoa/]] == Kanpo estekak == * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Lankide:Ksarasola/Proba_orria/DIF50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...) * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Palestina_eta_Ekialde_Hurbila_sutan_(2023-2024).pdf Palestinari buruzko wikiliburua Commons-en] * [[Matematika Diskretua]] wikiliburua * [[PYTHON liburua|PYTHON]] wikiliburua * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Atari:Ondarea/Euskal_Herriko_historia_100_objektutan Euskal_Herriko_historia_100_objektutan] wikiproiektua. [[Kategoria:Informatika]] cuaw3tq4jm89kj4nds5ifbmod0puzzi 0 7263 43134 43029 2026-05-05T12:01:22Z Ksarasola 1603 birzuzentzea 43134 wikitext text/x-wiki #birzuzendu[[b:Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Sare lokalak: Ethernet]] jpgrofvp5tbj1crizf9z5sypoguzpfz 43135 43134 2026-05-05T12:02:56Z Ksarasola 1603 43135 wikitext text/x-wiki #birzuzendu[[b:Informatikaren_50_urte_50_teknologiatan/Sare_lokalak:_Ethernet]] mauvnxnpeqsuw2r52oaz9f8brvsmll7 43136 43135 2026-05-05T12:04:33Z Ksarasola 1603 Birbideraketaren helburua «[[b:Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Sare lokalak: Ethernet]]» orritik «[[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Sare lokalak: Ethernet]]» orrira aldatu da 43136 wikitext text/x-wiki #birzuzendu[[Informatikaren_50_urte_50_teknologiatan/Sare_lokalak:_Ethernet]] nw1m1z4124v3qh0cd1ymfl6r8dh5h5b 0 7270 43138 2026-05-05T17:29:42Z Rosa Arruabarrena 2687 Orria sortu da. Edukia: '''Datu-base Erlazionalak (DBE)''' '''1. Zer da?''' Datu-base bat unitate logiko gisa tratatzen den informazio-bilduma antolatu bat da. Datu-base erlazionalen kasuan, antolaketa hori eredu erlazionalean oinarritzen da: datuak erlazio sinpleen multzo batean gordetzeko modu bat, bisualki taula gisa irudikatzen dena. Helburu nagusia erlazionatutako informazioa biltzea, gordetzea eta berreskuratzea da, hainbat aplikaziok erabili ahal izan dezaten. Sistema honetan, '''t... 43138 wikitext text/x-wiki '''Datu-base Erlazionalak (DBE)''' '''1. Zer da?''' Datu-base bat unitate logiko gisa tratatzen den informazio-bilduma antolatu bat da. Datu-base erlazionalen kasuan, antolaketa hori eredu erlazionalean oinarritzen da: datuak erlazio sinpleen multzo batean gordetzeko modu bat, bisualki taula gisa irudikatzen dena. Helburu nagusia erlazionatutako informazioa biltzea, gordetzea eta berreskuratzea da, hainbat aplikaziok erabili ahal izan dezaten. Sistema honetan, '''taula''' bakoitza '''lerroz (erregistroak)''' eta '''zutabez (atributuak)''' osatuta dago. Egitura hori dela eta, datuak modu eraginkor eta koherentean kudeatzen dira, datuen kokapen fisikoaren mende egon gabe. '''2. Historia eta bilakaera''' Teknologia honen jatorria '''1970. urtean''' dago, '''Edgar F. Codd''' IBMko ikertzaileak "''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''" artikulu ospetsua argitaratu zuenean. Multzoen teoria matematikoan oinarrituta, Coddek datuak eta aplikazioak bereiztea ahalbidetzen zuen eredua definitu zuen, informatikaren garapenean mugarri bat ezarriz. *'''Ezarpen industriala eta estandarizazioa''': 80ko eta 90eko hamarkadetan, eredua mundu osora zabaldu zen '''SQL''' lengoaiaren agerpenarekin. '''Oracle''' bezalako sistema komertzial nagusiak sortu ziren, eta gaur egun ere erreferente indartsuak dira enpresa-inguruneetan. *'''Kode Irekiaren iraultza''': 90eko hamarkadaren erdialdean, ekosistema eraldatu egin zen funtsezko bi proiekturekin. Alde batetik, '''MySQL''' (1995) datu-baseetarako sarbidea demokratizatu zuen, '''webgune dinamiko zein interaktiboen motor''' bihurtuz. Bestetik, '''PostgreSQL''' (1996) sendotu egin zen estandarrak zorrotzen betetzen dituen alternatiba gisa, bere sendotasunagatik eta ereduaren arauen inplementazio zehatzagatik nabarmenduz. '''3. Alderdi teknikoak''' Industrian onartutako estandarrei jarraituz, eredu erlazionalaren arrakasta funtsezko hiru zutabetan oinarritzen da: *'''Egiturak''': Ondo definitutako objektuak (taulak), informazioa gordetzeko edo informaziora sartzeko aukera ematen dutenak. *'''Eragiketak''': Ekintza zehatzak ('''SQL lengoaian''' edo Aljebra Erlazionalean oinarrituta), aplikazioek datuak zein egiturak manipulatu ditzaten. *'''Osotasun-arauak''': Eragiketak gobernatzen dituzten arauak, informazioa uneoro baliozkoa eta koherentea dela ziurtatzeko. *'''Konektibitatea eta Transakzioak''': Aldi bereko sarbideak transakzioen bidez kudeatzeko gaitasuna, eta datu horiek '''Java''' bezalako lengoaiekin integratzea '''JDBC''' bezalako liburutegien bidez. '''4. Garrantzia eta etorkizuna''' 50 urteko bilakaeraren ondoren, datu-base erlazionalek industriako estandar nagusia izaten jarraitzen dute. Azken hamarkadan '''Big Data'''-ren loraldiak eta '''NoSQL''' paradigmen agerpenak datu egituratu gabeekin lan egiteko aukerak zabaldu dituzte. Kasu horietan, DBEak NoSQL teknologiekin ordezkatu edo osatu daitezke malgutasun handiagoa lortzeko. Hala ere, informazioaren osotasuna eta koherentzia kritikoak direnean —banku-transakzioetan, erreserba-sistemetan edo administrazio publikoan, esaterako—, eredu erlazionala ordezkaezina da oraindik. Teknologiazale ororentzat, funtsezkoa da eredu erlazionalaren zorroztasunaren eta joera berrien arteko elkarbizitza ulertzea. Gaur egun, sistema hibridoetarako bilakaerak erakusten du DBEak konfiantza digitalaren oinarri direla oraindik ere, arkitektura moderno, eskalagarri eta seguruetara egokituz. '''Bibliografia''' #'''Codd, E. F. (1970)'''. ''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''. Communications of the ACM. #'''Oracle Corporation.''' ''Oracle Database Concepts: Introduction to Relational Databases''. #'''ISO/IEC 9075'''. ''Information technology — Database languages — SQL''. #'''Irastorza Goñi, A. (2002)'''. ''Datu-baseen atzipena SQLJren bitartez. Sintaxia eta transakzioen diseinua''. UPV/EHU/LSI/TR 9-2002. #'''Marqués, M. (2011).''' ''Bases de datos''. Castelló de la Plana: Publicacions de la Universitat Jaume I. #'''Elmasri, R. & Navathe, S. B. (2017)'''. ''Fundamentals of Database Systems''. 7th Edition. Pearson Addison Wesley. #'''Silberschatz, A., Korth, H. F. & Sudarshan, S. (2014)'''. ''Fundamentos de Bases de Datos''. 6ª Edición. McGraw-Hill. #'''Pérez, T.A. & Irastorza, A. (2012)'''. ''26 Dominios Con Ejercicios de SQL''. Editorial Académica Española. #'''PostgreSQLGlobal Development Group'''. ''PostgreSQL Documentation''. 9zjs7pl93sau0j00dfvo3gni3vhbc19 43139 43138 2026-05-06T07:02:08Z Rosa Arruabarrena 2687 https://bdigital.uvhm.edu.mx/wp-content/uploads/2020/05/Bases-de-Datos.pdf 43139 wikitext text/x-wiki '''Datu-base Erlazionalak (DBE)''' '''1. Zer da?''' Datu-base bat unitate logiko gisa tratatzen den informazio-bilduma antolatu bat da. Datu-base erlazionalen kasuan, antolaketa hori eredu erlazionalean oinarritzen da: datuak erlazio sinpleen multzo batean gordetzeko modu bat, bisualki taula gisa irudikatzen dena. Helburu nagusia erlazionatutako informazioa biltzea, gordetzea eta berreskuratzea da, hainbat aplikaziok erabili ahal izan dezaten. Sistema honetan, '''taula''' bakoitza '''lerroz (erregistroak)''' eta '''zutabez (atributuak)''' osatuta dago. Egitura hori dela eta, datuak modu eraginkor eta koherentean kudeatzen dira, datuen kokapen fisikoaren mende egon gabe. '''2. Historia eta bilakaera''' Teknologia honen jatorria '''1970. urtean''' dago, '''Edgar F. Codd''' IBMko ikertzaileak "''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''" artikulu ospetsua argitaratu zuenean. Multzoen teoria matematikoan oinarrituta, Coddek datuak eta aplikazioak bereiztea ahalbidetzen zuen eredua definitu zuen, informatikaren garapenean mugarri bat ezarriz. *'''Ezarpen industriala eta estandarizazioa''': 80ko eta 90eko hamarkadetan, eredua mundu osora zabaldu zen '''SQL''' lengoaiaren agerpenarekin. '''Oracle''' bezalako sistema komertzial nagusiak sortu ziren, eta gaur egun ere erreferente indartsuak dira enpresa-inguruneetan. *'''Kode Irekiaren iraultza''': 90eko hamarkadaren erdialdean, ekosistema eraldatu egin zen funtsezko bi proiekturekin. Alde batetik, '''MySQL''' (1995) datu-baseetarako sarbidea demokratizatu zuen, '''webgune dinamiko zein interaktiboen motor''' bihurtuz. Bestetik, '''PostgreSQL''' (1996) sendotu egin zen estandarrak zorrotzen betetzen dituen alternatiba gisa, bere sendotasunagatik eta ereduaren arauen inplementazio zehatzagatik nabarmenduz. '''3. Alderdi teknikoak''' Industrian onartutako estandarrei jarraituz, eredu erlazionalaren arrakasta funtsezko hiru zutabetan oinarritzen da: *'''Egiturak''': Ondo definitutako objektuak (taulak), informazioa gordetzeko edo informaziora sartzeko aukera ematen dutenak. *'''Eragiketak''': Ekintza zehatzak ('''SQL lengoaian''' edo Aljebra Erlazionalean oinarrituta), aplikazioek datuak zein egiturak manipulatu ditzaten. *'''Osotasun-arauak''': Eragiketak gobernatzen dituzten arauak, informazioa uneoro baliozkoa eta koherentea dela ziurtatzeko. *'''Konektibitatea eta Transakzioak''': Aldi bereko sarbideak transakzioen bidez kudeatzeko gaitasuna, eta datu horiek '''Java''' bezalako lengoaiekin integratzea '''JDBC''' bezalako liburutegien bidez. '''4. Garrantzia eta etorkizuna''' 50 urteko bilakaeraren ondoren, datu-base erlazionalek industriako estandar nagusia izaten jarraitzen dute. Azken hamarkadan '''Big Data'''-ren loraldiak eta '''NoSQL''' paradigmen agerpenak datu egituratu gabeekin lan egiteko aukerak zabaldu dituzte. Kasu horietan, DBEak NoSQL teknologiekin ordezkatu edo osatu daitezke malgutasun handiagoa lortzeko. Hala ere, informazioaren osotasuna eta koherentzia kritikoak direnean —banku-transakzioetan, erreserba-sistemetan edo administrazio publikoan, esaterako—, eredu erlazionala ordezkaezina da oraindik. Teknologiazale ororentzat, funtsezkoa da eredu erlazionalaren zorroztasunaren eta joera berrien arteko elkarbizitza ulertzea. Gaur egun, sistema hibridoetarako bilakaerak erakusten du DBEak konfiantza digitalaren oinarri direla oraindik ere, arkitektura moderno, eskalagarri eta seguruetara egokituz. '''Erreferentziak''' #'''Codd, E. F. (1970)'''. ''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''. Communications of the ACM. #'''Oracle Corporation.''' ''Oracle Database Concepts: Introduction to Relational Databases''. (online) #'''ISO/IEC 9075'''. ''Information technology — Database languages — SQL''. (online) #'''Irastorza Goñi, A. (2002)'''. ''Datu-baseen atzipena SQLJren bitartez. Sintaxia eta transakzioen diseinua''. UPV/EHU/LSI/TR 9-2002. #'''Marqués, M. (2011).''' ''Bases de datos''. Castelló de la Plana: Publicacions de la Universitat Jaume I. (online, 2026ko maiatza) #'''Elmasri, R. & Navathe, S. B. (2017)'''. ''Fundamentals of Database Systems''. 7th Edition. Pearson Addison Wesley. #'''Silberschatz, A., Korth, H. F. & Sudarshan, S. (2014)'''. ''Fundamentos de Bases de Datos''. 6ª Edición. McGraw-Hill. #'''Pérez, T.A. & Irastorza, A. (2012)'''. ''26 Dominios Con Ejercicios de SQL''. Editorial Académica Española. #'''PostgreSQLGlobal Development Group'''. ''PostgreSQL Documentation''. (online) 244ez1pljhxg8kiin8gpu5o4953gj68 43140 43139 2026-05-06T07:13:39Z Rosa Arruabarrena 2687 43140 wikitext text/x-wiki '''Datu-base Erlazionalak (DBE)''' '''1. Zer da?''' Datu-base bat unitate logiko gisa tratatzen den informazio-bilduma antolatu bat da. Datu-base erlazionalen kasuan, antolaketa hori eredu erlazionalean oinarritzen da: datuak erlazio sinpleen multzo batean gordetzeko modu bat, bisualki taula gisa irudikatzen dena. Helburu nagusia erlazionatutako informazioa biltzea, gordetzea eta berreskuratzea da, hainbat aplikaziok erabili ahal izan dezaten. Sistema honetan, '''taula''' bakoitza '''lerroz (erregistroak)''' eta '''zutabez (atributuak)''' osatuta dago. Egitura hori dela eta, datuak modu eraginkor eta koherentean kudeatzen dira, datuen kokapen fisikoaren mende egon gabe. '''2. Historia eta bilakaera''' Teknologia honen jatorria '''1970. urtean''' dago, '''Edgar F. Codd''' IBMko ikertzaileak "''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''" artikulu ospetsua argitaratu zuenean. Multzoen teoria matematikoan oinarrituta, Coddek datuak eta aplikazioak bereiztea ahalbidetzen zuen eredua definitu zuen, informatikaren garapenean mugarri bat ezarriz. *'''Ezarpen industriala eta estandarizazioa''': 80ko eta 90eko hamarkadetan, eredua mundu osora zabaldu zen '''SQL''' lengoaiaren agerpenarekin. '''Oracle''' bezalako sistema komertzial nagusiak sortu ziren, eta gaur egun ere erreferente indartsuak dira enpresa-inguruneetan. *'''Kode Irekiaren iraultza''': 90eko hamarkadaren erdialdean, ekosistema eraldatu egin zen funtsezko bi proiekturekin. Alde batetik, '''MySQL''' (1995) datu-baseetarako sarbidea demokratizatu zuen, '''webgune dinamiko zein interaktiboen motor''' bihurtuz. Bestetik, '''PostgreSQL''' (1996) sendotu egin zen estandarrak zorrotzen betetzen dituen alternatiba gisa, bere sendotasunagatik eta ereduaren arauen inplementazio zehatzagatik nabarmenduz. '''3. Alderdi teknikoak''' Industrian onartutako estandarrei jarraituz, eredu erlazionalaren arrakasta funtsezko hiru zutabetan oinarritzen da: *'''Egiturak''': Ondo definitutako objektuak (taulak), informazioa gordetzeko edo informaziora sartzeko aukera ematen dutenak. *'''Eragiketak''': Ekintza zehatzak ('''SQL lengoaian''' edo Aljebra Erlazionalean oinarrituta), aplikazioek datuak zein egiturak manipulatu ditzaten. *'''Osotasun-arauak''': Eragiketak gobernatzen dituzten arauak, informazioa uneoro baliozkoa eta koherentea dela ziurtatzeko. *'''Konektibitatea eta Transakzioak''': Aldi bereko sarbideak transakzioen bidez kudeatzeko gaitasuna, eta datu horiek '''Java''' bezalako lengoaiekin integratzea '''JDBC''' bezalako liburutegien bidez. '''4. Garrantzia eta etorkizuna''' 50 urteko bilakaeraren ondoren, datu-base erlazionalek industriako estandar nagusia izaten jarraitzen dute. Azken hamarkadan '''Big Data'''-ren loraldiak eta '''NoSQL''' paradigmen agerpenak datu egituratu gabeekin lan egiteko aukerak zabaldu dituzte. Kasu horietan, DBEak NoSQL teknologiekin ordezkatu edo osatu daitezke malgutasun handiagoa lortzeko. Hala ere, informazioaren osotasuna eta koherentzia kritikoak direnean —banku-transakzioetan, erreserba-sistemetan edo administrazio publikoan, esaterako—, eredu erlazionala ordezkaezina da oraindik. Teknologiazale ororentzat, funtsezkoa da eredu erlazionalaren zorroztasunaren eta joera berrien arteko elkarbizitza ulertzea. Gaur egun, sistema hibridoetarako bilakaerak erakusten du DBEak konfiantza digitalaren oinarri direla oraindik ere, arkitektura moderno, eskalagarri eta seguruetara egokituz. '''Erreferentziak''' #'''Codd, E. F. (1970)'''. ''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''. Communications of the ACM. #'''Oracle Corporation.''' ''Oracle Database Concepts: Introduction to Relational Databases''. ([https://docs.oracle.com/en/database/]. 2026ko maiatza) #'''ISO/IEC 9075'''. ''Information technology — Database languages — SQL''. ([https://www.iso.org/standard/63555.html], 2026ko maiatza) #'''Irastorza Goñi, A. (2002)'''. ''Datu-baseen atzipena SQLJren bitartez. Sintaxia eta transakzioen diseinua''. UPV/EHU/LSI/TR 9-2002. #'''Marqués, M. (2011).''' ''Bases de datos''. Castelló de la Plana: Publicacions de la Universitat Jaume I. ( [https://bdigital.uvhm.edu.mx/wp-content/uploads/2020/05/Bases-de-Datos.pdf], 2026ko maiatza) #'''Elmasri, R. & Navathe, S. B. (2017)'''. ''Fundamentals of Database Systems''. 7th Edition. Pearson Addison Wesley. #'''Silberschatz, A., Korth, H. F. & Sudarshan, S. (2014)'''. ''Fundamentos de Bases de Datos''. 6ª Edición. McGraw-Hill. #'''Pérez, T.A. & Irastorza, A. (2012)'''. ''26 Dominios Con Ejercicios de SQL''. Editorial Académica Española. #'''PostgreSQLGlobal Development Group'''. ''PostgreSQL Documentation''. ([https://www.postgresql.org/docs/online-resources/], 2026ko maiatza) o51pacybwch61dccm6al8t6ef8lxvvx 43141 43140 2026-05-06T10:06:42Z Rosa Arruabarrena 2687 43141 wikitext text/x-wiki '''Datu-base Erlazionalak (DBE)''' Datu-base bat unitate logiko gisa tratatzen den informazio-bilduma antolatu bat da. '''Datu-base erlazion'''alen kasuan, antolaketa hori eredu erlazionalean oinarritzen da: datuak erlazio sinpleen multzo batean gordetzeko modu bat, bisualki taula gisa irudikatzen dena. Helburu nagusia erlazionatutako informazioa biltzea, gordetzea eta berreskuratzea da, hainbat aplikaziok erabili ahal izan dezaten. Sistema honetan, '''taula''' bakoitza '''lerroz (erregistroak)''' eta '''zutabez (atributuak)''' osatuta dago. Egitura hori dela eta, datuak modu eraginkor eta koherentean kudeatzen dira, datuen kokapen fisikoaren mende egon gabe. == Historia eta bilakaera == Teknologia honen jatorria '''1970. urtean''' dago, '''Edgar F. Codd''' IBMko ikertzaileak "''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''" artikulu ospetsua argitaratu zuenean. Multzoen teoria matematikoan oinarrituta, Coddek datuak eta aplikazioak bereiztea ahalbidetzen zuen eredua definitu zuen, informatikaren garapenean mugarri bat ezarriz. *'''Ezarpen industriala eta estandarizazioa''': 80ko eta 90eko hamarkadetan, eredua mundu osora zabaldu zen '''SQL''' lengoaiaren agerpenarekin. '''Oracle''' bezalako sistema komertzial nagusiak sortu ziren, eta gaur egun ere erreferente indartsuak dira enpresa-inguruneetan. *'''Kode Irekiaren iraultza''': 90eko hamarkadaren erdialdean, ekosistema eraldatu egin zen funtsezko bi proiekturekin. Alde batetik, '''MySQL''' (1995) datu-baseetarako sarbidea demokratizatu zuen, '''webgune dinamiko zein interaktiboen motor''' bihurtuz. Bestetik, '''PostgreSQL''' (1996) sendotu egin zen estandarrak zorrotzen betetzen dituen alternatiba gisa, bere sendotasunagatik eta ereduaren arauen inplementazio zehatzagatik nabarmenduz. -- IRUDIA1: Logoak -- == Alderdi teknikoak == Industrian onartutako estandarrei jarraituz, eredu erlazionalaren arrakasta funtsezko hiru zutabetan oinarritzen da: *'''Egiturak''': Ondo definitutako objektuak (taulak), informazioa gordetzeko edo informaziora sartzeko aukera ematen dutenak. *'''Eragiketak''': Ekintza zehatzak ('''SQL lengoaian''' edo Aljebra Erlazionalean oinarrituta), aplikazioek datuak zein egiturak manipulatu ditzaten. *'''Osotasun-arauak''': Eragiketak gobernatzen dituzten arauak, informazioa uneoro baliozkoa eta koherentea dela ziurtatzeko. *'''Konektibitatea eta Transakzioak''': Aldi bereko sarbideak transakzioen bidez kudeatzeko gaitasuna, eta datu horiek '''Java''' bezalako lengoaiekin integratzea '''JDBC''' bezalako liburutegien bidez. -- IRUDIA2: DBE -- == Garrantzia eta etorkizuna == 50 urteko bilakaeraren ondoren, datu-base erlazionalek industriako estandar nagusia izaten jarraitzen dute. Azken hamarkadan '''Big Data'''-ren loraldiak eta '''NoSQL''' paradigmen agerpenak datu egituratu gabeekin lan egiteko aukerak zabaldu dituzte. Kasu horietan, DBEak NoSQL teknologiekin ordezkatu edo osatu daitezke malgutasun handiagoa lortzeko. Hala ere, informazioaren osotasuna eta koherentzia kritikoak direnean —banku-transakzioetan, erreserba-sistemetan edo administrazio publikoan, esaterako—, eredu erlazionala ordezkaezina da oraindik. Teknologiazale ororentzat, funtsezkoa da eredu erlazionalaren zorroztasunaren eta joera berrien arteko elkarbizitza ulertzea. Gaur egun, sistema hibridoetarako bilakaerak erakusten du DBEak konfiantza digitalaren oinarri direla oraindik ere, arkitektura moderno, eskalagarri eta seguruetara egokituz. == Erreferentziak == #'''Codd, E. F. (1970)'''. ''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''. Communications of the ACM. #'''Oracle Corporation.''' ''Oracle Database Concepts: Introduction to Relational Databases''. ([https://docs.oracle.com/en/database/].Noiz kontsultatua: 2026-05-06) #'''ISO/IEC 9075'''. ''Information technology — Database languages — SQL''. ([https://www.iso.org/standard/63555.html], Noiz kontsultatua: 2026-05-06) #'''Irastorza Goñi, A. (2002)'''. ''Datu-baseen atzipena SQLJren bitartez. Sintaxia eta transakzioen diseinua''. UPV/EHU/LSI/TR 9-2002. #'''Marqués, M. (2011).''' ''Bases de datos''. Castelló de la Plana: Publicacions de la Universitat Jaume I. ( [https://bdigital.uvhm.edu.mx/wp-content/uploads/2020/05/Bases-de-Datos.pdf], Noiz kontsultatua: 2026-05-06) #'''Elmasri, R. & Navathe, S. B. (2017)'''. ''Fundamentals of Database Systems''. 7th Edition. Pearson Addison Wesley. #'''Silberschatz, A., Korth, H. F. & Sudarshan, S. (2014)'''. ''Fundamentos de Bases de Datos''. 6ª Edición. McGraw-Hill. #'''Pérez, T.A. & Irastorza, A. (2012)'''. ''26 Dominios Con Ejercicios de SQL''. Editorial Académica Española. #'''PostgreSQLGlobal Development Group'''. ''PostgreSQL Documentation''. ([https://www.postgresql.org/docs/online-resources/], Noiz kontsultatua: 2026-05-06) 0x720v8z2va1rnq36nwigg5weg5njd5 43142 43141 2026-05-06T10:38:11Z Rosa Arruabarrena 2687 43142 wikitext text/x-wiki '''Datu-base Erlazionalak (DBE)''' Datu-base bat unitate logiko gisa tratatzen den informazio-bilduma antolatu bat da. Datu-base erlazionalen kasuan, antolaketa hori eredu erlazionalean oinarritzen da: datuak erlazio sinpleen multzo batean gordetzen dira, bisualki taulen bidez irudikatuta. Helburu nagusia erlazionatutako informazioa biltzea, gordetzea eta berreskuratzea da, hainbat aplikaziok erabili ahal izan dezaten. Sistema honetan, taula bakoitza lerroz (erregistroak) eta zutabez (atributuak) osatuta dago. Egitura horri esker, datuak modu eraginkor eta koherentean kudea daitezke, datuen kokapen fisikoaren menpe egon gabe. -- IRUDIA1: DBE -- == Historia eta bilakaera == Teknologia honen jatorria 1970. urtean dago, Edgar F. Codd IBMko ikertzaileak "''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''" artikulu ospetsua argitaratu zuenean. Multzoen teoria matematikoan oinarrituta, Coddek datuak eta aplikazioak bereiztea ahalbidetzen zuen eredua definitu zuen, informatikaren garapenean mugarri bat ezarriz. *'''Ezarpen industriala eta estandarizazioa''': 80ko eta 90eko hamarkadetan, eredua mundu osora zabaldu zen SQL lengoaiaren agerpenarekin. Oracle bezalako sistema komertzial nagusiak sortu ziren, eta gaur egun ere erreferente dira enpresa-inguruneetan. *'''Kode Irekiaren iraultza''': 90eko hamarkadaren erdialdean, ekosistema eraldatu egin zen funtsezko bi proiekturekin. Alde batetik, MySQL (1995) datu-baseetarako sarbidea demokratizatu zuen, webgune dinamiko zein interaktiboen motor bihurtuz. Bestetik, PostgreSQL(1996) sendotu zen estandarrak zorrotz betetzen dituen alternatiba gisa, bere sendotasunagatik eta ereduaren arauen inplementazio zehatzagatik nabarmenduz. -- IRUDIA2: Logoak -- == Alderdi teknikoak == Industrian onartutako estandarrei jarraituz, eredu erlazionalaren arrakasta hiru zutabe nagusitan oinarritzen da: *'''Egiturak''': Ondo definitutako objektuak (taulak), informazioa gordetzeko eta eskuratzeko aukera ematen dutenak. *'''Eragiketak''': Ekintza zehatzak (SQL lengoaian edo aljebra erlazionalean oinarrituta), aplikazioek datuak eta egiturak manipulatzeko. *'''Osotasun-arauak''': Eragiketak gobernatzen dituzten arauak, informazioa uneoro baliozkoa eta koherentea dela bermatzeko. Horrez gain, '''konektibitatea eta transakzioak''' funtsezkoak dira: aldi bereko sarbideak transakzioen bidez kudeatzen dira, eta sistemak Java bezalako lengoaiekin integra daitezke JDBC bezalako liburutegien bidez == Garrantzia eta etorkizuna == 50 urteko bilakaeraren ondoren, datu-base erlazionalek industriako estandar nagusietako bat izaten jarraitzen dute. Azken hamarkadan, Big Data-ren hazkundeak eta NoSQL paradigmen agerpenak datu egituratu gabeekin lan egiteko aukera berriak ireki dituzte. Kasu horietan, DBEak NoSQL teknologiekin ordezkatu edo osatu daitezke malgutasun handiagoa lortzeko. Hala ere, informazioaren osotasuna eta koherentzia kritikoak direnean —banku-transakzioetan, erreserba-sistemetan edo administrazio publikoan, esaterako—, eredu erlazionala oraindik ere ordezkaezina da. Teknologiazale ororentzat, funtsezkoa da eredu erlazionalaren zorroztasunaren eta joera berrien arteko elkarbizitza ulertzea. Gaur egun, sistema hibridoetarako bilakaerak erakusten du DBEak konfiantza digitalaren oinarri direla oraindik ere, arkitektura moderno, eskalagarri eta seguruetara egokituz. == Erreferentziak == #'''Codd, E. F. (1970)'''. ''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''. Communications of the ACM. #'''Oracle Corporation.''' ''Oracle Database Concepts: Introduction to Relational Databases''. ([https://docs.oracle.com/en/database/].Noiz kontsultatua: 2026-05-06) #'''ISO/IEC 9075'''. ''Information technology — Database languages — SQL''. ([https://www.iso.org/standard/63555.html], Noiz kontsultatua: 2026-05-06) #'''Irastorza Goñi, A. (2002)'''. ''Datu-baseen atzipena SQLJren bitartez. Sintaxia eta transakzioen diseinua''. UPV/EHU/LSI/TR 9-2002. #'''Marqués, M. (2011).''' ''Bases de datos''. Castelló de la Plana: Publicacions de la Universitat Jaume I. ( [https://bdigital.uvhm.edu.mx/wp-content/uploads/2020/05/Bases-de-Datos.pdf], Noiz kontsultatua: 2026-05-06) #'''Elmasri, R. & Navathe, S. B. (2017)'''. ''Fundamentals of Database Systems''. 7th Edition. Pearson Addison Wesley. #'''Silberschatz, A., Korth, H. F. & Sudarshan, S. (2014)'''. ''Fundamentos de Bases de Datos''. 6ª Edición. McGraw-Hill. #'''Pérez, T.A. & Irastorza, A. (2012)'''. ''26 Dominios Con Ejercicios de SQL''. Editorial Académica Española. #'''PostgreSQLGlobal Development Group'''. ''PostgreSQL Documentation''. ([https://www.postgresql.org/docs/online-resources/], Noiz kontsultatua: 2026-05-06) 6sydk7410tpbale35y3ravho1x7c68b