Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 7081 43610 43273 2026-07-01T09:15:52Z NagoreIA 2449 43610 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <!--INTRODUCTION--> {{Liburu izenburua|<big>Igeldoko historia eta istorioak</big>|[[Igeldoko historia eta istorioak/Jabier Iraola eta lantaldea|Jabier Iraola Gabilondo]] - [[Igeldoko historia eta istorioak/Jabier Iraola eta lantaldea|Lantaldea]]}} <center> {| cellspacing="2" style="background:transparent;" |- valign="top" | style="width:50%; padding:1em; vertical-align:top;" | <!-- Hilabeteko irudia edo istorioa --> <div class="center">'''[[Igeldoko historia eta istorioak/hilabeteko baserria eta irudia|Hilabeteko irudia]]: [[Igeldoko historia eta istorioak/Jaigiroa|Jaigiroa]]'''<br><br> [[Fitxategi:Igeldoko arrokak Biasolbin 2.jpg|thumb|200px|Biasolbin Maite Landa eta Joxepi Zendoia.]] </div> | style="width:50%; padding:1em;" | <!-- Hilabeteko baserria--> <div class="center">'''[[Igeldoko historia eta istorioak/hilabeteko baserria eta irudia|Hilabeteko baserria]]: [[Zankardegi|Zankardegi]]'''<br><br> [[Fitxategi:Zankardegi baserriaren ikuspegi orokorra.jpg|thumb|''Zankardegi'' baserriaren ikuspegi orokorra]] </div> |} </center> {| style="width:100%; border:2px solid #8db361; border-spacing:0px; text-align:center; background:#f9f9f9;" class="plainlinks" |- | colspan="3" style="background:#7ba24e; border-bottom:1px solid #8db361;" | [[File:Book_font_awesome.svg|40px]] '''Liburuaren edukia''' |- | width="35%" valign="top" | <!-- EZKERRA --> ===[[Igeldoko historia eta istorioak/Hitzaurrea|Hitzaurrea]]=== ===[[Igeldoko historia eta istorioak/Sarrera|Sarrera]]=== ===[[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak|Baserriak]]=== {{flatlist}} * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Agiti|Agiti]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Amezti Behekoa|Amezti Behekoa]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Amezti Garaikoa|Amezti Garaikoa]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Amezti Goikoa|Amezti Goikoa]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Amezti Zahar|Amezti Zahar]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ansotegi|Ansotegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arana Oilotegia|Arana Oilotegia]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arburu|Arburu]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Aristondo|Aristondo]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ariztegieta|Ariztegieta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arkaitzaga|Arkaitzaga]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arretxe|Arretxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arrillagaenea|Arrillagaenea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arriola|Arriola]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arrizulo|Arrizulo]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Asurriki|Asurriki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Balda Berri|Balda Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Balda Zahar|Balda Zahar]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Barberoetxe|Barberoetxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Barrenetxe|Barrenetxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Bekoetxeberri|Bekoetxeberri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Belabieta|Belabieta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Belabieta Azpi|Belabieta Azpi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Bengoetxe|Bengoetxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Benta Alegre|Benta Alegre]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Benta Berri|Benta Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Benta Berri Azpi|Benta Berri Azpi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Biorreta|Biorreta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Borda|Borda]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Borda Berri|Borda Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Borda Berri Txiki|Borda Berri Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Buenavista|Buenavista]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Bustinzuri|Bustinzuri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Denontzat Mesede|Denontzat Mesede]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Durandegi|Durandegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Egiluze|Egiluze]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ekogor|Ekogor]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Elizondo|Elizondo]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Erasoenea|Erasoenea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Erauntzeta|Erauntzeta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Erauntzeta Txiki|Erauntzeta Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Erreroenea|Erreroenea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Errotatxo|Errotatxo]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Etumetxabal|Etumetxabal]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Etxe Nagusi|Etxe Nagusi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Etxe Sindikalak|Etxe Sindikalak]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Etxeberri|Etxeberri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Etxebeste|Etxebeste]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Etxeluze|Etxeluze]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Eulalia Enea|Eulalia Enea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ganbaretxe|Ganbaretxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ganbo Berri|Ganbo Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ganboa|Ganboa]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gaztaintxabaleta|Gaztaintxabaleta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gorosti|Gorosti]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gure Izardia|Gure Izardia]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gure Izarra|Gure Izarra]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gure Kaiola|Gure Kaiola]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gure Pakea|Gure Pakea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gurrutxaga|Gurrutxaga]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gurutzeta|Gurutzeta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Habana|Habana]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iranguren|Iranguren]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iriarte|Iriarte]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iruin|Iruin]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Itsas Aurre|Itsas Aurre]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iturrieta|Iturrieta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iturrieta Berri|Iturrieta Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iturrieta Zahar|Iturrieta Zahar]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iturritxo|Iturritxo]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Juandegi|Juandegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Juandegi Txiki|Juandegi Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Kamio|Kamio]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Kuartela|Kuartela]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Lapabide|Lapabide]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Leku Eder|Leku Eder]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Lizarreta|Lizarreta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Lurgorrieta|Lurgorrieta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Marabieta|Marabieta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Melilla|Melilla]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Mendi Mendia|Mendi Mendia]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Mendi Gain|Mendi Gain]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Mendigain Txiki|Mendi Gain Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Mendizorrotz|Mendizorrotz]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Mizkinotegi|Mizkinotegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Murgil|Murgil]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Mutegi|Mutegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Obserbatorioa|Obserbatorioa]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Oliden Oilotegia|Oliden Oilotegia]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ondazarte|Ondazarte]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Otondo|Otondo]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Otondo Azpi|Otondo Azpi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Perus|Perus]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Plazaetxe|Plazaetxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Sindikatua|Sindikatua]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Txoxa Berri|Txoxa Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ugartenea|Ugartenea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Xatene|Xatene]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Zankardegi|Zankardegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Zapatari|Zapatari]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Zingieta|Zingieta]] {{endflatlist}} | valign="top" style="border-left:1px solid #cee0f2;" | <!-- ERDIA --> ===[[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak|Inguruko baserriak]]=== {{flatlist}} * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Egioleta Handi|Egioleta Handi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Egioleta Berri|Egioleta Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Egioleta Txiki|Egioleta Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Lusarbe Erdi|Lusarbe Erdi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Lusarbe Handi|Lusarbe Handi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Martintxotegi|Martintxotegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Mugitza|Mugitza]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Muniota Berri|Muniota Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Muniota Zahar|Muniota Zahar]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Orioko Benta|Orioko Benta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Rekondo-Martikotene|Rekondo-Martikotene]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Urteta|Urteta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Zerutxo|Zerutxo]] {{endflatlist}} ===[[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Galdutako baserriak|Galdutako baserriak]]=== {{flatlist}} * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Amezti Azpikoa|Amezti Azpikoa]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Amezti Zahar - Felixenea|Amezti Zahar - Felixenea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Artikula Handi|Artikula Handi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Artikula Txiki|Artikula Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Belabieta Txiki|Belabieta Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Etume|Etume]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Tolaretxe|Tolaretxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Txoxa|Txoxa]] {{endflatlist}} ===[[Igeldoko historia eta istorioak/Historia eta istorioak|Historia eta istorioak]]=== [[Igeldoko historia eta istorioak/Azoketan esnea saltzeko agiria|Azoketan esnea saltzeko agiria]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Erregistroa|Erregistroa]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Planoa (baserriak)|Planoa (baserriak)]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Astoak eta igeldoarrak|Astoak eta igeldoarrak]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Akelare ku|Akelarre ku]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Arrokak|Arrokak]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Eliza eta elizkizunak|Eliza eta elizkizunak]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Eskola|Eskola]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Gerra eta soldaduska|Gerra eta soldaduska]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Gudamendi|Gudamendi]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Harrobiak|Harrobiak]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Iturriak|Iturriak]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Jaigiroa|Jaigiroa]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Kirolak|Kirolak]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Lana eta bizimodua|Lana eta bizimodua]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Monte Igeldo|Monte Igeldo]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Ondarea|Ondarea]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Plaza|Plaza]]<br> | width="30%" valign="top" rowspan="5" align="center" style="border-left:1px solid #cee0f2;" | <!-- ESKUINA --> ===[[:c:Category:Igeldo|Igeldoko irudiak kategorien arabera]]=== <small>Aukeratu [►] azpikategoriak ikusteko</small> {{flatlist}} * [[:c:Category:Livestock in Igeldo|Animaliak]] * [[:c:Category:Rocks of Igeldo|Arrokak]] * [[:c:Category:Baserriak (farmhouses) in Igeldo|Baserriak]] * [[:c:Category:Buildings in Igeldo|Eraikinak]] * [[:c:Category:Religious ceremonies in Igeldo|Eliza eta elizkizunak]] * [[:c:Category:Millstones in Igeldo|Errotarriak]] * [[:c:Category:School in Igeldo|Eskola]] * [[:c:Category:Weddings in Igeldo|Ezkontzak]] * [[:c:Category:Quarries in Igeldo|Harrobiak]] * [[:c:Category:Festivities in Igeldo|Jaiak]] * [[:c:Category:Fountains in Igeldo|Iturriak]] * [[:c:Category:War and military service in Igeldo|Gerra eta soldaduska]] * [[:c:Category:Gudamendi Shooting Range|Gudamendi]] * [[:c:Category:Igeldopedia|Igeldopedia proiektu osoa]] * [[:c:Category:Sport in Igeldo|Kirola]] * [[:c:Category:Barracks in Igeldo|Kuartela]] * [[:c:Category:Occupations in Igeldo|Lanbideak]] * [[:c:Category:Maps of Igeldo|Mapak]] * [[:c:Category:Motociclismo por el Paseo del Faro 1922|Moto lasterketa (1922)]] * [[:c:Category:People of Igeldo|Pertsonak]] * [[:c:Category:Pilotegi bidea|Pilotegi bidea]] * [[:c:Category:Igeldoko plaza|Plaza]] * [[:c:Category:Igeldo (Txubillo)|Txubillo]] * [[:c:Category:Water pylons in Igeldo|Ur askak]] {{endflatlist}} |- | valign="top" | |} {{Ausazko irudia Igeldopedia}} [[Kategoria:Igeldoko historia eta istorioak]] j1zdvhx1vsfc2zzz5m2bm91opm3azse 43611 43610 2026-07-01T09:17:37Z NagoreIA 2449 43611 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <!--INTRODUCTION--> {{Liburu izenburua|<big>Igeldoko historia eta istorioak</big>|[[Igeldoko historia eta istorioak/Jabier Iraola eta lantaldea|Jabier Iraola Gabilondo]] - [[Igeldoko historia eta istorioak/Jabier Iraola eta lantaldea|Lantaldea]]}} <center> {| cellspacing="2" style="background:transparent;" |- valign="top" | style="width:50%; padding:1em; vertical-align:top;" | <!-- Hilabeteko irudia edo istorioa --> <div class="center">'''[[Igeldoko historia eta istorioak/hilabeteko baserria eta irudia|Hilabeteko irudia]]: [[Igeldoko historia eta istorioak/Arrokak|Arrokak]]'''<br><br> [[Fitxategi:Igeldoko arrokak Biasolbin 2.jpg|thumb|200px|Biasolbin Maite Landa eta Joxepi Zendoia.]] </div> | style="width:50%; padding:1em;" | <!-- Hilabeteko baserria--> <div class="center">'''[[Igeldoko historia eta istorioak/hilabeteko baserria eta irudia|Hilabeteko baserria]]: [[Zankardegi|Zankardegi]]'''<br><br> [[Fitxategi:Zankardegi baserriaren ikuspegi orokorra.jpg|thumb|''Zankardegi'' baserriaren ikuspegi orokorra]] </div> |} </center> {| style="width:100%; border:2px solid #8db361; border-spacing:0px; text-align:center; background:#f9f9f9;" class="plainlinks" |- | colspan="3" style="background:#7ba24e; border-bottom:1px solid #8db361;" | [[File:Book_font_awesome.svg|40px]] '''Liburuaren edukia''' |- | width="35%" valign="top" | <!-- EZKERRA --> ===[[Igeldoko historia eta istorioak/Hitzaurrea|Hitzaurrea]]=== ===[[Igeldoko historia eta istorioak/Sarrera|Sarrera]]=== ===[[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak|Baserriak]]=== {{flatlist}} * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Agiti|Agiti]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Amezti Behekoa|Amezti Behekoa]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Amezti Garaikoa|Amezti Garaikoa]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Amezti Goikoa|Amezti Goikoa]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Amezti Zahar|Amezti Zahar]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ansotegi|Ansotegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arana Oilotegia|Arana Oilotegia]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arburu|Arburu]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Aristondo|Aristondo]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ariztegieta|Ariztegieta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arkaitzaga|Arkaitzaga]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arretxe|Arretxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arrillagaenea|Arrillagaenea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arriola|Arriola]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Arrizulo|Arrizulo]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Asurriki|Asurriki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Balda Berri|Balda Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Balda Zahar|Balda Zahar]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Barberoetxe|Barberoetxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Barrenetxe|Barrenetxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Bekoetxeberri|Bekoetxeberri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Belabieta|Belabieta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Belabieta Azpi|Belabieta Azpi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Bengoetxe|Bengoetxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Benta Alegre|Benta Alegre]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Benta Berri|Benta Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Benta Berri Azpi|Benta Berri Azpi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Biorreta|Biorreta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Borda|Borda]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Borda Berri|Borda Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Borda Berri Txiki|Borda Berri Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Buenavista|Buenavista]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Bustinzuri|Bustinzuri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Denontzat Mesede|Denontzat Mesede]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Durandegi|Durandegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Egiluze|Egiluze]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ekogor|Ekogor]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Elizondo|Elizondo]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Erasoenea|Erasoenea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Erauntzeta|Erauntzeta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Erauntzeta Txiki|Erauntzeta Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Erreroenea|Erreroenea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Errotatxo|Errotatxo]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Etumetxabal|Etumetxabal]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Etxe Nagusi|Etxe Nagusi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Etxe Sindikalak|Etxe Sindikalak]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Etxeberri|Etxeberri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Etxebeste|Etxebeste]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Etxeluze|Etxeluze]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Eulalia Enea|Eulalia Enea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ganbaretxe|Ganbaretxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ganbo Berri|Ganbo Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ganboa|Ganboa]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gaztaintxabaleta|Gaztaintxabaleta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gorosti|Gorosti]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gure Izardia|Gure Izardia]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gure Izarra|Gure Izarra]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gure Kaiola|Gure Kaiola]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gure Pakea|Gure Pakea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gurrutxaga|Gurrutxaga]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Gurutzeta|Gurutzeta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Habana|Habana]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iranguren|Iranguren]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iriarte|Iriarte]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iruin|Iruin]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Itsas Aurre|Itsas Aurre]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iturrieta|Iturrieta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iturrieta Berri|Iturrieta Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iturrieta Zahar|Iturrieta Zahar]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Iturritxo|Iturritxo]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Juandegi|Juandegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Juandegi Txiki|Juandegi Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Kamio|Kamio]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Kuartela|Kuartela]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Lapabide|Lapabide]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Leku Eder|Leku Eder]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Lizarreta|Lizarreta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Lurgorrieta|Lurgorrieta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Marabieta|Marabieta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Melilla|Melilla]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Mendi Mendia|Mendi Mendia]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Mendi Gain|Mendi Gain]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Mendigain Txiki|Mendi Gain Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Mendizorrotz|Mendizorrotz]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Mizkinotegi|Mizkinotegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Murgil|Murgil]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Mutegi|Mutegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Obserbatorioa|Obserbatorioa]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Oliden Oilotegia|Oliden Oilotegia]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ondazarte|Ondazarte]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Otondo|Otondo]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Otondo Azpi|Otondo Azpi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Perus|Perus]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Plazaetxe|Plazaetxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Sindikatua|Sindikatua]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Txoxa Berri|Txoxa Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Ugartenea|Ugartenea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Xatene|Xatene]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Zankardegi|Zankardegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Zapatari|Zapatari]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Zingieta|Zingieta]] {{endflatlist}} | valign="top" style="border-left:1px solid #cee0f2;" | <!-- ERDIA --> ===[[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak|Inguruko baserriak]]=== {{flatlist}} * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Egioleta Handi|Egioleta Handi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Egioleta Berri|Egioleta Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Egioleta Txiki|Egioleta Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Lusarbe Erdi|Lusarbe Erdi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Lusarbe Handi|Lusarbe Handi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Martintxotegi|Martintxotegi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Mugitza|Mugitza]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Muniota Berri|Muniota Berri]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Muniota Zahar|Muniota Zahar]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Orioko Benta|Orioko Benta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Rekondo-Martikotene|Rekondo-Martikotene]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Urteta|Urteta]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Inguruko baserriak/Zerutxo|Zerutxo]] {{endflatlist}} ===[[Igeldoko historia eta istorioak/Baserriak/Galdutako baserriak|Galdutako baserriak]]=== {{flatlist}} * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Amezti Azpikoa|Amezti Azpikoa]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Amezti Zahar - Felixenea|Amezti Zahar - Felixenea]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Artikula Handi|Artikula Handi]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Artikula Txiki|Artikula Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Belabieta Txiki|Belabieta Txiki]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Etume|Etume]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Tolaretxe|Tolaretxe]] * [[Igeldoko historia eta istorioak/Galdutako baserriak/Txoxa|Txoxa]] {{endflatlist}} ===[[Igeldoko historia eta istorioak/Historia eta istorioak|Historia eta istorioak]]=== [[Igeldoko historia eta istorioak/Azoketan esnea saltzeko agiria|Azoketan esnea saltzeko agiria]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Erregistroa|Erregistroa]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Planoa (baserriak)|Planoa (baserriak)]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Astoak eta igeldoarrak|Astoak eta igeldoarrak]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Akelare ku|Akelarre ku]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Arrokak|Arrokak]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Eliza eta elizkizunak|Eliza eta elizkizunak]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Eskola|Eskola]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Gerra eta soldaduska|Gerra eta soldaduska]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Gudamendi|Gudamendi]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Harrobiak|Harrobiak]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Iturriak|Iturriak]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Jaigiroa|Jaigiroa]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Kirolak|Kirolak]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Lana eta bizimodua|Lana eta bizimodua]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Monte Igeldo|Monte Igeldo]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Ondarea|Ondarea]]<br> [[Igeldoko historia eta istorioak/Plaza|Plaza]]<br> | width="30%" valign="top" rowspan="5" align="center" style="border-left:1px solid #cee0f2;" | <!-- ESKUINA --> ===[[:c:Category:Igeldo|Igeldoko irudiak kategorien arabera]]=== <small>Aukeratu [►] azpikategoriak ikusteko</small> {{flatlist}} * [[:c:Category:Livestock in Igeldo|Animaliak]] * [[:c:Category:Rocks of Igeldo|Arrokak]] * [[:c:Category:Baserriak (farmhouses) in Igeldo|Baserriak]] * [[:c:Category:Buildings in Igeldo|Eraikinak]] * [[:c:Category:Religious ceremonies in Igeldo|Eliza eta elizkizunak]] * [[:c:Category:Millstones in Igeldo|Errotarriak]] * [[:c:Category:School in Igeldo|Eskola]] * [[:c:Category:Weddings in Igeldo|Ezkontzak]] * [[:c:Category:Quarries in Igeldo|Harrobiak]] * [[:c:Category:Festivities in Igeldo|Jaiak]] * [[:c:Category:Fountains in Igeldo|Iturriak]] * [[:c:Category:War and military service in Igeldo|Gerra eta soldaduska]] * [[:c:Category:Gudamendi Shooting Range|Gudamendi]] * [[:c:Category:Igeldopedia|Igeldopedia proiektu osoa]] * [[:c:Category:Sport in Igeldo|Kirola]] * [[:c:Category:Barracks in Igeldo|Kuartela]] * [[:c:Category:Occupations in Igeldo|Lanbideak]] * [[:c:Category:Maps of Igeldo|Mapak]] * [[:c:Category:Motociclismo por el Paseo del Faro 1922|Moto lasterketa (1922)]] * [[:c:Category:People of Igeldo|Pertsonak]] * [[:c:Category:Pilotegi bidea|Pilotegi bidea]] * [[:c:Category:Igeldoko plaza|Plaza]] * [[:c:Category:Igeldo (Txubillo)|Txubillo]] * [[:c:Category:Water pylons in Igeldo|Ur askak]] {{endflatlist}} |- | valign="top" | |} {{Ausazko irudia Igeldopedia}} [[Kategoria:Igeldoko historia eta istorioak]] t1rwth4ydhlfy8nd5smgc0hh7op01qr 0 7249 43599 43565 2026-06-30T15:33:46Z Maitenat 2727 43599 wikitext text/x-wiki [[File:Bloke katea.jpg|thumb|Bloke-kateen eskema]] '''Bloke-kateak''' ('''Blockchain''') teknologia [[:w:bitcoin|bitcoin]] dela-eta ezaguna da, baina oinarrizko teknologia bat da, haratago doa eta helburu eta erabilpen desberdinak ditu. Banatutako datu-base bat da, datu bat argitaratu ondoren hura ez aldatzeko diseinatutako bloke-kateek osatua. Hasierako ospea, dudarik gabe, bitcoin kripto-monetari<ref>{{Erreferentzia|izena=Arantxa|abizena=Manterola|izenburua=Bitcoin bat zure pentsamenduen truke|hizkuntza=eu|data=2017-05-31|url=https://www.sarean.eus/bitcoin-funtzionamendua/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-08}}</ref> zor dio, baina datuen biltegiratze banatuari eta segurtasunari oinarri delako zabaldu da. Azpiegitura moduan duen ahalmena elektrizitatearen garraio-sarearekin erkatu da. Datu-base publiko erraldoi gisa ikus daiteke, [[:w:P2P|peer-to-peer]] (muturretik muturrera) eredu deszentralizatuan eta kriptografian oinarrituta. Formalki balio-trukerako protokolo gisa definitu da, horretarako dauden gaur egungo bideak gaindituz azkartasun, fidagarritasun eta prezio aldetik. Beste batzuk notaritza-sistema automatiko moduan irudikatzen dute. Ikuspuntu logikotik bloke-kateak hainbat geruzatan azter daitezke<ref>{{Erreferentzia|abizena=Huashan Chen, Marcus Pendleton, Laurent Njilla, Shouhuai XuAuthors Info & Claims|izenburua=A Survey on Ethereum Systems Security: Vulnerabilities, Attacks, and Defenses|argitaletxea=ACM Digital Library|hizkuntza=en|url=https://dl.acm.org/action/cookieAbsent|aldizkaria=ACM Computing Surveys (CSUR)|zenbakia=Volume 53, Issue 3|doi=10.1145/3391195|sartze-data=2026-03-08}}</ref>: * azpiegitura (hardwarea) * sarea (nodoen identifikazioa, informazioaren hedapena eta egiaztapena) * kontsentsua adostasunari begira (lanaren froga (''proof of work'') delako mekanismoa) * datuak (blokeak) * aplikazioa Wikimediatik hartutako irudiaren bidez modu grafikoan azal daiteke oinarrizko kontzeptua: kate nagusia (beltzez adierazita) lor daitekeen bloke-kate luzeena da (errepikatuak baztertuz), abiapuntua edo genesia berdez adierazitako blokea izanik. Txanponaren kasuan kate nagusiak sal-erosketen sekuentzia identifikatuko luke. Tamalez ez da samurra teknologia honen funtsa labur kontatzea, baina bere oinarrizko ezaugarriak ulertzea funtsezkoa da dituen aukeren garrantzia ulertu ahal izateko. Ezaugarri garrantzitsu hauek azpimarratu daitezke: * ''Banaketa globala eta deszentralizazioa'': informazioa Interneten zehar banatuta dago, eta ez dago puntu zentralizaturik. Datuak jatorrizko informazioari lotuta geratzen dira gako publiko baten bitartez ([[:w:zifratze asimetriko|zifratze asimetrikoan]] oinarrituta). Informazioa tokenetan banatuta dago eta token bakoitzari denbora-zigilu bat esleitzen zaio. Informazioa erreplikatuta dago hainbat nodotan. Nodo bakoitzari ''meatzari'' (miner) deitzen zaio eta haien ardura da informazioaren kopia edukitzea eta transakzioak egiaztatzea, beti ere aginte zentralizaturik gabe. Transakzio bat dagoen bakoitzean nodoak eskaera zabaldu egiten du hedapen (broadcast) bidez eta kate nagusia lortzen da nodoan. Era berean, sistema banatua ondo funtziona dezan nodoek besteen eskaerak erantzuten dituzte. * ''Irekitasuna'': edozeinek atzitu dezake informazioa edozein tokitatik baina modu zifratuan, aipatutako gako publikoaren bidez. Gako pribatua duenak bakarrik kontsultatu dezake edukia. Segurtasun aldetik ahuleziak murrizten ditu honek, ez baitago zerbitzarietan-edo sartzeko egiaztatzeko aparteko sistemarik. Honekin kontrajarriak diruditen bi helburu lortzen dira: notaritza eta parte hartzaileen anonimotasuna mantentzea. Sistema erabat deszentralizatua izateak, aginte-autoritaterik ez izateak alegia, kostu energetiko handia du, eta horren ondorioz 2022an [[:w:Ethereum|Ethereumek]] erabaki zuen kontsentsua lortzeko bidea, lanaren frogaren ordez parte-hartzearen froga mekanismoa ezarriz. == Testu ebakia: Bloke-kateak, inbertsioak eta iruzurrak == Bloke-kateen teknologiak aldaketa handiak ekarri ditu informatikaren munduan eta, ''bitcoin'' monetaren eta antzekoen arrakasta dela-eta, baita gizartean ere. === NFT eta arte mundua === Kriptomonetak bezala bloke-katetan oinarritzen da NFT teknologia <ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=NFT ulertu nahian|hizkuntza=eu|data=2022-02-10|url=https://www.sarean.eus/nft-ulertu-nahian/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-09}}</ref> (''Non Fungible Token'' edo Elementu/token ez-suntsigarriak). Formalki balio-trukerako protokolo gisa definitu zen, eta aktibo digitalak kudeatzeko notaritza-sistema automatiko gisa ikus daiteke. Token edo elementuaren jatorria zein den eta jabegoa norena den modu fidagarrian ziurtatzeko gauza da teknologia hau, mugarik gabeko epean gainera. Digitalki sortutako arte-lanak bakar bihur daitezke teknologia horrekin, jatorria identifikatzeko ahalmena hor dagoelako. Eta hortik salmentara eta espekulaziora urratsa gertatu zen, fabrikatutako eskasiaren eraginez. Arte-munduan oihartzun handia izan zuen, eta hortik ideia beste eremutara eraman izan da: liburuak, idazlanak, musika etab. Kirol munduan ere NFTn oinarritutako transakzio komertzialak ohikoak bihurtu zen, [[:w:NBA|NBAn]] hasita [[:w:Real Sociedad|Erreala]] futbol talderaino. 2021-2022 urteetako suaren ondoren porrota etorri zen. Burbuila ekonomikoa sortu zen horren inguruan, eta merkatu horretara irten ziren aktibo digitalen % 95ak gaur egun ez du baliorik.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=NFT’s were supposed to be the next thing. They were gone quicker than a meme|hizkuntza=en|data=2026-01-03|url=https://www.the-independent.com/tech/nfts-crypto-currency-what-happened-b2886632.html|aldizkaria=The Independent|sartze-data=2026-03-08}}</ref> === Bitcoin-a inbertsioen munduan === Bloke-kateetan oinarritutako bitcoin kripto-txanponak historia laburra baina bizi-bizia da. Adituak ez dira ados jartzen ea burbuila bat den ala ez. Aditu batzuek, Joseph Stiglitz, James Heckman and Paul Krugman nobel saridunek besteak beste, burbuila dela uste dute<ref>{{Erreferentzia|izena=Theron|abizena=Mohamed|izenburua=Nobel economist Paul Krugman slams crypto as mostly useless, after saying it's hugely overpriced and helps criminals|hizkuntza=en-US|url=https://markets.businessinsider.com/news/currencies/paul-krugman-crypto-bitcoin-price-bubble-crime-cbdc-desantis-banks-2023-5|aldizkaria=Markets Insider|sartze-data=2026-03-08}}</ref>. Baina beste aditu batzuek beste iritzi bat dute, orokorrean merkatu beltzarekin eta espekulazioarekin lotzen badute ere. AEBko Erreserba Federaleko Jerome Powellek urrearen lehiakidetzat jo du. <ref>Julian Mark and Lisa Bonos [https://www.washingtonpost.com/business/2024/12/04/bitcoin-price-100k-crypto-trump/ Bitcoin breaks $100,000 barrier amid post-election cryptocurrency surge] The Whasington Post (2024-12.04)</ref> [[Fitxategi:Bitcoin-Gold.png|thumb|500x500px|''Bitcoin''aren eta urrearen balioen bilakaera]] Iritziak iritzi, esan behar da ''bitcoin''-aren balioa jasotzen dituen grafikoak errusiar mendiaren forma duela. Balioaren gorabeherak eta urrearen balioarekiko aldea ikus daitezke aldameneko grafikoan. ===Iruzurrak eta gazteenganako eragina=== ''Bitcoin'' eta beste kripto-moneta batzuen inguruan zalantzak badaude ere, arlo horretan iruzurrak ez ohikoak dira. Asko dira egiaztatu diren iruzurrak eta denak azaltzeak luze joko lukeenez bi hauek aipatzeak merezi du: * '''Sam Bankman-Fried-en FTX'''. Berrian azaldu zenez "FTX kriptodiruen artekaritzaren sortzaileari 25 urteko kartzela zigorra ezarri zioten 2022an, bezeroei 1.700 milioi dolarreko iruzurra egiteagatik."<ref>{{Erreferentzia|izena=Irune|abizena=Lasa|izenburua=Trumpen prezioa, bitcoinetan|hizkuntza=eu|data=2024-08-11|url=https://www.berria.eus/ekonomia/trumpen-prezioa-bitcoinetan_2129146_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-03-08}}</ref> * '''Argentinako $Libra'''. 2025eko otsailaren 14an Argentinan $Libra kripto-moneta jaurti zen eta Milei presidenteak sare sozialen bitartez goraipatu zuen. Ordu batzuen epean haren balioa % 1.300an igo zen, eta handik gutxira porrot egin zuen. 40.000 inbertsorek galdu zuten inbertitutako guztia.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=El escándalo de Javier Milei con $LIBRA: qué es el "rug pulling" y qué recomiendan los expertos para evitar este tipo de estafas con criptomonedas|hizkuntza=es|data=2025-02-20|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cj3n5gjd2dxo|aldizkaria=BBC News Mundo|sartze-data=2026-03-08}}</ref> Horren aurrean beste segurtasun bat eskaintzen duen '''kriptodiru egonkorra'''goaren eskaintza zabaltzen ari da.<ref>{{Erreferentzia|izena=Irune|abizena=Lasa|izenburua=Kriptodiru egonkorra, tokia irabazten|hizkuntza=eu|data=2025-03-30|url=https://www.berria.eus/ekonomia/stablecoinak-tokia-irabazten_2139425_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-03-08}}</ref> Baina iruzur zehatzez gain, badago gazteengan arazo bereziak sortu dituen fenomeno berri bat: '''kriptosektak''', kriptodiruaren inguruan eta dirua irabazteko aitzakiapean, iruzurraz gain mendekotasuna sortzen duten taldeak. Sekta terminoa aplikatzea batzuentzat eztabaidagarria den arren, halakoen hainbat ezaugarri dituzte: gazteengana eta inbertsioetan esperientziarik ez dutenengana zuzentzen dira, presio psikologikoa erabiltzen dute eta behin harrapatuz gero isolatzen dituzte (askotan ikasketak edo lanak utzaraziz). Ikasteko akademia moduan mozorrotu ohi dira, eta eredu piramidala erabili ohi dute partaide gehiago lortzeko. ''IM academy''ren kasua ezaguna da.<ref>{{Erreferentzia|izena=José Manuel Abad|abizena=Liñán|izenburua=Juicio contra la ‘criptosecta’ que captó a menores con la promesa de hacerlos ricos en bolsa|hizkuntza=es|data=2025-03-27|url=https://elpais.com/espana/2025-03-27/juicio-contra-la-trama-que-capto-a-menores-de-edad-con-la-promesa-de-hacerlos-ricos-en-bolsa.html|aldizkaria=El País|sartze-data=2026-03-08}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 0bwwadx5qys340xxk6z8gfe4mbp2wyt 0 7256 43598 43562 2026-06-30T15:28:13Z Maitenat 2727 43598 wikitext text/x-wiki '''TCP/IP eredua''' edo [[w:Internet|Interneteko]] protokolo multzoa, Interneteko [[w:Konputagailu-sare|konputagailu-sareen]] komunikazioa ahalbidetzen duen protokolo multzoa da. Laburpen moduan '''TCP/IP''' protokolo multzoa ere deitzen zaio, giltzarria diren protokolo biei aipamena eginez. [[Transmission Control Protocol|TCP]] (Transfer Control Protocol) eta [[IP helbide|IP]] (Internet Protocol) protokoloak aitzindarien artean egon ziren eta erabilienak dira gaur egun.<ref>{{Erreferentzia|izena=Jose M.|abizena=Rivadeneyra Sicilia|urtea=2008|izenburua=TCP/IP Sareak (3. argitaraldia)|argitaletxea=[[UEU]]|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=978-84-8438-235-5|hizkuntza=eu|url=https://https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/tcpip-sareak-3-argitaraldia|sartze-data=2018-02-27}}</ref> TCP/IP protokoloaren oinarrizko ezaugarriak: :* Pakete-konmutazioa erabiltzen du :* [[w:Datagrama|Datagramak]] izeneko paketeak erabiltzen ditu :* Sareko edozein puntutik makina biren arteko konexio fidagarria ahalbidetzen du :* Maila baxuko protokoloetan sostengatzen da ([[w:Ethernet|Ethernet]], [[w:Token Ring|Token Ring]]) :* Arkitektura desberdineko eta [[w:sistema eragile|sistema eragile]] desberdineko sareak elkar konektatzeko ahalmena dauka == Historia == 1969an, AEBko ARPA (''Advanced Research Projects Agency'') agentziak agindu bat jaso zuen: bere azpiegituraren zati bat apurtuta ere (eraso nuklear baten ondorioz...), martxan jarraituko lukeen sare bat sortzeko; konektaturik jarraitzen zuten ordenagailuek bide fisiko bat baleukate, elkarrekin komunikatzen jarraitu beharko lukete. Poliki-poliki, proiektuan parte hartzen zuten enpresa eta unibertsitateek [[w:ARPANET|ARPANET]] izeneko sare berria sortzen hasi ziren. ARPANet hazten joan zen eta zenbait esperimentu egin ziren datuak transmititzeko beste elementu batzuk erabiltzeko: adibidez, irrati eta satelite bidez. Eremu horietan zeuzkaten protokoloek arazoak sortu zituzten eta beste protokolo multzo bat (beste protokolo-pila bat) eta arkitektura bat diseinatu ziren. Multzo berri horri TCP/IP izena eman zitzaion protokolo pila hartako bi protokolo garrantzitsuenen izena erabiliz. Ideia 1969tik bazetorren ere, 1983 urtea jotzen da Interneteko jaiotzaren urtetzat, urte horretan ARPANETek estandartzat hartu baitzuen. == TCP/IP mailak == TCP/IP ereduan bost maila (geruza) daude: maila fisikoa, datu-lotura maila, sarearte-maila, garraio-maila eta aplikazio-maila. Hauek dira mailak eta dagozkien [[w:Sare protokolo|sare-protokoloak]]: {| cellspacing="1" cellpadding="5" |5 | style="border:1px solid black;" |'''Aplikazio-maila''' |Komunikaziorako azpi-egituretako sarbidea. Aplikazio estandarrak ([[w:Fitxategien Transferentziarako Protokoloa|ftp]], [[w:Posta elektroniko|e-mail]],...). [[w:HTTP|HTTP]], [[w:Fitxategien Transferentziarako Protokoloa|FTP]], [[w:Domain Name System|DNS]] |- |4 | style="border:1px solid black;" |'''Garraio-maila''' |Prozesuen arteko komunikazioa. [[w:Transmission Control Protocol|TCP]], [[w:User Datagram Protocol|UDP]], [[w:RTP|RTP]], [[w:Stream Control Transmission Protocol|SCTP]] |- |3 | style="border:1px solid black;" |'''Sare-arte maila''' |Sistema heterogeneoen komunikazioa. [[w:IP helbide|IP]] |- style="border:1px solid black;" |2 | style="border:1px solid black;" |'''Datu-lotura maila''' |Sare homogeneo bateko makina bi konektatzeaz arduratzen da: [[w:Ethernet|Ethernet]], [[w:Token Ring|Token Ring]]... |- |1 | style="border:1px solid black;" |'''Maila fisikoa''' |[[w:Transmisio-bideak|Transmisio-bideak]] eta [[w:kodeketa|kodeketa]] teknikak, [[w:T1|T1]], [[w:E1|E1]] |} [[w:Sistema eragile|Sistema eragileek]] bigarren, hirugarren eta laugarren mailak izan ohi dituzte integratuta. [[w:Bideratzaile|Bideragailuek]] hirugarren mailan lan egiten dute eta IP helbide bat baino gehiago izan ohi dute trafikoa modu egokian bideratu ahal izateko. [[Fitxategi:Data_Flow_of_the_Internet_Protocol_Suite.PNG|thumb|500x500px|Datu-fluxua Internet protokoloen bitartez]] == Pakete-kommutazioa == Sare heterogeneo eta ez-fidagarri batetik doan trafikoa ondo eta arin bideratzea da Interneteko funtsa den IP protokoloaren helburu nagusia. Helburu hori lortzeko pakete-kommutazioan dago oinarrituta eta konexiorik gabe egiten du lan. Garaian ohikoak ziren ahots-komunikazioetan eta teleprozesu-sistemetan [[w:Zirkuituen kommutazio|zirkuitu-kommutazioa]] erabiltzen zen, eta horren ondorioz bi punturen arteko komunikazioak bide osoko lerroak monopolizatzen zituen konexioa irekita zegoen bitartean. Pakete-kommutazioan ez da konexio egonkor bat ezarri behar igorlearen eta hartzailearen artean. Horrekin komunikazio-lerroen erabilera optimizatzen da, eta horien hutsegiteei aurre egiten zaie mezuak bide desberdinetatik joan baitaitezke.<ref>{{Erreferentzia|izena=Roberto|abizena=Cortiñas Rodriguez|urtea=2008|izenburua=Linux: Sistemaren eta sarearen administrazioa 2. argitaraldia (Debian eta Ubuntu)|argitaletxea=[[w:UEU|UEU]]|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=978-84-8438-178-5|hizkuntza=|abizena2=Alegria Loinaz|izena2=Iñaki|data=2008-12-30|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/linux-sistemaren-eta-sarearen-administrazioa-2-argitaraldia-debian-eta-ubuntu|sartze-data=2018-02-27}}</ref> == OSI versus TCP/IP == [[File:OSI TCP IP geruzak.jpg|thumb|OSI eta TCP/IP geruzak]]'''OSI eredua''' (''Open System Interconection'') sare-protokoloen diseinua deskribatzen duen eredua da, zazpi geruzatan banatuta dagoena. Ereduari jarraituz protokolo ezberdinak sortu ziren, X.25 esaterako. Garrantzi handia izan du, batez ere kontzeptuak argitu eta geruzak ondo definitzeagatik eta komunikazio-protokoloen egiturak eta funtzioak ondo ulertzeko tresna gisa. Irakaskuntzarako funtsezko tresna izan da urtetan, eta sareko teknikari askok barneratu dute. Hala ere, TCP/IP protokoloan oinarritutako Internetek hartu duen nagusitasuna dela-eta, OSI erreferentzia eredua unibertsitateko irakaskuntzan bakarrik du indarra gaur egun. Mailei edo geruzei begira, TCP/IP ereduarekin alderatuta, alde handiena goiko partean dago (ikus irudia): OSIn hiru maila agertzen dira TCP/IPko aplikazio mailarekin lehian. Horrela definitzen dira OSIko hiru maila horiek: * Aplikazio maila: Erabiltzailearengandik gertuen dagoen geruza da. Aplikazioari sarbidea eskaintzen dion geruza da. * Aurkezpen maila: Datuak modu ulergarrian iristeaz arduratzen da. * Saio maila: Konputagailuen arteko komunikazioa bermatzeko geruza. == Testu ebakia: Bill Gatesen aurreikuspen okerrak Interneti buruz == Interneteko lehen garaietan ez zegoen oso argi zein izango zen Interneten hedapena, ahalmena eta etekina negozioei begira. [[w:Bill Gates|Bill Gatesen]] garaiko adierazpenak ditugu horren froga. 1995ean, "''The Road Ahead''" bere liburuan Gatesek zioen Interneteko teknologia ez zela nahiko ahaltsu eta erakargarri kontsumitzaileak bertara hurbilarazteko.<ref>{{Erreferentzia|izena=Sharon|abizena=Reier|izenburua=Skeptics Cite Overload Of Useless Information : Internet Arrives At a Crossroads|hizkuntza=en-US|abizena2=Tribune|izena2=International Herald|data=1997-03-14|url=https://www.nytimes.com/1997/03/14/news/skeptics-cite-overload-of-useless-information-internet-arrives-at-a.html|aldizkaria=The New York Times|issn=0362-4331|sartze-data=2026-03-22}}</ref> Baina urte horretan gertatutako erabiltzaileen igoera izugarriak eraman zuen iritziz aldatzera eta liburua errebisatzera. Edizio berri bat egin zuen berehala, Interneti buruz kapitulu bat gehituta. Enpresan ere aldaketak egin zituen eta hainbat berrikuntza egin zituen Interneti eta webari begira. Orokorrean Microsoft ez zen oso azkar ibili Interneteko hasierako urteetan, eta seguruena aukera asko utzi zituen ihes egiten. Adibidez, TCP/IP, Unix BSDn 1983rako martxan egon arren, Windowsen 1993 arte ez zen inplementatu. Aipatutako artikulu horretan ere, 1997 urtean idatzita, islatzen da nola Gates ez zen izan Interneten aurrean eszeptiko agertu zen bakarra. Hainbat iritzi ezkor agertzen dira bertan, eta artikuluaren amaiera honela dio: "''Posta elektronikoaren azpikultura kultura nagusi izatera iritsiko al da? Une honetan epaia ez dago argi.''" Teknologiari begirako hanka sartzeak asko izan dira historian zehar. Informatikarekin lotutako IBMko zuzendari Thomas Watsonena jotzen da lehentzat, 1948an esan omen zuelako munduan bost bat konputagailuetarako baino ez zegoela merkaturik. Aipamenaren zehaztasunaz zalantzak daude,<ref>{{Erreferentzia|izenburua=urban-legend-i-think-there-world-market-maybe-five-computers [Geek History]|url=https://geekhistory.com/content/urban-legend-i-think-there-world-market-maybe-five-computers|aldizkaria=geekhistory.com|sartze-data=2026-03-22}}</ref> baina edozein kasutan aurreikuspenak oso oso motz geratu ziren. Bill Gatesek berak esan omen zuen 640 K nahikoak zirela edonorentzat. Eta azken urteotan iritzi oker asko irakurri ditugu zenbait teknologiaren inguruan: Second Life, betaurreko adimendunak, metabertsoa... == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} == Lotutako bideoak == * [[w:Atari:Hezkuntza/Ikusgela/Interneten funtzionamendua|Interneten funtzionamendua (https://w.wiki/ARSx)]] [[Fitxategi:Ikusgela-Bideo azala - Interneten funtzionamendua.png||thumb|erdian|[[w:Atari:Hezkuntza/Ikusgela/Interneten funtzionamendua|Interneten funtzionamendua]]|link=Atari:Hezkuntza/Ikusgela/Interneten funtzionamendua - (https://w.wiki/ARSx]] k1uyb7fnfleblfmrdcygpe4thlupdeg 0 7259 43600 42987 2026-06-30T15:38:40Z Maitenat 2727 43600 wikitext text/x-wiki '''5G''' siglek telefonia mugikorraren bosgarren belaunaldiari egiten diote erreferentzia. Haririk gabeko teknologia honen abantaila nagusia, abiaduraz gain, [[w:Latentzia (teknologia)|latentziaren]] hobekuntza da, hau da, komunikazioaren beste muturrean eragiteko azkartasuna. Horrek ahalbidetzen du dispositiboen erreakzio azkarragoa, ''[[w:gauzen Internet|gauzen Internet]]'' arloko bideokamerekin eta bestelako sentsoreekin etengabeko interakzioa erraztuz. Horrela, lehen kable bidez egin ''behar'' ziren konexio azkarrak, 5Grekin haririk gabe izango dira posible. Uhin-espektroaren hiru frekuentzia-banda erabiltzen ditu, hiruretako bat 4G teknologian erabiltzen zen eta beste bat LDT/TDT/TNT (Lurreko Telebista Digitala) telebistarako duela gutxi arte.<ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=5G ezbaian|hizkuntza=eu|data=2020-06-13|url=https://www.berria.eus/iritzia/5g-ezbaian_1274021_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-03-24}}</ref> [[w:4G telefonia mugikor|4G teknologiarekin]] alderatuta, abiadura handiagoa eskaintzen du, —10 Gbps-raino probatan— eta latentzia txikiagoa, milisegundo gutxiko erantzun-denborak lortzen duela. Ezaugarri horiek direla-eta aukera ematen du aplikazio interesgarriak egiteko hainbat arlotan: [[w:errealitate areagotu|errealitate areagotua]], [[w:telemedikuntza|telemedikuntza]], [[w:gidaririk gabeko autoak|gidaririk gabeko auto]], bideo-transmisioak zuzenean. Baina teknologia honen ezarpenak inbertsio handia behar du azpiegitura berritan eta aldaketa legalak frekuentzia-espektroaren arautegian. Hori dela-eta, atzerapen handiak egon dira hedapenean eta zeuden espektatibak ez dira bete. Puztu izanaren (''hype'') salaketak egon dira, eta maiz 5G teknologiatzat eskaintzen dena 4G teknologia eguneratua da. <ref>{{Erreferentzia|izena=Rob|abizena=Marvin|izenburua=Consumers Want to Cut Through the Hype About 5G|hizkuntza=en|data=2019-04-15|url=https://www.pcmag.com/news/consumers-want-to-cut-through-the-hype-about-5g|aldizkaria=PCMAG|sartze-data=2026-03-27}}</ref> == Historia == 2008 NASA eta zenbait unibertsitate hasi ziren lan kontzeptuala egiten. 2013n ITUk (''International Telecommunication Union)'' 5G sarearen lehengo zehaztapenak argitaratu zituen: deskarga-abiadura gutxienez 20Gbps-ekoa izan behar zen, igoerakoa 10Gbpsekoa eta latentzia 4ms-koa. Urte berean Samsungek prototipo bat egin zuen, eta Huaweik inbertsio handiak egin zituen. Europan Ericsson izan zen bultzatzaile handiena. Hego Korearena izan zen lehen ezarpen komertziala 2019an, eta 2020 urtea izan zen gakoa hedapenean. Gure inguruan 2020-2022an frekuentzien enkanteak burutu ziren, eta hainbat enpresek diru asko inbertitu zuten hedapen horretan lidergoa hartzeko asmotan.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=El Gobierno adjudica la subasta de 26 GHz a cuatro operadores por importe de 36 millones de euros|hizkuntza=es|url=https://portal.mineco.gob.es/es-es/comunicacion/Paginas/subasta-de-26-GHz.aspx|aldizkaria=portal.mineco.gob.es|sartze-data=2026-03-27}}</ref> == Egungo egoera == Mundu osoan inbertsioak errentagarri izateko arazoak egon dira eta horren ondorioz aurreikusitako inbertsioak gutxitu dira, ondorioz, esan bezala, teknologiaren eragina puztuta egon zelako sentipena hedatuta dago. Arrazoi asko aipatu dira horretarako, besteak beste honako hauek: gainestimatutako eskaera, frekuentziak erosteko kostua, azpiegituraren kostua, energiaren kostua, moteltasuna estandarretako ezarpenean, aplikazio gakoen falta eta COVIDaren eragina. Horrez gain, polemika handia egon da teknologia honek zelatatzeko erabilia izateko eskaintzen duen aukeraz. Polemikoagoa izan da Huawei enpresa txinatarrari (lider teknologikoetako bat da arlo honetan) debekatu zaionean AEBn, eta Europan ere, hainbat kontratutan parte hartzea. Zelatatzea/espioitza izan da eman den arrazoia eta horrek teknologia honekiko mesfidantza handitu du.<ref>{{Erreferentzia|izena=Dabid|abizena=Martinez|izenburua="Gerrara ohitu zintezke, baina gerra egon badago"|hizkuntza=eu|data=2019-06-11|url=https://www.sarean.eus/gerrara-ohitu-zintezke-baina-gerra-egon-badago/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-27}}</ref> == Segmentazioa 5G sareetan == '''5G sarearen segmentazioa''' sare-arkitektura bat da, birtualak eta independenteak diren sare logikoak sare fisiko berean multiplexatzea ahalbidetzen duena.<ref name=":0">{{Erreferentzia|izena=Azad|abizena=Jalalian|izenburua=Network slicing in virtualized 5G Core with VNF sharing|orrialdeak=103631|abizena2=Yousefi|abizena3=Kunz|izena2=Saleh|izena3=Thomas|data=2023-06-01|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084804523000504|aldizkaria=Journal of Network and Computer Applications|zenbakia=215|issn=1084-8045|doi=10.1016/j.jnca.2023.103631|sartze-data=2025-11-27}}</ref> Sare-segmentazio bakoitza muturretik muturrera bakartuta doa, aplikazio baten eskakizunak asetzeko moldatuta.<ref name=":1">{{erreferentzia|izenburua=Network Slicing in 5G: Survey and Challenges|orrialdeak=94-100|abizena1=Foukas|abizena2=Patounas|abizena3=Elmokashfi|abizena4=Marina|izena1=X.|izena2=G.|izena3=A.|izena4=M. K.|data=2017|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/32883461/network_slicing_5g_final_version_1.pdf|aldizkaria=[[w:IEEE Communications Magazine|IEEE Communications Magazine]]|liburukia=55|alea=5}}</ref> [[File:5G arkitektura generikoa.jpg|thumb|300x300px|5G sare-segmentazioaren arkitektura generikoa]] Honen ondorioz, teknologia honek funtsezko zeregina betetzen du 5G sare mugikorrak jasateko, zerbitzu-maila (SLR) oso desberdinak dituzten askotariko zerbitzuak eraginkortasunez hartzeko diseinatuta baitago. Sareko zerbitzuetara bideratutako ikuspegi hori gauzatzeak Software-Defined Networking (SDN) eta Sare Funtzioen Birtualizazioak (NFV) zehaztutako sare-kontzeptuak aprobetxatzen ditu, sare-segmentu malgu eta eskalagarriak sare bereko azpiegituran inplementatzea ahalbidetzen baitute. Negozio-eredu baten ikuspuntutik begiratuta, sare-segmentazio bakoitza operadore mugikor birtual (MVNO) batek administratzen du. Hornitzaileak (telekomunikazio azpiegituraren jabeak), bere baliabide fisikoak alokatzen dizkie azpiko sare fisikoak partekatzen duen MVNOei. Esleitutako baliabideen erabilgarritasunaren arabera, MVNO batek hainbat sare-segmentu heda ditzake autonomikoki, bere erabiltzaileei emandako aplikazioetarako pertsonalizatzen direnak. == Testu ebakia: 5G eta konspirazio-teoriak == Teknologiaren gainean egindako hainbat kritika onargarriak dira, are gehiago, gizarte demokratiko batean espiritu kritikoa nahitaezkoa da. Baina batzuetan bideratzen diren eragozpen batzuk ez dira iritzi kritikoak, konspirazio-teoriak baizik. Eta batzuetan modu antolatuan zabaltzen dira, desinformazioaren eta intoxikazioaren bidez. Mota horretako kanpainak egon dira azken urteotan, batez ere COVID-19 garaian. [[Fitxategi:FACT-_5G_mobile_networks_DO_NOT_spread_COVID-19.svg|eskuinera|thumb|400x400px|Munduko Osasun Erakundearen poster bat 5G inguruko desinformazioaz ohartarazten.]] 5G teknologia eta pandemia lotzearena da kasu ezagunenetako bat. 5Gri leporatzen zaizkion/zitzaizkion kalteak hauek dira besteak beste: * COVID-19 iruzurra da eta helburu nagusia da mikrotxipak txertoetan ezkutatzea eta horrela pertsonak kontrolatu ahal izatea. * COVID-19 zabaltzen da 5G sareen bitartez. * 5G teknologiaren bitartez etxe barruko guztia mapatzen da, baita gorputzaren barrukoa ere. * 5G frekuentziak erabiltzen dira jendea sakabanatzeko manifestazioetan eta antzeko egoeratan. Irudian ikus daitekeenez, Munduko Osasun Erakundeak ere ohartarazpena egin behar izan zituen zabaltzen ari ziren zurrumurru haien inguruan. {{Esaera2|Plandemic izeneko zenbait bideo ari dira zirkulatzen Estatu Batuetan, eskuin muturreko paranoiak xaxatzen. "Pandemia planifikatua" esan nahi luke plandemic delakoak, eta dena dago kosmikoki lotuta: 5G sareak, Bill Gates, bakunazioak... Covid-19 gaitza gezurra da, eta dena dago planifikatuta batzuk aberasteko eta kontrol teknologikoa ezartzeko herritarren askatasunaren gainetik. The Plandemic Exposed izeneko bideoa ikusi dugu, eta polizien kale-kontrolaren adibide batzuk Iruñekoak dira: militarrak alde zaharreko karriketan, eta herritarrak askatasuna aldarrikatzen eltzekada eginez leiho eta balkoietatik.<br> ...<br> Izan ere, jendea etxeetan sartuta egon den bitartean, 5G sareen errepetidoreak zabaldu dituzte mundu guztiko kaleetan, eta horrekin jada jendearen gaineko kontrola erabatekoa izango da.|[[w:Sustatu|Sustatu]] (2020-05-14)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Iruñeko karrikak, Plandemic konspirazio bideoetan|hizkuntza=eu|url=https://sustatu.eus/1589439163|aldizkaria=sustatu.eus|sartze-data=2026-03-27}}</ref> }} == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 7d6fzb5vrffqomf3gedxlki4g2tjgay 0 7272 43605 43302 2026-06-30T16:05:05Z Maitenat 2727 43605 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = [[Fitxategi:X11 ssh tunnelling.png|thumb|SSH konexio bat]] '''SSH''' ('''Secure Shell''') [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek eta horrek eragina izan zuen 2006. urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio honek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originala SSH-1 bezala ezagutzen da. [[Fitxategi:Wikibook-diagram-SSH-forwarding-basic.png|500px|center]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzeko, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta ''Telnet'' edo ''rlogin'' bezalako tresna ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzeko, ''rsh'' programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzeko, ''sftp'' edo ''scp'' erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzeko (gako publikoko kriptografia erabiliz). * ''rsync'' tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egiteko. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzeko. [[File:SSH protokoloa.jpg|500px|center|SSH erabilera]] == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} c3r69eeove1r7t3yh67ngvwz7sjmqn5 43606 43605 2026-06-30T16:05:42Z Maitenat 2727 43606 wikitext text/x-wiki = SSH protokoloa (Secure Shell) = '''SSH''' ('''Secure Shell''') [[w:konputagailu-sare|konputagailu-sare]] ez-seguru baten bidez urruneko gailu batera modu seguruan konektatzeko protokolo bat da. Horretarako tresna [[w:kriptografia|kriptografikoak]] erabiltzen ditu, trukatutako informazio guztia zifratuz. Gaur egun erabilera asko dituen arren, bere erabilera nagusiak urruneko saioak irekitzea eta urruneko komandoak exekutatzea dira.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor Leturia|abizena=Azkarate|izenburua=Interneteko komunikazioen segurtasuna I: Konfidentzialtasuna|hizkuntza=eu|data=2013-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/interneteko-komunikazioen-segurtasuna-i-konfidentz/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|izenburua=Begirada bat Interneteko zerbitzarien segurtasunari|hizkuntza=eu|data=2020-07-09|url=https://www.sarean.eus/begirada-bat-interneteko-zerbitzarien-segurtasunari/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Testuinguru historikoa == SSH protokoloa [[w:Tatu Ylönen|Tatu Ylönen]] informatikari finlandiarrak proposatu zuen 1995. urtean. Garai horretan urruneko gailuetara konektatzeko erabiltzen ziren tresna nagusiek, hala nola telnet, rlogin, rsh edo rexec, ez zuten informazioa zifratzen eta, beraz, trukatutako informazio guztia, tartean erabiltzaile izena eta pasahitza, balizko zelatari baten eskura geratzen zen. Ylönenek protokoloa proposatzeaz gain inplementazio bat garatu eta dohainik utzi zuen, ospe handia lortuz denbora gutxiren buruan. Ondorengo bertsioak [[w:software jabedun|software jabedun]] gisa argitaratu zituen Ylönenek eta horrek eragina izan zuen 2006. urtean lan-talde batek proposatu zuen SSH berritu eta ireki baten proposamenean. Bertsio honek hainbat berrikuntza eta segurtasunean hobekuntzak ekarri zituen, baina ez zen bateragarria SSH originalarekin. Hori dela eta, SSH-2 izena jarri zioten eta hau da gaur egun gehien erabiltzen den bertsioa. Ordudanik Ylönenen bertsio originala SSH-1 bezala ezagutzen da. [[Fitxategi:Wikibook-diagram-SSH-forwarding-basic.png|500px|center]] == Arkitektura == SSH protokoloak [[w:bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] eredua erabiltzen du eta horrek urruneko gailuan SSH zerbitzari bat martxan egon beharra eskatzen du (normalean sshd bezala ezagutzen da prozesu hau eta modu lehenetsian TCP 22 [[w:sare ataka|portua]] erabiltzen du). Protokoloak [[w:kautotze|autentifikazio]] geruza bat definitzen du, eta honek bezeroa modu egokian identifikatzeko hainbat modu eskaintzen ditu: pasahitz bidez, [[w:kriptografia asimetriko|kriptografia asimetrikoan]] oinarrituta, OTP sistemen bidez... Pasahitzaren erabilera ohikoa izan arren, ez da seguruena, pasahitz egokiak erabili ezean hiztegi-erasoak ahalbidetzen direlako. Gaur egun gomendagarriagoa da gako asimetriko parea sortzea (SSH liburutegiek beraiek izan ohi dituzte horretarako tresnak) eta gako publikoa konektatuko garen gailuetan kopiatzea. Horrela, gako pribatua duten bezeroetatik bakarrik burutu ahalko da konexioa eta hiztegi-erasoak saihestuko dira. Autentifikazio geruzaz gain, SSH protokoloak konexio-geruza definitzen du. Geruza honetan kanal kontzeptua erabiltzen da, TCP konexio bera erabilita hainbat komunikazio kanal erabili ahal izateko. Honek aukera ematen du datuak eta kontrol informazioa (adibidez, bezeroaren leihoaren tamaina) kanal ezberdinak erabiliz bidaltzeko eta malgutasun handia ematen dio protokoloari. Horri esker, gaur egun erabilera ugari dituen protokoloa da SSH. == Erabilerak == SSH [[w:Unix-moduko|Unix-moduko]] sistema eragileetarako sortu bazen ere, gaur egun [[w:Microsoft Windows|Microsoft Windows]] sistema eragilerako inplementazioak ere badaude. Protokoloaren erabilera posibleak inplementazioen araberakoak dira, baina jarraian hainbat erabilera zerrendatzen dira: * Urruneko gailu batean komando interpretatzaile ([[w:shell (informatika)|shell]]) bat irekitzeko, hau da, sisteman saio bat hasteko. Erabilera hau izan zen protokoloa sortzeko arrazoi nagusia eta ''Telnet'' edo ''rlogin'' bezalako tresna ez seguruak ordezteko balio izan zuen. * Komando bat urruneko gailu batean exekutatzeko, ''rsh'' programa ordeztuz. * Fitxategiak bezero eta zerbitzariaren artean modu seguruan trukatzeko, ''sftp'' edo ''scp'' erabiliz. * Urruneko zerbitzari batera modu automatikoan eta pasahitzik erabili behar izan gabe konektatzeko (gako publikoko kriptografia erabiliz). * ''rsync'' tresnarekin konbinatuz babes-kopiak eta fitxategi sinkronizazioak modu eraginkor eta seguruan egiteko. * Gailu bateko portu bat modu garden eta seguruan beste gailu bateko portu batera bideratzeko. [[File:SSH protokoloa.jpg|500px|center|SSH erabilera]] == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} lgixcix8wjbsoi0ssb23vfkw1net8f8 0 7273 43594 43513 2026-06-30T15:15:18Z Maitenat 2727 43594 wikitext text/x-wiki == Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala == [[File:Java plataforma.jpg|thumb|Java plataforma]] '''[[w:Java (programazio-lengoaia)|Java]]''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze estatiko eta sendoa duena eta objektuetara orientatua, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioari jarraituz diseinatu zen: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=OpenJDK|argitaletxea=English Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-03-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenJDK&oldid=1343153979|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan. == Historia eta bilakaera == Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan, [[w:James Gosling|James Goslingek]] zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. [[w:World Wide Web|World Wide Web-aren]] eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen. Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: * '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren. * '''2010''': Oraclek Sun Microsystems-ek erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen. * '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API''). * '''2025''': Java 25 LTS kaleratu zen, sei hilean behingo bertsio-eredu erregularraren barruan.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Alderdi teknikoak eta arkitektura == [[Fitxategi:012914 1551 JavaBytecod1.png|thumb|Java Makina Birtualaren eskema (JVM)]] Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. Iturburu-kodea (<code>.java</code>) bytecode formatura (<code>.class</code>) konpilatzen da, eta ondoren JVMk exekutatzen du, interpretazioaren eta ''Just-In-Time'' (JIT) konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataformarekiko independentzia ahalbidetzen du, eta, gainera, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker. <syntaxhighlight lang="java"> // Adibide klasikoa Javan public class KaixoMundua { public static void main(String[] args) { System.out.println("Kaixo, mundua!"); } } </syntaxhighlight> Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da: * '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta memoria-kudeaketa seguruagoa eskainiz. * '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz. * '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA). * '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz<ref>Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. & Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.</ref>. * '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko. == Testu ebakia: Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Java informatikaren historian eragin handia izan duen programazio-lengoaietako bat da. Bere diseinuaren sendotasunak, plataforma anitzeko exekuzio-gaitasunak eta ekosistema zabalak aukera eman dute hamarkadetan zehar sistema kritikoak, enpresa-aplikazioak eta eskala handiko zerbitzuak garatzeko. Gaur egun ere software profesionalaren arloan gehien erabiltzen diren teknologietako bat da. Gainera, bere [[w:Datu-mota|tipatze]] zorrotzari esker, bereziki egokia da unibertsitateetan programazioa irakasteko.<ref>Deitel, H. & Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356</ref> Mugikorren arloan ere handia izan da Javaren eragina, urte luzez [[w:Android|Android]] aplikazioen garapenerako lengoaia nagusietako bat izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazioetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]]. Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute. Eboluzionatzeko gaitasuna, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupen luzearen oinarria da.<ref>Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.</ref> Java eragin handiko teknologietako bat izan da informatikaren historian, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 9pd6nh0d5fxwoeliqy67ky375pmxmjs 43595 43594 2026-06-30T15:18:20Z Maitenat 2727 43595 wikitext text/x-wiki == Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala == [[File:Java plataforma.jpg|thumb|Java plataforma]] '''[[w:Java (programazio-lengoaia)|Java]]''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze estatiko eta sendoa duena eta objektuetara orientatua, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioari jarraituz diseinatu zen: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=OpenJDK|argitaletxea=English Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-03-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenJDK&oldid=1343153979|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan. == Historia eta bilakaera == Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan, [[w:James Gosling|James Goslingek]] zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. [[w:World Wide Web|World Wide Web-aren]] eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen. Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: * '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren. * '''2010''': Oraclek Sun Microsystems-ek erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen. * '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API''). * '''2025''': Java 25 LTS kaleratu zen, sei hilean behingo bertsio-eredu erregularraren barruan.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Alderdi teknikoak eta arkitektura == [[File:Java Makina Birtualaren (JVM) eskema.jpg|thumb|Java Makina Birtualaren (JVM) eskema]] Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. Iturburu-kodea (<code>.java</code>) bytecode formatura (<code>.class</code>) konpilatzen da, eta ondoren JVMk exekutatzen du, interpretazioaren eta ''Just-In-Time'' (JIT) konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataformarekiko independentzia ahalbidetzen du, eta, gainera, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker. <syntaxhighlight lang="java"> // Adibide klasikoa Javan public class KaixoMundua { public static void main(String[] args) { System.out.println("Kaixo, mundua!"); } } </syntaxhighlight> Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da: * '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta memoria-kudeaketa seguruagoa eskainiz. * '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz. * '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA). * '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz<ref>Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. & Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.</ref>. * '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko. == Testu ebakia: Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Java informatikaren historian eragin handia izan duen programazio-lengoaietako bat da. Bere diseinuaren sendotasunak, plataforma anitzeko exekuzio-gaitasunak eta ekosistema zabalak aukera eman dute hamarkadetan zehar sistema kritikoak, enpresa-aplikazioak eta eskala handiko zerbitzuak garatzeko. Gaur egun ere software profesionalaren arloan gehien erabiltzen diren teknologietako bat da. Gainera, bere [[w:Datu-mota|tipatze]] zorrotzari esker, bereziki egokia da unibertsitateetan programazioa irakasteko.<ref>Deitel, H. & Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356</ref> Mugikorren arloan ere handia izan da Javaren eragina, urte luzez [[w:Android|Android]] aplikazioen garapenerako lengoaia nagusietako bat izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazioetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]]. Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute. Eboluzionatzeko gaitasuna, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupen luzearen oinarria da.<ref>Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.</ref> Java eragin handiko teknologietako bat izan da informatikaren historian, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} cjx4ct3kqtjsc0fg1h27dnc9onm9zeh 43596 43595 2026-06-30T15:20:00Z Maitenat 2727 43596 wikitext text/x-wiki == Java: programazio-lengoaia eta plataforma unibertsala == [[File:Java plataforma.jpg|thumb|Java plataforma]] '''[[w:Java (programazio-lengoaia)|Java]]''' goi-mailako programazio-lengoaia bat da, tipatze estatiko eta sendoa duena eta objektuetara orientatua, ''Write Once, Run Anywhere (WORA)'' printzipioari jarraituz diseinatu zen: behin idatzi eta edozein plataformatan exekutatu. Lengoaia bat izateaz haratago, Java ekosistema oso bat da, Java Makina birtuala ('''JVM''') eta liburutegi estandarra (''Java Class Library'') barne hartzen dituena; azken honek milaka osagai eta API eskaintzen dituelarik garapena errazteko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=OpenJDK|argitaletxea=English Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-03-12|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=OpenJDK&oldid=1343153979|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> Arkitektura honi esker, Java aplikazioak hainbat sistema eragile eta hardware-arkitektura desberdinetan exekuta daitezke, birkonpilaziorik gabe. Bere independentzia, egonkortasuna eta sendotasuna direla eta, estandar bihurtu da enpresa-garapenean, sistema banatuetan, aplikazio mugikorretan (Android) eta hodeiko konputazioan. == Historia eta bilakaera == Java 1991n sortu zen ''Sun Microsystems'' enpresan, [[w:James Gosling|James Goslingek]] zuzendutako ''Green Project'' delakoaren baitan. Hasiera batean ''Oak'' izena zuen, eta kontsumoko gailu elektronikoetarako bideratua zegoen. [[w:World Wide Web|World Wide Web-aren]] eztandarekin batera, proiektua sare-aplikazioetara birbideratu zen eta ''Java'' izena hartu zuen. Java 1.0 (1996) bertsioarekin batera, ''applets'' programak hedatu ziren, nabigatzaileetan exekutatzen zirenak. Mugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: * '''Java 5 (2004)''': generikoak eta anotazioak sartu ziren. * '''2010''': Oraclek Sun Microsystems-ek erosi zuen eta OpenJDK proiektu irekia sendotu zuen. * '''Java 8 (2014)''': programazio funtzionalerako jauzi handia (''lambda'' adierazpenak eta ''Stream API''). * '''2025''': Java 25 LTS kaleratu zen, sei hilean behingo bertsio-eredu erregularraren barruan.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Java Documentation|hizkuntza=en|url=https://docs.oracle.com/en/java/|aldizkaria=Oracle Help Center|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Alderdi teknikoak eta arkitektura == Javaren oinarria bere exekuzio-eredu mailakatua da. [[File:Java Makina Birtualaren (JVM) eskema.jpg|thumb|Java Makina Birtualaren (JVM) eskema]]Iturburu-kodea (<code>.java</code>) bytecode formatura (<code>.class</code>) konpilatzen da, eta ondoren JVMk exekutatzen du, interpretazioaren eta ''Just-In-Time'' (JIT) konpilazioaren bidez. Diseinu honek plataformarekiko independentzia ahalbidetzen du, eta, gainera, errendimendu lehiakorra lortzen du optimizazio dinamikoari esker. <syntaxhighlight lang="java"> // Adibide klasikoa Javan public class KaixoMundua { public static void main(String[] args) { System.out.println("Kaixo, mundua!"); } } </syntaxhighlight> Java-ren sendotasuna hainbat elementutan oinarritzen da: * '''Memoria kudeaketa automatikoa''': ''garbage collector'' mekanismoak objektuen bizi-zikloa kudeatzen du, garatzaileari memoria eskuz askatzeko beharra kenduz eta memoria-kudeaketa seguruagoa eskainiz. * '''Tipatze sendoa eta egiaztapena''': konpilazioan eta exekuzioan egiaztapen zorrotzak egiten dira, kodearen fidagarritasuna handituz. * '''Segurtasuna''': JVMk exekuzio-ingurune isolatua eskaintzen du (''sandbox''), eta kriptografia, sinadura digitala eta ziurtagiri digitalen kudeaketarako APIak integratzen ditu (KeyStore, JCA). * '''Programazio-lengoaia eta API diseinua''': objektuetara orientazio klasikoaz gain, Java 8tik aurrera programazio funtzionaleko kontzeptuak gehitu dira (''lambda'' adierazpenak, ''streams''), estilo adierazkorragoa ahalbidetuz<ref>Gosling, J., Joy, B., Steele, G., Bracha, G. & Buckley, A. (2014). The Java Language Specification. Java SE 8 Edition. Oracle / Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-390069-9.</ref>. * '''Ekosistema profesionala''': garapen-ingurune estandarizatuak (Maven, Gradle), ''framework'' korporatiboak (Spring Boot) eta datu-baseekin integrazioa (Hibernate, ORM) funtsezkoak dira eskala handiko aplikazioak eraikitzeko. == Testu ebakia: Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Java informatikaren historian eragin handia izan duen programazio-lengoaietako bat da. Bere diseinuaren sendotasunak, plataforma anitzeko exekuzio-gaitasunak eta ekosistema zabalak aukera eman dute hamarkadetan zehar sistema kritikoak, enpresa-aplikazioak eta eskala handiko zerbitzuak garatzeko. Gaur egun ere software profesionalaren arloan gehien erabiltzen diren teknologietako bat da. Gainera, bere [[w:Datu-mota|tipatze]] zorrotzari esker, bereziki egokia da unibertsitateetan programazioa irakasteko.<ref>Deitel, H. & Deitel, P. (2017). Java: How to Program (Early Objects) (11th ed.). Pearson. ISBN: 978-0134743356</ref> Mugikorren arloan ere handia izan da Javaren eragina, urte luzez [[w:Android|Android]] aplikazioen garapenerako lengoaia nagusietako bat izan baita, eta oraindik ere zeregin garrantzitsua du enpresa-aplikazioetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]]. Etorkizunari begira, Java etengabe egokitzen ari da. '''GraalVM''' bezalako teknologiek aukera ematen dute aplikazioak exekutagarri natibo bihurtzeko, hasiera-denborak murriztuz —bereziki garrantzitsua hodeiko konputazioan eta ''serverless'' inguruneetan—. Bestalde, '''hari arinak''' (''virtual threads'', Java 21) berrikuntza garrantzitsua dira, milioika ataza paralelo modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen baitute. Eboluzionatzeko gaitasuna, atzerako bateragarritasuna mantenduz, Java-ren iraupen luzearen oinarria da.<ref>Bloch, J. (2018). Effective Java (3rd ed.). Addison-Wesley. ISBN: 978-0-13-468599-1.</ref> Java eragin handiko teknologietako bat izan da informatikaren historian, eta oraindik ere oinarrizko plataforma da sistema moderno eta eskalagarriak eraikitzeko. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} izsucw6k054bb7k2q2qfh142h4o2cku 0 7275 43601 43569 2026-06-30T15:42:56Z Maitenat 2727 43601 wikitext text/x-wiki '''DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen''' Euskararen erabilerak unibertsitate-ikasketetan, EHUn, eboluzio oso desberdina izan du zentroen arabera. Gipuzkoako campusaren kasuan, eta zientzia/teknologiaren arloan, aitzindariak izan ziren Kimika eta Informatika Fakultateak. Informatika Fakultatearen kasua deigarria da. Urte gutxi sortu zenetik, 1980ko hamarkadan hazkunde handia izan zuen, ikasle asko matrikulatu baitzen ikasketa berriak egiteko (ez zegoen beste zentrorik EHUn ezta inguruko unibertsitateetan ere). Hori ez zen oztopoa izan, ordea, irakasle askoren euskaltzaletasuna praktikan jartzeko. Bi izen aipatu behar dira, [[w:Kepa Sarasola|Kepa Sarasola]] eta [[w:Iñaki Alegria|Iñaki Alegria]], haien kemenez eta hainbat irakasleren babesarekin abiatu baitzen euskarazko taldea fakultatean. Eta lagun asko bultzatu zuten gero lantegi horretan sartzeko. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak,  eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Urteak igaro dira, eta gaurko egoera arras desberdina da: ikasketak euskaraz egin daitezke, terminologia finkatuta dago (termino eta kontzeptu berriak etengabe sortzen badira ere), liburu asko daude, irakaskuntza-material denetarikoak erabil daitezke... Eta euskara aukeratzen duen ikasleen kopurua asko emendatu da. Euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. == Euskarazko irakaskuntza == Euskarazko irakaskuntza urte gutxitan garatu zen, '''Lizentziaturan'''. Hona hemen datu eta data batzuk.<ref>[http://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara Informatika euskalduntzen] Informatika fakultateko webgunean</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Euskararen eboluzioa Informatika Fakultatean|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Euskararen+eboluzioa.pdf/c58061ab-cfa1-4833-9b65-eaf6bdab33e2?t=1507280733000}}</ref> * '''1984-1985''' Lehen aldiz eskaini ziren 1. mailako bi ikasgai euskaraz: Informatika I (Iñaki Alegria) eta Programazioa (Kepa Sarasola). Bi urte geroago, irakasle berriak —[[w:Olatz Arregi|Olatz Arregi]], [[w:Txelo Ruiz Vazquez|Txelo Ruiz]], [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] eta Guadalupe Gutiérrez— kontratatu ziren 1. mailako ikasgai guztiak euskaraz emateko. Gehiago etorriko ziren hurrengo urteetan, eta, garrantzitsuago, dagoeneko fakultatean zeuden hainbat irakasle animatu ziren 2. eta 3. mailako ikasgaiak euskaraz prestatzera eta irakastera. * 1988-1989 3. mailako bi ikasgai eskaini ziren euskaraz; guztira, 11 ikasgai. Ikasturte honetatik aurrera Euskara Teknikoa I eskainiko da hautazko moduan (eta Euskara Teknikoa II hurrengo urtean). Urte horretan hasitako ikasle batek ikasketen % 60 egin ahal izan zuen euskaraz. * '''1992-1993''' Zortzi urte igaro dira eta 1. ziklo osoa, 16 ikasgai, eskaini zen lehen aldiz euskaraz. * '''1994-1995''' Ikasketa-plana aldatu zen: hemendik aurrera '''Ingeniaritza''' bat izango da. Plan berriaren diseinuak bermatu zuen euskararen erabilera ikasmaila eta alor guztietan. * 1998-1999 Ingeniaritza zabaldu zen maila guztietara, gaztelaniaz eta euskaraz (ikasgai batzuk ingelesez ere bai). Bitartean, lizentziaturaren 4. eta 5. mailetan, euskarazko ikasgaiak ere eskaini ziren lehen aldiz: lizentziaturan hasi ziren azkeneko ikasleek karreraren % 80 baino gehiago euskaraz egin ahal izan zuten. Derrigorrezko ikasgai guztiaz gain, hautazko ikasgai asko euskaraz eskaini ziren dagoeneko. Ideia bat izateko, 2001-2002 urtean 148 hautazko kreditu eskaini ziren euskaraz; ingeniaritza osatzeko, 57 kreditu behar ziren (gehi aukera askeko beste 33 kreditu).<ref>{{Erreferentzia|izena=Mikel|abizena=Basabe|urtea=2000-06-14|izenburua=Euskarak etorkizun oparoa du informatikaren alorrean.|argitaletxea=berria.eus|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/hemeroteka/egunkaria/?zbilatu=%22kepa+sarasola%22&h_u=1990&h_h=12&h_e=06&b_u=2003&b_h=02&b_e=20&bilatu=Bilatu&orridata=20000614&ikusi=059|aldizkaria=Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka.|sartze-data=2020-10-05}}</ref> 14 urtetan egin zen bidaia (ia) osoa. Nondik gentozen eta zein zailtasun zeuden aurrean ikusita, uste dugu arrakasta baten historia dela. Eta ez da hori guztia: 2000-2001 urtean, hiru urteko Ingeniaritza Teknikoa eskaini zen Fakultatean, euskaraz ere, noski. Tartean, hainbat irakaslek doktore-tesiak egin zituzten, liburuak, apunteak, laborategiko materialak eta abar argitaratu, arloko hiztegia osatu, programak eta aplikazioak garatu, irakasleak trebatu, ikerkuntza... Arlo guztietan lan egin zen euskaraz. Aldaketa gehiago izan dira handik hona. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesuaren ondorioz, 4 urteko '''Informatika Ingeniaritzako''' '''Gradua''' sortu zen. Eta 2020-2021 ikasturtetik aurrera, beste gradu bat: '''Adimen Artifizialeko Gradua'''. Dagoeneko, ikasle gehienak euskaraz prestatzen dira. Eta graduekin batera, '''Masterrak''' zabaldu ziren. Horietako bat, Informatika Ingeniaritzako Master profesionala (IIM), euskaraz ere eskaini zen, bai eta Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua (HAP) masterra ere, euskaraz (eta ingelesez), [[w:Ixa taldea|Ixa ikerketa-taldearen]] eskutik. Masterretan ikasle kopuruak txikiak dira (10-30), ingelesaren presentzia handia da, eta zaila da euskararen presentzia ziurtatzea, baina hor ere aukerak izan genituen euskaraz aritzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=|urtea=2015|izenburua=Eskaintzen ditugun masterrak eta itzulpengintzako graduondokoa – Hizkuntza-teknologiak|argitaletxea=Ixa Taldea|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.unibertsitatea.net/blogak/ixa/2015/07/08/eskaintzen-ditugun-masterrak-eta-itzulpengintzako-graduondokoa/|sartze-data=2019-03-09}}</ref> Hurrengo grafikoak bidaia osoa laburbiltzen du. [[File:Euskal ikasleen portzentaia.jpg|thumb|400x400px|Ikasleek euskaraz egin ahal izan duten ikasketen ehunekoa, hasi ziren urtearen arabera.]] == Ikasleak == 1984-1985eko ikasturtean, hasieran, lehen mailako 375 ikasleetatik 35 inguru izan ziren euskara taldean; beraz, % 8-10 edo (datu zahar zehatzak zailak dira lortzen, eta, beraz, hurbilpen gisa hartu behar dira). Kopuru hori handituz joan da nabarmen, nahiz hazkundea gorabeheratsua izan bada ere. Grafiko honetan euskara aukeratu duten ikasleen kopuruaren eboluzioa ageri da, 2025-2026 ikasturtea arte. [[File:DIF euskara lerroa 1mailan 1984-2026.png|erdian|thumb|400x400px|Euskara aukeratu duten ikasle guztien ehunekoak (1. mailan)]] [[w:Eustat|Eustatek]] argitaratzen dituen datuen arabera, 2025-2026 ikasturtean, Gipuzkoako ikasleen % 82 euskaraz egiten ari da batxilergoa (eta % 68 EAE osoa kontuan hartuta). Fakultatean, % 60k inguruan aukeratu du euskara azken urteetan (gorabehera askorekin); beraz, espero da kopuru hori igotzen jarraitzea hurrengo urteetan. == Irakasleak == Irakasle gutxi zegoen hasieran fakultatean, baina eskaera gero eta handiagoari aurre egin ahal izateko, lagun asko kontratatu behar izan ziren oso denbora gutxian, informatikariekin batera fisikariak, matematikariak, eta abar. Euskara ez zen baldintza bat. Baina, euskara taldea abian jarri zela, euskarazko profila zuten lehengo plazak lortu ziren. Eta horrekin batera, zenbait liberazio izan ziren irakasleen euskara maila eta praktika hobetzeko, EGA tituluak lortzeko, eta abar.. Hasieran, 1984an, irakasleen % 20 edo euskaraz ari ziren; ingeniaritza abian jarri zenean, 1994an, % 40; eta Gradua hasi zenean, % 55 edo. Egoera gaur oso bestelakoa da. Kontratatzen diren irakasle berriak, salbuespenak salbuespen, euskaldunak dira, eta dagoeneko irakasleen % 85 edo euskalduna da, eta laster, klaustro (ia) osoa euskalduna izango da. == Irakaskuntzarako Materialak == Urte hauetan, oinarrizko bibliografia euskaraz osatu da: hiztegiak sortu dira, nazioarteko erreferentzia-liburuak itzuli dira, eta hainbat eta hainbat testu eta eskuliburu sortu dira gai askotarikoaz: programazio-metodologia, -ariketak eta [[w:Programazio-lengoaia|-lengoaiak]] ([[w:Ada (programazio-lengoaia)|ADA]], [[w:C (programazio lengoaia)|C]], [[w:Python (informatika)|Python]], [[w:Lisp|LISP]]...), [[w:Datu-base|datu-baseak]], konputagailuen arkitektura, sistema digitalak, zirkuitu elektriko eta elektronikoak, sistema eragileak, robotika, matematikak, konputagailu-sareak, sistemen eta sareen administrazioa, [[w:makina-lengoaia|makina-lengoaia]], konputagailu bidezko grafikoak, [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamendua]], arloko hiztegiak...<ref name=":10">{{Erreferentzia|izenburua=Euskara - Informatika Fakultatea - UPV/EHU|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara|aldizkaria=Informatika Fakultatea|sartze-data=2023-07-30}}</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Irakasleen liburugintza Informatika Fakultatean (pdf ,556,50 Kb)|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Irakasleen+liburugintza.pdf/b9b54816-c38b-4ce8-b707-e13d099c2646?t=1507287131000}}</ref> Ikasgai gehienetan apunte oso landuak daude, ariketa eta laborategiko praktiketarako hainbat material sortu da, webeko ikastaroak prestatu dira, eta abar. Ezerezetik abiatu ginen, baina oparoa da gaurko egoera. Dena den, kontuan hartu behar da liburu eta material berriak deabruzko abailaz sortzen (eta hiltzen) direla, gehien bat ingelesez, eta oso zaila dela erritmo horri eustea. Are gehiago, azken urteetako joera indartsua da: ikasleek gero eta gutxiago erabiltzen dute liburu-formatua. Eta horretan gaude fakultatean ere: euskarazko materialak [[w:Kategoria:Informatika|Wikipedian]], [http://Kategoria:Informatika wikiliburutan], bideotutorialetan eta beste hainbat euskarri digitaletan ere daude eskuragarri. == Ikerkuntza == Fakultateko irakaskuntzan euskarak izandako eboluzioa azaldu dugu, eta merezi du aipatzea, labur, euskararen presentzia ikerketan ere. Ikerketaren emaitzak munduan azaltzeko hizkuntza globalizatua ingelesa izanagatik, horrek ez du galarazten, inondik inora, taldeen barne lana eta ekoizpena euskaraz ere egitea eta zabaltzea. Hainbat ikerketa-talde daude fakultatean, eta irakasleak euskaldunak diren neurrian, euskaraz ere lan egiten dute. Azpimarratu behar da Ixa taldea, gaur HiTZ zentroan integratuta, hizkuntzaren prozesamenduan lan egiten duena. Ikerketaren eta goi-mailako formazioaren emaitza ezagunetako bat doktore-tesiak dira. Eremu ia berria zen euskararako, baina hor ere arrastoa utzi dugu. Kepa Sarasola irakasleak, sortu berria zen Ixa taldeko kideak, defendatu zuen fakultateko aurreneko doktore-tesia euskaraz, 1988an. Urteak joan urteak etorri, dagoeneko hainbat eta hainbat doktore-tesi egin dira euskaraz. Azken urteetan, eta nazioarteko tesiak orokortu diren neurrian, ingelesa guztiz nagusitu da tesietan, baina ohiko da euskara eta ingelesa batera erabiltzea, atal desberdinetan, tesiak idazterakoan. Beraz, beste hainbat tesitan ere, euskarak badu presentzia nabarmena. Euskararekin erlazionatutako produktu asko egin dira fakultatean: testuen zuzentzaile automatikoak hasieran, eta adimen artifizialaz lagundutako itzultzaileak, bilatzaileak eta abar gaur egun. Produkzio zientifikoa zabala da eremu horietan. == Fakultateko administrazioa eta gobernua == [[File:DIF Bikain ziurtagiria 2016.png|thumb|Donostiako Informatika Fakultateak 2016an jaso zuen Bikain ziurtagiria]]Azken aipamen bat fakultatearen funtzionamendu orokorrari buruz. Dekanotzak eta Fakultate Batzarrak euskara dute lan-hizkuntza gaur egun. Idazkaritzako, ate-zaintzako eta informatika-zerbitzuetako langileak ere euskaldunak dira. Horren guztiaren isla, fakultateak lortu zuen, 2016 urtean, Bikain agiria, euskararen kalitate-ziurtagiria. Euskararen erabilera enpresa-munduan aztertzen duen ekimena unibertsitatera zabaldu da aurreneko aldiz, eta gure ibilbidea eta egoera saritu dituzte.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=Eusko Jaurlaritza|urtea=2016|izenburua=Aitortzak. 2016an Bikain Ziurtagiria lortu zuten erakundeen zerrenda.|argitaletxea=Eusko Jaurlaritza.|hizkuntza=eu|data=2018-02-01|url=https://www.euskadi.eus/informazioa/bikain-aitortzak/web01-a2bikain/eu/|aldizkaria=www.euskadi.eus|sartze-data=2022-08-13}}</ref> Unibertsitatean ziurtagiri hori lortu zuen lehen fakultatea izan zen EHUko Informatika Fakultatea.<ref>{{Erreferentzia|izena=Gotzon|abizena=Aranburu|izenburua=Informatika fakultatea|hizkuntza=eu|data=2017-01-24|url=https://www.naiz.eus/eu/gaiak/noticia/20170124/informatika-fakultatea-euskaraz-bikain-eskuratu-duen-lehen-unibertsitatea|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2026-05-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Kepa|abizena=Sarasola|izenburua=1.000 informatikari euskaldun Bikain|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/5102295/023/003/2016-12-20/1000-informatikari-euskaldun-bikain.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2022-08-13}}</ref> == Etorkizuna == Euskara Informatika Fakultateko hizkuntza da, arlo guztietan. Eta hala izango da etorkizunean ere. Unibertsitatera sartzen diren ikasleak ohituta daude euskaraz aritzen, eta goranzko joera dago euskarazko ikasketak hautatzeko. Euskarazko irakaskuntzarekin hasi ginenetik, 1.500 profesional baino gehiago formatu ditugu euskaraz informatikaren maila guztietan, gizarteko arlo guztietara euskara eraman dutenak: irakaskuntzara, administraziora, enpresetara, ikerketa-zentroetara...., hemen eta munduan zehar ere. Eta hurrengo 50 urteetan? Informatikaren etorkizuna aurreikusten ia ezinezkoa da, noski, baina euskara ondo errotuta dago fakultatearen bizitzan. Ikasle gehiago formatuko dira euskaraz, hizkuntzaren kalitatea hobetuko da, erabilera areagotuko da, ikasgai eta proiektu berriak sortuko dira… Ilusioa, kapazitatea eta gogoa ez zaizkigu faltako! == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda|2}} 3gm0zdtj1vrytsz91lfhjc4zcva207j 43602 43601 2026-06-30T15:47:14Z Maitenat 2727 43602 wikitext text/x-wiki '''DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen''' Euskararen erabilerak unibertsitate-ikasketetan, EHUn, eboluzio oso desberdina izan du zentroen arabera. Gipuzkoako campusaren kasuan, eta zientzia/teknologiaren arloan, aitzindariak izan ziren Kimika eta Informatika Fakultateak. Informatika Fakultatearen kasua deigarria da. Urte gutxi sortu zenetik, 1980ko hamarkadan hazkunde handia izan zuen, ikasle asko matrikulatu baitzen ikasketa berriak egiteko (ez zegoen beste zentrorik EHUn ezta inguruko unibertsitateetan ere). Hori ez zen oztopoa izan, ordea, irakasle askoren euskaltzaletasuna praktikan jartzeko. Bi izen aipatu behar dira, [[w:Kepa Sarasola|Kepa Sarasola]] eta [[w:Iñaki Alegria|Iñaki Alegria]], haien kemenez eta hainbat irakasleren babesarekin abiatu baitzen euskarazko taldea fakultatean. Eta lagun asko bultzatu zuten gero lantegi horretan sartzeko. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak,  eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Urteak igaro dira, eta gaurko egoera arras desberdina da: ikasketak euskaraz egin daitezke, terminologia finkatuta dago (termino eta kontzeptu berriak etengabe sortzen badira ere), liburu asko daude, irakaskuntza-material denetarikoak erabil daitezke... Eta euskara aukeratzen duen ikasleen kopurua asko emendatu da. Euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. == Euskarazko irakaskuntza == Euskarazko irakaskuntza urte gutxitan garatu zen, '''Lizentziaturan'''. Hona hemen datu eta data batzuk.<ref>[http://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara Informatika euskalduntzen] Informatika fakultateko webgunean</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Euskararen eboluzioa Informatika Fakultatean|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Euskararen+eboluzioa.pdf/c58061ab-cfa1-4833-9b65-eaf6bdab33e2?t=1507280733000}}</ref> * '''1984-1985''' Lehen aldiz eskaini ziren 1. mailako bi ikasgai euskaraz: Informatika I (Iñaki Alegria) eta Programazioa (Kepa Sarasola). Bi urte geroago, irakasle berriak —[[w:Olatz Arregi|Olatz Arregi]], [[w:Txelo Ruiz Vazquez|Txelo Ruiz]], [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] eta Guadalupe Gutiérrez— kontratatu ziren 1. mailako ikasgai guztiak euskaraz emateko. Gehiago etorriko ziren hurrengo urteetan, eta, garrantzitsuago, dagoeneko fakultatean zeuden hainbat irakasle animatu ziren 2. eta 3. mailako ikasgaiak euskaraz prestatzera eta irakastera. * 1988-1989 3. mailako bi ikasgai eskaini ziren euskaraz; guztira, 11 ikasgai. Ikasturte honetatik aurrera Euskara Teknikoa I eskainiko da hautazko moduan (eta Euskara Teknikoa II hurrengo urtean). Urte horretan hasitako ikasle batek ikasketen % 60 egin ahal izan zuen euskaraz. * '''1992-1993''' Zortzi urte igaro dira eta 1. ziklo osoa, 16 ikasgai, eskaini zen lehen aldiz euskaraz. * '''1994-1995''' Ikasketa-plana aldatu zen: hemendik aurrera '''Ingeniaritza''' bat izango da. Plan berriaren diseinuak bermatu zuen euskararen erabilera ikasmaila eta alor guztietan. * 1998-1999 Ingeniaritza zabaldu zen maila guztietara, gaztelaniaz eta euskaraz (ikasgai batzuk ingelesez ere bai). Bitartean, lizentziaturaren 4. eta 5. mailetan, euskarazko ikasgaiak ere eskaini ziren lehen aldiz: lizentziaturan hasi ziren azkeneko ikasleek karreraren % 80 baino gehiago euskaraz egin ahal izan zuten. Derrigorrezko ikasgai guztiaz gain, hautazko ikasgai asko euskaraz eskaini ziren dagoeneko. Ideia bat izateko, 2001-2002 urtean 148 hautazko kreditu eskaini ziren euskaraz; ingeniaritza osatzeko, 57 kreditu behar ziren (gehi aukera askeko beste 33 kreditu).<ref>{{Erreferentzia|izena=Mikel|abizena=Basabe|urtea=2000-06-14|izenburua=Euskarak etorkizun oparoa du informatikaren alorrean.|argitaletxea=berria.eus|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/hemeroteka/egunkaria/?zbilatu=%22kepa+sarasola%22&h_u=1990&h_h=12&h_e=06&b_u=2003&b_h=02&b_e=20&bilatu=Bilatu&orridata=20000614&ikusi=059|aldizkaria=Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka.|sartze-data=2020-10-05}}</ref> 14 urtetan egin zen bidaia (ia) osoa. Nondik gentozen eta zein zailtasun zeuden aurrean ikusita, uste dugu arrakasta baten historia dela. Eta ez da hori guztia: 2000-2001 urtean, hiru urteko Ingeniaritza Teknikoa eskaini zen Fakultatean, euskaraz ere, noski. Tartean, hainbat irakaslek doktore-tesiak egin zituzten, liburuak, apunteak, laborategiko materialak eta abar argitaratu, arloko hiztegia osatu, programak eta aplikazioak garatu, irakasleak trebatu, ikerkuntza... Arlo guztietan lan egin zen euskaraz. Aldaketa gehiago izan dira handik hona. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesuaren ondorioz, 4 urteko '''Informatika Ingeniaritzako''' '''Gradua''' sortu zen. Eta 2020-2021 ikasturtetik aurrera, beste gradu bat: '''Adimen Artifizialeko Gradua'''. Dagoeneko, ikasle gehienak euskaraz prestatzen dira. Eta graduekin batera, '''Masterrak''' zabaldu ziren. Horietako bat, Informatika Ingeniaritzako Master profesionala (IIM), euskaraz ere eskaini zen, bai eta Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua (HAP) masterra ere, euskaraz (eta ingelesez), [[w:Ixa taldea|Ixa ikerketa-taldearen]] eskutik. Masterretan ikasle kopuruak txikiak dira (10-30), ingelesaren presentzia handia da, eta zaila da euskararen presentzia ziurtatzea, baina hor ere aukerak izan genituen euskaraz aritzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=|urtea=2015|izenburua=Eskaintzen ditugun masterrak eta itzulpengintzako graduondokoa – Hizkuntza-teknologiak|argitaletxea=Ixa Taldea|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.unibertsitatea.net/blogak/ixa/2015/07/08/eskaintzen-ditugun-masterrak-eta-itzulpengintzako-graduondokoa/|sartze-data=2019-03-09}}</ref> Hurrengo grafikoak bidaia osoa laburbiltzen du. [[File:Euskal ikasleen portzentaia.jpg|thumb|400x400px|Ikasleek euskaraz egin ahal izan duten ikasketen ehunekoa, hasi ziren urtearen arabera.]] == Ikasleak == 1984-1985eko ikasturtean, hasieran, lehen mailako 375 ikasleetatik 35 inguru izan ziren euskara taldean; beraz, % 8-10 edo (datu zahar zehatzak zailak dira lortzen, eta, beraz, hurbilpen gisa hartu behar dira). Kopuru hori handituz joan da nabarmen, nahiz hazkundea gorabeheratsua izan bada ere. Grafiko honetan euskara aukeratu duten ikasleen kopuruaren eboluzioa ageri da, 2025-2026 ikasturtea arte. [[File:DIF euskara 1mailan 84-26.jpg|thumb|400x400px|Euskara aukeratu duten ikasle guztien ehunekoak (1. mailan)]] [[w:Eustat|Eustatek]] argitaratzen dituen datuen arabera, 2025-2026 ikasturtean, Gipuzkoako ikasleen % 82 euskaraz egiten ari da batxilergoa (eta % 68 EAE osoa kontuan hartuta). Fakultatean, % 60k inguruan aukeratu du euskara azken urteetan (gorabehera askorekin); beraz, espero da kopuru hori igotzen jarraitzea hurrengo urteetan. == Irakasleak == Irakasle gutxi zegoen hasieran fakultatean, baina eskaera gero eta handiagoari aurre egin ahal izateko, lagun asko kontratatu behar izan ziren oso denbora gutxian, informatikariekin batera fisikariak, matematikariak, eta abar. Euskara ez zen baldintza bat. Baina, euskara taldea abian jarri zela, euskarazko profila zuten lehengo plazak lortu ziren. Eta horrekin batera, zenbait liberazio izan ziren irakasleen euskara maila eta praktika hobetzeko, EGA tituluak lortzeko, eta abar.. Hasieran, 1984an, irakasleen % 20 edo euskaraz ari ziren; ingeniaritza abian jarri zenean, 1994an, % 40; eta Gradua hasi zenean, % 55 edo. Egoera gaur oso bestelakoa da. Kontratatzen diren irakasle berriak, salbuespenak salbuespen, euskaldunak dira, eta dagoeneko irakasleen % 85 edo euskalduna da, eta laster, klaustro (ia) osoa euskalduna izango da. == Irakaskuntzarako Materialak == Urte hauetan, oinarrizko bibliografia euskaraz osatu da: hiztegiak sortu dira, nazioarteko erreferentzia-liburuak itzuli dira, eta hainbat eta hainbat testu eta eskuliburu sortu dira gai askotarikoaz: programazio-metodologia, -ariketak eta [[w:Programazio-lengoaia|-lengoaiak]] ([[w:Ada (programazio-lengoaia)|ADA]], [[w:C (programazio lengoaia)|C]], [[w:Python (informatika)|Python]], [[w:Lisp|LISP]]...), [[w:Datu-base|datu-baseak]], konputagailuen arkitektura, sistema digitalak, zirkuitu elektriko eta elektronikoak, sistema eragileak, robotika, matematikak, konputagailu-sareak, sistemen eta sareen administrazioa, [[w:makina-lengoaia|makina-lengoaia]], konputagailu bidezko grafikoak, [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamendua]], arloko hiztegiak...<ref name=":10">{{Erreferentzia|izenburua=Euskara - Informatika Fakultatea - UPV/EHU|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara|aldizkaria=Informatika Fakultatea|sartze-data=2023-07-30}}</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Irakasleen liburugintza Informatika Fakultatean (pdf ,556,50 Kb)|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Irakasleen+liburugintza.pdf/b9b54816-c38b-4ce8-b707-e13d099c2646?t=1507287131000}}</ref> Ikasgai gehienetan apunte oso landuak daude, ariketa eta laborategiko praktiketarako hainbat material sortu da, webeko ikastaroak prestatu dira, eta abar. Ezerezetik abiatu ginen, baina oparoa da gaurko egoera. Dena den, kontuan hartu behar da liburu eta material berriak deabruzko abailaz sortzen (eta hiltzen) direla, gehien bat ingelesez, eta oso zaila dela erritmo horri eustea. Are gehiago, azken urteetako joera indartsua da: ikasleek gero eta gutxiago erabiltzen dute liburu-formatua. Eta horretan gaude fakultatean ere: euskarazko materialak [[w:Kategoria:Informatika|Wikipedian]], [http://Kategoria:Informatika wikiliburutan], bideotutorialetan eta beste hainbat euskarri digitaletan ere daude eskuragarri. == Ikerkuntza == Fakultateko irakaskuntzan euskarak izandako eboluzioa azaldu dugu, eta merezi du aipatzea, labur, euskararen presentzia ikerketan ere. Ikerketaren emaitzak munduan azaltzeko hizkuntza globalizatua ingelesa izanagatik, horrek ez du galarazten, inondik inora, taldeen barne lana eta ekoizpena euskaraz ere egitea eta zabaltzea. Hainbat ikerketa-talde daude fakultatean, eta irakasleak euskaldunak diren neurrian, euskaraz ere lan egiten dute. Azpimarratu behar da Ixa taldea, gaur HiTZ zentroan integratuta, hizkuntzaren prozesamenduan lan egiten duena. Ikerketaren eta goi-mailako formazioaren emaitza ezagunetako bat doktore-tesiak dira. Eremu ia berria zen euskararako, baina hor ere arrastoa utzi dugu. Kepa Sarasola irakasleak, sortu berria zen Ixa taldeko kideak, defendatu zuen fakultateko aurreneko doktore-tesia euskaraz, 1988an. Urteak joan urteak etorri, dagoeneko hainbat eta hainbat doktore-tesi egin dira euskaraz. Azken urteetan, eta nazioarteko tesiak orokortu diren neurrian, ingelesa guztiz nagusitu da tesietan, baina ohiko da euskara eta ingelesa batera erabiltzea, atal desberdinetan, tesiak idazterakoan. Beraz, beste hainbat tesitan ere, euskarak badu presentzia nabarmena. Euskararekin erlazionatutako produktu asko egin dira fakultatean: testuen zuzentzaile automatikoak hasieran, eta adimen artifizialaz lagundutako itzultzaileak, bilatzaileak eta abar gaur egun. Produkzio zientifikoa zabala da eremu horietan. == Fakultateko administrazioa eta gobernua == [[File:DIF Bikain ziurtagiria 2016.png|thumb|Donostiako Informatika Fakultateak 2016an jaso zuen Bikain ziurtagiria]]Azken aipamen bat fakultatearen funtzionamendu orokorrari buruz. Dekanotzak eta Fakultate Batzarrak euskara dute lan-hizkuntza gaur egun. Idazkaritzako, ate-zaintzako eta informatika-zerbitzuetako langileak ere euskaldunak dira. Horren guztiaren isla, fakultateak lortu zuen, 2016 urtean, Bikain agiria, euskararen kalitate-ziurtagiria. Euskararen erabilera enpresa-munduan aztertzen duen ekimena unibertsitatera zabaldu da aurreneko aldiz, eta gure ibilbidea eta egoera saritu dituzte.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=Eusko Jaurlaritza|urtea=2016|izenburua=Aitortzak. 2016an Bikain Ziurtagiria lortu zuten erakundeen zerrenda.|argitaletxea=Eusko Jaurlaritza.|hizkuntza=eu|data=2018-02-01|url=https://www.euskadi.eus/informazioa/bikain-aitortzak/web01-a2bikain/eu/|aldizkaria=www.euskadi.eus|sartze-data=2022-08-13}}</ref> Unibertsitatean ziurtagiri hori lortu zuen lehen fakultatea izan zen EHUko Informatika Fakultatea.<ref>{{Erreferentzia|izena=Gotzon|abizena=Aranburu|izenburua=Informatika fakultatea|hizkuntza=eu|data=2017-01-24|url=https://www.naiz.eus/eu/gaiak/noticia/20170124/informatika-fakultatea-euskaraz-bikain-eskuratu-duen-lehen-unibertsitatea|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2026-05-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Kepa|abizena=Sarasola|izenburua=1.000 informatikari euskaldun Bikain|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/5102295/023/003/2016-12-20/1000-informatikari-euskaldun-bikain.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2022-08-13}}</ref> == Etorkizuna == Euskara Informatika Fakultateko hizkuntza da, arlo guztietan. Eta hala izango da etorkizunean ere. Unibertsitatera sartzen diren ikasleak ohituta daude euskaraz aritzen, eta goranzko joera dago euskarazko ikasketak hautatzeko. Euskarazko irakaskuntzarekin hasi ginenetik, 1.500 profesional baino gehiago formatu ditugu euskaraz informatikaren maila guztietan, gizarteko arlo guztietara euskara eraman dutenak: irakaskuntzara, administraziora, enpresetara, ikerketa-zentroetara...., hemen eta munduan zehar ere. Eta hurrengo 50 urteetan? Informatikaren etorkizuna aurreikusten ia ezinezkoa da, noski, baina euskara ondo errotuta dago fakultatearen bizitzan. Ikasle gehiago formatuko dira euskaraz, hizkuntzaren kalitatea hobetuko da, erabilera areagotuko da, ikasgai eta proiektu berriak sortuko dira… Ilusioa, kapazitatea eta gogoa ez zaizkigu faltako! == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda|2}} suu8zimtczrj1m1qz13aoz1fhzwl3nn 43603 43602 2026-06-30T15:49:01Z Maitenat 2727 43603 wikitext text/x-wiki '''DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen''' Euskararen erabilerak unibertsitate-ikasketetan, EHUn, eboluzio oso desberdina izan du zentroen arabera. Gipuzkoako campusaren kasuan, eta zientzia/teknologiaren arloan, aitzindariak izan ziren Kimika eta Informatika Fakultateak. Informatika Fakultatearen kasua deigarria da. Urte gutxi sortu zenetik, 1980ko hamarkadan hazkunde handia izan zuen, ikasle asko matrikulatu baitzen ikasketa berriak egiteko (ez zegoen beste zentrorik EHUn ezta inguruko unibertsitateetan ere). Hori ez zen oztopoa izan, ordea, irakasle askoren euskaltzaletasuna praktikan jartzeko. Bi izen aipatu behar dira, [[w:Kepa Sarasola|Kepa Sarasola]] eta [[w:Iñaki Alegria|Iñaki Alegria]], haien kemenez eta hainbat irakasleren babesarekin abiatu baitzen euskarazko taldea fakultatean. Eta lagun asko bultzatu zuten gero lantegi horretan sartzeko. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak,  eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Urteak igaro dira, eta gaurko egoera arras desberdina da: ikasketak euskaraz egin daitezke, terminologia finkatuta dago (termino eta kontzeptu berriak etengabe sortzen badira ere), liburu asko daude, irakaskuntza-material denetarikoak erabil daitezke... Eta euskara aukeratzen duen ikasleen kopurua asko emendatu da. Euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. == Euskarazko irakaskuntza == Euskarazko irakaskuntza urte gutxitan garatu zen, '''Lizentziaturan'''. Hona hemen datu eta data batzuk.<ref>[http://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara Informatika euskalduntzen] Informatika fakultateko webgunean</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Euskararen eboluzioa Informatika Fakultatean|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Euskararen+eboluzioa.pdf/c58061ab-cfa1-4833-9b65-eaf6bdab33e2?t=1507280733000}}</ref> * '''1984-1985''' Lehen aldiz eskaini ziren 1. mailako bi ikasgai euskaraz: Informatika I (Iñaki Alegria) eta Programazioa (Kepa Sarasola). Bi urte geroago, irakasle berriak —[[w:Olatz Arregi|Olatz Arregi]], [[w:Txelo Ruiz Vazquez|Txelo Ruiz]], [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] eta Guadalupe Gutiérrez— kontratatu ziren 1. mailako ikasgai guztiak euskaraz emateko. Gehiago etorriko ziren hurrengo urteetan, eta, garrantzitsuago, dagoeneko fakultatean zeuden hainbat irakasle animatu ziren 2. eta 3. mailako ikasgaiak euskaraz prestatzera eta irakastera. * 1988-1989 3. mailako bi ikasgai eskaini ziren euskaraz; guztira, 11 ikasgai. Ikasturte honetatik aurrera Euskara Teknikoa I eskainiko da hautazko moduan (eta Euskara Teknikoa II hurrengo urtean). Urte horretan hasitako ikasle batek ikasketen % 60 egin ahal izan zuen euskaraz. * '''1992-1993''' Zortzi urte igaro dira eta 1. ziklo osoa, 16 ikasgai, eskaini zen lehen aldiz euskaraz. * '''1994-1995''' Ikasketa-plana aldatu zen: hemendik aurrera '''Ingeniaritza''' bat izango da. Plan berriaren diseinuak bermatu zuen euskararen erabilera ikasmaila eta alor guztietan. * 1998-1999 Ingeniaritza zabaldu zen maila guztietara, gaztelaniaz eta euskaraz (ikasgai batzuk ingelesez ere bai). Bitartean, lizentziaturaren 4. eta 5. mailetan, euskarazko ikasgaiak ere eskaini ziren lehen aldiz: lizentziaturan hasi ziren azkeneko ikasleek karreraren % 80 baino gehiago euskaraz egin ahal izan zuten. Derrigorrezko ikasgai guztiaz gain, hautazko ikasgai asko euskaraz eskaini ziren dagoeneko. Ideia bat izateko, 2001-2002 urtean 148 hautazko kreditu eskaini ziren euskaraz; ingeniaritza osatzeko, 57 kreditu behar ziren (gehi aukera askeko beste 33 kreditu).<ref>{{Erreferentzia|izena=Mikel|abizena=Basabe|urtea=2000-06-14|izenburua=Euskarak etorkizun oparoa du informatikaren alorrean.|argitaletxea=berria.eus|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/hemeroteka/egunkaria/?zbilatu=%22kepa+sarasola%22&h_u=1990&h_h=12&h_e=06&b_u=2003&b_h=02&b_e=20&bilatu=Bilatu&orridata=20000614&ikusi=059|aldizkaria=Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka.|sartze-data=2020-10-05}}</ref> 14 urtetan egin zen bidaia (ia) osoa. Nondik gentozen eta zein zailtasun zeuden aurrean ikusita, uste dugu arrakasta baten historia dela. Eta ez da hori guztia: 2000-2001 urtean, hiru urteko Ingeniaritza Teknikoa eskaini zen Fakultatean, euskaraz ere, noski. Tartean, hainbat irakaslek doktore-tesiak egin zituzten, liburuak, apunteak, laborategiko materialak eta abar argitaratu, arloko hiztegia osatu, programak eta aplikazioak garatu, irakasleak trebatu, ikerkuntza... Arlo guztietan lan egin zen euskaraz. Aldaketa gehiago izan dira handik hona. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesuaren ondorioz, 4 urteko '''Informatika Ingeniaritzako''' '''Gradua''' sortu zen. Eta 2020-2021 ikasturtetik aurrera, beste gradu bat: '''Adimen Artifizialeko Gradua'''. Dagoeneko, ikasle gehienak euskaraz prestatzen dira. Eta graduekin batera, '''Masterrak''' zabaldu ziren. Horietako bat, Informatika Ingeniaritzako Master profesionala (IIM), euskaraz ere eskaini zen, bai eta Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua (HAP) masterra ere, euskaraz (eta ingelesez), [[w:Ixa taldea|Ixa ikerketa-taldearen]] eskutik. Masterretan ikasle kopuruak txikiak dira (10-30), ingelesaren presentzia handia da, eta zaila da euskararen presentzia ziurtatzea, baina hor ere aukerak izan genituen euskaraz aritzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=|urtea=2015|izenburua=Eskaintzen ditugun masterrak eta itzulpengintzako graduondokoa – Hizkuntza-teknologiak|argitaletxea=Ixa Taldea|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.unibertsitatea.net/blogak/ixa/2015/07/08/eskaintzen-ditugun-masterrak-eta-itzulpengintzako-graduondokoa/|sartze-data=2019-03-09}}</ref> Hurrengo grafikoak bidaia osoa laburbiltzen du. [[File:Euskal ikasleen portzentaia.jpg|thumb|none|Ikasleek euskaraz egin ahal izan duten ikasketen ehunekoa, hasi ziren urtearen arabera.]] == Ikasleak == 1984-1985eko ikasturtean, hasieran, lehen mailako 375 ikasleetatik 35 inguru izan ziren euskara taldean; beraz, % 8-10 edo (datu zahar zehatzak zailak dira lortzen, eta, beraz, hurbilpen gisa hartu behar dira). Kopuru hori handituz joan da nabarmen, nahiz hazkundea gorabeheratsua izan bada ere. Grafiko honetan euskara aukeratu duten ikasleen kopuruaren eboluzioa ageri da, 2025-2026 ikasturtea arte. [[File:DIF euskara 1mailan 84-26.jpg|thumb|none|Euskara aukeratu duten ikasle guztien ehunekoak (1. mailan)]] [[w:Eustat|Eustatek]] argitaratzen dituen datuen arabera, 2025-2026 ikasturtean, Gipuzkoako ikasleen % 82 euskaraz egiten ari da batxilergoa (eta % 68 EAE osoa kontuan hartuta). Fakultatean, % 60k inguruan aukeratu du euskara azken urteetan (gorabehera askorekin); beraz, espero da kopuru hori igotzen jarraitzea hurrengo urteetan. == Irakasleak == Irakasle gutxi zegoen hasieran fakultatean, baina eskaera gero eta handiagoari aurre egin ahal izateko, lagun asko kontratatu behar izan ziren oso denbora gutxian, informatikariekin batera fisikariak, matematikariak, eta abar. Euskara ez zen baldintza bat. Baina, euskara taldea abian jarri zela, euskarazko profila zuten lehengo plazak lortu ziren. Eta horrekin batera, zenbait liberazio izan ziren irakasleen euskara maila eta praktika hobetzeko, EGA tituluak lortzeko, eta abar.. Hasieran, 1984an, irakasleen % 20 edo euskaraz ari ziren; ingeniaritza abian jarri zenean, 1994an, % 40; eta Gradua hasi zenean, % 55 edo. Egoera gaur oso bestelakoa da. Kontratatzen diren irakasle berriak, salbuespenak salbuespen, euskaldunak dira, eta dagoeneko irakasleen % 85 edo euskalduna da, eta laster, klaustro (ia) osoa euskalduna izango da. == Irakaskuntzarako Materialak == Urte hauetan, oinarrizko bibliografia euskaraz osatu da: hiztegiak sortu dira, nazioarteko erreferentzia-liburuak itzuli dira, eta hainbat eta hainbat testu eta eskuliburu sortu dira gai askotarikoaz: programazio-metodologia, -ariketak eta [[w:Programazio-lengoaia|-lengoaiak]] ([[w:Ada (programazio-lengoaia)|ADA]], [[w:C (programazio lengoaia)|C]], [[w:Python (informatika)|Python]], [[w:Lisp|LISP]]...), [[w:Datu-base|datu-baseak]], konputagailuen arkitektura, sistema digitalak, zirkuitu elektriko eta elektronikoak, sistema eragileak, robotika, matematikak, konputagailu-sareak, sistemen eta sareen administrazioa, [[w:makina-lengoaia|makina-lengoaia]], konputagailu bidezko grafikoak, [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamendua]], arloko hiztegiak...<ref name=":10">{{Erreferentzia|izenburua=Euskara - Informatika Fakultatea - UPV/EHU|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara|aldizkaria=Informatika Fakultatea|sartze-data=2023-07-30}}</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Irakasleen liburugintza Informatika Fakultatean (pdf ,556,50 Kb)|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Irakasleen+liburugintza.pdf/b9b54816-c38b-4ce8-b707-e13d099c2646?t=1507287131000}}</ref> Ikasgai gehienetan apunte oso landuak daude, ariketa eta laborategiko praktiketarako hainbat material sortu da, webeko ikastaroak prestatu dira, eta abar. Ezerezetik abiatu ginen, baina oparoa da gaurko egoera. Dena den, kontuan hartu behar da liburu eta material berriak deabruzko abailaz sortzen (eta hiltzen) direla, gehien bat ingelesez, eta oso zaila dela erritmo horri eustea. Are gehiago, azken urteetako joera indartsua da: ikasleek gero eta gutxiago erabiltzen dute liburu-formatua. Eta horretan gaude fakultatean ere: euskarazko materialak [[w:Kategoria:Informatika|Wikipedian]], [http://Kategoria:Informatika wikiliburutan], bideotutorialetan eta beste hainbat euskarri digitaletan ere daude eskuragarri. == Ikerkuntza == Fakultateko irakaskuntzan euskarak izandako eboluzioa azaldu dugu, eta merezi du aipatzea, labur, euskararen presentzia ikerketan ere. Ikerketaren emaitzak munduan azaltzeko hizkuntza globalizatua ingelesa izanagatik, horrek ez du galarazten, inondik inora, taldeen barne lana eta ekoizpena euskaraz ere egitea eta zabaltzea. Hainbat ikerketa-talde daude fakultatean, eta irakasleak euskaldunak diren neurrian, euskaraz ere lan egiten dute. Azpimarratu behar da Ixa taldea, gaur HiTZ zentroan integratuta, hizkuntzaren prozesamenduan lan egiten duena. Ikerketaren eta goi-mailako formazioaren emaitza ezagunetako bat doktore-tesiak dira. Eremu ia berria zen euskararako, baina hor ere arrastoa utzi dugu. Kepa Sarasola irakasleak, sortu berria zen Ixa taldeko kideak, defendatu zuen fakultateko aurreneko doktore-tesia euskaraz, 1988an. Urteak joan urteak etorri, dagoeneko hainbat eta hainbat doktore-tesi egin dira euskaraz. Azken urteetan, eta nazioarteko tesiak orokortu diren neurrian, ingelesa guztiz nagusitu da tesietan, baina ohiko da euskara eta ingelesa batera erabiltzea, atal desberdinetan, tesiak idazterakoan. Beraz, beste hainbat tesitan ere, euskarak badu presentzia nabarmena. Euskararekin erlazionatutako produktu asko egin dira fakultatean: testuen zuzentzaile automatikoak hasieran, eta adimen artifizialaz lagundutako itzultzaileak, bilatzaileak eta abar gaur egun. Produkzio zientifikoa zabala da eremu horietan. == Fakultateko administrazioa eta gobernua == [[File:DIF Bikain ziurtagiria 2016.png|thumb|Donostiako Informatika Fakultateak 2016an jaso zuen Bikain ziurtagiria]]Azken aipamen bat fakultatearen funtzionamendu orokorrari buruz. Dekanotzak eta Fakultate Batzarrak euskara dute lan-hizkuntza gaur egun. Idazkaritzako, ate-zaintzako eta informatika-zerbitzuetako langileak ere euskaldunak dira. Horren guztiaren isla, fakultateak lortu zuen, 2016 urtean, Bikain agiria, euskararen kalitate-ziurtagiria. Euskararen erabilera enpresa-munduan aztertzen duen ekimena unibertsitatera zabaldu da aurreneko aldiz, eta gure ibilbidea eta egoera saritu dituzte.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=Eusko Jaurlaritza|urtea=2016|izenburua=Aitortzak. 2016an Bikain Ziurtagiria lortu zuten erakundeen zerrenda.|argitaletxea=Eusko Jaurlaritza.|hizkuntza=eu|data=2018-02-01|url=https://www.euskadi.eus/informazioa/bikain-aitortzak/web01-a2bikain/eu/|aldizkaria=www.euskadi.eus|sartze-data=2022-08-13}}</ref> Unibertsitatean ziurtagiri hori lortu zuen lehen fakultatea izan zen EHUko Informatika Fakultatea.<ref>{{Erreferentzia|izena=Gotzon|abizena=Aranburu|izenburua=Informatika fakultatea|hizkuntza=eu|data=2017-01-24|url=https://www.naiz.eus/eu/gaiak/noticia/20170124/informatika-fakultatea-euskaraz-bikain-eskuratu-duen-lehen-unibertsitatea|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2026-05-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Kepa|abizena=Sarasola|izenburua=1.000 informatikari euskaldun Bikain|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/5102295/023/003/2016-12-20/1000-informatikari-euskaldun-bikain.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2022-08-13}}</ref> == Etorkizuna == Euskara Informatika Fakultateko hizkuntza da, arlo guztietan. Eta hala izango da etorkizunean ere. Unibertsitatera sartzen diren ikasleak ohituta daude euskaraz aritzen, eta goranzko joera dago euskarazko ikasketak hautatzeko. Euskarazko irakaskuntzarekin hasi ginenetik, 1.500 profesional baino gehiago formatu ditugu euskaraz informatikaren maila guztietan, gizarteko arlo guztietara euskara eraman dutenak: irakaskuntzara, administraziora, enpresetara, ikerketa-zentroetara...., hemen eta munduan zehar ere. Eta hurrengo 50 urteetan? Informatikaren etorkizuna aurreikusten ia ezinezkoa da, noski, baina euskara ondo errotuta dago fakultatearen bizitzan. Ikasle gehiago formatuko dira euskaraz, hizkuntzaren kalitatea hobetuko da, erabilera areagotuko da, ikasgai eta proiektu berriak sortuko dira… Ilusioa, kapazitatea eta gogoa ez zaizkigu faltako! == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda|2}} kzg2zuwdhz9l6pkaro87i5l1098bdi4 43604 43603 2026-06-30T15:49:40Z Maitenat 2727 43604 wikitext text/x-wiki '''DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen''' Euskararen erabilerak unibertsitate-ikasketetan, EHUn, eboluzio oso desberdina izan du zentroen arabera. Gipuzkoako campusaren kasuan, eta zientzia/teknologiaren arloan, aitzindariak izan ziren Kimika eta Informatika Fakultateak. Informatika Fakultatearen kasua deigarria da. Urte gutxi sortu zenetik, 1980ko hamarkadan hazkunde handia izan zuen, ikasle asko matrikulatu baitzen ikasketa berriak egiteko (ez zegoen beste zentrorik EHUn ezta inguruko unibertsitateetan ere). Hori ez zen oztopoa izan, ordea, irakasle askoren euskaltzaletasuna praktikan jartzeko. Bi izen aipatu behar dira, [[w:Kepa Sarasola|Kepa Sarasola]] eta [[w:Iñaki Alegria|Iñaki Alegria]], haien kemenez eta hainbat irakasleren babesarekin abiatu baitzen euskarazko taldea fakultatean. Eta lagun asko bultzatu zuten gero lantegi horretan sartzeko. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak,  eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Urteak igaro dira, eta gaurko egoera arras desberdina da: ikasketak euskaraz egin daitezke, terminologia finkatuta dago (termino eta kontzeptu berriak etengabe sortzen badira ere), liburu asko daude, irakaskuntza-material denetarikoak erabil daitezke... Eta euskara aukeratzen duen ikasleen kopurua asko emendatu da. Euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. == Euskarazko irakaskuntza == Euskarazko irakaskuntza urte gutxitan garatu zen, '''Lizentziaturan'''. Hona hemen datu eta data batzuk.<ref>[http://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara Informatika euskalduntzen] Informatika fakultateko webgunean</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Euskararen eboluzioa Informatika Fakultatean|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Euskararen+eboluzioa.pdf/c58061ab-cfa1-4833-9b65-eaf6bdab33e2?t=1507280733000}}</ref> * '''1984-1985''' Lehen aldiz eskaini ziren 1. mailako bi ikasgai euskaraz: Informatika I (Iñaki Alegria) eta Programazioa (Kepa Sarasola). Bi urte geroago, irakasle berriak —[[w:Olatz Arregi|Olatz Arregi]], [[w:Txelo Ruiz Vazquez|Txelo Ruiz]], [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] eta Guadalupe Gutiérrez— kontratatu ziren 1. mailako ikasgai guztiak euskaraz emateko. Gehiago etorriko ziren hurrengo urteetan, eta, garrantzitsuago, dagoeneko fakultatean zeuden hainbat irakasle animatu ziren 2. eta 3. mailako ikasgaiak euskaraz prestatzera eta irakastera. * 1988-1989 3. mailako bi ikasgai eskaini ziren euskaraz; guztira, 11 ikasgai. Ikasturte honetatik aurrera Euskara Teknikoa I eskainiko da hautazko moduan (eta Euskara Teknikoa II hurrengo urtean). Urte horretan hasitako ikasle batek ikasketen % 60 egin ahal izan zuen euskaraz. * '''1992-1993''' Zortzi urte igaro dira eta 1. ziklo osoa, 16 ikasgai, eskaini zen lehen aldiz euskaraz. * '''1994-1995''' Ikasketa-plana aldatu zen: hemendik aurrera '''Ingeniaritza''' bat izango da. Plan berriaren diseinuak bermatu zuen euskararen erabilera ikasmaila eta alor guztietan. * 1998-1999 Ingeniaritza zabaldu zen maila guztietara, gaztelaniaz eta euskaraz (ikasgai batzuk ingelesez ere bai). Bitartean, lizentziaturaren 4. eta 5. mailetan, euskarazko ikasgaiak ere eskaini ziren lehen aldiz: lizentziaturan hasi ziren azkeneko ikasleek karreraren % 80 baino gehiago euskaraz egin ahal izan zuten. Derrigorrezko ikasgai guztiaz gain, hautazko ikasgai asko euskaraz eskaini ziren dagoeneko. Ideia bat izateko, 2001-2002 urtean 148 hautazko kreditu eskaini ziren euskaraz; ingeniaritza osatzeko, 57 kreditu behar ziren (gehi aukera askeko beste 33 kreditu).<ref>{{Erreferentzia|izena=Mikel|abizena=Basabe|urtea=2000-06-14|izenburua=Euskarak etorkizun oparoa du informatikaren alorrean.|argitaletxea=berria.eus|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/hemeroteka/egunkaria/?zbilatu=%22kepa+sarasola%22&h_u=1990&h_h=12&h_e=06&b_u=2003&b_h=02&b_e=20&bilatu=Bilatu&orridata=20000614&ikusi=059|aldizkaria=Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka.|sartze-data=2020-10-05}}</ref> 14 urtetan egin zen bidaia (ia) osoa. Nondik gentozen eta zein zailtasun zeuden aurrean ikusita, uste dugu arrakasta baten historia dela. Eta ez da hori guztia: 2000-2001 urtean, hiru urteko Ingeniaritza Teknikoa eskaini zen Fakultatean, euskaraz ere, noski. Tartean, hainbat irakaslek doktore-tesiak egin zituzten, liburuak, apunteak, laborategiko materialak eta abar argitaratu, arloko hiztegia osatu, programak eta aplikazioak garatu, irakasleak trebatu, ikerkuntza... Arlo guztietan lan egin zen euskaraz. Aldaketa gehiago izan dira handik hona. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesuaren ondorioz, 4 urteko '''Informatika Ingeniaritzako''' '''Gradua''' sortu zen. Eta 2020-2021 ikasturtetik aurrera, beste gradu bat: '''Adimen Artifizialeko Gradua'''. Dagoeneko, ikasle gehienak euskaraz prestatzen dira. Eta graduekin batera, '''Masterrak''' zabaldu ziren. Horietako bat, Informatika Ingeniaritzako Master profesionala (IIM), euskaraz ere eskaini zen, bai eta Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua (HAP) masterra ere, euskaraz (eta ingelesez), [[w:Ixa taldea|Ixa ikerketa-taldearen]] eskutik. Masterretan ikasle kopuruak txikiak dira (10-30), ingelesaren presentzia handia da, eta zaila da euskararen presentzia ziurtatzea, baina hor ere aukerak izan genituen euskaraz aritzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=|urtea=2015|izenburua=Eskaintzen ditugun masterrak eta itzulpengintzako graduondokoa – Hizkuntza-teknologiak|argitaletxea=Ixa Taldea|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.unibertsitatea.net/blogak/ixa/2015/07/08/eskaintzen-ditugun-masterrak-eta-itzulpengintzako-graduondokoa/|sartze-data=2019-03-09}}</ref> Hurrengo grafikoak bidaia osoa laburbiltzen du. [[File:Euskal ikasleen portzentaia.jpg|thumb|center|Ikasleek euskaraz egin ahal izan duten ikasketen ehunekoa, hasi ziren urtearen arabera.]] == Ikasleak == 1984-1985eko ikasturtean, hasieran, lehen mailako 375 ikasleetatik 35 inguru izan ziren euskara taldean; beraz, % 8-10 edo (datu zahar zehatzak zailak dira lortzen, eta, beraz, hurbilpen gisa hartu behar dira). Kopuru hori handituz joan da nabarmen, nahiz hazkundea gorabeheratsua izan bada ere. Grafiko honetan euskara aukeratu duten ikasleen kopuruaren eboluzioa ageri da, 2025-2026 ikasturtea arte. [[File:DIF euskara 1mailan 84-26.jpg|thumb|center|Euskara aukeratu duten ikasle guztien ehunekoak (1. mailan)]] [[w:Eustat|Eustatek]] argitaratzen dituen datuen arabera, 2025-2026 ikasturtean, Gipuzkoako ikasleen % 82 euskaraz egiten ari da batxilergoa (eta % 68 EAE osoa kontuan hartuta). Fakultatean, % 60k inguruan aukeratu du euskara azken urteetan (gorabehera askorekin); beraz, espero da kopuru hori igotzen jarraitzea hurrengo urteetan. == Irakasleak == Irakasle gutxi zegoen hasieran fakultatean, baina eskaera gero eta handiagoari aurre egin ahal izateko, lagun asko kontratatu behar izan ziren oso denbora gutxian, informatikariekin batera fisikariak, matematikariak, eta abar. Euskara ez zen baldintza bat. Baina, euskara taldea abian jarri zela, euskarazko profila zuten lehengo plazak lortu ziren. Eta horrekin batera, zenbait liberazio izan ziren irakasleen euskara maila eta praktika hobetzeko, EGA tituluak lortzeko, eta abar.. Hasieran, 1984an, irakasleen % 20 edo euskaraz ari ziren; ingeniaritza abian jarri zenean, 1994an, % 40; eta Gradua hasi zenean, % 55 edo. Egoera gaur oso bestelakoa da. Kontratatzen diren irakasle berriak, salbuespenak salbuespen, euskaldunak dira, eta dagoeneko irakasleen % 85 edo euskalduna da, eta laster, klaustro (ia) osoa euskalduna izango da. == Irakaskuntzarako Materialak == Urte hauetan, oinarrizko bibliografia euskaraz osatu da: hiztegiak sortu dira, nazioarteko erreferentzia-liburuak itzuli dira, eta hainbat eta hainbat testu eta eskuliburu sortu dira gai askotarikoaz: programazio-metodologia, -ariketak eta [[w:Programazio-lengoaia|-lengoaiak]] ([[w:Ada (programazio-lengoaia)|ADA]], [[w:C (programazio lengoaia)|C]], [[w:Python (informatika)|Python]], [[w:Lisp|LISP]]...), [[w:Datu-base|datu-baseak]], konputagailuen arkitektura, sistema digitalak, zirkuitu elektriko eta elektronikoak, sistema eragileak, robotika, matematikak, konputagailu-sareak, sistemen eta sareen administrazioa, [[w:makina-lengoaia|makina-lengoaia]], konputagailu bidezko grafikoak, [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamendua]], arloko hiztegiak...<ref name=":10">{{Erreferentzia|izenburua=Euskara - Informatika Fakultatea - UPV/EHU|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara|aldizkaria=Informatika Fakultatea|sartze-data=2023-07-30}}</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Irakasleen liburugintza Informatika Fakultatean (pdf ,556,50 Kb)|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Irakasleen+liburugintza.pdf/b9b54816-c38b-4ce8-b707-e13d099c2646?t=1507287131000}}</ref> Ikasgai gehienetan apunte oso landuak daude, ariketa eta laborategiko praktiketarako hainbat material sortu da, webeko ikastaroak prestatu dira, eta abar. Ezerezetik abiatu ginen, baina oparoa da gaurko egoera. Dena den, kontuan hartu behar da liburu eta material berriak deabruzko abailaz sortzen (eta hiltzen) direla, gehien bat ingelesez, eta oso zaila dela erritmo horri eustea. Are gehiago, azken urteetako joera indartsua da: ikasleek gero eta gutxiago erabiltzen dute liburu-formatua. Eta horretan gaude fakultatean ere: euskarazko materialak [[w:Kategoria:Informatika|Wikipedian]], [http://Kategoria:Informatika wikiliburutan], bideotutorialetan eta beste hainbat euskarri digitaletan ere daude eskuragarri. == Ikerkuntza == Fakultateko irakaskuntzan euskarak izandako eboluzioa azaldu dugu, eta merezi du aipatzea, labur, euskararen presentzia ikerketan ere. Ikerketaren emaitzak munduan azaltzeko hizkuntza globalizatua ingelesa izanagatik, horrek ez du galarazten, inondik inora, taldeen barne lana eta ekoizpena euskaraz ere egitea eta zabaltzea. Hainbat ikerketa-talde daude fakultatean, eta irakasleak euskaldunak diren neurrian, euskaraz ere lan egiten dute. Azpimarratu behar da Ixa taldea, gaur HiTZ zentroan integratuta, hizkuntzaren prozesamenduan lan egiten duena. Ikerketaren eta goi-mailako formazioaren emaitza ezagunetako bat doktore-tesiak dira. Eremu ia berria zen euskararako, baina hor ere arrastoa utzi dugu. Kepa Sarasola irakasleak, sortu berria zen Ixa taldeko kideak, defendatu zuen fakultateko aurreneko doktore-tesia euskaraz, 1988an. Urteak joan urteak etorri, dagoeneko hainbat eta hainbat doktore-tesi egin dira euskaraz. Azken urteetan, eta nazioarteko tesiak orokortu diren neurrian, ingelesa guztiz nagusitu da tesietan, baina ohiko da euskara eta ingelesa batera erabiltzea, atal desberdinetan, tesiak idazterakoan. Beraz, beste hainbat tesitan ere, euskarak badu presentzia nabarmena. Euskararekin erlazionatutako produktu asko egin dira fakultatean: testuen zuzentzaile automatikoak hasieran, eta adimen artifizialaz lagundutako itzultzaileak, bilatzaileak eta abar gaur egun. Produkzio zientifikoa zabala da eremu horietan. == Fakultateko administrazioa eta gobernua == [[File:DIF Bikain ziurtagiria 2016.png|thumb|Donostiako Informatika Fakultateak 2016an jaso zuen Bikain ziurtagiria]]Azken aipamen bat fakultatearen funtzionamendu orokorrari buruz. Dekanotzak eta Fakultate Batzarrak euskara dute lan-hizkuntza gaur egun. Idazkaritzako, ate-zaintzako eta informatika-zerbitzuetako langileak ere euskaldunak dira. Horren guztiaren isla, fakultateak lortu zuen, 2016 urtean, Bikain agiria, euskararen kalitate-ziurtagiria. Euskararen erabilera enpresa-munduan aztertzen duen ekimena unibertsitatera zabaldu da aurreneko aldiz, eta gure ibilbidea eta egoera saritu dituzte.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=Eusko Jaurlaritza|urtea=2016|izenburua=Aitortzak. 2016an Bikain Ziurtagiria lortu zuten erakundeen zerrenda.|argitaletxea=Eusko Jaurlaritza.|hizkuntza=eu|data=2018-02-01|url=https://www.euskadi.eus/informazioa/bikain-aitortzak/web01-a2bikain/eu/|aldizkaria=www.euskadi.eus|sartze-data=2022-08-13}}</ref> Unibertsitatean ziurtagiri hori lortu zuen lehen fakultatea izan zen EHUko Informatika Fakultatea.<ref>{{Erreferentzia|izena=Gotzon|abizena=Aranburu|izenburua=Informatika fakultatea|hizkuntza=eu|data=2017-01-24|url=https://www.naiz.eus/eu/gaiak/noticia/20170124/informatika-fakultatea-euskaraz-bikain-eskuratu-duen-lehen-unibertsitatea|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2026-05-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Kepa|abizena=Sarasola|izenburua=1.000 informatikari euskaldun Bikain|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/5102295/023/003/2016-12-20/1000-informatikari-euskaldun-bikain.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2022-08-13}}</ref> == Etorkizuna == Euskara Informatika Fakultateko hizkuntza da, arlo guztietan. Eta hala izango da etorkizunean ere. Unibertsitatera sartzen diren ikasleak ohituta daude euskaraz aritzen, eta goranzko joera dago euskarazko ikasketak hautatzeko. Euskarazko irakaskuntzarekin hasi ginenetik, 1.500 profesional baino gehiago formatu ditugu euskaraz informatikaren maila guztietan, gizarteko arlo guztietara euskara eraman dutenak: irakaskuntzara, administraziora, enpresetara, ikerketa-zentroetara...., hemen eta munduan zehar ere. Eta hurrengo 50 urteetan? Informatikaren etorkizuna aurreikusten ia ezinezkoa da, noski, baina euskara ondo errotuta dago fakultatearen bizitzan. Ikasle gehiago formatuko dira euskaraz, hizkuntzaren kalitatea hobetuko da, erabilera areagotuko da, ikasgai eta proiektu berriak sortuko dira… Ilusioa, kapazitatea eta gogoa ez zaizkigu faltako! == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda|2}} lc40apy464lyuuwjv9bj3ryo5w1g8io 0 7276 43609 43581 2026-06-30T16:24:05Z Maitenat 2727 43609 wikitext text/x-wiki =BitTorrent: Parekoen Arteko Fitxategi-Banaketa= '''BitTorrent''' fitxategiak partekatzeko komunikazio-protokolo bat da, [[w:P2P|Peer-to-peer]] (P2P) edo parekoen arteko sare-ereduan oinarritzen dena. Funtsean, Internet bidez datu eta fitxategi handiak modu deszentralizatuan banatzeko erabiltzen den teknologia da. [[w:Bram Cohen|Bram Cohen]] programatzaileak diseinatu eta argitaratu zuen 2001ean, ohiko [[w:Bezero-zerbitzari|bezero-zerbitzari]] ereduaren mugak gainditzeko asmoz.<ref>{{Erreferentzia|izena=Igor|abizena=Leturia Azkarate|izenburua=Partekatzea: ekonomiaren aro berri bat?|hizkuntza=eu|data=2014-06-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/partekatzea-ekonomiaren-aro-berri-bat/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> Eredu klasikoan, erabiltzaile guztiek zerbitzari nagusi bati eskatzen diote informazioa, eta horrek kolapsoak eragiten ditu eskaera masiboak daudenean. BitTorrent-en P2P sarean, aldiz, ez dago zerbitzari zentral bateratu baten beharrik; sarera konektatzen den gailu bakoitza bezero eta zerbitzari bihurtzen da aldi berean. [[File:P2P sarea.jpg|center|500px|P2P sare bat]] [[Fitxategi:Torrentcomp small.gif|thumb|BitTorrent-ek zerbitzariaren karga asko murrizten du, erabiltzaileek normalean fitxategiak euren artean deskargatzen baitituzte, ez zerbitzaritik. Barra koloretsuek bezero bakoitzaren deskargak erakusten dituzte, fitxategia ausazko ordena batean deskargatzen da, ordena sekuentzial bat eraman beharrean]] Protokoloa, ezaugarri nagusiak eta hobekuntzak Interneteko [[w:Request_for_Comments|RFC]] bezalako sistema propioan, BEP izenekoa, argitaratzen dira.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=bep_0000.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0000.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}</ref> Egunero milioika erabiltzaile aktibok baliatzen dute sare hau, eta protokoloa erabiltzeko software libreko inplementazio ezagunenak [[qBittorrent]], [[Transmission]] edo [[Deluge]] dira. ==Oinarrizko Terminologia eta Funtzionamendua== Protokolo honen eraginkortasuna, fitxategiak osorik bidali beharrean, zati txikietan (''pieces'') banatzean datza. Funtzionamenduaren mekanika ulertzeko, ezinbestekoa da oinarrizko terminologia ezagutzea: * '''''.torrent''''' '''fitxategia:''' Fitxategi eskaera bat egiteko, erabiltzaileak ''.torrent'' luzapena duen fitxategi txiki bat lortu behar du, normalean proiektu ofizialen webgunetan ([[w:Linux|Linux]] banaketak, esaterako) edo direktorio ataritan. Edukiaren ordez, metadatuak eta zatien [[#Hash Balioiak eta Osotasuna|''hash'']] balioak ditu. * '''Direktorio ataria (''indexer''):''' ''.torrent'' fitxategiak bilatzeko direktorioa edo webgunea. Ez du berezko fitxategirik gordetzen, deskarga hasteko metadatuak (''.torrent'') ematen ditu soilik. * '''Hazia (''seed''):''' Fitxategia osorik daukan eta saretik partekatzen ari den erabiltzailea. * '''Parekoa (''peer''):''' Fitxategia deskargatzen ari den erabiltzailea, baina aldi berean dauzkan zatiak beste erabiltzaileekin partekatzen dituena. * '''Erlauntza (''swarm''):''' Une zehatz batean fitxategi bera partekatzen ari diren gailu/erabiltzaile guztien multzoa. * '''Aztarnaria (''tracker''):''' Erlauntzako erabiltzaileen [[w:IP_helbide|IP helbideak]] erregistratu eta haien arteko konexioak bideratzen dituen zerbitzaria. Deskarga bat hastean, lortutako lehen zatiak automatikoki eskaintzen zaizkie gainontzeko parekoei. Horrela, erabiltzaile gehiago egon ahala, deskarga-abiadura eta banaketa-ahalmena handitu egiten dira guztientzat. ==Hash Balioak eta Osotasuna== Segurtasuna bermatzeko, zati bakoitzak bere ''hash'' balioa du, "hatz-marka digital" esklusibo bat ([[w:Hashing|''Hashing'']]). Pareko batengandik zati bat jasotzean, bezero-programak haren ''hash''-a kalkulatu eta ''.torrent'' fitxategian datorrenarekin alderatzen du. Bat badatoz, zatia onartu egiten du. Horrela ziurtatzen da inork ezin dituela fitxategiak aldatu edo datu ustelak sartu oharkabean. ==Sareko Protokoloak: TCP, UDP eta HTTP== BitTorrentek [[w:Sare-protokolo|Interneteko hainbat geruza]] uztartzen ditu lana egiteko. Garraio-mailan, tradizionalki [[w:Transmission_Control_Protocol|TCP]] (Transmission Control Protocol) erabili da, datu-paketeak era fidagarrian eta ordenean iritsiko direla ziurtatzen baitu. Hala ere, sare lokalak ez saturatzeko, garatzaileek uTP (''uTorrent Transport Protocol'') inplementatu zuten gerora.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=bep_0015.rst_post|url=https://bittorrent.org/beps/bep_0015.html|aldizkaria=bittorrent.org|sartze-data=2026-06-06}}</ref> Hori [[w:User_Datagram_Protocol|UDP]] (User Datagram Protocol) protokoloan oinarritzen da, sareko pilaketak modu dinamikoagoan kudeatuz. Aplikazio-mailari dagokionez, [[w:HTTP|HTTP]] edo [[w:HTTPS|HTTPS]] bezalako protokoloak ere ohikoak dira; izan ere, bezeroak erabiltzen ditu aztarnariekin edo web zerbitzari arruntekin komunikatzeko (''WebSeed''). ==Testu ebakia. Abantailak, Desabantailak eta Konparazioa== BitTorrent-en abantaila nagusia bere eskalagarritasuna eta erresilientzia da; sistemak ez du huts egiten nodo bat erortzean. Desabantaila gisa, pribatutasun falta aipatu ohi da (IP helbidea publikoa da erlauntzan VPN bat erabili ezean) eta [[w:Egile-eskubideak|copyright]] urraketekin izan duen lotura historikoa. Beste P2P aplikazio batzuekin alderatuta ([[eDonkey]] edo [[Gnutella]] sareak, esaterako), BitTorrent diseinatu zen kokapen zehatzeko fitxategi oso astunak, ahalik eta azkarren banatzeko eta ez sare barruan fitxategi horiek bilatzeko. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 8uzi0kess9rzwnjyflwcj5670zj4hf2 0 7279 43608 43323 2026-06-30T16:16:19Z Maitenat 2727 43608 wikitext text/x-wiki ==RISC arkitektura== [[File:RISC diagrama.jpg|thumb|RISC prozesadore baten bloke diagrama]] '''[[w:RISC|RISC]]''' arkitektura ('''Reduced Instruction Set Computer'''; euskaraz: [[w:RISC|RISC: Instrukzio multzo txikiko konputagailua]]) 1970eko hamarkadaren amaieran garatutako ordenagailu-arkitektura bat da, helburu nagusitzat eraginkortasuna eta sinpletasuna dituena. Hori lortzeko agindu-multzo txiki eta sinple bat erabiltzen du, ordura arte erabiltzen zenaren kontrakoa, non agindu-multzoa konplexua zen ‒CISC (''[[w: Complex Instruction Set Computer|Complex Instruction Set Computer]]'')‒. RISC konputagailuen beste ezaugarrietako bat da helburu orokorreko erregistro-multzo handi bat dutela. Erregistro hauen atzipena oso azkarra da, eta ondorioz, datuak erregistroetan baldin badaude, eragiketa aritmetiko-logikoak oso azkar egin daitezke datuak beti eskura daudelako. Hala ere, datuak memoriatik erregistroetara (''load'') edota erregistroetatik memoriara (''store'') eramateko ere aginduak behar dira. Hori dela eta, RISC konputagailuak [[w:Load–store arkitektura|load-store arkitekturan]] oinarritzen direla esaten da. Hau da, aginduak bi motatakoak izan daitezke, memoriakoak edo aritmetiko-logikoak. Memoriako aginduek bakarrik memoria eta erregistroen arteko mugimenduak egiten dituzte, eta agindu aritmetiko-logikoak gainerako eragiketa guztiez arduratuko dira. Azken eragiketa horiek beti erregistroen artean egiten dira. Eredu honek exekuzio oso azkarrak ahalbidetzen ditu. RISC konputagailu batek CISC batek baino agindu gehiago behar izan ditzake ataza bat egiteko, banakako aginduek eragiketa sinpleagoak egiten dituztelako, baina agindu sinpleek, oso azkar exekutatzeaz gain, [[w:Instruzio-mailako paralelismo|instruzio-mailako paralelismoa]] (ILP) ahalbidetzen dute, eta ondorioz, atazaren exekuzioa azkartzen da agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuz. Ikus dezagun adibide bat: Demagun 3 agindu aritmetiko (+, x eta /) burutu behar dituen programa bat daukagula. Suposatuko dugu eragingaiak erregistroetan (ri) gordeta daudela (horretarako dagozkien ''load'' aginduak exekutatu dira aurretik) eta emaitza ere erregistro batean gordeko dugula (bukaeran, azkeneko emaitza memoriara eramango da ''store'' agindu baten bidez): Agindu horietako bakoitzean egin beharrekoa sinplea da eta lau urratsetan banatzen ohi da: # Agindua memoriatik CPUra eraman (if – ''instruction fetch''). # Agindua deskodetu eta eragingaiak irakurri erregistroetatik (id – ''instruction decode''). # Eragiketa egin (ex –''execution''). # Emaitza erregistro batean gorde (wr – ''register write''). Suposatuko dugu hori egiteko 4 erloju-ziklo behar direla agindu bakoitzeko, hau da, urrats bakoitzeko bat. Beraz, programa hori seriean exekutatzeko, hiru aginduak bata bestearen atzetik, 3 x 4 = 12 ziklo beharko genituzke. Baina agindu mailako paralelismoari esker, agindu bat memoriatik CPUra eramaten den bitartean, beste agindu batzuk deskodetzen, eragiketa egiten edota emaitza idazten egon daitezke, denak aldi berean. Hau horrela izanik, agindu bakoitza ziklo bakar batean bukatuko litzateke, eta programa osoa exekutatzeko 6 ziklo beharko genituzke 12ren ordez. {| class="wikitable" |- | <code>r1 = r2 + r3;</code> || <code>if</code> || <code>id</code> || <code>ex</code> || <code>wr</code> || || |- | <code>r4 = r5 x r6;</code> || ||<code>if</code> || <code>id</code> || <code>ex</code> || <code>wr</code>|| |- | <code>r7 = r8 / r9;</code> || || || <code>if</code> || <code>id</code> || <code>ex</code> || <code>wr</code> |- | '''<code>zikloak</code>''' || '''<code>1</code>''' || '''<code>2</code>''' || '''<code>3</code>''' || '''<code>4</code>''' || '''<code>5</code>''' || '''<code>6</code>''' |} ==Ezaugarri teknikoak== Laburbilduz, hauek dira RISC prozesadoreen ezaugarri nagusiak: # Agindu-multzo txikia eta uniformea: agindu kopuru mugatua eta agindu guztiek luzera bera, horrela deskodetze-fasea sinpleagoa da. # Exekuzio-ziklo bakarra: agindu bakoitza erloju-ziklo bakar batean exekutatzeko (bukatzeko) diseinatua dago. # ''Load-store'' arkitektura: memoriako aginduak bi besterik ez dira, ''load'' eta ''store''. Gainerako eragiketa guztiak erregistroen artean egiten dira. # Erregistro-multzo handia: erregistro ugari dago memoriara sarbide-kopurua murrizteko. # Hardwarearen sinpletasuna: aginduak zuzenean hardwarean inplementatzen dira eta horrek diseinua sinpletzen du. ==Historia== [[Fitxategi:CDC 6600.jc.jpg|thumb|CDC 6600]] 60ko hamarkadan sortutako sistema batzuk —[[w:Mikroprozesadore#RISC_mikroprozesadoreak|CDC 6600]]— RISC arkitekturaren aitzindari hartu badira ere, [[w:Michael J. Flynn|Michel J. Flynn-en]] arabera, lehenengo RISC sistema IBM 801 izan zen, John Cock-ek 1975ean hasi eta 1980an amaitu zena.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=IBM 801|hizkuntza=en|data=2026-02-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=IBM_801&oldid=1336989051|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> Hala ere, RISC terminoa [[w: David Patterson (informatikaria)|David Patterson-ek]] sortu zuen Berkeley RISC proiektuan (1980 – 1984).<ref>{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Berkeley RISC|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia|hizkuntza=en|data=2026-01-24|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_RISC&oldid=1334583651|sartze-data=2026-06-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> Proiektu horren ondorioz, RISC-I (1982) eta RISC-II (1983) prozesadoreak diseinatu ziren eta, nahiz eta zuzenean komertzializatu ez baziren ere, esan daiteke gaur egungo prozesadore modernoak azken horren kopiak direla. ==Testu ebakia: prozesadoreen transistore kopurua== [[Fitxategi:Transistorer (cropped).jpg|thumb|Transistoreak]]Transistoreak prozesadoreen oinarrizko osagaiak dira eta horien kopurua handitzean, memoria handiagoak eta exekuzio-unitate gehiago egin daitezke, prozesadore azkarragoak lortuz. 1971eko [[w:Mikroprozesadore#Intel_4004_(1971)|Intel 4004]] mikroprozesadoreak —kalkulagailu baterako diseinatua— '''2.300 transistore''' zituen eta segundoko 60.000 eragiketa egiteko gai zen. Bestalde, RISC-I prozesadoreak 44.429 transistoreekin, garai hartako CISC prozesadore sinpleen (100.000 transistore) errendimendua erraz gainditzen zuen. Gaur egungo prozesadore batek, berriz, milaka milioi transistore ditu, eta ondorioz, mila milioika aldiz eraginkorragoa da, esaterako, 2025ko Apple M5 sistemak, '''28 mila milioi transistore''' ditu.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Apple unleashes M5, the next big leap in AI performance for Apple silicon|hizkuntza=en-US|url=https://www.apple.com/newsroom/2025/10/apple-unleashes-m5-the-next-big-leap-in-ai-performance-for-apple-silicon/|aldizkaria=Apple Newsroom|sartze-data=2026-06-06}}</ref> == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} 6hrv5ucptvjamsgwwtjhz25by1xo7t2 0 7281 43597 43330 2026-06-30T15:23:58Z Maitenat 2727 43597 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Docker logo (until 2025).png|thumb|Dockerren logoa]] '''[[w:Docker (softwarea)|Docker]]''' kode irekiko [[w:birtualizazio|birtualizazio]]-plataforma bat da, informatikako aplikazio bat edukiontzi isolatu batean paketatu, banatu eta exekutatzeko diseinatuta dagoena. Teknologia honek sistema eragilearen [[w:Nukleo (informatika)|kernelaren]] gaitasunak erabiltzen ditu, aplikazio bakar bat modu arin, eramangarri eta koherentean exekutatu ahal izateko, [[w:Makina birtual|makina birtual]] oso bat martxan jarri beharrik gabe.<ref>{{Erreferentzia|izena=Eneko|abizena=Agirre|izenburua=DevOps teknologiak: Garapena eta ustiapena lotzen|hizkuntza=eu|data=2017-03-22|url=https://www.sarean.eus/devops-teknologiak-garapena-eta-ustiapena-lotzen/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-09}}</ref> Dockerren bidez, garatzaileak aplikazioa bat pakete batean bildu ditzake, dituen software-mendekotasunak kontuan hartuta. Horrela ingurune koherente bat sortzen da aplikazioaren funtzionamendua ahalik eta egonkorren izan dadin, nahiz eta aldatu sistemaren konfigurazioa, mendekotasunak edo azpiegitura.<ref>{{Erreferentzia|izena=Katherine|abizena=Noyes|izenburua=Docker: A 'Shipping Container' for Linux Code|hizkuntza=en-gb|url=http://www.linux.com/news/enterprise/cloud-computing/731454-docker-a-shipping-container-for-linux-code/|aldizkaria=Linux.com {{!}} The source for Linux Information|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker: Automated and Consistent Software Deployments|hizkuntza=en|url=https://www.infoq.com/news/2013/03/Docker/|aldizkaria=InfoQ|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Kernel Requirements - Docker Documentation|url=http://docker.readthedocs.org/en/v0.7.3/installation/kernel/|aldizkaria=docker.readthedocs.org|sartze-data=2025-12-27}}</ref> Makina birtualen ideiari jarraitzen diote, baina baliabideak askoz modu eraginkorrean erabiliz.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker bidezko Nextcloud instalazio baten migrazioa nola egin|hizkuntza=eu|data=2021-02-17|url=https://iametza.eus/nextcloud-post/docker-bidezko-nextcloud-instalazio-baten-migrazioa-nola-egin/|aldizkaria=Iametza|sartze-data=2026-06-09}}</ref> [[File:Docker interfazeak.jpg|thumb|Dockerrek Linuxen kernelaren birtualizazio-gaitasunetara sartzeko interfaze desberdinak erabil ditzake.]] == Historia == Docker 2013an kaleratu zen, hasiera batean [[w:dotCloud|''dotCloud'']] enpresaren barne-proiektu modura. Proiektuak arrakasta berehalakoa izan zuen, eta laster bihurtu zen garatzaileentzat eta sistema-ingeniarientzat erreferentziazko estandar. Docker Inc. enpresak teknologia hori komertzialki bultzatu zuen eta, 2015ean, runC eta Open Container Initiative (OCI)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker libcontainer unifies Linux container powers|hizkuntza=en|url=https://www.zdnet.com/article/docker-libcontainer-unifies-linux-container-powers/|aldizkaria=ZDNET|sartze-data=2025-12-27}}</ref> sortu zituen, kontenedoreen estandar irekia ezartzeko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Ben Golub, Who Sold Gluster to Red Hat, Now Running dotCloud {{!}} Maureen O'Gara|url=http://maureenogara.sys-con.com/node/2747331|aldizkaria=maureenogara.sys-con.com|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Barb|abizena=Darrow|izenburua=PaaS pioneer dotCloud gets new CEO in industry vet Ben Golub|hizkuntza=en|data=2013-07-23|url=http://gigaom.com/2013/07/23/paas-pioneer-dotcloud-gets-new-ceo-in-industry-vet-ben-golub/|aldizkaria=Gigaom|sartze-data=2025-12-27}}</ref> Denborarekin, enpresa handiek —[[w:Red Hat Linux|Red Hat]], [[w:IBM|IBM]], [[w:Microsoft|Microsoft]], [[w:Google|Google]] eta beste askok— ekarpen garrantzitsuak egin dituzte, eta komunitateak milaka [[w:Plugin|plugin]], irudi eta tresna garatu ditu. == Funtzionamendua eta abantailak == ''Docker''rak aplikazio baten exekuzio-ingurune logiko eta isolatua dira. Edukiontzi bakoitzak bere prozesu-espazioa, sare-konfigurazioa eta [[w:Fitxategi sistema|fitxategi-sistema]] propioak ditu, eta, aldi berean, sistema eragilearen kernel bera partekatzen du gainerako edukiontziekin.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker libcontainer unifies Linux container powers|hizkuntza=en|url=https://www.zdnet.com/article/docker-libcontainer-unifies-linux-container-powers/|aldizkaria=ZDNET|sartze-data=2025-12-27}}</ref> Gauzak horrela, makina birtualekin alderatuta portaera homogeneoa mantenduta azkarrago abiatzen dira eta baliabide gutxiago erabiltzen dute. Aplikazioen kodea ''docker'' irudiak izeneko ereduen arabera sortzen dira. Irudi horiek aplikazioaren kodea, konfigurazioa eta behar diren mendekotasun guztiak biltzen dituzte funtzionamendu homogeneo eta fidagarria ziurtatzeko. Dockerren arrakasta hainbat abantailetan oinarritzen da: * '''Arintasuna:''' edukiontziak ez dira makina birtualak bezain handiak; ez dute [[w:Sistema eragile|sistema eragile]] osoa barneratzen eta exekutatzen, eta horrek baliabide gutxiago kontsumitzea eta abioko denbora laburragoak ekartzen ditu. * '''Isolamendua:''' aplikazio bakoitzak bere ingurune logikoa du, eta horrek [[w:Segurtasuna Interneten|segurtasuna]] handitu eta baldintza berdinetan erreplikatzeko gaitasuna eskaintzen ditu.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Iron.io Blog: How Docker Helped Us Achieve the (Near) Impossible|url=http://blog.iron.io/2014/04/how-docker-helped-us-achieve-near.html|aldizkaria=blog.iron.io|sartze-data=2025-12-27}}</ref> * '''Eramangarritasuna:''' aplikazio bat edukiontzi batean exekutatuta edozein sistema bateragarritan berdin portatuko da, izan [[w:Linux|Linux]], [[w:Microsoft Windows|Windows]] edo hodeiko plataforma bat. * '''Eskalagarritasuna:''' edukiontziak azkar sortu, kopiatu eta bana daitezke, [[w:Mikrozerbitzuak|mikrozerbitzuen]] arkitekturetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]] oso erabilgarri bihurtuz. == Ekosistema eta Integrazioa == Dockerrek ekosistema oso zabal eta heldua du, eta tresna ugarirekin integra daiteke: * Hodei-plataformak: AWS, Google Cloud, Azure, OpenStack * Konfigurazio-kudeaketa: Ansible, Puppet, Chef * CI/CD sistemak: Jenkins, [[w:GitHub|GitLab]] CI, GitHub Actions * Orkestrazio-plataformak: [[w:Kubernetes|Kubernetes]], Docker Swarm Tresna horiek edukiontzien [[w:Automatizazio|automatizazioa]], monitorizazioa, eskalatzea eta orkestrazioa bideratzen eta errazten dituzte.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Contenedores en Compute Engine|url=https://docs.cloud.google.com/compute/docs/containers?hl=es|aldizkaria=Google Cloud Documentation|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Bluemix Launches IBM Containers Beta Based on Docker|hizkuntza=en-US|data=2014-12-04|url=https://developer.ibm.com/bluemix/2014/12/04/ibm-containers-beta-docker/|aldizkaria=Bluemix|sartze-data=2025-12-27}}</ref> [[w:Hodei konputazio|Hodei-konputaziorako]] funtsezko tresna izateak asko bultzatu du teknologia honen erabilpena. == Testu ebakia: Fakultateko PC laborategiak eta birtualizazioa== Enpresentzat bezala makina birtualak eta edukiontziak funtsezkoak izan dira irakaskuntzan, hainbat PC dituzten laborategietan sistemen administrazioa arintzeko eta sinplifikatzeko. [[Fitxategi:Alternative virtual machine host.svg|thumb|Makina birtualaren irudikapena]] Fakultateko laborategietako teknikarien lana oso konplexu izan da beti, aniztasun handia izan delako sistema, liburutegi eta aplikazioen aldetik. PCetan oinarritutako laborategietan (lehen urteetan terminal hutsak ziren [[w:VAX|VAX]] zerbitzariarekin konektatuta) [[w:BIOS|BIOS]] bitarteko arranke bikoitza funtsezkoa izan zen Linux eta Windows gaineko aplikazio eta software guztia PC guztietan erabili ahal izateko. PC haietan ohiko a zen mihiztadura-lengoaia edo ADA konpilatzea, Oracle datu-baseak erabiltzea, SSPS paketeekin estatistikak bideratzea, MPI programak probatzea eta beste hainbat eginkizun. Edozein kasutan, sistema eragilez aldatzeko edo gertatutako erroreek sistema berrabiatzeko PCa berriro arrankatu behar izatea ohikoa bezain motela izaten zen. Horren aurrean birtualizazioa (makina birtualak edo dockerrak erabiliz), oso irtenbide egokia izan da arazo horiek ondo bideratzeko. Are gehiago, praktika batzuk lehen PC berezituetan baino ezin ziren egin, baina horiek ere ohiko PCetara eraman ahal izan ziren birtualizazioari esker. Horrela, esaterako, sistema eragilearen nukleoa birkonpilatu eta probatzea praktika arriskutsua izatetik ohiko praktika seguru izatera pasa zen makina birtualei esker. Makina birtualek ([[w:VirtualBox|VirtualBox]] edo [[w:VMWare|VMWare]] erabiliz) eta Docker-ek bizitza errazago egin digute denoi, eta bereziki teknikariei. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} e47g904mvevmpk50svadrgc4h5i0qb2 0 7305 43612 43398 2026-07-01T11:11:04Z Ksarasola 1603 43612 wikitext text/x-wiki '''[[w:Hadoop|Apache Hadoop]]''' kode irekiko software-tresnen bilduma bat da, [[w:Konputazio banatua|konputazio banatu]], eskalagarri eta fidagarria ahalbidetzen duena. <ref name=":0">{{Erreferentzia|izenburua=Apache Hadoop Official Website. "What is Apache Hadoop?"|url=https://hadoop.apache.org/|aldizkaria=hadoop.apache.org|sartze-data=2026-07-01}}</ref> Framework honek [[w:Datu handiak|datu handiak]] (''Big Data'') modu banatuan biltegiratzeko eta prozesatzeko aukera ematen du, hardware arrunteko [[w:Superkonputagailu|klusterrak]] erabiliz eta [[w:MapReduce|MapReduce]] programazio-ereduaren bidez.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izenburua=Apache Hadoop|hizkuntza=en|data=2026-04-27|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Apache_Hadoop&oldid=1351327694|sartze-data=2026-07-01|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> Teknologia hau milaka nodotara eskalatzeko diseinatuta dago, makina bakoitzak bere kabuz kalkulu eta biltegiratze gaitasuna eskainiz. Sistema hau akatsekiko tolerantea da eta erabilgarritasun handia ematen du.<ref name=":2">{{Erreferentzia|izena=Mike|abizena=Cafarella|izenburua=Building Nutch: Open Source Search|orrialdeak=54–61|abizena2=Cutting|izena2=Doug|data=2004-04|url=https://doi.org/10.1145/988392.988408|aldizkaria=Queue|alea=2|zenbakia=2|issn=1542-7730|doi=10.1145/988392.988408|sartze-data=2026-07-01}}</ref> == Historia == Hadoop Doug Cutting eta Mike Cafarellak sortu zuten 2005ean. Proiektuaren jatorria Nutch web arakatzailean dago, baina laster banandu zen biltegiratze eta prozesatze atalak bereizteko [4]. Hadoop Google-k argitaratutako bi artikulu zientifikotan oinarritu zen: Google File System (GFS) eta MapReduce [5]. Doug Cutting-ek Yahoo! enpresan hasi zen lanean 2006an, eta han proiektua izugarri garatu zen. Izena Cutting-en semearen jostailuzko elefante batetik dator. 2008an, Hadoop Apache Software Foundation-en goi-mailako proiektu bihurtu zen, eta mundu mailako estandarra bilakatu zen [6]. == Core Moduluak == Apache Hadoop-en arkitektura oinarrizko lau modulutan banatzen da:<ref name=":0" /> * '''Hadoop Common''': Beste modulu guztiek behar dituzten utilitate, liburutegi eta fitxategi komunak biltzen ditu. Java JAR fitxategiak eta script-ak barne hartzen ditu.<ref name=":1" /> * '''Hadoop Distributed File System (HDFS)''': Datuak hainbat makinatan banatuta biltegiratzen dituen fitxategi-sistema da.<ref name=":2" /> Fitxategi amaigabeak bloke handitan zatitzen ditu eta klusterreko nodoetan zehar erreplikatzen ditu, fidagarritasun handiena bermatzeko [4]. * '''Hadoop YARN (Yet Another Resource Negotiator)''': Klusterraren baliabideak kudeatzeko eta lanen planifikazioa egiteko plataforma da [5]. Erabiltzaileen aplikazioei konputazio-baliabideak modu dinamikoan esleitzeaz arduratzen da. * '''Hadoop MapReduce''': Datu-multzo handiak paraleloan prozesatzeko programazio-eredua eta motorra da [6]. Map (datuak iragazi eta ordenatu) eta Reduce (emaitzak laburbildu) faseetan funtzionatzen du. == Ekosistema == Hadoopen oinarrizko moduluen gainean edo haiekin batera funtzionatzen duten software gehigarriek osatzen dute Hadoopen ekosistema ezaguna.<ref name=":0" /> Tresna nagusien artean honako hauek daude: * '''Apache Hive''': Datu-gordailu (''data warehouse'') azpiegitura bat da, SQL antzeko lengoaia bat (HiveQL) erabiliz HDFS-ko datuak kontsultatzeko aukera ematen duena.<ref name=":1" /> * '''Apache Pig''': Datu-fluxuak aztertzeko goi-mailako lengoaia (Pig Latin) eta exekuzio-ingurunea da, MapReduce programak errazago idazteko.<ref name=":2" /> * '''Apache HBase''': Zutabeetara bideratutako NoSQL datu-base banatua da, HDFSren gainean eraikitakoa eta ausazko sarbidea denbora errealean ahalbidetzen duena [4]. * '''Apache Spark''': Memorian oinarritutako konputazio-motor azkarra da, Hadoop MapReduce baino azkarragoa dena pipeline gehienetan, RAM memoria modu eraginkorrean erabiltzen duelako [5]. * '''Apache ZooKeeper''': Zerbitzu zentralizatu bat da, konfigurazio-informazioa mantentzeko eta sistema banatuen arteko koordinazio sendoa bermatzeko [6]. == Funtzionamendua eta Abantailak == Hadoopek datuak prozesatzeko duen moduaren berezitasun nagusietako bat "Datuen Kokapena" (''Data Locality'') da. Horrek esan nahi du konputazio-gaitasuna datuak biltegiratuta dauden nodo berera zuzenean eramaten dela, sareko trafikoa minimizatzeko.<ref name=":0" /> Fitxategi bat HDFSean kargatzen denean, blokeetan (normalean 128 MB edo 256 MB) zatitzen da eta gutxienez hiru nodotan kopiatzen da automatikoki.<ref name=":1" /> Horri esker, nodo batek huts egiten badu ere, sistemak lanean jarrai dezake daturik galdu gabe,<ref name=":2" /> Abantailen artean honako hauek nabarmentzen dira: # '''Eskalagarritasuna''': Hardware arruntarekin klusterra handitu daiteke nodo berriak erraz gehituz. # '''Kostu-eraginkortasuna''': Ez du zerbitzari garestirik behar, merkaturatutako ordenagailu arruntetan funtzionatzen baitu. # '''Malgutasuna''': Edozein motatako datuak gorde ditzake: egituratuak, erdi-egituratuak edo egituratu gabeak. == Aplikazio Komertzialak == Gaur egun, Fortune 50 enpresetako erdiak baino gehiagok erabiltzen dute Hadoop beren egunerokoan.<ref name=":1" /> Ohiko aplikazioen artean daude klik-korronteen (''clickstream'') azterketa, marketin analitika, makina-ikaskuntza (''machine learning''), irudien prozesamendua eta web crawling lanak.<ref name=":0" /> Webgune handiek eta finantza-erakundeek datu historikoen artxibo merke gisa ere baliatzen dute, araudiak betetzeko. == Erreferentziak == [1] Apache Hadoop Official Website. "What is Apache Hadoop?". Eskuragarri: https://hadoop.apache.org/ [2] Wikipedia contributors. "Apache Hadoop". Wikipedia, The Free Encyclopedia. Eskuragarri: https://en.wikipedia.org/wiki/Apache_Hadoop [3] Cutting, D., & Cafarella, M. (2006). "Nutch: A Flexible and Scalable Web Search Engine". Technical Report. [4] Ghemawat, S., Gobioff, H., & Leung, S. T. (2003). "The Google File System". ACM SIGOPS Operating Systems Review. [5] Dean, J., & Ghemawat, S. (2004). "MapReduce: Simplified Data Processing on Large Clusters". Communications of the ACM. [6] Apache Software Foundation. "Hadoop Ecosystem and Sub-projects Overview". Eskuragarri: https://cwiki.apache.org/ 7p6723uvzw6kevf1tb9slq8iabbvay5 0 7309 43607 43490 2026-06-30T16:11:51Z Maitenat 2727 43607 wikitext text/x-wiki = NoSQL datu-baseak = '''NoSQL''' ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional|erlaziozko datu-base]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.<ref name="wiki">Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.</ref> == Definizioa == NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.<ref name="fowler">Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.</ref> == Historia == Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko sortutako teknologien multzoa izendatzeko.<ref name="strozzi">Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.</ref><ref name="wiki" /> [[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL .<ref>Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.</ref> == Ezaugarriak == NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: * [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko. * Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak. * Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa. * Banatutako arkitekturen erabilera. * Erreplikazio eta erabilgarritasun handia. * Errendimendu ona datu-bolumen handietan. Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.<ref>Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.</ref> == CAP teorema == NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu: * '''Koherentzia''' (Consistency) * '''Erabilgarritasuna''' (Availability) * '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance) Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko bere konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.<ref>Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.</ref> == NoSQL datu-base motak == === Gako-balio datu-baseak === Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB === Dokumentu datu-baseak === Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. Adibideak:MongoDB, CouchDB === Zutabe-zabaleko datu-baseak === [[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]] Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase === Grafo datu-baseak === Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Adibideak: Neo4j, JanusGraph == Abantailak == NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte: * Eskalagarritasun handia. * Malgutasuna datuen egituran. * Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan. * Banatutako inguruneetarako egokitasuna. * Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan. == Desabantailak == Hala ere, zenbait muga ere badituzte: * Kontsulta estandar bakarrik ez izatea. * Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa. * Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan. * Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa. * Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan. == Errendimendua == Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:<ref>{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" !Datu-eredua !Errendi-mendua !Eskalagarria !Malgua !Konplexua !Datuen osotasuna !Funtzionala |- !Giltza-baliokoak |Handia |Handia |Handia |Bat ere ez |Txikia |Aldagarria (bat ere ez) |- !Zutabeetakoak |Handia |Handia |Neurrizko |Txikia |Txikia |Minimoa |- !Dokumentukoak |Handia |Aldagarria (altua) |Handia |Txikia |Txikia |Aldagarria (baxua) |- !Grafokoak |Aldagarria |Aldagarria |Handia |Handia |Baxu - ertaina |[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]] |- !Datu-base erlazionalak |Aldagarria |Aldagarria |Txikia |Neurrizko |Handia |[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]] |} == Erabilera-eremuak == NoSQL datu-baseak ohikoak dira: * Sare sozialetan. * Bilaketa-motorretan. * Eduki-kudeaketa sistemetan. * Gauzen Interneten (IoT). * Big Data analisian. * Denbora errealeko aplikazioetan. * Gomendio-sistemetan. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} ia70s03q0gfl5u491g282znkjc47qwn 0 7313 43587 43586 2026-06-30T12:23:21Z Ksarasola 1603 /* Lizentziatura informatikan */ 43587 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Agustin Arruabarrena}} === Informatika Fakultateko Ikasketa-planak === Informatikaren historia nahikoa motza da. Kalkuluarekin erlazionatutako makinak eta gailuak —abakoak, logaritmoetan oinarritutako taulak, Pascal eta Leibnizen makinak…— zaharrak badira ere, gaur egun informatika gisa ezagutzen duguna elektronikaren garapenaren ondorioz 1950etako hamarkadaren hasieran sortutako teknologia da. Zientziaren eta teknologiaren bi arloren topagunea izan zen. Batetik, matematiken "logikaren" adarra (Boole, Turing…) —Computer Science ingelesez—; eta, bestetik, konputagailuak eta kontrol-sistemak diseinatzeko aplikatutako ingeniaritza elektronikoa, batez ere trantsistorezko zirkuitu integratuen bidez —Computer Engineering—. Oso modu sinplifikatuan, softwarea eta hardwarea. Igaro diren 70 urteetan, abiadura ikaragarriz garatu da. Mahai gainean dugun eramangarria eta poltsikoan daramagun telefonoa (eta haietan exekutatzen diren aplikazioak) hasierako sistemak baino milioika aldiz konplexuagoak dira. Modu arruntean erabiltzen ditugun tresnak eta aplikazioak ez ziren existitzen duela hamar urte, baina irudien prozesamendua, hizkuntzen teknologiak, datu masiboak tratatzeko dagoeneko ohikoak diren deep learning eta adimen artifizialeko tresnak, kontrol-sistema automatikoak, robotika… gure egunerokotasunaren parte dira jadanik. Nola islatu da teknologia eta zientzia berri hori unibertsitateko ikasketetan? Ez dago denbora laburrean hain azkar sortzen eta aldatzen den diziplina, eta ez da erraza abiadura horri erantzun egokia ematea akademiatik. Garaian programatzen bazen mihiztadura-lengoaian (hori irakasten zen lehen mailan), goi-mailako lengoaiak erabili izan dira aspalditik… orain arte, oinarrizko programazio-lan asko adimen artifizialeko tresnen bidez egiten ari baita jadanik. 10.000 (10⁴) transistore integratzen baziren txip batean 70ko hamarkadaren hasieran, bilioitik (10¹²) gora integratzen dira jada superkonputazioan eta Adimen Artifizialean erabiltzen diren txipetan.  Gaur unibertsitatean irakatsi behar denak zerikusi gutxi du duela 20 urte (10 urte ere!) irakasten zenarekin gai askotan. Beraz, nola egokitu dira ikasketa-planak aldaketa teknologikoari? == Hasiera == Informatika-ikasketak 1971n abiatu ziren Donostian, oraindik unibertsitate-ikasketen aitortzarik gabe, "Centro de Informática" izenarekin, Madrileko Instituto de Informática zentroari atxikita. 5 urteko ikasketak ziren, eta urte bakoitzean profil formatibo bat lortzen zen: Aplikazioen programatzailea, Sistemen programatzailea, Aplikazioen analista, Sistemen analista, eta Sistemen teknikaria. Izenek berek argi islatzen dituzte garaiko beharrak. Eta oinarri sendoa jarri zen ekimen aitzindari horrekin. == Lizentziatura informatikan == 1976ko martxoan sortu ziren Espainian, legez, lehen hiru fakultateak: [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiakoa]], [[w:Bartzelonako Informatika Fakultatea|Bartzelonakoa]] eta [[w:Madrilgo Informatika Fakultatea (Madrilgo Unibertsitate Politeknikoa)|Madrilekoa]]. Ikasketak moldatu ziren bost urteko Lizentziatura gisa, bi ziklotan banatuta, 3 eta 2 urte. Ikasketa-plana 1978an definitu zen,<ref>Hasierako lizentziaturaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1978/08/23/pdfs/A19729-19731.pdf A19729-19731.pdf]</ref> baina 1982an egonkortu zen.<ref>Lizentziaturaren ikasketa-plan definitiboa (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1982/05/04/pdfs/A11390-11391.pdf? A11390-11391.pdf]</ref> Xehetasunetan sartu gabe, merezi du ikustea nola definitu zen, esaterako, lehen zikloa. Hauek ziren ikasgaiak, urte osokoak (garaian, gaztelaniaz bakarrik): {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |Informatika I Programazioa I</br> Analisia I</br> Aljebra I</br> Fisika | align="left" |Informatika II</br> Analisia II</br> Informatikaren Oinarri Matematikoak</br> Elektrizitatea eta Elektronika</br> Praktikak | align="left" |Informatika III</br> Zenbakizko Analisia</br> Informatikaren Metodo Matematikoak</br> Estatistika</br> Informatika Teorikoa</br> Praktikak |} Kontu pare bat aipatzeko. Batetik, matematiken pisua: 16 ikasgaietatik, 7. Eta bestetik, ikasgai askoren izenen anbiguotasuna. Zer zen Informatika I, II eta III? Eta Praktikak? Izen "neutro" horien pean, erraza zen gaiak aldatzea. Kontua nabarmenagoa zen bigarren zikloko ikasgaiekin; lehen mailan irakasten zena gutxinaka egonkortzen ari bazen ere (kurtso horien oihartzuna garbia da oraindik gaur egungo plangintzan), 4. eta 5. mailetako ikasgaiak aldatzen ziren, beti ere izen komodin horien pean. Esaterako, ''Praktikak 3'' ikasgaian, Konputagailuen Arkitektura eta Organizazioa ematen zen, eta ''Praktikak 4'' ikasgaian, Sistema Eragileak; ''Informatika IV'' Konpilazioa zen, eta ''Informatika 5'', Konputagailu-sareak. Kontabilitatea izeneko ikasgaia erabiltzen zen Adimen Artifiziala, Sare Neuronalak edo Programazio-lengoaiak emateko. Benetan ikasitakoa gehitzen zitzaion izen ofizialari, parentesien artean, ikasleen espedientean. == Informatika Ingeniaritza == 1994-1995 ikasturtean aldaketa handi bat gertatu zen: Lizentziatura zena Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren.<ref>Ingeniaritzaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1995/01/11/pdfs/A01095-01113.pdf A01095-01113.pdf]</ref> Hemendik aurrera, ikasgaiak lauhilekoak izango dira, kredituetan neurtuta (lizentziaturan ere kredituak erabiltzen ziren ikasgaien tamaina adierazteko, baina orain guztiz orokortu eta zehaztu ziren: kreditu tronkalak, unibertsitateko derrigorrezkoak eta hautazkoak). Eta orain bai, ikasgaien izenak zehatzagoak dira. Hona hemen lehen zikloaren laburpena: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |[[w:Makina-lengoaia|Makina Lengoaia]]</br> [[w:Zirkuitu elektriko|Konputagailuen Teknologiaren Oinarriak]]</br> [[w:Transistore|Konputagailuen Teknologi. Laborat.]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua I]]</br> [[w:Fisika|Fisika]]</br> [[w:Aljebra lineal|Aljebra Lineala]]</br> [[w:Analisi matematiko|Analisi Matematikoa]]</br> [[Matematika Diskretua]]</br> [[w:Kalkulu (matematikaren adarra)|Kalkulua]]</br> [[w:Programazio|Oinarrizko Programazioa]]</br> [[w:Datu-egitura|Datu-egiturak]] | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura I]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua II]]</br> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]</br> [[w:Zenbakizko analisi|Zenbakizko Konputazioa]]</br> [[w:Optimizazio (matematika)|Optimizazioa]]</br> [[w:Estatistika|Probabilitatea eta Estatistika]]</br> [[w:Programazio modular|Programazio Modularra]]</br> [[w:Fitxategi (informatika)|Fitxategiak]] eta [[w:Datu-base|Datu-baseak]]</br> [[w:Programazio#Programa on baten ezaugarriak|Programazioaren Metodologia]]</br> [[w:Konputazioaren teoria|Konputazio-metodo Abstraktuak]] I eta II | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura]] II [[w:Informazio-sistema|Informazio-sist. Analisi eta Diseinua]]</br> Informatikaren Metodo Matemat.</br> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-baseen Teoria]]</br> [[w:Algoritmo|Algoritmika]]</br> - </br> Hautazko ikasgaiak (zerrenda luzea, 1. eta 2. ziklorako) |} Aurreko taularekin alderatuta, askoz garbiagoa da zer ikasi behar den, eta nabarmena da edukien eguneratzea (nahiz, eta aipatu dugun moduan, gai aurreratu asko sartuta zeuden lizentziaturan, batez ere 2. zikloan, izen "zaharkituen" barruan). Ingeniaritza bihurtzeak beste berritasun bat ekarri zuen: Karrera Amaierako Proiektuak. 15 kreditukoak ziren, pisuzkoak (lauhileko ikasgaiak, oro har, 6 kreditukoak ziren). 2000-2001 ikasturtean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. Bi ingeniaritza tekniko definitu ziren: Sistemen Informatika, eta Kudeaketa eta Informazio Sistemak; EHUko errektoretzak erabaki zuen lehena Donostian eskaintzea, eta bestea Bilbon eta Gasteizen. Bertan goxo ezin geratu, eta 2001-2002 ikasturtean aldaketa batzuk egin ziren ingeniaritzako ikasketa-planean. Ingeniaritzaren ikasketa-planak beste 15 urte edo iraun zuen. == Informatika Ingeniaritzako Gradua == 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, unibertsitateko titulazio guztiak aldatu ziren: ikasketa guztiak, 3 urtekoak eta 5 urtekoak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua.<ref>Informatika Ingeniaritzaren Gradua (BOE) [http://www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf]</ref> Aldaketa horretan ikasketa-planak nabarmen aldatu behar izan ziren, urte bat gutxiago zegoelako. Hasieran hiru gradu desberdin definitu baziren ere (gai komun askorekin), azkenean gradu bakar batean bildu ziren. Dena den, hiru espezialitate edo aipamen definitu ziren, 3. mailako 8 ikasgai (48 kreditu) eta Gradu Amaierako Lana (12 kr.) osatuta: Konputagailuen Ingeniaritza, Konputazioa, eta Software Ingeniaritza. Ikasleek horietako bat aukeratu behar zuten 3. mailan. Formazioa osatzen zen laugarren urtean hainbat hautazko gaiekin. Hauek ziren hiru espezialitateetako ikasgaiak hasieran: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''Konputagailuen Ingeniaritza''' ! align="left" |'''Konputazioa''' ! align="left" |'''Software Ingeniaritza''' |- | align="left" |Errendim. Handiko Prozesadoreak<br/> Konputazio Paraleloko Sistemak<br/> Sistema Eragileak<br/> Sistemen eta Sareen Administrazioa<br/> Sare Teknologiak eta Azpiegiturak<br/> Sist. Digitalen Disein. eta Eraikuntza*<br/> Sist. Inform. Errendim. Ebaluazioa*<br/> Sistema Txertatuen Diseinua*<br/> | align="left" |Datu Meatzaritza<br/> Zientziarako Konputazioa<br/> Konputazio Eredu Abstraktuak<br/> Konputagailu bidezko Grafikoak<br/> Algoritmoen Diseinua<br/> Adimen Artifiziala<br/> Konpilazioa<br/> Bistaratzea eta Ingurune Birtualak | align="left" |Software Ingeniaritza II<br/> Datu-baseen Diseinua<br/> Web Sistemak<br/> Perts. eta Konput. arteko Elkarrek.<br/> Softwarearen Kalitatea<br/> Softwarearen Garapen Industriala<br/> Informaz. Kudeaketa Aurreratua<br/> Softw. Garatzeko Tresna Aurreratuak |} Baina aldaketak egin dira dagoeneko, batez ere Konputagailuen Ingeniaritza aipamenean, non Kriptografia eta Zibersegurtasunarekin erlazionatutako ikasgaiak sartu baitira (taulan izartxo bat duten ikasgaien ordez): Kriptografia Aplikatua, Sistema Informatikoen Ahulezien Detekzioa eta Ustiapena, eta Sistema Informatikoen Auditoretza eta Analisi Forentsea. 4. mailako hautazko ikasgaietan gai aurreratu asko lantzen dira, eta aldaketa asko egin dira Gradua proposatu zenetik. Hona hemen batzuk (ikus guztiak fakultateko webgunean): Adimen Artifiziala Zibersegurtasunean, Hizkuntzaren Prozesamendua, Ikaskuntza Automatikoa eta Neurona Sareak, Konputazio Kuantikoaren Oinarriak, Programazio Logikoa, Programazio Funtzionala, Robotika eta Kontrol Adimendunak, Soinuaren eta Irudiaren Prozesamendu Digitala, Adimen Artifizial Sortzailea Software Ingeniaritzarako, Konputagailu bidezko Ikusmena, eta abar. == Masterrak == Master mailako ikastaroak ez dira berriak unibertsitatean. Esaterako, 1991 eta 1992 ikasturteetan, Konputagailuen Zientzia eta Teknologia Masterra eman zen Informatika Fakultatean. Baina asko zabaldu dira Boloniako prozesuaren ondoren. Gradua lortu ondoren, Masterretan sakondu daiteke profesioaren arlo jakin batzuetan, eta askotan hasiera-puntua dira doktorego-programa batean aritzeko, tesi bat egiteko. Urte bat edo bikoak izan ohi dira (60 - 120 kreditu artean). Masterrak ere aldatzen, desagertzen eta sortzen dira. Esaterako, garaian Sistema Informatiko Aurreratuak eta Informatika Ingeniaritzako masterrak eskaini ziren, azkena euskaraz ere. 2025-2026 ikasturtean, lau Master hauek eskaini dira: Sistema Txertatuen Ingeniaritza, teknologia arloan; Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua, eta Hizkuntzaren eta Komunikazioaren Teknologiak Erasmus Mundus, hizkuntzaren prozesamenduaren arloan; eta Konputazio Ingeniaritza eta Sistema Adimentsuak, datu-meatzaritza eta adimen artifiziala arloan. == Adimen Artifizialeko Gradua == Baina informatikaren garapenaren abiadura ez da moteltzen. Jakintza-arloak garatzen dira, berriak sortzen dira, beste batzuk difuminatzen dira… Zaila da guztietan presentzia indartsua izatea. Hala, hausnarketa-prozesu baten ondoren, non hainbat aukera analizatu ziren, Fakultateak erabaki zuen beste gradu bat eskaintzea, Adimen Artifiziala. Gradua abian dago 2020-2021 ikasturtetik. Lehen bi mailetan ikasgai batzuk partekatzen dira Informatika Ingeniaritzako graduarekin, eta gainerakoetan arlo espezifiko horren teknologietan sakontzen da. Informazio osoa eta zehatza Fakultateko webgunea eskura daiteke,<ref>Fakultateko web-orria: [https://www.ehu.eus/eu/web/graduak/informatika-ingeniaritzako-gradua/kredituak-eta-irakasgaiak Informatika Ingeniaritzako Gradua - Kreditu eta irakasgaiak ikasturteka - Graduak - EHU]</ref> baina 3. eta 4. mailako ikasgai nagusiak ageri dira hurrengo taulan, edukien ideia orokor bat izateko (izartxoa duten ikasgaiak Informatika Ingeniaritzan ere eskaintzen dira).<ref>Adimen Artifizialeko Gradua (BOE) [https://www.boe.es/boe/dias/2021/07/23/pdfs/BOE-A-2021-12399.pdf Disposición 12399 del BOE núm. 175 de 2021]</ref> {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''3.maila''' ! align="left" |'''4. maila''' |- | align="left" |Bilaketa Heuristikoak*<br/> Datu-Baseen Diseinua*<br/> Hizkuntzaren Prozesamendua*<br/> Ikaskuntza Automatikoa eta Neurona Sareak*<br/> Robotikaren Oinarriak<br/> Big Data Aplikazioen Garapena<br/> Datu Masiboen Prozesamendurako Azpiegiturak<br/> Ikaskuntza Automatiko Aurreratua<br/> Konputagailu bidezko Ikusmena*<br/> Testu-datuen Meatzaritza | align="left" |Hainbat hautazko ikasgai, haien artean:<br/> Adimen Artifizialeko Teknika Aurreratuak*<br/> Ahotsaren Prozesamendua<br/> Hizkuntzaren Prozesamendurako Teknika Aurreratuak<br/> Pertsona-Robot Elkarrekintza<br/> Robotika Probabilistikoa<br/> Datu Biomediko eta Fisiologikoen Analisia<br/> Espazio-Denbora Datuen Analisia<br/> Robotika Soziala … |} == Erreferentziak == {{erreferentzia_zerrenda}} rryslh7qvskhh9ox5hlhgz91x08ztai 43588 43587 2026-06-30T12:39:32Z Ksarasola 1603 /* Adimen Artifizialeko Gradua */ wikiestekak 43588 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Agustin Arruabarrena}} === Informatika Fakultateko Ikasketa-planak === Informatikaren historia nahikoa motza da. Kalkuluarekin erlazionatutako makinak eta gailuak —abakoak, logaritmoetan oinarritutako taulak, Pascal eta Leibnizen makinak…— zaharrak badira ere, gaur egun informatika gisa ezagutzen duguna elektronikaren garapenaren ondorioz 1950etako hamarkadaren hasieran sortutako teknologia da. Zientziaren eta teknologiaren bi arloren topagunea izan zen. Batetik, matematiken "logikaren" adarra (Boole, Turing…) —Computer Science ingelesez—; eta, bestetik, konputagailuak eta kontrol-sistemak diseinatzeko aplikatutako ingeniaritza elektronikoa, batez ere trantsistorezko zirkuitu integratuen bidez —Computer Engineering—. Oso modu sinplifikatuan, softwarea eta hardwarea. Igaro diren 70 urteetan, abiadura ikaragarriz garatu da. Mahai gainean dugun eramangarria eta poltsikoan daramagun telefonoa (eta haietan exekutatzen diren aplikazioak) hasierako sistemak baino milioika aldiz konplexuagoak dira. Modu arruntean erabiltzen ditugun tresnak eta aplikazioak ez ziren existitzen duela hamar urte, baina irudien prozesamendua, hizkuntzen teknologiak, datu masiboak tratatzeko dagoeneko ohikoak diren deep learning eta adimen artifizialeko tresnak, kontrol-sistema automatikoak, robotika… gure egunerokotasunaren parte dira jadanik. Nola islatu da teknologia eta zientzia berri hori unibertsitateko ikasketetan? Ez dago denbora laburrean hain azkar sortzen eta aldatzen den diziplina, eta ez da erraza abiadura horri erantzun egokia ematea akademiatik. Garaian programatzen bazen mihiztadura-lengoaian (hori irakasten zen lehen mailan), goi-mailako lengoaiak erabili izan dira aspalditik… orain arte, oinarrizko programazio-lan asko adimen artifizialeko tresnen bidez egiten ari baita jadanik. 10.000 (10⁴) transistore integratzen baziren txip batean 70ko hamarkadaren hasieran, bilioitik (10¹²) gora integratzen dira jada superkonputazioan eta Adimen Artifizialean erabiltzen diren txipetan.  Gaur unibertsitatean irakatsi behar denak zerikusi gutxi du duela 20 urte (10 urte ere!) irakasten zenarekin gai askotan. Beraz, nola egokitu dira ikasketa-planak aldaketa teknologikoari? == Hasiera == Informatika-ikasketak 1971n abiatu ziren Donostian, oraindik unibertsitate-ikasketen aitortzarik gabe, "Centro de Informática" izenarekin, Madrileko Instituto de Informática zentroari atxikita. 5 urteko ikasketak ziren, eta urte bakoitzean profil formatibo bat lortzen zen: Aplikazioen programatzailea, Sistemen programatzailea, Aplikazioen analista, Sistemen analista, eta Sistemen teknikaria. Izenek berek argi islatzen dituzte garaiko beharrak. Eta oinarri sendoa jarri zen ekimen aitzindari horrekin. == Lizentziatura informatikan == 1976ko martxoan sortu ziren Espainian, legez, lehen hiru fakultateak: [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiakoa]], [[w:Bartzelonako Informatika Fakultatea|Bartzelonakoa]] eta [[w:Madrilgo Informatika Fakultatea (Madrilgo Unibertsitate Politeknikoa)|Madrilekoa]]. Ikasketak moldatu ziren bost urteko Lizentziatura gisa, bi ziklotan banatuta, 3 eta 2 urte. Ikasketa-plana 1978an definitu zen,<ref>Hasierako lizentziaturaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1978/08/23/pdfs/A19729-19731.pdf A19729-19731.pdf]</ref> baina 1982an egonkortu zen.<ref>Lizentziaturaren ikasketa-plan definitiboa (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1982/05/04/pdfs/A11390-11391.pdf? A11390-11391.pdf]</ref> Xehetasunetan sartu gabe, merezi du ikustea nola definitu zen, esaterako, lehen zikloa. Hauek ziren ikasgaiak, urte osokoak (garaian, gaztelaniaz bakarrik): {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |Informatika I Programazioa I</br> Analisia I</br> Aljebra I</br> Fisika | align="left" |Informatika II</br> Analisia II</br> Informatikaren Oinarri Matematikoak</br> Elektrizitatea eta Elektronika</br> Praktikak | align="left" |Informatika III</br> Zenbakizko Analisia</br> Informatikaren Metodo Matematikoak</br> Estatistika</br> Informatika Teorikoa</br> Praktikak |} Kontu pare bat aipatzeko. Batetik, matematiken pisua: 16 ikasgaietatik, 7. Eta bestetik, ikasgai askoren izenen anbiguotasuna. Zer zen Informatika I, II eta III? Eta Praktikak? Izen "neutro" horien pean, erraza zen gaiak aldatzea. Kontua nabarmenagoa zen bigarren zikloko ikasgaiekin; lehen mailan irakasten zena gutxinaka egonkortzen ari bazen ere (kurtso horien oihartzuna garbia da oraindik gaur egungo plangintzan), 4. eta 5. mailetako ikasgaiak aldatzen ziren, beti ere izen komodin horien pean. Esaterako, ''Praktikak 3'' ikasgaian, Konputagailuen Arkitektura eta Organizazioa ematen zen, eta ''Praktikak 4'' ikasgaian, Sistema Eragileak; ''Informatika IV'' Konpilazioa zen, eta ''Informatika 5'', Konputagailu-sareak. Kontabilitatea izeneko ikasgaia erabiltzen zen Adimen Artifiziala, Sare Neuronalak edo Programazio-lengoaiak emateko. Benetan ikasitakoa gehitzen zitzaion izen ofizialari, parentesien artean, ikasleen espedientean. == Informatika Ingeniaritza == 1994-1995 ikasturtean aldaketa handi bat gertatu zen: Lizentziatura zena Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren.<ref>Ingeniaritzaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1995/01/11/pdfs/A01095-01113.pdf A01095-01113.pdf]</ref> Hemendik aurrera, ikasgaiak lauhilekoak izango dira, kredituetan neurtuta (lizentziaturan ere kredituak erabiltzen ziren ikasgaien tamaina adierazteko, baina orain guztiz orokortu eta zehaztu ziren: kreditu tronkalak, unibertsitateko derrigorrezkoak eta hautazkoak). Eta orain bai, ikasgaien izenak zehatzagoak dira. Hona hemen lehen zikloaren laburpena: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |[[w:Makina-lengoaia|Makina Lengoaia]]</br> [[w:Zirkuitu elektriko|Konputagailuen Teknologiaren Oinarriak]]</br> [[w:Transistore|Konputagailuen Teknologi. Laborat.]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua I]]</br> [[w:Fisika|Fisika]]</br> [[w:Aljebra lineal|Aljebra Lineala]]</br> [[w:Analisi matematiko|Analisi Matematikoa]]</br> [[Matematika Diskretua]]</br> [[w:Kalkulu (matematikaren adarra)|Kalkulua]]</br> [[w:Programazio|Oinarrizko Programazioa]]</br> [[w:Datu-egitura|Datu-egiturak]] | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura I]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua II]]</br> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]</br> [[w:Zenbakizko analisi|Zenbakizko Konputazioa]]</br> [[w:Optimizazio (matematika)|Optimizazioa]]</br> [[w:Estatistika|Probabilitatea eta Estatistika]]</br> [[w:Programazio modular|Programazio Modularra]]</br> [[w:Fitxategi (informatika)|Fitxategiak]] eta [[w:Datu-base|Datu-baseak]]</br> [[w:Programazio#Programa on baten ezaugarriak|Programazioaren Metodologia]]</br> [[w:Konputazioaren teoria|Konputazio-metodo Abstraktuak]] I eta II | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura]] II [[w:Informazio-sistema|Informazio-sist. Analisi eta Diseinua]]</br> Informatikaren Metodo Matemat.</br> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-baseen Teoria]]</br> [[w:Algoritmo|Algoritmika]]</br> - </br> Hautazko ikasgaiak (zerrenda luzea, 1. eta 2. ziklorako) |} Aurreko taularekin alderatuta, askoz garbiagoa da zer ikasi behar den, eta nabarmena da edukien eguneratzea (nahiz, eta aipatu dugun moduan, gai aurreratu asko sartuta zeuden lizentziaturan, batez ere 2. zikloan, izen "zaharkituen" barruan). Ingeniaritza bihurtzeak beste berritasun bat ekarri zuen: Karrera Amaierako Proiektuak. 15 kreditukoak ziren, pisuzkoak (lauhileko ikasgaiak, oro har, 6 kreditukoak ziren). 2000-2001 ikasturtean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. Bi ingeniaritza tekniko definitu ziren: Sistemen Informatika, eta Kudeaketa eta Informazio Sistemak; EHUko errektoretzak erabaki zuen lehena Donostian eskaintzea, eta bestea Bilbon eta Gasteizen. Bertan goxo ezin geratu, eta 2001-2002 ikasturtean aldaketa batzuk egin ziren ingeniaritzako ikasketa-planean. Ingeniaritzaren ikasketa-planak beste 15 urte edo iraun zuen. == Informatika Ingeniaritzako Gradua == 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, unibertsitateko titulazio guztiak aldatu ziren: ikasketa guztiak, 3 urtekoak eta 5 urtekoak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua.<ref>Informatika Ingeniaritzaren Gradua (BOE) [http://www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf]</ref> Aldaketa horretan ikasketa-planak nabarmen aldatu behar izan ziren, urte bat gutxiago zegoelako. Hasieran hiru gradu desberdin definitu baziren ere (gai komun askorekin), azkenean gradu bakar batean bildu ziren. Dena den, hiru espezialitate edo aipamen definitu ziren, 3. mailako 8 ikasgai (48 kreditu) eta Gradu Amaierako Lana (12 kr.) osatuta: Konputagailuen Ingeniaritza, Konputazioa, eta Software Ingeniaritza. Ikasleek horietako bat aukeratu behar zuten 3. mailan. Formazioa osatzen zen laugarren urtean hainbat hautazko gaiekin. Hauek ziren hiru espezialitateetako ikasgaiak hasieran: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''Konputagailuen Ingeniaritza''' ! align="left" |'''Konputazioa''' ! align="left" |'''Software Ingeniaritza''' |- | align="left" |Errendim. Handiko Prozesadoreak<br/> Konputazio Paraleloko Sistemak<br/> Sistema Eragileak<br/> Sistemen eta Sareen Administrazioa<br/> Sare Teknologiak eta Azpiegiturak<br/> Sist. Digitalen Disein. eta Eraikuntza*<br/> Sist. Inform. Errendim. Ebaluazioa*<br/> Sistema Txertatuen Diseinua*<br/> | align="left" |Datu Meatzaritza<br/> Zientziarako Konputazioa<br/> Konputazio Eredu Abstraktuak<br/> Konputagailu bidezko Grafikoak<br/> Algoritmoen Diseinua<br/> Adimen Artifiziala<br/> Konpilazioa<br/> Bistaratzea eta Ingurune Birtualak | align="left" |Software Ingeniaritza II<br/> Datu-baseen Diseinua<br/> Web Sistemak<br/> Perts. eta Konput. arteko Elkarrek.<br/> Softwarearen Kalitatea<br/> Softwarearen Garapen Industriala<br/> Informaz. Kudeaketa Aurreratua<br/> Softw. Garatzeko Tresna Aurreratuak |} Baina aldaketak egin dira dagoeneko, batez ere Konputagailuen Ingeniaritza aipamenean, non Kriptografia eta Zibersegurtasunarekin erlazionatutako ikasgaiak sartu baitira (taulan izartxo bat duten ikasgaien ordez): Kriptografia Aplikatua, Sistema Informatikoen Ahulezien Detekzioa eta Ustiapena, eta Sistema Informatikoen Auditoretza eta Analisi Forentsea. 4. mailako hautazko ikasgaietan gai aurreratu asko lantzen dira, eta aldaketa asko egin dira Gradua proposatu zenetik. Hona hemen batzuk (ikus guztiak fakultateko webgunean): Adimen Artifiziala Zibersegurtasunean, Hizkuntzaren Prozesamendua, Ikaskuntza Automatikoa eta Neurona Sareak, Konputazio Kuantikoaren Oinarriak, Programazio Logikoa, Programazio Funtzionala, Robotika eta Kontrol Adimendunak, Soinuaren eta Irudiaren Prozesamendu Digitala, Adimen Artifizial Sortzailea Software Ingeniaritzarako, Konputagailu bidezko Ikusmena, eta abar. == Masterrak == Master mailako ikastaroak ez dira berriak unibertsitatean. Esaterako, 1991 eta 1992 ikasturteetan, Konputagailuen Zientzia eta Teknologia Masterra eman zen Informatika Fakultatean. Baina asko zabaldu dira Boloniako prozesuaren ondoren. Gradua lortu ondoren, Masterretan sakondu daiteke profesioaren arlo jakin batzuetan, eta askotan hasiera-puntua dira doktorego-programa batean aritzeko, tesi bat egiteko. Urte bat edo bikoak izan ohi dira (60 - 120 kreditu artean). Masterrak ere aldatzen, desagertzen eta sortzen dira. Esaterako, garaian Sistema Informatiko Aurreratuak eta Informatika Ingeniaritzako masterrak eskaini ziren, azkena euskaraz ere. 2025-2026 ikasturtean, lau Master hauek eskaini dira: Sistema Txertatuen Ingeniaritza, teknologia arloan; Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua, eta Hizkuntzaren eta Komunikazioaren Teknologiak Erasmus Mundus, hizkuntzaren prozesamenduaren arloan; eta Konputazio Ingeniaritza eta Sistema Adimentsuak, datu-meatzaritza eta adimen artifiziala arloan. == Adimen Artifizialeko Gradua == Baina informatikaren garapenaren abiadura ez da moteltzen. Jakintza-arloak garatzen dira, berriak sortzen dira, beste batzuk difuminatzen dira… Zaila da guztietan presentzia indartsua izatea. Hala, hausnarketa-prozesu baten ondoren, non hainbat aukera analizatu ziren, Fakultateak erabaki zuen beste gradu bat eskaintzea, Adimen Artifiziala. Gradua abian dago 2020-2021 ikasturtetik. Lehen bi mailetan ikasgai batzuk partekatzen dira Informatika Ingeniaritzako graduarekin, eta gainerakoetan arlo espezifiko horren teknologietan sakontzen da. Informazio osoa eta zehatza Fakultateko webgunea eskura daiteke,<ref>Fakultateko web-orria: [https://www.ehu.eus/eu/web/graduak/informatika-ingeniaritzako-gradua/kredituak-eta-irakasgaiak Informatika Ingeniaritzako Gradua - Kreditu eta irakasgaiak ikasturteka - Graduak - EHU]</ref> baina 3. eta 4. mailako ikasgai nagusiak ageri dira hurrengo taulan, edukien ideia orokor bat izateko (izartxoa duten ikasgaiak Informatika Ingeniaritzan ere eskaintzen dira).<ref>Adimen Artifizialeko Gradua (BOE) [https://www.boe.es/boe/dias/2021/07/23/pdfs/BOE-A-2021-12399.pdf Disposición 12399 del BOE núm. 175 de 2021]</ref> {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''3.maila''' ! align="left" |'''4. maila''' |- | align="left" |Bilaketa Heuristikoak*<br/> Datu-Baseen Diseinua*<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendua]]*<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatikoa]] eta [[w:Neurona-sare artifizial|Neurona Sareak]]*<br/> [[w:Robotika|Robotikaren]] Oinarriak<br/> [[w:Datu handiak|Big Data]] Aplikazioen Garapena<br/> [[w:Datu handiak|Datu Masiboen]] Prozesamendurako Azpiegiturak<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatiko]] Aurreratua<br/> [[w:Ikusmen artifizial|Konputagailu bidezko Ikusmena]]*<br/> [[w:Datu-meatzaritza|Testu-datuen Meatzaritza]] | align="left" |Hainbat hautazko ikasgai, haien artean:<br/> Adimen Artifizialeko Teknika Aurreratuak*<br/> [[w:Hizketa-teknologia|Ahotsaren Prozesamendua]]<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendurako]] Teknika Aurreratuak<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Pertsona-Robot Elkarrekintza]]<br/> [[w:Robotika|Robotika Probabilistikoa]]<br/> Datu Biomediko eta Fisiologikoen Analisia<br/> Espazio-Denbora Datuen Analisia<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Robotika Soziala]] … |} == Erreferentziak == {{erreferentzia_zerrenda}} mlo0e5afjl169npmaqcy95ac2173gdg 43589 43588 2026-06-30T12:48:42Z Ksarasola 1603 /* Adimen Artifizialeko Gradua */ 43589 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Agustin Arruabarrena}} === Informatika Fakultateko Ikasketa-planak === Informatikaren historia nahikoa motza da. Kalkuluarekin erlazionatutako makinak eta gailuak —abakoak, logaritmoetan oinarritutako taulak, Pascal eta Leibnizen makinak…— zaharrak badira ere, gaur egun informatika gisa ezagutzen duguna elektronikaren garapenaren ondorioz 1950etako hamarkadaren hasieran sortutako teknologia da. Zientziaren eta teknologiaren bi arloren topagunea izan zen. Batetik, matematiken "logikaren" adarra (Boole, Turing…) —Computer Science ingelesez—; eta, bestetik, konputagailuak eta kontrol-sistemak diseinatzeko aplikatutako ingeniaritza elektronikoa, batez ere trantsistorezko zirkuitu integratuen bidez —Computer Engineering—. Oso modu sinplifikatuan, softwarea eta hardwarea. Igaro diren 70 urteetan, abiadura ikaragarriz garatu da. Mahai gainean dugun eramangarria eta poltsikoan daramagun telefonoa (eta haietan exekutatzen diren aplikazioak) hasierako sistemak baino milioika aldiz konplexuagoak dira. Modu arruntean erabiltzen ditugun tresnak eta aplikazioak ez ziren existitzen duela hamar urte, baina irudien prozesamendua, hizkuntzen teknologiak, datu masiboak tratatzeko dagoeneko ohikoak diren deep learning eta adimen artifizialeko tresnak, kontrol-sistema automatikoak, robotika… gure egunerokotasunaren parte dira jadanik. Nola islatu da teknologia eta zientzia berri hori unibertsitateko ikasketetan? Ez dago denbora laburrean hain azkar sortzen eta aldatzen den diziplina, eta ez da erraza abiadura horri erantzun egokia ematea akademiatik. Garaian programatzen bazen mihiztadura-lengoaian (hori irakasten zen lehen mailan), goi-mailako lengoaiak erabili izan dira aspalditik… orain arte, oinarrizko programazio-lan asko adimen artifizialeko tresnen bidez egiten ari baita jadanik. 10.000 (10⁴) transistore integratzen baziren txip batean 70ko hamarkadaren hasieran, bilioitik (10¹²) gora integratzen dira jada superkonputazioan eta Adimen Artifizialean erabiltzen diren txipetan.  Gaur unibertsitatean irakatsi behar denak zerikusi gutxi du duela 20 urte (10 urte ere!) irakasten zenarekin gai askotan. Beraz, nola egokitu dira ikasketa-planak aldaketa teknologikoari? == Hasiera == Informatika-ikasketak 1971n abiatu ziren Donostian, oraindik unibertsitate-ikasketen aitortzarik gabe, "Centro de Informática" izenarekin, Madrileko Instituto de Informática zentroari atxikita. 5 urteko ikasketak ziren, eta urte bakoitzean profil formatibo bat lortzen zen: Aplikazioen programatzailea, Sistemen programatzailea, Aplikazioen analista, Sistemen analista, eta Sistemen teknikaria. Izenek berek argi islatzen dituzte garaiko beharrak. Eta oinarri sendoa jarri zen ekimen aitzindari horrekin. == Lizentziatura informatikan == 1976ko martxoan sortu ziren Espainian, legez, lehen hiru fakultateak: [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiakoa]], [[w:Bartzelonako Informatika Fakultatea|Bartzelonakoa]] eta [[w:Madrilgo Informatika Fakultatea (Madrilgo Unibertsitate Politeknikoa)|Madrilekoa]]. Ikasketak moldatu ziren bost urteko Lizentziatura gisa, bi ziklotan banatuta, 3 eta 2 urte. Ikasketa-plana 1978an definitu zen,<ref>Hasierako lizentziaturaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1978/08/23/pdfs/A19729-19731.pdf A19729-19731.pdf]</ref> baina 1982an egonkortu zen.<ref>Lizentziaturaren ikasketa-plan definitiboa (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1982/05/04/pdfs/A11390-11391.pdf? A11390-11391.pdf]</ref> Xehetasunetan sartu gabe, merezi du ikustea nola definitu zen, esaterako, lehen zikloa. Hauek ziren ikasgaiak, urte osokoak (garaian, gaztelaniaz bakarrik): {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |Informatika I Programazioa I</br> Analisia I</br> Aljebra I</br> Fisika | align="left" |Informatika II</br> Analisia II</br> Informatikaren Oinarri Matematikoak</br> Elektrizitatea eta Elektronika</br> Praktikak | align="left" |Informatika III</br> Zenbakizko Analisia</br> Informatikaren Metodo Matematikoak</br> Estatistika</br> Informatika Teorikoa</br> Praktikak |} Kontu pare bat aipatzeko. Batetik, matematiken pisua: 16 ikasgaietatik, 7. Eta bestetik, ikasgai askoren izenen anbiguotasuna. Zer zen Informatika I, II eta III? Eta Praktikak? Izen "neutro" horien pean, erraza zen gaiak aldatzea. Kontua nabarmenagoa zen bigarren zikloko ikasgaiekin; lehen mailan irakasten zena gutxinaka egonkortzen ari bazen ere (kurtso horien oihartzuna garbia da oraindik gaur egungo plangintzan), 4. eta 5. mailetako ikasgaiak aldatzen ziren, beti ere izen komodin horien pean. Esaterako, ''Praktikak 3'' ikasgaian, Konputagailuen Arkitektura eta Organizazioa ematen zen, eta ''Praktikak 4'' ikasgaian, Sistema Eragileak; ''Informatika IV'' Konpilazioa zen, eta ''Informatika 5'', Konputagailu-sareak. Kontabilitatea izeneko ikasgaia erabiltzen zen Adimen Artifiziala, Sare Neuronalak edo Programazio-lengoaiak emateko. Benetan ikasitakoa gehitzen zitzaion izen ofizialari, parentesien artean, ikasleen espedientean. == Informatika Ingeniaritza == 1994-1995 ikasturtean aldaketa handi bat gertatu zen: Lizentziatura zena Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren.<ref>Ingeniaritzaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1995/01/11/pdfs/A01095-01113.pdf A01095-01113.pdf]</ref> Hemendik aurrera, ikasgaiak lauhilekoak izango dira, kredituetan neurtuta (lizentziaturan ere kredituak erabiltzen ziren ikasgaien tamaina adierazteko, baina orain guztiz orokortu eta zehaztu ziren: kreditu tronkalak, unibertsitateko derrigorrezkoak eta hautazkoak). Eta orain bai, ikasgaien izenak zehatzagoak dira. Hona hemen lehen zikloaren laburpena: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |[[w:Makina-lengoaia|Makina Lengoaia]]</br> [[w:Zirkuitu elektriko|Konputagailuen Teknologiaren Oinarriak]]</br> [[w:Transistore|Konputagailuen Teknologi. Laborat.]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua I]]</br> [[w:Fisika|Fisika]]</br> [[w:Aljebra lineal|Aljebra Lineala]]</br> [[w:Analisi matematiko|Analisi Matematikoa]]</br> [[Matematika Diskretua]]</br> [[w:Kalkulu (matematikaren adarra)|Kalkulua]]</br> [[w:Programazio|Oinarrizko Programazioa]]</br> [[w:Datu-egitura|Datu-egiturak]] | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura I]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua II]]</br> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]</br> [[w:Zenbakizko analisi|Zenbakizko Konputazioa]]</br> [[w:Optimizazio (matematika)|Optimizazioa]]</br> [[w:Estatistika|Probabilitatea eta Estatistika]]</br> [[w:Programazio modular|Programazio Modularra]]</br> [[w:Fitxategi (informatika)|Fitxategiak]] eta [[w:Datu-base|Datu-baseak]]</br> [[w:Programazio#Programa on baten ezaugarriak|Programazioaren Metodologia]]</br> [[w:Konputazioaren teoria|Konputazio-metodo Abstraktuak]] I eta II | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura]] II [[w:Informazio-sistema|Informazio-sist. Analisi eta Diseinua]]</br> Informatikaren Metodo Matemat.</br> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-baseen Teoria]]</br> [[w:Algoritmo|Algoritmika]]</br> - </br> Hautazko ikasgaiak (zerrenda luzea, 1. eta 2. ziklorako) |} Aurreko taularekin alderatuta, askoz garbiagoa da zer ikasi behar den, eta nabarmena da edukien eguneratzea (nahiz, eta aipatu dugun moduan, gai aurreratu asko sartuta zeuden lizentziaturan, batez ere 2. zikloan, izen "zaharkituen" barruan). Ingeniaritza bihurtzeak beste berritasun bat ekarri zuen: Karrera Amaierako Proiektuak. 15 kreditukoak ziren, pisuzkoak (lauhileko ikasgaiak, oro har, 6 kreditukoak ziren). 2000-2001 ikasturtean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. Bi ingeniaritza tekniko definitu ziren: Sistemen Informatika, eta Kudeaketa eta Informazio Sistemak; EHUko errektoretzak erabaki zuen lehena Donostian eskaintzea, eta bestea Bilbon eta Gasteizen. Bertan goxo ezin geratu, eta 2001-2002 ikasturtean aldaketa batzuk egin ziren ingeniaritzako ikasketa-planean. Ingeniaritzaren ikasketa-planak beste 15 urte edo iraun zuen. == Informatika Ingeniaritzako Gradua == 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, unibertsitateko titulazio guztiak aldatu ziren: ikasketa guztiak, 3 urtekoak eta 5 urtekoak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua.<ref>Informatika Ingeniaritzaren Gradua (BOE) [http://www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf]</ref> Aldaketa horretan ikasketa-planak nabarmen aldatu behar izan ziren, urte bat gutxiago zegoelako. Hasieran hiru gradu desberdin definitu baziren ere (gai komun askorekin), azkenean gradu bakar batean bildu ziren. Dena den, hiru espezialitate edo aipamen definitu ziren, 3. mailako 8 ikasgai (48 kreditu) eta Gradu Amaierako Lana (12 kr.) osatuta: Konputagailuen Ingeniaritza, Konputazioa, eta Software Ingeniaritza. Ikasleek horietako bat aukeratu behar zuten 3. mailan. Formazioa osatzen zen laugarren urtean hainbat hautazko gaiekin. Hauek ziren hiru espezialitateetako ikasgaiak hasieran: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''Konputagailuen Ingeniaritza''' ! align="left" |'''Konputazioa''' ! align="left" |'''Software Ingeniaritza''' |- | align="left" |Errendim. Handiko Prozesadoreak<br/> Konputazio Paraleloko Sistemak<br/> Sistema Eragileak<br/> Sistemen eta Sareen Administrazioa<br/> Sare Teknologiak eta Azpiegiturak<br/> Sist. Digitalen Disein. eta Eraikuntza*<br/> Sist. Inform. Errendim. Ebaluazioa*<br/> Sistema Txertatuen Diseinua*<br/> | align="left" |Datu Meatzaritza<br/> Zientziarako Konputazioa<br/> Konputazio Eredu Abstraktuak<br/> Konputagailu bidezko Grafikoak<br/> Algoritmoen Diseinua<br/> Adimen Artifiziala<br/> Konpilazioa<br/> Bistaratzea eta Ingurune Birtualak | align="left" |Software Ingeniaritza II<br/> Datu-baseen Diseinua<br/> Web Sistemak<br/> Perts. eta Konput. arteko Elkarrek.<br/> Softwarearen Kalitatea<br/> Softwarearen Garapen Industriala<br/> Informaz. Kudeaketa Aurreratua<br/> Softw. Garatzeko Tresna Aurreratuak |} Baina aldaketak egin dira dagoeneko, batez ere Konputagailuen Ingeniaritza aipamenean, non Kriptografia eta Zibersegurtasunarekin erlazionatutako ikasgaiak sartu baitira (taulan izartxo bat duten ikasgaien ordez): Kriptografia Aplikatua, Sistema Informatikoen Ahulezien Detekzioa eta Ustiapena, eta Sistema Informatikoen Auditoretza eta Analisi Forentsea. 4. mailako hautazko ikasgaietan gai aurreratu asko lantzen dira, eta aldaketa asko egin dira Gradua proposatu zenetik. Hona hemen batzuk (ikus guztiak fakultateko webgunean): Adimen Artifiziala Zibersegurtasunean, Hizkuntzaren Prozesamendua, Ikaskuntza Automatikoa eta Neurona Sareak, Konputazio Kuantikoaren Oinarriak, Programazio Logikoa, Programazio Funtzionala, Robotika eta Kontrol Adimendunak, Soinuaren eta Irudiaren Prozesamendu Digitala, Adimen Artifizial Sortzailea Software Ingeniaritzarako, Konputagailu bidezko Ikusmena, eta abar. == Masterrak == Master mailako ikastaroak ez dira berriak unibertsitatean. Esaterako, 1991 eta 1992 ikasturteetan, Konputagailuen Zientzia eta Teknologia Masterra eman zen Informatika Fakultatean. Baina asko zabaldu dira Boloniako prozesuaren ondoren. Gradua lortu ondoren, Masterretan sakondu daiteke profesioaren arlo jakin batzuetan, eta askotan hasiera-puntua dira doktorego-programa batean aritzeko, tesi bat egiteko. Urte bat edo bikoak izan ohi dira (60 - 120 kreditu artean). Masterrak ere aldatzen, desagertzen eta sortzen dira. Esaterako, garaian Sistema Informatiko Aurreratuak eta Informatika Ingeniaritzako masterrak eskaini ziren, azkena euskaraz ere. 2025-2026 ikasturtean, lau Master hauek eskaini dira: Sistema Txertatuen Ingeniaritza, teknologia arloan; Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua, eta Hizkuntzaren eta Komunikazioaren Teknologiak Erasmus Mundus, hizkuntzaren prozesamenduaren arloan; eta Konputazio Ingeniaritza eta Sistema Adimentsuak, datu-meatzaritza eta adimen artifiziala arloan. == Adimen Artifizialeko Gradua == Baina informatikaren garapenaren abiadura ez da moteltzen. Jakintza-arloak garatzen dira, berriak sortzen dira, beste batzuk difuminatzen dira… Zaila da guztietan presentzia indartsua izatea. Hala, hausnarketa-prozesu baten ondoren, non hainbat aukera analizatu ziren, Fakultateak erabaki zuen beste gradu bat eskaintzea, Adimen Artifiziala. Gradua abian dago 2020-2021 ikasturtetik. Lehen bi mailetan ikasgai batzuk partekatzen dira Informatika Ingeniaritzako graduarekin, eta gainerakoetan arlo espezifiko horren teknologietan sakontzen da. Informazio osoa eta zehatza Fakultateko webgunea eskura daiteke,<ref>Fakultateko web-orria: [https://www.ehu.eus/eu/web/graduak/informatika-ingeniaritzako-gradua/kredituak-eta-irakasgaiak Informatika Ingeniaritzako Gradua - Kreditu eta irakasgaiak ikasturteka - Graduak - EHU]</ref> baina 3. eta 4. mailako ikasgai nagusiak ageri dira hurrengo taulan, edukien ideia orokor bat izateko (izartxoa duten ikasgaiak Informatika Ingeniaritzan ere eskaintzen dira).<ref>Adimen Artifizialeko Gradua (BOE) [https://www.boe.es/boe/dias/2021/07/23/pdfs/BOE-A-2021-12399.pdf Disposición 12399 del BOE núm. 175 de 2021]</ref> {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''3.maila''' ! align="left" |'''4. maila''' |- | align="left" |[[w:Heuristika|Bilaketa Heuristikoak]]*<br/> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-Baseen Diseinua]]*<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendua]]*<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatikoa]] eta [[w:Neurona-sare artifizial|Neurona Sareak]]*<br/> [[w:Robotika|Robotikaren]] Oinarriak<br/> [[w:Datu handiak|Big Data]] Aplikazioen Garapena<br/> [[w:Superkonputagailu|Datu Masiboen Prozesamendurako Azpiegiturak]]<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatiko]] Aurreratua<br/> [[w:Ikusmen artifizial|Konputagailu bidezko Ikusmena]]*<br/> [[w:Testu meatzaritza|Testu-datuen Meatzaritza]] | align="left" |Hainbat hautazko ikasgai, haien artean:<br/> Adimen Artifizialeko Teknika Aurreratuak*<br/> [[w:Hizketa-teknologia|Ahotsaren Prozesamendua]]<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendurako]] Teknika Aurreratuak<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Pertsona-Robot Elkarrekintza]]<br/> [[w:Robotika|Robotika Probabilistikoa]]<br/> Datu Biomediko eta Fisiologikoen Analisia<br/> Espazio-Denbora Datuen Analisia<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Robotika Soziala]] … |} == Erreferentziak == {{erreferentzia_zerrenda}} s0xdo8i0460rfa2zw63cn2kr2eh48kz 43590 43589 2026-06-30T12:50:45Z Ksarasola 1603 /* Adimen Artifizialeko Gradua */ 43590 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Agustin Arruabarrena}} === Informatika Fakultateko Ikasketa-planak === Informatikaren historia nahikoa motza da. Kalkuluarekin erlazionatutako makinak eta gailuak —abakoak, logaritmoetan oinarritutako taulak, Pascal eta Leibnizen makinak…— zaharrak badira ere, gaur egun informatika gisa ezagutzen duguna elektronikaren garapenaren ondorioz 1950etako hamarkadaren hasieran sortutako teknologia da. Zientziaren eta teknologiaren bi arloren topagunea izan zen. Batetik, matematiken "logikaren" adarra (Boole, Turing…) —Computer Science ingelesez—; eta, bestetik, konputagailuak eta kontrol-sistemak diseinatzeko aplikatutako ingeniaritza elektronikoa, batez ere trantsistorezko zirkuitu integratuen bidez —Computer Engineering—. Oso modu sinplifikatuan, softwarea eta hardwarea. Igaro diren 70 urteetan, abiadura ikaragarriz garatu da. Mahai gainean dugun eramangarria eta poltsikoan daramagun telefonoa (eta haietan exekutatzen diren aplikazioak) hasierako sistemak baino milioika aldiz konplexuagoak dira. Modu arruntean erabiltzen ditugun tresnak eta aplikazioak ez ziren existitzen duela hamar urte, baina irudien prozesamendua, hizkuntzen teknologiak, datu masiboak tratatzeko dagoeneko ohikoak diren deep learning eta adimen artifizialeko tresnak, kontrol-sistema automatikoak, robotika… gure egunerokotasunaren parte dira jadanik. Nola islatu da teknologia eta zientzia berri hori unibertsitateko ikasketetan? Ez dago denbora laburrean hain azkar sortzen eta aldatzen den diziplina, eta ez da erraza abiadura horri erantzun egokia ematea akademiatik. Garaian programatzen bazen mihiztadura-lengoaian (hori irakasten zen lehen mailan), goi-mailako lengoaiak erabili izan dira aspalditik… orain arte, oinarrizko programazio-lan asko adimen artifizialeko tresnen bidez egiten ari baita jadanik. 10.000 (10⁴) transistore integratzen baziren txip batean 70ko hamarkadaren hasieran, bilioitik (10¹²) gora integratzen dira jada superkonputazioan eta Adimen Artifizialean erabiltzen diren txipetan.  Gaur unibertsitatean irakatsi behar denak zerikusi gutxi du duela 20 urte (10 urte ere!) irakasten zenarekin gai askotan. Beraz, nola egokitu dira ikasketa-planak aldaketa teknologikoari? == Hasiera == Informatika-ikasketak 1971n abiatu ziren Donostian, oraindik unibertsitate-ikasketen aitortzarik gabe, "Centro de Informática" izenarekin, Madrileko Instituto de Informática zentroari atxikita. 5 urteko ikasketak ziren, eta urte bakoitzean profil formatibo bat lortzen zen: Aplikazioen programatzailea, Sistemen programatzailea, Aplikazioen analista, Sistemen analista, eta Sistemen teknikaria. Izenek berek argi islatzen dituzte garaiko beharrak. Eta oinarri sendoa jarri zen ekimen aitzindari horrekin. == Lizentziatura informatikan == 1976ko martxoan sortu ziren Espainian, legez, lehen hiru fakultateak: [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiakoa]], [[w:Bartzelonako Informatika Fakultatea|Bartzelonakoa]] eta [[w:Madrilgo Informatika Fakultatea (Madrilgo Unibertsitate Politeknikoa)|Madrilekoa]]. Ikasketak moldatu ziren bost urteko Lizentziatura gisa, bi ziklotan banatuta, 3 eta 2 urte. Ikasketa-plana 1978an definitu zen,<ref>Hasierako lizentziaturaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1978/08/23/pdfs/A19729-19731.pdf A19729-19731.pdf]</ref> baina 1982an egonkortu zen.<ref>Lizentziaturaren ikasketa-plan definitiboa (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1982/05/04/pdfs/A11390-11391.pdf? A11390-11391.pdf]</ref> Xehetasunetan sartu gabe, merezi du ikustea nola definitu zen, esaterako, lehen zikloa. Hauek ziren ikasgaiak, urte osokoak (garaian, gaztelaniaz bakarrik): {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |Informatika I Programazioa I</br> Analisia I</br> Aljebra I</br> Fisika | align="left" |Informatika II</br> Analisia II</br> Informatikaren Oinarri Matematikoak</br> Elektrizitatea eta Elektronika</br> Praktikak | align="left" |Informatika III</br> Zenbakizko Analisia</br> Informatikaren Metodo Matematikoak</br> Estatistika</br> Informatika Teorikoa</br> Praktikak |} Kontu pare bat aipatzeko. Batetik, matematiken pisua: 16 ikasgaietatik, 7. Eta bestetik, ikasgai askoren izenen anbiguotasuna. Zer zen Informatika I, II eta III? Eta Praktikak? Izen "neutro" horien pean, erraza zen gaiak aldatzea. Kontua nabarmenagoa zen bigarren zikloko ikasgaiekin; lehen mailan irakasten zena gutxinaka egonkortzen ari bazen ere (kurtso horien oihartzuna garbia da oraindik gaur egungo plangintzan), 4. eta 5. mailetako ikasgaiak aldatzen ziren, beti ere izen komodin horien pean. Esaterako, ''Praktikak 3'' ikasgaian, Konputagailuen Arkitektura eta Organizazioa ematen zen, eta ''Praktikak 4'' ikasgaian, Sistema Eragileak; ''Informatika IV'' Konpilazioa zen, eta ''Informatika 5'', Konputagailu-sareak. Kontabilitatea izeneko ikasgaia erabiltzen zen Adimen Artifiziala, Sare Neuronalak edo Programazio-lengoaiak emateko. Benetan ikasitakoa gehitzen zitzaion izen ofizialari, parentesien artean, ikasleen espedientean. == Informatika Ingeniaritza == 1994-1995 ikasturtean aldaketa handi bat gertatu zen: Lizentziatura zena Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren.<ref>Ingeniaritzaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1995/01/11/pdfs/A01095-01113.pdf A01095-01113.pdf]</ref> Hemendik aurrera, ikasgaiak lauhilekoak izango dira, kredituetan neurtuta (lizentziaturan ere kredituak erabiltzen ziren ikasgaien tamaina adierazteko, baina orain guztiz orokortu eta zehaztu ziren: kreditu tronkalak, unibertsitateko derrigorrezkoak eta hautazkoak). Eta orain bai, ikasgaien izenak zehatzagoak dira. Hona hemen lehen zikloaren laburpena: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |[[w:Makina-lengoaia|Makina Lengoaia]]</br> [[w:Zirkuitu elektriko|Konputagailuen Teknologiaren Oinarriak]]</br> [[w:Transistore|Konputagailuen Teknologi. Laborat.]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua I]]</br> [[w:Fisika|Fisika]]</br> [[w:Aljebra lineal|Aljebra Lineala]]</br> [[w:Analisi matematiko|Analisi Matematikoa]]</br> [[Matematika Diskretua]]</br> [[w:Kalkulu (matematikaren adarra)|Kalkulua]]</br> [[w:Programazio|Oinarrizko Programazioa]]</br> [[w:Datu-egitura|Datu-egiturak]] | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura I]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua II]]</br> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]</br> [[w:Zenbakizko analisi|Zenbakizko Konputazioa]]</br> [[w:Optimizazio (matematika)|Optimizazioa]]</br> [[w:Estatistika|Probabilitatea eta Estatistika]]</br> [[w:Programazio modular|Programazio Modularra]]</br> [[w:Fitxategi (informatika)|Fitxategiak]] eta [[w:Datu-base|Datu-baseak]]</br> [[w:Programazio#Programa on baten ezaugarriak|Programazioaren Metodologia]]</br> [[w:Konputazioaren teoria|Konputazio-metodo Abstraktuak]] I eta II | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura]] II [[w:Informazio-sistema|Informazio-sist. Analisi eta Diseinua]]</br> Informatikaren Metodo Matemat.</br> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-baseen Teoria]]</br> [[w:Algoritmo|Algoritmika]]</br> - </br> Hautazko ikasgaiak (zerrenda luzea, 1. eta 2. ziklorako) |} Aurreko taularekin alderatuta, askoz garbiagoa da zer ikasi behar den, eta nabarmena da edukien eguneratzea (nahiz, eta aipatu dugun moduan, gai aurreratu asko sartuta zeuden lizentziaturan, batez ere 2. zikloan, izen "zaharkituen" barruan). Ingeniaritza bihurtzeak beste berritasun bat ekarri zuen: Karrera Amaierako Proiektuak. 15 kreditukoak ziren, pisuzkoak (lauhileko ikasgaiak, oro har, 6 kreditukoak ziren). 2000-2001 ikasturtean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. Bi ingeniaritza tekniko definitu ziren: Sistemen Informatika, eta Kudeaketa eta Informazio Sistemak; EHUko errektoretzak erabaki zuen lehena Donostian eskaintzea, eta bestea Bilbon eta Gasteizen. Bertan goxo ezin geratu, eta 2001-2002 ikasturtean aldaketa batzuk egin ziren ingeniaritzako ikasketa-planean. Ingeniaritzaren ikasketa-planak beste 15 urte edo iraun zuen. == Informatika Ingeniaritzako Gradua == 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, unibertsitateko titulazio guztiak aldatu ziren: ikasketa guztiak, 3 urtekoak eta 5 urtekoak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua.<ref>Informatika Ingeniaritzaren Gradua (BOE) [http://www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf]</ref> Aldaketa horretan ikasketa-planak nabarmen aldatu behar izan ziren, urte bat gutxiago zegoelako. Hasieran hiru gradu desberdin definitu baziren ere (gai komun askorekin), azkenean gradu bakar batean bildu ziren. Dena den, hiru espezialitate edo aipamen definitu ziren, 3. mailako 8 ikasgai (48 kreditu) eta Gradu Amaierako Lana (12 kr.) osatuta: Konputagailuen Ingeniaritza, Konputazioa, eta Software Ingeniaritza. Ikasleek horietako bat aukeratu behar zuten 3. mailan. Formazioa osatzen zen laugarren urtean hainbat hautazko gaiekin. Hauek ziren hiru espezialitateetako ikasgaiak hasieran: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''Konputagailuen Ingeniaritza''' ! align="left" |'''Konputazioa''' ! align="left" |'''Software Ingeniaritza''' |- | align="left" |Errendim. Handiko Prozesadoreak<br/> Konputazio Paraleloko Sistemak<br/> Sistema Eragileak<br/> Sistemen eta Sareen Administrazioa<br/> Sare Teknologiak eta Azpiegiturak<br/> Sist. Digitalen Disein. eta Eraikuntza*<br/> Sist. Inform. Errendim. Ebaluazioa*<br/> Sistema Txertatuen Diseinua*<br/> | align="left" |Datu Meatzaritza<br/> Zientziarako Konputazioa<br/> Konputazio Eredu Abstraktuak<br/> Konputagailu bidezko Grafikoak<br/> Algoritmoen Diseinua<br/> Adimen Artifiziala<br/> Konpilazioa<br/> Bistaratzea eta Ingurune Birtualak | align="left" |Software Ingeniaritza II<br/> Datu-baseen Diseinua<br/> Web Sistemak<br/> Perts. eta Konput. arteko Elkarrek.<br/> Softwarearen Kalitatea<br/> Softwarearen Garapen Industriala<br/> Informaz. Kudeaketa Aurreratua<br/> Softw. Garatzeko Tresna Aurreratuak |} Baina aldaketak egin dira dagoeneko, batez ere Konputagailuen Ingeniaritza aipamenean, non Kriptografia eta Zibersegurtasunarekin erlazionatutako ikasgaiak sartu baitira (taulan izartxo bat duten ikasgaien ordez): Kriptografia Aplikatua, Sistema Informatikoen Ahulezien Detekzioa eta Ustiapena, eta Sistema Informatikoen Auditoretza eta Analisi Forentsea. 4. mailako hautazko ikasgaietan gai aurreratu asko lantzen dira, eta aldaketa asko egin dira Gradua proposatu zenetik. Hona hemen batzuk (ikus guztiak fakultateko webgunean): Adimen Artifiziala Zibersegurtasunean, Hizkuntzaren Prozesamendua, Ikaskuntza Automatikoa eta Neurona Sareak, Konputazio Kuantikoaren Oinarriak, Programazio Logikoa, Programazio Funtzionala, Robotika eta Kontrol Adimendunak, Soinuaren eta Irudiaren Prozesamendu Digitala, Adimen Artifizial Sortzailea Software Ingeniaritzarako, Konputagailu bidezko Ikusmena, eta abar. == Masterrak == Master mailako ikastaroak ez dira berriak unibertsitatean. Esaterako, 1991 eta 1992 ikasturteetan, Konputagailuen Zientzia eta Teknologia Masterra eman zen Informatika Fakultatean. Baina asko zabaldu dira Boloniako prozesuaren ondoren. Gradua lortu ondoren, Masterretan sakondu daiteke profesioaren arlo jakin batzuetan, eta askotan hasiera-puntua dira doktorego-programa batean aritzeko, tesi bat egiteko. Urte bat edo bikoak izan ohi dira (60 - 120 kreditu artean). Masterrak ere aldatzen, desagertzen eta sortzen dira. Esaterako, garaian Sistema Informatiko Aurreratuak eta Informatika Ingeniaritzako masterrak eskaini ziren, azkena euskaraz ere. 2025-2026 ikasturtean, lau Master hauek eskaini dira: Sistema Txertatuen Ingeniaritza, teknologia arloan; Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua, eta Hizkuntzaren eta Komunikazioaren Teknologiak Erasmus Mundus, hizkuntzaren prozesamenduaren arloan; eta Konputazio Ingeniaritza eta Sistema Adimentsuak, datu-meatzaritza eta adimen artifiziala arloan. == Adimen Artifizialeko Gradua == Baina informatikaren garapenaren abiadura ez da moteltzen. Jakintza-arloak garatzen dira, berriak sortzen dira, beste batzuk difuminatzen dira… Zaila da guztietan presentzia indartsua izatea. Hala, hausnarketa-prozesu baten ondoren, non hainbat aukera analizatu ziren, Fakultateak erabaki zuen beste gradu bat eskaintzea, Adimen Artifiziala. Gradua abian dago 2020-2021 ikasturtetik. Lehen bi mailetan ikasgai batzuk partekatzen dira Informatika Ingeniaritzako graduarekin, eta gainerakoetan arlo espezifiko horren teknologietan sakontzen da. Informazio osoa eta zehatza Fakultateko webgunea eskura daiteke,<ref>Fakultateko web-orria: [https://www.ehu.eus/eu/web/graduak/informatika-ingeniaritzako-gradua/kredituak-eta-irakasgaiak Informatika Ingeniaritzako Gradua - Kreditu eta irakasgaiak ikasturteka - Graduak - EHU]</ref> baina 3. eta 4. mailako ikasgai nagusiak ageri dira hurrengo taulan, edukien ideia orokor bat izateko (izartxoa duten ikasgaiak Informatika Ingeniaritzan ere eskaintzen dira).<ref>Adimen Artifizialeko Gradua (BOE) [https://www.boe.es/boe/dias/2021/07/23/pdfs/BOE-A-2021-12399.pdf Disposición 12399 del BOE núm. 175 de 2021]</ref> {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''3.maila''' ! align="left" |'''4. maila''' |- | align="left" |[[w:Heuristika|Bilaketa Heuristikoak]]*<br/> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-Baseen Diseinua]]*<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendua]]*<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatikoa]] eta [[w:Neurona-sare artifizial|Neurona Sareak]]*<br/> [[w:Robotika|Robotikaren]] Oinarriak<br/> [[w:Datu handiak|Big Data]] Aplikazioen Garapena<br/> [[w:Superkonputagailu|Datu Masiboen Prozesamendurako Azpiegiturak]]<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatiko]] Aurreratua<br/> [[w:Ikusmen artifizial|Konputagailu bidezko Ikusmena]]*<br/> [[w:Testu meatzaritza|Testu-datuen Meatzaritza]] | align="left" |Hainbat hautazko ikasgai, haien artean:<br/> <br/> Adimen Artifizialeko Teknika Aurreratuak*<br/> [[w:Hizketa-teknologia|Ahotsaren Prozesamendua]]<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendurako]] Teknika Aurreratuak<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Pertsona-Robot Elkarrekintza]]<br/> [[w:Robotika|Robotika Probabilistikoa]]<br/> Datu Biomediko eta Fisiologikoen Analisia<br/> Espazio-Denbora Datuen Analisia<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Robotika Soziala]] … |} == Erreferentziak == {{erreferentzia_zerrenda}} efu8vfj4vtdbfpswq0u73b84q15flui 43591 43590 2026-06-30T13:06:25Z Ksarasola 1603 /* Informatika Ingeniaritzako Gradua */ 43591 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Agustin Arruabarrena}} === Informatika Fakultateko Ikasketa-planak === Informatikaren historia nahikoa motza da. Kalkuluarekin erlazionatutako makinak eta gailuak —abakoak, logaritmoetan oinarritutako taulak, Pascal eta Leibnizen makinak…— zaharrak badira ere, gaur egun informatika gisa ezagutzen duguna elektronikaren garapenaren ondorioz 1950etako hamarkadaren hasieran sortutako teknologia da. Zientziaren eta teknologiaren bi arloren topagunea izan zen. Batetik, matematiken "logikaren" adarra (Boole, Turing…) —Computer Science ingelesez—; eta, bestetik, konputagailuak eta kontrol-sistemak diseinatzeko aplikatutako ingeniaritza elektronikoa, batez ere trantsistorezko zirkuitu integratuen bidez —Computer Engineering—. Oso modu sinplifikatuan, softwarea eta hardwarea. Igaro diren 70 urteetan, abiadura ikaragarriz garatu da. Mahai gainean dugun eramangarria eta poltsikoan daramagun telefonoa (eta haietan exekutatzen diren aplikazioak) hasierako sistemak baino milioika aldiz konplexuagoak dira. Modu arruntean erabiltzen ditugun tresnak eta aplikazioak ez ziren existitzen duela hamar urte, baina irudien prozesamendua, hizkuntzen teknologiak, datu masiboak tratatzeko dagoeneko ohikoak diren deep learning eta adimen artifizialeko tresnak, kontrol-sistema automatikoak, robotika… gure egunerokotasunaren parte dira jadanik. Nola islatu da teknologia eta zientzia berri hori unibertsitateko ikasketetan? Ez dago denbora laburrean hain azkar sortzen eta aldatzen den diziplina, eta ez da erraza abiadura horri erantzun egokia ematea akademiatik. Garaian programatzen bazen mihiztadura-lengoaian (hori irakasten zen lehen mailan), goi-mailako lengoaiak erabili izan dira aspalditik… orain arte, oinarrizko programazio-lan asko adimen artifizialeko tresnen bidez egiten ari baita jadanik. 10.000 (10⁴) transistore integratzen baziren txip batean 70ko hamarkadaren hasieran, bilioitik (10¹²) gora integratzen dira jada superkonputazioan eta Adimen Artifizialean erabiltzen diren txipetan.  Gaur unibertsitatean irakatsi behar denak zerikusi gutxi du duela 20 urte (10 urte ere!) irakasten zenarekin gai askotan. Beraz, nola egokitu dira ikasketa-planak aldaketa teknologikoari? == Hasiera == Informatika-ikasketak 1971n abiatu ziren Donostian, oraindik unibertsitate-ikasketen aitortzarik gabe, "Centro de Informática" izenarekin, Madrileko Instituto de Informática zentroari atxikita. 5 urteko ikasketak ziren, eta urte bakoitzean profil formatibo bat lortzen zen: Aplikazioen programatzailea, Sistemen programatzailea, Aplikazioen analista, Sistemen analista, eta Sistemen teknikaria. Izenek berek argi islatzen dituzte garaiko beharrak. Eta oinarri sendoa jarri zen ekimen aitzindari horrekin. == Lizentziatura informatikan == 1976ko martxoan sortu ziren Espainian, legez, lehen hiru fakultateak: [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiakoa]], [[w:Bartzelonako Informatika Fakultatea|Bartzelonakoa]] eta [[w:Madrilgo Informatika Fakultatea (Madrilgo Unibertsitate Politeknikoa)|Madrilekoa]]. Ikasketak moldatu ziren bost urteko Lizentziatura gisa, bi ziklotan banatuta, 3 eta 2 urte. Ikasketa-plana 1978an definitu zen,<ref>Hasierako lizentziaturaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1978/08/23/pdfs/A19729-19731.pdf A19729-19731.pdf]</ref> baina 1982an egonkortu zen.<ref>Lizentziaturaren ikasketa-plan definitiboa (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1982/05/04/pdfs/A11390-11391.pdf? A11390-11391.pdf]</ref> Xehetasunetan sartu gabe, merezi du ikustea nola definitu zen, esaterako, lehen zikloa. Hauek ziren ikasgaiak, urte osokoak (garaian, gaztelaniaz bakarrik): {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |Informatika I Programazioa I</br> Analisia I</br> Aljebra I</br> Fisika | align="left" |Informatika II</br> Analisia II</br> Informatikaren Oinarri Matematikoak</br> Elektrizitatea eta Elektronika</br> Praktikak | align="left" |Informatika III</br> Zenbakizko Analisia</br> Informatikaren Metodo Matematikoak</br> Estatistika</br> Informatika Teorikoa</br> Praktikak |} Kontu pare bat aipatzeko. Batetik, matematiken pisua: 16 ikasgaietatik, 7. Eta bestetik, ikasgai askoren izenen anbiguotasuna. Zer zen Informatika I, II eta III? Eta Praktikak? Izen "neutro" horien pean, erraza zen gaiak aldatzea. Kontua nabarmenagoa zen bigarren zikloko ikasgaiekin; lehen mailan irakasten zena gutxinaka egonkortzen ari bazen ere (kurtso horien oihartzuna garbia da oraindik gaur egungo plangintzan), 4. eta 5. mailetako ikasgaiak aldatzen ziren, beti ere izen komodin horien pean. Esaterako, ''Praktikak 3'' ikasgaian, Konputagailuen Arkitektura eta Organizazioa ematen zen, eta ''Praktikak 4'' ikasgaian, Sistema Eragileak; ''Informatika IV'' Konpilazioa zen, eta ''Informatika 5'', Konputagailu-sareak. Kontabilitatea izeneko ikasgaia erabiltzen zen Adimen Artifiziala, Sare Neuronalak edo Programazio-lengoaiak emateko. Benetan ikasitakoa gehitzen zitzaion izen ofizialari, parentesien artean, ikasleen espedientean. == Informatika Ingeniaritza == 1994-1995 ikasturtean aldaketa handi bat gertatu zen: Lizentziatura zena Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren.<ref>Ingeniaritzaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1995/01/11/pdfs/A01095-01113.pdf A01095-01113.pdf]</ref> Hemendik aurrera, ikasgaiak lauhilekoak izango dira, kredituetan neurtuta (lizentziaturan ere kredituak erabiltzen ziren ikasgaien tamaina adierazteko, baina orain guztiz orokortu eta zehaztu ziren: kreditu tronkalak, unibertsitateko derrigorrezkoak eta hautazkoak). Eta orain bai, ikasgaien izenak zehatzagoak dira. Hona hemen lehen zikloaren laburpena: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |[[w:Makina-lengoaia|Makina Lengoaia]]</br> [[w:Zirkuitu elektriko|Konputagailuen Teknologiaren Oinarriak]]</br> [[w:Transistore|Konputagailuen Teknologi. Laborat.]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua I]]</br> [[w:Fisika|Fisika]]</br> [[w:Aljebra lineal|Aljebra Lineala]]</br> [[w:Analisi matematiko|Analisi Matematikoa]]</br> [[Matematika Diskretua]]</br> [[w:Kalkulu (matematikaren adarra)|Kalkulua]]</br> [[w:Programazio|Oinarrizko Programazioa]]</br> [[w:Datu-egitura|Datu-egiturak]] | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura I]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua II]]</br> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]</br> [[w:Zenbakizko analisi|Zenbakizko Konputazioa]]</br> [[w:Optimizazio (matematika)|Optimizazioa]]</br> [[w:Estatistika|Probabilitatea eta Estatistika]]</br> [[w:Programazio modular|Programazio Modularra]]</br> [[w:Fitxategi (informatika)|Fitxategiak]] eta [[w:Datu-base|Datu-baseak]]</br> [[w:Programazio#Programa on baten ezaugarriak|Programazioaren Metodologia]]</br> [[w:Konputazioaren teoria|Konputazio-metodo Abstraktuak]] I eta II | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura]] II [[w:Informazio-sistema|Informazio-sist. Analisi eta Diseinua]]</br> Informatikaren Metodo Matemat.</br> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-baseen Teoria]]</br> [[w:Algoritmo|Algoritmika]]</br> - </br> Hautazko ikasgaiak (zerrenda luzea, 1. eta 2. ziklorako) |} Aurreko taularekin alderatuta, askoz garbiagoa da zer ikasi behar den, eta nabarmena da edukien eguneratzea (nahiz, eta aipatu dugun moduan, gai aurreratu asko sartuta zeuden lizentziaturan, batez ere 2. zikloan, izen "zaharkituen" barruan). Ingeniaritza bihurtzeak beste berritasun bat ekarri zuen: Karrera Amaierako Proiektuak. 15 kreditukoak ziren, pisuzkoak (lauhileko ikasgaiak, oro har, 6 kreditukoak ziren). 2000-2001 ikasturtean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. Bi ingeniaritza tekniko definitu ziren: Sistemen Informatika, eta Kudeaketa eta Informazio Sistemak; EHUko errektoretzak erabaki zuen lehena Donostian eskaintzea, eta bestea Bilbon eta Gasteizen. Bertan goxo ezin geratu, eta 2001-2002 ikasturtean aldaketa batzuk egin ziren ingeniaritzako ikasketa-planean. Ingeniaritzaren ikasketa-planak beste 15 urte edo iraun zuen. == Informatika Ingeniaritzako Gradua == 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, unibertsitateko titulazio guztiak aldatu ziren: ikasketa guztiak, 3 urtekoak eta 5 urtekoak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua.<ref>Informatika Ingeniaritzaren Gradua (BOE) [http://www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf]</ref> Aldaketa horretan ikasketa-planak nabarmen aldatu behar izan ziren, urte bat gutxiago zegoelako. Hasieran hiru gradu desberdin definitu baziren ere (gai komun askorekin), azkenean gradu bakar batean bildu ziren. Dena den, hiru espezialitate edo aipamen definitu ziren, 3. mailako 8 ikasgai (48 kreditu) eta Gradu Amaierako Lana (12 kr.) osatuta: Konputagailuen Ingeniaritza, Konputazioa, eta Software Ingeniaritza. Ikasleek horietako bat aukeratu behar zuten 3. mailan. Formazioa osatzen zen laugarren urtean hainbat hautazko gaiekin. Hauek ziren hiru espezialitateetako ikasgaiak hasieran: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''Konputagailuen Ingeniaritza''' ! align="left" |'''Konputazioa''' ! align="left" |'''Software Ingeniaritza''' |- | align="left" |[[w:Superkonputagailu|Errendim. Handiko Prozesadoreak]]<br/> [[w:Konputazio paralelo|Konputazio Paraleloko Sistemak]]<br/> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]<br/> Sistemen eta Sareen Administrazioa<br/> Sare Teknologiak eta Azpiegiturak<br/> [[w:Sistema digital|Sist. Digitalen]] Diseinu eta Eraikuntza*<br/> Sist. Inform. Errendim. Ebaluazioa*<br/> [[w:Sistema txertatu|Sistema Txertatuen]] Diseinua*<br/> | align="left" |[[w:Datu-meatzaritza|Datu Meatzaritza]]<br/> [[w:Informatika teoriko|Zientziarako Konputazioa]]<br/> Konputazio Eredu Abstraktuak<br/> Konputagailu bidezko Grafikoak<br/> [[w:Algoritmoen diseinu|Algoritmoen Diseinua]]<br/> [[w:Adimen artifizial|Adimen Artifiziala]]<br/> [[w:Konpiladore|Konpilazioa]]<br/> [[w:Datuen bistaratze|Bistaratzea]] eta Ingurune Birtualak | align="left" |[[w:Software ingeniaritza|Software Ingeniaritza]] II<br/> [[w:Datu-base eskema|Datu-baseen Diseinua]]<br/> Web Sistemak<br/> [[w:Gizaki-konputagailu elkarrekintza|Perts. eta Konput. arteko Elkarrek.]]<br/> [[w:Software ingeniaritza|Softwarearen Kalitatea]]<br/> [[w:Software-garapen|Softwarearen Garapen Industriala]]<br/> Informaz. Kudeaketa Aurreratua<br/> [[w:Software-garapen|Softw. Garatzeko]] Tresna Aurreratuak |} Baina aldaketak egin dira dagoeneko, batez ere Konputagailuen Ingeniaritza aipamenean, non Kriptografia eta Zibersegurtasunarekin erlazionatutako ikasgaiak sartu baitira (taulan izartxo bat duten ikasgaien ordez): Kriptografia Aplikatua, Sistema Informatikoen Ahulezien Detekzioa eta Ustiapena, eta Sistema Informatikoen Auditoretza eta Analisi Forentsea. 4. mailako hautazko ikasgaietan gai aurreratu asko lantzen dira, eta aldaketa asko egin dira Gradua proposatu zenetik. Hona hemen batzuk (ikus guztiak fakultateko webgunean): Adimen Artifiziala Zibersegurtasunean, Hizkuntzaren Prozesamendua, Ikaskuntza Automatikoa eta Neurona Sareak, Konputazio Kuantikoaren Oinarriak, Programazio Logikoa, Programazio Funtzionala, Robotika eta Kontrol Adimendunak, Soinuaren eta Irudiaren Prozesamendu Digitala, Adimen Artifizial Sortzailea Software Ingeniaritzarako, Konputagailu bidezko Ikusmena, eta abar. == Masterrak == Master mailako ikastaroak ez dira berriak unibertsitatean. Esaterako, 1991 eta 1992 ikasturteetan, Konputagailuen Zientzia eta Teknologia Masterra eman zen Informatika Fakultatean. Baina asko zabaldu dira Boloniako prozesuaren ondoren. Gradua lortu ondoren, Masterretan sakondu daiteke profesioaren arlo jakin batzuetan, eta askotan hasiera-puntua dira doktorego-programa batean aritzeko, tesi bat egiteko. Urte bat edo bikoak izan ohi dira (60 - 120 kreditu artean). Masterrak ere aldatzen, desagertzen eta sortzen dira. Esaterako, garaian Sistema Informatiko Aurreratuak eta Informatika Ingeniaritzako masterrak eskaini ziren, azkena euskaraz ere. 2025-2026 ikasturtean, lau Master hauek eskaini dira: Sistema Txertatuen Ingeniaritza, teknologia arloan; Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua, eta Hizkuntzaren eta Komunikazioaren Teknologiak Erasmus Mundus, hizkuntzaren prozesamenduaren arloan; eta Konputazio Ingeniaritza eta Sistema Adimentsuak, datu-meatzaritza eta adimen artifiziala arloan. == Adimen Artifizialeko Gradua == Baina informatikaren garapenaren abiadura ez da moteltzen. Jakintza-arloak garatzen dira, berriak sortzen dira, beste batzuk difuminatzen dira… Zaila da guztietan presentzia indartsua izatea. Hala, hausnarketa-prozesu baten ondoren, non hainbat aukera analizatu ziren, Fakultateak erabaki zuen beste gradu bat eskaintzea, Adimen Artifiziala. Gradua abian dago 2020-2021 ikasturtetik. Lehen bi mailetan ikasgai batzuk partekatzen dira Informatika Ingeniaritzako graduarekin, eta gainerakoetan arlo espezifiko horren teknologietan sakontzen da. Informazio osoa eta zehatza Fakultateko webgunea eskura daiteke,<ref>Fakultateko web-orria: [https://www.ehu.eus/eu/web/graduak/informatika-ingeniaritzako-gradua/kredituak-eta-irakasgaiak Informatika Ingeniaritzako Gradua - Kreditu eta irakasgaiak ikasturteka - Graduak - EHU]</ref> baina 3. eta 4. mailako ikasgai nagusiak ageri dira hurrengo taulan, edukien ideia orokor bat izateko (izartxoa duten ikasgaiak Informatika Ingeniaritzan ere eskaintzen dira).<ref>Adimen Artifizialeko Gradua (BOE) [https://www.boe.es/boe/dias/2021/07/23/pdfs/BOE-A-2021-12399.pdf Disposición 12399 del BOE núm. 175 de 2021]</ref> {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''3.maila''' ! align="left" |'''4. maila''' |- | align="left" |[[w:Heuristika|Bilaketa Heuristikoak]]*<br/> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-Baseen Diseinua]]*<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendua]]*<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatikoa]] eta [[w:Neurona-sare artifizial|Neurona Sareak]]*<br/> [[w:Robotika|Robotikaren]] Oinarriak<br/> [[w:Datu handiak|Big Data]] Aplikazioen Garapena<br/> [[w:Superkonputagailu|Datu Masiboen Prozesamendurako Azpiegiturak]]<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatiko]] Aurreratua<br/> [[w:Ikusmen artifizial|Konputagailu bidezko Ikusmena]]*<br/> [[w:Testu meatzaritza|Testu-datuen Meatzaritza]] | align="left" |Hainbat hautazko ikasgai, haien artean:<br/> <br/> Adimen Artifizialeko Teknika Aurreratuak*<br/> [[w:Hizketa-teknologia|Ahotsaren Prozesamendua]]<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendurako]] Teknika Aurreratuak<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Pertsona-Robot Elkarrekintza]]<br/> [[w:Robotika|Robotika Probabilistikoa]]<br/> Datu Biomediko eta Fisiologikoen Analisia<br/> Espazio-Denbora Datuen Analisia<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Robotika Soziala]] … |} == Erreferentziak == {{erreferentzia_zerrenda}} 8zovv8ye54eyz05kgz38vlsap1jjea6 43592 43591 2026-06-30T13:20:06Z Ksarasola 1603 /* Informatika Ingeniaritzako Gradua */ 43592 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Agustin Arruabarrena}} === Informatika Fakultateko Ikasketa-planak === Informatikaren historia nahikoa motza da. Kalkuluarekin erlazionatutako makinak eta gailuak —abakoak, logaritmoetan oinarritutako taulak, Pascal eta Leibnizen makinak…— zaharrak badira ere, gaur egun informatika gisa ezagutzen duguna elektronikaren garapenaren ondorioz 1950etako hamarkadaren hasieran sortutako teknologia da. Zientziaren eta teknologiaren bi arloren topagunea izan zen. Batetik, matematiken "logikaren" adarra (Boole, Turing…) —Computer Science ingelesez—; eta, bestetik, konputagailuak eta kontrol-sistemak diseinatzeko aplikatutako ingeniaritza elektronikoa, batez ere trantsistorezko zirkuitu integratuen bidez —Computer Engineering—. Oso modu sinplifikatuan, softwarea eta hardwarea. Igaro diren 70 urteetan, abiadura ikaragarriz garatu da. Mahai gainean dugun eramangarria eta poltsikoan daramagun telefonoa (eta haietan exekutatzen diren aplikazioak) hasierako sistemak baino milioika aldiz konplexuagoak dira. Modu arruntean erabiltzen ditugun tresnak eta aplikazioak ez ziren existitzen duela hamar urte, baina irudien prozesamendua, hizkuntzen teknologiak, datu masiboak tratatzeko dagoeneko ohikoak diren deep learning eta adimen artifizialeko tresnak, kontrol-sistema automatikoak, robotika… gure egunerokotasunaren parte dira jadanik. Nola islatu da teknologia eta zientzia berri hori unibertsitateko ikasketetan? Ez dago denbora laburrean hain azkar sortzen eta aldatzen den diziplina, eta ez da erraza abiadura horri erantzun egokia ematea akademiatik. Garaian programatzen bazen mihiztadura-lengoaian (hori irakasten zen lehen mailan), goi-mailako lengoaiak erabili izan dira aspalditik… orain arte, oinarrizko programazio-lan asko adimen artifizialeko tresnen bidez egiten ari baita jadanik. 10.000 (10⁴) transistore integratzen baziren txip batean 70ko hamarkadaren hasieran, bilioitik (10¹²) gora integratzen dira jada superkonputazioan eta Adimen Artifizialean erabiltzen diren txipetan.  Gaur unibertsitatean irakatsi behar denak zerikusi gutxi du duela 20 urte (10 urte ere!) irakasten zenarekin gai askotan. Beraz, nola egokitu dira ikasketa-planak aldaketa teknologikoari? == Hasiera == Informatika-ikasketak 1971n abiatu ziren Donostian, oraindik unibertsitate-ikasketen aitortzarik gabe, "Centro de Informática" izenarekin, Madrileko Instituto de Informática zentroari atxikita. 5 urteko ikasketak ziren, eta urte bakoitzean profil formatibo bat lortzen zen: Aplikazioen programatzailea, Sistemen programatzailea, Aplikazioen analista, Sistemen analista, eta Sistemen teknikaria. Izenek berek argi islatzen dituzte garaiko beharrak. Eta oinarri sendoa jarri zen ekimen aitzindari horrekin. == Lizentziatura informatikan == 1976ko martxoan sortu ziren Espainian, legez, lehen hiru fakultateak: [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiakoa]], [[w:Bartzelonako Informatika Fakultatea|Bartzelonakoa]] eta [[w:Madrilgo Informatika Fakultatea (Madrilgo Unibertsitate Politeknikoa)|Madrilekoa]]. Ikasketak moldatu ziren bost urteko Lizentziatura gisa, bi ziklotan banatuta, 3 eta 2 urte. Ikasketa-plana 1978an definitu zen,<ref>Hasierako lizentziaturaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1978/08/23/pdfs/A19729-19731.pdf A19729-19731.pdf]</ref> baina 1982an egonkortu zen.<ref>Lizentziaturaren ikasketa-plan definitiboa (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1982/05/04/pdfs/A11390-11391.pdf? A11390-11391.pdf]</ref> Xehetasunetan sartu gabe, merezi du ikustea nola definitu zen, esaterako, lehen zikloa. Hauek ziren ikasgaiak, urte osokoak (garaian, gaztelaniaz bakarrik): {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |Informatika I Programazioa I</br> Analisia I</br> Aljebra I</br> Fisika | align="left" |Informatika II</br> Analisia II</br> Informatikaren Oinarri Matematikoak</br> Elektrizitatea eta Elektronika</br> Praktikak | align="left" |Informatika III</br> Zenbakizko Analisia</br> Informatikaren Metodo Matematikoak</br> Estatistika</br> Informatika Teorikoa</br> Praktikak |} Kontu pare bat aipatzeko. Batetik, matematiken pisua: 16 ikasgaietatik, 7. Eta bestetik, ikasgai askoren izenen anbiguotasuna. Zer zen Informatika I, II eta III? Eta Praktikak? Izen "neutro" horien pean, erraza zen gaiak aldatzea. Kontua nabarmenagoa zen bigarren zikloko ikasgaiekin; lehen mailan irakasten zena gutxinaka egonkortzen ari bazen ere (kurtso horien oihartzuna garbia da oraindik gaur egungo plangintzan), 4. eta 5. mailetako ikasgaiak aldatzen ziren, beti ere izen komodin horien pean. Esaterako, ''Praktikak 3'' ikasgaian, Konputagailuen Arkitektura eta Organizazioa ematen zen, eta ''Praktikak 4'' ikasgaian, Sistema Eragileak; ''Informatika IV'' Konpilazioa zen, eta ''Informatika 5'', Konputagailu-sareak. Kontabilitatea izeneko ikasgaia erabiltzen zen Adimen Artifiziala, Sare Neuronalak edo Programazio-lengoaiak emateko. Benetan ikasitakoa gehitzen zitzaion izen ofizialari, parentesien artean, ikasleen espedientean. == Informatika Ingeniaritza == 1994-1995 ikasturtean aldaketa handi bat gertatu zen: Lizentziatura zena Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren.<ref>Ingeniaritzaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1995/01/11/pdfs/A01095-01113.pdf A01095-01113.pdf]</ref> Hemendik aurrera, ikasgaiak lauhilekoak izango dira, kredituetan neurtuta (lizentziaturan ere kredituak erabiltzen ziren ikasgaien tamaina adierazteko, baina orain guztiz orokortu eta zehaztu ziren: kreditu tronkalak, unibertsitateko derrigorrezkoak eta hautazkoak). Eta orain bai, ikasgaien izenak zehatzagoak dira. Hona hemen lehen zikloaren laburpena: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |[[w:Makina-lengoaia|Makina Lengoaia]]</br> [[w:Zirkuitu elektriko|Konputagailuen Teknologiaren Oinarriak]]</br> [[w:Transistore|Konputagailuen Teknologi. Laborat.]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua I]]</br> [[w:Fisika|Fisika]]</br> [[w:Aljebra lineal|Aljebra Lineala]]</br> [[w:Analisi matematiko|Analisi Matematikoa]]</br> [[Matematika Diskretua]]</br> [[w:Kalkulu (matematikaren adarra)|Kalkulua]]</br> [[w:Programazio|Oinarrizko Programazioa]]</br> [[w:Datu-egitura|Datu-egiturak]] | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura I]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua II]]</br> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]</br> [[w:Zenbakizko analisi|Zenbakizko Konputazioa]]</br> [[w:Optimizazio (matematika)|Optimizazioa]]</br> [[w:Estatistika|Probabilitatea eta Estatistika]]</br> [[w:Programazio modular|Programazio Modularra]]</br> [[w:Fitxategi (informatika)|Fitxategiak]] eta [[w:Datu-base|Datu-baseak]]</br> [[w:Programazio#Programa on baten ezaugarriak|Programazioaren Metodologia]]</br> [[w:Konputazioaren teoria|Konputazio-metodo Abstraktuak]] I eta II | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura]] II [[w:Informazio-sistema|Informazio-sist. Analisi eta Diseinua]]</br> Informatikaren Metodo Matemat.</br> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-baseen Teoria]]</br> [[w:Algoritmo|Algoritmika]]</br> - </br> Hautazko ikasgaiak (zerrenda luzea, 1. eta 2. ziklorako) |} Aurreko taularekin alderatuta, askoz garbiagoa da zer ikasi behar den, eta nabarmena da edukien eguneratzea (nahiz, eta aipatu dugun moduan, gai aurreratu asko sartuta zeuden lizentziaturan, batez ere 2. zikloan, izen "zaharkituen" barruan). Ingeniaritza bihurtzeak beste berritasun bat ekarri zuen: Karrera Amaierako Proiektuak. 15 kreditukoak ziren, pisuzkoak (lauhileko ikasgaiak, oro har, 6 kreditukoak ziren). 2000-2001 ikasturtean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. Bi ingeniaritza tekniko definitu ziren: Sistemen Informatika, eta Kudeaketa eta Informazio Sistemak; EHUko errektoretzak erabaki zuen lehena Donostian eskaintzea, eta bestea Bilbon eta Gasteizen. Bertan goxo ezin geratu, eta 2001-2002 ikasturtean aldaketa batzuk egin ziren ingeniaritzako ikasketa-planean. Ingeniaritzaren ikasketa-planak beste 15 urte edo iraun zuen. == Informatika Ingeniaritzako Gradua == 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, unibertsitateko titulazio guztiak aldatu ziren: ikasketa guztiak, 3 urtekoak eta 5 urtekoak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua.<ref>Informatika Ingeniaritzaren Gradua (BOE) [http://www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf]</ref> Aldaketa horretan ikasketa-planak nabarmen aldatu behar izan ziren, urte bat gutxiago zegoelako. Hasieran hiru gradu desberdin definitu baziren ere (gai komun askorekin), azkenean gradu bakar batean bildu ziren. Dena den, hiru espezialitate edo aipamen definitu ziren, 3. mailako 8 ikasgai (48 kreditu) eta Gradu Amaierako Lana (12 kr.) osatuta: Konputagailuen Ingeniaritza, Konputazioa, eta Software Ingeniaritza. Ikasleek horietako bat aukeratu behar zuten 3. mailan. Formazioa osatzen zen laugarren urtean hainbat hautazko gaiekin. Hauek ziren hiru espezialitateetako ikasgaiak hasieran: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''Konputagailuen Ingeniaritza''' ! align="left" |'''Konputazioa''' ! align="left" |'''Software Ingeniaritza''' |- | align="left" |[[w:Superkonputagailu|Errendim. Handiko Prozesadoreak]]<br/> [[w:Konputazio paralelo|Konputazio Paraleloko Sistemak]]<br/> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]<br/> [[w:Sistema administratzaile|Sistemen eta Sareen Administrazioa]]<br/> [[w:Konputagailu-sare|Sare Teknologiak]] eta [[w:Konputagailu arkitektura|Azpiegiturak]]<br/> [[w:Sistema digital|Sist. Digitalen]] Diseinu eta Eraikuntza*<br/> Sist. Inform. Errendim. Ebaluazioa*<br/> [[w:Sistema txertatu|Sistema Txertatuen]] Diseinua*<br/> | align="left" |[[w:Datu-meatzaritza|Datu Meatzaritza]]<br/> [[w:Informatika teoriko|Zientziarako Konputazioa]]<br/> Konputazio Eredu Abstraktuak<br/> [[w:Ordenagailu bidezko grafiko|Konputagailu bidezko Grafikoak]]<br/> [[w:Algoritmoen diseinu|Algoritmoen Diseinua]]<br/> [[w:Adimen artifizial|Adimen Artifiziala]]<br/> [[w:Konpiladore|Konpilazioa]]<br/> [[w:Datuen bistaratze|Bistaratzea]] eta [[w:Errealitate birtual|Ingurune Birtualak]] | align="left" |[[w:Software ingeniaritza|Software Ingeniaritza]] II<br/> [[w:Datu-base eskema|Datu-baseen Diseinua]]<br/> Web Sistemak<br/> [[w:Gizaki-konputagailu elkarrekintza|Perts. eta Konput. arteko Elkarrek.]]<br/> [[w:Software ingeniaritza|Softwarearen Kalitatea]]<br/> [[w:Software-garapen|Softwarearen Garapen Industriala]]<br/> Informaz. Kudeaketa Aurreratua<br/> [[w:Software-garapen|Softw. Garatzeko]] Tresna Aurreratuak |} Baina aldaketak egin dira dagoeneko, batez ere Konputagailuen Ingeniaritza aipamenean, non Kriptografia eta Zibersegurtasunarekin erlazionatutako ikasgaiak sartu baitira (taulan izartxo bat duten ikasgaien ordez): Kriptografia Aplikatua, Sistema Informatikoen Ahulezien Detekzioa eta Ustiapena, eta Sistema Informatikoen Auditoretza eta Analisi Forentsea. 4. mailako hautazko ikasgaietan gai aurreratu asko lantzen dira, eta aldaketa asko egin dira Gradua proposatu zenetik. Hona hemen batzuk (ikus guztiak fakultateko webgunean): Adimen Artifiziala Zibersegurtasunean, Hizkuntzaren Prozesamendua, Ikaskuntza Automatikoa eta Neurona Sareak, Konputazio Kuantikoaren Oinarriak, Programazio Logikoa, Programazio Funtzionala, Robotika eta Kontrol Adimendunak, Soinuaren eta Irudiaren Prozesamendu Digitala, Adimen Artifizial Sortzailea Software Ingeniaritzarako, Konputagailu bidezko Ikusmena, eta abar. == Masterrak == Master mailako ikastaroak ez dira berriak unibertsitatean. Esaterako, 1991 eta 1992 ikasturteetan, Konputagailuen Zientzia eta Teknologia Masterra eman zen Informatika Fakultatean. Baina asko zabaldu dira Boloniako prozesuaren ondoren. Gradua lortu ondoren, Masterretan sakondu daiteke profesioaren arlo jakin batzuetan, eta askotan hasiera-puntua dira doktorego-programa batean aritzeko, tesi bat egiteko. Urte bat edo bikoak izan ohi dira (60 - 120 kreditu artean). Masterrak ere aldatzen, desagertzen eta sortzen dira. Esaterako, garaian Sistema Informatiko Aurreratuak eta Informatika Ingeniaritzako masterrak eskaini ziren, azkena euskaraz ere. 2025-2026 ikasturtean, lau Master hauek eskaini dira: Sistema Txertatuen Ingeniaritza, teknologia arloan; Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua, eta Hizkuntzaren eta Komunikazioaren Teknologiak Erasmus Mundus, hizkuntzaren prozesamenduaren arloan; eta Konputazio Ingeniaritza eta Sistema Adimentsuak, datu-meatzaritza eta adimen artifiziala arloan. == Adimen Artifizialeko Gradua == Baina informatikaren garapenaren abiadura ez da moteltzen. Jakintza-arloak garatzen dira, berriak sortzen dira, beste batzuk difuminatzen dira… Zaila da guztietan presentzia indartsua izatea. Hala, hausnarketa-prozesu baten ondoren, non hainbat aukera analizatu ziren, Fakultateak erabaki zuen beste gradu bat eskaintzea, Adimen Artifiziala. Gradua abian dago 2020-2021 ikasturtetik. Lehen bi mailetan ikasgai batzuk partekatzen dira Informatika Ingeniaritzako graduarekin, eta gainerakoetan arlo espezifiko horren teknologietan sakontzen da. Informazio osoa eta zehatza Fakultateko webgunea eskura daiteke,<ref>Fakultateko web-orria: [https://www.ehu.eus/eu/web/graduak/informatika-ingeniaritzako-gradua/kredituak-eta-irakasgaiak Informatika Ingeniaritzako Gradua - Kreditu eta irakasgaiak ikasturteka - Graduak - EHU]</ref> baina 3. eta 4. mailako ikasgai nagusiak ageri dira hurrengo taulan, edukien ideia orokor bat izateko (izartxoa duten ikasgaiak Informatika Ingeniaritzan ere eskaintzen dira).<ref>Adimen Artifizialeko Gradua (BOE) [https://www.boe.es/boe/dias/2021/07/23/pdfs/BOE-A-2021-12399.pdf Disposición 12399 del BOE núm. 175 de 2021]</ref> {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''3.maila''' ! align="left" |'''4. maila''' |- | align="left" |[[w:Heuristika|Bilaketa Heuristikoak]]*<br/> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-Baseen Diseinua]]*<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendua]]*<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatikoa]] eta [[w:Neurona-sare artifizial|Neurona Sareak]]*<br/> [[w:Robotika|Robotikaren]] Oinarriak<br/> [[w:Datu handiak|Big Data]] Aplikazioen Garapena<br/> [[w:Superkonputagailu|Datu Masiboen Prozesamendurako Azpiegiturak]]<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatiko]] Aurreratua<br/> [[w:Ikusmen artifizial|Konputagailu bidezko Ikusmena]]*<br/> [[w:Testu meatzaritza|Testu-datuen Meatzaritza]] | align="left" |Hainbat hautazko ikasgai, haien artean:<br/> <br/> Adimen Artifizialeko Teknika Aurreratuak*<br/> [[w:Hizketa-teknologia|Ahotsaren Prozesamendua]]<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendurako]] Teknika Aurreratuak<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Pertsona-Robot Elkarrekintza]]<br/> [[w:Robotika|Robotika Probabilistikoa]]<br/> Datu Biomediko eta Fisiologikoen Analisia<br/> Espazio-Denbora Datuen Analisia<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Robotika Soziala]] … |} == Erreferentziak == {{erreferentzia_zerrenda}} m8c70z6p0hl2ht1s9i0k1xtv4mf60cs 43593 43592 2026-06-30T13:22:38Z Ksarasola 1603 /* Adimen Artifizialeko Gradua */ 43593 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Agustin Arruabarrena}} === Informatika Fakultateko Ikasketa-planak === Informatikaren historia nahikoa motza da. Kalkuluarekin erlazionatutako makinak eta gailuak —abakoak, logaritmoetan oinarritutako taulak, Pascal eta Leibnizen makinak…— zaharrak badira ere, gaur egun informatika gisa ezagutzen duguna elektronikaren garapenaren ondorioz 1950etako hamarkadaren hasieran sortutako teknologia da. Zientziaren eta teknologiaren bi arloren topagunea izan zen. Batetik, matematiken "logikaren" adarra (Boole, Turing…) —Computer Science ingelesez—; eta, bestetik, konputagailuak eta kontrol-sistemak diseinatzeko aplikatutako ingeniaritza elektronikoa, batez ere trantsistorezko zirkuitu integratuen bidez —Computer Engineering—. Oso modu sinplifikatuan, softwarea eta hardwarea. Igaro diren 70 urteetan, abiadura ikaragarriz garatu da. Mahai gainean dugun eramangarria eta poltsikoan daramagun telefonoa (eta haietan exekutatzen diren aplikazioak) hasierako sistemak baino milioika aldiz konplexuagoak dira. Modu arruntean erabiltzen ditugun tresnak eta aplikazioak ez ziren existitzen duela hamar urte, baina irudien prozesamendua, hizkuntzen teknologiak, datu masiboak tratatzeko dagoeneko ohikoak diren deep learning eta adimen artifizialeko tresnak, kontrol-sistema automatikoak, robotika… gure egunerokotasunaren parte dira jadanik. Nola islatu da teknologia eta zientzia berri hori unibertsitateko ikasketetan? Ez dago denbora laburrean hain azkar sortzen eta aldatzen den diziplina, eta ez da erraza abiadura horri erantzun egokia ematea akademiatik. Garaian programatzen bazen mihiztadura-lengoaian (hori irakasten zen lehen mailan), goi-mailako lengoaiak erabili izan dira aspalditik… orain arte, oinarrizko programazio-lan asko adimen artifizialeko tresnen bidez egiten ari baita jadanik. 10.000 (10⁴) transistore integratzen baziren txip batean 70ko hamarkadaren hasieran, bilioitik (10¹²) gora integratzen dira jada superkonputazioan eta Adimen Artifizialean erabiltzen diren txipetan.  Gaur unibertsitatean irakatsi behar denak zerikusi gutxi du duela 20 urte (10 urte ere!) irakasten zenarekin gai askotan. Beraz, nola egokitu dira ikasketa-planak aldaketa teknologikoari? == Hasiera == Informatika-ikasketak 1971n abiatu ziren Donostian, oraindik unibertsitate-ikasketen aitortzarik gabe, "Centro de Informática" izenarekin, Madrileko Instituto de Informática zentroari atxikita. 5 urteko ikasketak ziren, eta urte bakoitzean profil formatibo bat lortzen zen: Aplikazioen programatzailea, Sistemen programatzailea, Aplikazioen analista, Sistemen analista, eta Sistemen teknikaria. Izenek berek argi islatzen dituzte garaiko beharrak. Eta oinarri sendoa jarri zen ekimen aitzindari horrekin. == Lizentziatura informatikan == 1976ko martxoan sortu ziren Espainian, legez, lehen hiru fakultateak: [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiakoa]], [[w:Bartzelonako Informatika Fakultatea|Bartzelonakoa]] eta [[w:Madrilgo Informatika Fakultatea (Madrilgo Unibertsitate Politeknikoa)|Madrilekoa]]. Ikasketak moldatu ziren bost urteko Lizentziatura gisa, bi ziklotan banatuta, 3 eta 2 urte. Ikasketa-plana 1978an definitu zen,<ref>Hasierako lizentziaturaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1978/08/23/pdfs/A19729-19731.pdf A19729-19731.pdf]</ref> baina 1982an egonkortu zen.<ref>Lizentziaturaren ikasketa-plan definitiboa (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1982/05/04/pdfs/A11390-11391.pdf? A11390-11391.pdf]</ref> Xehetasunetan sartu gabe, merezi du ikustea nola definitu zen, esaterako, lehen zikloa. Hauek ziren ikasgaiak, urte osokoak (garaian, gaztelaniaz bakarrik): {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |Informatika I Programazioa I</br> Analisia I</br> Aljebra I</br> Fisika | align="left" |Informatika II</br> Analisia II</br> Informatikaren Oinarri Matematikoak</br> Elektrizitatea eta Elektronika</br> Praktikak | align="left" |Informatika III</br> Zenbakizko Analisia</br> Informatikaren Metodo Matematikoak</br> Estatistika</br> Informatika Teorikoa</br> Praktikak |} Kontu pare bat aipatzeko. Batetik, matematiken pisua: 16 ikasgaietatik, 7. Eta bestetik, ikasgai askoren izenen anbiguotasuna. Zer zen Informatika I, II eta III? Eta Praktikak? Izen "neutro" horien pean, erraza zen gaiak aldatzea. Kontua nabarmenagoa zen bigarren zikloko ikasgaiekin; lehen mailan irakasten zena gutxinaka egonkortzen ari bazen ere (kurtso horien oihartzuna garbia da oraindik gaur egungo plangintzan), 4. eta 5. mailetako ikasgaiak aldatzen ziren, beti ere izen komodin horien pean. Esaterako, ''Praktikak 3'' ikasgaian, Konputagailuen Arkitektura eta Organizazioa ematen zen, eta ''Praktikak 4'' ikasgaian, Sistema Eragileak; ''Informatika IV'' Konpilazioa zen, eta ''Informatika 5'', Konputagailu-sareak. Kontabilitatea izeneko ikasgaia erabiltzen zen Adimen Artifiziala, Sare Neuronalak edo Programazio-lengoaiak emateko. Benetan ikasitakoa gehitzen zitzaion izen ofizialari, parentesien artean, ikasleen espedientean. == Informatika Ingeniaritza == 1994-1995 ikasturtean aldaketa handi bat gertatu zen: Lizentziatura zena Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren.<ref>Ingeniaritzaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1995/01/11/pdfs/A01095-01113.pdf A01095-01113.pdf]</ref> Hemendik aurrera, ikasgaiak lauhilekoak izango dira, kredituetan neurtuta (lizentziaturan ere kredituak erabiltzen ziren ikasgaien tamaina adierazteko, baina orain guztiz orokortu eta zehaztu ziren: kreditu tronkalak, unibertsitateko derrigorrezkoak eta hautazkoak). Eta orain bai, ikasgaien izenak zehatzagoak dira. Hona hemen lehen zikloaren laburpena: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |[[w:Makina-lengoaia|Makina Lengoaia]]</br> [[w:Zirkuitu elektriko|Konputagailuen Teknologiaren Oinarriak]]</br> [[w:Transistore|Konputagailuen Teknologi. Laborat.]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua I]]</br> [[w:Fisika|Fisika]]</br> [[w:Aljebra lineal|Aljebra Lineala]]</br> [[w:Analisi matematiko|Analisi Matematikoa]]</br> [[Matematika Diskretua]]</br> [[w:Kalkulu (matematikaren adarra)|Kalkulua]]</br> [[w:Programazio|Oinarrizko Programazioa]]</br> [[w:Datu-egitura|Datu-egiturak]] | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura I]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua II]]</br> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]</br> [[w:Zenbakizko analisi|Zenbakizko Konputazioa]]</br> [[w:Optimizazio (matematika)|Optimizazioa]]</br> [[w:Estatistika|Probabilitatea eta Estatistika]]</br> [[w:Programazio modular|Programazio Modularra]]</br> [[w:Fitxategi (informatika)|Fitxategiak]] eta [[w:Datu-base|Datu-baseak]]</br> [[w:Programazio#Programa on baten ezaugarriak|Programazioaren Metodologia]]</br> [[w:Konputazioaren teoria|Konputazio-metodo Abstraktuak]] I eta II | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura]] II [[w:Informazio-sistema|Informazio-sist. Analisi eta Diseinua]]</br> Informatikaren Metodo Matemat.</br> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-baseen Teoria]]</br> [[w:Algoritmo|Algoritmika]]</br> - </br> Hautazko ikasgaiak (zerrenda luzea, 1. eta 2. ziklorako) |} Aurreko taularekin alderatuta, askoz garbiagoa da zer ikasi behar den, eta nabarmena da edukien eguneratzea (nahiz, eta aipatu dugun moduan, gai aurreratu asko sartuta zeuden lizentziaturan, batez ere 2. zikloan, izen "zaharkituen" barruan). Ingeniaritza bihurtzeak beste berritasun bat ekarri zuen: Karrera Amaierako Proiektuak. 15 kreditukoak ziren, pisuzkoak (lauhileko ikasgaiak, oro har, 6 kreditukoak ziren). 2000-2001 ikasturtean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. Bi ingeniaritza tekniko definitu ziren: Sistemen Informatika, eta Kudeaketa eta Informazio Sistemak; EHUko errektoretzak erabaki zuen lehena Donostian eskaintzea, eta bestea Bilbon eta Gasteizen. Bertan goxo ezin geratu, eta 2001-2002 ikasturtean aldaketa batzuk egin ziren ingeniaritzako ikasketa-planean. Ingeniaritzaren ikasketa-planak beste 15 urte edo iraun zuen. == Informatika Ingeniaritzako Gradua == 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, unibertsitateko titulazio guztiak aldatu ziren: ikasketa guztiak, 3 urtekoak eta 5 urtekoak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua.<ref>Informatika Ingeniaritzaren Gradua (BOE) [http://www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf]</ref> Aldaketa horretan ikasketa-planak nabarmen aldatu behar izan ziren, urte bat gutxiago zegoelako. Hasieran hiru gradu desberdin definitu baziren ere (gai komun askorekin), azkenean gradu bakar batean bildu ziren. Dena den, hiru espezialitate edo aipamen definitu ziren, 3. mailako 8 ikasgai (48 kreditu) eta Gradu Amaierako Lana (12 kr.) osatuta: Konputagailuen Ingeniaritza, Konputazioa, eta Software Ingeniaritza. Ikasleek horietako bat aukeratu behar zuten 3. mailan. Formazioa osatzen zen laugarren urtean hainbat hautazko gaiekin. Hauek ziren hiru espezialitateetako ikasgaiak hasieran: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''Konputagailuen Ingeniaritza''' ! align="left" |'''Konputazioa''' ! align="left" |'''Software Ingeniaritza''' |- | align="left" |[[w:Superkonputagailu|Errendim. Handiko Prozesadoreak]]<br/> [[w:Konputazio paralelo|Konputazio Paraleloko Sistemak]]<br/> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]<br/> [[w:Sistema administratzaile|Sistemen eta Sareen Administrazioa]]<br/> [[w:Konputagailu-sare|Sare Teknologiak]] eta [[w:Konputagailu arkitektura|Azpiegiturak]]<br/> [[w:Sistema digital|Sist. Digitalen]] Diseinu eta Eraikuntza*<br/> Sist. Inform. Errendim. Ebaluazioa*<br/> [[w:Sistema txertatu|Sistema Txertatuen]] Diseinua*<br/> | align="left" |[[w:Datu-meatzaritza|Datu Meatzaritza]]<br/> [[w:Informatika teoriko|Zientziarako Konputazioa]]<br/> Konputazio Eredu Abstraktuak<br/> [[w:Ordenagailu bidezko grafiko|Konputagailu bidezko Grafikoak]]<br/> [[w:Algoritmoen diseinu|Algoritmoen Diseinua]]<br/> [[w:Adimen artifizial|Adimen Artifiziala]]<br/> [[w:Konpiladore|Konpilazioa]]<br/> [[w:Datuen bistaratze|Bistaratzea]] eta [[w:Errealitate birtual|Ingurune Birtualak]] | align="left" |[[w:Software ingeniaritza|Software Ingeniaritza]] II<br/> [[w:Datu-base eskema|Datu-baseen Diseinua]]<br/> Web Sistemak<br/> [[w:Gizaki-konputagailu elkarrekintza|Perts. eta Konput. arteko Elkarrek.]]<br/> [[w:Software ingeniaritza|Softwarearen Kalitatea]]<br/> [[w:Software-garapen|Softwarearen Garapen Industriala]]<br/> Informaz. Kudeaketa Aurreratua<br/> [[w:Software-garapen|Softw. Garatzeko]] Tresna Aurreratuak |} Baina aldaketak egin dira dagoeneko, batez ere Konputagailuen Ingeniaritza aipamenean, non Kriptografia eta Zibersegurtasunarekin erlazionatutako ikasgaiak sartu baitira (taulan izartxo bat duten ikasgaien ordez): Kriptografia Aplikatua, Sistema Informatikoen Ahulezien Detekzioa eta Ustiapena, eta Sistema Informatikoen Auditoretza eta Analisi Forentsea. 4. mailako hautazko ikasgaietan gai aurreratu asko lantzen dira, eta aldaketa asko egin dira Gradua proposatu zenetik. Hona hemen batzuk (ikus guztiak fakultateko webgunean): Adimen Artifiziala Zibersegurtasunean, Hizkuntzaren Prozesamendua, Ikaskuntza Automatikoa eta Neurona Sareak, Konputazio Kuantikoaren Oinarriak, Programazio Logikoa, Programazio Funtzionala, Robotika eta Kontrol Adimendunak, Soinuaren eta Irudiaren Prozesamendu Digitala, Adimen Artifizial Sortzailea Software Ingeniaritzarako, Konputagailu bidezko Ikusmena, eta abar. == Masterrak == Master mailako ikastaroak ez dira berriak unibertsitatean. Esaterako, 1991 eta 1992 ikasturteetan, Konputagailuen Zientzia eta Teknologia Masterra eman zen Informatika Fakultatean. Baina asko zabaldu dira Boloniako prozesuaren ondoren. Gradua lortu ondoren, Masterretan sakondu daiteke profesioaren arlo jakin batzuetan, eta askotan hasiera-puntua dira doktorego-programa batean aritzeko, tesi bat egiteko. Urte bat edo bikoak izan ohi dira (60 - 120 kreditu artean). Masterrak ere aldatzen, desagertzen eta sortzen dira. Esaterako, garaian Sistema Informatiko Aurreratuak eta Informatika Ingeniaritzako masterrak eskaini ziren, azkena euskaraz ere. 2025-2026 ikasturtean, lau Master hauek eskaini dira: Sistema Txertatuen Ingeniaritza, teknologia arloan; Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua, eta Hizkuntzaren eta Komunikazioaren Teknologiak Erasmus Mundus, hizkuntzaren prozesamenduaren arloan; eta Konputazio Ingeniaritza eta Sistema Adimentsuak, datu-meatzaritza eta adimen artifiziala arloan. == Adimen Artifizialeko Gradua == Baina informatikaren garapenaren abiadura ez da moteltzen. Jakintza-arloak garatzen dira, berriak sortzen dira, beste batzuk difuminatzen dira… Zaila da guztietan presentzia indartsua izatea. Hala, hausnarketa-prozesu baten ondoren, non hainbat aukera analizatu ziren, Fakultateak erabaki zuen beste gradu bat eskaintzea, Adimen Artifiziala. Gradua abian dago 2020-2021 ikasturtetik. Lehen bi mailetan ikasgai batzuk partekatzen dira Informatika Ingeniaritzako graduarekin, eta gainerakoetan arlo espezifiko horren teknologietan sakontzen da. Informazio osoa eta zehatza Fakultateko webgunea eskura daiteke,<ref>Fakultateko web-orria: [https://www.ehu.eus/eu/web/graduak/informatika-ingeniaritzako-gradua/kredituak-eta-irakasgaiak Informatika Ingeniaritzako Gradua - Kreditu eta irakasgaiak ikasturteka - Graduak - EHU]</ref> baina 3. eta 4. mailako ikasgai nagusiak ageri dira hurrengo taulan, edukien ideia orokor bat izateko (izartxoa duten ikasgaiak Informatika Ingeniaritzan ere eskaintzen dira).<ref>Adimen Artifizialeko Gradua (BOE) [https://www.boe.es/boe/dias/2021/07/23/pdfs/BOE-A-2021-12399.pdf Disposición 12399 del BOE núm. 175 de 2021]</ref> {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''3.maila''' ! align="left" |'''4. maila''' |- | align="left" |[[w:Heuristika|Bilaketa Heuristikoak]]*<br/> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-Baseen Diseinua]]*<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendua]]*<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatikoa]] eta [[w:Neurona-sare artifizial|Neurona Sareak]]*<br/> [[w:Robotika|Robotikaren]] Oinarriak<br/> [[w:Datu handiak|Big Data]] Aplikazioen Garapena<br/> [[w:Superkonputagailu|Datu Masiboen Prozesamendurako Azpiegiturak]]<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatiko]] Aurreratua<br/> [[w:Ikusmen artifizial|Konputagailu bidezko Ikusmena]]*<br/> [[w:Testu meatzaritza|Testu-datuen Meatzaritza]] | align="left" |Hainbat hautazko ikasgai, haien artean:<br/> <br/> Adimen Artifizialeko Teknika Aurreratuak*<br/> [[w:Hizketa-teknologia|Ahotsaren Prozesamendua]]<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendurako]] Teknika Aurreratuak<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Pertsona-Robot Elkarrekintza]]<br/> [[w:Robotika|Robotika Probabilistikoa]]<br/> [[w:Biomedikuntza|Datu Biomediko]] eta [[w:Fisiologia|Fisiologikoen]] Analisia<br/> Espazio-Denbora Datuen Analisia<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Robotika Soziala]] … |} == Erreferentziak == {{erreferentzia_zerrenda}} t9d9f16z1wbjeu3mppbah03arj7aau3