Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/GIF formatua

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.9</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/GIF formatua</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7257</id>
    <revision>
      <id>43618</id>
      <parentid>43507</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T15:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maitenat</username>
        <id>2727</id>
      </contributor>
      <origin>43618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8183" sha1="izzqw1olpmv52otet7yrqmj0i45lrhv" xml:space="preserve">[[Fitxategi:Rotating earth (large).gif|thumb|lurraren errotazioa GIF animatuan]]'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari  estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen.

== Testuinguru historikoa ==

1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: 
sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena.

'''GIF-ek''' ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: 
Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran 
deskargatzea ahalbidetzen zuen.

1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.&lt;ref&gt;[&quot;Online Art&quot;. Compute!'s Apple Applications. December 1987.]&lt;/ref&gt; GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen, bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik.

== Bertsioak: GIF87a eta GIF89a ==

Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio 
hobetua plazaratu zuen&lt;ref&gt;[&quot;Graphics Interchange Format, Version 89a&quot;. W3C. 31 July 1990.]&lt;/ref&gt;, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz:

* '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko.
* '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko.
* '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko.
* '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (orain oso gutxi erabiltzen da ezaugarri hori, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen).

Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-ak aztertuta: &quot;GIF87a&quot; edo &quot;GIF89a&quot; irakurtzen da ASCII formatuan.

== Ezaugarri teknikoak ==

GIF formatuaren oinarria palette da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri horrek GIF oso egoki bihurtzen du formatu hau logotipo, grafiko sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo kolore-degradeak dituzten irudietarako.

LZW konpresioak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina murriztuz. Gainera, GIF-ek gardentasuna onartzen du: kolore bat &quot;garden&quot; gisa markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri optionalari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, deskarga bertan behera uzteko aukera emanez beharrezkoa ez bazen.&lt;ref&gt;Furht, Borko (2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.&lt;/ref&gt;

=== Egitura ===

GIF fitxategi batek ondoko egitura hau dauka:

* '''Goiburua''' (&quot;GIF87a&quot; edo &quot;GIF89a&quot;): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu.
* '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu.
* '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak.
* '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko datu konprimatuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin.
* '''Luzapen-blokeak''': animazioa, gardentasuna, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak.
* '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B).

== Animazioak ==
[[Fitxategi:Newtons cradle animation book 2.gif|thumb|GIF animatu bat: [[w:Newtonen pendulu|Newtonen pendulua]].]]GIF ez zen hasieratik diseinatu animaziorako tresna gisa, baina fitxategi bakar batean irudi anitz gordetzeko gaitasuna zuenez helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. 
GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, horrela bideo-klip sinpleak sortzen direla.

Berezko jokabidez, animazioa behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator 2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau, GIF89a-ren zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute.

Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. Tamaina murrizteko estrategien artean badago kolore taula global bakarra erabiltzea fotograma guztietarako, eta fotograma batetik bestera aldatzen diren pixelak soilik birkodetzea.

== LZW Patentea eta eztabaida ==

GIF-ek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina formatua garatu zuenean CompuServe-k ez zekien algoritmo hori patentatuta zegoela. 1993an, Unisys-ek konturatu zen GIF-ek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren orduan. 
Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten.

Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko asmoz.&lt;ref&gt;Greg Roelofs. &quot;History of the Portable Network Graphics (PNG) Format&quot;. libpng.org.&lt;/ref&gt; Hala ere, PNG-ren onarpena ez zen berehala getatu, eta GIF ezin izan zen epe laburrean erretiratu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak &quot;Burn All GIFs&quot; kanpaina abiatu zuen Unisys-en aurka. Patentea munduko herrialde 
guztietan 2004an iraungi zen, harrezkero GIF formatua erabat libre bilakatu zen.

== Egungo egoera eta alternatibak ==

GIF-ek historian zehar funtzio ugari bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen formatua izan zen, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da Tumblr, Twitter, eta 
mezularitza aplikazioetan.

Hala ere,dituen mugak direla-eta, 256 koloreko muga, animazioetarako fitxategi tamaina handia, lekua kendu diote beste formatu batzuek:

* '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu).
* '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke.
* '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin.

2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun &quot;GIF&quot; hitzak adiera zabala hartu du, eta video laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere.

== Ondorioa ==

GIFek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak ez dute lortu GIF desagerraraztea: GIFen erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere Interneten kultura adierazpiderik ezagunenetako bat da.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)]
* [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)]
* [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua]
* [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta]</text>
      <sha1>izzqw1olpmv52otet7yrqmj0i45lrhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/HTML</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7262</id>
    <revision>
      <id>43620</id>
      <parentid>43009</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T20:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maitenat</username>
        <id>2727</id>
      </contributor>
      <origin>43620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13073" sha1="69gx1zl17ixhfmkzqor4f6fdrw9cmj4" xml:space="preserve">= HTML (HyperText Markup Language) =
[[Fitxategi:HTML5 logo and wordmark.svg|thumb|180px|HTML 5 logoa]]

'''HTML''' ('''HyperText Markup Language''', euskaraz '''''Hipertestua Markatzeko Lengoaia''''')  web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia bat da. Web-edukiaren egitura eta edukia definitzen du, eta normalean [[w:CSS|CSS]] (Cascading Style Sheets) eta [[w:JavaScript|JavaScript]] bezalako teknologiekin batera erabiltzen da. 
Web nabigatzaileak HTML dokumentuak [[w:Zerbitzari|web-zerbitzarietatik]] edo tokiko biltegiratzetik jasotzen dituzte eta multimedia web-orrialde gisa errendatzen dituzte. Lehen bertsioa 1991n plazaratu zenetik, HTML Webaren oinarrizko zutabea bilakatu da, eta gaur egun milioika web-orrialde HTML bidez idatzita daude.

== Testuinguru historikoa eta sorrera ==

HTML lengoaiaren historia [[w:World Wide Web|World Wide Web-en]] sortzearekin lotuta dago estuki. 1980an, 
[[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-ean]] lan egiten zuen Genevan ENQUIRE izeneko sistema bat proposatu eta prototipatu zuen, CERNeko ikertzaileek dokumenuak partekatzeko. Esperientzia horretatik abiatuta, 1989an Berners-Lee-k Interneten oinarritutako hipertestuzko sistema baten proposamena idatzi zuen.

1990ean, Berners-Lee-k HTMLren zehaztapen teknikoa idatzi zuen eta nabigatzailearen eta zerbitzariaren softwarea garatu zituen. Urte berean, Robert Cailliau-rekin batera finantzaketa-eskaera bat aurkeztu zuten, baina CERNek ez zuen proiektua ofizialki onartu. 1990eko ohar pertsonaletan, Berners-Lee-k &quot;hipertestua erabiltzen duten eremu askoren artean&quot; entziklopedia aipatzen du lehenbiziko sarrera gisa —etorkizuneko Wikipediaren nolabaiteko iragarpen bat.

HTMLren lehen deskribapen publiko eskuragarria '''HTML Tags''' izeneko dokumentua izan zen, Berners-Lee-k han aipatu zuen Internet lehen aldiz, 1991ko amaieran.&lt;ref&gt;[Tim Berners-Lee. &quot;HTML Tags&quot;. CERN, October 1991.]&lt;/ref&gt; Dokumentu horrek  HTMLren hasierako 18 elementuak zerrendatzen zituen diseinu erlatiboki sinple batean. Hipertestuzko etiketa salbu, guztiak CERNeko SGML (Standard Generalized Markup Language) formatu propioan oinarrituta zeuden.

== Bertsioen bilakaera ==

=== HTML 1.0 eta  HTML 2.0 (1991-1995) ===

Hasierako HTML zehaztapena ez zen bertsio ofizial gisa kaleratua eta IETF (Internet Engineering Task Force) erakundeak 1993ko erdialdean argitaratu zuen lehen zehaztapen-proposamena: Berners-Lee eta Dan Connolly-k idatzitako ''Hypertext Markup Language (HTML)'' Internet Draft-a. Proposamen horrek SGML 
sintaxiaren definizioa txertatzen zuen. Sei hilabeteren buruan iraungita geratu zen, baina Mosaic nabigatzaileak irudi txertatuetarako erabiltzen zuen etiketa pertsonalizatua estandarizatu izanaren aitorpena jaso zuen.

Dave Raggett-ek proposatutako HTML+ zirriborroak taulak eta inprimakiak ere txertatzea proposatu zuen 1993 amaieran. 1994an, IETFk HTML lan-taldea sortu zuen, eta 1995ean '''HTML 2.0''' osatu zuten, etorkizuneko inplementazioek oinarri gisa hartu beharreko lehen HTML estandar gisa.&lt;ref&gt;[&quot;HTML 2.0&quot;. RFC 1866. IETF, November 1995.]&lt;/ref&gt;

=== HTML 3.2 (1997) ===

[[w:World Wide Web Consortium|W3C]] (World Wide Web Consortium) sortu ostean, 1996an IETFk HTML Lan-taldea itxi zuen eta estandarren ardura W3C-k hartu zuen. 1997ko urtarrilaren 14an, '''HTML 3.2''' W3C Gomendio gisa argitaratu zen, W3C-k bakarrik garatu eta estandarizatutako lehen bertsioa. Hasieran &quot;Wilbur&quot; kode-izenaz ezagutua, 
formulen euskarria kendu zuen, hainbat luzapen jabedun bateratu zituen, eta Netscape nabigatzaileak ezarritako bistaratze-etiketa gehienak onartu zituen. Nabigatzaileen gerra garaia zelako, Netscape-ren ''blink'' eta Microsoft-en ''marquee'' elementuak bi enpresen arteko akordioz kanpo utzi ziren.

=== HTML 4.0 eta HTML 4.01 (1997-1999) ===

Hasieran &quot;Cougar&quot; kode-izenaz ezaguna, '''HTML 4.0''' 1997ko abenduaren 18an kaleratu zen. Nabigatzaile espezifikoen elementu-mota eta atributu ugari onartu zituen, baina aldi berean Netscape-ren bistaratze-ezaugarri batzuk ''zaharkituta'' 
(deprecated) markatu zituen, CSS estilo-orriak sustatuz. HTML 4.0 ISO 8879 araura egokitutako SGML aplikazio bat da.

'''HTML 4.01''' 1999ko abenduaren 24an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa, zuzenketa txikiekin. Errore-zuzenketak 2001era arte argitaratu ziren. 2000an, ISO/IEC 15445:2000 nazioarteko estandar gisa ere onartu zen, &quot;ISO HTML&quot; izenaz ezagutua. HTML 4.01-en ostean, urte askotan ez zen HTML bertsio berririk egon, 
W3C-ren HTML lan-taldea XHTML XML-oinarritutako hizkuntzaren garapenean zentratu baitzen.

=== XHTML (2000-2009) ===

[[w:XHTML|XHTML]] (Extensible HyperText Markup Language) HTML 4.01 XML 1.0 erabiliz birformulatzeko ahalegin gisa hasi zen hizkuntza bereizi gisa. XHTML 1.0 2000ko urtarrilaren 26an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa. HTML 4.0 eta 4.01-ek 
eskaintzen zituzten hiru aldaera berdinak eskaintzen zituen, XMLn berridatzita murriztapen txikiekin. XHTML 1.1 2001ean jarraitu zion.

XHTML 2.0 zirriborro-fase batean geratu zen; 2009an bertan behera utzi zen [[w:HTML5|HTML5]] eta XHTML5-en garapenaren mesedetan. XHTML 2.0 XHTML 1.x-rekin bateraezina zen, eta beraz XHTML-n inspiratutako hizkuntza berri bat bezala ulertu behar da, ez XHTML 1.x-ren eguneratze bat.

=== HTML5 (2008-2014) eta Living Standard ===
2004an, WHATWG (Web Hypertext Application Technology Working Group) erakundeak HTML5-en garapena hasi zuen, W3C-ren ikuspegiarekin desadostasunean. 2008an W3C-rekin elkarlaneko proiektu bihurtu zen, eta '''HTML5''' 2014ko urriaren 28an W3C Gomendioa bezala finalizatu eta estandarizatu zen.&lt;ref&gt;[&quot;HTML5&quot;. W3C Recommendation. 28 October 2014.]&lt;/ref&gt;

HTML5-ek SGML aplikazio izateko saiakera guztia alde batera utzi zuen eta bere &quot;html&quot; serializazio propioa definitu zuen, XML-oinarritutako XHTML5 serializazioaz gain. Hauek ziren aldaketa handienak:

* '''Multimedia euskarri natiboak''': &lt;code&gt;&amp;lt;video&amp;gt;&lt;/code&gt; eta &lt;code&gt;&amp;lt;audio&amp;gt;&lt;/code&gt; etiketak, plugin berezirik gabe (Adobe Flash-en ikuspegia ordezkatzeko).
* '''&lt;code&gt;&amp;lt;canvas&amp;gt;&lt;/code&gt; elementua''': JavaScript bidez grafiko dinamikoak eta animazioak marrazteko.
* '''Formulario hobeak''': datu-mota berriak (&lt;code&gt;date&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;email&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;range&lt;/code&gt;...) eta balioztapen natiboa.
* '''Semantika hobetua''': &lt;code&gt;&amp;lt;header&amp;gt;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&amp;lt;footer&amp;gt;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&amp;lt;article&amp;gt;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&amp;lt;section&amp;gt;&lt;/code&gt; bezalako etiketak, edukiaren esanahia argiagoa egiteko.
* '''Geolokalizazioa eta Web Storage''': nabigatzaile-barneko datuak gordetzeko eta kokapena adierazteko gaitasunak.

2019ko maiatzaren 28an, W3C-k jakinarazi zuen WHATWG izango zela HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra. WHATWG-ren '''Living Standard''' kontzeptuak adierazi nahi du estandarra inoiz ez dela osatua, beti eguneratzen eta hobetzen 
ari dela. Ezaugarri berriak gehitu daitezke, baina funtzionalitateak ez dira kenduko.

== Egitura teknikoa ==

=== Etiketak eta elementuak ===

HTML markaketak hainbat osagai nagusi ditu: etiketak eta haien atributuak, karaktere-oinarri duten datu-motak, eta entitate-erreferentziak. HTML etiketak normalean bikoteka agertzen dira, hala nola &lt;code&gt;&amp;lt;h1&amp;gt;&lt;/code&gt; eta &lt;code&gt;&amp;lt;/h1&amp;gt;&lt;/code&gt;, nahiz eta batzuek —&lt;code&gt;&amp;lt;img&amp;gt;&lt;/code&gt; edo &lt;code&gt;&amp;lt;br&amp;gt;&lt;/code&gt; bezalakoek— ez duten itxiera-etiketarik.

HTML dokumentu baten oinarrizko egitura honakoa da:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;html&quot;&gt;
&lt;!DOCTYPE html&gt;
&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;Orriaren izenburua&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;h1&gt;Kaixo, mundua!&lt;/h1&gt;
    &lt;p&gt;Hau nire lehen web-orrialdea da.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

* '''&lt;code&gt;&amp;lt;!DOCTYPE html&amp;gt;&lt;/code&gt;''': HTML5 dokumentua dela adierazten du eta nabigatzaileari &quot;estandar moduan&quot; errendatzeko eskatzen dio.
* '''&lt;code&gt;&amp;lt;html&amp;gt;&lt;/code&gt;''': dokumentu osoaren erro-elementua.
* '''&lt;code&gt;&amp;lt;head&amp;gt;&lt;/code&gt;''': metadatuak gordetzen ditu (izenburua, CSS loturak, charset...), ikusgai ez dena.
* '''&lt;code&gt;&amp;lt;body&amp;gt;&lt;/code&gt;''': erabiltzaileak pantailan ikusiko duen eduki guztia.

=== Elementu motak ===

HTML-n hiru elementu-mota nagusi bereizten dira:

* '''Egitura-markaketa''': dokumentuaren antolaketa deskribatzen du, adibidez &lt;code&gt;&amp;lt;h1&amp;gt;&lt;/code&gt;-&lt;code&gt;&amp;lt;h6&amp;gt;&lt;/code&gt; izenburuak edo &lt;code&gt;&amp;lt;p&amp;gt;&lt;/code&gt; paragrafoak, bisitagarritasuna edo aurkezpenari buruzko informaziorik eman gabe.
* '''Aurkezpen-markaketa''': testuaren itxura definitzen du, hala nola &lt;code&gt;&amp;lt;b&amp;gt;&lt;/code&gt; (lodia) edo &lt;code&gt;&amp;lt;i&amp;gt;&lt;/code&gt; (etzana). W3C-k gomendatzen du horren ordez CSS erabiltzea, edukiaren eta aurkezpenaren bereizketa egokiagoa lortzeko.
* '''Hipertestuzko markaketa''': dokumentuaren beste zati batzuetara edo beste dokumentuetara loturak sortzen ditu, &lt;code&gt;&amp;lt;a href=&quot;...&quot;&amp;gt;&lt;/code&gt; etiketaren bidez, hiperesteka ezarriz.

=== Atributuak ===

Elementu gehienek atributuak har ditzakete hasierako etiketaren barruan, informazio osagarria emanez. Atributu arrantzitsuenak:

* '''&lt;code&gt;id&lt;/code&gt;''': elementuari identifikatzaile bakarra ematen dio orrialde barruan.
* '''&lt;code&gt;class&lt;/code&gt;''': elementua CSS estilo-klase bati edo batzuei lotzen die.
* '''&lt;code&gt;src&lt;/code&gt;''': irudiaren (&lt;code&gt;&amp;lt;img&amp;gt;&lt;/code&gt;) edo scriptaren (&lt;code&gt;&amp;lt;script&amp;gt;&lt;/code&gt;) jatorrizko URL-a zehazten du.
* '''&lt;code&gt;href&lt;/code&gt;''': hipertestuzko loturaren (&lt;code&gt;&amp;lt;a&amp;gt;&lt;/code&gt;) helmuga URL-a.
* '''&lt;code&gt;alt&lt;/code&gt;''': irudien testu-alternatiba, irisgarritasunerako funtsezkoa.

=== HTML, CSS eta JavaScript: hirukoa ===

Web modernoa hiru teknologiaren gainean eraikita dago:

'''HTML''' edukiaren eta egituraren ardura du: zer agertzen den eta nola antolatzen den semantikoki. '''CSS''' (Cascading Style Sheets) aurkezpenaz arduratzen da: koloreak, tipografiak, neurriak, posizionamendua. '''JavaScript'''-ek portaera eta interaktibotasuna eskaintzen ditu: botoi-klikak, animazioak, zerbitzariarekiko komunikazio asinkronoa ([[w:Ajax (programazioa)|Ajax]] teknologiaren bidez).

W3C-k 1997tik CSS-ren erabilera sustatu du HTML aurkezpen-etiketaren ordez. Ideia nagusia ''edukia eta aurkezpena bereiztea'' da: HTML-k esan dezala zer den zerbait (izenburua, paragrafoa, zerrenda), eta CSS-k esan dezala nola ikusi nahi 
den (gorria, 24px-ekoa, zentroa). Banaketa honek kode-mantentzea errazten du eta irisgarritasuna hobetzen du.

[[File:Firefox-eko orri inspektorearen kaptura.png|center|thumb|Firefox-eko orri inspektorearen kaptura]]

== Estandarizazio-erakundeak: W3C eta WHATWG ==

Hasieran IETF erakundeak kudeatzen zituen HTML estandarrak, baina 1996tik W3C bihurtu zen arduradun nagusi, enpresa komertzialek ere parte hartuz. W3C-ren erabaki metodologia astuna zen, eta 2004an Apple, Mozilla eta Opera enpresek WHATWG erakunde alternatiboa sortu zuten, web-plataformaren garapen azkarragoa bultzatzeko.

Biak elkarlanean aritu ziren HTML5-en garapenean, baina 2012an bide desberdinak hartu zituzten: W3C-k &quot;argazki&quot; finituak argitaratzen jarraitu zuen (HTML5, HTML 5.1, HTML 5.2), eta WHATWG-k ''Living Standard'' aldaezin bat mantentzen zuen. 2019an, W3C-k ofizialki WHATWG-ri eman zion HTML estandarraren jabetza, eta gaur egun WHATWG da HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra.

== HTMLren erabilera gaur egun ==

HTML gaur egun Webean erabiltzen den oinarrizko lengoaia da, eta bere erabilera ez da web-orrialde estatikora mugatzen. Web-aplikazio konplexuak, mugikorrentzako interfazeak (PWA, Progressive Web Apps), posta elektronikoen diseinua, dokumentu digitalak eta hainbat software-interfaze HTML bidez sortzen dira.

HTML5-ekin nabigatzaileak berak bideo eta audio erreproduzitzeko gai dira, kanpoko plugin-ik gabe. Honek Adobe Flash-en beherakada eragin zuen, 2020an ofizialki bertan behera utzia. Gaur egun HTML5, CSS3 eta JavaScript moderno baten konbinazioa da web garapen modernoaren oinarria.

Irisgarritasuna (accessibility) ere gero eta garrantzitsuagoa da: HTML5-ek ARIA (Accessible Rich Internet Applications) atributu-multzoa txertatu du, ikusmen- edo mugimendu-arazoak dituzten erabiltzaileek laguntzako teknologiez (irakurle-pantailak, etab.) web-orrialdeak erabili ahal izateko.

== Ondorioa ==

HTML lengoaia Interneten historian eragin handiena izan duen teknologietako bat da, GIF edo TCP/IP bezalako beste teknologia garrantzitsuekin batera. Tim Berners-Lee-k 1991n kaleratutako 18 etiketa xumeetatik hasita, gaur egungo HTML5-eko ehunka 
elementu eta APIetaraino, HTML-k etengabeko bilakaera jasan du munduko sarearen premiei erantzunez. Bere indarra sinpletasunean datza: edozein testu-editorerekin idatz daiteke, edozein nabigatzailetan funtzionatzen du eta edonork ikasi eta erabili dezake. Hori dela eta, informatikako teknologiarik demokratikoen eta hedatuenen artean kokatzen da.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://html.spec.whatwg.org/ HTML Living Standard (WHATWG)]
* [https://www.w3.org/TR/html52/ HTML 5.2 W3C Recommendation]
* [https://info.cern.ch/hypertext/WWW/MarkUp/Tags.html HTML Tags jatorrizko dokumentua (CERN)]
* [https://validator.w3.org/ W3C HTML Balioztatzailea]</text>
      <sha1>69gx1zl17ixhfmkzqor4f6fdrw9cmj4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43621</id>
      <parentid>43620</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T20:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maitenat</username>
        <id>2727</id>
      </contributor>
      <origin>43621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13077" sha1="hrhrjxyku45f4cal38sb0t8uqrhtha0" xml:space="preserve">= HTML (HyperText Markup Language) =
[[Fitxategi:HTML5 logo and wordmark.svg|thumb|180px|HTML 5 logoa]]

'''HTML''' ('''HyperText Markup Language''', euskaraz '''''Hipertestua Markatzeko Lengoaia''''')  web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia bat da. Web-edukiaren egitura eta edukia definitzen du, eta normalean [[w:CSS|CSS]] (Cascading Style Sheets) eta [[w:JavaScript|JavaScript]] bezalako teknologiekin batera erabiltzen da. 
Web nabigatzaileak HTML dokumentuak [[w:Zerbitzari|web-zerbitzarietatik]] edo tokiko biltegiratzetik jasotzen dituzte eta multimedia web-orrialde gisa errendatzen dituzte. Lehen bertsioa 1991n plazaratu zenetik, HTML Webaren oinarrizko zutabea bilakatu da, eta gaur egun milioika web-orrialde HTML bidez idatzita daude.

== Testuinguru historikoa eta sorrera ==

HTML lengoaiaren historia [[w:World Wide Web|World Wide Web-en]] sortzearekin lotuta dago estuki. 1980an, 
[[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-ean]] lan egiten zuen Genevan ENQUIRE izeneko sistema bat proposatu eta prototipatu zuen, CERNeko ikertzaileek dokumenuak partekatzeko. Esperientzia horretatik abiatuta, 1989an Berners-Lee-k Interneten oinarritutako hipertestuzko sistema baten proposamena idatzi zuen.

1990ean, Berners-Lee-k HTMLren zehaztapen teknikoa idatzi zuen eta nabigatzailearen eta zerbitzariaren softwarea garatu zituen. Urte berean, Robert Cailliau-rekin batera finantzaketa-eskaera bat aurkeztu zuten, baina CERNek ez zuen proiektua ofizialki onartu. 1990eko ohar pertsonaletan, Berners-Lee-k &quot;hipertestua erabiltzen duten eremu askoren artean&quot; entziklopedia aipatzen du lehenbiziko sarrera gisa —etorkizuneko Wikipediaren nolabaiteko iragarpen bat.

HTMLren lehen deskribapen publiko eskuragarria '''HTML Tags''' izeneko dokumentua izan zen, Berners-Lee-k han aipatu zuen Internet lehen aldiz, 1991ko amaieran.&lt;ref&gt;[Tim Berners-Lee. &quot;HTML Tags&quot;. CERN, October 1991.]&lt;/ref&gt; Dokumentu horrek  HTMLren hasierako 18 elementuak zerrendatzen zituen diseinu erlatiboki sinple batean. Hipertestuzko etiketa salbu, guztiak CERNeko SGML (Standard Generalized Markup Language) formatu propioan oinarrituta zeuden.

== Bertsioen bilakaera ==

=== HTML 1.0 eta  HTML 2.0 (1991-1995) ===

Hasierako HTML zehaztapena ez zen bertsio ofizial gisa kaleratua eta IETF (Internet Engineering Task Force) erakundeak 1993ko erdialdean argitaratu zuen lehen zehaztapen-proposamena: Berners-Lee eta Dan Connolly-k idatzitako ''Hypertext Markup Language (HTML)'' Internet Draft-a. Proposamen horrek SGML 
sintaxiaren definizioa txertatzen zuen. Sei hilabeteren buruan iraungita geratu zen, baina Mosaic nabigatzaileak irudi txertatuetarako erabiltzen zuen etiketa pertsonalizatua estandarizatu izanaren aitorpena jaso zuen.

Dave Raggett-ek proposatutako HTML+ zirriborroak taulak eta inprimakiak ere txertatzea proposatu zuen 1993 amaieran. 1994an, IETFk HTML lan-taldea sortu zuen, eta 1995ean '''HTML 2.0''' osatu zuten, etorkizuneko inplementazioek oinarri gisa hartu beharreko lehen HTML estandar gisa.&lt;ref&gt;[&quot;HTML 2.0&quot;. RFC 1866. IETF, November 1995.]&lt;/ref&gt;

=== HTML 3.2 (1997) ===

[[w:World Wide Web Consortium|W3C]] (World Wide Web Consortium) sortu ostean, 1996an IETFk HTML Lan-taldea itxi zuen eta estandarren ardura W3C-k hartu zuen. 1997ko urtarrilaren 14an, '''HTML 3.2''' W3C Gomendio gisa argitaratu zen, W3C-k bakarrik garatu eta estandarizatutako lehen bertsioa. Hasieran &quot;Wilbur&quot; kode-izenaz ezagutua, 
formulen euskarria kendu zuen, hainbat luzapen jabedun bateratu zituen, eta Netscape nabigatzaileak ezarritako bistaratze-etiketa gehienak onartu zituen. Nabigatzaileen gerra garaia zelako, Netscape-ren ''blink'' eta Microsoft-en ''marquee'' elementuak bi enpresen arteko akordioz kanpo utzi ziren.

=== HTML 4.0 eta HTML 4.01 (1997-1999) ===

Hasieran &quot;Cougar&quot; kode-izenaz ezaguna, '''HTML 4.0''' 1997ko abenduaren 18an kaleratu zen. Nabigatzaile espezifikoen elementu-mota eta atributu ugari onartu zituen, baina aldi berean Netscape-ren bistaratze-ezaugarri batzuk ''zaharkituta'' 
(deprecated) markatu zituen, CSS estilo-orriak sustatuz. HTML 4.0 ISO 8879 araura egokitutako SGML aplikazio bat da.

'''HTML 4.01''' 1999ko abenduaren 24an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa, zuzenketa txikiekin. Errore-zuzenketak 2001era arte argitaratu ziren. 2000an, ISO/IEC 15445:2000 nazioarteko estandar gisa ere onartu zen, &quot;ISO HTML&quot; izenaz ezagutua. HTML 4.01-en ostean, urte askotan ez zen HTML bertsio berririk egon, 
W3C-ren HTML lan-taldea XHTML XML-oinarritutako hizkuntzaren garapenean zentratu baitzen.

=== XHTML (2000-2009) ===

[[w:XHTML|XHTML]] (Extensible HyperText Markup Language) HTML 4.01 XML 1.0 erabiliz birformulatzeko ahalegin gisa hasi zen hizkuntza bereizi gisa. XHTML 1.0 2000ko urtarrilaren 26an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa. HTML 4.0 eta 4.01-ek 
eskaintzen zituzten hiru aldaera berdinak eskaintzen zituen, XMLn berridatzita murriztapen txikiekin. XHTML 1.1 2001ean jarraitu zion.

XHTML 2.0 zirriborro-fase batean geratu zen; 2009an bertan behera utzi zen [[w:HTML5|HTML5]] eta XHTML5-en garapenaren mesedetan. XHTML 2.0 XHTML 1.x-rekin bateraezina zen, eta beraz XHTML-n inspiratutako hizkuntza berri bat bezala ulertu behar da, ez XHTML 1.x-ren eguneratze bat.

=== HTML5 (2008-2014) eta Living Standard ===
2004an, WHATWG (Web Hypertext Application Technology Working Group) erakundeak HTML5-en garapena hasi zuen, W3C-ren ikuspegiarekin desadostasunean. 2008an W3C-rekin elkarlaneko proiektu bihurtu zen, eta '''HTML5''' 2014ko urriaren 28an W3C Gomendioa bezala finalizatu eta estandarizatu zen.&lt;ref&gt;[&quot;HTML5&quot;. W3C Recommendation. 28 October 2014.]&lt;/ref&gt;

HTML5-ek SGML aplikazio izateko saiakera guztia alde batera utzi zuen eta bere &quot;html&quot; serializazio propioa definitu zuen, XML-oinarritutako XHTML5 serializazioaz gain. Hauek ziren aldaketa handienak:

* '''Multimedia euskarri natiboak''': &lt;code&gt;&amp;lt;video&amp;gt;&lt;/code&gt; eta &lt;code&gt;&amp;lt;audio&amp;gt;&lt;/code&gt; etiketak, plugin berezirik gabe (Adobe Flash-en ikuspegia ordezkatzeko).
* '''&lt;code&gt;&amp;lt;canvas&amp;gt;&lt;/code&gt; elementua''': JavaScript bidez grafiko dinamikoak eta animazioak marrazteko.
* '''Formulario hobeak''': datu-mota berriak (&lt;code&gt;date&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;email&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;range&lt;/code&gt;...) eta balioztapen natiboa.
* '''Semantika hobetua''': &lt;code&gt;&amp;lt;header&amp;gt;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&amp;lt;footer&amp;gt;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&amp;lt;article&amp;gt;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&amp;lt;section&amp;gt;&lt;/code&gt; bezalako etiketak, edukiaren esanahia argiagoa egiteko.
* '''Geolokalizazioa eta Web Storage''': nabigatzaile-barneko datuak gordetzeko eta kokapena adierazteko gaitasunak.

2019ko maiatzaren 28an, W3C-k jakinarazi zuen WHATWG izango zela HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra. WHATWG-ren '''Living Standard''' kontzeptuak adierazi nahi du estandarra inoiz ez dela osatua, beti eguneratzen eta hobetzen 
ari dela. Ezaugarri berriak gehitu daitezke, baina funtzionalitateak ez dira kenduko.

== Egitura teknikoa ==

=== Etiketak eta elementuak ===

HTML markaketak hainbat osagai nagusi ditu: etiketak eta haien atributuak, karaktere-oinarri duten datu-motak, eta entitate-erreferentziak. HTML etiketak normalean bikoteka agertzen dira, hala nola &lt;code&gt;&amp;lt;h1&amp;gt;&lt;/code&gt; eta &lt;code&gt;&amp;lt;/h1&amp;gt;&lt;/code&gt;, nahiz eta batzuek —&lt;code&gt;&amp;lt;img&amp;gt;&lt;/code&gt; edo &lt;code&gt;&amp;lt;br&amp;gt;&lt;/code&gt; bezalakoek— ez duten itxiera-etiketarik.

HTML dokumentu baten oinarrizko egitura honakoa da:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;html&quot;&gt;
&lt;!DOCTYPE html&gt;
&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;Orriaren izenburua&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;h1&gt;Kaixo, mundua!&lt;/h1&gt;
    &lt;p&gt;Hau nire lehen web-orrialdea da.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

* '''&lt;code&gt;&amp;lt;!DOCTYPE html&amp;gt;&lt;/code&gt;''': HTML5 dokumentua dela adierazten du eta nabigatzaileari &quot;estandar moduan&quot; errendatzeko eskatzen dio.
* '''&lt;code&gt;&amp;lt;html&amp;gt;&lt;/code&gt;''': dokumentu osoaren erro-elementua.
* '''&lt;code&gt;&amp;lt;head&amp;gt;&lt;/code&gt;''': metadatuak gordetzen ditu (izenburua, CSS loturak, charset...), ikusgai ez dena.
* '''&lt;code&gt;&amp;lt;body&amp;gt;&lt;/code&gt;''': erabiltzaileak pantailan ikusiko duen eduki guztia.

=== Elementu motak ===

HTML-n hiru elementu-mota nagusi bereizten dira:

* '''Egitura-markaketa''': dokumentuaren antolaketa deskribatzen du, adibidez &lt;code&gt;&amp;lt;h1&amp;gt;&lt;/code&gt;-&lt;code&gt;&amp;lt;h6&amp;gt;&lt;/code&gt; izenburuak edo &lt;code&gt;&amp;lt;p&amp;gt;&lt;/code&gt; paragrafoak, bisitagarritasuna edo aurkezpenari buruzko informaziorik eman gabe.
* '''Aurkezpen-markaketa''': testuaren itxura definitzen du, hala nola &lt;code&gt;&amp;lt;b&amp;gt;&lt;/code&gt; (lodia) edo &lt;code&gt;&amp;lt;i&amp;gt;&lt;/code&gt; (etzana). W3C-k gomendatzen du horren ordez CSS erabiltzea, edukiaren eta aurkezpenaren bereizketa egokiagoa lortzeko.
* '''Hipertestuzko markaketa''': dokumentuaren beste zati batzuetara edo beste dokumentuetara loturak sortzen ditu, &lt;code&gt;&amp;lt;a href=&quot;...&quot;&amp;gt;&lt;/code&gt; etiketaren bidez, hiperesteka ezarriz.

=== Atributuak ===

Elementu gehienek atributuak har ditzakete hasierako etiketaren barruan, informazio osagarria emanez. Atributu arrantzitsuenak:

* '''&lt;code&gt;id&lt;/code&gt;''': elementuari identifikatzaile bakarra ematen dio orrialde barruan.
* '''&lt;code&gt;class&lt;/code&gt;''': elementua CSS estilo-klase bati edo batzuei lotzen die.
* '''&lt;code&gt;src&lt;/code&gt;''': irudiaren (&lt;code&gt;&amp;lt;img&amp;gt;&lt;/code&gt;) edo scriptaren (&lt;code&gt;&amp;lt;script&amp;gt;&lt;/code&gt;) jatorrizko URL-a zehazten du.
* '''&lt;code&gt;href&lt;/code&gt;''': hipertestuzko loturaren (&lt;code&gt;&amp;lt;a&amp;gt;&lt;/code&gt;) helmuga URL-a.
* '''&lt;code&gt;alt&lt;/code&gt;''': irudien testu-alternatiba, irisgarritasunerako funtsezkoa.

=== HTML, CSS eta JavaScript: hirukoa ===

Web modernoa hiru teknologiaren gainean eraikita dago:

'''HTML''' edukiaren eta egituraren ardura du: zer agertzen den eta nola antolatzen den semantikoki. '''CSS''' (Cascading Style Sheets) aurkezpenaz arduratzen da: koloreak, tipografiak, neurriak, posizionamendua. '''JavaScript'''-ek portaera eta interaktibotasuna eskaintzen ditu: botoi-klikak, animazioak, zerbitzariarekiko komunikazio asinkronoa ([[w:Ajax (programazioa)|Ajax]] teknologiaren bidez).

W3C-k 1997tik CSS-ren erabilera sustatu du HTML aurkezpen-etiketaren ordez. Ideia nagusia ''edukia eta aurkezpena bereiztea'' da: HTML-k esan dezala zer den zerbait (izenburua, paragrafoa, zerrenda), eta CSS-k esan dezala nola ikusi nahi 
den (gorria, 24px-ekoa, zentroa). Banaketa honek kode-mantentzea errazten du eta irisgarritasuna hobetzen du.

[[File:Firefox-eko orri inspektorearen kaptura.png|center|400x400px|Firefox-eko orri inspektorearen kaptura]]

== Estandarizazio-erakundeak: W3C eta WHATWG ==

Hasieran IETF erakundeak kudeatzen zituen HTML estandarrak, baina 1996tik W3C bihurtu zen arduradun nagusi, enpresa komertzialek ere parte hartuz. W3C-ren erabaki metodologia astuna zen, eta 2004an Apple, Mozilla eta Opera enpresek WHATWG erakunde alternatiboa sortu zuten, web-plataformaren garapen azkarragoa bultzatzeko.

Biak elkarlanean aritu ziren HTML5-en garapenean, baina 2012an bide desberdinak hartu zituzten: W3C-k &quot;argazki&quot; finituak argitaratzen jarraitu zuen (HTML5, HTML 5.1, HTML 5.2), eta WHATWG-k ''Living Standard'' aldaezin bat mantentzen zuen. 2019an, W3C-k ofizialki WHATWG-ri eman zion HTML estandarraren jabetza, eta gaur egun WHATWG da HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra.

== HTMLren erabilera gaur egun ==

HTML gaur egun Webean erabiltzen den oinarrizko lengoaia da, eta bere erabilera ez da web-orrialde estatikora mugatzen. Web-aplikazio konplexuak, mugikorrentzako interfazeak (PWA, Progressive Web Apps), posta elektronikoen diseinua, dokumentu digitalak eta hainbat software-interfaze HTML bidez sortzen dira.

HTML5-ekin nabigatzaileak berak bideo eta audio erreproduzitzeko gai dira, kanpoko plugin-ik gabe. Honek Adobe Flash-en beherakada eragin zuen, 2020an ofizialki bertan behera utzia. Gaur egun HTML5, CSS3 eta JavaScript moderno baten konbinazioa da web garapen modernoaren oinarria.

Irisgarritasuna (accessibility) ere gero eta garrantzitsuagoa da: HTML5-ek ARIA (Accessible Rich Internet Applications) atributu-multzoa txertatu du, ikusmen- edo mugimendu-arazoak dituzten erabiltzaileek laguntzako teknologiez (irakurle-pantailak, etab.) web-orrialdeak erabili ahal izateko.

== Ondorioa ==

HTML lengoaia Interneten historian eragin handiena izan duen teknologietako bat da, GIF edo TCP/IP bezalako beste teknologia garrantzitsuekin batera. Tim Berners-Lee-k 1991n kaleratutako 18 etiketa xumeetatik hasita, gaur egungo HTML5-eko ehunka 
elementu eta APIetaraino, HTML-k etengabeko bilakaera jasan du munduko sarearen premiei erantzunez. Bere indarra sinpletasunean datza: edozein testu-editorerekin idatz daiteke, edozein nabigatzailetan funtzionatzen du eta edonork ikasi eta erabili dezake. Hori dela eta, informatikako teknologiarik demokratikoen eta hedatuenen artean kokatzen da.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://html.spec.whatwg.org/ HTML Living Standard (WHATWG)]
* [https://www.w3.org/TR/html52/ HTML 5.2 W3C Recommendation]
* [https://info.cern.ch/hypertext/WWW/MarkUp/Tags.html HTML Tags jatorrizko dokumentua (CERN)]
* [https://validator.w3.org/ W3C HTML Balioztatzailea]</text>
      <sha1>hrhrjxyku45f4cal38sb0t8uqrhtha0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43622</id>
      <parentid>43621</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T20:37:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maitenat</username>
        <id>2727</id>
      </contributor>
      <origin>43622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13083" sha1="b2s25ik84rf1j1aklibydqwgnq8acha" xml:space="preserve">= HTML (HyperText Markup Language) =
[[Fitxategi:HTML5 logo and wordmark.svg|thumb|180px|HTML 5 logoa]]

'''HTML''' ('''HyperText Markup Language''', euskaraz '''''Hipertestua Markatzeko Lengoaia''''')  web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia bat da. Web-edukiaren egitura eta edukia definitzen du, eta normalean [[w:CSS|CSS]] (Cascading Style Sheets) eta [[w:JavaScript|JavaScript]] bezalako teknologiekin batera erabiltzen da. 
Web nabigatzaileak HTML dokumentuak [[w:Zerbitzari|web-zerbitzarietatik]] edo tokiko biltegiratzetik jasotzen dituzte eta multimedia web-orrialde gisa errendatzen dituzte. Lehen bertsioa 1991n plazaratu zenetik, HTML Webaren oinarrizko zutabea bilakatu da, eta gaur egun milioika web-orrialde HTML bidez idatzita daude.

== Testuinguru historikoa eta sorrera ==

HTML lengoaiaren historia [[w:World Wide Web|World Wide Web-en]] sortzearekin lotuta dago estuki. 1980an, 
[[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-ean]] lan egiten zuen Genevan ENQUIRE izeneko sistema bat proposatu eta prototipatu zuen, CERNeko ikertzaileek dokumenuak partekatzeko. Esperientzia horretatik abiatuta, 1989an Berners-Lee-k Interneten oinarritutako hipertestuzko sistema baten proposamena idatzi zuen.

1990ean, Berners-Lee-k HTMLren zehaztapen teknikoa idatzi zuen eta nabigatzailearen eta zerbitzariaren softwarea garatu zituen. Urte berean, Robert Cailliau-rekin batera finantzaketa-eskaera bat aurkeztu zuten, baina CERNek ez zuen proiektua ofizialki onartu. 1990eko ohar pertsonaletan, Berners-Lee-k &quot;hipertestua erabiltzen duten eremu askoren artean&quot; entziklopedia aipatzen du lehenbiziko sarrera gisa —etorkizuneko Wikipediaren nolabaiteko iragarpen bat.

HTMLren lehen deskribapen publiko eskuragarria '''HTML Tags''' izeneko dokumentua izan zen, Berners-Lee-k han aipatu zuen Internet lehen aldiz, 1991ko amaieran.&lt;ref&gt;[Tim Berners-Lee. &quot;HTML Tags&quot;. CERN, October 1991.]&lt;/ref&gt; Dokumentu horrek  HTMLren hasierako 18 elementuak zerrendatzen zituen diseinu erlatiboki sinple batean. Hipertestuzko etiketa salbu, guztiak CERNeko SGML (Standard Generalized Markup Language) formatu propioan oinarrituta zeuden.

== Bertsioen bilakaera ==

=== HTML 1.0 eta  HTML 2.0 (1991-1995) ===

Hasierako HTML zehaztapena ez zen bertsio ofizial gisa kaleratua eta IETF (Internet Engineering Task Force) erakundeak 1993ko erdialdean argitaratu zuen lehen zehaztapen-proposamena: Berners-Lee eta Dan Connolly-k idatzitako ''Hypertext Markup Language (HTML)'' Internet Draft-a. Proposamen horrek SGML 
sintaxiaren definizioa txertatzen zuen. Sei hilabeteren buruan iraungita geratu zen, baina Mosaic nabigatzaileak irudi txertatuetarako erabiltzen zuen etiketa pertsonalizatua estandarizatu izanaren aitorpena jaso zuen.

Dave Raggett-ek proposatutako HTML+ zirriborroak taulak eta inprimakiak ere txertatzea proposatu zuen 1993 amaieran. 1994an, IETFk HTML lan-taldea sortu zuen, eta 1995ean '''HTML 2.0''' osatu zuten, etorkizuneko inplementazioek oinarri gisa hartu beharreko lehen HTML estandar gisa.&lt;ref&gt;[&quot;HTML 2.0&quot;. RFC 1866. IETF, November 1995.]&lt;/ref&gt;

=== HTML 3.2 (1997) ===

[[w:World Wide Web Consortium|W3C]] (World Wide Web Consortium) sortu ostean, 1996an IETFk HTML Lan-taldea itxi zuen eta estandarren ardura W3C-k hartu zuen. 1997ko urtarrilaren 14an, '''HTML 3.2''' W3C Gomendio gisa argitaratu zen, W3C-k bakarrik garatu eta estandarizatutako lehen bertsioa. Hasieran &quot;Wilbur&quot; kode-izenaz ezagutua, 
formulen euskarria kendu zuen, hainbat luzapen jabedun bateratu zituen, eta Netscape nabigatzaileak ezarritako bistaratze-etiketa gehienak onartu zituen. Nabigatzaileen gerra garaia zelako, Netscape-ren ''blink'' eta Microsoft-en ''marquee'' elementuak bi enpresen arteko akordioz kanpo utzi ziren.

=== HTML 4.0 eta HTML 4.01 (1997-1999) ===

Hasieran &quot;Cougar&quot; kode-izenaz ezaguna, '''HTML 4.0''' 1997ko abenduaren 18an kaleratu zen. Nabigatzaile espezifikoen elementu-mota eta atributu ugari onartu zituen, baina aldi berean Netscape-ren bistaratze-ezaugarri batzuk ''zaharkituta'' 
(deprecated) markatu zituen, CSS estilo-orriak sustatuz. HTML 4.0 ISO 8879 araura egokitutako SGML aplikazio bat da.

'''HTML 4.01''' 1999ko abenduaren 24an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa, zuzenketa txikiekin. Errore-zuzenketak 2001era arte argitaratu ziren. 2000an, ISO/IEC 15445:2000 nazioarteko estandar gisa ere onartu zen, &quot;ISO HTML&quot; izenaz ezagutua. HTML 4.01-en ostean, urte askotan ez zen HTML bertsio berririk egon, 
W3C-ren HTML lan-taldea XHTML XML-oinarritutako hizkuntzaren garapenean zentratu baitzen.

=== XHTML (2000-2009) ===

[[w:XHTML|XHTML]] (Extensible HyperText Markup Language) HTML 4.01 XML 1.0 erabiliz birformulatzeko ahalegin gisa hasi zen hizkuntza bereizi gisa. XHTML 1.0 2000ko urtarrilaren 26an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa. HTML 4.0 eta 4.01-ek 
eskaintzen zituzten hiru aldaera berdinak eskaintzen zituen, XMLn berridatzita murriztapen txikiekin. XHTML 1.1 2001ean jarraitu zion.

XHTML 2.0 zirriborro-fase batean geratu zen; 2009an bertan behera utzi zen [[w:HTML5|HTML5]] eta XHTML5-en garapenaren mesedetan. XHTML 2.0 XHTML 1.x-rekin bateraezina zen, eta beraz XHTML-n inspiratutako hizkuntza berri bat bezala ulertu behar da, ez XHTML 1.x-ren eguneratze bat.

=== HTML5 (2008-2014) eta Living Standard ===
2004an, WHATWG (Web Hypertext Application Technology Working Group) erakundeak HTML5-en garapena hasi zuen, W3C-ren ikuspegiarekin desadostasunean. 2008an W3C-rekin elkarlaneko proiektu bihurtu zen, eta '''HTML5''' 2014ko urriaren 28an W3C Gomendioa bezala finalizatu eta estandarizatu zen.&lt;ref&gt;[&quot;HTML5&quot;. W3C Recommendation. 28 October 2014.]&lt;/ref&gt;

HTML5-ek SGML aplikazio izateko saiakera guztia alde batera utzi zuen eta bere &quot;html&quot; serializazio propioa definitu zuen, XML-oinarritutako XHTML5 serializazioaz gain. Hauek ziren aldaketa handienak:

* '''Multimedia euskarri natiboak''': &lt;code&gt;&amp;lt;video&amp;gt;&lt;/code&gt; eta &lt;code&gt;&amp;lt;audio&amp;gt;&lt;/code&gt; etiketak, plugin berezirik gabe (Adobe Flash-en ikuspegia ordezkatzeko).
* '''&lt;code&gt;&amp;lt;canvas&amp;gt;&lt;/code&gt; elementua''': JavaScript bidez grafiko dinamikoak eta animazioak marrazteko.
* '''Formulario hobeak''': datu-mota berriak (&lt;code&gt;date&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;email&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;range&lt;/code&gt;...) eta balioztapen natiboa.
* '''Semantika hobetua''': &lt;code&gt;&amp;lt;header&amp;gt;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&amp;lt;footer&amp;gt;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&amp;lt;article&amp;gt;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&amp;lt;section&amp;gt;&lt;/code&gt; bezalako etiketak, edukiaren esanahia argiagoa egiteko.
* '''Geolokalizazioa eta Web Storage''': nabigatzaile-barneko datuak gordetzeko eta kokapena adierazteko gaitasunak.

2019ko maiatzaren 28an, W3C-k jakinarazi zuen WHATWG izango zela HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra. WHATWG-ren '''Living Standard''' kontzeptuak adierazi nahi du estandarra inoiz ez dela osatua, beti eguneratzen eta hobetzen 
ari dela. Ezaugarri berriak gehitu daitezke, baina funtzionalitateak ez dira kenduko.

== Egitura teknikoa ==

=== Etiketak eta elementuak ===

HTML markaketak hainbat osagai nagusi ditu: etiketak eta haien atributuak, karaktere-oinarri duten datu-motak, eta entitate-erreferentziak. HTML etiketak normalean bikoteka agertzen dira, hala nola &lt;code&gt;&amp;lt;h1&amp;gt;&lt;/code&gt; eta &lt;code&gt;&amp;lt;/h1&amp;gt;&lt;/code&gt;, nahiz eta batzuek —&lt;code&gt;&amp;lt;img&amp;gt;&lt;/code&gt; edo &lt;code&gt;&amp;lt;br&amp;gt;&lt;/code&gt; bezalakoek— ez duten itxiera-etiketarik.

HTML dokumentu baten oinarrizko egitura honakoa da:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;html&quot;&gt;
&lt;!DOCTYPE html&gt;
&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;Orriaren izenburua&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;h1&gt;Kaixo, mundua!&lt;/h1&gt;
    &lt;p&gt;Hau nire lehen web-orrialdea da.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

* '''&lt;code&gt;&amp;lt;!DOCTYPE html&amp;gt;&lt;/code&gt;''': HTML5 dokumentua dela adierazten du eta nabigatzaileari &quot;estandar moduan&quot; errendatzeko eskatzen dio.
* '''&lt;code&gt;&amp;lt;html&amp;gt;&lt;/code&gt;''': dokumentu osoaren erro-elementua.
* '''&lt;code&gt;&amp;lt;head&amp;gt;&lt;/code&gt;''': metadatuak gordetzen ditu (izenburua, CSS loturak, charset...), ikusgai ez dena.
* '''&lt;code&gt;&amp;lt;body&amp;gt;&lt;/code&gt;''': erabiltzaileak pantailan ikusiko duen eduki guztia.

=== Elementu motak ===

HTML-n hiru elementu-mota nagusi bereizten dira:

* '''Egitura-markaketa''': dokumentuaren antolaketa deskribatzen du, adibidez &lt;code&gt;&amp;lt;h1&amp;gt;&lt;/code&gt;-&lt;code&gt;&amp;lt;h6&amp;gt;&lt;/code&gt; izenburuak edo &lt;code&gt;&amp;lt;p&amp;gt;&lt;/code&gt; paragrafoak, bisitagarritasuna edo aurkezpenari buruzko informaziorik eman gabe.
* '''Aurkezpen-markaketa''': testuaren itxura definitzen du, hala nola &lt;code&gt;&amp;lt;b&amp;gt;&lt;/code&gt; (lodia) edo &lt;code&gt;&amp;lt;i&amp;gt;&lt;/code&gt; (etzana). W3C-k gomendatzen du horren ordez CSS erabiltzea, edukiaren eta aurkezpenaren bereizketa egokiagoa lortzeko.
* '''Hipertestuzko markaketa''': dokumentuaren beste zati batzuetara edo beste dokumentuetara loturak sortzen ditu, &lt;code&gt;&amp;lt;a href=&quot;...&quot;&amp;gt;&lt;/code&gt; etiketaren bidez, hiperesteka ezarriz.

=== Atributuak ===

Elementu gehienek atributuak har ditzakete hasierako etiketaren barruan, informazio osagarria emanez. Atributu arrantzitsuenak:

* '''&lt;code&gt;id&lt;/code&gt;''': elementuari identifikatzaile bakarra ematen dio orrialde barruan.
* '''&lt;code&gt;class&lt;/code&gt;''': elementua CSS estilo-klase bati edo batzuei lotzen die.
* '''&lt;code&gt;src&lt;/code&gt;''': irudiaren (&lt;code&gt;&amp;lt;img&amp;gt;&lt;/code&gt;) edo scriptaren (&lt;code&gt;&amp;lt;script&amp;gt;&lt;/code&gt;) jatorrizko URL-a zehazten du.
* '''&lt;code&gt;href&lt;/code&gt;''': hipertestuzko loturaren (&lt;code&gt;&amp;lt;a&amp;gt;&lt;/code&gt;) helmuga URL-a.
* '''&lt;code&gt;alt&lt;/code&gt;''': irudien testu-alternatiba, irisgarritasunerako funtsezkoa.

=== HTML, CSS eta JavaScript: hirukoa ===

Web modernoa hiru teknologiaren gainean eraikita dago:

'''HTML''' edukiaren eta egituraren ardura du: zer agertzen den eta nola antolatzen den semantikoki. '''CSS''' (Cascading Style Sheets) aurkezpenaz arduratzen da: koloreak, tipografiak, neurriak, posizionamendua. '''JavaScript'''-ek portaera eta interaktibotasuna eskaintzen ditu: botoi-klikak, animazioak, zerbitzariarekiko komunikazio asinkronoa ([[w:Ajax (programazioa)|Ajax]] teknologiaren bidez).

W3C-k 1997tik CSS-ren erabilera sustatu du HTML aurkezpen-etiketaren ordez. Ideia nagusia ''edukia eta aurkezpena bereiztea'' da: HTML-k esan dezala zer den zerbait (izenburua, paragrafoa, zerrenda), eta CSS-k esan dezala nola ikusi nahi 
den (gorria, 24px-ekoa, zentroa). Banaketa honek kode-mantentzea errazten du eta irisgarritasuna hobetzen du.

[[File:Firefox-eko orri inspektorearen kaptura.png|center|thumb|400x400px|Firefox-eko orri inspektorearen kaptura]]

== Estandarizazio-erakundeak: W3C eta WHATWG ==

Hasieran IETF erakundeak kudeatzen zituen HTML estandarrak, baina 1996tik W3C bihurtu zen arduradun nagusi, enpresa komertzialek ere parte hartuz. W3C-ren erabaki metodologia astuna zen, eta 2004an Apple, Mozilla eta Opera enpresek WHATWG erakunde alternatiboa sortu zuten, web-plataformaren garapen azkarragoa bultzatzeko.

Biak elkarlanean aritu ziren HTML5-en garapenean, baina 2012an bide desberdinak hartu zituzten: W3C-k &quot;argazki&quot; finituak argitaratzen jarraitu zuen (HTML5, HTML 5.1, HTML 5.2), eta WHATWG-k ''Living Standard'' aldaezin bat mantentzen zuen. 2019an, W3C-k ofizialki WHATWG-ri eman zion HTML estandarraren jabetza, eta gaur egun WHATWG da HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra.

== HTMLren erabilera gaur egun ==

HTML gaur egun Webean erabiltzen den oinarrizko lengoaia da, eta bere erabilera ez da web-orrialde estatikora mugatzen. Web-aplikazio konplexuak, mugikorrentzako interfazeak (PWA, Progressive Web Apps), posta elektronikoen diseinua, dokumentu digitalak eta hainbat software-interfaze HTML bidez sortzen dira.

HTML5-ekin nabigatzaileak berak bideo eta audio erreproduzitzeko gai dira, kanpoko plugin-ik gabe. Honek Adobe Flash-en beherakada eragin zuen, 2020an ofizialki bertan behera utzia. Gaur egun HTML5, CSS3 eta JavaScript moderno baten konbinazioa da web garapen modernoaren oinarria.

Irisgarritasuna (accessibility) ere gero eta garrantzitsuagoa da: HTML5-ek ARIA (Accessible Rich Internet Applications) atributu-multzoa txertatu du, ikusmen- edo mugimendu-arazoak dituzten erabiltzaileek laguntzako teknologiez (irakurle-pantailak, etab.) web-orrialdeak erabili ahal izateko.

== Ondorioa ==

HTML lengoaia Interneten historian eragin handiena izan duen teknologietako bat da, GIF edo TCP/IP bezalako beste teknologia garrantzitsuekin batera. Tim Berners-Lee-k 1991n kaleratutako 18 etiketa xumeetatik hasita, gaur egungo HTML5-eko ehunka 
elementu eta APIetaraino, HTML-k etengabeko bilakaera jasan du munduko sarearen premiei erantzunez. Bere indarra sinpletasunean datza: edozein testu-editorerekin idatz daiteke, edozein nabigatzailetan funtzionatzen du eta edonork ikasi eta erabili dezake. Hori dela eta, informatikako teknologiarik demokratikoen eta hedatuenen artean kokatzen da.

== Erreferentziak ==
{{Erreferentzia zerrenda}}

== Kanpo estekak ==
* [https://html.spec.whatwg.org/ HTML Living Standard (WHATWG)]
* [https://www.w3.org/TR/html52/ HTML 5.2 W3C Recommendation]
* [https://info.cern.ch/hypertext/WWW/MarkUp/Tags.html HTML Tags jatorrizko dokumentua (CERN)]
* [https://validator.w3.org/ W3C HTML Balioztatzailea]</text>
      <sha1>b2s25ik84rf1j1aklibydqwgnq8acha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Laser inprimagailua</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7290</id>
    <revision>
      <id>43614</id>
      <parentid>43399</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T14:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maitenat</username>
        <id>2727</id>
      </contributor>
      <origin>43614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6937" sha1="0n3tio04489ee24qu7a3dbgqitdk8r1" xml:space="preserve">= Laser inprimagailu =
[[File:HP LaserJet 1020 printer.jpg|eskuinera|thumb|250x250px|HP LaserJet 1020 inprimagailua]]
'''[[w:Laser-inprimagailu|Laser inprimagailuak]]''' [[w:Laser|laser]]ra darabilten [[w:Inprimagailu|inprimagailu]] elektrofotografikoak dira. Kalitate handian inprimatzen dituzte testuak zein grafikoak, zuri-beltzean edo koloretan. Inprimaketa monokromorako toner bakarra erabiltzen dute, koloretan inprimatzeko, berriz, lau (oinarrizko kolore bakoitzeko bat, [[w:CMYK kolore-eredua|CMYK]]) behar dira.

Inprimatzeko gailuan bi osagai nagusi dira: batetik, [[w:Toner|toner]] biltegi bati atxikitako danbor [[w:Fotoeroankortasun|fotoeroale]] bat, eta bestetik, danbor fotoeroalerantz doan [[w:Laser|laser]] izpi bat disko baten bidez modulatu eta proiektatzen dena. Diskoaren biraketa bakoitzak izpia lerro batetik pasatzen da danborraren azaletik  , ekorketa bat eragiten du. Izpiak jotzen dituen danborraren eremuak ionizatu egiten dira, eta eremu horiek (danborra biratuz) toner biltegitik igarotzen direnean, hauts ionizatua erakartzen dute tonerretik. Ondoren, danborra paperarekin kontaktuan jartzen da, dagozkion eremuak hautsez bustiz. Azkenik, tinta paperari presioaren eta beroaren ekintza bikoitz baten bidez finkatzen da. Inprimagailuen erabilera optimizatzeko, Ethernet moduko sare lokaletara konektatu ohi dira, eta horretarako sare-txartel bat eraman ohi dute.[[Fitxategi:Laser toner cartridge.svg|thumb|Laser inprimagailuen funtzionamenduaren diagrama]]

Inprimatzeko teknologia mota honetan beti saiatu behar da kalitatearen eta inprimatzeko abiaduraren arteko oreka lortzen. Arlo horietako bakoitzean, laser teknologiak abantail nabarmenak lortzen ditu: laser inprimaketaren kalitateak [[w:tintazko inprimagailu|tintazko inprimaketa]] gainditzen du.

== Historia eta bilakaera ==
[[w:Gary Starkweather|Gary Starkweather-ek]] 1970ko hamarkadan asmatu zuen ''Xerox'' laboratorioetan, eta 1977an merkaturatu zen lehen aldiz.&lt;ref&gt; {{es}}[http://www.quieninvento.org/quien-invento-la-impresora/ ¿Quién inventó la impresora?] quieninvento.org&lt;/ref&gt; Xeroxen arrakasta komertzialean inspiratuta, Canon enpresa japoniarrak 1979an Canon LBP-10 garatu zuen, kostu baxuko laser inprimagailu bat. Orduan, Canonek, enpresen eremuan saltzeko esperientziarik ez zuenez, Silicon Valleyko bi enpresarekin aliatu zen: [[w:Hewlett-Packard|Hewlett-Packard]] (HP), eta [[w:Apple Inc.|Apple Computer]].&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=H.|abizena=Ujiie|izenburua=Digital Printing of Textiles|argitaletxea=Woodhead Publishing|hizkuntza=en|data=2006-04-28|url=https://books.google.es/books?id=UOZRAwAAQBAJ&amp;pg=PA5&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|isbn=978-1-84569-158-5|sartze-data=2026-06-09}}&lt;/ref&gt;

Merkatu masiboko salmentara bideratutako lehen laser inprimagailua 1984an kaleratu zen. HP LaserJet izeneko inprimagailuak Canon CX motorra erabiltzen zuen HP enpresaren softwarearen bidez kontrolatua. Urtebete geroago Applek, Canon teknologia bera erabiliz, berea merkaturatu zuen, baina barne-lengoaia berri batean oinarrituta: ''[[w:PostScript|PostScript]]''. PostScript bidez testua, letra-tipoak, grafikoak, irudiak eta kolorea erabiltzeko aukera sortu zen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Lizaso|abizena=Pili|izenburua=Zer dira postscript inprimagailuak?|hizkuntza=eu|abizena2=Arrojeria|izena2=Eustakio|data=1990-04-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/zer-dira-postscript-inprimagailuak/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-16}}&lt;/ref&gt; 1985ean, Aldus enpresak ''[[w:PageMaker|PageMaker]]'' programa sortu zuen Macintosh eta LaserWriter sistemetarako. Oso ezaguna egin zen mahaigaineko argitalpenerako. Horrek guztiak testu-inprimaketa oso azkarra eta kalitate handikoa ekarri zuen. 1990eko hamarkadaren amaieran, laser inprimagailu monokromoen salneurri apala zela eta, bulegoetan ugaldu ziren eta etxeetara ere iritsi ziren.

Laser inprimagailuaren abiadura asko alda daiteke, eta faktore askoren araberakoa da. Modelo azkarrenek 200 orrialde monokromo baino gehiago inprima ditzakete minutuko (12.000 orrialde orduko). Koloretako laser-inprimagailu azkarrenek 100 orrialde baino gehiago inprima ditzakete minutuko (6000 orrialde orduko). Teknologia horren kostua faktore batzuen konbinazioaren araberakoa da, besteak beste, paperaren, tonerraren, danborraren ordezkapenaren kostua, baita beste elementu batzuen ordezkapena ere. Koloretan inprimatzea konplexuagoa da, eta koloreen arteko deslerrokatze arinak edo orbanak ager daitezke.

== Kostua eta beste aukerak ==
Fabrikatzaile guztiek antzeko negozio-eredua erabiltzen dute, izan laser-inprimagailuetarako izan tinta-kartutxozko inprimagailuak (''inkjet''): inprimagailuak merke saltzen dira, eta ordezko tonerrak eta tinta-kartutxoak, berriz, nahiko garestiak dira. Edozein kasutan, koloretako laser inprimagailu baten batez besteko funtzionamendu-kostua orrialde bakoitzeko zertxobait txikiagoa izan ohi da tintazkoetan baino.

Koloretako laserren inprimatze-kalitatea bereizmenak eta lau oinarrizko kolore bakarrik erabiltzeak mugatzen dute. Askotan arazoak izaten dituzte kolore-gradazio bereko eremu handiak inprimatzeko. Argazkiak inprimatzeko diseinatutako tintazko inprimagailuek kalitate askoz handiagoko lor ditzakete. Oro har, laser inprimagailuak kalitate handiko, bolumen handiko inprimagailuetarako aukera aproposa dira, eta ''inkjet'' inprimagailuek, berriz, formatu handiko inprimagailuetan eta etxeko unitateetarako. Gainera, koloretako laser-inprimagailuak tintazkoak baino askoz azkarragoak dira, tamaina, ordea, handiagoa dute.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Laser vs Inkjet Printers|hizkuntza=en|url=https://albertatoner.com/laser-vs-inkjet-printers/|aldizkaria=Alberta Toner Cartridge Recyclers|sartze-data=2026-06-12}}&lt;/ref&gt;

== Testu ebakia: Sistemen administratzaileak eta inprimagailuak ==
[[Fitxategi:Txelo Ruiz.jpg|thumb]]
[[w:Sistemen administratzaile|Sistemen administratzaileentzat]] lan handia (''sysadmin'' lanbidean) izan ohi da sareko inprimagailuen administrazioa eta mantenua. Erabiltzaileek inprimagailuekin duten interakzioa gorabeheratsua da eta ohiko arazoak hauek izaten dira. Hona hemen ohiko arazo batzuk (gehienak ez dira teknikoak):&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Reddit (30_years_doing_it_and_im_still_dealing_with)|url=https://www.reddit.com/r/sysadmin/comments/14qyn65/30_years_doing_it_and_im_still_dealing_with/?tl=es-419|aldizkaria=www.reddit.com|sartze-data=2026-06-12}}&lt;/ref&gt;

* Papera trabatuta geratu da barruan eta inor ez da arduratu, ezta inprimaketa agindu duena, inprimagailua irekitzen eta trabatzen duen orria kentzen.
* Inprimagailua itzalita dago eta inork ez du piztu. 
* Sare-konexioa askatu da eta inor ez da konturatu.
* Erabiltzaileak beste inprimagailu batera bidali du, baina ez da konturatu.
* Sistema eragilearen bertsioa aldatu da eta inprimagailuari dagokion [[w:Driver|driverra]] ez dago oraingo bertsioan.
* Sare lokalean arazoak daude.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>0n3tio04489ee24qu7a3dbgqitdk8r1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43615</id>
      <parentid>43614</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T15:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maitenat</username>
        <id>2727</id>
      </contributor>
      <origin>43615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6959" sha1="in71j231s7yq9bl8axbb5bhu6072ke8" xml:space="preserve">= Laser inprimagailu =
[[File:HP LaserJet 1020 printer.jpg|eskuinera|thumb|250x250px|HP LaserJet 1020 inprimagailua]]
'''[[w:Laser-inprimagailu|Laser inprimagailuak]]''' [[w:Laser|laser]]ra darabilten [[w:Inprimagailu|inprimagailu]] elektrofotografikoak dira. Kalitate handian inprimatzen dituzte testuak zein grafikoak, zuri-beltzean edo koloretan. Inprimaketa monokromorako toner bakarra erabiltzen dute, koloretan inprimatzeko, berriz, lau (oinarrizko kolore bakoitzeko bat, [[w:CMYK kolore-eredua|CMYK]]) behar dira.

Inprimatzeko gailuan bi osagai nagusi dira: batetik, [[w:Toner|toner]] biltegi bati atxikitako danbor [[w:Fotoeroankortasun|fotoeroale]] bat, eta bestetik, danbor fotoeroalerantz doan [[w:Laser|laser]] izpi bat disko baten bidez modulatu eta proiektatzen dena. Diskoaren biraketa bakoitzak izpia lerro batetik pasatzen da danborraren azaletik  , ekorketa bat eragiten du. Izpiak jotzen dituen danborraren eremuak ionizatu egiten dira, eta eremu horiek (danborra biratuz) toner biltegitik igarotzen direnean, hauts ionizatua erakartzen dute tonerretik. Ondoren, danborra paperarekin kontaktuan jartzen da, dagozkion eremuak hautsez bustiz. Azkenik, tinta paperari presioaren eta beroaren ekintza bikoitz baten bidez finkatzen da. Inprimagailuen erabilera optimizatzeko, Ethernet moduko sare lokaletara konektatu ohi dira, eta horretarako sare-txartel bat eraman ohi dute.[[File:Laser inprimagailuen funtzionamenduaren diagrama.png|thumb|Laser inprimagailuen funtzionamenduaren diagrama]]

Inprimatzeko teknologia mota honetan beti saiatu behar da kalitatearen eta inprimatzeko abiaduraren arteko oreka lortzen. Arlo horietako bakoitzean, laser teknologiak abantail nabarmenak lortzen ditu: laser inprimaketaren kalitateak [[w:tintazko inprimagailu|tintazko inprimaketa]] gainditzen du.

== Historia eta bilakaera ==
[[w:Gary Starkweather|Gary Starkweather-ek]] 1970ko hamarkadan asmatu zuen ''Xerox'' laboratorioetan, eta 1977an merkaturatu zen lehen aldiz.&lt;ref&gt; {{es}}[http://www.quieninvento.org/quien-invento-la-impresora/ ¿Quién inventó la impresora?] quieninvento.org&lt;/ref&gt; Xeroxen arrakasta komertzialean inspiratuta, Canon enpresa japoniarrak 1979an Canon LBP-10 garatu zuen, kostu baxuko laser inprimagailu bat. Orduan, Canonek, enpresen eremuan saltzeko esperientziarik ez zuenez, Silicon Valleyko bi enpresarekin aliatu zen: [[w:Hewlett-Packard|Hewlett-Packard]] (HP), eta [[w:Apple Inc.|Apple Computer]].&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=H.|abizena=Ujiie|izenburua=Digital Printing of Textiles|argitaletxea=Woodhead Publishing|hizkuntza=en|data=2006-04-28|url=https://books.google.es/books?id=UOZRAwAAQBAJ&amp;pg=PA5&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|isbn=978-1-84569-158-5|sartze-data=2026-06-09}}&lt;/ref&gt;

Merkatu masiboko salmentara bideratutako lehen laser inprimagailua 1984an kaleratu zen. HP LaserJet izeneko inprimagailuak Canon CX motorra erabiltzen zuen HP enpresaren softwarearen bidez kontrolatua. Urtebete geroago Applek, Canon teknologia bera erabiliz, berea merkaturatu zuen, baina barne-lengoaia berri batean oinarrituta: ''[[w:PostScript|PostScript]]''. PostScript bidez testua, letra-tipoak, grafikoak, irudiak eta kolorea erabiltzeko aukera sortu zen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Lizaso|abizena=Pili|izenburua=Zer dira postscript inprimagailuak?|hizkuntza=eu|abizena2=Arrojeria|izena2=Eustakio|data=1990-04-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/zer-dira-postscript-inprimagailuak/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-16}}&lt;/ref&gt; 1985ean, Aldus enpresak ''[[w:PageMaker|PageMaker]]'' programa sortu zuen Macintosh eta LaserWriter sistemetarako. Oso ezaguna egin zen mahaigaineko argitalpenerako. Horrek guztiak testu-inprimaketa oso azkarra eta kalitate handikoa ekarri zuen. 1990eko hamarkadaren amaieran, laser inprimagailu monokromoen salneurri apala zela eta, bulegoetan ugaldu ziren eta etxeetara ere iritsi ziren.

Laser inprimagailuaren abiadura asko alda daiteke, eta faktore askoren araberakoa da. Modelo azkarrenek 200 orrialde monokromo baino gehiago inprima ditzakete minutuko (12.000 orrialde orduko). Koloretako laser-inprimagailu azkarrenek 100 orrialde baino gehiago inprima ditzakete minutuko (6000 orrialde orduko). Teknologia horren kostua faktore batzuen konbinazioaren araberakoa da, besteak beste, paperaren, tonerraren, danborraren ordezkapenaren kostua, baita beste elementu batzuen ordezkapena ere. Koloretan inprimatzea konplexuagoa da, eta koloreen arteko deslerrokatze arinak edo orbanak ager daitezke.

== Kostua eta beste aukerak ==
Fabrikatzaile guztiek antzeko negozio-eredua erabiltzen dute, izan laser-inprimagailuetarako izan tinta-kartutxozko inprimagailuak (''inkjet''): inprimagailuak merke saltzen dira, eta ordezko tonerrak eta tinta-kartutxoak, berriz, nahiko garestiak dira. Edozein kasutan, koloretako laser inprimagailu baten batez besteko funtzionamendu-kostua orrialde bakoitzeko zertxobait txikiagoa izan ohi da tintazkoetan baino.

Koloretako laserren inprimatze-kalitatea bereizmenak eta lau oinarrizko kolore bakarrik erabiltzeak mugatzen dute. Askotan arazoak izaten dituzte kolore-gradazio bereko eremu handiak inprimatzeko. Argazkiak inprimatzeko diseinatutako tintazko inprimagailuek kalitate askoz handiagoko lor ditzakete. Oro har, laser inprimagailuak kalitate handiko, bolumen handiko inprimagailuetarako aukera aproposa dira, eta ''inkjet'' inprimagailuek, berriz, formatu handiko inprimagailuetan eta etxeko unitateetarako. Gainera, koloretako laser-inprimagailuak tintazkoak baino askoz azkarragoak dira, tamaina, ordea, handiagoa dute.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Laser vs Inkjet Printers|hizkuntza=en|url=https://albertatoner.com/laser-vs-inkjet-printers/|aldizkaria=Alberta Toner Cartridge Recyclers|sartze-data=2026-06-12}}&lt;/ref&gt;

== Testu ebakia: Sistemen administratzaileak eta inprimagailuak ==
[[Fitxategi:Txelo Ruiz.jpg|thumb]]
[[w:Sistemen administratzaile|Sistemen administratzaileentzat]] lan handia (''sysadmin'' lanbidean) izan ohi da sareko inprimagailuen administrazioa eta mantenua. Erabiltzaileek inprimagailuekin duten interakzioa gorabeheratsua da eta ohiko arazoak hauek izaten dira. Hona hemen ohiko arazo batzuk (gehienak ez dira teknikoak):&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Reddit (30_years_doing_it_and_im_still_dealing_with)|url=https://www.reddit.com/r/sysadmin/comments/14qyn65/30_years_doing_it_and_im_still_dealing_with/?tl=es-419|aldizkaria=www.reddit.com|sartze-data=2026-06-12}}&lt;/ref&gt;

* Papera trabatuta geratu da barruan eta inor ez da arduratu, ezta inprimaketa agindu duena, inprimagailua irekitzen eta trabatzen duen orria kentzen.
* Inprimagailua itzalita dago eta inork ez du piztu. 
* Sare-konexioa askatu da eta inor ez da konturatu.
* Erabiltzaileak beste inprimagailu batera bidali du, baina ez da konturatu.
* Sistema eragilearen bertsioa aldatu da eta inprimagailuari dagokion [[w:Driver|driverra]] ez dago oraingo bertsioan.
* Sare lokalean arazoak daude.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>in71j231s7yq9bl8axbb5bhu6072ke8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43616</id>
      <parentid>43615</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T15:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maitenat</username>
        <id>2727</id>
      </contributor>
      <origin>43616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7006" sha1="dyjbg2f50gnrxkxsfivdq6ijwmbahdt" xml:space="preserve">= Laser inprimagailu =
[[File:HP LaserJet 1020 printer.jpg|eskuinera|thumb|250x250px|HP LaserJet 1020 inprimagailua]]
'''[[w:Laser-inprimagailu|Laser inprimagailuak]]''' [[w:Laser|laser]]ra darabilten [[w:Inprimagailu|inprimagailu]] elektrofotografikoak dira. Kalitate handian inprimatzen dituzte testuak zein grafikoak, zuri-beltzean edo koloretan. Inprimaketa monokromorako toner bakarra erabiltzen dute, koloretan inprimatzeko, berriz, lau (oinarrizko kolore bakoitzeko bat, [[w:CMYK kolore-eredua|CMYK]]) behar dira.

Inprimatzeko gailuan bi osagai nagusi dira: batetik, [[w:Toner|toner]] biltegi bati atxikitako danbor [[w:Fotoeroankortasun|fotoeroale]] bat, eta bestetik, danbor fotoeroalerantz doan [[w:Laser|laser]] izpi bat disko baten bidez modulatu eta proiektatzen dena. Diskoaren biraketa bakoitzak izpia lerro batetik pasatzen da danborraren azaletik  , ekorketa bat eragiten du. Izpiak jotzen dituen danborraren eremuak ionizatu egiten dira, eta eremu horiek (danborra biratuz) toner biltegitik igarotzen direnean, hauts ionizatua erakartzen dute tonerretik. Ondoren, danborra paperarekin kontaktuan jartzen da, dagozkion eremuak hautsez bustiz. Azkenik, tinta paperari presioaren eta beroaren ekintza bikoitz baten bidez finkatzen da. Inprimagailuen erabilera optimizatzeko, Ethernet moduko sare lokaletara konektatu ohi dira, eta horretarako sare-txartel bat eraman ohi dute.[[File:Laser inprimagailuen funtzionamenduaren diagrama.png|thumb|Laser inprimagailuen funtzionamenduaren diagrama]]

Inprimatzeko teknologia mota honetan beti saiatu behar da kalitatearen eta inprimatzeko abiaduraren arteko oreka lortzen. Arlo horietako bakoitzean, laser teknologiak abantail nabarmenak lortzen ditu: laser inprimaketaren kalitateak [[w:tintazko inprimagailu|tintazko inprimaketa]] gainditzen du.

== Historia eta bilakaera ==
[[w:Gary Starkweather|Gary Starkweather-ek]] 1970ko hamarkadan asmatu zuen ''Xerox'' laboratorioetan, eta 1977an merkaturatu zen lehen aldiz.&lt;ref&gt; {{es}}[http://www.quieninvento.org/quien-invento-la-impresora/ ¿Quién inventó la impresora?] quieninvento.org&lt;/ref&gt; Xeroxen arrakasta komertzialean inspiratuta, Canon enpresa japoniarrak 1979an Canon LBP-10 garatu zuen, kostu baxuko laser inprimagailu bat. Orduan, Canonek, enpresen eremuan saltzeko esperientziarik ez zuenez, Silicon Valleyko bi enpresarekin aliatu zen: [[w:Hewlett-Packard|Hewlett-Packard]] (HP), eta [[w:Apple Inc.|Apple Computer]].&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=H.|abizena=Ujiie|izenburua=Digital Printing of Textiles|argitaletxea=Woodhead Publishing|hizkuntza=en|data=2006-04-28|url=https://books.google.es/books?id=UOZRAwAAQBAJ&amp;pg=PA5&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|isbn=978-1-84569-158-5|sartze-data=2026-06-09}}&lt;/ref&gt;

Merkatu masiboko salmentara bideratutako lehen laser inprimagailua 1984an kaleratu zen. HP LaserJet izeneko inprimagailuak Canon CX motorra erabiltzen zuen HP enpresaren softwarearen bidez kontrolatua. Urtebete geroago Applek, Canon teknologia bera erabiliz, berea merkaturatu zuen, baina barne-lengoaia berri batean oinarrituta: ''[[w:PostScript|PostScript]]''. PostScript bidez testua, letra-tipoak, grafikoak, irudiak eta kolorea erabiltzeko aukera sortu zen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Lizaso|abizena=Pili|izenburua=Zer dira postscript inprimagailuak?|hizkuntza=eu|abizena2=Arrojeria|izena2=Eustakio|data=1990-04-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/zer-dira-postscript-inprimagailuak/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-16}}&lt;/ref&gt; 1985ean, Aldus enpresak ''[[w:PageMaker|PageMaker]]'' programa sortu zuen Macintosh eta LaserWriter sistemetarako. Oso ezaguna egin zen mahaigaineko argitalpenerako. Horrek guztiak testu-inprimaketa oso azkarra eta kalitate handikoa ekarri zuen. 1990eko hamarkadaren amaieran, laser inprimagailu monokromoen salneurri apala zela eta, bulegoetan ugaldu ziren eta etxeetara ere iritsi ziren.

Laser inprimagailuaren abiadura asko alda daiteke, eta faktore askoren araberakoa da. Modelo azkarrenek 200 orrialde monokromo baino gehiago inprima ditzakete minutuko (12.000 orrialde orduko). Koloretako laser-inprimagailu azkarrenek 100 orrialde baino gehiago inprima ditzakete minutuko (6000 orrialde orduko). Teknologia horren kostua faktore batzuen konbinazioaren araberakoa da, besteak beste, paperaren, tonerraren, danborraren ordezkapenaren kostua, baita beste elementu batzuen ordezkapena ere. Koloretan inprimatzea konplexuagoa da, eta koloreen arteko deslerrokatze arinak edo orbanak ager daitezke.

== Kostua eta beste aukerak ==
Fabrikatzaile guztiek antzeko negozio-eredua erabiltzen dute, izan laser-inprimagailuetarako izan tinta-kartutxozko inprimagailuak (''inkjet''): inprimagailuak merke saltzen dira, eta ordezko tonerrak eta tinta-kartutxoak, berriz, nahiko garestiak dira. Edozein kasutan, koloretako laser inprimagailu baten batez besteko funtzionamendu-kostua orrialde bakoitzeko zertxobait txikiagoa izan ohi da tintazkoetan baino.

Koloretako laserren inprimatze-kalitatea bereizmenak eta lau oinarrizko kolore bakarrik erabiltzeak mugatzen dute. Askotan arazoak izaten dituzte kolore-gradazio bereko eremu handiak inprimatzeko. Argazkiak inprimatzeko diseinatutako tintazko inprimagailuek kalitate askoz handiagoko lor ditzakete. Oro har, laser inprimagailuak kalitate handiko, bolumen handiko inprimagailuetarako aukera aproposa dira, eta ''inkjet'' inprimagailuek, berriz, formatu handiko inprimagailuetan eta etxeko unitateetarako. Gainera, koloretako laser-inprimagailuak tintazkoak baino askoz azkarragoak dira, tamaina, ordea, handiagoa dute.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Laser vs Inkjet Printers|hizkuntza=en|url=https://albertatoner.com/laser-vs-inkjet-printers/|aldizkaria=Alberta Toner Cartridge Recyclers|sartze-data=2026-06-12}}&lt;/ref&gt;

== Testu ebakia: Sistemen administratzaileak eta inprimagailuak ==
[[Fitxategi:Txelo Ruiz.jpg|thumb|Txelo Ruiz 2006anEHUko Informatika Fakultatean]]
[[w:Sistemen administratzaile|Sistemen administratzaileentzat]] lan handia (''sysadmin'' lanbidean) izan ohi da sareko inprimagailuen administrazioa eta mantenua. Erabiltzaileek inprimagailuekin duten interakzioa gorabeheratsua da eta ohiko arazoak hauek izaten dira. Hona hemen ohiko arazo batzuk (gehienak ez dira teknikoak):&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Reddit (30_years_doing_it_and_im_still_dealing_with)|url=https://www.reddit.com/r/sysadmin/comments/14qyn65/30_years_doing_it_and_im_still_dealing_with/?tl=es-419|aldizkaria=www.reddit.com|sartze-data=2026-06-12}}&lt;/ref&gt;

* Papera trabatuta geratu da barruan eta inor ez da arduratu, ezta inprimaketa agindu duena, inprimagailua irekitzen eta trabatzen duen orria kentzen.
* Inprimagailua itzalita dago eta inork ez du piztu. 
* Sare-konexioa askatu da eta inor ez da konturatu.
* Erabiltzaileak beste inprimagailu batera bidali du, baina ez da konturatu.
* Sistema eragilearen bertsioa aldatu da eta inprimagailuari dagokion [[w:Driver|driverra]] ez dago oraingo bertsioan.
* Sare lokalean arazoak daude.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>dyjbg2f50gnrxkxsfivdq6ijwmbahdt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43617</id>
      <parentid>43616</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T15:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maitenat</username>
        <id>2727</id>
      </contributor>
      <origin>43617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7007" sha1="sajppwc2y1ndilugkg3icgurj7l6k7y" xml:space="preserve">= Laser inprimagailu =
[[File:HP LaserJet 1020 printer.jpg|eskuinera|thumb|250x250px|HP LaserJet 1020 inprimagailua]]
'''[[w:Laser-inprimagailu|Laser inprimagailuak]]''' [[w:Laser|laser]]ra darabilten [[w:Inprimagailu|inprimagailu]] elektrofotografikoak dira. Kalitate handian inprimatzen dituzte testuak zein grafikoak, zuri-beltzean edo koloretan. Inprimaketa monokromorako toner bakarra erabiltzen dute, koloretan inprimatzeko, berriz, lau (oinarrizko kolore bakoitzeko bat, [[w:CMYK kolore-eredua|CMYK]]) behar dira.

Inprimatzeko gailuan bi osagai nagusi dira: batetik, [[w:Toner|toner]] biltegi bati atxikitako danbor [[w:Fotoeroankortasun|fotoeroale]] bat, eta bestetik, danbor fotoeroalerantz doan [[w:Laser|laser]] izpi bat disko baten bidez modulatu eta proiektatzen dena. Diskoaren biraketa bakoitzak izpia lerro batetik pasatzen da danborraren azaletik  , ekorketa bat eragiten du. Izpiak jotzen dituen danborraren eremuak ionizatu egiten dira, eta eremu horiek (danborra biratuz) toner biltegitik igarotzen direnean, hauts ionizatua erakartzen dute tonerretik. Ondoren, danborra paperarekin kontaktuan jartzen da, dagozkion eremuak hautsez bustiz. Azkenik, tinta paperari presioaren eta beroaren ekintza bikoitz baten bidez finkatzen da. Inprimagailuen erabilera optimizatzeko, Ethernet moduko sare lokaletara konektatu ohi dira, eta horretarako sare-txartel bat eraman ohi dute.[[File:Laser inprimagailuen funtzionamenduaren diagrama.png|thumb|Laser inprimagailuen funtzionamenduaren diagrama]]

Inprimatzeko teknologia mota honetan beti saiatu behar da kalitatearen eta inprimatzeko abiaduraren arteko oreka lortzen. Arlo horietako bakoitzean, laser teknologiak abantail nabarmenak lortzen ditu: laser inprimaketaren kalitateak [[w:tintazko inprimagailu|tintazko inprimaketa]] gainditzen du.

== Historia eta bilakaera ==
[[w:Gary Starkweather|Gary Starkweather-ek]] 1970ko hamarkadan asmatu zuen ''Xerox'' laboratorioetan, eta 1977an merkaturatu zen lehen aldiz.&lt;ref&gt; {{es}}[http://www.quieninvento.org/quien-invento-la-impresora/ ¿Quién inventó la impresora?] quieninvento.org&lt;/ref&gt; Xeroxen arrakasta komertzialean inspiratuta, Canon enpresa japoniarrak 1979an Canon LBP-10 garatu zuen, kostu baxuko laser inprimagailu bat. Orduan, Canonek, enpresen eremuan saltzeko esperientziarik ez zuenez, Silicon Valleyko bi enpresarekin aliatu zen: [[w:Hewlett-Packard|Hewlett-Packard]] (HP), eta [[w:Apple Inc.|Apple Computer]].&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=H.|abizena=Ujiie|izenburua=Digital Printing of Textiles|argitaletxea=Woodhead Publishing|hizkuntza=en|data=2006-04-28|url=https://books.google.es/books?id=UOZRAwAAQBAJ&amp;pg=PA5&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|isbn=978-1-84569-158-5|sartze-data=2026-06-09}}&lt;/ref&gt;

Merkatu masiboko salmentara bideratutako lehen laser inprimagailua 1984an kaleratu zen. HP LaserJet izeneko inprimagailuak Canon CX motorra erabiltzen zuen HP enpresaren softwarearen bidez kontrolatua. Urtebete geroago Applek, Canon teknologia bera erabiliz, berea merkaturatu zuen, baina barne-lengoaia berri batean oinarrituta: ''[[w:PostScript|PostScript]]''. PostScript bidez testua, letra-tipoak, grafikoak, irudiak eta kolorea erabiltzeko aukera sortu zen.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izena=Lizaso|abizena=Pili|izenburua=Zer dira postscript inprimagailuak?|hizkuntza=eu|abizena2=Arrojeria|izena2=Eustakio|data=1990-04-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/zer-dira-postscript-inprimagailuak/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-16}}&lt;/ref&gt; 1985ean, Aldus enpresak ''[[w:PageMaker|PageMaker]]'' programa sortu zuen Macintosh eta LaserWriter sistemetarako. Oso ezaguna egin zen mahaigaineko argitalpenerako. Horrek guztiak testu-inprimaketa oso azkarra eta kalitate handikoa ekarri zuen. 1990eko hamarkadaren amaieran, laser inprimagailu monokromoen salneurri apala zela eta, bulegoetan ugaldu ziren eta etxeetara ere iritsi ziren.

Laser inprimagailuaren abiadura asko alda daiteke, eta faktore askoren araberakoa da. Modelo azkarrenek 200 orrialde monokromo baino gehiago inprima ditzakete minutuko (12.000 orrialde orduko). Koloretako laser-inprimagailu azkarrenek 100 orrialde baino gehiago inprima ditzakete minutuko (6000 orrialde orduko). Teknologia horren kostua faktore batzuen konbinazioaren araberakoa da, besteak beste, paperaren, tonerraren, danborraren ordezkapenaren kostua, baita beste elementu batzuen ordezkapena ere. Koloretan inprimatzea konplexuagoa da, eta koloreen arteko deslerrokatze arinak edo orbanak ager daitezke.

== Kostua eta beste aukerak ==
Fabrikatzaile guztiek antzeko negozio-eredua erabiltzen dute, izan laser-inprimagailuetarako izan tinta-kartutxozko inprimagailuak (''inkjet''): inprimagailuak merke saltzen dira, eta ordezko tonerrak eta tinta-kartutxoak, berriz, nahiko garestiak dira. Edozein kasutan, koloretako laser inprimagailu baten batez besteko funtzionamendu-kostua orrialde bakoitzeko zertxobait txikiagoa izan ohi da tintazkoetan baino.

Koloretako laserren inprimatze-kalitatea bereizmenak eta lau oinarrizko kolore bakarrik erabiltzeak mugatzen dute. Askotan arazoak izaten dituzte kolore-gradazio bereko eremu handiak inprimatzeko. Argazkiak inprimatzeko diseinatutako tintazko inprimagailuek kalitate askoz handiagoko lor ditzakete. Oro har, laser inprimagailuak kalitate handiko, bolumen handiko inprimagailuetarako aukera aproposa dira, eta ''inkjet'' inprimagailuek, berriz, formatu handiko inprimagailuetan eta etxeko unitateetarako. Gainera, koloretako laser-inprimagailuak tintazkoak baino askoz azkarragoak dira, tamaina, ordea, handiagoa dute.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Laser vs Inkjet Printers|hizkuntza=en|url=https://albertatoner.com/laser-vs-inkjet-printers/|aldizkaria=Alberta Toner Cartridge Recyclers|sartze-data=2026-06-12}}&lt;/ref&gt;

== Testu ebakia: Sistemen administratzaileak eta inprimagailuak ==
[[Fitxategi:Txelo Ruiz.jpg|thumb|Txelo Ruiz 2006an EHUko Informatika Fakultatean]]
[[w:Sistemen administratzaile|Sistemen administratzaileentzat]] lan handia (''sysadmin'' lanbidean) izan ohi da sareko inprimagailuen administrazioa eta mantenua. Erabiltzaileek inprimagailuekin duten interakzioa gorabeheratsua da eta ohiko arazoak hauek izaten dira. Hona hemen ohiko arazo batzuk (gehienak ez dira teknikoak):&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Reddit (30_years_doing_it_and_im_still_dealing_with)|url=https://www.reddit.com/r/sysadmin/comments/14qyn65/30_years_doing_it_and_im_still_dealing_with/?tl=es-419|aldizkaria=www.reddit.com|sartze-data=2026-06-12}}&lt;/ref&gt;

* Papera trabatuta geratu da barruan eta inor ez da arduratu, ezta inprimaketa agindu duena, inprimagailua irekitzen eta trabatzen duen orria kentzen.
* Inprimagailua itzalita dago eta inork ez du piztu. 
* Sare-konexioa askatu da eta inor ez da konturatu.
* Erabiltzaileak beste inprimagailu batera bidali du, baina ez da konturatu.
* Sistema eragilearen bertsioa aldatu da eta inprimagailuari dagokion [[w:Driver|driverra]] ez dago oraingo bertsioan.
* Sare lokalean arazoak daude.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>sajppwc2y1ndilugkg3icgurj7l6k7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Hadoop</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7305</id>
    <revision>
      <id>43619</id>
      <parentid>43612</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T20:23:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>erreferentziak</comment>
      <origin>43619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6391" sha1="er9t28nq0c2ktsy5pjv3cbsnd89113f" xml:space="preserve">'''[[w:Hadoop|Apache Hadoop]]''' kode irekiko software-tresnen bilduma bat da, [[w:Konputazio banatua|konputazio banatu]], eskalagarri eta fidagarria ahalbidetzen duena.
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Apache Hadoop Official Website. &quot;What is Apache Hadoop?&quot;|url=https://hadoop.apache.org/|aldizkaria=hadoop.apache.org|sartze-data=2026-07-01}}&lt;/ref&gt; Framework honek [[w:Datu handiak|datu handiak]] (''Big Data'') modu banatuan biltegiratzeko eta prozesatzeko aukera ematen du, hardware arrunteko [[w:Superkonputagailu|klusterrak]] erabiliz eta [[w:MapReduce|MapReduce]] programazio-ereduaren bidez.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Apache Hadoop|hizkuntza=en|data=2026-04-27|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Apache_Hadoop&amp;oldid=1351327694|sartze-data=2026-07-01|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Teknologia hau milaka nodotara eskalatzeko diseinatuta dago, makina bakoitzak bere kabuz kalkulu eta biltegiratze gaitasuna eskainiz. Sistema hau akatsekiko tolerantea da eta erabilgarritasun handia ematen du.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Mike|abizena=Cafarella|izenburua=Building Nutch: Open Source Search|orrialdeak=54–61|abizena2=Cutting|izena2=Doug|data=2004-04|url=https://doi.org/10.1145/988392.988408|aldizkaria=Queue|alea=2|zenbakia=2|issn=1542-7730|doi=10.1145/988392.988408|sartze-data=2026-07-01}}&lt;/ref&gt;      

== Historia ==
Hadoop Doug Cutting eta Mike Cafarellak sortu zuten 2005ean. Proiektuaren jatorria Nutch web arakatzailean dago, baina laster banandu zen biltegiratze eta prozesatze atalak bereizteko.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Sanjay|abizena=Ghemawat|izenburua=The Google file system|orrialdeak=29–43|abizena2=Gobioff|abizena3=Leung|izena2=Howard|izena3=Shun-Tak|data=2003-10-19|url=https://doi.org/10.1145/1165389.945450|aldizkaria=ACM SIGOPS Operating Systems Review|alea=5|zenbakia=37|issn=0163-5980|doi=10.1145/1165389.945450|sartze-data=2026-07-01}}&lt;/ref&gt; Hadoop Google-k argitaratutako bi artikulu zientifikotan oinarritu zen: Google File System (GFS) eta MapReduce. Doug Cutting-ek Yahoo! enpresan hasi zen lanean 2006an, eta han proiektua izugarri garatu zen. Izena Cutting-en semearen jostailuzko elefante batetik dator. 2008an, Hadoop Apache Software Foundation-en goi-mailako proiektu bihurtu zen, eta mundu mailako estandarra bilakatu zen.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Apache Software Foundation. &quot;[https://cwiki.apache.org/ Hadoop Ecosystem and Sub-projects Overview]&quot;. &lt;/ref&gt;

== Core Moduluak ==
Apache Hadoop-en arkitektura oinarrizko lau modulutan banatzen da:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 
* '''Hadoop Common''': Beste modulu guztiek behar dituzten utilitate, liburutegi eta fitxategi komunak biltzen ditu. Java JAR fitxategiak eta script-ak barne hartzen ditu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* '''Hadoop Distributed File System (HDFS)''': Datuak hainbat makinatan banatuta biltegiratzen dituen fitxategi-sistema da.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Fitxategi amaigabeak bloke handitan zatitzen ditu eta klusterreko nodoetan zehar erreplikatzen ditu, fidagarritasun handiena bermatzeko.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Hadoop YARN (Yet Another Resource Negotiator)''': Klusterraren baliabideak kudeatzeko eta lanen planifikazioa egiteko plataforma da.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Jeffrey|abizena=Dean|izenburua=MapReduce|orrialdeak=72–77|abizena2=Ghemawat|izena2=Sanjay|data=2010-01|url=https://doi.org/10.1145/1629175.1629198|aldizkaria=Communications of the ACM|alea=1|zenbakia=53|issn=0001-0782|doi=10.1145/1629175.1629198|sartze-data=2026-07-01}}&lt;/ref&gt; Erabiltzaileen aplikazioei konputazio-baliabideak modu dinamikoan esleitzeaz arduratzen da.
* '''Hadoop MapReduce''': Datu-multzo handiak paraleloan prozesatzeko programazio-eredua eta motorra da.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Map (datuak iragazi eta ordenatu) eta Reduce (emaitzak laburbildu) faseetan funtzionatzen du.

== Ekosistema ==
Hadoopen oinarrizko moduluen gainean edo haiekin batera funtzionatzen duten software gehigarriek osatzen dute Hadoopen ekosistema ezaguna.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Tresna nagusien artean honako hauek daude:
* '''Apache Hive''': Datu-gordailu (''data warehouse'') azpiegitura bat da, SQL antzeko lengoaia bat (HiveQL) erabiliz HDFS-ko datuak kontsultatzeko aukera ematen duena.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* '''Apache Pig''': Datu-fluxuak aztertzeko goi-mailako lengoaia (Pig Latin) eta exekuzio-ingurunea da, MapReduce programak errazago idazteko.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* '''Apache HBase''': Zutabeetara bideratutako NoSQL datu-base banatua da, HDFSren gainean eraikitakoa eta ausazko sarbidea denbora errealean ahalbidetzen duena.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Apache Spark''': Memorian oinarritutako konputazio-motor azkarra da, Hadoop MapReduce baino azkarragoa dena pipeline gehienetan, RAM memoria modu eraginkorrean erabiltzen duelako.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* '''Apache ZooKeeper''': Zerbitzu zentralizatu bat da, konfigurazio-informazioa mantentzeko eta sistema banatuen arteko koordinazio sendoa bermatzeko.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Funtzionamendua eta Abantailak ==
Hadoopek datuak prozesatzeko duen moduaren berezitasun nagusietako bat &quot;Datuen Kokapena&quot; (''Data Locality'') da. Horrek esan nahi du konputazio-gaitasuna datuak biltegiratuta dauden nodo berera zuzenean eramaten dela, sareko trafikoa minimizatzeko.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  Fitxategi bat HDFSean kargatzen denean, blokeetan (normalean 128 MB edo 256 MB) zatitzen da eta gutxienez hiru nodotan kopiatzen da automatikoki.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Horri esker, nodo batek huts egiten badu ere, sistemak lanean jarrai dezake daturik galdu gabe,&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Abantailen artean honako hauek nabarmentzen dira:
# '''Eskalagarritasuna''': Hardware arruntarekin klusterra handitu daiteke nodo berriak erraz gehituz.
# '''Kostu-eraginkortasuna''': Ez du zerbitzari garestirik behar, merkaturatutako ordenagailu arruntetan funtzionatzen baitu.
# '''Malgutasuna''': Edozein motatako datuak gorde ditzake: egituratuak, erdi-egituratuak edo egituratu gabeak.

== Aplikazio Komertzialak ==
Gaur egun, Fortune 50 enpresetako erdiak baino gehiagok erabiltzen dute Hadoop beren egunerokoan.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Ohiko aplikazioen artean daude klik-korronteen (''clickstream'') azterketa, marketin analitika, makina-ikaskuntza (''machine learning''), irudien prozesamendua eta web crawling lanak.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  Webgune handiek eta finantza-erakundeek datu historikoen artxibo merke gisa ere baliatzen dute, araudiak betetzeko.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>er9t28nq0c2ktsy5pjv3cbsnd89113f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>43623</id>
      <parentid>43619</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T20:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>43623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6494" sha1="7tzxhighzk24wyonv8j4f6xvtzioohv" xml:space="preserve">[[Fitxategi:Hadoop logo new.svg|thumb]]
'''[[w:Hadoop|Apache Hadoop]]''' kode irekiko software-tresnen bilduma bat da, [[w:Konputazio banatua|konputazio banatu]], eskalagarri eta fidagarria ahalbidetzen duena.
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Apache Hadoop Official Website. &quot;What is Apache Hadoop?&quot;|url=https://hadoop.apache.org/|aldizkaria=hadoop.apache.org|sartze-data=2026-07-01}}&lt;/ref&gt; Framework honek [[w:Datu handiak|datu handiak]] (''Big Data'') modu banatuan biltegiratzeko eta prozesatzeko aukera ematen du, hardware arrunteko [[w:Superkonputagailu|klusterrak]] erabiliz eta [[w:MapReduce|MapReduce]] programazio-ereduaren bidez.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Apache Hadoop|hizkuntza=en|data=2026-04-27|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Apache_Hadoop&amp;oldid=1351327694|sartze-data=2026-07-01|encyclopedia=Wikipedia}}&lt;/ref&gt; Teknologia hau milaka nodotara eskalatzeko diseinatuta dago, makina bakoitzak bere kabuz kalkulu eta biltegiratze gaitasuna eskainiz. Sistema hau akatsekiko tolerantea da eta erabilgarritasun handia ematen du.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Mike|abizena=Cafarella|izenburua=Building Nutch: Open Source Search|orrialdeak=54–61|abizena2=Cutting|izena2=Doug|data=2004-04|url=https://doi.org/10.1145/988392.988408|aldizkaria=Queue|alea=2|zenbakia=2|issn=1542-7730|doi=10.1145/988392.988408|sartze-data=2026-07-01}}&lt;/ref&gt;      

== Historia ==
Hadoop Doug Cutting eta Mike Cafarellak sortu zuten 2005ean. Proiektuaren jatorria Nutch web arakatzailean dago, baina laster banandu zen biltegiratze eta prozesatze atalak bereizteko.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Sanjay|abizena=Ghemawat|izenburua=The Google file system|orrialdeak=29–43|abizena2=Gobioff|abizena3=Leung|izena2=Howard|izena3=Shun-Tak|data=2003-10-19|url=https://doi.org/10.1145/1165389.945450|aldizkaria=ACM SIGOPS Operating Systems Review|alea=5|zenbakia=37|issn=0163-5980|doi=10.1145/1165389.945450|sartze-data=2026-07-01}}&lt;/ref&gt; Hadoop Google-k argitaratutako bi artikulu zientifikotan oinarritu zen: Google File System (GFS) eta MapReduce. Doug Cutting-ek Yahoo! enpresan hasi zen lanean 2006an, eta han proiektua izugarri garatu zen. Izena Cutting-en semearen jostailuzko elefante batetik dator. 2008an, Hadoop Apache Software Foundation-en goi-mailako proiektu bihurtu zen, eta mundu mailako estandarra bilakatu zen.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Apache Software Foundation. &quot;[https://cwiki.apache.org/ Hadoop Ecosystem and Sub-projects Overview]&quot;. &lt;/ref&gt;

== Core Moduluak ==
[[Fitxategi:Hadoop 1.png|thumb|Hadoop cluster multinodo bat.]]
Apache Hadoop-en arkitektura oinarrizko lau modulutan banatzen da:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 
* '''Hadoop Common''': Beste modulu guztiek behar dituzten utilitate, liburutegi eta fitxategi komunak biltzen ditu. Java JAR fitxategiak eta script-ak barne hartzen ditu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* '''Hadoop Distributed File System (HDFS)''': Datuak hainbat makinatan banatuta biltegiratzen dituen fitxategi-sistema da.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Fitxategi amaigabeak bloke handitan zatitzen ditu eta klusterreko nodoetan zehar erreplikatzen ditu, fidagarritasun handiena bermatzeko.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Hadoop YARN (Yet Another Resource Negotiator)''': Klusterraren baliabideak kudeatzeko eta lanen planifikazioa egiteko plataforma da.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Erreferentzia|izena=Jeffrey|abizena=Dean|izenburua=MapReduce|orrialdeak=72–77|abizena2=Ghemawat|izena2=Sanjay|data=2010-01|url=https://doi.org/10.1145/1629175.1629198|aldizkaria=Communications of the ACM|alea=1|zenbakia=53|issn=0001-0782|doi=10.1145/1629175.1629198|sartze-data=2026-07-01}}&lt;/ref&gt; Erabiltzaileen aplikazioei konputazio-baliabideak modu dinamikoan esleitzeaz arduratzen da.
* '''Hadoop MapReduce''': Datu-multzo handiak paraleloan prozesatzeko programazio-eredua eta motorra da.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Map (datuak iragazi eta ordenatu) eta Reduce (emaitzak laburbildu) faseetan funtzionatzen du.

== Ekosistema ==
Hadoopen oinarrizko moduluen gainean edo haiekin batera funtzionatzen duten software gehigarriek osatzen dute Hadoopen ekosistema ezaguna.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Tresna nagusien artean honako hauek daude:
* '''Apache Hive''': Datu-gordailu (''data warehouse'') azpiegitura bat da, SQL antzeko lengoaia bat (HiveQL) erabiliz HDFS-ko datuak kontsultatzeko aukera ematen duena.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* '''Apache Pig''': Datu-fluxuak aztertzeko goi-mailako lengoaia (Pig Latin) eta exekuzio-ingurunea da, MapReduce programak errazago idazteko.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* '''Apache HBase''': Zutabeetara bideratutako NoSQL datu-base banatua da, HDFSren gainean eraikitakoa eta ausazko sarbidea denbora errealean ahalbidetzen duena.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''Apache Spark''': Memorian oinarritutako konputazio-motor azkarra da, Hadoop MapReduce baino azkarragoa dena pipeline gehienetan, RAM memoria modu eraginkorrean erabiltzen duelako.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* '''Apache ZooKeeper''': Zerbitzu zentralizatu bat da, konfigurazio-informazioa mantentzeko eta sistema banatuen arteko koordinazio sendoa bermatzeko.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Funtzionamendua eta Abantailak ==
Hadoopek datuak prozesatzeko duen moduaren berezitasun nagusietako bat &quot;Datuen Kokapena&quot; (''Data Locality'') da. Horrek esan nahi du konputazio-gaitasuna datuak biltegiratuta dauden nodo berera zuzenean eramaten dela, sareko trafikoa minimizatzeko.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  Fitxategi bat HDFSean kargatzen denean, blokeetan (normalean 128 MB edo 256 MB) zatitzen da eta gutxienez hiru nodotan kopiatzen da automatikoki.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Horri esker, nodo batek huts egiten badu ere, sistemak lanean jarrai dezake daturik galdu gabe,&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Abantailen artean honako hauek nabarmentzen dira:
# '''Eskalagarritasuna''': Hardware arruntarekin klusterra handitu daiteke nodo berriak erraz gehituz.
# '''Kostu-eraginkortasuna''': Ez du zerbitzari garestirik behar, merkaturatutako ordenagailu arruntetan funtzionatzen baitu.
# '''Malgutasuna''': Edozein motatako datuak gorde ditzake: egituratuak, erdi-egituratuak edo egituratu gabeak.

== Aplikazio Komertzialak ==
Gaur egun, Fortune 50 enpresetako erdiak baino gehiagok erabiltzen dute Hadoop beren egunerokoan.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Ohiko aplikazioen artean daude klik-korronteen (''clickstream'') azterketa, marketin analitika, makina-ikaskuntza (''machine learning''), irudien prozesamendua eta web crawling lanak.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  Webgune handiek eta finantza-erakundeek datu historikoen artxibo merke gisa ere baliatzen dute, araudiak betetzeko.

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>7tzxhighzk24wyonv8j4f6xvtzioohv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Interfaze grafikoa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7308</id>
    <revision>
      <id>43613</id>
      <parentid>43549</parentid>
      <timestamp>2026-07-01T14:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maitenat</username>
        <id>2727</id>
      </contributor>
      <origin>43613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7501" sha1="631iugw8u0fxcu47dapl3bxu6qrmbpp" xml:space="preserve">{{Lanean|Ksarasola}}[[Fitxategi:GIMP-GUI.png|thumb|GUI bateko botoiak, erlaitzak, testu-kutxak, menuak, leihoak... [[GIMP|Gimp]] aplikazioan.]]
'''Erabiltzaile interfaze grafiko''' edo '''[[w:GUI|GUI]]''' bat (ingelesezko '''''G'''raphical '''U'''ser '''I'''nterface)'' interfaze mota bat da eta gailu elektronikoak edota aplikazioak era grafiko eta bisualean erabili ahal izatea ahalbidetzen du. Era honetako interfazeek erabiltzaileak gailuekin edo aplikazioekin izan beharreko elkarrekintza elementu grafikoen bidez bideratzen dute; botoiak, leihoak, menuak, ikonoak, desplazamendu-barrak eta horrelako elementuak erabiltzen dituzte aplikazioari aginduak emateko. Horrela, gailua edota aplikazioa era instintiboan erabili ahalko da, eta aginduak emateko kode edo agindu izenak ikasi beharra ekiditen da. Komando-lerro bidezko interfaze batean ('''''[[Komando lerroko interfaze|CLI]]''', '''C'''ommand '''L'''ine '''I'''nterface'' ingelesez) aginduak teklatuan idatzitako testu bidez eman behar dira eta hori ez da hain erosoa erabiltzailearentzat, '''GUI''' bidez errazagoa izaten da.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Command Line vs. GUI|hizkuntza=en|url=https://www.computerhope.com/issues/ch000619.htm|aldizkaria=Computer Hope|sartze-data=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=kexugit|izenburua=The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 1)|hizkuntza=en|url=https://learn.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-1|aldizkaria=learn.microsoft.com|sartze-data=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|abizena=kexugit|izenburua=The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 2)|hizkuntza=en|url=https://learn.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-2|aldizkaria=learn.microsoft.com|sartze-data=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;

GUI bateko ekintzak bertako elementu grafikoak manipulatuz egiten dira normalean.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Graphical user interface|hizkuntza=en|url=https://www.sciencedaily.com/terms/graphical_user_interface.htm|aldizkaria=ScienceDaily|sartze-data=2026-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Levy, Steven. &quot;[https://www.britannica.com/technology/graphical-user-interface Graphical User Interface (GUI)]&quot;. Britannica.com. Retrieved 2019-06-12.&lt;/ref&gt; Konputagailuez gain, GUIak beste hainbat gailutan ere erabiltzen dira, hala nola telefono adimendunetan, industriako edota bulegoko kontrol gailuetan, kotxeetan eta elkarrekintza eskatzen duen ia edozein tresnetan. Hala ere, elkarrekintza 2Dko bistaratze-pantailetan oinarritzen diren gailuetako interfazeetara mugatzen da GUI terminoa, eta [[w:Gizaki-konputagailu elkarrekintza|Gizaki-konputagailu elkarrekintza]] izeneko arloan aztertzen da.

== GUI-aren eta interakzioaren diseinua ==
[[Aplikazio informatiko|Software-aplikazioen]] programazioan zati garrantzitsua suposatzen dute erabiltzaile interfaze grafikoaren diseinuak eta GUI-aren denbora-portaerak. Helburua da programa baten azpian dagoen diseinu logikoaren eraginkortasuna eta erabilerraztasuna hobetzea&lt;ref&gt;{{erreferentzia|izena=Nagore|abizena=Martinez de guereñu|urtea=2021|izenburua=Diseinuaren oinarriak erabiltzaile-interfazeari aplikatuta|hizkuntza=eu|url=https://eteekin.eus/eu/fundamentos-de-diseno-aplicados-a-interfaz-de-usuario-ui-design/}}&lt;/ref&gt;; hau ''[[erabilgarritasun]]'' izeneko diseinu-diziplina bezala ezagutzen da. Erabiltzailea ardatz duten [[diseinu-metodoak]] erabiltzen dira, izan ere aplikazioaren atazetara ongi egokituta egon behar baitu diseinatutako agindu multzo bisualak.
== Osagaiak ==
[[File:Interfaze grafikoko geruzak.jpg|thumb|300x300px|Erabiltzaile-interfaze grafiko baten geruzak, leiho-sistema batean oinarrituak]]Interfaze grafikoetan ohikoen diren elementuak dira leihoak, ikonoak, testu-eremuak, marraz-guneak, menuak, botoiak eta erakuslea (sagua edo ukimen pantailako kokapena). Elementu horietan oinarritutako elkarrekintza-estiloak sarrerarako gailu birtual bat erabiltzen du; gailu horrek puntu bat adierazten du, eta puntu horren erakuslea beti ikusgai egon ohi da pantailan. Interfazeko zein elementuri eragingo zaion erakusten du. Gehienetan [[Sagu (ordenagailua)|sagua]] erabiltzen da lan horretarako, baina telefono mugikorretan edota PDAtan pantaila bera ukituz adierazten da erakuslearen kokapena. Erakusleak adierazten duen leihoan, ikonoan edota widgetean eragingo du erabiltzaileak.

Sarrerako gailuak hainbat agindu ezberdin adierazteko ahalmena izan ohi du: botoi bat edo gehiago eduki ditzake, desplazamendu-gurpila ere ohikoa da, edo ekintza ezberdinen bidez portaera ezberdinak onar ditzake, esate baterako, klik bakarra, klik bikoitza edo hirukoitza, arrastaka eramatea... Ekintza horiek menuak irekitzeko, edo aplikazioaren araberako aginduak emateko erabil daitezke.

[[Ordenagailu pertsonal|Ordenagailu]] pertsonalarekin aritzeko ere GUI berezi bat erabili ohi da, leiho-kudeatzailea hain zuzen ere. Sistema eragile bakoitzak bere leiho-kudeatzailea erabiltzen du: [[GNOME]], [[KDE]], [[MacOS X]], [[Microsoft Windows|Windows]]... guztiek daukate leiho-kudeatzailea. Leiho kudeatzaileak sarrerako gailuaren ekintzak erabiltzen ditu mahaigainean leihoak kokatzeko, mugitzeko edota antolatzeko, bai eta beste aplikazioak abiarazteko eta haiei dagozkien leihoekin elkarrekintza bideratzeko ere.
== Adibideak ==
&lt;gallery width=&quot;180px&quot; height=&quot;120&quot; mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Ingurune grafiko batzuk&quot;&gt;
Fitxategi:GNOME Shell.png|[[GNOME]]
Fitxategi:KDE Plasma 5.16.png|[[KDE]]
Fitxategi:XFCE-4.12-Desktop-standard.png|[[Xfce]]
Fitxategi:X-Window-System.png|[[twm]] [[X Window System]] 
&lt;/gallery&gt;

== Testu ebakia: Saguak fakultatean lehen Apple txiki haiekin ==
[[Fitxategi:Macintosh classic.jpg|thumb|[[w:Macintosh 128K|Macintosh]] bat [[w:Sagu (ordenagailua)|saguarekin]] (1984)]]
GUI teknologian garapenean funtsezkoa izan zen [[w:Sagu (ordenagailua)|saguaren]] asmakuntza. Nahiz eta aurrekariak izan lehenago, saguaren erabilera 1984an [[w:Macintosh 128K|Macintosh 128K]] ordenagailuarekin hasi zen zabaltzen, eta 1985ean [[w:Amiga 1000|Amiga 1000]] eta [[w:Atari ST|tari ST]] ordenagailuekin. [[w:Apple Inc.|Apple-ek]] ere patentatu zuen bere sagua.&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=Cursor control device for use with display systems|hizkuntza=en|data=1982-07-19|url=https://patents.google.com/patent/US4464652A/en|sartze-data=2021-08-01}}&lt;/ref&gt; Patentatu zenean, &quot;Bistaratze-sistemarako X-Y posizio-adierazlea&quot; (''X-Y Position Indicator for a Display System'') izena eman zitzaion arren&lt;ref&gt;{{Erreferentzia|izenburua=X-y position indicator for a display system|hizkuntza=en|data=1967-06-21|url=https://patents.google.com/patent/US3541541A/en|sartze-data=2021-08-01}}&lt;/ref&gt;, gailuaren garapenean lan egin zuen [[w:Stanford Unibertsitatea|Stanford unibertsitateko]] ikerlari-taldea &quot;sagu&quot; izena erabiltzen hasi zen, haren formak eta ordenagailura konektatzeko kableak tresnari sagu itxura ematen ziotelako.

Donostiako Informatika Fakultatera [[w:Macintosh 128K|Macintosh-ekin]] heldu ziren saguak 1984an. Ordenagailu pertsonalak ziren eta berehala nagusitu ziren testu-dokumentazioa edizioan. Epe motz batean ikasgaietako apunteak, bileretako aktak, ikerketa-artikuluak eta doktore-tesietako txosten guztiak Macintosh-etan egin ziren. Erraza zen saguaren bitartez GUI pantaila batean testuetako letren tamaina, fonta, kolorea eta bat ikonoetan klik eginez, txt luzapeneko fitxategietako testu hutsak baino erakargarriagoak ziren dokumentu haiek..

== Erreferentziak ==
{{erreferentzia_zerrenda}}</text>
      <sha1>631iugw8u0fxcu47dapl3bxu6qrmbpp</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>