Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 7248 43745 43677 2026-07-13T08:01:35Z Montserrat.maritxalar 2723 /* Bostgarren hamarkada (2016-2025) */ 43745 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Inaki.alegria}} : [[/SARRERA/]] (?) # [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]] == Lehen hamarkada (1976-1985) == # [[/DIF 1976-1985: DIF martxan - Eraikina/]] # [[/VAX makina, LISP makina/]] # [[/Datu-base erlazional/]] # [[/Gako publikoko kriptografia/]] # [[/Unix Sistema Eragilea/]] # [[/Ofimatika: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria/]] # [[/Sare lokalak: Ethernet/]] # [[/Interfaze grafikoa/]] # [[/PC/]] # [[/RISC arkitektura/]] # [[/SMTP protokoloa/]] # [[/TCP/IP (Internet)/]] # [[/Laser inprimagailua/]] == Bigarren hamarkada (1986-1995) == # [[/DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen/]] # [[/GIF formatua/]] # [[/WWW/]] # [[/HTML/]] # [[/Linux kernela/]] # [[/Indargarri bidezko ikaskuntza/]] (TD-Gammon) # [[/Multimedia (MP3)/]] # [[/Java lengoaia/|Java lengoaia eta plataforma unibertsala]] # [[/JavaScript/]] # [[/SSH protokoloa/]] # [[/Python lengoaia/]] # [[/Klusterrak eta superkonputazioa/]] == Hirugarren hamarkada (1996-2005) == # [[/DIF 1996-2005: Ikerkuntzaren eztanda/]] # [[/USB busa eta Flash memoria/]] # [[/Wifi teknologia/]] # [[/PageRank algoritmoa (Google)/]] # [[/Bluetooth/]] # [[/BitTorrent Protokoloa/]] # [[/Web zerbitzuak/]] # [[/Sare sozialak (Facebook)/]] # [[/Nukleo anitzeko prozesadoreak/]] # [[/Web 2.0/]] # [[/Git/]] # [[/Streaming/]] # [[/3D (Errealitate birtual)/]] == Laugarren hamarkada (2006-2015) == # [[/DIF 2006-2015: Internazionalizazioa/]] # [[/Arduino, Robotika/]] # [[/Hodei konputazioa/]] # [[/Hadoop/]] # [[/SSD unitateak/]] # [[/Bloke-kateak (Blockchain)/]] # [[/NoSQL datu-baseak/]] # [[/Tableta/]] # [[/Sare neuronalen eztanda: Transformer, TensorFlow, GPU/]] # [[/AlphaGo (Deep Reinforcement Learning)/]] == Bostgarren hamarkada (2016-2025) == # [[/DIF 2016-2025: Informatika Fakultateko Ikasketa-Planak/]] # [[/Docker teknologia/]] # [[/Bideokonferentzia sistemak/]] # [[/GPU/]] # [[/RISC-V/]] # [[/Itzulpen automatiko neuronala/]] # [[/5G sareak (segmentazioa)/]] # [[/ARM arkitektura/]] # [[/LLM ereduak (ChatGPT)/]] # [[/Konputazio kuantikoa/]] == Kanpo estekak == * [https://eu.wikipedia.org/wiki/Wikiproiektu:Informatika50 Wikilibururako teknologien zerrenda datu gehiagorekin] (arduraduna, urtea, hard/soft/mate, wikiko artikulua kalitatearen estimazioarekin, ingelesezkoa...) *[https://zientzia.eus/bilaketa/?q=Igor+Leturia&selected_value= Informatikako artikuluak Elhuyar aldizkarian] (Igor Leturia, 117 artikulu) * [https://www.ehu.eus/ehusfera/e-makumeak/gaur8koak/ e-makumeak. Hileroko artikuluak Gaur8 astekarian] (120 artikulu) * [https://www.sarean.eus/ sarean.eus] (1.170 artikulu) * [https://wikimedia.eus/ikusgela/erronka-digitalak/ Erronka digitalak] bideo bilduma Euskal Wikipediako Ikusgelan (24 bideo) *[[w:Wikiproiektu:Informatika|''Informatika Wikiproiektua'']] (2020tik) ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektua (IKT)|Informatikako Artikuluak Hezkuntza proiektuan (IKT)]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Emakume informatikariak|Emakume informatikariak]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak irakasgaika|Informatikako artikuluak irakasgaika]] ** [[w:Wikiproiektu:Informatika/Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan|Informatikako artikuluak Wikipedia guztiek izan beharreko 10.000 artikuluen zerrendan]] * [[Matematika Diskretua]] wikiliburua * [[PYTHON liburua|PYTHON]] wikiliburua == Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak == * [[/Egileak/]] * [[/Lotutako artikuluak/]] * [[/Erabilitako irudiak/]] [[Kategoria:Informatika]] pt76yu35d6y71ptpjuxbpqs9pmfjzhn 0 7249 43720 43599 2026-07-12T17:44:42Z Inaki.alegria 1649 43720 wikitext text/x-wiki [[File:Bloke katea.jpg|thumb|Bloke-kateen eskema]] '''Bloke-kateak''' (Blockchain) teknologia [[:w:bitcoin|bitcoin]] dela-eta ezaguna da, baina oinarrizko teknologia bat da, aldaezina eta banatua den datu-base batean oinarritzen dena. Hasierako ospea, dudarik gabe, bitcoin kripto-monetari<ref>{{Erreferentzia|izena=Arantxa|abizena=Manterola|izenburua=Bitcoin bat zure pentsamenduen truke|hizkuntza=eu|data=2017-05-31|url=https://www.sarean.eus/bitcoin-funtzionamendua/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-08}}</ref> zor dio, baina datuen biltegiratze banatuari eta segurtasunari oinarri delako zabaldu da. Azpiegitura moduan duen ahalmena elektrizitatearen garraio-sarearekin erkatu da. Datu-base publiko erraldoi gisa ikus daiteke, [[:w:P2P|peer-to-peer]] (muturretik muturrera) eredu deszentralizatuan eta kriptografian oinarrituta. Formalki balio-trukerako protokolo gisa definitu da, horretarako dauden gaur egungo bideak gaindituz azkartasun, fidagarritasun eta prezio aldetik. Beste batzuk notaritza-sistema automatiko moduan irudikatzen dute. Ikuspuntu logikotik bloke-kateak hainbat geruzatan azter daitezke<ref>{{Erreferentzia|abizena=Huashan Chen, Marcus Pendleton, Laurent Njilla, Shouhuai XuAuthors Info & Claims|izenburua=A Survey on Ethereum Systems Security: Vulnerabilities, Attacks, and Defenses|argitaletxea=ACM Digital Library|hizkuntza=en|url=https://dl.acm.org/action/cookieAbsent|aldizkaria=ACM Computing Surveys (CSUR)|zenbakia=Volume 53, Issue 3|doi=10.1145/3391195|sartze-data=2026-03-08}}</ref>: * azpiegitura (hardwarea) * sarea (nodoen identifikazioa, informazioaren hedapena eta egiaztapena) * kontsentsua adostasunari begira (lanaren froga (proof of work) delako mekanismoa) * datuak (blokeak) * aplikazioa Wikimediatik hartutako irudiaren bidez modu grafikoan azal daiteke oinarrizko kontzeptua: kate nagusia (beltzez adierazita) lor daitekeen bloke-kate luzeena da (errepikatuak baztertuz), abiapuntua edo genesia berdez adierazitako blokea izanik. Txanponaren kasuan kate nagusiak sal-erosketen sekuentzia identifikatuko luke. Tamalez ez da samurra teknologia honen funtsa labur kontatzea, baina bere oinarrizko ezaugarriak ulertzea funtsezkoa da dituen aukeren garrantzia ulertu ahal izateko. Ezaugarri garrantzitsu hauek azpimarratu daitezke: * ''Banaketa globala eta deszentralizazioa'': informazioa Interneten zehar banatuta dago, eta ez dago puntu zentralizaturik. Datuak jatorrizko informazioari lotuta geratzen dira gako publiko baten bitartez ([[:w:zifratze asimetriko|zifratze asimetrikoan]] oinarrituta). Informazioa tokenetan banatuta dago eta token bakoitzari denbora-zigilu bat esleitzen zaio. Informazioa erreplikatuta dago hainbat nodotan. Nodo bakoitzari ''meatzari'' (miner) deitzen zaio eta haien ardura da informazioaren kopia edukitzea eta transakzioak egiaztatzea, beti ere aginte zentralizaturik gabe. Transakzio bat dagoen bakoitzean nodoak eskaera zabaldu egiten du hedapen (broadcast) bidez eta kate nagusia lortzen da nodoan. Era berean, sistema banatua ondo funtziona dezan nodoek besteen eskaerak erantzuten dituzte. * ''Irekitasuna'': edozeinek atzitu dezake informazioa edozein tokitatik baina modu zifratuan, aipatutako gako publikoaren bidez. Gako pribatua duenak bakarrik kontsultatu dezake edukia. Segurtasun aldetik ahuleziak murrizten ditu honek, ez baitago zerbitzarietan-edo sartzeko egiaztatzeko aparteko sistemarik. Honekin kontrajarriak diruditen bi helburu lortzen dira: notaritza eta parte hartzaileen anonimotasuna mantentzea. Sistema erabat deszentralizatua izateak, aginte-autoritaterik ez izateak alegia, kostu energetiko handia du, eta horren ondorioz 2022an [[:w:Ethereum|Ethereumek]] erabaki zuen kontsentsua lortzeko bidea, lanaren frogaren ordez parte-hartzearen froga mekanismoa ezarriz. == Testu ebakia: Bloke-kateak, inbertsioak eta iruzurrak == Bloke-kateen teknologiak aldaketa handiak ekarri ditu informatikaren munduan eta, ''bitcoin'' monetaren eta antzekoen arrakasta dela-eta, baita gizartean ere. === NFT eta arte mundua === Kriptomonetak bezala bloke-katetan oinarritzen da NFT teknologia <ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=NFT ulertu nahian|hizkuntza=eu|data=2022-02-10|url=https://www.sarean.eus/nft-ulertu-nahian/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-09}}</ref> (''Non Fungible Token'' edo Elementu/token ez-suntsigarriak). Formalki balio-trukerako protokolo gisa definitu zen, eta aktibo digitalak kudeatzeko notaritza-sistema automatiko gisa ikus daiteke. Token edo elementuaren jatorria zein den eta jabegoa norena den modu fidagarrian ziurtatzeko gauza da teknologia hau, mugarik gabeko epean gainera. Digitalki sortutako arte-lanak bakar bihur daitezke teknologia horrekin, jatorria identifikatzeko ahalmena hor dagoelako. Eta hortik salmentara eta espekulaziora urratsa gertatu zen, fabrikatutako eskasiaren eraginez. Arte-munduan oihartzun handia izan zuen, eta hortik ideia beste eremutara eraman izan da: liburuak, idazlanak, musika etab. Kirol munduan ere NFTn oinarritutako transakzio komertzialak ohikoak bihurtu zen, [[:w:NBA|NBAn]] hasita [[:w:Real Sociedad|Erreala]] futbol talderaino. 2021-2022 urteetako suaren ondoren porrota etorri zen. Burbuila ekonomikoa sortu zen horren inguruan, eta merkatu horretara irten ziren aktibo digitalen % 95ak gaur egun ez du baliorik.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=NFT’s were supposed to be the next thing. They were gone quicker than a meme|hizkuntza=en|data=2026-01-03|url=https://www.the-independent.com/tech/nfts-crypto-currency-what-happened-b2886632.html|aldizkaria=The Independent|sartze-data=2026-03-08}}</ref> === Bitcoin-a inbertsioen munduan === Bloke-kateetan oinarritutako bitcoin kripto-txanponak historia laburra baina bizi-bizia da. Adituak ez dira ados jartzen ea burbuila bat den ala ez. Aditu batzuek, Joseph Stiglitz, James Heckman and Paul Krugman nobel saridunek besteak beste, burbuila dela uste dute<ref>{{Erreferentzia|izena=Theron|abizena=Mohamed|izenburua=Nobel economist Paul Krugman slams crypto as mostly useless, after saying it's hugely overpriced and helps criminals|hizkuntza=en-US|url=https://markets.businessinsider.com/news/currencies/paul-krugman-crypto-bitcoin-price-bubble-crime-cbdc-desantis-banks-2023-5|aldizkaria=Markets Insider|sartze-data=2026-03-08}}</ref>. Baina beste aditu batzuek beste iritzi bat dute, orokorrean merkatu beltzarekin eta espekulazioarekin lotzen badute ere. AEBko Erreserba Federaleko Jerome Powellek urrearen lehiakidetzat jo du. <ref>Julian Mark and Lisa Bonos [https://www.washingtonpost.com/business/2024/12/04/bitcoin-price-100k-crypto-trump/ Bitcoin breaks $100,000 barrier amid post-election cryptocurrency surge] The Whasington Post (2024-12.04)</ref> [[Fitxategi:Bitcoin-Gold.png|thumb|500x500px|''Bitcoin''aren eta urrearen balioen bilakaera]] Iritziak iritzi, esan behar da ''bitcoin''-aren balioa jasotzen dituen grafikoak errusiar mendiaren forma duela. Balioaren gorabeherak eta urrearen balioarekiko aldea ikus daitezke aldameneko grafikoan. ===Iruzurrak eta gazteenganako eragina=== ''Bitcoin'' eta beste kripto-moneta batzuen inguruan zalantzak badaude ere, arlo horretan iruzurrak ez ohikoak dira. Asko dira egiaztatu diren iruzurrak eta denak azaltzeak luze joko lukeenez bi hauek aipatzeak merezi du: * '''Sam Bankman-Fried-en FTX'''. Berrian azaldu zenez "FTX kriptodiruen artekaritzaren sortzaileari 25 urteko kartzela zigorra ezarri zioten 2022an, bezeroei 1.700 milioi dolarreko iruzurra egiteagatik."<ref>{{Erreferentzia|izena=Irune|abizena=Lasa|izenburua=Trumpen prezioa, bitcoinetan|hizkuntza=eu|data=2024-08-11|url=https://www.berria.eus/ekonomia/trumpen-prezioa-bitcoinetan_2129146_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-03-08}}</ref> * '''Argentinako $Libra'''. 2025eko otsailaren 14an Argentinan $Libra kripto-moneta jaurti zen eta Milei presidenteak sare sozialen bitartez goraipatu zuen. Ordu batzuen epean haren balioa % 1.300an igo zen, eta handik gutxira porrot egin zuen. 40.000 inbertsorek galdu zuten inbertitutako guztia.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=El escándalo de Javier Milei con $LIBRA: qué es el "rug pulling" y qué recomiendan los expertos para evitar este tipo de estafas con criptomonedas|hizkuntza=es|data=2025-02-20|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cj3n5gjd2dxo|aldizkaria=BBC News Mundo|sartze-data=2026-03-08}}</ref> Horren aurrean beste segurtasun bat eskaintzen duen '''kriptodiru egonkorra'''goaren eskaintza zabaltzen ari da.<ref>{{Erreferentzia|izena=Irune|abizena=Lasa|izenburua=Kriptodiru egonkorra, tokia irabazten|hizkuntza=eu|data=2025-03-30|url=https://www.berria.eus/ekonomia/stablecoinak-tokia-irabazten_2139425_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-03-08}}</ref> Baina iruzur zehatzez gain, badago gazteengan arazo bereziak sortu dituen fenomeno berri bat: '''kriptosektak''', kriptodiruaren inguruan eta dirua irabazteko aitzakiapean, iruzurraz gain mendekotasuna sortzen duten taldeak. Sekta terminoa aplikatzea batzuentzat eztabaidagarria den arren, halakoen hainbat ezaugarri dituzte: gazteengana eta inbertsioetan esperientziarik ez dutenengana zuzentzen dira, presio psikologikoa erabiltzen dute eta behin harrapatuz gero isolatzen dituzte (askotan ikasketak edo lanak utzaraziz). Ikasteko akademia moduan mozorrotu ohi dira, eta eredu piramidala erabili ohi dute partaide gehiago lortzeko. ''IM academy''ren kasua ezaguna da.<ref>{{Erreferentzia|izena=José Manuel Abad|abizena=Liñán|izenburua=Juicio contra la ‘criptosecta’ que captó a menores con la promesa de hacerlos ricos en bolsa|hizkuntza=es|data=2025-03-27|url=https://elpais.com/espana/2025-03-27/juicio-contra-la-trama-que-capto-a-menores-de-edad-con-la-promesa-de-hacerlos-ricos-en-bolsa.html|aldizkaria=El País|sartze-data=2026-03-08}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 4hprjc0gr78xnb9fn75cngvyeed81qn 43725 43720 2026-07-12T18:07:55Z Inaki.alegria 1649 43725 wikitext text/x-wiki [[File:Bloke katea.jpg|thumb|Bloke-kateen eskema]] '''Bloke-kateak''' (Blockchain) teknologia [[:w:bitcoin|bitcoin]] dela-eta ezaguna da, baina oinarrizko teknologia bat da, aldaezina eta banatua den datu-base baten bitartez notaritza-sistema deszentralizatu bat ezartzen duena. Hasierako ospea, dudarik gabe, bitcoin kripto-monetari<ref>{{Erreferentzia|izena=Arantxa|abizena=Manterola|izenburua=Bitcoin bat zure pentsamenduen truke|hizkuntza=eu|data=2017-05-31|url=https://www.sarean.eus/bitcoin-funtzionamendua/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-08}}</ref> zor dio, baina datuen biltegiratze banatuari eta segurtasunari oinarri delako zabaldu da. Azpiegitura moduan duen ahalmena elektrizitatearen garraio-sarearekin erkatu da. Datu-base publiko erraldoi gisa ikus daiteke, [[:w:P2P|peer-to-peer]] (muturretik muturrera) eredu deszentralizatuan eta kriptografian oinarrituta. Formalki balio-trukerako protokolo gisa definitu da, horretarako dauden gaur egungo bideak gaindituz azkartasun, fidagarritasun eta prezio aldetik. Beste batzuk notaritza-sistema automatiko moduan irudikatzen dute. Ikuspuntu logikotik bloke-kateak hainbat geruzatan azter daitezke<ref>{{Erreferentzia|abizena=Huashan Chen, Marcus Pendleton, Laurent Njilla, Shouhuai XuAuthors Info & Claims|izenburua=A Survey on Ethereum Systems Security: Vulnerabilities, Attacks, and Defenses|argitaletxea=ACM Digital Library|hizkuntza=en|url=https://dl.acm.org/action/cookieAbsent|aldizkaria=ACM Computing Surveys (CSUR)|zenbakia=Volume 53, Issue 3|doi=10.1145/3391195|sartze-data=2026-03-08}}</ref>: * azpiegitura (hardwarea) * sarea (nodoen identifikazioa, informazioaren hedapena eta egiaztapena) * kontsentsua adostasunari begira (lanaren froga (proof of work) delako mekanismoa) * datuak (blokeak) * aplikazioa Wikimediatik hartutako irudiaren bidez modu grafikoan azal daiteke oinarrizko kontzeptua: kate nagusia (beltzez adierazita) lor daitekeen bloke-kate luzeena da (errepikatuak baztertuz), abiapuntua edo genesia berdez adierazitako blokea izanik. Monetaren kasuan kate nagusiak sal-erosketen sekuentzia identifikatuko luke. Tamalez ez da samurra teknologia honen funtsa labur kontatzea, baina bere oinarrizko ezaugarriak ulertzea funtsezkoa da dituen aukeren garrantzia ulertu ahal izateko. Ezaugarri garrantzitsu hauek azpimarratu daitezke: * ''Banaketa globala eta deszentralizazioa'': informazioa Interneten zehar banatuta dago, eta ez dago puntu zentralizaturik. Datuak jatorrizko informazioari lotuta geratzen dira gako publiko baten bitartez ([[:w:zifratze asimetriko|zifratze asimetrikoan]] oinarrituta). Informazioa tokenetan banatuta dago eta token bakoitzari denbora-zigilu bat esleitzen zaio. Informazioa erreplikatuta dago hainbat nodotan. Nodo bakoitzari ''meatzari'' (miner) deitzen zaio, eta haren ardura da informazioaren kopia edukitzea eta transakzioak egiaztatzea, beti ere aginte zentralizaturik gabe. Transakzio bat dagoen bakoitzean nodoak eskaera zabaldu egiten du hedapen (broadcast) bidez eta kate nagusia lortzen da nodoan. Era berean, sistema banatua ondo funtziona dezan nodoek besteen eskaerak erantzuten dituzte. * ''Irekitasuna'': edozeinek atzi dezake informazioa edozein tokitatik baina modu zifratuan, aipatutako gako publikoaren bidez. Gako pribatua duenak bakarrik kontsultatu dezake edukia. Segurtasun aldetik ahuleziak murrizten ditu honek, ez baitago zerbitzarietan-edo sartzeko egiaztatzeko aparteko sistemarik. Honekin kontrajarriak diruditen bi helburu lortzen dira: notaritza batetik, eta parte hartzaileen anonimotasuna mantentzea bestetik. Sistema erabat deszentralizatua izateak, aginte-autoritaterik ez izateak alegia, kostu energetiko handia du, eta horren ondorioz 2022an [[:w:Ethereum|Ethereumek]] erabaki zuen kontsentsua lortzeko bidea, lanaren frogaren ordez parte-hartzearen froga mekanismoa ezarriz. == Testu ebakia: Bloke-kateak, inbertsioak eta iruzurrak == Bloke-kateen teknologiak aldaketa handiak ekarri ditu informatikaren munduan eta, bitcoin monetaren eta antzekoen arrakasta dela-eta, baita gizartean ere. === NFT eta arte mundua === Kriptomonetak bezala bloke-katetan oinarritzen da NFT teknologia <ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=NFT ulertu nahian|hizkuntza=eu|data=2022-02-10|url=https://www.sarean.eus/nft-ulertu-nahian/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-09}}</ref> (Non Fungible Token edo Elementu/token ez-suntsigarriak). Formalki balio-trukerako protokolo gisa definitu zen, eta aktibo digitalak kudeatzeko notaritza-sistema automatiko gisa ikus daiteke. Token edo elementuaren jatorria zein den eta jabegoa norena den modu fidagarrian ziurtatzeko gauza da teknologia hau, mugarik gabeko epean gainera. Digitalki sortutako arte-lanak "bakar" bihur daitezke teknologia horrekin, jatorria identifikatzeko ahalmena hor dagoelako. Eta hortik salmentara eta espekulaziora urratsa gertatu zen, fabrikatutako eskasiaren eraginez. Arte-munduan oihartzun handia izan zuen, eta hortik ideia beste eremutara eraman izan da: liburuak, idazlanak, musika etab. Kirol munduan ere NFTn oinarritutako transakzio komertzialak ohikoak bihurtu zen, [[:w:NBA|NBAn]] hasita [[:w:Real Sociedad|Erreala]] futbol talderaino. 2021-2022 urteetako suaren ondoren porrota etorri zen. Burbuila ekonomikoa sortu zen horren inguruan, eta merkatu horretara irten ziren aktibo digitalen % 95ak gaur egun ez du baliorik.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=NFT’s were supposed to be the next thing. They were gone quicker than a meme|hizkuntza=en|data=2026-01-03|url=https://www.the-independent.com/tech/nfts-crypto-currency-what-happened-b2886632.html|aldizkaria=The Independent|sartze-data=2026-03-08}}</ref> === Bitcoin-a inbertsioen munduan === Bloke-kateetan oinarritutako bitcoin kripto-txanponak historia laburra baina bizi-bizia da. Adituak ez dira ados jartzen ea burbuila bat den ala ez. Aditu batzuek, Joseph Stiglitz, James Heckman and Paul Krugman nobel saridunek besteak beste, burbuila dela uste dute<ref>{{Erreferentzia|izena=Theron|abizena=Mohamed|izenburua=Nobel economist Paul Krugman slams crypto as mostly useless, after saying it's hugely overpriced and helps criminals|hizkuntza=en-US|url=https://markets.businessinsider.com/news/currencies/paul-krugman-crypto-bitcoin-price-bubble-crime-cbdc-desantis-banks-2023-5|aldizkaria=Markets Insider|sartze-data=2026-03-08}}</ref>. Baina beste aditu batzuek beste iritzi bat dute, orokorrean merkatu beltzarekin eta espekulazioarekin lotzen badute ere. AEBko Erreserba Federaleko Jerome Powellek urrearen lehiakidetzat jo du. <ref>Julian Mark and Lisa Bonos [https://www.washingtonpost.com/business/2024/12/04/bitcoin-price-100k-crypto-trump/ Bitcoin breaks $100,000 barrier amid post-election cryptocurrency surge] The Whasington Post (2024-12.04)</ref> [[Fitxategi:Bitcoin-Gold.png|thumb|500x500px|''Bitcoin''aren eta urrearen balioen bilakaera]] Iritziak iritzi, esan behar da ''bitcoin''-aren balioa jasotzen dituen grafikoak errusiar mendiaren forma duela. Balioaren gorabeherak eta urrearen balioarekiko aldea ikus daitezke aldameneko grafikoan. ===Iruzurrak eta gazteenganako eragina=== ''Bitcoin'' eta beste kripto-moneta batzuen inguruan zalantzak badaude ere, arlo horretan iruzurrak ez ohikoak dira. Asko dira egiaztatu diren iruzurrak, eta denak azaltzeak luze joko lukeenez bi hauek aipatzeak merezi du: * Sam Bankman-Fried-en FTX. Berrian azaldu zenez "FTX kriptodiruen artekaritzaren sortzaileari 25 urteko kartzela zigorra ezarri zioten 2022an, bezeroei 1.700 milioi dolarreko iruzurra egiteagatik."<ref>{{Erreferentzia|izena=Irune|abizena=Lasa|izenburua=Trumpen prezioa, bitcoinetan|hizkuntza=eu|data=2024-08-11|url=https://www.berria.eus/ekonomia/trumpen-prezioa-bitcoinetan_2129146_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-03-08}}</ref> * Argentinako $Libra. 2025eko otsailaren 14an Argentinan $Libra kripto-moneta jaurti zen eta Milei presidenteak sare sozialen bitartez goraipatu zuen. Ordu batzuen epean haren balioa % 1.300an igo zen, eta handik gutxira porrot egin zuen. 40.000 inbertsorek galdu zuten inbertitutako guztia.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=El escándalo de Javier Milei con $LIBRA: qué es el "rug pulling" y qué recomiendan los expertos para evitar este tipo de estafas con criptomonedas|hizkuntza=es|data=2025-02-20|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cj3n5gjd2dxo|aldizkaria=BBC News Mundo|sartze-data=2026-03-08}}</ref> Horren aurrean beste segurtasun bat eskaintzen duen '''kriptodiru egonkorra'''goaren eskaintza zabaltzen ari da.<ref>{{Erreferentzia|izena=Irune|abizena=Lasa|izenburua=Kriptodiru egonkorra, tokia irabazten|hizkuntza=eu|data=2025-03-30|url=https://www.berria.eus/ekonomia/stablecoinak-tokia-irabazten_2139425_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-03-08}}</ref> Baina iruzur zehatzez gain, badago gazteengan arazo bereziak sortu dituen fenomeno berri bat: '''kriptosektak''', kriptodiruaren inguruan eta dirua irabazteko aitzakiapean, iruzurraz gain mendekotasuna sortzen duten taldeak. Sekta terminoa aplikatzea batzuentzat eztabaidagarria den arren, halakoen hainbat ezaugarri dituzte: gazteengana eta inbertsioetan esperientziarik ez dutenengana zuzentzen dira, presio psikologikoa erabiltzen dute eta, behin harrapatuz gero, isolatzen dituzte (askotan ikasketak edo lanak utzaraziz). Ikasteko akademia moduan mozorrotu ohi dira, eta eredu piramidala erabili ohi dute partaide gehiago lortzeko. IM academyren kasua ezaguna da.<ref>{{Erreferentzia|izena=José Manuel Abad|abizena=Liñán|izenburua=Juicio contra la ‘criptosecta’ que captó a menores con la promesa de hacerlos ricos en bolsa|hizkuntza=es|data=2025-03-27|url=https://elpais.com/espana/2025-03-27/juicio-contra-la-trama-que-capto-a-menores-de-edad-con-la-promesa-de-hacerlos-ricos-en-bolsa.html|aldizkaria=El País|sartze-data=2026-03-08}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} k07fgijcfr0hokdqdz5mxa9c7c1rt5e 43726 43725 2026-07-12T18:11:03Z Inaki.alegria 1649 /* Iruzurrak eta gazteenganako eragina */ 43726 wikitext text/x-wiki [[File:Bloke katea.jpg|thumb|Bloke-kateen eskema]] '''Bloke-kateak''' (Blockchain) teknologia [[:w:bitcoin|bitcoin]] dela-eta ezaguna da, baina oinarrizko teknologia bat da, aldaezina eta banatua den datu-base baten bitartez notaritza-sistema deszentralizatu bat ezartzen duena. Hasierako ospea, dudarik gabe, bitcoin kripto-monetari<ref>{{Erreferentzia|izena=Arantxa|abizena=Manterola|izenburua=Bitcoin bat zure pentsamenduen truke|hizkuntza=eu|data=2017-05-31|url=https://www.sarean.eus/bitcoin-funtzionamendua/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-08}}</ref> zor dio, baina datuen biltegiratze banatuari eta segurtasunari oinarri delako zabaldu da. Azpiegitura moduan duen ahalmena elektrizitatearen garraio-sarearekin erkatu da. Datu-base publiko erraldoi gisa ikus daiteke, [[:w:P2P|peer-to-peer]] (muturretik muturrera) eredu deszentralizatuan eta kriptografian oinarrituta. Formalki balio-trukerako protokolo gisa definitu da, horretarako dauden gaur egungo bideak gaindituz azkartasun, fidagarritasun eta prezio aldetik. Beste batzuk notaritza-sistema automatiko moduan irudikatzen dute. Ikuspuntu logikotik bloke-kateak hainbat geruzatan azter daitezke<ref>{{Erreferentzia|abizena=Huashan Chen, Marcus Pendleton, Laurent Njilla, Shouhuai XuAuthors Info & Claims|izenburua=A Survey on Ethereum Systems Security: Vulnerabilities, Attacks, and Defenses|argitaletxea=ACM Digital Library|hizkuntza=en|url=https://dl.acm.org/action/cookieAbsent|aldizkaria=ACM Computing Surveys (CSUR)|zenbakia=Volume 53, Issue 3|doi=10.1145/3391195|sartze-data=2026-03-08}}</ref>: * azpiegitura (hardwarea) * sarea (nodoen identifikazioa, informazioaren hedapena eta egiaztapena) * kontsentsua adostasunari begira (lanaren froga (proof of work) delako mekanismoa) * datuak (blokeak) * aplikazioa Wikimediatik hartutako irudiaren bidez modu grafikoan azal daiteke oinarrizko kontzeptua: kate nagusia (beltzez adierazita) lor daitekeen bloke-kate luzeena da (errepikatuak baztertuz), abiapuntua edo genesia berdez adierazitako blokea izanik. Monetaren kasuan kate nagusiak sal-erosketen sekuentzia identifikatuko luke. Tamalez ez da samurra teknologia honen funtsa labur kontatzea, baina bere oinarrizko ezaugarriak ulertzea funtsezkoa da dituen aukeren garrantzia ulertu ahal izateko. Ezaugarri garrantzitsu hauek azpimarratu daitezke: * ''Banaketa globala eta deszentralizazioa'': informazioa Interneten zehar banatuta dago, eta ez dago puntu zentralizaturik. Datuak jatorrizko informazioari lotuta geratzen dira gako publiko baten bitartez ([[:w:zifratze asimetriko|zifratze asimetrikoan]] oinarrituta). Informazioa tokenetan banatuta dago eta token bakoitzari denbora-zigilu bat esleitzen zaio. Informazioa erreplikatuta dago hainbat nodotan. Nodo bakoitzari ''meatzari'' (miner) deitzen zaio, eta haren ardura da informazioaren kopia edukitzea eta transakzioak egiaztatzea, beti ere aginte zentralizaturik gabe. Transakzio bat dagoen bakoitzean nodoak eskaera zabaldu egiten du hedapen (broadcast) bidez eta kate nagusia lortzen da nodoan. Era berean, sistema banatua ondo funtziona dezan nodoek besteen eskaerak erantzuten dituzte. * ''Irekitasuna'': edozeinek atzi dezake informazioa edozein tokitatik baina modu zifratuan, aipatutako gako publikoaren bidez. Gako pribatua duenak bakarrik kontsultatu dezake edukia. Segurtasun aldetik ahuleziak murrizten ditu honek, ez baitago zerbitzarietan-edo sartzeko egiaztatzeko aparteko sistemarik. Honekin kontrajarriak diruditen bi helburu lortzen dira: notaritza batetik, eta parte hartzaileen anonimotasuna mantentzea bestetik. Sistema erabat deszentralizatua izateak, aginte-autoritaterik ez izateak alegia, kostu energetiko handia du, eta horren ondorioz 2022an [[:w:Ethereum|Ethereumek]] erabaki zuen kontsentsua lortzeko bidea, lanaren frogaren ordez parte-hartzearen froga mekanismoa ezarriz. == Testu ebakia: Bloke-kateak, inbertsioak eta iruzurrak == Bloke-kateen teknologiak aldaketa handiak ekarri ditu informatikaren munduan eta, bitcoin monetaren eta antzekoen arrakasta dela-eta, baita gizartean ere. === NFT eta arte mundua === Kriptomonetak bezala bloke-katetan oinarritzen da NFT teknologia <ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=NFT ulertu nahian|hizkuntza=eu|data=2022-02-10|url=https://www.sarean.eus/nft-ulertu-nahian/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-09}}</ref> (Non Fungible Token edo Elementu/token ez-suntsigarriak). Formalki balio-trukerako protokolo gisa definitu zen, eta aktibo digitalak kudeatzeko notaritza-sistema automatiko gisa ikus daiteke. Token edo elementuaren jatorria zein den eta jabegoa norena den modu fidagarrian ziurtatzeko gauza da teknologia hau, mugarik gabeko epean gainera. Digitalki sortutako arte-lanak "bakar" bihur daitezke teknologia horrekin, jatorria identifikatzeko ahalmena hor dagoelako. Eta hortik salmentara eta espekulaziora urratsa gertatu zen, fabrikatutako eskasiaren eraginez. Arte-munduan oihartzun handia izan zuen, eta hortik ideia beste eremutara eraman izan da: liburuak, idazlanak, musika etab. Kirol munduan ere NFTn oinarritutako transakzio komertzialak ohikoak bihurtu zen, [[:w:NBA|NBAn]] hasita [[:w:Real Sociedad|Erreala]] futbol talderaino. 2021-2022 urteetako suaren ondoren porrota etorri zen. Burbuila ekonomikoa sortu zen horren inguruan, eta merkatu horretara irten ziren aktibo digitalen % 95ak gaur egun ez du baliorik.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=NFT’s were supposed to be the next thing. They were gone quicker than a meme|hizkuntza=en|data=2026-01-03|url=https://www.the-independent.com/tech/nfts-crypto-currency-what-happened-b2886632.html|aldizkaria=The Independent|sartze-data=2026-03-08}}</ref> === Bitcoin-a inbertsioen munduan === Bloke-kateetan oinarritutako bitcoin kripto-txanponak historia laburra baina bizi-bizia da. Adituak ez dira ados jartzen ea burbuila bat den ala ez. Aditu batzuek, Joseph Stiglitz, James Heckman and Paul Krugman nobel saridunek besteak beste, burbuila dela uste dute<ref>{{Erreferentzia|izena=Theron|abizena=Mohamed|izenburua=Nobel economist Paul Krugman slams crypto as mostly useless, after saying it's hugely overpriced and helps criminals|hizkuntza=en-US|url=https://markets.businessinsider.com/news/currencies/paul-krugman-crypto-bitcoin-price-bubble-crime-cbdc-desantis-banks-2023-5|aldizkaria=Markets Insider|sartze-data=2026-03-08}}</ref>. Baina beste aditu batzuek beste iritzi bat dute, orokorrean merkatu beltzarekin eta espekulazioarekin lotzen badute ere. AEBko Erreserba Federaleko Jerome Powellek urrearen lehiakidetzat jo du. <ref>Julian Mark and Lisa Bonos [https://www.washingtonpost.com/business/2024/12/04/bitcoin-price-100k-crypto-trump/ Bitcoin breaks $100,000 barrier amid post-election cryptocurrency surge] The Whasington Post (2024-12.04)</ref> [[Fitxategi:Bitcoin-Gold.png|thumb|500x500px|''Bitcoin''aren eta urrearen balioen bilakaera]] Iritziak iritzi, esan behar da ''bitcoin''-aren balioa jasotzen dituen grafikoak errusiar mendiaren forma duela. Balioaren gorabeherak eta urrearen balioarekiko aldea ikus daitezke aldameneko grafikoan. ===Iruzurrak eta gazteenganako eragina=== ''Bitcoin'' eta beste kripto-moneta batzuen inguruan zalantzak badaude ere, arlo horretan iruzurrak ez ohikoak dira. Asko dira egiaztatu diren iruzurrak, eta denak azaltzeak luze joko lukeenez bi hauek aipatzeak merezi du: * Sam Bankman-Fried-en FTX. Berrian azaldu zenez "FTX kriptodiruen artekaritzaren sortzaileari 25 urteko kartzela zigorra ezarri zioten 2022an, bezeroei 1.700 milioi dolarreko iruzurra egiteagatik."<ref>{{Erreferentzia|izena=Irune|abizena=Lasa|izenburua=Trumpen prezioa, bitcoinetan|hizkuntza=eu|data=2024-08-11|url=https://www.berria.eus/ekonomia/trumpen-prezioa-bitcoinetan_2129146_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-03-08}}</ref> * Argentinako $Libra. 2025eko otsailaren 14an Argentinan $Libra kripto-moneta jaurti zen eta Milei presidenteak sare sozialen bitartez goraipatu zuen. Ordu batzuen epean haren balioa % 1.300an igo zen, eta handik gutxira porrot egin zuen. 40.000 inbertsorek galdu zuten inbertitutako guztia.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=El escándalo de Javier Milei con $LIBRA: qué es el "rug pulling" y qué recomiendan los expertos para evitar este tipo de estafas con criptomonedas|hizkuntza=es|data=2025-02-20|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cj3n5gjd2dxo|aldizkaria=BBC News Mundo|sartze-data=2026-03-08}}</ref> Baina iruzur zehatzez gain, badago gazteengan arazo bereziak sortu dituen fenomeno berri bat: '''kriptosektak''', kriptodiruaren inguruan eta dirua irabazteko aitzakiapean, iruzurraz gain mendekotasuna sortzen duten taldeak. Ikasteko akademia moduan mozorrotu ohi dira, eta eredu piramidala erabili ohi dute partaide gehiago lortzeko. IM academyren kasua ezaguna da.<ref>{{Erreferentzia|izena=José Manuel Abad|abizena=Liñán|izenburua=Juicio contra la ‘criptosecta’ que captó a menores con la promesa de hacerlos ricos en bolsa|hizkuntza=es|data=2025-03-27|url=https://elpais.com/espana/2025-03-27/juicio-contra-la-trama-que-capto-a-menores-de-edad-con-la-promesa-de-hacerlos-ricos-en-bolsa.html|aldizkaria=El País|sartze-data=2026-03-08}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} lfgvwrjx73mk3juo1qcrpuza1u2ozus 43727 43726 2026-07-12T18:13:00Z Inaki.alegria 1649 43727 wikitext text/x-wiki [[File:Bloke katea.jpg|thumb|Bloke-kateen eskema]] '''Bloke-kateak''' (Blockchain) teknologia [[:w:bitcoin|bitcoin]] dela-eta ezaguna da, baina oinarrizko teknologia bat da, aldaezina eta banatua den datu-base baten bitartez notaritza-sistema deszentralizatu bat ezartzen duena. Hasierako ospea, dudarik gabe, bitcoin kripto-monetari<ref>{{Erreferentzia|izena=Arantxa|abizena=Manterola|izenburua=Bitcoin bat zure pentsamenduen truke|hizkuntza=eu|data=2017-05-31|url=https://www.sarean.eus/bitcoin-funtzionamendua/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-08}}</ref> zor dio, baina datuen biltegiratze banatuari eta segurtasunari oinarri delako zabaldu da. Azpiegitura moduan duen ahalmena elektrizitatearen garraio-sarearekin erkatu da. Datu-base publiko erraldoi gisa ikus daiteke, [[:w:P2P|peer-to-peer]] (muturretik muturrera) eredu deszentralizatuan eta kriptografian oinarrituta. Formalki balio-trukerako protokolo gisa definitu da, horretarako dauden gaur egungo bideak gaindituz azkartasun, fidagarritasun eta prezio aldetik. Beste batzuk notaritza-sistema automatiko moduan irudikatzen dute. Ikuspuntu logikotik bloke-kateak hainbat geruzatan azter daitezke<ref>{{Erreferentzia|abizena=Huashan Chen, Marcus Pendleton, Laurent Njilla, Shouhuai XuAuthors Info & Claims|izenburua=A Survey on Ethereum Systems Security: Vulnerabilities, Attacks, and Defenses|argitaletxea=ACM Digital Library|hizkuntza=en|url=https://dl.acm.org/action/cookieAbsent|aldizkaria=ACM Computing Surveys (CSUR)|zenbakia=Volume 53, Issue 3|doi=10.1145/3391195|sartze-data=2026-03-08}}</ref>: * azpiegitura (hardwarea) * sarea (nodoen identifikazioa, informazioaren hedapena eta egiaztapena) * kontsentsua adostasunari begira (lanaren froga (proof of work) delako mekanismoa) * datuak (blokeak) * aplikazioa ==Funtzionamendua== Wikimediatik hartutako irudiaren bidez modu grafikoan azal daiteke oinarrizko kontzeptua: kate nagusia (beltzez adierazita) lor daitekeen bloke-kate luzeena da (errepikatuak baztertuz), abiapuntua edo genesia berdez adierazitako blokea izanik. Monetaren kasuan kate nagusiak sal-erosketen sekuentzia identifikatuko luke. Tamalez ez da samurra teknologia honen funtsa labur kontatzea, baina bere oinarrizko ezaugarriak ulertzea funtsezkoa da dituen aukeren garrantzia ulertu ahal izateko. Ezaugarri garrantzitsu hauek azpimarratu daitezke: * ''Banaketa globala eta deszentralizazioa'': informazioa Interneten zehar banatuta dago, eta ez dago puntu zentralizaturik. Datuak jatorrizko informazioari lotuta geratzen dira gako publiko baten bitartez ([[:w:zifratze asimetriko|zifratze asimetrikoan]] oinarrituta). Informazioa tokenetan banatuta dago eta token bakoitzari denbora-zigilu bat esleitzen zaio. Informazioa erreplikatuta dago hainbat nodotan. Nodo bakoitzari ''meatzari'' (miner) deitzen zaio. * ''Irekitasuna'': edozeinek atzi dezake informazioa edozein tokitatik baina modu zifratuan, aipatutako gako publikoaren bidez. Gako pribatua duenak bakarrik kontsultatu dezake edukia. Segurtasun aldetik ahuleziak murrizten ditu honek, ez baitago zerbitzarietan-edo sartzeko egiaztatzeko aparteko sistemarik. Honekin kontrajarriak diruditen bi helburu lortzen dira: notaritza batetik, eta parte hartzaileen anonimotasuna mantentzea bestetik. Sistema erabat deszentralizatua izateak, aginte-autoritaterik ez izateak alegia, kostu energetiko handia du, eta horren ondorioz 2022an [[:w:Ethereum|Ethereumek]] erabaki zuen kontsentsua lortzeko bidea, lanaren frogaren ordez parte-hartzearen froga mekanismoa ezarriz. == Testu ebakia: Bloke-kateak, inbertsioak eta iruzurrak == Bloke-kateen teknologiak aldaketa handiak ekarri ditu informatikaren munduan eta, bitcoin monetaren eta antzekoen arrakasta dela-eta, baita gizartean ere. === NFT eta arte mundua === Kriptomonetak bezala bloke-katetan oinarritzen da NFT teknologia <ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=NFT ulertu nahian|hizkuntza=eu|data=2022-02-10|url=https://www.sarean.eus/nft-ulertu-nahian/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-09}}</ref> (Non Fungible Token edo Elementu/token ez-suntsigarriak). Formalki balio-trukerako protokolo gisa definitu zen, eta aktibo digitalak kudeatzeko notaritza-sistema automatiko gisa ikus daiteke. Token edo elementuaren jatorria zein den eta jabegoa norena den modu fidagarrian ziurtatzeko gauza da teknologia hau, mugarik gabeko epean gainera. Digitalki sortutako arte-lanak "bakar" bihur daitezke teknologia horrekin, jatorria identifikatzeko ahalmena hor dagoelako. Eta hortik salmentara eta espekulaziora urratsa gertatu zen, fabrikatutako eskasiaren eraginez. Arte-munduan oihartzun handia izan zuen, eta hortik ideia beste eremutara eraman izan da: liburuak, idazlanak, musika etab. Kirol munduan ere NFTn oinarritutako transakzio komertzialak ohikoak bihurtu zen, [[:w:NBA|NBAn]] hasita [[:w:Real Sociedad|Erreala]] futbol talderaino. 2021-2022 urteetako suaren ondoren porrota etorri zen. Burbuila ekonomikoa sortu zen horren inguruan, eta merkatu horretara irten ziren aktibo digitalen % 95ak gaur egun ez du baliorik.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=NFT’s were supposed to be the next thing. They were gone quicker than a meme|hizkuntza=en|data=2026-01-03|url=https://www.the-independent.com/tech/nfts-crypto-currency-what-happened-b2886632.html|aldizkaria=The Independent|sartze-data=2026-03-08}}</ref> === Bitcoin-a inbertsioen munduan === Bloke-kateetan oinarritutako bitcoin kripto-txanponak historia laburra baina bizi-bizia da. Adituak ez dira ados jartzen ea burbuila bat den ala ez. Aditu batzuek, Joseph Stiglitz, James Heckman and Paul Krugman nobel saridunek besteak beste, burbuila dela uste dute<ref>{{Erreferentzia|izena=Theron|abizena=Mohamed|izenburua=Nobel economist Paul Krugman slams crypto as mostly useless, after saying it's hugely overpriced and helps criminals|hizkuntza=en-US|url=https://markets.businessinsider.com/news/currencies/paul-krugman-crypto-bitcoin-price-bubble-crime-cbdc-desantis-banks-2023-5|aldizkaria=Markets Insider|sartze-data=2026-03-08}}</ref>. Baina beste aditu batzuek beste iritzi bat dute, orokorrean merkatu beltzarekin eta espekulazioarekin lotzen badute ere. AEBko Erreserba Federaleko Jerome Powellek urrearen lehiakidetzat jo du. <ref>Julian Mark and Lisa Bonos [https://www.washingtonpost.com/business/2024/12/04/bitcoin-price-100k-crypto-trump/ Bitcoin breaks $100,000 barrier amid post-election cryptocurrency surge] The Whasington Post (2024-12.04)</ref> [[Fitxategi:Bitcoin-Gold.png|thumb|500x500px|''Bitcoin''aren eta urrearen balioen bilakaera]] Iritziak iritzi, esan behar da ''bitcoin''-aren balioa jasotzen dituen grafikoak errusiar mendiaren forma duela. Balioaren gorabeherak eta urrearen balioarekiko aldea ikus daitezke aldameneko grafikoan. ===Iruzurrak eta gazteenganako eragina=== ''Bitcoin'' eta beste kripto-moneta batzuen inguruan zalantzak badaude ere, arlo horretan iruzurrak ez ohikoak dira. Asko dira egiaztatu diren iruzurrak, eta denak azaltzeak luze joko lukeenez bi hauek aipatzeak merezi du: * Sam Bankman-Fried-en FTX. Berrian azaldu zenez "FTX kriptodiruen artekaritzaren sortzaileari 25 urteko kartzela zigorra ezarri zioten 2022an, bezeroei 1.700 milioi dolarreko iruzurra egiteagatik."<ref>{{Erreferentzia|izena=Irune|abizena=Lasa|izenburua=Trumpen prezioa, bitcoinetan|hizkuntza=eu|data=2024-08-11|url=https://www.berria.eus/ekonomia/trumpen-prezioa-bitcoinetan_2129146_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-03-08}}</ref> * Argentinako $Libra. 2025eko otsailaren 14an Argentinan $Libra kripto-moneta jaurti zen eta Milei presidenteak sare sozialen bitartez goraipatu zuen. Ordu batzuen epean haren balioa % 1.300an igo zen, eta handik gutxira porrot egin zuen. 40.000 inbertsorek galdu zuten inbertitutako guztia.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=El escándalo de Javier Milei con $LIBRA: qué es el "rug pulling" y qué recomiendan los expertos para evitar este tipo de estafas con criptomonedas|hizkuntza=es|data=2025-02-20|url=https://www.bbc.com/mundo/articles/cj3n5gjd2dxo|aldizkaria=BBC News Mundo|sartze-data=2026-03-08}}</ref> Baina iruzur zehatzez gain, badago gazteengan arazo bereziak sortu dituen fenomeno berri bat: '''kriptosektak''', kriptodiruaren inguruan eta dirua irabazteko aitzakiapean, iruzurraz gain mendekotasuna sortzen duten taldeak. Ikasteko akademia moduan mozorrotu ohi dira, eta eredu piramidala erabili ohi dute partaide gehiago lortzeko. IM academyren kasua ezaguna da.<ref>{{Erreferentzia|izena=José Manuel Abad|abizena=Liñán|izenburua=Juicio contra la ‘criptosecta’ que captó a menores con la promesa de hacerlos ricos en bolsa|hizkuntza=es|data=2025-03-27|url=https://elpais.com/espana/2025-03-27/juicio-contra-la-trama-que-capto-a-menores-de-edad-con-la-promesa-de-hacerlos-ricos-en-bolsa.html|aldizkaria=El País|sartze-data=2026-03-08}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} cq8hlydpukfd1aus8m62pw0kcp2sun1 0 7254 43722 43686 2026-07-12T17:51:43Z Inaki.alegria 1649 /* Kalkulu-orria */ 43722 wikitext text/x-wiki '''Ofimatika''' bulegoetan burutu ohi diren zereginak automatizatzeko, hobetzeko eta optimizatzeko teknika, aplikazio eta gailuen multzoa da. Izena akronimoa da, “offi-” (latinezko “officina” (bulego) eta “-matika” (‘informatika’ hitzetik hartutakoa) hitz-zatiez osatua. '''Bulegotika''' izena ere erabiltzen da. Hasiera batean idazki digitaletan soilik zentratzen bazen ere, egun bulego baten lan osoa barneratzen du: idazkiak, aurkezpenak, kalkuluak, antolaketa, komunikazioa... [[w:Microsoft Office|Microsoft Office]] eta [[w:LibreOffice|LibreOffice]] [[w:Software libre|libre]] eta [[w:Kode ireki|irekia]] dira pakete ezagunenak. Egun erabilpen zabalekoak izan arren [[w:Hodei konputazio|Hodei-konputazioaren]] etorrerarekin pakete hauek gero eta gutxiago instalatzen dira erabiltzaileen ordenagailuetan. Beste osagai batzuk badituzte ere (aurkezpenak, datu-baseak, irudiak sortzea...) historiari eta erabilpenari begira oinarrizko bi aplikazio garrantzitsu azpimarratu behar dira: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria. == Testu-prozesadorea == Testu-prozesadorea testuan oinarritutako dokumentuak lantzeko erabiltzen den programa informatiko bat da. Ohiko idazketarekin alderatuta, emaitza formatu digitalean gordetzen denez testuak berreskuratu eta berredita daitezke.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Testu-prozesadore|hizkuntza=eu-none|data=2009-09-17|url=https://zthiztegia.elhuyar.eus/terminoa/eu/testu-prozesadore|aldizkaria=zthiztegia.elhuyar.eus|sartze-data=2026-03-21}}</ref> Horrez gain, dokumentuak partekatu, inprimatu eta zuzendu daitezke. Idazketan laguntzeko funtzio berri asko joan dira integratzen urtetan zehar: ebaki/itsatsi funtzioa, bilaketa, zuzenketa ortografikoa, silaba-banaketa, formatu-trukea, irudien integrazioa, aldaketen kontrola... Lehen konputagailuetan erabiltzen ziren testu-editore sinpleak baino dezente ahaltsuagoak dira [[w:interfaze grafikoa|interfaze grafikoa]] [[w:Ordenagailu pertsonal|PCetara]] iritsi ziren garaietatik. Horien bitartez aukera dago tekleatu ahala testua nola geratuko den ikusteko, ([[w:WYSIWYG|WYSIWYG]] ''What You See Is What You Get'' / "ikusten duzun hori lortuko duzu"). Historiari begira, 1983 urtea aipatzen da abiapuntutzat, urte horretan Microsoft Word sortu zelako. Hurrengo urtean sortu zen McWrite Apple ordenagailuetarako, urte askotan zehar erreferentzia garrantzitsua izan zena. Baina hauek baino lehen baziren beste bi nahiko arrakastatsuak izan zirenak: WordStar (1978) eta WordPerfect (1979). Hasierako garai haietan programa zein datuak disketetan egon ohi ziren. == Kalkulu-orria == [[Fitxategi:OnlyOffice spreadsheet editor.png|thumb|500x500px|''OnlyOffice'' kalkulu-orriko editorea]] '''Kalkulu-orria''' zenbakizko datuekin kalkuluak egiteko editore berezia da. Aurrekontuak, fakturak, estatistikak, grafikoak... egiteko prestaturiko ofimatikako programa da. Ezaguna denez, kalkulu-orrietan errenkada eta zutabe ugariz osatutako matrizea da oinarria, non, zutabe eta errenkada bakoitzaren arteko intersekzioari gelaxka deitzen baitzaio. Gelaxken edukiera hiru motatakoa izan daiteke: balio konstanteak, erabiltzaileak eman beharreko datuak edo programak egindako kalkuluen emaitzak, formula baten bitartez.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Kalkulu-orri|hizkuntza=eu-none|data=2009-09-17|url=https://zthiztegia.elhuyar.eus/terminoa/eu/kalkulu-orri|aldizkaria=zthiztegia.elhuyar.eus|sartze-data=2026-03-21}}</ref> Historiari begira, konputagailu handietan 1969 LANPAR programa bazebilen arren, VisiCalc (1979) izan zen minikonputagailuetara iritsi zen lehena. Gero etorri ziren hedapen zabala izango zituzten Lotus 1-2-3 (1983) eta Microsoft Excel (1985). CSV (''comma-separated values'') [[w:Formatu ireki|formatu irekia]] erabiltzen da kalkulu-orrien arteko datu-trukerako, baita datu-baseetako esportazio/inportaziorako. Horrexegatik askotan datu-baseetatik esportatutako datuak kalkulu-orrietan bistaratu eta manipulatu egin ohi dira. == Testu ebakia: Xuxen == '''Xuxen''' euskaraz idatzitako testuak zuzentzen dituen aplikazio informatikoa da, ofimatika paketetan integratzeko diseinatua. [[w:Euskal Herriko Unibertsitatea|EHUko]] Informatika Fakultateko [[w:Ixa taldea|Ixa Taldeak]] 1994an sortu zuen. Arrakasta handia izan duen tresna da, eta beste aplikazio askotan integratu da urtetan zehar. Microsoftek berak lizentziatu zuen hainbat urtetan bere Office suite-rako. Euskarak duen konplexutasun/aberastasun morfologikoa dela eta, hitz bat ondo dagoen ala ez erabakitzeko euskarazko testuen zuzenketa ezin zen hitz-zerrenda batean oinarritu, beste hizkuntza batzuetarako egiten zen bezala; zerrenda hori izugarria izango bailitzateke. Hori dela eta, egindako hurbilpena teknologia aldetik oso berritzailea izan zen. Horrela, Xuxenek testuko hitzak morfologikoki analizatzen ditu eta analisirik aurkitzen ez badu orduan hitz akastuntzat hartzen du, eta, ondorioz, gorriz azpimarratzen du. Xuxenen atzean dagoen datu-basean jasotako sarrerak (lemak nagusiki, baina aurrizkiak eta atzizkiak ere bai) 65.000 ziren hasieran eta 125.000 bat dira bosgarren bertsioan. === Historia === Lehen edizioa Ixa taldeak, [[w:UZEI|UZEIk]] eta [[w:Hizkia|Hizkia]] enpresak plazaratu zuten, bi [[w:diskete|diskete]] zituen kutxa batean. Aplikazioa erabili ahal izateko deskargatu eta instalatu egin behar zen programa. Bi sistema eragiletarako (Microsoft Windows eta MacOS) eta bi testu-editoretarako (MS Word eta WordPerfect) balio zuen; baina offline moduan lan egin behar zen: aurrena dokumentua prestatu, eta gero egiaztatu eta zuzendu. [[File:Xuxen,_lehen_edizioa.jpg|thumb|Xuxen zuzentzaile ortografikoaren karpeta (1994)]] [[File:Xuxen4.png|thumb|Xuxen disketeak (1999)]] Bigarren bertsioak Euskaltzaindiak 1999an onartutako lexiko eta arau berriak integratu zituen. Gainera, euskalkietako hainbat hitz ezagutu eta horien ordezko estandarra proposatzen zuen. 2001ean [[w:Disko trinko (CD)|CD-ROM]] batean Euskaldunon Egunkariaren bidez banatu zen hirugarren bertsioa programa askorekin erabili ahal izan zen: Word, Access, Powerpoint, Front Page eta Outlook. 2006ko ''Xuxen IV'' bertsioak jauzi kualitatibo bat ekarri zuen: software librea izan zen lehenengo aldiz. 2004ko hunspell programak flexio handiko hizkuntzei ate bat zabaldu zien software librean, eta OpenOffice proiektuan ere onartua izan zen. 2015ko bertsioa Elhuyarrek merkaturatu zuen Ixa taldearen lizentziarekin. Testu-editore eta programa gehiagotan erabil zitekeen (''MS Office'', ''LibreOffice'', ''Mozillako Firefox'', ''Thunderbird''...) edota sarean zuzenean. Geroago, etengabe joan da osatzen Xuxen hizkuntzaren aldetik, eta beste zuzentzaile ortografiko batzuk sortu dira euskararako: UZEIren ''Hobelex'', Microsoften zuzentzailea dagoeneko ez da Xuxen, ''Google Drive'' zerbitzuak ere berea du... === Zuzentzaile ortografikoa eta euskararen normalizazioa === Zuzentzaile ortografikoaren aplikazio informatikoa giltzarria izan da euskararen normalizazio-bidean. Euskara batua finkatu ahal izateko berebiziko tresna izan da 1994az gero. [[w:Euskaltzaindia|Euskaltzaindiaren]] etenik gabe urteetan zehar plazaratu dituen hiztegi-arauak eta gomendioak kaleratu eta gutxira integratu eta modu errazean erabili ahal izan dira.<ref name=":9">{{Erreferentzia|izena=Itziar|abizena=Aduriz|izenburua=Euskara (batua) ingurune digitalean: bidean ikasixa eta etorkizuneko erronkak|argitaletxea=Euskaltzaindia|orrialdeak=455–470|abizena2=Alegría Loinaz|abizena3=Artola Zubillaga|abizena4=Sarasola|izena2=Iñaki|izena3=Xabier|izena4=Kepa|data=2021|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=8716798|aldizkaria=Arantzazutik mundu zabalera: euskararen normatibizazioa, 1968-2018 = la normativización del euskera, 1968-2018 = la standarisation de la langue basque, 1968-2018 = Basque language's standardization, 1968-2018, 2021, ISBN 978-84-9192-213-1, págs. 455-470|isbn=978-84-9192-213-1|sartze-data=2023-08-24}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} qbdiewthzpn81pc62xqhevysuggpq3i 43723 43722 2026-07-12T17:52:13Z Inaki.alegria 1649 /* Historia */ 43723 wikitext text/x-wiki '''Ofimatika''' bulegoetan burutu ohi diren zereginak automatizatzeko, hobetzeko eta optimizatzeko teknika, aplikazio eta gailuen multzoa da. Izena akronimoa da, “offi-” (latinezko “officina” (bulego) eta “-matika” (‘informatika’ hitzetik hartutakoa) hitz-zatiez osatua. '''Bulegotika''' izena ere erabiltzen da. Hasiera batean idazki digitaletan soilik zentratzen bazen ere, egun bulego baten lan osoa barneratzen du: idazkiak, aurkezpenak, kalkuluak, antolaketa, komunikazioa... [[w:Microsoft Office|Microsoft Office]] eta [[w:LibreOffice|LibreOffice]] [[w:Software libre|libre]] eta [[w:Kode ireki|irekia]] dira pakete ezagunenak. Egun erabilpen zabalekoak izan arren [[w:Hodei konputazio|Hodei-konputazioaren]] etorrerarekin pakete hauek gero eta gutxiago instalatzen dira erabiltzaileen ordenagailuetan. Beste osagai batzuk badituzte ere (aurkezpenak, datu-baseak, irudiak sortzea...) historiari eta erabilpenari begira oinarrizko bi aplikazio garrantzitsu azpimarratu behar dira: testu-prozesadorea eta kalkulu-orria. == Testu-prozesadorea == Testu-prozesadorea testuan oinarritutako dokumentuak lantzeko erabiltzen den programa informatiko bat da. Ohiko idazketarekin alderatuta, emaitza formatu digitalean gordetzen denez testuak berreskuratu eta berredita daitezke.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Testu-prozesadore|hizkuntza=eu-none|data=2009-09-17|url=https://zthiztegia.elhuyar.eus/terminoa/eu/testu-prozesadore|aldizkaria=zthiztegia.elhuyar.eus|sartze-data=2026-03-21}}</ref> Horrez gain, dokumentuak partekatu, inprimatu eta zuzendu daitezke. Idazketan laguntzeko funtzio berri asko joan dira integratzen urtetan zehar: ebaki/itsatsi funtzioa, bilaketa, zuzenketa ortografikoa, silaba-banaketa, formatu-trukea, irudien integrazioa, aldaketen kontrola... Lehen konputagailuetan erabiltzen ziren testu-editore sinpleak baino dezente ahaltsuagoak dira [[w:interfaze grafikoa|interfaze grafikoa]] [[w:Ordenagailu pertsonal|PCetara]] iritsi ziren garaietatik. Horien bitartez aukera dago tekleatu ahala testua nola geratuko den ikusteko, ([[w:WYSIWYG|WYSIWYG]] ''What You See Is What You Get'' / "ikusten duzun hori lortuko duzu"). Historiari begira, 1983 urtea aipatzen da abiapuntutzat, urte horretan Microsoft Word sortu zelako. Hurrengo urtean sortu zen McWrite Apple ordenagailuetarako, urte askotan zehar erreferentzia garrantzitsua izan zena. Baina hauek baino lehen baziren beste bi nahiko arrakastatsuak izan zirenak: WordStar (1978) eta WordPerfect (1979). Hasierako garai haietan programa zein datuak disketetan egon ohi ziren. == Kalkulu-orria == [[Fitxategi:OnlyOffice spreadsheet editor.png|thumb|500x500px|''OnlyOffice'' kalkulu-orriko editorea]] '''Kalkulu-orria''' zenbakizko datuekin kalkuluak egiteko editore berezia da. Aurrekontuak, fakturak, estatistikak, grafikoak... egiteko prestaturiko ofimatikako programa da. Ezaguna denez, kalkulu-orrietan errenkada eta zutabe ugariz osatutako matrizea da oinarria, non, zutabe eta errenkada bakoitzaren arteko intersekzioari gelaxka deitzen baitzaio. Gelaxken edukiera hiru motatakoa izan daiteke: balio konstanteak, erabiltzaileak eman beharreko datuak edo programak egindako kalkuluen emaitzak, formula baten bitartez.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Kalkulu-orri|hizkuntza=eu-none|data=2009-09-17|url=https://zthiztegia.elhuyar.eus/terminoa/eu/kalkulu-orri|aldizkaria=zthiztegia.elhuyar.eus|sartze-data=2026-03-21}}</ref> Historiari begira, konputagailu handietan 1969 LANPAR programa bazebilen arren, VisiCalc (1979) izan zen minikonputagailuetara iritsi zen lehena. Gero etorri ziren hedapen zabala izango zituzten Lotus 1-2-3 (1983) eta Microsoft Excel (1985). CSV (''comma-separated values'') [[w:Formatu ireki|formatu irekia]] erabiltzen da kalkulu-orrien arteko datu-trukerako, baita datu-baseetako esportazio/inportaziorako. Horrexegatik askotan datu-baseetatik esportatutako datuak kalkulu-orrietan bistaratu eta manipulatu egin ohi dira. == Testu ebakia: Xuxen == '''Xuxen''' euskaraz idatzitako testuak zuzentzen dituen aplikazio informatikoa da, ofimatika paketetan integratzeko diseinatua. [[w:Euskal Herriko Unibertsitatea|EHUko]] Informatika Fakultateko [[w:Ixa taldea|Ixa Taldeak]] 1994an sortu zuen. Arrakasta handia izan duen tresna da, eta beste aplikazio askotan integratu da urtetan zehar. Microsoftek berak lizentziatu zuen hainbat urtetan bere Office suite-rako. Euskarak duen konplexutasun/aberastasun morfologikoa dela eta, hitz bat ondo dagoen ala ez erabakitzeko euskarazko testuen zuzenketa ezin zen hitz-zerrenda batean oinarritu, beste hizkuntza batzuetarako egiten zen bezala; zerrenda hori izugarria izango bailitzateke. Hori dela eta, egindako hurbilpena teknologia aldetik oso berritzailea izan zen. Horrela, Xuxenek testuko hitzak morfologikoki analizatzen ditu eta analisirik aurkitzen ez badu orduan hitz akastuntzat hartzen du, eta, ondorioz, gorriz azpimarratzen du. Xuxenen atzean dagoen datu-basean jasotako sarrerak (lemak nagusiki, baina aurrizkiak eta atzizkiak ere bai) 65.000 ziren hasieran eta 125.000 bat dira bosgarren bertsioan. === Historia === Lehen edizioa Ixa taldeak, [[w:UZEI|UZEIk]] eta [[w:Hizkia|Hizkia]] enpresak plazaratu zuten, bi [[w:diskete|diskete]] zituen kutxa batean. Aplikazioa erabili ahal izateko deskargatu eta instalatu egin behar zen programa. Bi sistema eragiletarako (Microsoft Windows eta MacOS) eta bi testu-editoretarako (MS Word eta WordPerfect) balio zuen; baina offline moduan lan egin behar zen: aurrena dokumentua prestatu, eta gero egiaztatu eta zuzendu. [[File:Xuxen,_lehen_edizioa.jpg|thumb|Xuxen zuzentzaile ortografikoaren karpeta (1994)]] [[File:Xuxen4.png|thumb|Xuxen disketeak (1999)]] Bigarren bertsioak Euskaltzaindiak 1999an onartutako lexiko eta arau berriak integratu zituen. Gainera, euskalkietako hainbat hitz ezagutu eta horien ordezko estandarra proposatzen zuen. 2001ean [[w:Disko trinko (CD)|CD-ROM]] batean Euskaldunon Egunkariaren bidez banatu zen hirugarren bertsioa programa askorekin erabili ahal izan zen: Word, Access, Powerpoint, Front Page eta Outlook. 2006ko ''Xuxen IV'' bertsioak jauzi kualitatibo bat ekarri zuen: software librea izan zen lehenengo aldiz. 2004ko hunspell programak flexio handiko hizkuntzei ate bat zabaldu zien software librean, eta OpenOffice proiektuan ere onartua izan zen. 2015ko bertsioa Elhuyarrek merkaturatu zuen Ixa taldearen lizentziarekin. Testu-editore eta programa gehiagotan erabil zitekeen (''MS Office'', ''LibreOffice'', ''Mozillako Firefox'', ''Thunderbird''...) edota sarean zuzenean. === Zuzentzaile ortografikoa eta euskararen normalizazioa === Zuzentzaile ortografikoaren aplikazio informatikoa giltzarria izan da euskararen normalizazio-bidean. Euskara batua finkatu ahal izateko berebiziko tresna izan da 1994az gero. [[w:Euskaltzaindia|Euskaltzaindiaren]] etenik gabe urteetan zehar plazaratu dituen hiztegi-arauak eta gomendioak kaleratu eta gutxira integratu eta modu errazean erabili ahal izan dira.<ref name=":9">{{Erreferentzia|izena=Itziar|abizena=Aduriz|izenburua=Euskara (batua) ingurune digitalean: bidean ikasixa eta etorkizuneko erronkak|argitaletxea=Euskaltzaindia|orrialdeak=455–470|abizena2=Alegría Loinaz|abizena3=Artola Zubillaga|abizena4=Sarasola|izena2=Iñaki|izena3=Xabier|izena4=Kepa|data=2021|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=8716798|aldizkaria=Arantzazutik mundu zabalera: euskararen normatibizazioa, 1968-2018 = la normativización del euskera, 1968-2018 = la standarisation de la langue basque, 1968-2018 = Basque language's standardization, 1968-2018, 2021, ISBN 978-84-9192-213-1, págs. 455-470|isbn=978-84-9192-213-1|sartze-data=2023-08-24}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 5i8pn14k41oww7ujtvgetfd1onayv8p 0 7256 43724 43695 2026-07-12T17:54:12Z Inaki.alegria 1649 /* OSI versus TCP/IP */ 43724 wikitext text/x-wiki '''TCP/IP eredua''' edo [[w:Internet|Interneteko]] protokolo multzoa Interneteko [[w:Konputagailu-sare|konputagailu-sareen]] komunikazioa ahalbidetzen duen protokolo multzoa da. Laburpen moduan TCP/IP protokoloa ere deitzen zaio, giltzarria diren protokolo biei aipamena eginez. Izan ere, [[Transmission Control Protocol|TCP]] (Transfer Control Protocol) eta [[IP helbide|IP]] (Internet Protocol) protokoloak aitzindarien artean egon ziren eta erabilienak dira gaur egun.<ref>{{Erreferentzia|izena=Jose M.|abizena=Rivadeneyra Sicilia|urtea=2008|izenburua=TCP/IP Sareak (3. argitaraldia)|argitaletxea=[[UEU]]|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=978-84-8438-235-5|hizkuntza=eu|url=https://https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/tcpip-sareak-3-argitaraldia|sartze-data=2018-02-27}}</ref> TCP/IP protokoloaren oinarrizko ezaugarriak: :* Pakete-konmutazioa erabiltzen du :* [[w:Datagrama|Datagramak]] izeneko paketeak erabiltzen ditu :* Sareko edozein puntutik makina biren arteko konexio fidagarria ahalbidetzen du :* Maila baxuko protokoloetan sostengatzen da ([[w:Ethernet|Ethernet]], [[w:Token Ring|Token Ring]]) :* Arkitektura desberdineko eta [[w:sistema eragile|sistema eragile]] desberdineko sareak elkar konektatzeko ahalmena dauka == Historia == 1969an, AEBko ARPA (''Advanced Research Projects Agency'') agentziak agindu bat jaso zuen: bere azpiegituraren zati bat apurtuta ere (eraso nuklear baten ondorioz...), martxan jarraituko lukeen sare bat sortzeko; konektaturik jarraitzen zuten ordenagailuek bide fisiko bat baleukate, elkarrekin komunikatzen jarraitu beharko lukete. Poliki-poliki, proiektuan parte hartzen zuten enpresa eta unibertsitateek [[w:ARPANET|ARPANET]] izeneko sare berria hasi ziren sortzen. ARPANET hazten joan zen eta zenbait esperimentu egin ziren datuak transmititzeko beste elementu batzuk erabiltzeko: adibidez, irrati eta satelite bidez. Eremu horietan zeuzkaten protokoloek arazoak sortu zituzten eta beste protokolo multzo bat eta arkitektura bat diseinatu ziren. Multzo berri horri TCP/IP izena eman zitzaion protokolo pila hartako bi protokolo garrantzitsuenen izena erabiliz. Ideia 1969tik bazetorren ere, 1983 urtea jotzen da Interneteko jaiotzaren urtetzat, urte horretan ARPANETek estandartzat hartu baitzuen. == TCP/IP mailak == TCP/IP ereduan bost maila (geruza) daude: maila fisikoa, datu-lotura maila, sarearte-maila, garraio-maila eta aplikazio-maila. Irudian agertzen dira mailak eta dagozkien [[w:Sare protokolo|sare-protokoloak]]: {| cellspacing="1" cellpadding="5" |5 | style="border:1px solid black;" |'''Aplikazio-maila''' |Komunikaziorako azpi-egituretako sarbidea. Aplikazio estandarrak ([[w:Fitxategien Transferentziarako Protokoloa|ftp]], [[w:Posta elektroniko|e-mail]],...). [[w:HTTP|HTTP]], [[w:Fitxategien Transferentziarako Protokoloa|FTP]], [[w:Domain Name System|DNS]] |- |4 | style="border:1px solid black;" |'''Garraio-maila''' |Prozesuen arteko komunikazioa. [[w:Transmission Control Protocol|TCP]], [[w:User Datagram Protocol|UDP]], [[w:RTP|RTP]], [[w:Stream Control Transmission Protocol|SCTP]] |- |3 | style="border:1px solid black;" |'''Sare-arte maila''' |Sistema heterogeneoen komunikazioa. [[w:IP helbide|IP]] |- style="border:1px solid black;" |2 | style="border:1px solid black;" |'''Datu-lotura maila''' |Sare homogeneo bateko makina bi konektatzeaz arduratzen da: [[w:Ethernet|Ethernet]], [[w:Token Ring|Token Ring]]... |- |1 | style="border:1px solid black;" |'''Maila fisikoa''' |[[w:Transmisio-bideak|Transmisio-bideak]] eta [[w:kodeketa|kodeketa]] teknikak, [[w:T1|T1]], [[w:E1|E1]] |} Bigarren, hirugarren eta laugarren mailak izan ohi dira integratuta [[w:Sistema eragile|Sistema eragileetan]] . [[w:Bideratzaile|Bideragailuek]] hirugarren mailan lan egiten dute eta IP helbide bat baino gehiago izan ohi dute trafikoa modu egokian bideratu ahal izateko. [[File:Datu-fluxua Internet protokoloen bitartez.png|thumb|500x500px|center|Datu-fluxua Internet protokoloen bitartez]] == Pakete-kommutazioa == Sare heterogeneo eta ez-fidagarri batetik doan trafikoa ondo eta arin bideratzea da Interneteko funtsa den IP protokoloaren helburu nagusia. Helburu hori lortzeko pakete-kommutazioan dago oinarrituta eta konexiorik gabe egiten du lan. Garaian ohikoak ziren ahots-komunikazioetan eta teleprozesu-sistemetan [[w:Zirkuituen kommutazio|zirkuitu-kommutazioa]] erabiltzen zen, eta horren ondorioz bi punturen arteko komunikazioak bide osoko lerroak monopolizatzen zituen konexioa irekita zegoen bitartean. Pakete-kommutazioan, berriz, ez da konexio egonkor bat ezarri behar igorlearen eta hartzailearen artean. Horrekin komunikazio-lerroen erabilera optimizatzen da, eta lerroetan gerta daitezkeen arazoei aurre egiten zaie mezuak bide desberdinetatik joan baitaitezke.<ref>{{Erreferentzia|izena=Roberto|abizena=Cortiñas Rodriguez|urtea=2008|izenburua=Linux: Sistemaren eta sarearen administrazioa 2. argitaraldia (Debian eta Ubuntu)|argitaletxea=[[w:UEU|UEU]]|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=978-84-8438-178-5|hizkuntza=|abizena2=Alegria Loinaz|izena2=Iñaki|data=2008-12-30|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/linux-sistemaren-eta-sarearen-administrazioa-2-argitaraldia-debian-eta-ubuntu|sartze-data=2018-02-27}}</ref> == OSI versus TCP/IP == [[File:OSI TCP IP geruzak.jpg|thumb|OSI eta TCP/IP geruzak]]'''OSI eredua''' (''Open System Interconection'') sare-protokoloen diseinua deskribatzen duen eredua da, zazpi geruzatan banatuta dagoena. Ereduari jarraituz protokolo ezberdinak sortu ziren, X.25 esaterako. Garrantzi handia izan du telekomunikazioen garapenean, batez ere kontzeptuak argitu eta geruzak ondo definitzeagatik eta komunikazio-protokoloen egiturak eta funtzioak ondo ulertzeko tresna gisa. Irakaskuntzarako funtsezko tresna izan da urtetan, eta sareko teknikari askok barneratu dute. Hala ere, TCP/IP protokoloan oinarritutako Internetek hartu duen nagusitasuna dela-eta, OSI erreferentzia eredua unibertsitateko irakaskuntzan bakarrik du indarra gaur egun. == Testu ebakia: Bill Gatesen aurreikuspen okerrak Interneti buruz == Interneteko lehen garaietan ez zegoen oso argi zein izango zen Interneten hedapena, ahalmena eta etekina negozioei begira. [[w:Bill Gates|Bill Gatesen]] garaiko adierazpenak ditugu horren froga. 1995ean, "The Road Ahead" bere liburuan Gatesek zioen Interneteko teknologia ez zela nahiko ahaltsu eta erakargarri kontsumitzaileak bertara hurbilarazteko.<ref>{{Erreferentzia|izena=Sharon|abizena=Reier|izenburua=Skeptics Cite Overload Of Useless Information : Internet Arrives At a Crossroads|hizkuntza=en-US|abizena2=Tribune|izena2=International Herald|data=1997-03-14|url=https://www.nytimes.com/1997/03/14/news/skeptics-cite-overload-of-useless-information-internet-arrives-at-a.html|aldizkaria=The New York Times|issn=0362-4331|sartze-data=2026-03-22}}</ref> Baina urte horretan gertatutako erabiltzaileen igoera izugarriak eraman zuen iritziz aldatzera eta liburua errebisatzera. Edizio berri bat egin zuen berehala, Interneti buruz kapitulu bat gehituta. Enpresan ere aldaketak egin zituen eta hainbat berrikuntza egin zituen Interneti eta webari begira. Orokorrean Microsoft ez zen oso azkar ibili Interneteko hasierako urteetan, eta seguruena aukera asko utzi zituen ihes egiten. Adibidez, TCP/IP, Unix BSDn 1983rako martxan egon arren, Windowsen 1993 arte ez zen inplementatu. Aipatutako Sharonen artikulu horretan ere, 1997 urtean idatzita, islatzen da ere nola Gates ez zen izan Interneten aurrean eszeptiko agertu zen bakarra. Hainbat iritzi ezkor agertzen dira bertan, eta artikuluaren amaiera honela dio: "Posta elektronikoaren azpikultura kultura nagusi izatera iritsiko al da? Une honetan epaia ez dago argi." Teknologiari begirako hanka sartzeak asko izan dira historian zehar. Informatikarekin lotutako IBMko zuzendari Thomas Watsonena jotzen da lehentzat, 1948an esan omen zuelako munduan bost bat konputagailuetarako baino ez zegoela merkaturik. Aipamenaren zehaztasunaz zalantzak daude,<ref>{{Erreferentzia|izenburua=urban-legend-i-think-there-world-market-maybe-five-computers [Geek History]|url=https://geekhistory.com/content/urban-legend-i-think-there-world-market-maybe-five-computers|aldizkaria=geekhistory.com|sartze-data=2026-03-22}}</ref> baina edozein kasutan aurreikuspenak oso oso motz geratu ziren. Bill Gatesek berak esan omen zuen 640 K nahikoak zirela edonorentzat. Eta azken urteotan iritzi oker asko irakurri ditugu zenbait teknologiaren inguruan: Second Life, betaurreko adimendunak, metabertsoa... == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} == Lotutako bideoak == * [[w:Atari:Hezkuntza/Ikusgela/Interneten funtzionamendua|Interneten funtzionamendua (https://w.wiki/ARSx)]] [[Fitxategi:Ikusgela-Bideo azala - Interneten funtzionamendua.png||thumb|erdian|[[w:Atari:Hezkuntza/Ikusgela/Interneten funtzionamendua|Interneten funtzionamendua]]|link=Atari:Hezkuntza/Ikusgela/Interneten funtzionamendua - (https://w.wiki/ARSx]] j10bio2mj5i78f2a3mqderlnmva72zr 0 7257 43738 43618 2026-07-13T07:36:26Z Montserrat.maritxalar 2723 /* Ezaugarri teknikoak */ 43738 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Rotating earth (large).gif|thumb|lurraren errotazioa GIF animatuan]]'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen. == Testuinguru historikoa == 1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena. '''GIF-ek''' ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran deskargatzea ahalbidetzen zuen. 1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.<ref>["Online Art". Compute!'s Apple Applications. December 1987.]</ref> GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen, bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik. == Bertsioak: GIF87a eta GIF89a == Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio hobetua plazaratu zuen<ref>["Graphics Interchange Format, Version 89a". W3C. 31 July 1990.]</ref>, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz: * '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko. * '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko. * '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko. * '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (orain oso gutxi erabiltzen da ezaugarri hori, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen). Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-ak aztertuta: "GIF87a" edo "GIF89a" irakurtzen da ASCII formatuan. == Ezaugarri teknikoak == GIF formatuaren oinarria palette da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri horrek GIF oso egoki bihurtzen du formatu hau logotipo, grafiko sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo kolore-degradeak dituzten irudietarako. LZW konpresioak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina murriztuz. Gainera, GIF-ek gardentasuna onartzen du: kolore bat "garden" gisa markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri aukerazkoari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, deskarga bertan behera uzteko aukera ematen zuen, beharrezkoa ez bazen ere.<ref>Furht, Borko (2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.</ref> === Egitura === GIF fitxategi batek ondoko egitura hau dauka: * '''Goiburua''' ("GIF87a" edo "GIF89a"): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu. * '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu. * '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak. * '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko konprimatutako datuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin. * '''Luzapen-blokeak''': animazioa, gardentasuna, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak. * '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B). == Animazioak == [[Fitxategi:Newtons cradle animation book 2.gif|thumb|GIF animatu bat: [[w:Newtonen pendulu|Newtonen pendulua]].]]GIF ez zen hasieratik diseinatu animaziorako tresna gisa, baina fitxategi bakar batean irudi anitz gordetzeko gaitasuna zuenez helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, horrela bideo-klip sinpleak sortzen direla. Berezko jokabidez, animazioa behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator 2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau, GIF89a-ren zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute. Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. Tamaina murrizteko estrategien artean badago kolore taula global bakarra erabiltzea fotograma guztietarako, eta fotograma batetik bestera aldatzen diren pixelak soilik birkodetzea. == LZW Patentea eta eztabaida == GIF-ek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina formatua garatu zuenean CompuServe-k ez zekien algoritmo hori patentatuta zegoela. 1993an, Unisys-ek konturatu zen GIF-ek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren orduan. Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten. Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko asmoz.<ref>Greg Roelofs. "History of the Portable Network Graphics (PNG) Format". libpng.org.</ref> Hala ere, PNG-ren onarpena ez zen berehala getatu, eta GIF ezin izan zen epe laburrean erretiratu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak "Burn All GIFs" kanpaina abiatu zuen Unisys-en aurka. Patentea munduko herrialde guztietan 2004an iraungi zen, harrezkero GIF formatua erabat libre bilakatu zen. == Egungo egoera eta alternatibak == GIF-ek historian zehar funtzio ugari bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen formatua izan zen, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da Tumblr, Twitter, eta mezularitza aplikazioetan. Hala ere,dituen mugak direla-eta, 256 koloreko muga, animazioetarako fitxategi tamaina handia, lekua kendu diote beste formatu batzuek: * '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu). * '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke. * '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin. 2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun "GIF" hitzak adiera zabala hartu du, eta video laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere. == Ondorioa == GIFek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak ez dute lortu GIF desagerraraztea: GIFen erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere Interneten kultura adierazpiderik ezagunenetako bat da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)] * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)] * [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua] * [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta] 8ygwy3fw4u1ir26j79fje40d330edup 43739 43738 2026-07-13T07:40:40Z Montserrat.maritxalar 2723 /* LZW Patentea eta eztabaida */ 43739 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Rotating earth (large).gif|thumb|lurraren errotazioa GIF animatuan]]'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen. == Testuinguru historikoa == 1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena. '''GIF-ek''' ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran deskargatzea ahalbidetzen zuen. 1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.<ref>["Online Art". Compute!'s Apple Applications. December 1987.]</ref> GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen, bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik. == Bertsioak: GIF87a eta GIF89a == Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio hobetua plazaratu zuen<ref>["Graphics Interchange Format, Version 89a". W3C. 31 July 1990.]</ref>, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz: * '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko. * '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko. * '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko. * '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (orain oso gutxi erabiltzen da ezaugarri hori, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen). Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-ak aztertuta: "GIF87a" edo "GIF89a" irakurtzen da ASCII formatuan. == Ezaugarri teknikoak == GIF formatuaren oinarria palette da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri horrek GIF oso egoki bihurtzen du formatu hau logotipo, grafiko sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo kolore-degradeak dituzten irudietarako. LZW konpresioak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina murriztuz. Gainera, GIF-ek gardentasuna onartzen du: kolore bat "garden" gisa markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri aukerazkoari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, deskarga bertan behera uzteko aukera ematen zuen, beharrezkoa ez bazen ere.<ref>Furht, Borko (2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.</ref> === Egitura === GIF fitxategi batek ondoko egitura hau dauka: * '''Goiburua''' ("GIF87a" edo "GIF89a"): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu. * '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu. * '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak. * '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko konprimatutako datuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin. * '''Luzapen-blokeak''': animazioa, gardentasuna, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak. * '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B). == Animazioak == [[Fitxategi:Newtons cradle animation book 2.gif|thumb|GIF animatu bat: [[w:Newtonen pendulu|Newtonen pendulua]].]]GIF ez zen hasieratik diseinatu animaziorako tresna gisa, baina fitxategi bakar batean irudi anitz gordetzeko gaitasuna zuenez helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, horrela bideo-klip sinpleak sortzen direla. Berezko jokabidez, animazioa behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator 2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau, GIF89a-ren zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute. Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. Tamaina murrizteko estrategien artean badago kolore taula global bakarra erabiltzea fotograma guztietarako, eta fotograma batetik bestera aldatzen diren pixelak soilik birkodetzea. == LZW Patentea eta eztabaida == GIF-ek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina formatua garatu zuenean CompuServe-k ez zekien algoritmo hori patentatuta zegoela. 1993an, Unisys konturatu zen GIFek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren orduan. Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten. Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko asmoz.<ref>Greg Roelofs. "History of the Portable Network Graphics (PNG) Format". libpng.org.</ref> Hala ere, PNGren onarpena ez zen berehala gertatu, eta GIF ezin izan zen epe laburrean baztertu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak "Burn All GIFs" kanpaina abiatu zuen Unisysen aurka. Patentea 2004an iraungi zen munduko herrialde guztietan, eta harrezkero GIF formatua erabat libre bilakatu zen. == Egungo egoera eta alternatibak == GIF-ek historian zehar funtzio ugari bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen formatua izan zen, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da Tumblr, Twitter, eta mezularitza aplikazioetan. Hala ere,dituen mugak direla-eta, 256 koloreko muga, animazioetarako fitxategi tamaina handia, lekua kendu diote beste formatu batzuek: * '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu). * '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke. * '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin. 2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun "GIF" hitzak adiera zabala hartu du, eta video laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere. == Ondorioa == GIFek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak ez dute lortu GIF desagerraraztea: GIFen erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere Interneten kultura adierazpiderik ezagunenetako bat da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)] * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)] * [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua] * [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta] f2k7112z7zd6qigs1konk1fh4qhpgc9 43740 43739 2026-07-13T07:46:33Z Montserrat.maritxalar 2723 /* Egungo egoera eta alternatibak */ 43740 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Rotating earth (large).gif|thumb|lurraren errotazioa GIF animatuan]]'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen. == Testuinguru historikoa == 1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena. '''GIF-ek''' ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran deskargatzea ahalbidetzen zuen. 1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.<ref>["Online Art". Compute!'s Apple Applications. December 1987.]</ref> GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen, bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik. == Bertsioak: GIF87a eta GIF89a == Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio hobetua plazaratu zuen<ref>["Graphics Interchange Format, Version 89a". W3C. 31 July 1990.]</ref>, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz: * '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko. * '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko. * '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko. * '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (orain oso gutxi erabiltzen da ezaugarri hori, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen). Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-ak aztertuta: "GIF87a" edo "GIF89a" irakurtzen da ASCII formatuan. == Ezaugarri teknikoak == GIF formatuaren oinarria palette da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri horrek GIF oso egoki bihurtzen du formatu hau logotipo, grafiko sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo kolore-degradeak dituzten irudietarako. LZW konpresioak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina murriztuz. Gainera, GIF-ek gardentasuna onartzen du: kolore bat "garden" gisa markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri aukerazkoari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, deskarga bertan behera uzteko aukera ematen zuen, beharrezkoa ez bazen ere.<ref>Furht, Borko (2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.</ref> === Egitura === GIF fitxategi batek ondoko egitura hau dauka: * '''Goiburua''' ("GIF87a" edo "GIF89a"): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu. * '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu. * '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak. * '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko konprimatutako datuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin. * '''Luzapen-blokeak''': animazioa, gardentasuna, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak. * '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B). == Animazioak == [[Fitxategi:Newtons cradle animation book 2.gif|thumb|GIF animatu bat: [[w:Newtonen pendulu|Newtonen pendulua]].]]GIF ez zen hasieratik diseinatu animaziorako tresna gisa, baina fitxategi bakar batean irudi anitz gordetzeko gaitasuna zuenez helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, horrela bideo-klip sinpleak sortzen direla. Berezko jokabidez, animazioa behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator 2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau, GIF89a-ren zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute. Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. Tamaina murrizteko estrategien artean badago kolore taula global bakarra erabiltzea fotograma guztietarako, eta fotograma batetik bestera aldatzen diren pixelak soilik birkodetzea. == LZW Patentea eta eztabaida == GIF-ek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina formatua garatu zuenean CompuServe-k ez zekien algoritmo hori patentatuta zegoela. 1993an, Unisys konturatu zen GIFek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren orduan. Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten. Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko asmoz.<ref>Greg Roelofs. "History of the Portable Network Graphics (PNG) Format". libpng.org.</ref> Hala ere, PNGren onarpena ez zen berehala gertatu, eta GIF ezin izan zen epe laburrean baztertu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak "Burn All GIFs" kanpaina abiatu zuen Unisysen aurka. Patentea 2004an iraungi zen munduko herrialde guztietan, eta harrezkero GIF formatua erabat libre bilakatu zen. == Egungo egoera eta alternatibak == GIFek historian zehar funtzio ugari bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen formatua izan zen, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da, adibidez, Tumblr, X, eta mezularitza aplikazioetan. Hala ere, dituen mugak direla eta, 256 koloreko muga eta animazioetarako fitxategi tamaina handia, lekua kendu diote beste formatu batzuek: * '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu). * '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke. * '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin. 2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun "GIF" hitzak adiera zabala hartu du, eta bideo laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere. == Ondorioa == GIFek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak ez dute lortu GIF desagerraraztea: GIFen erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere Interneten kultura adierazpiderik ezagunenetako bat da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)] * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)] * [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua] * [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta] nhl3h1kdh7yr4ddh5zcyv3lrm5mylf4 43741 43740 2026-07-13T07:46:50Z Montserrat.maritxalar 2723 /* LZW Patentea eta eztabaida */ 43741 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Rotating earth (large).gif|thumb|lurraren errotazioa GIF animatuan]]'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen. == Testuinguru historikoa == 1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena. '''GIF-ek''' ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran deskargatzea ahalbidetzen zuen. 1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.<ref>["Online Art". Compute!'s Apple Applications. December 1987.]</ref> GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen, bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik. == Bertsioak: GIF87a eta GIF89a == Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio hobetua plazaratu zuen<ref>["Graphics Interchange Format, Version 89a". W3C. 31 July 1990.]</ref>, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz: * '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko. * '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko. * '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko. * '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (orain oso gutxi erabiltzen da ezaugarri hori, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen). Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-ak aztertuta: "GIF87a" edo "GIF89a" irakurtzen da ASCII formatuan. == Ezaugarri teknikoak == GIF formatuaren oinarria palette da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri horrek GIF oso egoki bihurtzen du formatu hau logotipo, grafiko sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo kolore-degradeak dituzten irudietarako. LZW konpresioak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina murriztuz. Gainera, GIF-ek gardentasuna onartzen du: kolore bat "garden" gisa markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri aukerazkoari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, deskarga bertan behera uzteko aukera ematen zuen, beharrezkoa ez bazen ere.<ref>Furht, Borko (2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.</ref> === Egitura === GIF fitxategi batek ondoko egitura hau dauka: * '''Goiburua''' ("GIF87a" edo "GIF89a"): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu. * '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu. * '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak. * '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko konprimatutako datuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin. * '''Luzapen-blokeak''': animazioa, gardentasuna, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak. * '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B). == Animazioak == [[Fitxategi:Newtons cradle animation book 2.gif|thumb|GIF animatu bat: [[w:Newtonen pendulu|Newtonen pendulua]].]]GIF ez zen hasieratik diseinatu animaziorako tresna gisa, baina fitxategi bakar batean irudi anitz gordetzeko gaitasuna zuenez helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, horrela bideo-klip sinpleak sortzen direla. Berezko jokabidez, animazioa behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator 2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau, GIF89a-ren zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute. Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. Tamaina murrizteko estrategien artean badago kolore taula global bakarra erabiltzea fotograma guztietarako, eta fotograma batetik bestera aldatzen diren pixelak soilik birkodetzea. == LZW Patentea eta eztabaida == GIFek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina formatua garatu zuenean CompuServe-k ez zekien algoritmo hori patentatuta zegoela. 1993an, Unisys konturatu zen GIFek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren orduan. Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten. Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko asmoz.<ref>Greg Roelofs. "History of the Portable Network Graphics (PNG) Format". libpng.org.</ref> Hala ere, PNGren onarpena ez zen berehala gertatu, eta GIF ezin izan zen epe laburrean baztertu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak "Burn All GIFs" kanpaina abiatu zuen Unisysen aurka. Patentea 2004an iraungi zen munduko herrialde guztietan, eta harrezkero GIF formatua erabat libre bilakatu zen. == Egungo egoera eta alternatibak == GIFek historian zehar funtzio ugari bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen formatua izan zen, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da, adibidez, Tumblr, X, eta mezularitza aplikazioetan. Hala ere, dituen mugak direla eta, 256 koloreko muga eta animazioetarako fitxategi tamaina handia, lekua kendu diote beste formatu batzuek: * '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu). * '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke. * '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin. 2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun "GIF" hitzak adiera zabala hartu du, eta bideo laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere. == Ondorioa == GIFek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak ez dute lortu GIF desagerraraztea: GIFen erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere Interneten kultura adierazpiderik ezagunenetako bat da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)] * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)] * [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua] * [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta] t866by2q8r3fnj2pd2b936s1xr0bkqq 43742 43741 2026-07-13T07:48:45Z Montserrat.maritxalar 2723 /* Ondorioa */ 43742 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Rotating earth (large).gif|thumb|lurraren errotazioa GIF animatuan]]'''GIF''' (Graphics Interchange Format) bitmap irudi-formatua da, CompuServe zerbitzu-hornitzaileak osatutako taldeak garatu zuena Steve Wilhite informatikari estatubatuarraren gidaritzapean. 1987ko ekainaren 15ean plazaratu zuten, eta handik gutxira Interneten estandar grafiko nagusietako bat bilakatu zen. == Testuinguru historikoa == 1980ko hamarkadan, ordenagailuen arteko irudi-trukaketa arazo tekniko larria zen: sistema eragile ezberdinek formatu bateraezinak erabiltzen zituzten, eta modemak oso motelak izaten ziren. CompuServe-k soluzio unibertsal bat behar zuen bere fitxategi-deskarga zerbitzurako, kolore-irudiak modu eraginkorrean partekatzeko gai izango zena. '''GIF-ek''' ordura arteko formatu zuri-beltza ordeztu zuen, hura ''run-length encoding''-ean oinarrituta zegoela. Arrakastaren gakoa konpresio-algoritmo eraginkor bat aukeratzea izan zen: Lempel-Ziv-Welch (LZW) algoritmoa, Terry Welch-ek 1983an garatu eta Unisys-ek patentatu zuen 1985ean. Algoritmo honek PCX-k edo MacPaint-ek erabiltzen zutena baino askoz hobeto konprimatzen zuen, eta irudi handiak modem moteletatik arrazoizko abiaduran deskargatzea ahalbidetzen zuen. 1987ko abendurako, CompuServe-k hainbat ordenagailutarako bihurketako utilitate askeak banatu zituen, formatu berriaren hedapena sustatuz. Apple IIGS erabiltzaile batek, esaterako, Atari ST edo [[w:Commodore 64|Commodore 64]] batean sortutako irudiak ikusteko gai zen.<ref>["Online Art". Compute!'s Apple Applications. December 1987.]</ref> GIF formatua Webeko lehen bi irudi-formatu herrikoi eta ohikoenetako bat bilakatu zen, bestea zuri-beltzeko XBM formatua zelarik. == Bertsioak: GIF87a eta GIF89a == Formatuaren lehen bertsioari '''GIF87a''' deitu zitzaion, eta korrontean irudi anitz gordetzeko gaitasuna eskaintzen zuen jada. 1989an, CompuServe-k '''GIF89a''' bertsio hobetua plazaratu zuen<ref>["Graphics Interchange Format, Version 89a". W3C. 31 July 1990.]</ref>, ezaugarri garrantzitsu hauek gehituz: * '''Animazio-atzerapenak''': fotogramen arteko denbora kontrolatzeko. * '''Atzeko plano gardena''': pixel jakin batzuk garden markatuz, azpiko edukia ikusarazteko. * '''Metadatu espezifikoak''': aplikazio-mailako informazioa gordetzeko. * '''Testu-etiketak''': testua datu grafiko gisa ez, testu arrunt gisa gordetzeko (orain oso gutxi erabiltzen da ezaugarri hori, nabigatzaile modernoek ez baitute onartzen). Bi bertsioak bereizi daitezke fitxategiaren lehen sei byte-ak aztertuta: "GIF87a" edo "GIF89a" irakurtzen da ASCII formatuan. == Ezaugarri teknikoak == GIF formatuaren oinarria palette da: pixel bakoitzak 8 bit ditu gehienez, eta irudi bakoitzak 256 koloretako taula propioa erabil dezake, 24 biteko RGB espaziotik aukeratua. Ezaugarri horrek GIF oso egoki bihurtzen du formatu hau logotipo, grafiko sinple eta kolore leuneko marrazkietarako, baina ez da egokia argazki errealak edo kolore-degradeak dituzten irudietarako. LZW konpresioak irudi-kalitatea mantentzen du fitxategiaren tamaina murriztuz. Gainera, GIF-ek gardentasuna onartzen du: kolore bat "garden" gisa markatu daiteke atzeko planoak ikusgai egon daitezen. Entrelazatze-ezaugarri aukerazkoari esker, erdizka deskargatutako irudi bat dagoeneko ezaguna zen erabiltzailearentzat, deskarga bertan behera uzteko aukera ematen zuen, beharrezkoa ez bazen ere.<ref>Furht, Borko (2008). Encyclopedia of Multimedia. Springer. ISBN 978-0387747248.</ref> === Egitura === GIF fitxategi batek ondoko egitura hau dauka: * '''Goiburua''' ("GIF87a" edo "GIF89a"): formatua eta bertsioa identifikatzen ditu. * '''Pantaila Deskribatzailea''': irudiak betetzen duen esparruaren pixel-dimentsioak eta koloreen ezaugarriak zehazten ditu. * '''Kolore Taula Globala''' (aukerazkoa): fitxategi osoan aplikatzen diren koloreak. * '''Irudi-blokeak''': irudi bakoitzeko konprimatutako datuak, nahi izanez gero kolore taula lokal propioarekin. * '''Luzapen-blokeak''': animazioa, gardentasuna, metadatuak eta abar kontrolatzen dituzten blokeak. * '''Amaiera-marka''': fitxategiaren amaiera seinalatzen duen byte bakarra (0x3B). == Animazioak == [[Fitxategi:Newtons cradle animation book 2.gif|thumb|GIF animatu bat: [[w:Newtonen pendulu|Newtonen pendulua]].]]GIF ez zen hasieratik diseinatu animaziorako tresna gisa, baina fitxategi bakar batean irudi anitz gordetzeko gaitasuna zuenez helburu horretarako egokia zela erakutsi zuen. GIF89a-ko '''Graphic Control Extension''' (GCE) blokeak fotograma bakoitzaren denbora-atzerapena ezartzeko aukera ematen du, horrela bideo-klip sinpleak sortzen direla. Berezko jokabidez, animazioa behin bakarrik exekutatzen da. Netscape Navigator 2.0 nabigatzaileak 1995ean animazio-begiztak gehitu zituen '''Netscape Application Block''' (NAB) mekanismoaren bidez: sekuentzia 1etik 65.535 aldiz errepika daiteke, edo betirako (zero balioak betiko begizta adierazten du). Ezaugarri hau, GIF89a-ren zehaztapen ofizialaren parte ez izan arren, nabigatzaile moderno guztiek onartzen dute. Animazioen kalitatea eta tamaina asko alda daitezke sortze-tresnaren arabera. Tamaina murrizteko estrategien artean badago kolore taula global bakarra erabiltzea fotograma guztietarako, eta fotograma batetik bestera aldatzen diren pixelak soilik birkodetzea. == LZW Patentea eta eztabaida == GIFek LZW algoritmoa erabiltzen zuen, baina formatua garatu zuenean CompuServe-k ez zekien algoritmo hori patentatuta zegoela. 1993an, Unisys konturatu zen GIFek bere patentea erabiltzen zuela, eta lizentzia-negoziazioak hasi ziren orduan. Akordioaren iragarpena 1994ko abenduaren 24an egin zen, eta garatzaile-komunitatearen erreakzioa oso kritikoa izan zen, GIF formatu askea zela uste baitzuten. Ondorioz, PNG (Portable Network Graphics) formatua 1995ean garatu zen GIF ordezkatzeko asmoz.<ref>Greg Roelofs. "History of the Portable Network Graphics (PNG) Format". libpng.org.</ref> Hala ere, PNGren onarpena ez zen berehala gertatu, eta GIF ezin izan zen epe laburrean baztertu. 1999an, League for Programming Freedom erakundeak "Burn All GIFs" kanpaina abiatu zuen Unisysen aurka. Patentea 2004an iraungi zen munduko herrialde guztietan, eta harrezkero GIF formatua erabat libre bilakatu zen. == Egungo egoera eta alternatibak == GIFek historian zehar funtzio ugari bete ditu: hasieran irudi estatiko sinpleen formatua izan zen, gero animazio txikien tresna, eta gaur egun batez ere sare sozialetako erreakzio eta emozio-adierazpide gisa erabiltzen da, adibidez, Tumblr, X, eta mezularitza aplikazioetan. Hala ere, dituen mugak direla eta, 256 koloreko muga eta animazioetarako fitxategi tamaina handia, lekua kendu diote beste formatu batzuek: * '''PNG''': irudi estatikoentzat GIF baino konpresio hobea eta kolore gehiago eskaintzen ditu. Animazioa, ordea, ez du onartzen (APNG luzapenak bai, baina ofizialki ez da onartu). * '''MP4 / WebM''': animazio-GIF-en ordezko nagusiak bideo-klip laburretarako; kalitate berdinarekin %95 txikiagoak izan daitezke. * '''WebP''' eta '''AVIF''': irudi estatiko eta animatuetarako formatu modernoak, konpresio askoz eraginkorragoarekin. 2016an, Telegram-ek GIF guztiak MPEG-4 bideora bihurtzen hasi zen automatikoki, kalitate berdinerako %95 espazio gutxiago behar dela adieraziz. Gaur egun "GIF" hitzak adiera zabala hartu du, eta bideo laburren sinonimo gisa erabiltzen da sarri, jatorrizko fitxategi-formatuarekin harremanik ez duten kasuetan ere. == Testu Ebakia== GIFek leku berezia du Interneten historian. 1987tik aurrera irudi digitalaren demokratizazioan funtsezko papera bete zuen, eta animazioen bidez kultura bisuala eraldatu zuen Webean. Patente-liskar handiak eta formatu tekniko hobeen agerpenak ez dute lortu GIF desagerraraztea: GIFen erabilerak aldatu dira, baina oraindik ere Interneten kultura adierazpiderik ezagunenetako bat da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif87.txt GIF 87a zehaztapena (W3C)] * [https://www.w3.org/Graphics/GIF/spec-gif89a.txt GIF 89a zehaztapena (W3C)] * [https://giflib.sourceforge.net/ GIFLIB proiektua] * [https://www.eecis.udel.edu/~amer/CISC651/lzw.and.gif.explained.html LZW eta GIF azalduta] jexwwuep0lf7nvs472abm82rhsj0lq7 0 7258 43743 43639 2026-07-13T07:56:13Z Montserrat.maritxalar 2723 /* WWW (World Wide Web) */ 43743 wikitext text/x-wiki = WWW (World Wide Web) = '''World Wide Web''' (laburtuta '''WWW''' edo besterik gabe '''Web''') [[w:Internet|Interneten]] bidez funtzionatzen duen informazio-sistema global bat da, non datu-mota desberdinak HTTP (Hypertext Transfer Protocol) protokoloaren bidez transmititzen diren. Sistema honek [[w:HTML|HTML]] markaketa-lengoaia, [[w:Uniform Resource Locator|URL]] baliabide-identifikatzaileak eta hipertestua konbinatzen ditu, erabiltzaileei mundu osoko edukietara nabigatzeko aukera emanez. Web-ak Internet erabiltzen du azpiegitura gisa, baina ez dira gauza bera: Internet sarearen azpiegitura fisikoa da, eta Web haren gainean eraikitako zerbitzu bat. == Testuinguru historikoa eta aitzindariak == Web-aren ideia ez zen bat-batean sortu. Baziren aurrekariak hamarkada batzuk lehenago. 1945ean, Vannevar Bush zientzialariak Memex izeneko sistema teorikoa proposatu zuen: mikrofilmean oinarritutako informazio-sare bat, non erabiltzailea esteka pertsonalen bidez edukietatik nabiga zitekeen. 1960ko hamarkadan, Ted Nelson informatikari estatubatuarrak hipertestua kontzeptua definitu zuen lehen aldiz. Garai berean, Douglas Engelbart-ek NLS (oN-Line System) sistema garatu zuen, nabigazio interaktiboko lehen adibide praktikoa. 1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERNeko]] partikula-azeleragailuan lan egiten zuen Genevan. Ikerketa-instituzioaren arazo larria informazioaren kudeaketa zen: milaka ikerlari eta dokumentu ezberdin, sistema bateraezinekin. Berners-Lee-k ENQUIRE izeneko barneko sistema bat garatu zuen, nodo-sarean oinarritua, geroagoko Web-aren enbrioi kontzeptual gisa. == Sorrera: CERNetik mundu osora == 1989ko martxoan, Berners-Lee-k CERNeko zuzendaritzari proposamen bat aurkeztu zion, instituzioaren barneko informazio-kudeaketa hobetzeko asmoz. Zuzendariak "zirraragarria baina lauso" gisa deskribatu zuen proposamena, baina Berners-Lee-k ez zion proiektuari utzi. Robert Cailliau belgikar informatikariarekin elkarlanean, 1990ean proposamen formalagoa kaleratu zuten, hiru osagai nagusitan oinarritua: * '''HTML''' (HyperText Markup Language): web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia. * '''[[w:HTTP|HTTP]]''' (HyperText Transfer Protocol): nabigatzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazio-protokoloa. * '''URL''' (Uniform Resource Locator): Webean baliabide bakoitza modu bakarrean identifikatzeko sistema. [[Fitxategi:First Web Server.jpg|thumb|Tim Berners-Leek CERNen World Wide Webeko lehen web-zerbitzari gisa erabili zuen NeXT lan-estazioa.]] Berners-Lee-k berak idatzi zuen lehen [[w:Web nabigatzaile|web-nabigatzailea]], ''WorldWideWeb'' izenekoa, eta lehen [[w:Zerbitzari|web-zerbitzaria]], NeXTcube ordenagailu batean. 1990eko abenduan lehen web-orrialdea ere martxan jarri zuen, proiektuaren beraren deskribapena eskaintzen zuena. 1991ko abuztuaren 6an, Berners-Lee-k ''alt.hypertext'' albiste-taldean proiektua aurkeztu zuen publikoki, eta Web-a zerbitzu publiko gisa erabilgarri jarri zen.<ref>[Tim Berners-Lee. "WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project". CERN, 1990.]</ref> 1993ko apirilaren 30ean, CERNek ofizialki jakinarazi zuen World Wide Web teknologia jabetza-eskubiderik gabe eta erabat librea izango zela munduko edozein pertsonarentzat. Erabaki horrek Web-aren hedapen izugarria ahalbidetuko zuen. == Mosaic eta Web-aren hedapen masiboa == Hasierako web-nabigatzaileak testu hutsean oinarrituta zeuden. 1993an Mosaic nabigatzaileak irudiak eta testua modu integratuan aurkeztu zituen lehen aldiz, interfaze grafiko intuitibo baten bidez, eta Web protokoloaren ezagupen masiboa bultzatu zuen, ordura arte nagusi ziren Gopher eta WAIS protokoloen gainetik. [[File:NCSA Mosaic Browser Screenshot.png|thumb|Mosaic nabigatzailearen kaptura.]] Mosaic-en arrakastak Andreessen Silicon Valleyra eraman zuen, eta 1994an Netscape Communications enpresa sortu zuen. [[w:Netscape (nabigatzailea)|Netscape Navigator]] nabigatzaileak dominazio komertzialaren hasiera markatu zuen, eta segidan Microsoft-ek [[w:Internet Explorer|Internet Explorer]] kaleratu zuen, hamarkadako Nabigatzaileen Gerra (''Browser Wars'') izeneko lehia bizia piztuz. == Oinarrizko estandarrak eta funtzionamendua == Web-ak funtzionatzeko lau estandar tekniko nagusi ditu: * '''URI''' / '''URL''': Webean baliabide bakoitzari helbide bakarra ematen dion sistema. Adibidez: ''<nowiki>https://eu.wikipedia.org/wiki/Nagusia</nowiki>''. Hiru zatiz osatua dago: eskema (''https''), domeinua eta bide-ibilbidea. * '''HTTP''' / '''HTTPS''': Nabigatzaileak zerbitzariari informazioa eskatzen dioneko protokoloa eta zerbitzariak erantzuten dionekoa. HTTPS bertsioak enkriptazioa gehitzen du komunikazioa babesteko. * '''HTML''': Web-orrien egitura eta edukia definitzen duen markaketa-lengoaia. Bere bertsio garrantzitsuenak HTML 2.0 (1995), HTML 4.01 (1999) eta HTML5 (2014) dira, azken honek multimedia-edukia eta mugikorretarako euskarria txertatu zituelarik. * '''CSS''' (Cascading Style Sheets): HTML-tik independente, web-orrien itxura eta diseinua zehazten duen lengoaia. Nabigatzaileak URL bat sartzen denean, urratsez urrats prozesu hau gertatzen da: lehenik, DNS sistemak domeinuaren izena IP helbide bihurtzen du; gero, nabigatzaileak HTTP eskaera bat bidaltzen dio zerbitzariari; zerbitzariak HTML fitxategiaz erantzuten du; azkenik, nabigatzaileak HTML, CSS eta JavaScript interpretatzen ditu eta orrialdea pantailaratzen dio erabiltzaileari. == Teknologien bilakaera: Web 1.0tik Web 3.0ra == Web-aren historia hiru aro nagusitan sailkatu ohi da: '''Web 1.0''' (1991-2004) "irakurtzeko Web" gisa ezagutzen da. Orriak estatikoak ziren, erabiltzaileak kontsumitzaile hutsak ziren eta edukiaren sortzaileak enpresa eta erakundeak baino ez ziren. Hipertestuzko loturak eta oinarrizko HTML orriak ziren teknologia nagusiak. '''Web 2.0''' (2004-~2010) "parte-hartzearen Web" deitzen da. Ajax teknologiak (Asynchronous JavaScript and XML) orrialdeak birkargatu gabe eguneratzea ahalbidetu zuen. JavaScript lengoaia indartuz joan zen, nabigatzaile-barruan logika konplexua exekutatuz. Garai honetan sortu ziren sare sozialak, blogak eta wiki-plataformak: Wikipedia, YouTube, Facebook, Twitter... Erabiltzaileak edukiaren sortzaile ere bilakatu ziren. '''Web 3.0''' edo Web Semantikoa (~2010etik aurrera) Tim Berners-Lee-ren ikuspegiaren arabera, datuak makinentzat ulergarri bihurtzen dituen Web bat da, non informazioak testuinguru eta esanahi zehatza duen. Gaur egun adimen artifiziala, blockchain teknologia eta deszentralizazioa ere Web 3.0ren osagaitzat hartzen dira, nahiz eta kontzeptuaren definizioa oraindik eztabaidatua den. == World Wide Web Consortium (W3C) == Web-aren estandarrak kudeatzeko, Tim Berners-Lee-k 1994an World Wide Web Consortium (W3C) sortu zuen MIT-rekin elkarlanean. Gaur egun 400 erakunde baino gehiagok osatzen dute kontsortzio hau, eta HTML, CSS, XML eta beste estandar ugari argitaratu ditu hamarkadetan zehar. W3Cren filosofia nagusia interoperabilitatea da: edozein nabigatzailetan eta edozein gailutan modu berean funtzionatzen duten estandar irekiak garatzea. Berners-Lee-k berak zuzendu du kontsortzio hau sortu zenetik. == Testu ebakia: Web-aren eragina gizartean == Teknologia digitalaren historian iraultzarik garrantzitsuenetako bat da WWWrena. Tim Berners-Lee-ren erabakia teknologia patentatu gabe munduari dohain uzteko, GIFen LZW kasuan ez bezala, gakoa izan zen hedapen globalerako. Hiru osagai sinpleren konbinazioak (HTML, HTTP eta URL) mundu osoak informazioa sortzeko, partekatzeko eta kontsumitzeko duen modua betirako aldatu zuen. Informazioaren demokratizazioa ekarri du: edonork argitara dezake edukia inprimatzaile, editore edo hedabide instituzionalik gabe. Merkataritza elektronikoak (Amazon, eBay eta milaka denda txiki) ekonomiaren funtzionamendua aldatu du. Komunikazioa ia-ia berehalakoa bilakatu da planetaren edozein txokotara. Hezkuntza, osasuna, zientzia eta kultura ere eraldatu ditu. 2010eko estimazioen arabera, Webean 27.000 milioi orrialde baino gehiago zeuden, pertsona bakoitzeko hiru orrialde baino gehiago. Informazio horren hedapena hain zen handia, non hamar urte eskasetan, historiaren erregistro kolektibo erdia baino gehiago digitalizatu eta mundu osoko 1.900 milioi pertsonen eskura jarri baitzen. Hala ere, Web sareak desafio larriak ere ekarri ditu bere baitan: pribatutasuna, desinformazioa eta informazio-erasoak, teknologiaren monopolizazioa, arrakala digitala herrialde garatuen eta besteen artean, edukiaren inguruko eskubide legalak... Horiek guztiak XXI. mendeak erantzun beharreko galdera irekiak dira. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://www.w3.org/ World Wide Web Consortium (W3C)] * [https://info.cern.ch/ Lehen web-orrialdea (CERN)] * [https://www.w3.org/History/1989/proposal.html Berners-Lee-ren jatorrizko proposamena (1989)] tly2bc0ldoosvkiuzo1g10k2xd1nwh6 0 7259 43730 43600 2026-07-12T19:32:37Z Inaki.alegria 1649 43730 wikitext text/x-wiki '''5G''' siglek telefonia mugikorraren bosgarren belaunaldiari egiten diote erreferentzia. Haririk gabeko teknologia honen abantaila nagusia, abiaduraz gain, [[w:Latentzia (teknologia)|latentziaren]] hobekuntza da, hau da, komunikazioaren beste muturrean eragiteko azkartasuna. Horrek ahalbidetzen du dispositiboen erreakzio azkarragoa, [[w:gauzen Internet|Gauzen Internet]] arloko bideokamerekin eta bestelako sentsoreekin etengabeko interakzioa erraztuz. Horrela, lehen kable bidez egin ''behar'' ziren konexio azkarrak, 5Grekin haririk gabe dira posible. Uhin-espektroaren hiru frekuentzia-banda erabiltzen ditu, hiruretako bat 4G teknologian erabiltzen zen eta beste bat LDT/TDT/TNT (Lurreko Telebista Digitala) telebistarako duela gutxi arte.<ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=5G ezbaian|hizkuntza=eu|data=2020-06-13|url=https://www.berria.eus/iritzia/5g-ezbaian_1274021_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-03-24}}</ref> [[w:4G telefonia mugikor|4G teknologiarekin]] alderatuta, abiadura handiagoa eskaintzen du, (10 Gbps-raino probatan) eta latentzia txikiagoa, milisegundo gutxiko erantzun-denborak lortzen duela. Ezaugarri horiek direla-eta aukera ematen du aplikazio interesgarriak egiteko hainbat arlotan: [[w:errealitate areagotu|errealitate areagotua]], [[w:telemedikuntza|telemedikuntza]], [[w:gidaririk gabeko autoak|gidaririk gabeko autoak]], bideo-transmisioak zuzenean. Baina teknologia honen ezarpenak inbertsio handiak behar ditu azpiegitura berritan eta aldaketa legalak frekuentzia-espektroaren arautegian. Hori dela-eta, atzerapen handiak egon dira hedapenean eta zeuden espektatibak ez dira bete. Puztu izanaren (hype) salaketak egon dira, eta maiz 5G teknologiatzat eskaintzen dena 4G teknologia eguneratua baino ez da. <ref>{{Erreferentzia|izena=Rob|abizena=Marvin|izenburua=Consumers Want to Cut Through the Hype About 5G|hizkuntza=en|data=2019-04-15|url=https://www.pcmag.com/news/consumers-want-to-cut-through-the-hype-about-5g|aldizkaria=PCMAG|sartze-data=2026-03-27}}</ref> == Historia == 2008 NASA eta zenbait unibertsitate hasi ziren lan kontzeptuala egiten. 2013n ITUk (International Telecommunication Union) 5G sarearen lehengo zehaztapenak argitaratu zituen: deskarga-abiadura gutxienez 20Gbps-ekoa izan behar zen, igoerakoa 10Gbpsekoa eta latentzia 4ms-koa. Urte berean Samsungek prototipo bat egin zuen, eta Huaweik inbertsio handiak egin zituen. Europan Ericsson izan zen bultzatzaile handiena. Hego Korearena izan zen lehen ezarpen komertziala 2019an, eta 2020 urtea izan zen gakoa munduan zeharreko hedapenean. 2020-2022an frekuentzien enkanteak burutu ziren gure inguruan, eta hainbat enpresek diru asko inbertitu zuten hedapen horretan lidergoa hartzeko asmotan.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=El Gobierno adjudica la subasta de 26 GHz a cuatro operadores por importe de 36 millones de euros|hizkuntza=es|url=https://portal.mineco.gob.es/es-es/comunicacion/Paginas/subasta-de-26-GHz.aspx|aldizkaria=portal.mineco.gob.es|sartze-data=2026-03-27}}</ref> == Egungo egoera == Mundu osoan inbertsioak errentagarri izateko arazoak egon dira eta horren ondorioz aurreikusitako inbertsioak gutxitu dira, eta ondorioz, esan bezala, teknologiaren eragina puztuta egon zelako sentipena hedatuta dago. Arrazoi asko aipatu dira horretarako, besteak beste honako hauek: gainestimatutako eskaera, frekuentziak erosteko kostua, azpiegituraren kostua, energiaren kostua, moteltasuna estandarretako ezarpenean, aplikazio gakoen falta eta COVIDaren eragina. Horrez gain, polemika handia egon da teknologia honek zelatatzeko erabilia izateko eskaintzen duen aukeraz. Polemikoagoa izan da Huawei enpresa txinatarrari (lider teknologikoetako bat da arlo honetan) debekatu zaionean AEBn, eta Europan ere, hainbat kontratutan parte hartzea. Zelatatzea/espioitza izan da eman den arrazoia eta horrek teknologia honekiko mesfidantza handitu du.<ref>{{Erreferentzia|izena=Dabid|abizena=Martinez|izenburua="Gerrara ohitu zintezke, baina gerra egon badago"|hizkuntza=eu|data=2019-06-11|url=https://www.sarean.eus/gerrara-ohitu-zintezke-baina-gerra-egon-badago/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-27}}</ref> == Segmentazioa 5G sareetan == '''5G sarearen segmentazioa''' sare-arkitektura bat da, birtualak eta independenteak diren sare logikoak sare fisiko berean multiplexatzea ahalbidetzen duena.<ref name=":0">{{Erreferentzia|izena=Azad|abizena=Jalalian|izenburua=Network slicing in virtualized 5G Core with VNF sharing|orrialdeak=103631|abizena2=Yousefi|abizena3=Kunz|izena2=Saleh|izena3=Thomas|data=2023-06-01|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084804523000504|aldizkaria=Journal of Network and Computer Applications|zenbakia=215|issn=1084-8045|doi=10.1016/j.jnca.2023.103631|sartze-data=2025-11-27}}</ref> Sare-segmentazio bakoitza muturretik muturrera bakartuta doa, aplikazio baten eskakizunak asetzeko moldatuta.<ref name=":1">{{erreferentzia|izenburua=Network Slicing in 5G: Survey and Challenges|orrialdeak=94-100|abizena1=Foukas|abizena2=Patounas|abizena3=Elmokashfi|abizena4=Marina|izena1=X.|izena2=G.|izena3=A.|izena4=M. K.|data=2017|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/32883461/network_slicing_5g_final_version_1.pdf|aldizkaria=[[w:IEEE Communications Magazine|IEEE Communications Magazine]]|liburukia=55|alea=5}}</ref> [[File:5G arkitektura generikoa.jpg|thumb|300x300px|5G sare-segmentazioaren arkitektura generikoa]] Honen ondorioz, teknologia honek funtsezko zeregina betetzen du 5G sare mugikorrak jasateko, zerbitzu-maila (SLR) oso desberdinak dituzten askotariko zerbitzuak eraginkortasunez hartzeko diseinatuta baitago. Sareko zerbitzuetara bideratutako ikuspegi hori gauzatzeak Software-Defined Networking (SDN) eta Sare Funtzioen Birtualizazioak (NFV) zehaztutako sare-kontzeptuak baliatzen ditu, sare-segmentu malgu eta eskalagarriak sare bereko azpiegituran inplementatzea ahalbidetzen baitute. Negozio-eredu baten ikuspuntutik begiratuta, sare-segmentazio bakoitza operadore mugikor birtual (MVNO) batek administratzen du. Hornitzaileak (telekomunikazio azpiegituraren jabeak), bere baliabide fisikoak alokatzen dizkie azpiko sare fisikoak partekatzen duen MVNOei. Esleitutako baliabideen erabilgarritasunaren arabera, MVNO batek hainbat sare-segmentu heda ditzake autonoki, bere erabiltzaileei emandako aplikazioetarako pertsonalizatzen direnak. == Testu ebakia: 5G eta konspirazio-teoriak == Teknologiaren gainean egindako hainbat kritika onargarriak dira; are gehiago, gizarte demokratiko batean espiritu kritikoa nahitaezkoa da. Baina batzuetan bideratzen diren eragozpen batzuk ez dira iritzi kritikoak, konspirazio-teoriak baizik. Eta batzuetan modu antolatuan zabaltzen dira, desinformazioaren eta intoxikazioaren bidez. Mota horretako kanpainak egon dira azken urteotan, batez ere COVID-19 garaian. [[Fitxategi:FACT-_5G_mobile_networks_DO_NOT_spread_COVID-19.svg|eskuinera|thumb|400x400px|Munduko Osasun Erakundearen poster bat 5G inguruko desinformazioaz ohartarazten.]] 5G teknologia eta pandemia lotzearena da kasu ezagunenetako bat. 5Gri leporatzen zaizkion/zitzaizkion kalteak hauek dira besteak beste: * COVID-19 iruzurra da eta helburu nagusia da mikrotxipak txertoetan ezkutatzea eta horrela pertsonak kontrolatu ahal izatea. * COVID-19 zabaltzen da 5G sareen bitartez. * 5G teknologiaren bitartez etxe barruko guztia mapatzen da, baita gorputzaren barrukoa ere. * 5G frekuentziak erabiltzen dira jendea sakabanatzeko manifestazioetan eta antzeko egoeratan. Irudian ikus daitekeenez, Munduko Osasun Erakundeak ere ohartarazpena egin behar izan zituen zabaltzen ari ziren zurrumurru haien inguruan. {{Esaera2|Plandemic izeneko zenbait bideo ari dira zirkulatzen Estatu Batuetan, eskuin muturreko paranoiak xaxatzen. "Pandemia planifikatua" esan nahi luke plandemic delakoak, eta dena dago kosmikoki lotuta: 5G sareak, Bill Gates, bakunazioak... Covid-19 gaitza gezurra da, eta dena dago planifikatuta batzuk aberasteko eta kontrol teknologikoa ezartzeko herritarren askatasunaren gainetik. The Plandemic Exposed izeneko bideoa ikusi dugu, eta polizien kale-kontrolaren adibide batzuk Iruñekoak dira: militarrak alde zaharreko karriketan, eta herritarrak askatasuna aldarrikatzen eltzekada eginez leiho eta balkoietatik.<br> ...<br> Izan ere, jendea etxeetan sartuta egon den bitartean, 5G sareen errepetidoreak zabaldu dituzte mundu guztiko kaleetan, eta horrekin jada jendearen gaineko kontrola erabatekoa izango da.|[[w:Sustatu|Sustatu]] (2020-05-14)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Iruñeko karrikak, Plandemic konspirazio bideoetan|hizkuntza=eu|url=https://sustatu.eus/1589439163|aldizkaria=sustatu.eus|sartze-data=2026-03-27}}</ref> }} == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 4w0xi5yfkpoltwhfkgastacnqs2kivh 43731 43730 2026-07-12T19:35:02Z Inaki.alegria 1649 /* Segmentazioa 5G sareetan */ 43731 wikitext text/x-wiki '''5G''' siglek telefonia mugikorraren bosgarren belaunaldiari egiten diote erreferentzia. Haririk gabeko teknologia honen abantaila nagusia, abiaduraz gain, [[w:Latentzia (teknologia)|latentziaren]] hobekuntza da, hau da, komunikazioaren beste muturrean eragiteko azkartasuna. Horrek ahalbidetzen du dispositiboen erreakzio azkarragoa, [[w:gauzen Internet|Gauzen Internet]] arloko bideokamerekin eta bestelako sentsoreekin etengabeko interakzioa erraztuz. Horrela, lehen kable bidez egin ''behar'' ziren konexio azkarrak, 5Grekin haririk gabe dira posible. Uhin-espektroaren hiru frekuentzia-banda erabiltzen ditu, hiruretako bat 4G teknologian erabiltzen zen eta beste bat LDT/TDT/TNT (Lurreko Telebista Digitala) telebistarako duela gutxi arte.<ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=5G ezbaian|hizkuntza=eu|data=2020-06-13|url=https://www.berria.eus/iritzia/5g-ezbaian_1274021_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-03-24}}</ref> [[w:4G telefonia mugikor|4G teknologiarekin]] alderatuta, abiadura handiagoa eskaintzen du, (10 Gbps-raino probatan) eta latentzia txikiagoa, milisegundo gutxiko erantzun-denborak lortzen duela. Ezaugarri horiek direla-eta aukera ematen du aplikazio interesgarriak egiteko hainbat arlotan: [[w:errealitate areagotu|errealitate areagotua]], [[w:telemedikuntza|telemedikuntza]], [[w:gidaririk gabeko autoak|gidaririk gabeko autoak]], bideo-transmisioak zuzenean. Baina teknologia honen ezarpenak inbertsio handiak behar ditu azpiegitura berritan eta aldaketa legalak frekuentzia-espektroaren arautegian. Hori dela-eta, atzerapen handiak egon dira hedapenean eta zeuden espektatibak ez dira bete. Puztu izanaren (hype) salaketak egon dira, eta maiz 5G teknologiatzat eskaintzen dena 4G teknologia eguneratua baino ez da. <ref>{{Erreferentzia|izena=Rob|abizena=Marvin|izenburua=Consumers Want to Cut Through the Hype About 5G|hizkuntza=en|data=2019-04-15|url=https://www.pcmag.com/news/consumers-want-to-cut-through-the-hype-about-5g|aldizkaria=PCMAG|sartze-data=2026-03-27}}</ref> == Historia == 2008 NASA eta zenbait unibertsitate hasi ziren lan kontzeptuala egiten. 2013n ITUk (International Telecommunication Union) 5G sarearen lehengo zehaztapenak argitaratu zituen: deskarga-abiadura gutxienez 20Gbps-ekoa izan behar zen, igoerakoa 10Gbpsekoa eta latentzia 4ms-koa. Urte berean Samsungek prototipo bat egin zuen, eta Huaweik inbertsio handiak egin zituen. Europan Ericsson izan zen bultzatzaile handiena. Hego Korearena izan zen lehen ezarpen komertziala 2019an, eta 2020 urtea izan zen gakoa munduan zeharreko hedapenean. 2020-2022an frekuentzien enkanteak burutu ziren gure inguruan, eta hainbat enpresek diru asko inbertitu zuten hedapen horretan lidergoa hartzeko asmotan.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=El Gobierno adjudica la subasta de 26 GHz a cuatro operadores por importe de 36 millones de euros|hizkuntza=es|url=https://portal.mineco.gob.es/es-es/comunicacion/Paginas/subasta-de-26-GHz.aspx|aldizkaria=portal.mineco.gob.es|sartze-data=2026-03-27}}</ref> == Egungo egoera == Mundu osoan inbertsioak errentagarri izateko arazoak egon dira eta horren ondorioz aurreikusitako inbertsioak gutxitu dira, eta ondorioz, esan bezala, teknologiaren eragina puztuta egon zelako sentipena hedatuta dago. Arrazoi asko aipatu dira horretarako, besteak beste honako hauek: gainestimatutako eskaera, frekuentziak erosteko kostua, azpiegituraren kostua, energiaren kostua, moteltasuna estandarretako ezarpenean, aplikazio gakoen falta eta COVIDaren eragina. Horrez gain, polemika handia egon da teknologia honek zelatatzeko erabilia izateko eskaintzen duen aukeraz. Polemikoagoa izan da Huawei enpresa txinatarrari (lider teknologikoetako bat da arlo honetan) debekatu zaionean AEBn, eta Europan ere, hainbat kontratutan parte hartzea. Zelatatzea/espioitza izan da eman den arrazoia eta horrek teknologia honekiko mesfidantza handitu du.<ref>{{Erreferentzia|izena=Dabid|abizena=Martinez|izenburua="Gerrara ohitu zintezke, baina gerra egon badago"|hizkuntza=eu|data=2019-06-11|url=https://www.sarean.eus/gerrara-ohitu-zintezke-baina-gerra-egon-badago/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-27}}</ref> == Segmentazioa 5G sareetan == '''5G sarearen segmentazioa''' sare-arkitektura bat da, birtualak eta independenteak diren sare logikoak sare fisiko berean multiplexatzea ahalbidetzen duena.<ref name=":0">{{Erreferentzia|izena=Azad|abizena=Jalalian|izenburua=Network slicing in virtualized 5G Core with VNF sharing|orrialdeak=103631|abizena2=Yousefi|abizena3=Kunz|izena2=Saleh|izena3=Thomas|data=2023-06-01|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084804523000504|aldizkaria=Journal of Network and Computer Applications|zenbakia=215|issn=1084-8045|doi=10.1016/j.jnca.2023.103631|sartze-data=2025-11-27}}</ref> Sare-segmentazio bakoitza muturretik muturrera bakartuta doa, aplikazio baten eskakizunak asetzeko moldatuta.<ref name=":1">{{erreferentzia|izenburua=Network Slicing in 5G: Survey and Challenges|orrialdeak=94-100|abizena1=Foukas|abizena2=Patounas|abizena3=Elmokashfi|abizena4=Marina|izena1=X.|izena2=G.|izena3=A.|izena4=M. K.|data=2017|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/32883461/network_slicing_5g_final_version_1.pdf|aldizkaria=[[w:IEEE Communications Magazine|IEEE Communications Magazine]]|liburukia=55|alea=5}}</ref> [[File:5G arkitektura generikoa.jpg|thumb|300x300px|5G sare-segmentazioaren arkitektura generikoa]] Honen ondorioz, teknologia honek funtsezko zeregina betetzen du 5G sare mugikorrak jasateko, zerbitzu-maila (SLR) oso desberdinak dituzten askotariko zerbitzuak eraginkortasunez hartzeko diseinatuta baitago. Sareko zerbitzuetara bideratutako ikuspegi hori gauzatzeak Software-Defined Networking (SDN) eta Sare Funtzioen Birtualizazioak (NFV) zehaztutako sare-kontzeptuak baliatzen ditu, sare-segmentu malgu eta eskalagarriak sare bereko azpiegituran inplementatzea ahalbidetzen baitute. Negozio-eredu baten ikuspuntutik begiratuta, sare-segmentazio bakoitza operadore mugikor birtual (MVNO) batek administratzen du. == Testu ebakia: 5G eta konspirazio-teoriak == Teknologiaren gainean egindako hainbat kritika onargarriak dira; are gehiago, gizarte demokratiko batean espiritu kritikoa nahitaezkoa da. Baina batzuetan bideratzen diren eragozpen batzuk ez dira iritzi kritikoak, konspirazio-teoriak baizik. Eta batzuetan modu antolatuan zabaltzen dira, desinformazioaren eta intoxikazioaren bidez. Mota horretako kanpainak egon dira azken urteotan, batez ere COVID-19 garaian. [[Fitxategi:FACT-_5G_mobile_networks_DO_NOT_spread_COVID-19.svg|eskuinera|thumb|400x400px|Munduko Osasun Erakundearen poster bat 5G inguruko desinformazioaz ohartarazten.]] 5G teknologia eta pandemia lotzearena da kasu ezagunenetako bat. 5Gri leporatzen zaizkion/zitzaizkion kalteak hauek dira besteak beste: * COVID-19 iruzurra da eta helburu nagusia da mikrotxipak txertoetan ezkutatzea eta horrela pertsonak kontrolatu ahal izatea. * COVID-19 zabaltzen da 5G sareen bitartez. * 5G teknologiaren bitartez etxe barruko guztia mapatzen da, baita gorputzaren barrukoa ere. * 5G frekuentziak erabiltzen dira jendea sakabanatzeko manifestazioetan eta antzeko egoeratan. Irudian ikus daitekeenez, Munduko Osasun Erakundeak ere ohartarazpena egin behar izan zituen zabaltzen ari ziren zurrumurru haien inguruan. {{Esaera2|Plandemic izeneko zenbait bideo ari dira zirkulatzen Estatu Batuetan, eskuin muturreko paranoiak xaxatzen. "Pandemia planifikatua" esan nahi luke plandemic delakoak, eta dena dago kosmikoki lotuta: 5G sareak, Bill Gates, bakunazioak... Covid-19 gaitza gezurra da, eta dena dago planifikatuta batzuk aberasteko eta kontrol teknologikoa ezartzeko herritarren askatasunaren gainetik. The Plandemic Exposed izeneko bideoa ikusi dugu, eta polizien kale-kontrolaren adibide batzuk Iruñekoak dira: militarrak alde zaharreko karriketan, eta herritarrak askatasuna aldarrikatzen eltzekada eginez leiho eta balkoietatik.<br> ...<br> Izan ere, jendea etxeetan sartuta egon den bitartean, 5G sareen errepetidoreak zabaldu dituzte mundu guztiko kaleetan, eta horrekin jada jendearen gaineko kontrola erabatekoa izango da.|[[w:Sustatu|Sustatu]] (2020-05-14)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Iruñeko karrikak, Plandemic konspirazio bideoetan|hizkuntza=eu|url=https://sustatu.eus/1589439163|aldizkaria=sustatu.eus|sartze-data=2026-03-27}}</ref> }} == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} tpm5kz6qfvzs9co43g8pbqn2tbf949i 43732 43731 2026-07-12T19:36:48Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: 5G eta konspirazio-teoriak */ 43732 wikitext text/x-wiki '''5G''' siglek telefonia mugikorraren bosgarren belaunaldiari egiten diote erreferentzia. Haririk gabeko teknologia honen abantaila nagusia, abiaduraz gain, [[w:Latentzia (teknologia)|latentziaren]] hobekuntza da, hau da, komunikazioaren beste muturrean eragiteko azkartasuna. Horrek ahalbidetzen du dispositiboen erreakzio azkarragoa, [[w:gauzen Internet|Gauzen Internet]] arloko bideokamerekin eta bestelako sentsoreekin etengabeko interakzioa erraztuz. Horrela, lehen kable bidez egin ''behar'' ziren konexio azkarrak, 5Grekin haririk gabe dira posible. Uhin-espektroaren hiru frekuentzia-banda erabiltzen ditu, hiruretako bat 4G teknologian erabiltzen zen eta beste bat LDT/TDT/TNT (Lurreko Telebista Digitala) telebistarako duela gutxi arte.<ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Alegria|izenburua=5G ezbaian|hizkuntza=eu|data=2020-06-13|url=https://www.berria.eus/iritzia/5g-ezbaian_1274021_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-03-24}}</ref> [[w:4G telefonia mugikor|4G teknologiarekin]] alderatuta, abiadura handiagoa eskaintzen du, (10 Gbps-raino probatan) eta latentzia txikiagoa, milisegundo gutxiko erantzun-denborak lortzen duela. Ezaugarri horiek direla-eta aukera ematen du aplikazio interesgarriak egiteko hainbat arlotan: [[w:errealitate areagotu|errealitate areagotua]], [[w:telemedikuntza|telemedikuntza]], [[w:gidaririk gabeko autoak|gidaririk gabeko autoak]], bideo-transmisioak zuzenean. Baina teknologia honen ezarpenak inbertsio handiak behar ditu azpiegitura berritan eta aldaketa legalak frekuentzia-espektroaren arautegian. Hori dela-eta, atzerapen handiak egon dira hedapenean eta zeuden espektatibak ez dira bete. Puztu izanaren (hype) salaketak egon dira, eta maiz 5G teknologiatzat eskaintzen dena 4G teknologia eguneratua baino ez da. <ref>{{Erreferentzia|izena=Rob|abizena=Marvin|izenburua=Consumers Want to Cut Through the Hype About 5G|hizkuntza=en|data=2019-04-15|url=https://www.pcmag.com/news/consumers-want-to-cut-through-the-hype-about-5g|aldizkaria=PCMAG|sartze-data=2026-03-27}}</ref> == Historia == 2008 NASA eta zenbait unibertsitate hasi ziren lan kontzeptuala egiten. 2013n ITUk (International Telecommunication Union) 5G sarearen lehengo zehaztapenak argitaratu zituen: deskarga-abiadura gutxienez 20Gbps-ekoa izan behar zen, igoerakoa 10Gbpsekoa eta latentzia 4ms-koa. Urte berean Samsungek prototipo bat egin zuen, eta Huaweik inbertsio handiak egin zituen. Europan Ericsson izan zen bultzatzaile handiena. Hego Korearena izan zen lehen ezarpen komertziala 2019an, eta 2020 urtea izan zen gakoa munduan zeharreko hedapenean. 2020-2022an frekuentzien enkanteak burutu ziren gure inguruan, eta hainbat enpresek diru asko inbertitu zuten hedapen horretan lidergoa hartzeko asmotan.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=El Gobierno adjudica la subasta de 26 GHz a cuatro operadores por importe de 36 millones de euros|hizkuntza=es|url=https://portal.mineco.gob.es/es-es/comunicacion/Paginas/subasta-de-26-GHz.aspx|aldizkaria=portal.mineco.gob.es|sartze-data=2026-03-27}}</ref> == Egungo egoera == Mundu osoan inbertsioak errentagarri izateko arazoak egon dira eta horren ondorioz aurreikusitako inbertsioak gutxitu dira, eta ondorioz, esan bezala, teknologiaren eragina puztuta egon zelako sentipena hedatuta dago. Arrazoi asko aipatu dira horretarako, besteak beste honako hauek: gainestimatutako eskaera, frekuentziak erosteko kostua, azpiegituraren kostua, energiaren kostua, moteltasuna estandarretako ezarpenean, aplikazio gakoen falta eta COVIDaren eragina. Horrez gain, polemika handia egon da teknologia honek zelatatzeko erabilia izateko eskaintzen duen aukeraz. Polemikoagoa izan da Huawei enpresa txinatarrari (lider teknologikoetako bat da arlo honetan) debekatu zaionean AEBn, eta Europan ere, hainbat kontratutan parte hartzea. Zelatatzea/espioitza izan da eman den arrazoia eta horrek teknologia honekiko mesfidantza handitu du.<ref>{{Erreferentzia|izena=Dabid|abizena=Martinez|izenburua="Gerrara ohitu zintezke, baina gerra egon badago"|hizkuntza=eu|data=2019-06-11|url=https://www.sarean.eus/gerrara-ohitu-zintezke-baina-gerra-egon-badago/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-03-27}}</ref> == Segmentazioa 5G sareetan == '''5G sarearen segmentazioa''' sare-arkitektura bat da, birtualak eta independenteak diren sare logikoak sare fisiko berean multiplexatzea ahalbidetzen duena.<ref name=":0">{{Erreferentzia|izena=Azad|abizena=Jalalian|izenburua=Network slicing in virtualized 5G Core with VNF sharing|orrialdeak=103631|abizena2=Yousefi|abizena3=Kunz|izena2=Saleh|izena3=Thomas|data=2023-06-01|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084804523000504|aldizkaria=Journal of Network and Computer Applications|zenbakia=215|issn=1084-8045|doi=10.1016/j.jnca.2023.103631|sartze-data=2025-11-27}}</ref> Sare-segmentazio bakoitza muturretik muturrera bakartuta doa, aplikazio baten eskakizunak asetzeko moldatuta.<ref name=":1">{{erreferentzia|izenburua=Network Slicing in 5G: Survey and Challenges|orrialdeak=94-100|abizena1=Foukas|abizena2=Patounas|abizena3=Elmokashfi|abizena4=Marina|izena1=X.|izena2=G.|izena3=A.|izena4=M. K.|data=2017|url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/32883461/network_slicing_5g_final_version_1.pdf|aldizkaria=[[w:IEEE Communications Magazine|IEEE Communications Magazine]]|liburukia=55|alea=5}}</ref> [[File:5G arkitektura generikoa.jpg|thumb|300x300px|5G sare-segmentazioaren arkitektura generikoa]] Honen ondorioz, teknologia honek funtsezko zeregina betetzen du 5G sare mugikorrak jasateko, zerbitzu-maila (SLR) oso desberdinak dituzten askotariko zerbitzuak eraginkortasunez hartzeko diseinatuta baitago. Sareko zerbitzuetara bideratutako ikuspegi hori gauzatzeak Software-Defined Networking (SDN) eta Sare Funtzioen Birtualizazioak (NFV) zehaztutako sare-kontzeptuak baliatzen ditu, sare-segmentu malgu eta eskalagarriak sare bereko azpiegituran inplementatzea ahalbidetzen baitute. Negozio-eredu baten ikuspuntutik begiratuta, sare-segmentazio bakoitza operadore mugikor birtual (MVNO) batek administratzen du. == Testu ebakia: 5G eta konspirazio-teoriak == Teknologiaren gainean egindako hainbat kritika onargarriak dira; are gehiago, gizarte demokratiko batean espiritu kritikoa nahitaezkoa da. Baina batzuetan bideratzen diren eragozpen batzuk ez dira iritzi kritikoak, konspirazio-teoriak baizik. Eta batzuetan modu antolatuan zabaltzen dira, desinformazioaren eta intoxikazioaren bidez. Mota horretako kanpainak egon dira azken urteotan, batez ere COVID-19 garaian. [[Fitxategi:FACT-_5G_mobile_networks_DO_NOT_spread_COVID-19.svg|eskuinera|thumb|400x400px|Munduko Osasun Erakundearen poster bat 5G inguruko desinformazioaz ohartarazten.]] 5G teknologia eta pandemia lotzearena da kasu ezagunenetako bat. 5Gri leporatzen zaizkion/zitzaizkion kalteak hauek dira besteak beste: * COVID-19 iruzurra da eta helburu nagusia da mikrotxipak txertoetan ezkutatzea eta horrela pertsonak kontrolatu ahal izatea. * COVID-19 zabaltzen da 5G sareen bitartez. * 5G teknologiaren bitartez etxe barruko guztia mapatzen da, baita gorputzaren barrukoa ere. * 5G frekuentziak erabiltzen dira jendea sakabanatzeko manifestazioetan eta antzeko egoeratan. Irudian ikus daitekeenez, Munduko Osasun Erakundeak ere ohartarazpena egin behar izan zituen zabaltzen ari ziren zurrumurru haien inguruan. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} etvf8tlapg2pa77k4iav1h82k2x7p5w 0 7262 43746 43622 2026-07-13T08:20:42Z Montserrat.maritxalar 2723 /* HTML (HyperText Markup Language) */ 43746 wikitext text/x-wiki = HTML (HyperText Markup Language) = [[Fitxategi:HTML5 logo and wordmark.svg|thumb|180px|HTML 5 logoa]] '''HTML''' ('''HyperText Markup Language''', euskaraz '''''Hipertestua Markatzeko Lengoaia''''') web-orriak sortzeko markaketa-lengoaia bat da. Web-edukiaren egitura eta edukia definitzen du, eta normalean [[w:CSS|CSS]] (Cascading Style Sheets) eta [[w:JavaScript|JavaScript]] bezalako teknologiekin batera erabiltzen da. Web nabigatzaileak HTML dokumentuak [[w:Zerbitzari|web-zerbitzarietatik]] edo tokiko biltegiratzetik jasotzen dituzte eta multimedia web-orrialde gisa zerrendatzen dituzte. Lehen bertsioa 1991n plazaratu zenetik, HTML Web-aren oinarrizko zutabea bilakatu da, eta gaur egun milioika web-orrialde HTML bidez idatzita daude. == Testuinguru historikoa eta sorrera == HTML lengoaiaren historia [[w:World Wide Web|World Wide Web-en]] sortzearekin lotuta dago estuki. 1980an, [[w:Tim Berners-Lee|Tim Berners-Lee]] fisikari eta informatikari britainiarrak [[w:Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|CERN-ean]] lan egiten zuen Genevan ENQUIRE izeneko sistema bat proposatu eta prototipatu zuen, CERNeko ikertzaileek dokumentuak partekatzeko. Esperientzia horretatik abiatuta, 1989an Berners-Lee-k Interneten oinarritutako hipertestuzko sistema baten proposamena idatzi zuen. 1990ean, Berners-Lee-k HTMLren zehaztapen teknikoa idatzi zuen eta nabigatzailearen eta zerbitzariaren softwarea garatu zituen. Urte berean, Robert Cailliau-rekin batera finantzaketa-eskaera bat aurkeztu zuten, baina CERNek ez zuen proiektua ofizialki onartu. 1990eko ohar pertsonaletan, Berners-Lee-k "hipertestua erabiltzen duten eremu askoren artean" entziklopedia aipatzen du lehenbiziko sarrera gisa —etorkizuneko Wikipediaren nolabaiteko iragarpen bat. HTMLren lehen deskribapen publiko eskuragarria '''HTML Tags''' izeneko dokumentua izan zen, Berners-Lee-k han aipatu zuen Internet lehen aldiz, 1991ko amaieran.<ref>[Tim Berners-Lee. "HTML Tags". CERN, October 1991.]</ref> Dokumentu horrek HTMLren hasierako 18 elementuak zerrendatzen zituen diseinu erlatiboki sinple batean. Hipertestuzko etiketa salbu, guztiak CERNeko SGML (Standard Generalized Markup Language) formatu propioan oinarrituta zeuden. == Bertsioen bilakaera == === HTML 1.0 eta HTML 2.0 (1991-1995) === Hasierako HTML zehaztapena ez zen bertsio ofizial gisa kaleratu, eta IETF (Internet Engineering Task Force) erakundeak 1993ko erdialdean argitaratu zuen lehen zehaztapen-proposamena: Berners-Lee eta Dan Connolly-k idatzitako ''Hypertext Markup Language (HTML)'' Internet Draft-a. Proposamen horrek SGML sintaxiaren definizioa txertatzen zuen. Sei hilabeteren buruan iraungita geratu zen, baina Mosaic nabigatzaileak irudi txertatuetarako erabiltzen zuen etiketa pertsonalizatua estandarizatu izanaren aitorpena jaso zuen. Dave Raggett-ek proposatutako HTML+ zirriborroak taulak eta inprimakiak ere txertatzea proposatu zuen 1993ko amaieran. 1994an, IETFk HTML lan-taldea sortu zuen, eta 1995ean '''HTML 2.0''' osatu zuten, etorkizuneko inplementazioek oinarri gisa hartu beharreko lehen HTML estandar gisa.<ref>["HTML 2.0". RFC 1866. IETF, November 1995.]</ref> === HTML 3.2 (1997) === [[w:World Wide Web Consortium|W3C]] (World Wide Web Consortium) sortu ostean, 1996an IETFk HTML lan-taldea itxi zuen eta estandarren ardura W3Ck hartu zuen. 1997ko urtarrilaren 14an, '''HTML 3.2''' W3C Gomendio gisa argitaratu zen, W3Ck bakarrik garatu eta estandarizatutako lehen bertsioa. Hasieran "Wilbur" kode-izenaz ezagutua, formulen euskarria kendu zuen, hainbat luzapen jabedun bateratu zituen, eta Netscape nabigatzaileak ezarritako bistaratze-etiketa gehienak onartu zituen. Nabigatzaileen gerra garaia zelako, Netscape-ren ''blink'' eta Microsoft-en ''marquee'' elementuak bi enpresen arteko akordioz kanpo utzi ziren. === HTML 4.0 eta HTML 4.01 (1997-1999) === Hasieran "Cougar" kode-izenaz ezaguna, '''HTML 4.0''' 1997ko abenduaren 18an kaleratu zen. Nabigatzaile espezifikoen elementu-mota eta atributu ugari onartu zituen, baina aldi berean Netscape-ren bistaratze-ezaugarri batzuk ''zaharkituta'' (deprecated) markatu zituen, CSS estilo-orriak sustatuz. HTML 4.0 ISO 8879 araura egokitutako SGML aplikazio bat da. '''HTML 4.01''' 1999ko abenduaren 24an argitaratu zen W3C Gomendioa gisa, zuzenketa txikiekin. Errore-zuzenketak 2001era arte argitaratu ziren. 2000an, ISO/IEC 15445:2000 nazioarteko estandar gisa ere onartu zen, "ISO HTML" izenaz ezagutua. HTML 4.01-en ostean, urte askotan ez zen HTML bertsio berririk egon, W3Cren HTML lan-taldea, XMLn oinarrituta, XHTML hizkuntzaren garapenean zentratu baitzen. === XHTML (2000-2009) === [[w:XHTML|XHTML]] (Extensible HyperText Markup Language) HTML 4.01 XML 1.0 erabiliz birformulatzeko ahalegin gisa hasi zen hizkuntza bereizi gisa. XHTML 1.0 2000ko urtarrilaren 26an argitaratu zen W3C Gomendio gisa. HTML 4.0 eta 4.01-ek eskaintzen zituzten hiru aldaera berdinak zituen, XMLn berridatzita murriztapen txikiekin. XHTML 1.1-ek 2001ean jarraitu zion. XHTML 2.0 zirriborro-fase batean geratu zen; 2009an bertan behera utzi zen [[w:HTML5|HTML5]] eta XHTML5-en garapenaren mesedetan. XHTML 2.0 XHTML 1.x-rekin bateraezina zen, eta, beraz, XHTML-n inspiratutako hizkuntza berri bat bezala ulertu behar da, ez XHTML 1.x-ren eguneratze bat. === HTML5 (2008-2014) eta Living Standard === 2004an, WHATWG (Web Hypertext Application Technology Working Group) erakundeak HTML5en garapena hasi zuen, W3Cren ikuspegiarekin desadostasunean. 2008an W3Crekin elkarlaneko proiektu bihurtu zen, eta '''HTML5''' 2014ko urriaren 28an W3C Gomendioa bezala finalizatu eta estandarizatu zen.<ref>["HTML5". W3C Recommendation. 28 October 2014.]</ref> HTML5ek SGML aplikazioa izateko saiakera guztia alde batera utzi zuen eta bere "html" serializazio propioa definitu zuen, XML-oinarritutako XHTML5 serializazioaz gain. Hauek ziren aldaketa handienak: * '''Multimedia euskarri natiboak''': <code>&lt;video&gt;</code> eta <code>&lt;audio&gt;</code> etiketak, plugin berezirik gabe (Adobe Flash-en ikuspegia ordezkatzeko). * '''<code>&lt;canvas&gt;</code> elementua''': JavaScript bidez grafiko dinamikoak eta animazioak marrazteko. * '''Formulario hobeak''': datu-mota berriak (<code>date</code>, <code>email</code>, <code>range</code>...) eta balioztapen natiboa. * '''Semantika hobetua''': <code>&lt;header&gt;</code>, <code>&lt;footer&gt;</code>, <code>&lt;article&gt;</code>, <code>&lt;section&gt;</code> bezalako etiketak, edukiaren esanahia argiagoa egiteko. * '''Geolokalizazioa eta Web Storage''': nabigatzaile barneko datuak gordetzeko eta kokapena adierazteko gaitasunak. 2019ko maiatzaren 28an, W3Ck jakinarazi zuen WHATWG izango zela HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra. WHATWGren '''Living Standard''' kontzeptuak adierazi nahi du estandarra inoiz ez dela osatua, beti eguneratzen eta hobetzen ari dela. Ezaugarri berriak gehitu daitezke, baina funtzionalitateak ez dira kenduko. == Egitura teknikoa == === Etiketak eta elementuak === HTML markaketak hainbat osagai nagusi ditu: etiketak eta haien atributuak, karaktere-oinarri duten datu-motak, eta entitate-erreferentziak. HTML etiketak normalean bikoteka agertzen dira, hala nola <code>&lt;h1&gt;</code> eta <code>&lt;/h1&gt;</code>, nahiz eta batzuek —<code>&lt;img&gt;</code> edo <code>&lt;br&gt;</code> bezalakoek— ez duten itxiera-etiketarik. HTML dokumentu baten oinarrizko egitura honakoa da: <syntaxhighlight lang="html"> <!DOCTYPE html> <html> <head> <title>Orriaren izenburua</title> </head> <body> <h1>Kaixo, mundua!</h1> <p>Hau nire lehen web-orrialdea da.</p> </body> </html> </syntaxhighlight> * '''<code>&lt;!DOCTYPE html&gt;</code>''': HTML5 dokumentua dela adierazten du eta nabigatzaileari "estandar moduan" zerrendatzeko eskatzen dio. * '''<code>&lt;html&gt;</code>''': dokumentu osoaren erro-elementua. * '''<code>&lt;head&gt;</code>''': metadatuak gordetzen ditu (izenburua, CSS loturak, charset...), ikusgai ez dena. * '''<code>&lt;body&gt;</code>''': erabiltzaileak pantailan ikusiko duen eduki guztia. === Elementu motak === HTMLn hiru elementu-mota nagusi bereizten dira: * '''Egitura-markaketa''': dokumentuaren antolaketa deskribatzen du, adibidez <code>&lt;h1&gt;</code>-<code>&lt;h6&gt;</code> izenburuak edo <code>&lt;p&gt;</code> paragrafoak, bisitagarritasuna edo aurkezpenari buruzko informaziorik eman gabe. * '''Aurkezpen-markaketa''': testuaren itxura definitzen du, hala nola <code>&lt;b&gt;</code> (lodia) edo <code>&lt;i&gt;</code> (etzana). W3Ck gomendatzen du horren ordez CSS erabiltzea, edukiaren eta aurkezpenaren bereizketa egokiagoa lortzeko. * '''Hipertestuzko markaketa''': dokumentuaren beste zati batzuetara edo beste dokumentuetara loturak sortzen ditu, <code>&lt;a href="..."&gt;</code> etiketaren bidez, hiperesteka ezarriz. === Atributuak === Elementu gehienek atributuak har ditzakete hasierako etiketaren barruan, informazio osagarria emanez. Atributu garrantzitsuenak: * '''<code>id</code>''': elementuari identifikatzaile bakarra ematen dio orrialde barruan. * '''<code>class</code>''': elementua CSS estilo-klase bati edo batzuei lotzen die. * '''<code>src</code>''': irudiaren (<code>&lt;img&gt;</code>) edo scriptaren (<code>&lt;script&gt;</code>) jatorrizko URLa zehazten du. * '''<code>href</code>''': hipertestuzko loturaren (<code>&lt;a&gt;</code>) helmuga URLa. * '''<code>alt</code>''': irudien testu-alternatiba, irisgarritasunerako funtsezkoa. === HTML, CSS eta JavaScript: hirukoa === Web modernoa hiru teknologiaren gainean eraikita dago: '''HTML''' edukiaren eta egituraren ardura du, zer agertzen den eta nola antolatzen den semantikoki. '''CSS''' (Cascading Style Sheets) aurkezpenaz arduratzen da: koloreak, tipografiak, neurriak, posizionamendua. '''JavaScript'''-ek portaera eta interaktibotasuna eskaintzen ditu: botoi-klikak, animazioak, zerbitzariarekiko komunikazio asinkronoa ([[w:Ajax (programazioa)|Ajax]] teknologiaren bidez). W3Ck 1997tik CSSren erabilera sustatu du HTML aurkezpen-etiketaren ordez. Ideia nagusia ''edukia eta aurkezpena bereiztea'' da: HTMLk esan dezala zer den zerbait (izenburua, paragrafoa, zerrenda), eta CSSk esan dezala nola ikusi nahi den (gorria, 24px-ekoa, zentroa). Banaketa horrek kode-mantentzea errazten du eta irisgarritasuna hobetzen du. [[File:Firefox-eko orri inspektorearen kaptura.png|center|thumb|400x400px|Firefox-eko orri inspektorearen kaptura]] == Estandarizazio-erakundeak: W3C eta WHATWG == Hasieran IETF erakundeak kudeatzen zituen HTML estandarrak, baina 1996tik W3C bihurtu zen arduradun nagusia, enpresa komertzialek ere parte hartuz. W3Cren erabaki metodologia astuna zen, eta 2004an Apple, Mozilla eta Opera enpresek WHATWG erakunde alternatiboa sortu zuten, web-plataformaren garapen azkarragoa bultzatzeko. Biak elkarlanean aritu ziren HTML5en garapenean, baina 2012an bide desberdinak hartu zituzten: W3Ck "argazki" finituak argitaratzen jarraitu zuen (HTML5, HTML 5.1, HTML 5.2), eta WHATWGk ''Living Standard'' aldaezin bat mantentzen zuen. 2019an, W3Ck ofizialki WHATWGri eman zion HTML estandarraren jabetza, eta gaur egun WHATWG da HTML eta DOM estandarren argitaratzaile bakarra. == HTMLren erabilera gaur egun == HTML gaur egun Webean erabiltzen den oinarrizko lengoaia da, eta bere erabilera ez da web-orrialde estatikora mugatzen. Web-aplikazio konplexuak, mugikorrentzako interfazeak (PWA, Progressive Web Apps), posta elektronikoen diseinua, dokumentu digitalak eta hainbat software-interfaze HTML bidez sortzen dira. HTML5ekin nabigatzaileak berak bideo eta audio erreproduzitzeko gai dira, kanpoko pluginik gabe. Honek Adobe Flash-en beherakada eragin zuen, 2020an ofizialki bertan behera utzia. Gaur egun HTML5, CSS3 eta JavaScript moderno baten konbinazioa da web garapen modernoaren oinarria. Irisgarritasuna (accessibility) ere gero eta garrantzitsuagoa da: HTML5ek ARIA (Accessible Rich Internet Applications) atributu-multzoa txertatu du, ikusmen- edo mugimendu-arazoak dituzten erabiltzaileek teknologia lagungarriez (irakurle-pantailak, etab.) web-orrialdeak erabili ahal izateko. == Testu Ebakia== HTML lengoaia Interneten historian eragin handiena izan duen teknologietako bat da, GIF edo TCP/IP bezalako beste teknologia garrantzitsuekin batera. Tim Berners-Lee-k 1991n kaleratutako 18 etiketa xumeetatik hasita, gaur egungo HTML5eko ehunka elementu eta APIetaraino, HTMLk etengabeko bilakaera jasan du munduko sarearen premiei erantzunez. Bere indarra sinpletasunean datza: edozein testu-editorerekin idatz daiteke, edozein nabigatzailetan funtzionatzen du eta edonork ikasi eta erabili dezake. Hori dela eta, informatikako teknologiarik demokratikoen eta hedatuenen artean kokatzen da. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} == Kanpo estekak == * [https://html.spec.whatwg.org/ HTML Living Standard (WHATWG)] * [https://www.w3.org/TR/html52/ HTML 5.2 W3C Recommendation] * [https://info.cern.ch/hypertext/WWW/MarkUp/Tags.html HTML Tags jatorrizko dokumentua (CERN)] * [https://validator.w3.org/ W3C HTML Balioztatzailea] hkd307anj5ob64etypb609ue9qcji8v 0 7270 43733 43650 2026-07-13T07:14:02Z Montserrat.maritxalar 2723 43733 wikitext text/x-wiki '''Datu-base Erlazionalak (DBE)''' [[File:DBereduenEboluzioa.png|450px|right|thumb|Datu-base eskema baten diseinu-ereduen eboluzioa]] [[w:Datu-base|Datu-base]] bat unitate logiko gisa tratatzen den informazio-bilduma antolatu bat da. '''Datu-base erlazionalen''' (DBE) kasuan, antolaketa hori eredu erlazionalean oinarritzen da: datuak erlazio sinpleen multzo batean gordetzen dira, bisualki taulen bidez irudikatuta.<ref name=":0">'''Elmasri, R. & Navathe, S. B. (2009)'''. ''Datu-base sistemak. Oinarriak.''. UPV/EHU Argitalpen Zerbitzua/Sevicio Editorial. ISBN/ISSN: 978-84-9860-291-3.</ref> Helburu nagusia erlazionatutako informazioa biltzea, gordetzea eta berreskuratzea da, hainbat aplikaziok elkarbanatu ahal izan dezaten. Sistema honetan, taula bakoitza errenkadaz (tuplak) eta zutabez (atributuak) osatuta dago. Egitura horri esker, datuak modu eraginkor eta koherentean kudea daitezke, datuen kokapen fisikoaren menpe egon gabe.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena='''E. F.'''|abizena='''Codd'''|izenburua=A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks|argitaletxea=Springer Berlin Heidelberg|orrialdeak=61–98|data=2001|url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-48354-7_4|aldizkaria=Pioneers and Their Contributions to Software Engineering|isbn=978-3-540-42290-7|sartze-data=2026-05-12}}</ref><ref name=":6">'''Irastorza, A. & Pérez, T.A.'''(2012). 26 Domeinu SQL Ariketekin: Maila aurreratuko 270 SQL kontsulta. Editorial Académica Española. ISBN/ISSN: 978-84-615-2398-2.</ref><ref name=":5">'''Marqués, M. (2011).''' ''Bases de datos''. Castelló de la Plana: Publicacions de la Universitat Jaume I. ISBN: 978-84-693-0146-3. ( [https://bdigital.uvhm.edu.mx/wp-content/uploads/2020/05/Bases-de-Datos.pdf], Noiz kontsultatua: 2026-05-06).</ref> == Historia eta bilakaera == Teknologia hau 1970ean sortu zen, [[w:Edgar Frank Codd|Edgar F. Codd]] IBMko ikertzaileak "''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''" artikulu ospetsua argitaratu zuenean. Multzoen teoria matematikoan oinarrituta. Coddek datuak eta aplikazioak bereiztea ahalbidetzen zuen eredua definitu zuen, informatikaren garapenean mugarri bat ezarriz.<ref name=":1" /> Geroago etapa hauek nabarmendu dira datu-base erlazionalen bilakaeran: *'''Ezarpen Industriala eta Estandarizazioa''': 80ko eta 90eko hamarkadetan, eredua mundu osora zabaldu zen [[w:SQL|SQL]] lengoaiaren agerpenarekin. [[w:Oracle Database|Oracle]] bezalako Datu-Base Kudeaketa Sistema (DBKS) komertzial nagusiak sortu ziren, eta gaur egun ere erreferente dira enpresa-inguruneetan.<ref name=":3">{{Erreferentzia|izenburua=ISO/IEC 9075-1:2016 - Information technology — Database languages — SQL|hizkuntza=en|url=https://www.iso.org/standard/63555.html|aldizkaria=ISO|sartze-data=2026-05-12}}</ref><ref name=":4">'''Irastorza Goñi, A. (2002)'''. ''Datu-baseen atzipena SQLJren bitartez. Sintaxia eta transakzioen diseinua''. UPV/EHU/LSI/TR 9-2002.</ref><ref>'''Oracle Corporation.''' ''Oracle Database Concepts: Introduction to Relational Databases''. ([https://docs.oracle.com/en/database/].Noiz kontsultatua: 2026-05-06).</ref> *'''Kode Irekiaren Iraultza''': 90eko hamarkadaren erdialdean, ekosistema eraldatu egin zen funtsezko bi proiekturekin. Alde batetik, [[w:MySQL|MySQL]]-k (1995) datu-baseetarako sarbidea demokratizatu zuen, webgune dinamiko zein interaktiboen motor bihurtuz. Bestetik, [[w:PostgreSQL|PostgreSQL]](1996) alternatiba gisa sendotu zen, orokorrean eskaintzen zituen ezaugarrien sendotasun eta hedagarritasunagatik, eta, bereziki, SQL lengoaia estandarraren erregelen inplementazio zehatzagatik nabarmenduz.<ref name=":6" /> <ref name=":9">{{Erreferentzia|izenburua=PostgreSQL: Tutorials & Other Resources|url=https://www.postgresql.org/docs/online-resources/|aldizkaria=www.postgresql.org|sartze-data=2026-05-12}}</ref> *'''Objektu-erlazional eta Multimedia''' (2000-2015): Objektuetara Zuzendutako programen diseinuaren hedapenak datu-base erlazionalen eboluzioa bultzatu zuen, bereziki [[w:Oracle Database|Oracle]] eta [[w:Microsoft SQL Server|Microsoft SQL Server]] bezalako sistemek gidatuta. Horri esker, testu eta zenbakiez gain, objektu konplexuak eta multimedia-fitxategiak (irudiak, bideoak) kudeatzeko mekanismoak txertatu zituzten.<ref name=":6" /><ref name=":7">'''Silberschatz, A., Korth, H. F. & Sudarshan, S. (2014)'''. ''Fundamentos de Bases de Datos''. 6ª Edición. McGraw-Hill. ISBN: 978-84-481-3654-3.</ref> *'''Hodeia eta Integrazio Hibridoa''' (2015-2026): Gaur egun, sistema erlazionalak [[w:Hodei konputazio|hodeira]] (Cloud) erabat egokitu dira. [[w:NoSQL|NoSQL]] sistemen abiadura eta eredu erlazionalaren fidagarritasuna uztartzen dituzten arkitektura berriak sortu dira, datu-baseei eskalagarritasun masiboa eta analisi aurreraturako integrazioa emanez.<ref name=":6" /> == Alderdi teknikoak == Industrian onartutako estandarrei jarraituz, eredu erlazionalaren arrakasta hiru zutabe nagusitan oinarritzen da:<ref name=":6" /><ref name=":7" /> *'''Egiturak''': Datuak gordetzeko eta berreskuratzeko tamaina-finkoko egiturak (taulak) eta gako bidezko atzipen zuzena egitea ahalbidetzen du. Datu-basea taula multzo gisa antolatzen da eta taula ezberdinetako erregistroak amankomunean dituzten gakoen bitartez erlazionatzen dira, erredundantzia saihestu eta koherentzia mantentzeko helburuarekin. *'''Eragiketak''': Aplikazioek egiturak maneiatu eta informazioa lortzeko ekintza zehatzak (aljebra erlazionalean oinarritutako SQL lengoaia erabiliz) dira. *'''Integritate-murriztapenak (''Constraints'')''': Gaur egun, hauek dira DBE baten osotasuna bermatzeko elementu kritikoenak. Murriztapen hauek (gakoarenak, entitatearenak, integritate erreferentzialarenak eta domeinuarenak) eragiketak gobernatzen dituzte, informazioa uneoro baliozkoa, koherentea eta logikoki zuzena dela ziurtatuz. Horri esker babesten du bere burua datu-baseak, datu okerrak edo gatazkatsuak ekiditeko. Horrez gain, DBKSek egiten duten '''transakzioen kudeaketa''' funtsezkoa da aldi bereko sarbideak ([[w:Konkurrentzia (informatika)|konkurrentzia]]) kontrolatzeko, prozesu bakoitza unitate atomiko gisa tratatuz (''dena ala ezer ez'' printzipioan oinarrituta). Bestalde, aplikazioetatik datu-baseetarako '''konektibitateari''' dagokionez, bilakaera nabarmena egon da: *'''JDBC (Java Database Connectivity)''': Oinarrizko liburutegi eta arkitektura historikoa da, oraindik ere maila baxuko atzipen zuzenerako erabiltzen dena. *'''ORM tresnak (Object-Relational Mapping)''': Egun, industrian Hibernate edo Spring Data bezalako tresnak dira estandarrak. Hauek JDBCren gainean eraikitako geruzak dira, klaseak eta taula erlazionalak automatikoki mapatzen dituztenak. Honela, programatzaileak ez du SQL kode konplexua idatzi beharrik eta aplikazioaren mantentze-lana asko errazten da. <syntaxhighlight lang="sql"> -- SQL galderen egitura: SELECT [{ALL|DISTINCT}] <izena_eremua>[, <izena_eremua>...] FROM {<izena_taula>|<izena_bista>} [, {<izena_taula>|<izena_bista>}...] [WHERE <baldintza> [{AND|OR} <baldintza>...]] [GROUP BY <izena_eremua>[, <izena_eremua>...]] [HAVING <baldintza> [{AND|OR} <baldintza>...]] [ORDER BY {<izena_eremua>|<indize_eremua>} [{ASC|DESC}] [, {<izena_eremua>|<indize_eremua>} [{ASC|DESC}]]]; </syntaxhighlight> == Testu Ebakia == 50 urteko bilakaeraren ondoren, datu-base erlazionalek industriako estandar nagusietako bat izaten jarraitzen dute. Azken hamarkadan, [[w:Datu handiak|Big Data-ren]] hazkundeak eta [[w:NoSQL|NoSQL]] paradigmen agerpenak datu egituratu gabeekin (dokumentuekin) lan egiteko aukera berriak ireki dituzte. Kasu horietan, DBEak NoSQL teknologiekin ordezkatu edo osatu daitezke malgutasun handiagoa lortzeko. Hala ere, informazioaren osotasuna eta koherentzia kritikoak direnean —banku-transakzioetan, erreserba-sistemetan edo administrazio publikoan, esaterako—, eredu erlazionala oraindik ere ordezkaezina da. Teknologiazale ororentzat, funtsezkoa da eredu erlazionalaren zorroztasunaren eta joera berrien arteko elkarbizitza ulertzea. Gaur egun, sistema hibridoetarako bilakaerak erakusten du DBEak konfiantza digitalaren oinarri direla oraindik ere, arkitektura moderno, eskalagarri eta seguruetara egokituz. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} q563cjsxd1xeylfgiysz3xs4sas5yov 43734 43733 2026-07-13T07:14:28Z Montserrat.maritxalar 2723 /* Historia eta bilakaera */ 43734 wikitext text/x-wiki '''Datu-base Erlazionalak (DBE)''' [[File:DBereduenEboluzioa.png|450px|right|thumb|Datu-base eskema baten diseinu-ereduen eboluzioa]] [[w:Datu-base|Datu-base]] bat unitate logiko gisa tratatzen den informazio-bilduma antolatu bat da. '''Datu-base erlazionalen''' (DBE) kasuan, antolaketa hori eredu erlazionalean oinarritzen da: datuak erlazio sinpleen multzo batean gordetzen dira, bisualki taulen bidez irudikatuta.<ref name=":0">'''Elmasri, R. & Navathe, S. B. (2009)'''. ''Datu-base sistemak. Oinarriak.''. UPV/EHU Argitalpen Zerbitzua/Sevicio Editorial. ISBN/ISSN: 978-84-9860-291-3.</ref> Helburu nagusia erlazionatutako informazioa biltzea, gordetzea eta berreskuratzea da, hainbat aplikaziok elkarbanatu ahal izan dezaten. Sistema honetan, taula bakoitza errenkadaz (tuplak) eta zutabez (atributuak) osatuta dago. Egitura horri esker, datuak modu eraginkor eta koherentean kudea daitezke, datuen kokapen fisikoaren menpe egon gabe.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena='''E. F.'''|abizena='''Codd'''|izenburua=A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks|argitaletxea=Springer Berlin Heidelberg|orrialdeak=61–98|data=2001|url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-48354-7_4|aldizkaria=Pioneers and Their Contributions to Software Engineering|isbn=978-3-540-42290-7|sartze-data=2026-05-12}}</ref><ref name=":6">'''Irastorza, A. & Pérez, T.A.'''(2012). 26 Domeinu SQL Ariketekin: Maila aurreratuko 270 SQL kontsulta. Editorial Académica Española. ISBN/ISSN: 978-84-615-2398-2.</ref><ref name=":5">'''Marqués, M. (2011).''' ''Bases de datos''. Castelló de la Plana: Publicacions de la Universitat Jaume I. ISBN: 978-84-693-0146-3. ( [https://bdigital.uvhm.edu.mx/wp-content/uploads/2020/05/Bases-de-Datos.pdf], Noiz kontsultatua: 2026-05-06).</ref> == Historia eta bilakaera == Teknologia hau 1970ean sortu zen, [[w:Edgar Frank Codd|Edgar F. Codd]] IBMko ikertzaileak "''A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks''" artikulu ospetsua argitaratu zuenean. Multzoen teoria matematikoan oinarrituta. Coddek datuak eta aplikazioak bereiztea ahalbidetzen zuen eredua definitu zuen, informatikaren garapenean mugarri bat ezarriz.<ref name=":1" /> Geroago etapa hauek nabarmendu dira datu-base erlazionalen bilakaeran: *'''Ezarpen Industriala eta Estandarizazioa''': 80ko eta 90eko hamarkadetan, eredua mundu osora zabaldu zen [[w:SQL|SQL]] lengoaiaren agerpenarekin. [[w:Oracle Database|Oracle]] bezalako Datu-Base Kudeaketa Sistema (DBKS) komertzial nagusiak sortu ziren, eta gaur egun ere erreferente dira enpresa-inguruneetan.<ref name=":3">{{Erreferentzia|izenburua=ISO/IEC 9075-1:2016 - Information technology — Database languages — SQL|hizkuntza=en|url=https://www.iso.org/standard/63555.html|aldizkaria=ISO|sartze-data=2026-05-12}}</ref><ref name=":4">'''Irastorza Goñi, A. (2002)'''. ''Datu-baseen atzipena SQLJren bitartez. Sintaxia eta transakzioen diseinua''. UPV/EHU/LSI/TR 9-2002.</ref><ref>'''Oracle Corporation.''' ''Oracle Database Concepts: Introduction to Relational Databases''. ([https://docs.oracle.com/en/database/].Noiz kontsultatua: 2026-05-06).</ref> *'''Kode Irekiaren Iraultza''': 90eko hamarkadaren erdialdean, ekosistema eraldatu egin zen funtsezko bi proiekturekin. Alde batetik, [[w:MySQL|MySQL]]k (1995) datu-baseetarako sarbidea demokratizatu zuen, webgune dinamiko zein interaktiboen motor bihurtuz. Bestetik, [[w:PostgreSQL|PostgreSQL]](1996) alternatiba gisa sendotu zen, orokorrean eskaintzen zituen ezaugarrien sendotasun eta hedagarritasunagatik, eta, bereziki, SQL lengoaia estandarraren erregelen inplementazio zehatzagatik nabarmenduz.<ref name=":6" /> <ref name=":9">{{Erreferentzia|izenburua=PostgreSQL: Tutorials & Other Resources|url=https://www.postgresql.org/docs/online-resources/|aldizkaria=www.postgresql.org|sartze-data=2026-05-12}}</ref> *'''Objektu-erlazional eta Multimedia''' (2000-2015): Objektuetara Zuzendutako programen diseinuaren hedapenak datu-base erlazionalen eboluzioa bultzatu zuen, bereziki [[w:Oracle Database|Oracle]] eta [[w:Microsoft SQL Server|Microsoft SQL Server]] bezalako sistemek gidatuta. Horri esker, testu eta zenbakiez gain, objektu konplexuak eta multimedia-fitxategiak (irudiak, bideoak) kudeatzeko mekanismoak txertatu zituzten.<ref name=":6" /><ref name=":7">'''Silberschatz, A., Korth, H. F. & Sudarshan, S. (2014)'''. ''Fundamentos de Bases de Datos''. 6ª Edición. McGraw-Hill. ISBN: 978-84-481-3654-3.</ref> *'''Hodeia eta Integrazio Hibridoa''' (2015-2026): Gaur egun, sistema erlazionalak [[w:Hodei konputazio|hodeira]] (Cloud) erabat egokitu dira. [[w:NoSQL|NoSQL]] sistemen abiadura eta eredu erlazionalaren fidagarritasuna uztartzen dituzten arkitektura berriak sortu dira, datu-baseei eskalagarritasun masiboa eta analisi aurreraturako integrazioa emanez.<ref name=":6" /> == Alderdi teknikoak == Industrian onartutako estandarrei jarraituz, eredu erlazionalaren arrakasta hiru zutabe nagusitan oinarritzen da:<ref name=":6" /><ref name=":7" /> *'''Egiturak''': Datuak gordetzeko eta berreskuratzeko tamaina-finkoko egiturak (taulak) eta gako bidezko atzipen zuzena egitea ahalbidetzen du. Datu-basea taula multzo gisa antolatzen da eta taula ezberdinetako erregistroak amankomunean dituzten gakoen bitartez erlazionatzen dira, erredundantzia saihestu eta koherentzia mantentzeko helburuarekin. *'''Eragiketak''': Aplikazioek egiturak maneiatu eta informazioa lortzeko ekintza zehatzak (aljebra erlazionalean oinarritutako SQL lengoaia erabiliz) dira. *'''Integritate-murriztapenak (''Constraints'')''': Gaur egun, hauek dira DBE baten osotasuna bermatzeko elementu kritikoenak. Murriztapen hauek (gakoarenak, entitatearenak, integritate erreferentzialarenak eta domeinuarenak) eragiketak gobernatzen dituzte, informazioa uneoro baliozkoa, koherentea eta logikoki zuzena dela ziurtatuz. Horri esker babesten du bere burua datu-baseak, datu okerrak edo gatazkatsuak ekiditeko. Horrez gain, DBKSek egiten duten '''transakzioen kudeaketa''' funtsezkoa da aldi bereko sarbideak ([[w:Konkurrentzia (informatika)|konkurrentzia]]) kontrolatzeko, prozesu bakoitza unitate atomiko gisa tratatuz (''dena ala ezer ez'' printzipioan oinarrituta). Bestalde, aplikazioetatik datu-baseetarako '''konektibitateari''' dagokionez, bilakaera nabarmena egon da: *'''JDBC (Java Database Connectivity)''': Oinarrizko liburutegi eta arkitektura historikoa da, oraindik ere maila baxuko atzipen zuzenerako erabiltzen dena. *'''ORM tresnak (Object-Relational Mapping)''': Egun, industrian Hibernate edo Spring Data bezalako tresnak dira estandarrak. Hauek JDBCren gainean eraikitako geruzak dira, klaseak eta taula erlazionalak automatikoki mapatzen dituztenak. Honela, programatzaileak ez du SQL kode konplexua idatzi beharrik eta aplikazioaren mantentze-lana asko errazten da. <syntaxhighlight lang="sql"> -- SQL galderen egitura: SELECT [{ALL|DISTINCT}] <izena_eremua>[, <izena_eremua>...] FROM {<izena_taula>|<izena_bista>} [, {<izena_taula>|<izena_bista>}...] [WHERE <baldintza> [{AND|OR} <baldintza>...]] [GROUP BY <izena_eremua>[, <izena_eremua>...]] [HAVING <baldintza> [{AND|OR} <baldintza>...]] [ORDER BY {<izena_eremua>|<indize_eremua>} [{ASC|DESC}] [, {<izena_eremua>|<indize_eremua>} [{ASC|DESC}]]]; </syntaxhighlight> == Testu Ebakia == 50 urteko bilakaeraren ondoren, datu-base erlazionalek industriako estandar nagusietako bat izaten jarraitzen dute. Azken hamarkadan, [[w:Datu handiak|Big Data-ren]] hazkundeak eta [[w:NoSQL|NoSQL]] paradigmen agerpenak datu egituratu gabeekin (dokumentuekin) lan egiteko aukera berriak ireki dituzte. Kasu horietan, DBEak NoSQL teknologiekin ordezkatu edo osatu daitezke malgutasun handiagoa lortzeko. Hala ere, informazioaren osotasuna eta koherentzia kritikoak direnean —banku-transakzioetan, erreserba-sistemetan edo administrazio publikoan, esaterako—, eredu erlazionala oraindik ere ordezkaezina da. Teknologiazale ororentzat, funtsezkoa da eredu erlazionalaren zorroztasunaren eta joera berrien arteko elkarbizitza ulertzea. Gaur egun, sistema hibridoetarako bilakaerak erakusten du DBEak konfiantza digitalaren oinarri direla oraindik ere, arkitektura moderno, eskalagarri eta seguruetara egokituz. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} 1suf6khpg9fi9yw43f48eb3pbw5xij5 0 7271 43735 43632 2026-07-13T07:21:57Z Montserrat.maritxalar 2723 /* Segurtasuna */ 43735 wikitext text/x-wiki '''Kriptografia asimetrikoa''' bi gako desberdin erabiltzen dituen sistema kriptografikoa da: bata publikoa eta bestea pribatua. Gako publikoa edonorekin partekatu daiteke, baina pribatua erabiltzaileak (gako horien jabeak) bakarrik ezagutu dezake. Segurtasuna bermatzeko, bi gako hauek erlazio matematikoetan oinarrituta daude, gako publiko batetik abiatuta gako pribatua zein den lortzea oso zaila izan dadin.<ref>{{Erreferentzia|izena=Herritar Berri|abizena=SLU|izenburua=Kriptografia: komunikazioen pribatutasuna babesten|hizkuntza=eu|data=2016-11-19|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2016-11-19-06-00/hemeroteca_articles/kriptografia-komunikazioen-pribatutasuna-babesten|aldizkaria=GAUR8|sartze-data=2026-05-20}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=Libe MORI|abizena=CARRASCAL|izenburua=Nola aukeratzen dira estandar kriptografiko seguruak?|hizkuntza=eu|data=2026-05-02|url=https://gaur8.naiz.eus/eu/info_gaur8/20260502/nola-aukeratzen-dira-estandar-kriptografiko-seguruak|aldizkaria=gaur8.naiz.eus|sartze-data=2026-05-20}}</ref> [[File:Gako publikoko kriptografiaren eskema.png|thumb|300x300px|center|Gako publikoko kriptografiaren eskema]] Kriptografia asimetrikoa informazioa babesteko eta era pribatuan partekatzeko erabiltzen den teknika nagusietako bat da, bi aldeen artean aurretiaz sekreturik partekatu gabe komunikazio segurua ahalbidetzen duelako. Analogia gisa, kriptografia asimetrikoa postontzi batekin aldera daiteke. Edonork utz dezake mezu bat (gako publikoa erabiliz) postontzian, baina postontzi horren jabeak bakarrik ireki egin dezake (gako pribatua erabiliz). Analogia honetan, mezua postontzian sartzea mezuaren zifratzearen parekoa da (informazioa babestuta geratzen baita), eta postontzia ireki eta mezua ateratzea, berriz, deszifratzearen parekoa. Teknologia hau gaur egungo hainbat aplikaziotan aurkitu dezakegu. Nabarmenena [[w:HTTPS|HTTPS]] protokoloa da, webgune seguruetan erabiltzen dena, erabiltzailearen eta zerbitzariaren arteko komunikazioa babesteko. Era berean, diru digitalaren transakzioak gaitzeko erabiltzen da, baita posta elektronikoaren komunikazio seguruak bermatzeko ere, [[w:PGP|PGP]] edo [[w:S/MIME|S/MIME]] bidez. == Sinadura digitalak == [[Fitxategi:Sinadura.JPG|thumb|Sinadura digitala]] Kriptografia asimetrikoak autentifikazioa eta osotasuna bermatzeko ere balio du, sinadura digitalen bidez. Kasu honetan, igorleak bere giltza pribatua erabiltzen du mezu bat sinatzeko. Ondoren, beste edonork egiaztatu dezake sinadura hori igorlearen giltza publikoa erabiliz. Postontziaren analogiarekin jarraituz, sinadura digitala zigilu pertsonal batekin alderatu daiteke, non mezua edonork ireki dezakeen, baina zigiluak igorlea identifikatzen duen. Prozesu honek bi propietate nagusi bermatzen ditu: batetik, mezua benetan igorleak sortu duela (autentifikazioa), eta bestetik, mezua ez dela aldatu bidalketa-prozesuan zehar (osotasuna). == Segurtasuna == Ohiko kriptografian (kriptografia simetrikoa), mezu bat zifratzeko eta deszifratzeko gako bera erabiltzen da, bi aldeen artean partekatu behar dena. Horrek puntu ahul nagusi bat du: gakoa modu seguruan bidaltzea edo partekatzea. Kriptografia asimetrikoak arazo hori gainditzen du bi gako desberdin erabiliz, gako publikoa modu irekian banatzeko aukera emanez eta gako pribatua sekretupean mantenduz. Horrela, komunikazio segurua ezarri daiteke aurretiaz sekreturik partekatu gabe. Hala ere, kriptografia asimetrikoa, oro har, motelagoa da kriptografia simetrikoa baino, eta, horregatik, sarritan biak konbinatzen dira praktikan. Aldi berean, kriptografia asimetrikoaren segurtasuna arazo matematiko jakin batzuen zailtasunean oinarritzen da. Adibide ezagunenetako bat [[w:RSA|RSA algoritmoa]] da, zenbaki oso handien faktorizazioaren zailtasunean oinarritzen dena. Bi zenbaki handi biderkatzea erraza den arren gaur egungo ordenagailuekin, emaitza emanda jatorrizko faktoreak aurkitzea oso zaila da baliabide konputazional handirik gabe. Propietate horri esker, sistema seguruak eraiki daitezke. == Ahuleziak == Kriptografia asimetrikoak ere baditu ahuleziak. Horien artean, bereziki garrantzitsua da konputazio kuantikoaren agerpena. Ordenagailu klasikoek arazo batzuk konpontzeko denbora asko behar duten bitartean, ordenagailu kuantikoek algoritmo espezifikoak erabil ditzakete, hala nola [[w:Shor's_algorithm|Shor-en algoritmoa]] bi zenbakien faktorizazioa askoz azkarrago egiteko. Horrek esan nahi du gaur egun seguruak diren sistema batzuk, RSA kasu, etorkizunean hauskorrak bihur daitezkeela, gako pribatuak modu eraginkorrean berreskuratzeko aukera emango luketelako. Beste ahultasun batzuk gako pribatuaren kontrola hirugarrenei eskuordetzeko aukeratik sortzen dira, eta horrek segurtasun orokorra ahuldu eta eraso-arriskua areagotu dezake. Gako luzeagoek segurtasuna hobetu dezaketen arren, algoritmo batzuek berezko ahultasunak izan ditzakete, eraso azkarragoen aurrean ahulago bihurtzen dituztenak.<ref>{{Erreferentzia|izena=Ana|abizena=Zelaia Jauregi |izenburua=Zer dela eta jasaten du kriptografia alorrak etengabeko aldaketa?|hizkuntza=eu|data=2023-11-11|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2023-11-11-06-00/hemeroteca_articles/zer-dela-eta-jasaten-du-kriptografia-alorrak-etengabeko-aldaketa|aldizkaria=GAUR8|sartze-data=2026-05-20}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 0sdmeoupyuziwghx67goif2gf50j023 0 7275 43737 43666 2026-07-13T07:32:22Z Montserrat.maritxalar 2723 43737 wikitext text/x-wiki '''DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen''' Euskararen erabilerak unibertsitate-ikasketetan, EHUn, eboluzio oso desberdina izan du zentroen arabera. Gipuzkoako campusaren kasuan, eta zientzia/teknologiaren arloan, aitzindariak izan ziren Kimika eta Informatika Fakultateak. Informatika Fakultatearen kasua deigarria da. Urte gutxi sortu zenetik, 1980ko hamarkadan hazkunde handia izan zuen, ikasle asko matrikulatu baitzen ikasketa berriak egiteko (ez zegoen beste zentrorik EHUn ezta inguruko unibertsitateetan ere). Hori ez zen oztopoa izan, ordea, irakasle askoren euskaltzaletasuna praktikan jartzeko. Bi izen aipatu behar dira, [[w:Kepa Sarasola|Kepa Sarasola]] eta [[w:Iñaki Alegria|Iñaki Alegria]], haien kemenez eta hainbat irakasleren babesarekin abiatu baitzen euskarazko taldea fakultatean. Eta lagun asko bultzatu zuten gero lantegi horretan sartzeko. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak,  eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Urteak igaro dira, eta gaurko egoera arras desberdina da: ikasketak euskaraz egin daitezke, terminologia finkatuta dago (termino eta kontzeptu berriak etengabe sortzen badira ere), liburu asko daude, irakaskuntza-material denetarikoak erabil daitezke... Eta euskara aukeratzen duen ikasleen kopurua asko emendatu da. Euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. == Euskarazko irakaskuntza == Euskarazko irakaskuntza urte gutxitan garatu zen, '''Lizentziaturan'''. Hona hemen datu eta data batzuk.<ref>[http://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara Informatika euskalduntzen] Informatika fakultateko webgunean</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Euskararen eboluzioa Informatika Fakultatean|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Euskararen+eboluzioa.pdf/c58061ab-cfa1-4833-9b65-eaf6bdab33e2?t=1507280733000}}</ref> * '''1984-1985''' Lehen aldiz eskaini ziren 1. mailako bi ikasgai euskaraz: Informatika I (Iñaki Alegria) eta Programazioa (Kepa Sarasola). Bi urte geroago, irakasle berriak —[[w:Olatz Arregi|Olatz Arregi]], [[w:Txelo Ruiz Vazquez|Txelo Ruiz]], [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] eta Guadalupe Gutiérrez— kontratatu ziren 1. mailako ikasgai guztiak euskaraz emateko. Gehiago etorriko ziren hurrengo urteetan, eta, garrantzitsuago, dagoeneko fakultatean zeuden hainbat irakasle animatu ziren 2. eta 3. mailako ikasgaiak euskaraz prestatzera eta irakastera. * '''1988-1989''' 3. mailako bi ikasgai eskaini ziren euskaraz; guztira, 11 ikasgai. Ikasturte honetatik aurrera Euskara Teknikoa I eskainiko da hautazko moduan (eta Euskara Teknikoa II hurrengo urtean). Urte horretan hasitako ikasle batek ikasketen % 60 egin ahal izan zuen euskaraz. * '''1992-1993''' Zortzi urte igaro dira eta 1. ziklo osoa, 16 ikasgai, eskaini zen lehen aldiz euskaraz. * '''1994-1995''' Ikasketa-plana aldatu zen: hemendik aurrera '''Ingeniaritza''' bat izango da. Plan berriaren diseinuak bermatu zuen euskararen erabilera ikasmaila eta alor guztietan. * '''1998-1999''' Ingeniaritza zabaldu zen maila guztietara, gaztelaniaz eta euskaraz (ikasgai batzuk ingelesez ere bai). Bitartean, lizentziaturaren 4. eta 5. mailetan, euskarazko ikasgaiak ere eskaini ziren lehen aldiz: lizentziaturan hasi ziren azkeneko ikasleek karreraren % 80 baino gehiago euskaraz egin ahal izan zuten. Derrigorrezko ikasgai guztiaz gain, hautazko ikasgai asko euskaraz eskaini ziren dagoeneko. Ideia bat izateko, 2001-2002 urtean 148 hautazko kreditu eskaini ziren euskaraz; ingeniaritza osatzeko, 57 kreditu behar ziren (gehi aukera askeko beste 33 kreditu).<ref>{{Erreferentzia|izena=Mikel|abizena=Basabe|urtea=2000-06-14|izenburua=Euskarak etorkizun oparoa du informatikaren alorrean.|argitaletxea=berria.eus|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/hemeroteka/egunkaria/?zbilatu=%22kepa+sarasola%22&h_u=1990&h_h=12&h_e=06&b_u=2003&b_h=02&b_e=20&bilatu=Bilatu&orridata=20000614&ikusi=059|aldizkaria=Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka.|sartze-data=2020-10-05}}</ref> 14 urtetan egin zen bidaia (ia) osoa. Nondik gentozen eta zein zailtasun zeuden aurrean ikusita, uste dugu arrakasta baten historia dela. Eta ez da hori guztia: 2000-2001 urtean, hiru urteko Ingeniaritza Teknikoa eskaini zen Fakultatean, euskaraz ere, noski. Tartean, hainbat irakaslek doktore-tesiak egin zituzten, liburuak, apunteak, laborategiko materialak eta abar argitaratu, arloko hiztegia osatu, programak eta aplikazioak garatu, irakasleak trebatu, ikerkuntza... Arlo guztietan lan egin zen euskaraz. Aldaketa gehiago izan dira handik hona. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesuaren ondorioz, 4 urteko '''Informatika Ingeniaritzako''' '''Gradua''' sortu zen. Eta 2020-2021 ikasturtetik aurrera, beste gradu bat: '''Adimen Artifizialeko Gradua'''. Dagoeneko, ikasle gehienak euskaraz prestatzen dira. Eta graduekin batera, '''Masterrak''' zabaldu ziren. Horietako bat, Informatika Ingeniaritzako Master profesionala (IIM), euskaraz ere eskaini zen, bai eta Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua (HAP) masterra ere, euskaraz (eta ingelesez), [[w:Ixa taldea|Ixa ikerketa-taldearen]] eskutik. Masterretan ikasle kopuruak txikiak dira (10-30), ingelesaren presentzia handia da, eta zaila da euskararen presentzia ziurtatzea, baina hor ere aukerak izan genituen euskaraz aritzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=|urtea=2015|izenburua=Eskaintzen ditugun masterrak eta itzulpengintzako graduondokoa – Hizkuntza-teknologiak|argitaletxea=Ixa Taldea|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.unibertsitatea.net/blogak/ixa/2015/07/08/eskaintzen-ditugun-masterrak-eta-itzulpengintzako-graduondokoa/|sartze-data=2019-03-09}}</ref> Hurrengo grafikoak bidaia osoa laburbiltzen du. [[File:Euskal ikasleen portzentaia.jpg|600px|center|Ikasleek euskaraz egin ahal izan duten ikasketen ehunekoa, hasi ziren urtearen arabera.]] == Ikasleak == 1984-1985eko ikasturtean, hasieran, lehen mailako 375 ikasleetatik 35 inguru izan ziren euskara taldean; beraz, % 8-10 edo (datu zahar zehatzak zailak dira lortzen, eta, beraz, hurbilpen gisa hartu behar dira). Kopuru hori handituz joan da nabarmen, nahiz hazkundea gorabeheratsua izan bada ere. Grafiko honetan euskara aukeratu duten ikasleen kopuruaren eboluzioa ageri da, 2025-2026 ikasturtea arte. [[File:DIF euskara 1mailan 84-26.jpg|600px|center|Euskara aukeratu duten ikasle guztien ehunekoak (1. mailan)]] [[w:Eustat|Eustatek]] argitaratzen dituen datuen arabera, 2025-2026 ikasturtean, Gipuzkoako ikasleen % 82 euskaraz egiten ari da batxilergoa (eta % 68 EAE osoa kontuan hartuta). Fakultatean, % 60k inguruan aukeratu du euskara azken urteetan (gorabehera askorekin); beraz, espero da kopuru hori igotzen jarraitzea hurrengo urteetan. == Irakasleak == Irakasle gutxi zegoen hasieran fakultatean, baina eskaera gero eta handiagoari aurre egin ahal izateko, lagun asko kontratatu behar izan ziren oso denbora gutxian, informatikariekin batera fisikariak, matematikariak, eta abar. Euskara ez zen baldintza bat. Baina, euskara taldea abian jarri zela, euskarazko profila zuten lehengo plazak lortu ziren. Eta horrekin batera, zenbait liberazio izan ziren irakasleen euskara maila eta praktika hobetzeko, EGA tituluak lortzeko, eta abar. Hasieran, 1984an, irakasleen % 20 edo euskaraz ari ziren; ingeniaritza abian jarri zenean, 1994an, % 40; eta Gradua hasi zenean, % 55 edo. Egoera gaur oso bestelakoa da. Kontratatzen diren irakasle berriak, salbuespenak salbuespen, euskaldunak dira, eta dagoeneko irakasleen % 85 edo euskalduna da, eta laster, klaustro (ia) osoa euskalduna izango da. == Irakaskuntzarako Materialak == Urte hauetan, oinarrizko bibliografia euskaraz osatu da: hiztegiak sortu dira, nazioarteko erreferentzia-liburuak itzuli dira, eta hainbat eta hainbat testu eta eskuliburu sortu dira gai askotarikoaz: programazio-metodologia, -ariketak eta [[w:Programazio-lengoaia|-lengoaiak]] ([[w:Ada (programazio-lengoaia)|ADA]], [[w:C (programazio lengoaia)|C]], [[w:Python (informatika)|Python]], [[w:Lisp|LISP]]...), [[w:Datu-base|datu-baseak]], konputagailuen arkitektura, sistema digitalak, zirkuitu elektriko eta elektronikoak, sistema eragileak, robotika, matematikak, konputagailu-sareak, sistemen eta sareen administrazioa, [[w:makina-lengoaia|makina-lengoaia]], konputagailu bidezko grafikoak, [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamendua]], arloko hiztegiak...<ref name=":10">{{Erreferentzia|izenburua=Euskara - Informatika Fakultatea - UPV/EHU|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara|aldizkaria=Informatika Fakultatea|sartze-data=2023-07-30}}</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Irakasleen liburugintza Informatika Fakultatean (pdf ,556,50 Kb)|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Irakasleen+liburugintza.pdf/b9b54816-c38b-4ce8-b707-e13d099c2646?t=1507287131000}}</ref> Ikasgai gehienetan apunte oso landuak daude, ariketa eta laborategiko praktiketarako hainbat material sortu da, webeko ikastaroak prestatu dira, eta abar. Ezerezetik abiatu ginen, baina oparoa da gaurko egoera. Dena den, kontuan hartu behar da liburu eta material berriak deabruzko abailaz sortzen (eta hiltzen) direla, gehien bat ingelesez, eta oso zaila dela erritmo horri eustea. Are gehiago, azken urteetako joera indartsua da: ikasleek gero eta gutxiago erabiltzen dute liburu-formatua. Eta horretan gaude fakultatean ere: euskarazko materialak [[w:Kategoria:Informatika|Wikipedian]], [http://Kategoria:Informatika wikiliburutan], bideotutorialetan eta beste hainbat euskarri digitaletan ere daude eskuragarri. == Ikerkuntza == Fakultateko irakaskuntzan euskarak izandako eboluzioa azaldu dugu, eta merezi du aipatzea, labur, euskararen presentzia ikerketan ere. Ikerketaren emaitzak munduan azaltzeko hizkuntza globalizatua ingelesa izanagatik, horrek ez du galarazten, inondik inora, taldeen barne lana eta ekoizpena euskaraz ere egitea eta zabaltzea. Hainbat ikerketa-talde daude fakultatean, eta irakasleak euskaldunak diren neurrian, euskaraz ere lan egiten dute. Azpimarratu behar da Ixa taldea, gaur HiTZ zentroan integratuta, hizkuntzaren prozesamenduan lan egiten duena. Ikerketaren eta goi-mailako formazioaren emaitza ezagunetako bat doktore-tesiak dira. Eremu ia berria zen euskararako, baina hor ere arrastoa utzi dugu. Kepa Sarasola irakasleak, sortu berria zen Ixa taldeko kideak, defendatu zuen fakultateko aurreneko doktore-tesia euskaraz, 1988an. Urteak joan urteak etorri, dagoeneko hainbat eta hainbat doktore-tesi egin dira euskaraz. Azken urteetan, eta nazioarteko tesiak orokortu diren neurrian, ingelesa guztiz nagusitu da tesietan, baina ohiko da euskara eta ingelesa batera erabiltzea, atal desberdinetan, tesiak idazterakoan. Beraz, beste hainbat tesitan ere, euskarak badu presentzia nabarmena. Euskararekin erlazionatutako produktu asko egin dira fakultatean: testuen zuzentzaile automatikoak hasieran, eta adimen artifizialaz lagundutako itzultzaileak, bilatzaileak eta abar gaur egun. Produkzio zientifikoa zabala da eremu horietan. == Fakultateko administrazioa eta gobernua == [[File:DIF Bikain ziurtagiria 2016.png|thumb|Donostiako Informatika Fakultateak 2016an jaso zuen Bikain ziurtagiria]]Azken aipamen bat fakultatearen funtzionamendu orokorrari buruz. Dekanotzak eta Fakultate Batzarrak euskara dute lan-hizkuntza gaur egun. Idazkaritzako, ate-zaintzako eta informatika-zerbitzuetako langileak ere euskaldunak dira. Horren guztiaren isla, fakultateak lortu zuen, 2016 urtean, Bikain agiria, euskararen kalitate-ziurtagiria. Euskararen erabilera enpresa-munduan aztertzen duen ekimena unibertsitatera zabaldu da aurreneko aldiz, eta gure ibilbidea eta egoera saritu dituzte.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=Eusko Jaurlaritza|urtea=2016|izenburua=Aitortzak. 2016an Bikain Ziurtagiria lortu zuten erakundeen zerrenda.|argitaletxea=Eusko Jaurlaritza.|hizkuntza=eu|data=2018-02-01|url=https://www.euskadi.eus/informazioa/bikain-aitortzak/web01-a2bikain/eu/|aldizkaria=www.euskadi.eus|sartze-data=2022-08-13}}</ref> Unibertsitatean ziurtagiri hori lortu zuen lehen fakultatea izan zen EHUko Informatika Fakultatea.<ref>{{Erreferentzia|izena=Gotzon|abizena=Aranburu|izenburua=Informatika fakultatea|hizkuntza=eu|data=2017-01-24|url=https://www.naiz.eus/eu/gaiak/noticia/20170124/informatika-fakultatea-euskaraz-bikain-eskuratu-duen-lehen-unibertsitatea|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2026-05-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Kepa|abizena=Sarasola|izenburua=1.000 informatikari euskaldun Bikain|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/5102295/023/003/2016-12-20/1000-informatikari-euskaldun-bikain.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2022-08-13}}</ref> == Etorkizuna == Euskara Informatika Fakultateko hizkuntza da, arlo guztietan. Eta hala izango da etorkizunean ere. Unibertsitatera sartzen diren ikasleak ohituta daude euskaraz aritzen, eta goranzko joera dago euskarazko ikasketak hautatzeko. Euskarazko irakaskuntzarekin hasi ginenetik, 1.500 profesional baino gehiago formatu ditugu euskaraz informatikaren maila guztietan, gizarteko arlo guztietara euskara eraman dutenak: irakaskuntzara, administraziora, enpresetara, ikerketa-zentroetara...., hemen eta munduan zehar ere. Eta hurrengo 50 urteetan? Informatikaren etorkizuna aurreikusten ia ezinezkoa da, noski, baina euskara ondo errotuta dago fakultatearen bizitzan. Ikasle gehiago formatuko dira euskaraz, hizkuntzaren kalitatea hobetuko da, erabilera areagotuko da, ikasgai eta proiektu berriak sortuko dira… Ilusioa, kapazitatea eta gogoa ez zaizkigu faltako! == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda|2}} 16lvjes4kcq6je4ohlu6qc3cbzfijda 43744 43737 2026-07-13T08:00:07Z Montserrat.maritxalar 2723 /* Etorkizuna */ 43744 wikitext text/x-wiki '''DIF 1986-1995: Euskal lerroa sendotzen''' Euskararen erabilerak unibertsitate-ikasketetan, EHUn, eboluzio oso desberdina izan du zentroen arabera. Gipuzkoako campusaren kasuan, eta zientzia/teknologiaren arloan, aitzindariak izan ziren Kimika eta Informatika Fakultateak. Informatika Fakultatearen kasua deigarria da. Urte gutxi sortu zenetik, 1980ko hamarkadan hazkunde handia izan zuen, ikasle asko matrikulatu baitzen ikasketa berriak egiteko (ez zegoen beste zentrorik EHUn ezta inguruko unibertsitateetan ere). Hori ez zen oztopoa izan, ordea, irakasle askoren euskaltzaletasuna praktikan jartzeko. Bi izen aipatu behar dira, [[w:Kepa Sarasola|Kepa Sarasola]] eta [[w:Iñaki Alegria|Iñaki Alegria]], haien kemenez eta hainbat irakasleren babesarekin abiatu baitzen euskarazko taldea fakultatean. Eta lagun asko bultzatu zuten gero lantegi horretan sartzeko. Erronka ez zen makala, zerotik abiatu behar baitzen arlo guztietan: terminologia, liburuak, ikasmaterialak,  eskuliburuak…. Eta dena partekatu behar zen ikerketa eta tesiekin, horiek ere euskaraz. Urteak igaro dira, eta gaurko egoera arras desberdina da: ikasketak euskaraz egin daitezke, terminologia finkatuta dago (termino eta kontzeptu berriak etengabe sortzen badira ere), liburu asko daude, irakaskuntza-material denetarikoak erabil daitezke... Eta euskara aukeratzen duen ikasleen kopurua asko emendatu da. Euskara guztiz integratuta dago egunerokotasunean, irakaskuntzan, ikerkuntzan, zerbitzuetan, administrazioan eta gobernuan. Euskara da Informatika Fakultatearen hizkuntza. == Euskarazko irakaskuntza == Euskarazko irakaskuntza urte gutxitan garatu zen, '''Lizentziaturan'''. Hona hemen datu eta data batzuk.<ref>[http://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara Informatika euskalduntzen] Informatika fakultateko webgunean</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Euskararen eboluzioa Informatika Fakultatean|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Euskararen+eboluzioa.pdf/c58061ab-cfa1-4833-9b65-eaf6bdab33e2?t=1507280733000}}</ref> * '''1984-1985''' Lehen aldiz eskaini ziren 1. mailako bi ikasgai euskaraz: Informatika I (Iñaki Alegria) eta Programazioa (Kepa Sarasola). Bi urte geroago, irakasle berriak —[[w:Olatz Arregi|Olatz Arregi]], [[w:Txelo Ruiz Vazquez|Txelo Ruiz]], [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] eta Guadalupe Gutiérrez— kontratatu ziren 1. mailako ikasgai guztiak euskaraz emateko. Gehiago etorriko ziren hurrengo urteetan, eta, garrantzitsuago, dagoeneko fakultatean zeuden hainbat irakasle animatu ziren 2. eta 3. mailako ikasgaiak euskaraz prestatzera eta irakastera. * '''1988-1989''' 3. mailako bi ikasgai eskaini ziren euskaraz; guztira, 11 ikasgai. Ikasturte honetatik aurrera Euskara Teknikoa I eskainiko da hautazko moduan (eta Euskara Teknikoa II hurrengo urtean). Urte horretan hasitako ikasle batek ikasketen % 60 egin ahal izan zuen euskaraz. * '''1992-1993''' Zortzi urte igaro dira eta 1. ziklo osoa, 16 ikasgai, eskaini zen lehen aldiz euskaraz. * '''1994-1995''' Ikasketa-plana aldatu zen: hemendik aurrera '''Ingeniaritza''' bat izango da. Plan berriaren diseinuak bermatu zuen euskararen erabilera ikasmaila eta alor guztietan. * '''1998-1999''' Ingeniaritza zabaldu zen maila guztietara, gaztelaniaz eta euskaraz (ikasgai batzuk ingelesez ere bai). Bitartean, lizentziaturaren 4. eta 5. mailetan, euskarazko ikasgaiak ere eskaini ziren lehen aldiz: lizentziaturan hasi ziren azkeneko ikasleek karreraren % 80 baino gehiago euskaraz egin ahal izan zuten. Derrigorrezko ikasgai guztiaz gain, hautazko ikasgai asko euskaraz eskaini ziren dagoeneko. Ideia bat izateko, 2001-2002 urtean 148 hautazko kreditu eskaini ziren euskaraz; ingeniaritza osatzeko, 57 kreditu behar ziren (gehi aukera askeko beste 33 kreditu).<ref>{{Erreferentzia|izena=Mikel|abizena=Basabe|urtea=2000-06-14|izenburua=Euskarak etorkizun oparoa du informatikaren alorrean.|argitaletxea=berria.eus|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/hemeroteka/egunkaria/?zbilatu=%22kepa+sarasola%22&h_u=1990&h_h=12&h_e=06&b_u=2003&b_h=02&b_e=20&bilatu=Bilatu&orridata=20000614&ikusi=059|aldizkaria=Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka.|sartze-data=2020-10-05}}</ref> 14 urtetan egin zen bidaia (ia) osoa. Nondik gentozen eta zein zailtasun zeuden aurrean ikusita, uste dugu arrakasta baten historia dela. Eta ez da hori guztia: 2000-2001 urtean, hiru urteko Ingeniaritza Teknikoa eskaini zen Fakultatean, euskaraz ere, noski. Tartean, hainbat irakaslek doktore-tesiak egin zituzten, liburuak, apunteak, laborategiko materialak eta abar argitaratu, arloko hiztegia osatu, programak eta aplikazioak garatu, irakasleak trebatu, ikerkuntza... Arlo guztietan lan egin zen euskaraz. Aldaketa gehiago izan dira handik hona. 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesuaren ondorioz, 4 urteko '''Informatika Ingeniaritzako''' '''Gradua''' sortu zen. Eta 2020-2021 ikasturtetik aurrera, beste gradu bat: '''Adimen Artifizialeko Gradua'''. Dagoeneko, ikasle gehienak euskaraz prestatzen dira. Eta graduekin batera, '''Masterrak''' zabaldu ziren. Horietako bat, Informatika Ingeniaritzako Master profesionala (IIM), euskaraz ere eskaini zen, bai eta Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua (HAP) masterra ere, euskaraz (eta ingelesez), [[w:Ixa taldea|Ixa ikerketa-taldearen]] eskutik. Masterretan ikasle kopuruak txikiak dira (10-30), ingelesaren presentzia handia da, eta zaila da euskararen presentzia ziurtatzea, baina hor ere aukerak izan genituen euskaraz aritzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=|urtea=2015|izenburua=Eskaintzen ditugun masterrak eta itzulpengintzako graduondokoa – Hizkuntza-teknologiak|argitaletxea=Ixa Taldea|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=https://www.unibertsitatea.net/blogak/ixa/2015/07/08/eskaintzen-ditugun-masterrak-eta-itzulpengintzako-graduondokoa/|sartze-data=2019-03-09}}</ref> Hurrengo grafikoak bidaia osoa laburbiltzen du. [[File:Euskal ikasleen portzentaia.jpg|600px|center|Ikasleek euskaraz egin ahal izan duten ikasketen ehunekoa, hasi ziren urtearen arabera.]] == Ikasleak == 1984-1985eko ikasturtean, hasieran, lehen mailako 375 ikasleetatik 35 inguru izan ziren euskara taldean; beraz, % 8-10 edo (datu zahar zehatzak zailak dira lortzen, eta, beraz, hurbilpen gisa hartu behar dira). Kopuru hori handituz joan da nabarmen, nahiz hazkundea gorabeheratsua izan bada ere. Grafiko honetan euskara aukeratu duten ikasleen kopuruaren eboluzioa ageri da, 2025-2026 ikasturtea arte. [[File:DIF euskara 1mailan 84-26.jpg|600px|center|Euskara aukeratu duten ikasle guztien ehunekoak (1. mailan)]] [[w:Eustat|Eustatek]] argitaratzen dituen datuen arabera, 2025-2026 ikasturtean, Gipuzkoako ikasleen % 82 euskaraz egiten ari da batxilergoa (eta % 68 EAE osoa kontuan hartuta). Fakultatean, % 60k inguruan aukeratu du euskara azken urteetan (gorabehera askorekin); beraz, espero da kopuru hori igotzen jarraitzea hurrengo urteetan. == Irakasleak == Irakasle gutxi zegoen hasieran fakultatean, baina eskaera gero eta handiagoari aurre egin ahal izateko, lagun asko kontratatu behar izan ziren oso denbora gutxian, informatikariekin batera fisikariak, matematikariak, eta abar. Euskara ez zen baldintza bat. Baina, euskara taldea abian jarri zela, euskarazko profila zuten lehengo plazak lortu ziren. Eta horrekin batera, zenbait liberazio izan ziren irakasleen euskara maila eta praktika hobetzeko, EGA tituluak lortzeko, eta abar. Hasieran, 1984an, irakasleen % 20 edo euskaraz ari ziren; ingeniaritza abian jarri zenean, 1994an, % 40; eta Gradua hasi zenean, % 55 edo. Egoera gaur oso bestelakoa da. Kontratatzen diren irakasle berriak, salbuespenak salbuespen, euskaldunak dira, eta dagoeneko irakasleen % 85 edo euskalduna da, eta laster, klaustro (ia) osoa euskalduna izango da. == Irakaskuntzarako Materialak == Urte hauetan, oinarrizko bibliografia euskaraz osatu da: hiztegiak sortu dira, nazioarteko erreferentzia-liburuak itzuli dira, eta hainbat eta hainbat testu eta eskuliburu sortu dira gai askotarikoaz: programazio-metodologia, -ariketak eta [[w:Programazio-lengoaia|-lengoaiak]] ([[w:Ada (programazio-lengoaia)|ADA]], [[w:C (programazio lengoaia)|C]], [[w:Python (informatika)|Python]], [[w:Lisp|LISP]]...), [[w:Datu-base|datu-baseak]], konputagailuen arkitektura, sistema digitalak, zirkuitu elektriko eta elektronikoak, sistema eragileak, robotika, matematikak, konputagailu-sareak, sistemen eta sareen administrazioa, [[w:makina-lengoaia|makina-lengoaia]], konputagailu bidezko grafikoak, [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|hizkuntzaren prozesamendua]], arloko hiztegiak...<ref name=":10">{{Erreferentzia|izenburua=Euskara - Informatika Fakultatea - UPV/EHU|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/eu/web/informatika-fakultatea/fakultatea-eta-euskara|aldizkaria=Informatika Fakultatea|sartze-data=2023-07-30}}</ref><ref>{{erreferentzia|izena=Agustin|abizena=Arruabarrena Frutos|urtea=2016|izenburua=Irakasleen liburugintza Informatika Fakultatean (pdf ,556,50 Kb)|argitaletxea=UPV/EHU-ko Informatika Fakultatea|hizkuntza=eu|url=https://www.ehu.eus/documents/340468/7204540/Irakasleen+liburugintza.pdf/b9b54816-c38b-4ce8-b707-e13d099c2646?t=1507287131000}}</ref> Ikasgai gehienetan apunte oso landuak daude, ariketa eta laborategiko praktiketarako hainbat material sortu da, webeko ikastaroak prestatu dira, eta abar. Ezerezetik abiatu ginen, baina oparoa da gaurko egoera. Dena den, kontuan hartu behar da liburu eta material berriak deabruzko abailaz sortzen (eta hiltzen) direla, gehien bat ingelesez, eta oso zaila dela erritmo horri eustea. Are gehiago, azken urteetako joera indartsua da: ikasleek gero eta gutxiago erabiltzen dute liburu-formatua. Eta horretan gaude fakultatean ere: euskarazko materialak [[w:Kategoria:Informatika|Wikipedian]], [http://Kategoria:Informatika wikiliburutan], bideotutorialetan eta beste hainbat euskarri digitaletan ere daude eskuragarri. == Ikerkuntza == Fakultateko irakaskuntzan euskarak izandako eboluzioa azaldu dugu, eta merezi du aipatzea, labur, euskararen presentzia ikerketan ere. Ikerketaren emaitzak munduan azaltzeko hizkuntza globalizatua ingelesa izanagatik, horrek ez du galarazten, inondik inora, taldeen barne lana eta ekoizpena euskaraz ere egitea eta zabaltzea. Hainbat ikerketa-talde daude fakultatean, eta irakasleak euskaldunak diren neurrian, euskaraz ere lan egiten dute. Azpimarratu behar da Ixa taldea, gaur HiTZ zentroan integratuta, hizkuntzaren prozesamenduan lan egiten duena. Ikerketaren eta goi-mailako formazioaren emaitza ezagunetako bat doktore-tesiak dira. Eremu ia berria zen euskararako, baina hor ere arrastoa utzi dugu. Kepa Sarasola irakasleak, sortu berria zen Ixa taldeko kideak, defendatu zuen fakultateko aurreneko doktore-tesia euskaraz, 1988an. Urteak joan urteak etorri, dagoeneko hainbat eta hainbat doktore-tesi egin dira euskaraz. Azken urteetan, eta nazioarteko tesiak orokortu diren neurrian, ingelesa guztiz nagusitu da tesietan, baina ohiko da euskara eta ingelesa batera erabiltzea, atal desberdinetan, tesiak idazterakoan. Beraz, beste hainbat tesitan ere, euskarak badu presentzia nabarmena. Euskararekin erlazionatutako produktu asko egin dira fakultatean: testuen zuzentzaile automatikoak hasieran, eta adimen artifizialaz lagundutako itzultzaileak, bilatzaileak eta abar gaur egun. Produkzio zientifikoa zabala da eremu horietan. == Fakultateko administrazioa eta gobernua == [[File:DIF Bikain ziurtagiria 2016.png|thumb|Donostiako Informatika Fakultateak 2016an jaso zuen Bikain ziurtagiria]]Azken aipamen bat fakultatearen funtzionamendu orokorrari buruz. Dekanotzak eta Fakultate Batzarrak euskara dute lan-hizkuntza gaur egun. Idazkaritzako, ate-zaintzako eta informatika-zerbitzuetako langileak ere euskaldunak dira. Horren guztiaren isla, fakultateak lortu zuen, 2016 urtean, Bikain agiria, euskararen kalitate-ziurtagiria. Euskararen erabilera enpresa-munduan aztertzen duen ekimena unibertsitatera zabaldu da aurreneko aldiz, eta gure ibilbidea eta egoera saritu dituzte.<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=Eusko Jaurlaritza|urtea=2016|izenburua=Aitortzak. 2016an Bikain Ziurtagiria lortu zuten erakundeen zerrenda.|argitaletxea=Eusko Jaurlaritza.|hizkuntza=eu|data=2018-02-01|url=https://www.euskadi.eus/informazioa/bikain-aitortzak/web01-a2bikain/eu/|aldizkaria=www.euskadi.eus|sartze-data=2022-08-13}}</ref> Unibertsitatean ziurtagiri hori lortu zuen lehen fakultatea izan zen EHUko Informatika Fakultatea.<ref>{{Erreferentzia|izena=Gotzon|abizena=Aranburu|izenburua=Informatika fakultatea|hizkuntza=eu|data=2017-01-24|url=https://www.naiz.eus/eu/gaiak/noticia/20170124/informatika-fakultatea-euskaraz-bikain-eskuratu-duen-lehen-unibertsitatea|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2026-05-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Kepa|abizena=Sarasola|izenburua=1.000 informatikari euskaldun Bikain|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/5102295/023/003/2016-12-20/1000-informatikari-euskaldun-bikain.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2022-08-13}}</ref> == Testu Ebakia== Euskara Informatika Fakultateko hizkuntza da, arlo guztietan. Eta hala izango da etorkizunean ere. Unibertsitatera sartzen diren ikasleak ohituta daude euskaraz aritzen, eta goranzko joera dago euskarazko ikasketak hautatzeko. Euskarazko irakaskuntzarekin hasi ginenetik, 1.500 profesional baino gehiago formatu ditugu euskaraz informatikaren maila guztietan, gizarteko arlo guztietara euskara eraman dutenak: irakaskuntzara, administraziora, enpresetara, ikerketa-zentroetara...., hemen eta munduan zehar ere. Eta hurrengo 50 urteetan? Informatikaren etorkizuna aurreikusten ia ezinezkoa da, noski, baina euskara ondo errotuta dago fakultatearen bizitzan. Ikasle gehiago formatuko dira euskaraz, hizkuntzaren kalitatea hobetuko da, erabilera areagotuko da, ikasgai eta proiektu berriak sortuko dira… Ilusioa, kapazitatea eta gogoa ez zaizkigu faltako! == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda|2}} j7ndca2c3a78ksbbq61qac0xdn6viqj 0 7280 43716 43293 2026-07-12T16:46:54Z Inaki.alegria 1649 /* Sarrera */ 43716 wikitext text/x-wiki == Sarrera == [[w:Arduino|'''Arduino''']] hardware eta software erabilerrazean oinarritutako [[w:Kode ireki|kode irekiko]] plataforma elektronikoa da. Gailu eta proiektu interaktiboak sortu nahi dituen edonorentzat diseinatuta dago.<ref>{{en}} [http://www.arduino.cc/ "What is arduino?"] ("Zer da arduino?") Arduino webgune ofizialean. (2015eko otsailaren 21ean ikusia)</ref> [[Fitxategi:Arduino UNO Mini Limited Edition in Box.jpg|thumbnail]] Lehen Arduino plaka 2005ean aurkeztu zen. Proiektuaren sortzaileek —Massimo Banzi, David Cuartielles, Tom Igoe, Gianluca Martino eta David Mellis— artista, zaletu, ikasle, irakasle eta profesionalentzat sentsoreak eta eragingailuak erabiliz gailu interaktiboak sortzeko tresna erraz eta merkea eskaintzea zuten helburu. Proiektua Italian, [[w:Ivrea|Ivreako]] Interaction Design Institute erakundean jaio zen, elektronika eta programazioa ikasten ari ziren ikasleei kostu txikiko eta erabiltzeko erraza zen plataforma bat eskaintzeko helburuarekin. Garai hartan zeuden garapen-sistemak garestiak eta konplexuak ziren, eta horrek ikasleen sormena eta esperimentazioa mugatzen zituen. Arduino izenaren ospea azkar hedatu zen hezkuntza-eremutik harago. Programazio-ingurune sinpleak eta osagai elektroniko ugarirekin duen bateragarritasunak teknologia digitalaren demokratizazioan lagundu zuen, elektronikan aurretiazko esperientziarik ez zuten pertsonentzat ere sarbidea erraztuz. Arduinoren malgutasuna eta ahalmenak agerian uzten dituzten aplikazioen artean daude domotika-sistemak, 3D inprimagailuak, robotak,<ref>{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Minirobotak ikasgelan|hizkuntza=eu|data=2014-03-15|url=https://zientzia.eus/teknopolis/teknopolis-erreportaiak/minirobotak-ikasgelan/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> dronak,<ref>{{Erreferentzia|izena=STEAM-Hezkuntza (Elhuyar|abizena=Zientzia)|izenburua=100 gazte baino gehiago bildu dira Bilboko lehenengo ‘Bizilabe egunean’ 20 proiektu zientifiko-teknologiko aurkezteko|hizkuntza=eu|data=2024-06-13|url=https://zientzia.eus/artikuluak/100-gazte-baino-gehiago-bildu-dira-bilboko-lehenen/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> nekazaritza adimenduneko sistemak eta laborategietako sentsore-datuen bilketa eta tratamendua.<ref>{{Erreferentzia|izena=Dabid|abizena=Martinez|izenburua=Software libreak sektore ezberdinetan|hizkuntza=eu|data=2016-07-07|url=https://www.sarean.eus/software-librea-sektore-ezberdinetan/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> Arduino hitza erabiltzen denean, askotan mikrokontrolagailuari edo plakei buruz hitz egiten bada ere, kontzeptuak askoz eremu zabalagoa hartzen du: hardwarea, softwarea, garapen-taldea, diseinuaren filosofia eta mundu osoko erabiltzaile-komunitatea barne hartzen ditu. Filosofia ireki horri esker, Arduino munduko prototipatze elektronikoko plataformarik hedatuenetako bat bihurtu da. == Arduino plakak == Arduino plakek, oro har, 8 biteko Atmel AVR mikrokontrolagailuak edo 32 biteko Atmel ARM mikroprozesadoreak erabiltzen dituzte. Sistema horiek sarrera eta irteera digital zein analogikoetarako pin multzoak dituzte, eta beste hedapen-plaka edo zirkuitu elektroniko batzuekin konekta daitezke. Gainera, plaka gehienek serie-komunikaziorako interfazeak dituzte, eta modelo askotan USB ataka ere integratzen da, ordenagailutik zuzenean programatu ahal izateko. Arduino plataformak mikrokontrolagailuetan oinarritutako garapen-plaka ugari eskaintzen ditu, erabiltzailearen beharretara egokitzeko. Aukerarik ezagunena Arduino Uno da. Hasiberrientzat bereziki egokia da, erabilera erraza, dokumentazio zabala eta osagai askorekin bateragarritasun handia eskaintzen baititu. [[Fitxategi:Arduino_Uno_-_R3.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino Uno R3.]] Proiektu konplexuagoetarako, Arduino Mega 2560 aukera interesgarria da. Plaka honek memoria handiagoa eta sarrera/irteera kopuru askoz handiagoa eskaintzen du. Horri esker, hainbat sentsore, pantaila edo eragingailu aldi berean kontrolatu behar dituzten sistemetarako egokia da. Tamaina txikiko aplikazioetan, Arduino Nano da aukerarik erabilienetako bat. Uno plakaren antzeko gaitasunak ditu, baina formatu askoz trinkoagoan. Bere neurri txikiek ez dute funtzionaltasunaren galera handirik eragiten. Azken urteotan, haririk gabeko komunikazioa integratzen duten plakek protagonismo berezia hartu dute. Horren adibide da Arduino Nano ESP32, Wi-Fi eta Bluetooth konektibitatea berez eskaintzen dituena. Mikroprozesadore indartsuago bati esker, Gauzen Interneteko (IoT) aplikazioak, urruneko monitorizazio-sistemak eta hodeiko zerbitzuekin konektatutako gailuak garatzeko aukera ematen du. Plakak programatzeko, Arduinok Processing proiektuan oinarritutako garapen-ingurune integratua (IDE) eskaintzen du. Ingurune horrek C eta C++ programazio-lengoaiak erabiltzen ditu, eta programak garatzea eta kargatzea errazten du. Behin programatuta, Arduino plakek modu autonomoan funtziona dezakete, ordenagailuarekin konektatuta egon beharrik gabe. == Hedapen plakak eta kit-ak == [[Fitxategi:Arduino_Ethernet_Shield.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino Ethernet hedapen plaka.]] Arduinoren ekosistemaren beste elementu garrantzitsu batzuk shield eta kit izeneko osagarriak dira. Shield-ak Arduino plaken gainean zuzenean konektatzen diren hedapen-moduluak dira, plaken funtzionaltasuna handitzeko erabiltzen direnak. Horien bidez, adibidez, Wi-Fi edo Bluetooth komunikazioa, motorren kontrola, GPS kokapena, pantaila grafikoak edo datuak biltegiratzeko sistemak gehitu daitezke, zirkuitu konplexuak eraiki beharrik gabe. Bestalde, Arduino kit-ek plaka bat, sentsoreak, eragingailuak, kableak eta muntaketa-osagaiak biltzen dituzte pakete bakarrean, erabiltzaileari proiektu praktikoak garatzen hasteko behar duen guztia eskainiz. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} brpfycrsis6ghrtjbh4wzowjf8uk5hk 43717 43716 2026-07-12T16:50:32Z Inaki.alegria 1649 43717 wikitext text/x-wiki == Sarrera == [[w:Arduino|'''Arduino''']] hardware eta software erabilerrazean oinarritutako [[w:Kode ireki|kode irekiko]] plataforma elektronikoa da. Gailu eta proiektu interaktiboak sortu nahi dituen edonorentzat diseinatuta dago.<ref>{{en}} [http://www.arduino.cc/ "What is arduino?"] ("Zer da arduino?") Arduino webgune ofizialean. (2015eko otsailaren 21ean ikusia)</ref> [[Fitxategi:Arduino UNO Mini Limited Edition in Box.jpg|thumbnail]] Lehen Arduino plaka 2005ean aurkeztu zen. Proiektuaren sortzaileek —Massimo Banzi, David Cuartielles, Tom Igoe, Gianluca Martino eta David Mellis— artista, zaletu, ikasle, irakasle eta profesionalentzat sentsoreak eta eragingailuak erabiliz gailu interaktiboak sortzeko tresna erraz eta merkea eskaintzea zuten helburu. Proiektua Italian, [[w:Ivrea|Ivreako]] Interaction Design Institute erakundean jaio zen, elektronika eta programazioa ikasten ari ziren ikasleei kostu txikiko eta erabiltzeko erraza zen plataforma bat eskaintzeko helburuarekin. Garai hartan zeuden garapen-sistemak garestiak eta konplexuak ziren, eta horrek ikasleen sormena eta esperimentazioa mugatzen zituen. Arduino izenaren ospea azkar hedatu zen hezkuntza-eremutik harago. Programazio-ingurune sinpleak eta osagai elektroniko ugarirekin duen bateragarritasunak teknologia digitalaren demokratizazioan lagundu zuen, elektronikan aurretiazko esperientziarik ez zuten pertsonentzat ere sarbidea erraztuz. Arduinoren malgutasuna eta ahalmenak agerian uzten dituzten aplikazioen artean daude domotika-sistemak, 3D inprimagailuak, robotak,<ref>{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Minirobotak ikasgelan|hizkuntza=eu|data=2014-03-15|url=https://zientzia.eus/teknopolis/teknopolis-erreportaiak/minirobotak-ikasgelan/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> dronak,<ref>{{Erreferentzia|izena=STEAM-Hezkuntza (Elhuyar|abizena=Zientzia)|izenburua=100 gazte baino gehiago bildu dira Bilboko lehenengo ‘Bizilabe egunean’ 20 proiektu zientifiko-teknologiko aurkezteko|hizkuntza=eu|data=2024-06-13|url=https://zientzia.eus/artikuluak/100-gazte-baino-gehiago-bildu-dira-bilboko-lehenen/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> nekazaritza adimenduneko sistemak eta laborategietako sentsore-datuen bilketa eta tratamendua.<ref>{{Erreferentzia|izena=Dabid|abizena=Martinez|izenburua=Software libreak sektore ezberdinetan|hizkuntza=eu|data=2016-07-07|url=https://www.sarean.eus/software-librea-sektore-ezberdinetan/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> Arduino hitza erabiltzen denean, askotan mikrokontrolagailuari edo plakei buruz hitz egiten bada ere, kontzeptuak askoz eremu zabalagoa hartzen du: hardwarea, softwarea, garapen-taldea, diseinuaren filosofia eta mundu osoko erabiltzaile-komunitatea barne hartzen ditu. Filosofia ireki horri esker, Arduino munduko prototipatze elektronikoko plataformarik hedatuenetako bat bihurtu da. == Arduino plakak == Arduino plakek, oro har, 8 biteko Atmel AVR mikrokontrolagailuak edo 32 biteko Atmel ARM mikroprozesadoreak erabiltzen dituzte. Sistema horiek sarrera eta irteera digital zein analogikoetarako pin multzoak dituzte, eta beste hedapen-plaka edo zirkuitu elektroniko batzuekin konekta daitezke. Gainera, plaka gehienek serie-komunikaziorako interfazeak dituzte, eta modelo askotan USB ataka ere integratzen da, ordenagailutik zuzenean programatu ahal izateko. Arduino plataformak mikrokontrolagailuetan oinarritutako garapen-plaka ugari eskaintzen ditu, erabiltzailearen beharretara egokitzeko. Aukerarik ezagunena Arduino Uno da. Hasiberrientzat bereziki egokia da, erabilera erraza, dokumentazio zabala eta osagai askorekin bateragarritasun handia eskaintzen baititu. [[Fitxategi:Arduino_Uno_-_R3.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino Uno R3.]] Proiektu konplexuagoetarako, Arduino Mega 2560 aukera interesgarria da. Plaka honek memoria handiagoa eta sarrera/irteera kopuru askoz handiagoa eskaintzen du. Horri esker, hainbat sentsore, pantaila edo eragingailu aldi berean kontrolatu behar dituzten sistemetarako egokia da. Tamaina txikiko aplikazioetan, Arduino Nano da aukerarik erabilienetako bat. Uno plakaren antzeko gaitasunak ditu, baina formatu askoz trinkoagoan. Gainera, bere neurri txikiek ez dute funtzionaltasunaren galera handirik eragiten. Azken urteotan, haririk gabeko komunikazioa integratzen duten plakek protagonismo berezia hartu dute. Horren adibide da Arduino Nano ESP32, Wi-Fi eta Bluetooth konektibitatea berez eskaintzen dituena. Mikroprozesadore indartsuago bati esker, Gauzen Interneteko (IoT) aplikazioak, urruneko monitorizazio-sistemak eta hodeiko zerbitzuekin konektatutako gailuak garatzeko aukera ematen du. Plakak programatzeko, Arduinok Processing proiektuan oinarritutako garapen-ingurune integratua (IDE) eskaintzen du. Ingurune horrek C eta C++ programazio-lengoaiak erabiltzen ditu, eta programak garatzea eta kargatzea errazten du. Behin programatuta, Arduino plakek modu autonomoan funtziona dezakete, ordenagailuarekin konektatuta egon beharrik gabe. == Hedapen plakak eta kit-ak == Arduinoren ekosistemaren beste elementu garrantzitsu batzuk shield eta kit izeneko osagarriak dira. Shield-ak Arduino plaken gainean zuzenean konektatzen diren hedapen-moduluak dira, plaken funtzionaltasuna handitzeko erabiltzen direnak. Horien bidez, adibidez, Wi-Fi edo Bluetooth komunikazioa, motorren kontrola, GPS kokapena, pantaila grafikoak edo datuak biltegiratzeko sistemak gehitu daitezke, zirkuitu konplexuak eraiki beharrik gabe. Bestalde, Arduino kit-ek plaka bat, sentsoreak, eragingailuak, kableak eta muntaketa-osagaiak biltzen dituzte pakete bakarrean, erabiltzaileari proiektu praktikoak garatzen hasteko behar duen guztia eskainiz. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 1h8s7c6hwxtf0h8i1o3ytiyo10qii2b 43718 43717 2026-07-12T17:11:46Z Inaki.alegria 1649 /* Hedapen plakak eta kit-ak */ 43718 wikitext text/x-wiki == Sarrera == [[w:Arduino|'''Arduino''']] hardware eta software erabilerrazean oinarritutako [[w:Kode ireki|kode irekiko]] plataforma elektronikoa da. Gailu eta proiektu interaktiboak sortu nahi dituen edonorentzat diseinatuta dago.<ref>{{en}} [http://www.arduino.cc/ "What is arduino?"] ("Zer da arduino?") Arduino webgune ofizialean. (2015eko otsailaren 21ean ikusia)</ref> [[Fitxategi:Arduino UNO Mini Limited Edition in Box.jpg|thumbnail]] Lehen Arduino plaka 2005ean aurkeztu zen. Proiektuaren sortzaileek —Massimo Banzi, David Cuartielles, Tom Igoe, Gianluca Martino eta David Mellis— artista, zaletu, ikasle, irakasle eta profesionalentzat sentsoreak eta eragingailuak erabiliz gailu interaktiboak sortzeko tresna erraz eta merkea eskaintzea zuten helburu. Proiektua Italian, [[w:Ivrea|Ivreako]] Interaction Design Institute erakundean jaio zen, elektronika eta programazioa ikasten ari ziren ikasleei kostu txikiko eta erabiltzeko erraza zen plataforma bat eskaintzeko helburuarekin. Garai hartan zeuden garapen-sistemak garestiak eta konplexuak ziren, eta horrek ikasleen sormena eta esperimentazioa mugatzen zituen. Arduino izenaren ospea azkar hedatu zen hezkuntza-eremutik harago. Programazio-ingurune sinpleak eta osagai elektroniko ugarirekin duen bateragarritasunak teknologia digitalaren demokratizazioan lagundu zuen, elektronikan aurretiazko esperientziarik ez zuten pertsonentzat ere sarbidea erraztuz. Arduinoren malgutasuna eta ahalmenak agerian uzten dituzten aplikazioen artean daude domotika-sistemak, 3D inprimagailuak, robotak,<ref>{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Minirobotak ikasgelan|hizkuntza=eu|data=2014-03-15|url=https://zientzia.eus/teknopolis/teknopolis-erreportaiak/minirobotak-ikasgelan/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> dronak,<ref>{{Erreferentzia|izena=STEAM-Hezkuntza (Elhuyar|abizena=Zientzia)|izenburua=100 gazte baino gehiago bildu dira Bilboko lehenengo ‘Bizilabe egunean’ 20 proiektu zientifiko-teknologiko aurkezteko|hizkuntza=eu|data=2024-06-13|url=https://zientzia.eus/artikuluak/100-gazte-baino-gehiago-bildu-dira-bilboko-lehenen/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> nekazaritza adimenduneko sistemak eta laborategietako sentsore-datuen bilketa eta tratamendua.<ref>{{Erreferentzia|izena=Dabid|abizena=Martinez|izenburua=Software libreak sektore ezberdinetan|hizkuntza=eu|data=2016-07-07|url=https://www.sarean.eus/software-librea-sektore-ezberdinetan/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> Arduino hitza erabiltzen denean, askotan mikrokontrolagailuari edo plakei buruz hitz egiten bada ere, kontzeptuak askoz eremu zabalagoa hartzen du: hardwarea, softwarea, garapen-taldea, diseinuaren filosofia eta mundu osoko erabiltzaile-komunitatea barne hartzen ditu. Filosofia ireki horri esker, Arduino munduko prototipatze elektronikoko plataformarik hedatuenetako bat bihurtu da. == Arduino plakak == Arduino plakek, oro har, 8 biteko Atmel AVR mikrokontrolagailuak edo 32 biteko Atmel ARM mikroprozesadoreak erabiltzen dituzte. Sistema horiek sarrera eta irteera digital zein analogikoetarako pin multzoak dituzte, eta beste hedapen-plaka edo zirkuitu elektroniko batzuekin konekta daitezke. Gainera, plaka gehienek serie-komunikaziorako interfazeak dituzte, eta modelo askotan USB ataka ere integratzen da, ordenagailutik zuzenean programatu ahal izateko. Arduino plataformak mikrokontrolagailuetan oinarritutako garapen-plaka ugari eskaintzen ditu, erabiltzailearen beharretara egokitzeko. Aukerarik ezagunena Arduino Uno da. Hasiberrientzat bereziki egokia da, erabilera erraza, dokumentazio zabala eta osagai askorekin bateragarritasun handia eskaintzen baititu. [[Fitxategi:Arduino_Uno_-_R3.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino Uno R3.]] Proiektu konplexuagoetarako, Arduino Mega 2560 aukera interesgarria da. Plaka honek memoria handiagoa eta sarrera/irteera kopuru askoz handiagoa eskaintzen du. Horri esker, hainbat sentsore, pantaila edo eragingailu aldi berean kontrolatu behar dituzten sistemetarako egokia da. Tamaina txikiko aplikazioetan, Arduino Nano da aukerarik erabilienetako bat. Uno plakaren antzeko gaitasunak ditu, baina formatu askoz trinkoagoan. Gainera, bere neurri txikiek ez dute funtzionaltasunaren galera handirik eragiten. Azken urteotan, haririk gabeko komunikazioa integratzen duten plakek protagonismo berezia hartu dute. Horren adibide da Arduino Nano ESP32, Wi-Fi eta Bluetooth konektibitatea berez eskaintzen dituena. Mikroprozesadore indartsuago bati esker, Gauzen Interneteko (IoT) aplikazioak, urruneko monitorizazio-sistemak eta hodeiko zerbitzuekin konektatutako gailuak garatzeko aukera ematen du. Plakak programatzeko, Arduinok Processing proiektuan oinarritutako garapen-ingurune integratua (IDE) eskaintzen du. Ingurune horrek C eta C++ programazio-lengoaiak erabiltzen ditu, eta programak garatzea eta kargatzea errazten du. Behin programatuta, Arduino plakek modu autonomoan funtziona dezakete, ordenagailuarekin konektatuta egon beharrik gabe. ==Hedapen plakak eta kit-ak== Arduinoren ekosistemaren beste elementu garrantzitsu batzuk shield eta kit izeneko osagarriak dira. Shield-ak Arduino plaken gainean zuzenean konektatzen diren hedapen-moduluak dira, plaken funtzionaltasuna handitzeko erabiltzen direnak. Horien bidez, adibidez, Wi-Fi edo Bluetooth komunikazioa, motorren kontrola, GPS kokapena, pantaila grafikoak edo datuak biltegiratzeko sistemak gehitu daitezke, zirkuitu konplexuak eraiki beharrik gabe. Bestalde, Arduino kit-ek plaka bat, sentsoreak, eragingailuak, kableak eta muntaketa-osagaiak biltzen dituzte pakete bakarrean, erabiltzaileari proiektu praktikoak garatzen hasteko behar duen guztia eskainiz. ==Testu ebakia: Robot bertsolariak campusean debuta egin zuenekoa== 2012ko apirilean EHUko campuseko Hitzarengunearen inaugurazio ekitaldiaren harira antolatu zuten robot eta gizakien arteko bertso saioa. Andoni Egaña, Maialen Velarde, Oier Lakuntza eta Felix Zubia hezur eta mamizko bertsolariak unibertsitateko bertso eskolatik atera berri diren bi robot mugikorren aurka lehiatu ziren. Berriaren kronikan agertu zenez:<ref>{{Erreferentzia|izena=Adrian|abizena=Garcia|izenburua=Zientzia fikzioa bertsotan|hizkuntza=eu|data=2012-04-19|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/zientzia-fikzioa-bertsotan_1109604_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-07-12}}</ref> <blockquote> Roboten abilezia erakusteko hainbat ariketa prestatu zituzten. Robot bertsolarien memoria lana probatu, eta haien biltegi sistematik bertso klasiko bat ausaz aukeratu eta kantatu zuten. Jarraian, hitz bat eman, eta bilaketa semantikoa eginez kontzeptu horrekin zer kusia duen bertsoa kantatu zuten. Baina ezinezkoa zaio bertsolariari memoriatik soilik bizitzea. Robotak hitzen silabak kontatu eta errimekin jokatzeko gai ere badirela erakutsi zuten. Memoria sistema ezabatu, eta egunkari digitaletako testuak erabiliz bertso berriak osatzeko gai dira. Bertsolari bizidunen jardunak jendearen txalo zaparradak eragin zituen, eta makinek bertsolaritzan oraindik bide luzea egiteko dutela erakutsi zuten. Halere, ikusmin eta sinpatia handia sortu zuten Galtxagorri eta Tartalo-k. Nabaria zen plazara ateratzen ziren lehenengo aldia zela. Urduritasunak eraginda edo, zenbaitetan isilik geratu, bertsoak errepikatu etabertso ulergaitzak kantatu zituzten. Txalo zaparrada digitalarekin erantzun zioten robotek jendearen berotasunari. Saioaren ostean, kontzertuekin jarraitu zuten Hitzarengunearen inaugurazioaren festa. </blockquote> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} nopdkmj0jwqrnmyq05mc5l4tw55egcw 43719 43718 2026-07-12T17:12:23Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: Robot bertsolariak campusean debuta egin zuenekoa */ 43719 wikitext text/x-wiki == Sarrera == [[w:Arduino|'''Arduino''']] hardware eta software erabilerrazean oinarritutako [[w:Kode ireki|kode irekiko]] plataforma elektronikoa da. Gailu eta proiektu interaktiboak sortu nahi dituen edonorentzat diseinatuta dago.<ref>{{en}} [http://www.arduino.cc/ "What is arduino?"] ("Zer da arduino?") Arduino webgune ofizialean. (2015eko otsailaren 21ean ikusia)</ref> [[Fitxategi:Arduino UNO Mini Limited Edition in Box.jpg|thumbnail]] Lehen Arduino plaka 2005ean aurkeztu zen. Proiektuaren sortzaileek —Massimo Banzi, David Cuartielles, Tom Igoe, Gianluca Martino eta David Mellis— artista, zaletu, ikasle, irakasle eta profesionalentzat sentsoreak eta eragingailuak erabiliz gailu interaktiboak sortzeko tresna erraz eta merkea eskaintzea zuten helburu. Proiektua Italian, [[w:Ivrea|Ivreako]] Interaction Design Institute erakundean jaio zen, elektronika eta programazioa ikasten ari ziren ikasleei kostu txikiko eta erabiltzeko erraza zen plataforma bat eskaintzeko helburuarekin. Garai hartan zeuden garapen-sistemak garestiak eta konplexuak ziren, eta horrek ikasleen sormena eta esperimentazioa mugatzen zituen. Arduino izenaren ospea azkar hedatu zen hezkuntza-eremutik harago. Programazio-ingurune sinpleak eta osagai elektroniko ugarirekin duen bateragarritasunak teknologia digitalaren demokratizazioan lagundu zuen, elektronikan aurretiazko esperientziarik ez zuten pertsonentzat ere sarbidea erraztuz. Arduinoren malgutasuna eta ahalmenak agerian uzten dituzten aplikazioen artean daude domotika-sistemak, 3D inprimagailuak, robotak,<ref>{{Erreferentzia|abizena=|izenburua=Minirobotak ikasgelan|hizkuntza=eu|data=2014-03-15|url=https://zientzia.eus/teknopolis/teknopolis-erreportaiak/minirobotak-ikasgelan/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> dronak,<ref>{{Erreferentzia|izena=STEAM-Hezkuntza (Elhuyar|abizena=Zientzia)|izenburua=100 gazte baino gehiago bildu dira Bilboko lehenengo ‘Bizilabe egunean’ 20 proiektu zientifiko-teknologiko aurkezteko|hizkuntza=eu|data=2024-06-13|url=https://zientzia.eus/artikuluak/100-gazte-baino-gehiago-bildu-dira-bilboko-lehenen/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-06}}</ref> nekazaritza adimenduneko sistemak eta laborategietako sentsore-datuen bilketa eta tratamendua.<ref>{{Erreferentzia|izena=Dabid|abizena=Martinez|izenburua=Software libreak sektore ezberdinetan|hizkuntza=eu|data=2016-07-07|url=https://www.sarean.eus/software-librea-sektore-ezberdinetan/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-06}}</ref> Arduino hitza erabiltzen denean, askotan mikrokontrolagailuari edo plakei buruz hitz egiten bada ere, kontzeptuak askoz eremu zabalagoa hartzen du: hardwarea, softwarea, garapen-taldea, diseinuaren filosofia eta mundu osoko erabiltzaile-komunitatea barne hartzen ditu. Filosofia ireki horri esker, Arduino munduko prototipatze elektronikoko plataformarik hedatuenetako bat bihurtu da. == Arduino plakak == Arduino plakek, oro har, 8 biteko Atmel AVR mikrokontrolagailuak edo 32 biteko Atmel ARM mikroprozesadoreak erabiltzen dituzte. Sistema horiek sarrera eta irteera digital zein analogikoetarako pin multzoak dituzte, eta beste hedapen-plaka edo zirkuitu elektroniko batzuekin konekta daitezke. Gainera, plaka gehienek serie-komunikaziorako interfazeak dituzte, eta modelo askotan USB ataka ere integratzen da, ordenagailutik zuzenean programatu ahal izateko. Arduino plataformak mikrokontrolagailuetan oinarritutako garapen-plaka ugari eskaintzen ditu, erabiltzailearen beharretara egokitzeko. Aukerarik ezagunena Arduino Uno da. Hasiberrientzat bereziki egokia da, erabilera erraza, dokumentazio zabala eta osagai askorekin bateragarritasun handia eskaintzen baititu. [[Fitxategi:Arduino_Uno_-_R3.jpg|thumbnail|eskuinean|Arduino Uno R3.]] Proiektu konplexuagoetarako, Arduino Mega 2560 aukera interesgarria da. Plaka honek memoria handiagoa eta sarrera/irteera kopuru askoz handiagoa eskaintzen du. Horri esker, hainbat sentsore, pantaila edo eragingailu aldi berean kontrolatu behar dituzten sistemetarako egokia da. Tamaina txikiko aplikazioetan, Arduino Nano da aukerarik erabilienetako bat. Uno plakaren antzeko gaitasunak ditu, baina formatu askoz trinkoagoan. Gainera, bere neurri txikiek ez dute funtzionaltasunaren galera handirik eragiten. Azken urteotan, haririk gabeko komunikazioa integratzen duten plakek protagonismo berezia hartu dute. Horren adibide da Arduino Nano ESP32, Wi-Fi eta Bluetooth konektibitatea berez eskaintzen dituena. Mikroprozesadore indartsuago bati esker, Gauzen Interneteko (IoT) aplikazioak, urruneko monitorizazio-sistemak eta hodeiko zerbitzuekin konektatutako gailuak garatzeko aukera ematen du. Plakak programatzeko, Arduinok Processing proiektuan oinarritutako garapen-ingurune integratua (IDE) eskaintzen du. Ingurune horrek C eta C++ programazio-lengoaiak erabiltzen ditu, eta programak garatzea eta kargatzea errazten du. Behin programatuta, Arduino plakek modu autonomoan funtziona dezakete, ordenagailuarekin konektatuta egon beharrik gabe. ==Hedapen plakak eta kit-ak== Arduinoren ekosistemaren beste elementu garrantzitsu batzuk shield eta kit izeneko osagarriak dira. Shield-ak Arduino plaken gainean zuzenean konektatzen diren hedapen-moduluak dira, plaken funtzionaltasuna handitzeko erabiltzen direnak. Horien bidez, adibidez, Wi-Fi edo Bluetooth komunikazioa, motorren kontrola, GPS kokapena, pantaila grafikoak edo datuak biltegiratzeko sistemak gehitu daitezke, zirkuitu konplexuak eraiki beharrik gabe. Bestalde, Arduino kit-ek plaka bat, sentsoreak, eragingailuak, kableak eta muntaketa-osagaiak biltzen dituzte pakete bakarrean, erabiltzaileari proiektu praktikoak garatzen hasteko behar duen guztia eskainiz. ==Testu ebakia: Robot bertsolariak campusean debuta egin zuenekoa== 2012ko apirilean EHUko campuseko Hitzarengunearen inaugurazio ekitaldiaren harira antolatu zuten robot eta gizakien arteko bertso saioa. Andoni Egaña, Maialen Velarde, Oier Lakuntza eta Felix Zubia hezur eta mamizko bertsolariak unibertsitateko bertso eskolatik atera berri diren bi robot mugikorren aurka lehiatu ziren. Berriaren kronikan agertu zenez:<ref>{{Erreferentzia|izena=Adrian|abizena=Garcia|izenburua=Zientzia fikzioa bertsotan|hizkuntza=eu|data=2012-04-19|url=https://www.berria.eus/komunikazioa/zientzia-fikzioa-bertsotan_1109604_102.html|aldizkaria=Berria|sartze-data=2026-07-12}}</ref> <blockquote> Roboten abilezia erakusteko hainbat ariketa prestatu zituzten. Robot bertsolarien memoria lana probatu, eta haien biltegi sistematik bertso klasiko bat ausaz aukeratu eta kantatu zuten. Jarraian, hitz bat eman, eta bilaketa semantikoa eginez kontzeptu horrekin zer kusia duen bertsoa kantatu zuten. Baina ezinezkoa zaio bertsolariari memoriatik soilik bizitzea. Robotak hitzen silabak kontatu eta errimekin jokatzeko gai ere badirela erakutsi zuten. Memoria sistema ezabatu, eta egunkari digitaletako testuak erabiliz bertso berriak osatzeko gai dira. Bertsolari bizidunen jardunak jendearen txalo zaparradak eragin zituen, eta makinek bertsolaritzan oraindik bide luzea egiteko dutela erakutsi zuten. Halere, ikusmin eta sinpatia handia sortu zuten Galtxagorri eta Tartalo-k. Nabaria zen plazara ateratzen ziren lehenengo aldia zela. Urduritasunak eraginda edo, zenbaitetan isilik geratu, bertsoak errepikatu etabertso ulergaitzak kantatu zituzten. Txalo zaparrada digitalarekin erantzun zioten robotek jendearen berotasunari. Saioaren ostean, kontzertuekin jarraitu zuten Hitzarengunearen inaugurazioaren festa. </blockquote> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} huv9ldyb4mby5cfaz2dfhnrnxta8n7g 0 7281 43728 43597 2026-07-12T18:50:53Z Inaki.alegria 1649 43728 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Docker logo (until 2025).png|thumb|Dockerren logoa]] '''[[w:Docker (softwarea)|Docker]]''' kode irekiko [[w:birtualizazio|birtualizazio]]-plataforma bat da, informatikako aplikazio bat edukiontzi isolatu batean paketatu, banatu eta exekutatzeko diseinatuta dagoena. Teknologia honek sistema eragilearen [[w:Nukleo (informatika)|kernelaren]] gaitasunak erabiltzen ditu, aplikazio bakar bat modu arin, eramangarri eta koherentean exekutatu ahal izateko, [[w:Makina birtual|makina birtual]] oso bat martxan jarri beharrik gabe.<ref>{{Erreferentzia|izena=Eneko|abizena=Agirre|izenburua=DevOps teknologiak: Garapena eta ustiapena lotzen|hizkuntza=eu|data=2017-03-22|url=https://www.sarean.eus/devops-teknologiak-garapena-eta-ustiapena-lotzen/|aldizkaria=Sarean .eus|sartze-data=2026-06-09}}</ref> Dockerren bidez garatzaileak aplikazioa bat pakete batean bildu ditzake, dituen software-mendekotasunak kontuan hartuta. Horrela ingurune koherente bat sortzen da aplikazioaren funtzionamendua ahalik eta egonkorren izan dadin, aldatu sistemaren konfigurazioa, mendekotasunak edo azpiegitura edozein izanda.<ref>{{Erreferentzia|izena=Katherine|abizena=Noyes|izenburua=Docker: A 'Shipping Container' for Linux Code|hizkuntza=en-gb|url=http://www.linux.com/news/enterprise/cloud-computing/731454-docker-a-shipping-container-for-linux-code/|aldizkaria=Linux.com {{!}} The source for Linux Information|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker: Automated and Consistent Software Deployments|hizkuntza=en|url=https://www.infoq.com/news/2013/03/Docker/|aldizkaria=InfoQ|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Kernel Requirements - Docker Documentation|url=http://docker.readthedocs.org/en/v0.7.3/installation/kernel/|aldizkaria=docker.readthedocs.org|sartze-data=2025-12-27}}</ref> Makina birtualen ideiari jarraitzen diote, baina baliabideak askoz modu eraginkorrean erabiliz.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker bidezko Nextcloud instalazio baten migrazioa nola egin|hizkuntza=eu|data=2021-02-17|url=https://iametza.eus/nextcloud-post/docker-bidezko-nextcloud-instalazio-baten-migrazioa-nola-egin/|aldizkaria=Iametza|sartze-data=2026-06-09}}</ref> [[File:Docker interfazeak.jpg|thumb|Dockerrek Linuxen kernelaren birtualizazio-gaitasunetara sartzeko interfaze desberdinak erabil ditzake.]] == Historia == Docker teknologia 2013an kaleratu zen, hasiera batean [[w:dotCloud|''dotCloud'']] enpresaren barne-proiektu modura. Proiektuak arrakasta berehalakoa izan zuen, eta laster bihurtu zen garatzaileentzat eta sistema-ingeniarientzat erreferentziazko estandar. Docker Inc. enpresak teknologia hori komertzialki bultzatu zuen eta, 2015ean, runC eta Open Container Initiative (OCI)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker libcontainer unifies Linux container powers|hizkuntza=en|url=https://www.zdnet.com/article/docker-libcontainer-unifies-linux-container-powers/|aldizkaria=ZDNET|sartze-data=2025-12-27}}</ref> sortu zituen, edukiontzien estandar irekia ezartzeko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Ben Golub, Who Sold Gluster to Red Hat, Now Running dotCloud {{!}} Maureen O'Gara|url=http://maureenogara.sys-con.com/node/2747331|aldizkaria=maureenogara.sys-con.com|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Barb|abizena=Darrow|izenburua=PaaS pioneer dotCloud gets new CEO in industry vet Ben Golub|hizkuntza=en|data=2013-07-23|url=http://gigaom.com/2013/07/23/paas-pioneer-dotcloud-gets-new-ceo-in-industry-vet-ben-golub/|aldizkaria=Gigaom|sartze-data=2025-12-27}}</ref> Denborarekin, enpresa handiek —[[w:Red Hat Linux|Red Hat]], [[w:IBM|IBM]], [[w:Microsoft|Microsoft]], [[w:Google|Google]] eta beste askok— ekarpen garrantzitsuak egin dituzte, eta komunitateak milaka [[w:Plugin|plugin]], irudi eta tresna garatu ditu. == Funtzionamendua eta abantailak == Dockerrak aplikazio baten exekuzio-ingurune logiko eta isolatua dira. Edukiontzi bakoitzak bere prozesu-espazioa, sare-konfigurazioa eta [[w:Fitxategi sistema|fitxategi-sistema]] propioak ditu, eta, aldi berean, sistema eragilearen kernel bera partekatzen du gainerako edukiontziekin.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Docker libcontainer unifies Linux container powers|hizkuntza=en|url=https://www.zdnet.com/article/docker-libcontainer-unifies-linux-container-powers/|aldizkaria=ZDNET|sartze-data=2025-12-27}}</ref> Gauzak horrela, portaera homogeneoa mantenduta azkarrago abiatzen dira eta baliabide gutxiago erabiltzen dute makina birtualak baino. Aplikazioen kodea docker irudiak izeneko ereduen arabera sortzen dira. Irudi horiek aplikazioaren kodea, konfigurazioa eta behar diren mendekotasun guztiak biltzen dituzte funtzionamendu homogeneo eta fidagarria ziurtatzeko. Dockerren arrakasta hainbat abantailetan oinarritzen da: * Arintasuna: edukiontziak ez dira makina birtualak bezain handiak; ez dute [[w:Sistema eragile|sistema eragile]] osoa barneratzen eta exekutatzen, eta horrek baliabide gutxiago kontsumitzea eta abioko denbora laburragoak ekartzen ditu. * Isolamendua: aplikazio bakoitzak bere ingurune logikoa du, eta horrek [[w:Segurtasuna Interneten|segurtasuna]] handitu eta baldintza berdinetan erreplikatzeko gaitasuna eskaintzen ditu.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Iron.io Blog: How Docker Helped Us Achieve the (Near) Impossible|url=http://blog.iron.io/2014/04/how-docker-helped-us-achieve-near.html|aldizkaria=blog.iron.io|sartze-data=2025-12-27}}</ref> * Eramangarritasuna: aplikazio bat edukiontzi batean exekutatuta edozein sistema bateragarritan berdin portatuko da, izan [[w:Linux|Linux]], [[w:Microsoft Windows|Windows]] edo hodeiko plataforma bat. * Eskalagarritasuna: edukiontziak azkar sortu, kopiatu eta bana daitezke, [[w:Mikrozerbitzuak|mikrozerbitzuen]] arkitekturetan eta [[w:Konputazio banatua|sistema banatuetan]] oso erabilgarri bihurtuz. == Ekosistema eta Integrazioa == Dockerrek ekosistema oso zabal eta heldua du, eta tresna ugarirekin integra daiteke: * Hodei-plataformak: AWS, Google Cloud, Azure, OpenStack * Konfigurazio-kudeaketa: Ansible, Puppet, Chef * CI/CD sistemak: Jenkins, [[w:GitHub|GitLab]] CI, GitHub Actions * Orkestrazio-plataformak: [[w:Kubernetes|Kubernetes]], Docker Swarm Tresna horiek edukiontzien [[w:Automatizazio|automatizazioa]], monitorizazioa, eskalatzea eta orkestrazioa bideratzen eta errazten dituzte.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Contenedores en Compute Engine|url=https://docs.cloud.google.com/compute/docs/containers?hl=es|aldizkaria=Google Cloud Documentation|sartze-data=2025-12-27}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Bluemix Launches IBM Containers Beta Based on Docker|hizkuntza=en-US|data=2014-12-04|url=https://developer.ibm.com/bluemix/2014/12/04/ibm-containers-beta-docker/|aldizkaria=Bluemix|sartze-data=2025-12-27}}</ref> [[w:Hodei konputazio|Hodei-konputaziorako]] funtsezko tresna izateak asko bultzatu du teknologia honen erabilpena. == Testu ebakia: Fakultateko PC laborategiak eta birtualizazioa== Enpresentzat bezala makina birtualak eta edukiontziak funtsezkoak izan dira irakaskuntzan, hainbat PC dituzten laborategietan sistemen administrazioa arintzeko eta sinplifikatzeko. [[Fitxategi:Alternative virtual machine host.svg|thumb|Makina birtualaren irudikapena]] Fakultateko laborategietako teknikarien lana oso konplexu izan da beti, aniztasun handia izan delako sistema, liburutegi eta aplikazioen aldetik. PCetan oinarritutako laborategietan (lehen urteetan terminal hutsak ziren [[w:VAX|VAX]] zerbitzariarekin konektatuta) [[w:BIOS|BIOS]] bitarteko arranke bikoitza funtsezkoa izan zen Linux eta Windows gaineko aplikazio eta software guztia PC guztietan erabili ahal izateko. PC haietan ohikoa zen C edo ADA konpilatzea, Oracle datu-baseak erabiltzea, SPSS paketeekin estatistikak bideratzea, MPI programak probatzea eta beste hainbat eginkizun. Edozein kasutan, sistema eragilez aldatzeko edo gertatutako erroreek sistema berrabiatzeko PCa berriro arrankatu behar izatea ohikoa bezain motela izaten zen. Horren aurrean birtualizazioa (makina birtualak edo dockerrak erabiliz), oso irtenbide egokia izan da arazo horiek ondo bideratzeko. Are gehiago, praktika batzuk lehen PC berezituetan baino ezin ziren egin, baina horiek ere ohiko PCetara eraman ahal izan ziren birtualizazioari esker. Horrela,, sistema eragilearen nukleoa birkonpilatu eta probatzea, esaterako, praktika arriskutsua izatetik ohiko praktika seguru izatera pasa zen makina birtualei esker. Makina birtualek ([[w:VirtualBox|VirtualBox]] edo [[w:VMWare|VMWare]] erabiliz) eta Docker-ek bizitza errazago egin digute denoi, eta bereziki teknikariei. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} tpvzkn6s6ylyg3rndmhqmm116c589fh 0 7285 43751 43636 2026-07-13T10:21:17Z Montserrat.maritxalar 2723 43751 wikitext text/x-wiki [[w:Python (informatika)|Python]] helburu orokorreko goi-mailako eta paradigma anitzeko [[w:Programazio-lengoaia|programazio-lengoaia]] da, [[w:Programazio inperatibo|programazio inperatiboa]], [[w:Objektuetara bideratutako programazioa|objektuetara orientatutakoa]] eta [[w:Programazio funtzional|funtzionala]] onartzen dituena.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=What is Python? Executive Summary|hizkuntza=en|url=https://www.python.org/doc/essays/blurb/|aldizkaria=Python.org|sartze-data=2026-06-22}}</ref> Bere diseinu-filosofiaren muina kode irakurgarritasuna da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=PEP 20 – The Zen of Python {{!}} peps.python.org|hizkuntza=en|url=https://peps.python.org/pep-0020/|aldizkaria=Python Enhancement Proposals (PEPs)|sartze-data=2026-06-22}}</ref> [[File:Python-logo-notext.png|thumb|upright=0.5|Python logoa]] Derrigorrezko indentazioa egitura sintaktiko gisa, eta liburutegi estandarraren zabaltasun izugarriak —''batteries included'' filosofiaren pean— ideia konplexuak eta soluzio sendoak lerro gutxitan adierazteko aukera ematen diete programatzaileei. Azken hamarkadetan, adimen artifizialean, datu-zientzian eta automatizazioan gehien erabiltzen diren programazio-lengoaietako bat bihurtu da; ondorioz, posturik gorenetan dago TIOBE bezalako ospe-indize globaletan<ref name=":4">{{Erreferentzia|izenburua=TIOBE Index|hizkuntza=en-US|url=https://www.tiobe.com/tiobe-index/|aldizkaria=TIOBE|sartze-data=2026-06-22}}</ref> eta GitHub bezalako garapen-plataforma nagusietan erabilera oso zabala du. == Historia eta bilakaera == [[w:Guido van Rossum|Guido van Rossum]] programatzaile herbeheretarrak sortu zuen '''Python''' 1980ko hamarkadaren amaieran, Amsterdamgo ''Centrum Wiskunde & Informatica'' (CWI) zentroan.<ref>{{Erreferentzia|izena=G.|abizena=Van Rossum|izenburua=The History of Python|url=https://python-history.blogspot.com/|aldizkaria=python-history.blogspot.com|sartze-data=2026-06-22}}</ref> [[w:ABC programazio lengoaia|ABC]] hezkuntza-lengoaia ordezkatzeko proiektu pertsonal gisa hasi zen, haren mugak gainditzeko baina sinpletasuna mantentzeko helburuarekin.<ref>{{Erreferentzia|izena=Charles|abizena=Severance|izenburua=Guido van Rossum: The Early Years of Python|orrialdeak=7–9|data=2015-02|url=https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/7042702|aldizkaria=Computer|alea=2|zenbakia=48|issn=1558-0814|doi=10.1109/MC.2015.45|sartze-data=2026-06-22}}</ref> Lengoaiaren izenak ''[[w:Monty Python|Monty Python]]'' umorista talde britainiarrari egiten dio gorazarre. 1991n Pythonen lehen bertsio publikoa (0.9.0) kaleratu ondoren, mugarri garrantzitsuekin eboluzionatu zuen: Python 1.0-ek (1994) programazio funtzionaleko tresnak barneratu zituen; Python 2.0 bertsioak (2000) ''list comprehensions'' egiturak eta ziklo-detekzioa zuen zabor-biltzaile bidezko memoria-kudeaketa txertatu zituen; eta Python 3.0 bertsioak (2008) atzerako bateragarritasuna nahita hautsi zuen, testu-kateen kudeaketa [[w:Unicode|Unicoden]] bateratzeko eta jatorrizko diseinu-akatsak zuzentzeko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Python (programming language - Wikipedia, the free encyclopedia|hizkuntza=en|url=http://en.wikipedia.org:80/wiki/Python_(programming_language|aldizkaria=en.wikipedia.org|sartze-data=2026-06-22}}</ref> 3.5 bertsiotik aurrera, hautazko mota-aholkuak (''type hints'') gehitu ziren, eskala handiko proiektuetarako ezinbestekoak direnak. [[W:Van Rossum|Van Rossumek]], proiektuaren azken erabaki-ahalmena zuen ''Benevolent Dictator For Life'' (BDFL) figuraren bidez, 2018ra arte gidatu zuen garapena; urte horretan, komunitateak hautatutako zuzendaritza-batzorde baten esku geratu zen gobernantza, ''Python Software Foundation'' (PSF) erakundearen babespean. [[File:Python ekosistema.png|thumb|700px|center|Machine learningerako, datu-zientzarako eta konputazio zientifikorako Python ekosistema estandarra]] ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak== Maila teknikoan, Python iturburu-kodea (<code>.py</code>) barnean bitarteko formatu batera (''bytecode'') bihurtzen da, eta CPython makina birtualak interpretatzen du.<ref name=":3">{{Erreferentzia|izena=Mark|abizena=Lutz|izenburua=Learning Python, 5th Edition|hizkuntza=en|url=https://www.oreilly.com/library/view/learning-python-5th/9781449355722/|isbn=978-1-4493-5572-2|sartze-data=2026-06-22}}</ref> Tipatze dinamikoa baina sendoa (''strongly typed'') duen lengoaia da: horrek esan nahi du ez dela beharrezkoa adieraztea aldagai bakoitzaren mota (kateak, zenbakiak, etab.), baina sistema oso zorrotza da eta ez du uzten baliozkoak ez diren eragiketak modu arduragabean nahasten. Oinarrizko lau ezaugarri definitzen dute lengoaiaren portaera: *'''Indentazioan oinarritutako sintaxia''': Kode-blokeak zuriune soilez bereizten dira. Horrek kodea bisualki garbi, ordenatuta eta uniforme mantentzea behartzen du.<ref name=":3" /> <ref>{{Erreferentzia|izenburua=Python (informatika)|hizkuntza=eu|data=2026-06-11|url=https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Python_(informatika)&oldid=10753714|sartze-data=2026-06-22|encyclopedia=Wikipedia, entziklopedia askea.}}</ref> *'''Liburutegi estandarren zabaltasuna''': Fitxategiak, sare-konexioak, testu konplexuak eta probak kudeatzeko tresnak dakartza berez, oinarrizko funtzionalitateak zerotik programatu behar izatea saihestuz.<ref name=":4" /> *'''Paketeen ekosistema''': [https://pypi.org/ PyPI biltegia] du, ehunka mila liburutegi prest dituen mundu mailako komunitate erraldoia, ''pip'' tresnaren bidez erraz kudeatzen dena. *'''Konkurrentziaren kudeaketa eta errendimendua''': Historikoki, abiadura mugatuta egon da ''Global Interpreter Lock'' (GIL) dela eta (prozesamendu-hari bat baino gehiago aldi berean erabiltzea galarazten duen mekanismoa). Hala ere, azken bertsioek (Python 3.13 adibidez) GIL hori modu esperimentalean desgaitzeko bidea ematen dute, eta ''Faster CPython'' bezalako proiektuek lengoaia bertsio bakoitzean nabarmen azkarragoa izatea lortzen ari dira. <syntaxhighlight lang="python" line> # adib1: list comprehension eta sintaxi garbia def bikoitien_karratuak(zenbakiak: list[int]) -> list[int]: return [x**2 for x in zenbakiak if x%2==0] l=[1,2,3,4,5,6] print(bikoiti_karratuak(l)) # Irteera: [4,16,36] # adib2: Testu‑analisia liburutegi estandarra erabiliz from collections import Counter testua = "Python trinkoa eta indartsua da, bai eta polita ere" print(Counter(testua.split()).most_common(3)) # Irteera : [('eta', 2), ('Python', 1), ('trinkoa', 1)] </syntaxhighlight> == Testu ebakia: Garrantzia, eragina eta etorkizuna == Pythonek eragin handia izan du konputazio modernoan.<ref>{{Erreferentzia|izena=W.|abizena=McKinney|urtea=2022|izenburua=Python for Data Analysis (3. edizioa)|argitaletxea=O'Relly Media|ISBN=978-1098104030|hizkuntza=en|url=https://wesmckinney.com/book/|aldizkaria=wesmckinney.com|sartze-data=2026-06-22}}</ref> Ikasketa-kurba leunari esker, programaziorako sarbidea demokratizatu du, ingeniaritza, zientzia eta ikerketako profesionalek inguru partekatu batean lankidetzan aritzeko aukera emanez [5]. Adimen Artifizialean, Machine Learning-ean eta datu-zientzian Python estandar eztabaidagabea da [[w:NumPy|NumPy]], [[w:Pandas|Pandas]], scikit-learn, [[w:TensorFlow|TensorFlow]] eta [[w:PyTorch|PyTorch]] bezalako liburutegiei esker. Halaber, web garapena ([[w:Django (web euskarria)|Django]], [[w:Flask|Flask]]) eta sistemen automatizazioa ere sustatzen ditu. [[w:Google|Google]], [[w:Netflix|Netflix]], [[w:Spotify|Spotify]] edo [[w:Dropbox|Dropbox]] bezalako korporazio teknologiko handiek beren plataforma nagusietan erabiltzen dute eskala handian. Etorkizuneko garapen-ildoak interpretearen errendimendua optimizatzera, hautazko tipatze estatikoa sendoago egituratzera eta WebAssembly bidezko presentzia sendotzera bideratzen dira (Pyodide proiektuaren bidez), horrek Python programak, zuzenean, instalaziorik egin gabe, nabigatzailean exekutatu ahalbidetzen duelarik. <gallery mode="packed" heights="180" caption="Python liburuak euskaraz"> Fitxategi:PYthon Altadill azala sinple tx.png|''[http://pello.io/programazioa/ Kodea ondo sortzeko]'' liburua, copyleft lizentziapean. Fitxategi:Liburua - Python progrmazio-lengoaiaren hastapenak.png| ''[https://eima.orex.es/Bideoak/ccb2712af17a78c3b2b1cc94ca152b43_Python_Oinarrizko_Programazioa.pdf Python programazio-lengoaiaren hastapenak]'' Fitxategi:Python Programazio-Lengoaia liburuaren azala.png|''[[PYTHON programazio-lengoaia: oinarriak eta aplikazioak|Python programazio-lengoaia: oinarriak eta aplikazioak]]<ref>{{Erreferentzia|izenburua=LIBURUA: "Python programazio-lengoaia" – Oinarriak eta aplikazioak|hizkuntza=eu|url=https://www.unibertsitatea.net/blogak/python/|sartze-data=2019-07-04}}</ref>'' </gallery> == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} lpffzdj76k9295nohv6zhyzu0bai0ze 0 7286 43721 43683 2026-07-12T17:49:15Z Inaki.alegria 1649 /* Historia eta bilakaera */ 43721 wikitext text/x-wiki =Unix sistema eragilea= [[Fitxategi:UNIX-Licence-Plate.JPG|thumb|Unix askatasunarekin lotu zen hasieratik]] '''Unix''' [[w:Ordenagailu|ordenagailu]]etako [[w:sistema eragile|sistema eragile]]a da. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan [[w:AT&T|AT&Tko]] Bell laborategien langile talde batek garatu zuen, haien artean [[w:Ken Thompson|Ken Thompson]], [[w:Dennis Ritchie|Dennis Ritchie]] eta [[w:Douglas McIlroy|Douglas McIlroy]] zeudela. Unix-ek aldaera akademiko eta komertzial ugari izan zituen, hala nola Kaliforniako Unibertsitatea, Berkeley (BSD), [[w:Microsoft|Microsoft]] (Xenix), [[w:IBM|IBM]] ([[w:AIX|AIX]]) eta [[w:Sun Microsystems|Sun Microsystems]] ([[w:Solaris (sistema eragilea)|Solaris]]) eta beste hainbat. [[w:Software libre|software libre]]aren ildoa indartzera etorri diren [[w:Linux|GNU/Linux]] eta [[w:FreeBSD|FreeBSD]] sistemak ere. BSD aldaera izan zen [[w:TCP/IP eredu|TCP/IP protokoloa]] integratu zuen lehena, eta horrekin batera Unixi nagusitasuna eman ziona [[w:Internet|Internet]] munduan. <ref>{{Erreferentzia|izenburua=BSTJ 57: 6. July-August 1978: The UNIX Time-Sharing System. (Ritchie, D.M.; Thompson, K.)|data=1978-07-08|url=http://archive.org/details/bstj57-6-1905|sartze-data=2026-06-07}}</ref> Unix, pixkanaka, garraiagarri, multiataza eta multierabiltzaile bilakatu zen [[w:Denbora partekatu|denbora partekatuan]] oinarrituta. Unix sistemek hainbat kontzeptu dituzte ezaugarri: datuak biltegiratzeko [[w:Testu fitxategi|testu laua]] ere erabiltzea; [[w:Fitxategi sistema|fitxategi-sistema]] hierarkikoa, gailu eta prozesuen arteko komunikazio (IPC) mota jakin batzuk fitxategi gisa tratatzea eta software-tresna ugari erabiltzea; baita [[w:Tutu|tutuak]] eskaintzea ere [[w:Komando lerroko interfaze|komando-interprete]] bidez programa txikiak lotzeko. Kontzeptu horiek guztiek Unix filosofia osatzen dute. == Historia eta bilakaera == 1973an, UNIX sistema berridatzi zen [[w:C (programazio lengoaia)|C programazio-lengoaian]], eta aldaketa horrek sistema osoa beste arkitekturetara migratzea erraztu zuen, aldaketa txikiak ez baitziren egin behar horretarako. Lengoaia berriak kodea laburtu zuen eta garapen denbora asko murriztu, [[w:Makina lengoaia|makina-lengoaiaz]] eta mihiztadura-lengoaiaz egindakoarekin alderatuta. [[w:AT&T|AT&T]] enpresak hainbat enpresa eta unibertsitateren eskura jarri zuen sistema, lizentzien bidez. Lizentzia hauetako bat, Kaliforniako unibertsitateko konputazio departamentuari egokitu zitzaion, eta bere sistema propioa garatu zuen, [[BSD]] (Berkley Software Distribution), geroago, AT&Tko UNIX sistemaren aurkari zuzena izango zena. 1982an kaleratuko zen sistema komertzial berria garatzen hasi zen AT&T, eta ''System III'' izena eman zion, baina aldi berean AT&Tk berak ([[w:Bell laboraregia|Bell laboraregiak]]) ''System V'' sistema sortu zuen Berkleyko unibertsitateak garaturako software atalak zituena (vi' edo ncurses esaterako), eta [[w:Digital Equipment Corporation|DEC]] konpainiak garatutako [[w:VAX|VAX]] makinarekin bateragarri zena. System V delakoa eta BSD izan ziren hortik aurrera bi lerro nagusiak. 1991n [[w:Linus Torvalds|Linus Torvalds]] ikasle finlandiarra, Unixeko funtzio asko betetzen zituen [[w:Nukleo (informatika)|nukleoa]] garatu zuen eta lizentzia askearekin argitaratu. Gertakari honetatik abiatuta, zenbait urteren buruan eta [[w:GNU|GNU]] tresnekin bat eginez, GNU/Linux sortu zen, zenbait urteren buruan beste UNIX sistema komertzialekin lehiatzeko moduko sistema.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Linux: Sistemaren eta sarearen administrazioa 2. argitaraldia (Debian eta Ubuntu)|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/linux-sistemaren-eta-sarearen-administrazioa-2-argitaraldia-debian-eta-ubuntu|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2026-06-07}}</ref> [[w:GNU/Linux|GNU/Linux]] eta [[w:FreeBSD|FreeBSD]] izan dira banaketa libreetarako ildo nagusiak. == Osagaiak == Unixek elkarrekin paketatu ziren hainbat osagai ditu oinarri hasieratik. Sistema eragilearen nukleoaz gain, garapen-ingurunea, liburutegiak, dokumentazioa eta osagai horietarako guztietako [[w:Iturburu kode|iturburu-kodea]] ere barne sartu ziren. [[Fitxategi:Directory tree.png|alt=Direktorioa eta azpidirektorioak Unixen|thumb|Unix fitxategi-sistemaren egitura]] Unixeko osagai nagusiak hauek dira * ''Nukleoa'': nukleoaren osagai guztiak eta iturburu-kodea /usr/sys direktorioan. [[w:Driver|Dispositiboen kontrolatzaileak (driver-ak)]] ere bertan daude. * ''Garapenerako ingurunea:'' konpiladorea, [[w:Estekatzaile|estekatzailea]], liburutegiak... * ''Komandoak:'' Erabiltzailearen komando arruntak eta administraziorako erabiltzen direnak. * ''Administrazioa eta konfigurazioa'': abiatzea eta softwarezko zerbitzarien konfigurazioa gordetzeko. Tartean sarearekin zerikusi dutenak. * ''Abiatze prozesuaren osagaiak'': Konputagailua pizten denean exekutatu beharreko programak eta haien konfigurazioa. * ''Dokumentazioa'': aitzindaria izan zen dokumentazioa [[w:Online|online]] kontsultagarri jartzen man eta doc atalekin. == Unix vs. Windows eta Sistema Eragileen merkatua == Teknologiaren ikuspuntutik Linux beti joan da beste sistemen aurretik. Applek Unixeko kontzeptu nagusiak integratu zituen MacOS X sistem egin zuenean,<ref>{{Erreferentzia|izena=Waliño|abizena=Josu|izenburua=X:Biharko sistema eragilea gaur|hizkuntza=eu|data=2000-11-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/xbiharko-sistema-eragilea-gaur/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-07}}</ref> eta Microsoftek BSDren kontzeptu asko hartu zituen PCetako Windows sistema zerbitzarien alorrera hedatu zuenean eta Windows2000 berria egin zuenean. Horrez gain, beti egon da ondo dokumentatuta eta horregatik guztiagatik unibertsitateetako sistema eragile nagusia izan da. Merkatuari begira, Microsofteko sistema eragileak beti izan dira nagusi PCetako munduan, baina [[w:Zerbitzari|zerbitzarietan]], bereziki Interneteko zerbitzarietan, eta ondorioz mundu profesionalean, kontua bestelakoa da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Usage Statistics and Market Share of Operating Systems for Websites, June 2026|url=https://w3techs.com/technologies/overview/operating_system|aldizkaria=w3techs.com|sartze-data=2026-06-07}}</ref> == Testu ebakia: Software librea eta lizentziak == [[Fitxategi:Zer da Software librea.png|thumb|440x440px|Software librearen [[w:Kontzeptu mapa|kontzeptu mapa]].]] Unix aitzindaria izan zen softwarea lizentzia libreen bidez banatzen. Baina enpresek etekina lortu nahi zutenez Microsoftek, IBMk eta beste askok lizentzia itxiak (teknikoki jabedunak) erabiltzearen alde egin zuten. Horri aurre egiteko, [[w:Richard Stallman|Richard Stallman]] aktibistak bultzatuta, software librearen aldeko mugimendua sortu zen. '''[[w:Software libre|Software librea]]''' edo software askea (ingelesez: free software), eskuratu ondoren erabili, kopiatu, aztertu, moldatu eta banatu daitekeen softwarea da. Doan banatu ohi da, baina ez da derrigorrez; libre izaera mantenduz gero saldu egin daiteke. Bestalde, doako softwarea ([[w:Freeware|freeware]]) ere [[w:Iturburu kode|iturburu-kodearekin]] batera banatzen da batzuetan. Baina ''freeware''a ez da software libre, moldatzeko eta banatzeko aukera eskaintzen ez duen kasuetan, bederen. Irudian ikus daitekeenez kontzeptu asko konbina daitezke lizentzia batean, baina libre izaera lau eskubide hauek definitzen dituzte:<ref>{{Erreferentzia|izena=Asurmendi Sainz|abizena=Jabier|izenburua=Ona, ederra, merkea... eta askea|hizkuntza=eu|data=2007-02-01|url=https://zientzia.eus/artikuluak/ona-ederra-merkea-eta-askea/|aldizkaria=Elhuyar Zientzia|sartze-data=2026-06-08}}</ref> * helburua edozein dela ere exekutatu ahal izatea (pribatua, hezkuntza, publikoa, komertziala, eta abar). * aztertu eta aldatu ahal izatea (horretarako beharrezkoa da kodea eskuratu ahal izatea). * kopiatu ahal izatea. * hobetu ahal izatea, eta hobekuntza horiek publiko egin ahal izatea, komunitatearen onurarako. Informatikaren munduan, eta Interneten bereziki, aurrerapen handiak egin dira software libreari esker. Web zerbitzariak, non [[w:Apache HTTP zerbitzaria|Apachek]] nagusitasun osoa izan baitu urtetan zehar, edo adimen artifizialeko [[w:Hizkuntza-eredu handi|hizkuntz eredu handiak]] garatzeko tresnak dira arrakasta-kasu ezagunetako batzuk. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 3qqnyl0stmjczhizmppzsr53lyq4oir 0 7287 43757 43648 2026-07-13T11:04:00Z ~2026-39575-53 2734 Hainbat zuzenketa 43757 wikitext text/x-wiki {{ibilbidea |irudia = |mapa = Beasain Arastortzeko gaina.png |herrialdea = {{herrialdea|Gipuzkoa}} |zailtasuna = Erraza |lekuak = Beasain, Lazkaomendi, Arastortzeko gaina, Lazkao, Beasain |distantzia = 20 km. 4 ordu. |ingurunea = Ataun |abiapuntua = Beasain |nondik hartua = https://tomasaizkorrikobira.com/tomas-salazar-eus-2/tomas-salazar-mendi-ibilbideak/266-15-ibilbidea-eus }} '''Goierriko paisaia-ikuspegi zabala ikusteko aukera ematen duen ibilbidea, Lazkao Txikiren jaiotetxetik pasatzen da.''' == Ibilbidea == Ibilbideak Beasaingo (Gipuzkoa) Senpere auzoan du abiaburua. CAF enpresako pabiloiak ezkerrean utzita, pistan gora egingo dugu San Isidro etxalderaino. Handik aurrera, Goierri Eskola zeharkatuko dugu, Ordiziatik datorren errepidearekin bat eginez, eta igoerari jarraituz Oiangu parkera iritsiko gara. Oiangu parkeko eremutik, ekialderantz joko dugu, parkea zeharkatuz, baserri batera iritsi arte. Puntu horretan pistak ezkerrera egiten du, baina guk eskuinera hartuko dugu, bide estu batetik, Lazkaomendiko pista asfaltatura ateratzeko. Pista asfaltatura iritsita, eskuinera egingo dugu, hegoalderantz. Baserri batzuk igaro ondoren, Lartxiki eskola zaharrera iritsiko gara, Lazkaomendi inguruan. Lartxiki ingurua geldialdi ezin hobea da, Goierriko bista panoramiko zabalekin. Ipar-ekialdean Aralar mendilerroa nabarmentzen da, Txindoki (Larrunarri) tontorrarekin; ekialderago Aizkorri mendilerroa ikus daiteke, eta mendebalderantz Ernio, Izarraitz, Murumendi eta Usurbe mendiak. Hemendik aurrera, igoera leunean jarraituko dugu Abali baserriak kokatzen diren auzuneraino, Iramendi mendiaren magalean. Auzune horretantxe jaio zen Lazkao Txiki, 1926ko irailaren 15ean, Abalinzar baserrian, Lazkaoko baserririk gorenean. Handik aurrera, aurrez aurre jarraituz eta mendi hori ezkerretik inguratuz, Amundarain baserrira iritsiko gara. Ondoren, ezkerrerantz joko dugu, pixkanaka igotzen, eta Ardiburu eta Astobizkarra muinoak eskuinean utzi ondoren, Lasarteko lepora helduko gara. Puntu honetan pista utzi eta eskuinerantz hartuko dugu. Aurrera jarraituz eta igoera arin batean, Aizkoate mendiaren oineraino iritsiko gara. Bertan pistak ezkerrera egiten du; guk, ordea, mendiaren magaletik jarraituko dugu, Troskaeta izeneko haitzulo ospetsuaren azpiko aldetik igaroz, Amestiko lepora iritsi arte (537 m). Beti goiko pistatik jarraitu behar da, basoa amaitu arte, eta handik maldan gora egingo dugu punturik garaienera, Arastortzeko gaina tontorrera (830 m). Itzuleran, berriz ere Lasarteko Lepora jaitsiko gara. Han ezkerretara Ataungo San Martin auzorantz doan pista hartuko dugu. Auzora iritsi aurretik, eskuinerantz doan pistatik joango gara Sukia baserriraino. Handik aurrera, pista bera jarraituz jaitsiera maldatsuan Lazkaora iritsiko gara, San Joan Ebanjelista ermitatik, Zubi-Erreka industrialdetik eta Agauntza ibaiaren gainetik igaroz. Herria zeharkatu ondoren, Ariztiandi futbol zelaitik eta Ugartemenditik pasata, Beasainen amaituko dugu ibilbidea. ==Erreferentziak== * [https://tomasaizkorrikobira.com/tomas-salazar-eus-2/tomas-salazar-mendi-ibilbideak/266-15-ibilbidea-eus Aizkorriko bira web gunea] 4pmkucbe6q2v51yniaoxpqk0bsaguky 0 7289 43747 43514 2026-07-13T08:27:18Z Montserrat.maritxalar 2723 43747 wikitext text/x-wiki '''JavaScript: Weba software plataforma global bihurtzea''' '''JavaScript''' goi-mailako programazio-lengoaia interpretatua eta paradigma anitzekoa da. [[w:HTML|HTML]] eta [[w:CSS|CSSrekin]] batera, Web modernoaren oinarrizko hiru zutabeetako bat da. <ref name=":2">ECMA International. [https://ecma-international.org/wp-content/uploads/ECMA-262_16th_edition_june_2025.pdf ECMAScript Language Specification]. ecma-international.org</ref><ref name=":0">{{Erreferentzia|izena=David|abizena=Flanagan|izenburua=JavaScript: the definitive guide: master the world's most-used programming language|argitaletxea=O'Reilly Media, Inc|data=2020|edizioa=Seventh edition|isbn=978-1-4919-5202-3|sartze-data=2026-06-18}}</ref> Bezeroaren aldean exekuzio-logika eta interaktibitatea eskaintzen ditu, nabigatzaileek web orri estatikoetatik haratago joan eta aplikazio k.<ref name=":0" /> Hasieran dinamismo sinplea gehitzeko sortua izan bazen ere, haren bilakaerak softwarearen arkitektura eraldatu du. Gertaeretan oinarritutako eredua, DOM zuhaitzaren manipulazioa, web zerbitzuen kontsumoa eta datuen karga asinkronoa txertatuz, JavaScript-ek nabigatzailea aplikazio banatuak exekutatzeko plataforma bihurtu du.<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Erreferentzia|izena=Nicholas C.|abizena=Zakas|izenburua=Understanding ECMAScript 6: the definitive guide for JavaScript developers|argitaletxea=No Starch Press|data=2016|isbn=978-1-59327-757-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. Gaur egun, V8 bezalako exekuzio-motor aurreratuek eta Node.js bezalako inguruneek bultzatuta, tipatze dinamikoa duen lengoaia da, bai bezeroan aldean (''front-end'') bai zerbitzari aldean (''back-end'') erabiltzen dena.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Historia eta bilakaera: nabigatzaileko scriptetik ECMAScript estandarrera == JavaScript 1995eko maiatzean sortu zuen '''Brendan Eich'''-ek ''Netscape Communications'' enpresan, nabigatzailean exekutatzen ziren script txikiak sortzeko eta web orriei dinamismoa emateko helburuarekin.<ref name=":4">{{Erreferentzia|izena=Allen|abizena=Wirfs-Brock|izenburua=JavaScript: the first 20 years|orrialdeak=1–189|hizkuntza=en|abizena2=Eich|izena2=Brendan|data=2020-06-14|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3386327|aldizkaria=Proceedings of the ACM on Programming Languages|alea=HOPL|zenbakia=4|issn=2475-1421|doi=10.1145/3386327|sartze-data=2026-06-18}}</ref> Hasieran ''Mocha'' eta gero ''LiveScript'' izenez ezaguna izan zen, baina azkenik ''JavaScript'' izena hartu zuen arrazoi komertzialengatik, ''Java''rekin inolako loturarik ez duen programazio-lengoaia izan arren.<ref name=":5">{{Erreferentzia|izena=Marijn|abizena=Haverbeke|izenburua=Eloquent JavaScript: a modern introduction to programming|argitaletxea=No Starch Press|data=2019|edizioa=Third edition|isbn=978-1-59327-950-9|sartze-data=2026-06-18}}</ref> Ekosistemaren zatiketa saihesteko, Netscapek lengoaia '''ECMA International''' erakundera eraman zuen eta, 1997an, '''ECMAScript''' estandarra definitu zen.<ref name=":2" /> Bere bilakaera honako mugarri nagusietan laburbil daiteke: * '''AJAXen hedapena (2005)''': nabigatzaileak zerbitzariarekin komunikazio asinkronoak egitea ahalbidetu zuen, orria berriro kargatu gabe, eta horri esker web aplikazio interaktiboak garatu ahal izan ziren, hala nola Gmail edo Google Maps bezalako lehen aplikazioak.<ref name=":0" /> * '''ECMAScript 6 (2015)''': klaseak, moduluak, promesak eta beste hainbat hobekuntza txertatu zituen, hizkuntza eskala handiko sistemen garapenerako sendotuz.<ref name=":3" /> * '''Eguneratze jarraitua''': 2016tik aurrera, TC39 batzordeak urteko bertsioak argitaratzen ditu, lengoaiaren etengabeko bilakaera bermatuz eta atzeranzko bateragarritasuna mantenduz.<ref name=":2" /> ==Diseinu-filosofia eta alderdi teknikoak == JavaScripten azpiegitura teknikoa malgua eta ingurune banatuetara egokitua da. Honako propietate nagusiek definitzen dute: * '''DOMaren manipulazioa eta interakzioa''': JavaScript-ek nabigatzailearekin komunikatzen da ''Document Object Model'' (DOM) programazio-interfazearen bidez. Horri esker, script batek HTML kodea eta CSS estiloak eskuratu, aldatu eta dinamikoki egituratu ditzake, erabiltzailearen ekintzen arabera. [[File:DOM-model.png|thumb|DOM zuhaitzaren diagrama]] * '''Prototipoetan oinarritutako eredua''': Objektuen arteko herentzia prototipo dinamikoen bidez gauzatzen da, portaera berrerabiltzeko modu malgua eskainiz. * '''Tipatze dinamikoa eta ahula''': Aldagaiek ez dute mota finko bat eta sistemak bihurketa inplizituak egiten ditu exekuzioan zehar.<ref name=":2" />. Ezaugarri honek prototipazio azkarra ahalbidetzen du; proiektu handiek, ordea, TypeScript bezalako supermultzoen bidezko kontrol estatikoa baliatzen dute. * '''Just-In-Time (JIT) konpilazioa''': Motor modernoek (Googleren V8k edo Mozillaren SpiderMonkeyk, esaterako) iturburu-kodea makina-kode natibora konpilatzen dute exekuzioan bertan. Horrek scripten errendimendua nabarmen hobetzen du.<ref>MDN Web Docs. JavaScript technologies overview. developer.mozilla.org</ref> * '''Eredu asinkronoa eta gertaeren begizta (''Event Loo''p)''': JavaScript hari bakarrean exekutatzen da, baina kanpo-eragiketak delegatuz, eta promesen edo ''async/await'' mekanismoen bidez koordinatuz konkurrentzia modu eraginkorrean kudeatzen du.<ref name=":3" /> <syntaxhighlight lang="javascript" line> <html> <head> <script> // Orriaren karga itxaron, DOMa prest egon dadin document.addEventListener("DOMContentLoaded", function () { const botoia = document.getElementById("nireBotoia"); const mezua = document.getElementById("mezua"); // Erabiltzailearen klik batek edukia eguneratzen du botoia.addEventListener("click", function () { mezua.textContent = "Gertaera detektatua: edukia eguneratu da"; }); }); </script> </head> <body> <h1>DOM manipulazioa eta gertaeren kudeaketa</h1> <button id="nireBotoia">Klikatu nazazu</button> <p id="mezua">Hasierako testua</p> </body> </html> </syntaxhighlight> == Garrantzia, eragina eta etorkizuna== [[Fitxategi:HTML5_PereiraLiburua.jpg|thumb|'HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak' liburua.<ref name=":102">{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira Varela|urtea=2021|izenburua=HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|hizkuntza=eu|url=https://www.ueu.eus/argitaletxea/liburuak/html5-lengoaia-eta-javascript-apiak|aldizkaria=www.ueu.eus|sartze-data=2024-11-13}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Juanan|abizena=Pereira|urtea=2022|izenburua=Github - juananpe/html5liburua - HTML5 lengoaia eta JavaScript APIak|data=2024-06-02|url=https://github.com/juananpe/html5liburua|sartze-data=2024-11-13}}</ref>]] JavaScript funtsezko teknologia bat da web garapen estandarrean eta gaur egungo webaren oinarrizko osagaietako bat da.<ref name=":3" /> Osagaietan oinarritutako framework modularren garapenak ('''React''', '''Angular''' edo '''Vue.js''' bezalakoak) interfazeen diseinua software‑ingeniaritzako diziplina egituratua bihurtu du. Bere aplikazio-esparrua nabarmen zabaldu da: * '''Zerbitzariak eta Sistema Banatuak''': Node.js-k JavaScript nabigatzailetik kanpo exekutatzea ahalbidetzen du, APIak eta mikrozerbitzuak garatzeko.<ref name=":3" /> * '''Multiplataforma Aplikazioa''': React Native edo Electron bezalako inguruneek aplikazio mugikorrak eta mahaigaineko aplikazioak garatzeko aukera ematen dute, iturburu-kodearen oinarri bera partekatuz. * '''Azpiegitura modernoa''': Teknologia sektoreko enpresa askok JavaScripten ekosistema erabiltzen dute denbora errealeko datu-fluxuak prozesatzeko eta zerbitzu digital eskalagarriak eraikitzeko. Etorkizuneko garapen-ildoak WebAssembly (Wasm) teknologiarekin duen konbergentziara bideratuta daude, maila baxuko moduluak (C edo Rust) nabigatzailean exekutatzeko, Deno edo Bun bezalako exekuzio-ingurune berrien optimizaziorako eta segurtasun modularra sendotzeko.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} 4u1zk6ljcfqfgnocex8spma92imr9sy 0 7305 43753 43623 2026-07-13T10:30:59Z Montserrat.maritxalar 2723 43753 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:Hadoop logo new.svg|thumb]] '''[[w:Hadoop|Apache Hadoop]]''' kode irekiko software-tresnen bilduma bat da, [[w:Konputazio banatua|konputazio banatu]], eskalagarri eta fidagarria ahalbidetzen duena. <ref name=":0">{{Erreferentzia|izenburua=Apache Hadoop Official Website. "What is Apache Hadoop?"|url=https://hadoop.apache.org/|aldizkaria=hadoop.apache.org|sartze-data=2026-07-01}}</ref> Framework honek [[w:Datu handiak|datu handiak]] (''Big Data'') modu banatuan biltegiratzeko eta prozesatzeko aukera ematen du, hardware arrunteko [[w:Superkonputagailu|klusterrak]] erabiliz eta [[w:MapReduce|MapReduce]] programazio-ereduaren bidez.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izenburua=Apache Hadoop|hizkuntza=en|data=2026-04-27|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Apache_Hadoop&oldid=1351327694|sartze-data=2026-07-01|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> Teknologia hau milaka nodotara eskalatzeko diseinatuta dago, makina bakoitzak bere kabuz kalkulu eta biltegiratze gaitasuna eskainiz. Sistema hau akatsekiko tolerantea da eta erabilgarritasun handia ematen du.<ref name=":2">{{Erreferentzia|izena=Mike|abizena=Cafarella|izenburua=Building Nutch: Open Source Search|orrialdeak=54–61|abizena2=Cutting|izena2=Doug|data=2004-04|url=https://doi.org/10.1145/988392.988408|aldizkaria=Queue|alea=2|zenbakia=2|issn=1542-7730|doi=10.1145/988392.988408|sartze-data=2026-07-01}}</ref> == Historia == Hadoop Doug Cutting eta Mike Cafarellak sortu zuten 2005ean. Proiektuaren jatorria Nutch web arakatzailean dago, baina laster banandu zen biltegiratze eta prozesatze atalak bereizteko.<ref name=":3">{{Erreferentzia|izena=Sanjay|abizena=Ghemawat|izenburua=The Google file system|orrialdeak=29–43|abizena2=Gobioff|abizena3=Leung|izena2=Howard|izena3=Shun-Tak|data=2003-10-19|url=https://doi.org/10.1145/1165389.945450|aldizkaria=ACM SIGOPS Operating Systems Review|alea=5|zenbakia=37|issn=0163-5980|doi=10.1145/1165389.945450|sartze-data=2026-07-01}}</ref> Hadoop Google-k argitaratutako bi artikulu zientifikotan oinarritu zen: Google File System (GFS) eta MapReduce. Doug Cutting-ek Yahoo! enpresan hasi zen lanean 2006an, eta han proiektua izugarri garatu zen. Izena Cutting-en semearen jostailuzko elefante batetik dator. 2008an, Hadoop Apache Software Foundation-en goi-mailako proiektu bihurtu zen, eta mundu mailako estandarra bilakatu zen.<ref name=":5">Apache Software Foundation. "[https://cwiki.apache.org/ Hadoop Ecosystem and Sub-projects Overview]". </ref> == Core Moduluak == [[Fitxategi:Hadoop 1.png|thumb|Hadoop cluster multinodo bat.]] Apache Hadoopen arkitektura oinarrizko lau modulutan banatzen da:<ref name=":0" /> * '''Hadoop Common''': Beste modulu guztiek behar dituzten utilitate, liburutegi eta fitxategi komunak biltzen ditu. Java JAR fitxategiak eta scriptak barne hartzen ditu.<ref name=":1" /> * '''Hadoop Distributed File System (HDFS)''': Datuak hainbat makinatan banatuta biltegiratzen dituen fitxategi-sistema da.<ref name=":2" /> Fitxategi amaigabeak bloke handitan zatitzen ditu eta klusterreko nodoetan zehar erreplikatzen ditu, fidagarritasun handiena bermatzeko.<ref name=":3" /> * '''Hadoop YARN (Yet Another Resource Negotiator)''': Klusterraren baliabideak kudeatzeko eta lanen planifikazioa egiteko plataforma da.<ref name=":4">{{Erreferentzia|izena=Jeffrey|abizena=Dean|izenburua=MapReduce|orrialdeak=72–77|abizena2=Ghemawat|izena2=Sanjay|data=2010-01|url=https://doi.org/10.1145/1629175.1629198|aldizkaria=Communications of the ACM|alea=1|zenbakia=53|issn=0001-0782|doi=10.1145/1629175.1629198|sartze-data=2026-07-01}}</ref> Erabiltzaileen aplikazioei konputazio-baliabideak modu dinamikoan esleitzeaz arduratzen da. * '''Hadoop MapReduce''': Datu-multzo handiak paraleloan prozesatzeko programazio-eredua eta motorra da.<ref name=":5" /> Map (datuak iragazi eta ordenatu) eta Reduce (emaitzak laburbildu) faseetan funtzionatzen du. == Ekosistema == Hadoopen oinarrizko moduluen gainean edo haiekin batera funtzionatzen duten software gehigarriek osatzen dute Hadoopen ekosistema ezaguna.<ref name=":0" /> Tresna nagusien artean honako hauek daude: * '''Apache Hive''': Datu-gordailu (''data warehouse'') azpiegitura bat da, SQL antzeko lengoaia bat (HiveQL) erabiliz HDFSko datuak kontsultatzeko aukera ematen duena.<ref name=":1" /> * '''Apache Pig''': Datu-fluxuak aztertzeko goi-mailako lengoaia (Pig Latin) eta exekuzio-ingurunea da, MapReduce programak errazago idazteko.<ref name=":2" /> * '''Apache HBase''': Zutabeetara bideratutako NoSQL datu-base banatua da, HDFSren gainean eraikitakoa eta ausazko sarbidea denbora errealean ahalbidetzen duena.<ref name=":3" /> * '''Apache Spark''': Memorian oinarritutako konputazio-motor azkarra da, Hadoop MapReduce baino azkarragoa dena pipeline gehienetan, RAM memoria modu eraginkorrean erabiltzen duelako.<ref name=":4" /> * '''Apache ZooKeeper''': Zerbitzu zentralizatu bat da, konfigurazio-informazioa mantentzeko eta sistema banatuen arteko koordinazio sendoa bermatzeko.<ref name=":5" /> == Funtzionamendua eta Abantailak == Hadoopek datuak prozesatzeko duen moduaren berezitasun nagusietako bat "Datuen Kokapena" (''Data Locality'') da. Horrek esan nahi du konputazio-gaitasuna datuak biltegiratuta dauden nodo berera zuzenean eramaten dela, sareko trafikoa minimizatzeko.<ref name=":0" /> Fitxategi bat HDFSean kargatzen denean, blokeetan (normalean 128 MB edo 256 MB) zatitzen da eta gutxienez hiru nodotan kopiatzen da automatikoki.<ref name=":1" /> Horri esker, nodo batek huts egiten badu ere, sistemak lanean jarrai dezake daturik galdu gabe.<ref name=":2" /> Abantailen artean honako hauek nabarmentzen dira: # '''Eskalagarritasuna''': Hardware arruntarekin klusterra handitu daiteke nodo berriak erraz gehituz. # '''Kostu-eraginkortasuna''': Ez du zerbitzari garestirik behar, merkaturatutako ordenagailu arruntetan funtzionatzen baitu. # '''Malgutasuna''': Edozein motatako datuak gorde ditzake: egituratuak, erdi-egituratuak edo egituratu gabeak. == Testu Ebakia == Gaur egun, Fortune 50 enpresetako erdiak baino gehiagok erabiltzen dute Hadoop beren egunerokoan.<ref name=":1" /> Ohiko aplikazioen artean daude klik-korronteen (''clickstream'') azterketa, marketin analitika, makina-ikaskuntza (''machine learning''), irudien prozesamendua eta web crawling lanak.<ref name=":0" /> Webgune handiek eta finantza-erakundeek datu historikoen artxibo merke gisa ere baliatzen dute, araudiak betetzeko. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 48hq6q9fnid9280dkftsz3lhxf5pw5i 0 7306 43715 43641 2026-07-12T16:37:44Z Inaki.alegria 1649 43715 wikitext text/x-wiki =Streaming= '''Streaming'''a bideoak eta audioak [[w:IP|IP]] sare baten bidez transmititzeko eta erreproduzitzeko metodo bat da<ref>{{Erreferentzia|izena=José Mª|abizena=Rivadeneyra|izenburua=Multimedia-Internet, 2. arg.|hizkuntza=eu|data=2023|argitaletxea=Euskal Herriko Unibertsitatea, Argitalpen Zerbitzua|url=https://web-argitalpena.adm.ehu.es/pasa_pdf.asp?File=UINPD235834|isbn=978-84-1319-583-4|sartze-data=2026-06-18}}</ref>. <br> Streaminga agertu arte, [[w:Internet|Internet]]en, [[w:multimedia|multimedia]] edukiak beste edozein datuak bezala deskargatzen ziren aplikazioren batekin (askotan, [[w:P2P|P2P]] aplikazioak), eta, gero, beste aplikazio batekin erreproduzitzen zen deskargatutakoa. Streaming-sistemetan, ordea, transmisioari dagokionez, datuek etengabeko korronte uniforme bat osatzen dute (ingelesez, ''stream'' bat; hortik datorkio izena). Erreprodukzioari dagokionez, denbora errealean egiten da, hau da, datuak heldu ahala erreproduzitzen dira, bideo edo audio osoa jaso arte itxaron gabe. Streamingak zeharo aldatu zuen Internet bidezko multimedia edukien banaketa, eta horrekin batera, gure telebistarekiko, bideoekiko, irratiarekiko, eta musikarekiko harremana. [[File:Streaming Osagaiak.svg|thumb|center|650px|Oinarrizko streaming-sistema baten osagaiak]] ==== Streamingaren erronka teknikoa ==== Multimedia aplikazioek transmisio-bermeak behar dituzte: bermatu behar da une oro erreproduzitzaileak eskura izango dituela erreproduzitu behar dituen hurrengo bideo- eta soinu-laginak, bestela, etenaldiak eta hutsuneak egongo direlako erreprodukzioan. Hau da, erreproduzitzaileak etengabeko lagin-korronte bat (''stream'' bat) jasoko duela bermatu behar du sareak, baina Internet eta bere [[w:IP|IP]] protokoloa ez ziren diseinatu horretarako. Streaming teknologiaren erronka berme hori lortzea da, nahiz eta azpian IP protokoloa egon. == Oinarri teknikoak == Etengabeko multimedia-korrontea gauzatu ahal izateko lehenengo baldintza da sareak transmisio-ahalmen nahikoa izatea igorlea eta hartzailearen arteko ibilbide osoan. Ahalmen hori lortzeko bi izan dira funtsezko bideak. Bata, telekomunikazio azpiegituren hobekuntzak, [[w:zuntz optiko|zuntz optiko]]aren eta [[w:sare zelular|sare zelular]]ren hedatzearen bidez, eta, bestea, audioa eta bideoa trinkotzeko sistemen hobekuntzak. <br> Baina sarean ibilgu nahikoa izateak ez du esan nahi ibilgu horretan korrontea era uniformean ibiliko denik. Horren ordez, Interneten trafikoa bultzaka dabil, trafiko-segidak heltzen dira helmugara. Trafiko-segida horiek erreproduzitzaileek behar duten korronte uniforme bat bilakatzeko bi teknika erabiltzen dira streaming-sistemetan: bufferizazioa eta [[w:Edukien banaketarako sarea|CDN]] sareak (Content Delivery Networks). <br> [[File:Streaming Bufferizazioa.svg|thumb|650px|center|Bufferizazioa streaming-sistema batean]] Bufferizazioan, saretik datorren informazioa ez zaio zuzenean erreproduzitzaileari helarazten, baizik eta buffer batean gorde epe oso labur batean (gehienez segundo batzuk), erreproduzitzaileak buffer horretatik atera eta erreproduzitu arte. Informazioa jaso eta erreproduzitu arteko denbora tarte horrek ahalbidetzen du saretik sartzen diren trafiko-segidak bufferretik aterako den korronte uniforme batean (stream bat) bilakatzea. Streaming sistemen zailtasun handienetako bat da bufferraren tamaina zehaztea. Bufferra oso handia bada, etenaldiak ekiditeko berme handiagoak ematen ditu; baina, beste alde batetik, handiegia den buffer batek erreprodukzio-atzerapen handiagoa ere eragiten du, eta erabiltzaileak atzematen duen kalitatearen kalterako da.<br> [[File:Streaming CDNak.svg|thumb|650px|center|CDNak streaming-sistema batean.]] CDN sareak Internet osoan zehar barreiatutako biltegiak dira, non, besteak beste, multimedia edukien kopia anitz gordetzen dira, prest hartzaileari helarazteko gertuen duen biltegitik. Gertutasun horrek asko leuntzen du trafikoaren izaera irregularra, eta, horri esker, bufferraren tamaina eta eragindako erreprodukzio-atzerapena asko murriztu daitezke. == Teknologiaren bilakaera == * 1. Belaunaldia (~1996-2010): HTTP gaineko [[w:en:Progressive download|progressive downloading]] eta lehenengo benetako streaming protokoloen arteko lehia gertatzen da. Streaming protokoloen artean [[w:en:Real-Time Messaging ProtocolRTMP]] nagusituko da. [[w:en:Adobe Flash Player|Flash]] erreproduzitzailearen garaia da hau. * 2. Belaunaldia (~2010-2025): streaming moldagarria ([[w:en:Adaptive bitrate streaming|''adaptative streaming'']]). HTTP/TCP protokoloak erabiltzen dituzten sistemak dira. Garai honetako streaming protokolo nagusiak HLS eta MEPG-DASH izango dira. * 3. Belaunaldia (~2025-): Atzerapen txikiko garaia (''Low Latency Streaming''). TCPren ordez, UDP gainean lan egiten duten streaming protokoloak dira: LL-HLS, LL-MPEG-DASH, SRT, WHIP, MoQ (Media over QUIC). == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} bwqh0vojswgjdkxj2jn05m13k68vixr 0 7307 43729 43441 2026-07-12T19:03:39Z Inaki.alegria 1649 43729 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:RISC-V-logo.svg|thumb|RISC-V-logoa]] '''RISC-V''' [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley) garatutako [[w:Instrukzio-joko|agindu-multzoen]] arkitektura (ISA) ireki bat da, [[w:Kode irekiko hardware|kode irekiko hardware-]]aren mugimenduan mugarri bihurtu dena<ref name=":1">{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | abizena2 = Patterson | izena2 = David A. | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | data = 2014-08-06 | hizkuntza = en}}</ref>. Beste arkitektura nagusi gehienak ez bezala ([[ARM txipal|ARM]] edo [[w:X86-64|X86-64]], adibidez), RISC-V kode irekiko lizentzien bidez banatzen da, eta horrek esan nahi du edonork erabili edo alda dezakeela, eta fabrikatzaile bati egile-eskubiderik (royalty) ordaindu gabe inplementa dezakeela. Arkitektura honek konputazioaren demokratizazioa dakar<ref name=":2">{{erreferentzia|abizena = Asanović | izena = Krste | izenburua = Instruction Sets Should be Free | lana = U.C. Berkeley Technical Reports | erakundea = Regents of the University of California | url = http://www2.eecs.berkeley.edu/Pubs/TechRpts/2014/EECS-2014-146.pdf | hizkuntza = en}}</ref>, hardwarearen diseinua [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Unix Sistema Eragilea#Testu ebakia: Software librea eta lizentziak|software librearen]] ereduarekin parekatuz, [[w:Calista Redmond|Redmond-en]] hitzetan "hardware irekiaren nukleoa" izan nahi baitu, [[w:Linux|Linux]] software librearentzat den moduan. == Historia == [[Fitxategi:RISC V prototype chip - closeup.jpg|thumb|2013ko RISC-V prototipo baten gertuko irudia]] Proiektua 2010ean hasi zen [[w:Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn|Kaliforniako Unibertsitatean]] (Berkeley), Krste Asanović eta [[w:David Patterson (informatikaria)|David Patterson]] irakasleen zuzendaritzapean. Patterson [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/RISC arkitektura|agindu-multzo murriztuko arkitekturen (RISC)]] aitzindarietako bat izan zen 1980ko hamarkadan, eta RISC-V izeneko bosgarren belaunaldi honek azken hamarkadetako ikerketa eta esperientzia guztia biltzen zuen, aurreko arkitekturen akatsetatik ikasiz. Hasiera batean unibertsitateko barne-ikerketarako eta ikasgaietarako sortu zen, baina kanpoko interesak bultzatuta, estandar ireki gisa argitaratzea erabaki zuten. Proiektua kudeatzeko, RISC-V Foundation sortu zen 2015ean. 2019an, fundazioak egoitza Suitzara aldatzea erabaki zuen, neutraltasun politiko eta ekonomikoa ziurtatzeko eta AEBko merkataritza-erregulazioen kezkak saihesteko. Gaur egun RISC-V International izena du erakundeak eta ehunka kide ditu mundu osoan, tartean [[w:Google|Google]], [[w:Nvidia|Nvidia]] eta [[w:Western Digital|Western Digital]] bezalako enpresa erraldoiak. == Diseinua eta modularitatea == RISC-Vren ezaugarririk garrantzitsuena bere diseinu modularra da. Beste arkitektura inkrementalak ez bezala (non agindu berriak gehitzen diren baina zaharrak mantendu behar diren, x86-aren kasuan bezala), RISC-V oinarrizko multzo finko batean eta aukerako luzapenetan oinarritzen da. Arkitektura hau [[w:Load–store arkitektura|kargatze-biltegiratze arkitektura]] (load-store arkitektura) bat da. Bere osagai nagusiak hauek dira<ref name=":3">{{erreferentzia|abizena = Patterson | izena = David A. | abizena2 = Waterman | izena2 = Andrew | izenburua = Guía práctica de RISC-V: el atlas de una arquitectura abierta | urtea = 2017 | argitaletxea = Strawberry Canyon LLC | isbn = 978-0-9992491-2-3 | url = http://www.riscvbook.com | hizkuntza = es}}</ref>: * Oinarria (RV32I / RV64I): Oinarrizko agindu multzo finko oso txikia eta sinplea da (40 agindu inguru), software osoa exekutatzeko nahikoa dena. * Luzapen estandarrak: Beharraren arabera gehitzen dira prozesadoreari ahalmen gehiago emateko: ** M: Zenbaki osoen biderketa eta zatiketa. ** A: Agindu atomikoak, multinukleo sistemetarako. ** F / D: Doitasun bakuneko (32 bit) eta bikoitzeko (64 bit) koma higikorra, IEEE 754 estandarra jarraituz. ** C: Agindu konprimituak (16 bitekoak), kodearen tamaina murrizten dutenak energia-kontsumoa hobetuz. ** V: Bektore-eragiketetarako luzapena. Diseinu honi esker, prozesadore berbera egokitu daiteke [[w:Gauzen Internet|Gauzen Internet]]erako gailu txikietarako (IoT) zein [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/Klusterrak eta superkonputazioa|superkonputagailu]] ahaltsuetarako. Gainera, RISC-Vk 32 erregistro orokor ditu (x0-tik x31-ra), non x0 erregistroa beti zero den, horrela agindu multzoa asko sinplifikatuz. == Sinpletasuna eta eraginkortasuna == RISC-V arkitekturak sinpletasuna lehenesten du ("Simplicity favors regularity"). Dokumentazioaren tamainan nabari da aldea: RISC-Vren eskuliburuak 236 orrialde inguru ditu, ARM-32arenak 2.700 baino gehiago dituen bitartean. Sinpletasun horrek ahalbidetzen du hardwarea merkeagoa izatea, energia gutxiago kontsumitzea eta errendimendu hobea lortzea. Softwareari dagokionez, azkar hazten ari da ekosistema: Linux, FreeBSD, NetBSD eta OpenBSD bezalako sistema eragileek badute jada bertsio bat arkitektura honetarako. == Testu ebakia: Calista Redmond == [[w:en:Calista Redmond|Calista Redmond]] emakume estatubatuar exekutiboa da eta RISC-V International erakundeko zuzendari nagusia (CEO) da 2019ko martxoaz geroztik. Bere lidergopean, erakundea Suitzara mugitu zen eta kide kopurua nabarmen hazi da mundu osoan. Redmond-ek esperientzia handia du teknologia irekien ekosisteman. RISC-Vra iritsi aurretik, 12 urte eman zituen IBM konpainian, non IBM Z sistemen ekosistemako presidenteordea eta OpenPOWER fundazioko zuzendaria izan zen. Era berean, Open Mainframe Project-eko zuzendaritzan parte hartu zuen. Bere ustez, RISC-V arkitekturak 1980ko hamarkadatik konputazioaren norabidea aldatzeko aukerarik handiena eskaintzen du.<ref name=":4">{{erreferentzia|abizena = Ray | izena = Tiernan | izenburua = RISC-V CEO: Biggest opportunity to change computing since the 1980s | lana = ZDNET | url = https://www.zdnet.com/article/risc-v-ceo-biggest-opportunity-to-change-computing-since-the-1980s/ | data = 2021-08-16 | hizkuntza = en}}</ref> == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} 2o4r3vy84l877p2znrms7ryjertmjus 0 7308 43736 43613 2026-07-13T07:28:50Z Montserrat.maritxalar 2723 43736 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Ksarasola}}[[Fitxategi:GIMP-GUI.png|thumb|GUI bateko botoiak, erlaitzak, testu-kutxak, menuak, leihoak... [[GIMP|Gimp]] aplikazioan.]] '''Erabiltzaile interfaze grafiko''' edo '''[[w:GUI|GUI]]''' bat (ingelesezko '''''G'''raphical '''U'''ser '''I'''nterface)'' interfaze mota bat da eta gailu elektronikoak edota aplikazioak era grafiko eta bisualean erabili ahal izatea ahalbidetzen du. Era honetako interfazeek erabiltzaileak gailuekin edo aplikazioekin izan beharreko elkarrekintza elementu grafikoen bidez bideratzen dute; botoiak, leihoak, menuak, ikonoak, desplazamendu-barrak eta horrelako elementuak erabiltzen dituzte aplikazioari aginduak emateko. Horrela, gailua edota aplikazioa era instintiboan erabili ahalko da, eta aginduak emateko kode edo agindu izenak ikasi beharra ekiditen da. Komando-lerro bidezko interfaze batean ('''''[[Komando lerroko interfaze|CLI]]''', '''C'''ommand '''L'''ine '''I'''nterface'' ingelesez) aginduak teklatuan idatzitako testu bidez eman behar dira eta hori ez da hain erosoa erabiltzailearentzat. '''GUI''' bidez errazagoa izaten da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Command Line vs. GUI|hizkuntza=en|url=https://www.computerhope.com/issues/ch000619.htm|aldizkaria=Computer Hope|sartze-data=2026-06-20}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=kexugit|izenburua=The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 1)|hizkuntza=en|url=https://learn.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-1|aldizkaria=learn.microsoft.com|sartze-data=2026-06-20}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=kexugit|izenburua=The GUI versus the Command Line: Which is better? (Part 2)|hizkuntza=en|url=https://learn.microsoft.com/en-us/archive/blogs/mscom/the-gui-versus-the-command-line-which-is-better-part-2|aldizkaria=learn.microsoft.com|sartze-data=2026-06-20}}</ref> GUI bateko ekintzak bertako elementu grafikoak manipulatuz egiten dira normalean.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Graphical user interface|hizkuntza=en|url=https://www.sciencedaily.com/terms/graphical_user_interface.htm|aldizkaria=ScienceDaily|sartze-data=2026-06-20}}</ref><ref>Levy, Steven. "[https://www.britannica.com/technology/graphical-user-interface Graphical User Interface (GUI)]". Britannica.com. Retrieved 2019-06-12.</ref> Konputagailuez gain, GUIak beste hainbat gailutan ere erabiltzen dira, hala nola telefono adimendunetan, industriako edota bulegoko kontrol gailuetan, kotxeetan eta elkarrekintza eskatzen duen ia edozein tresnetan. Hala ere, elkarrekintza 2Dko bistaratze-pantailetan oinarritzen diren gailuetako interfazeetara mugatzen da GUI terminoa, eta [[w:Gizaki-konputagailu elkarrekintza|Gizaki-Konputagailu elkarrekintza]] izeneko arloan aztertzen da. == GUI-aren eta interakzioaren diseinua == [[Aplikazio informatiko|Software-aplikazioen]] programazioan erabiltzaile interfaze grafikoaren diseinuak eta GUI-aren denbora-portaerak garrantzi hqandia dute. Helburua da programa baten azpian dagoen diseinu logikoaren eraginkortasuna eta erabilerraztasuna hobetzea<ref>{{erreferentzia|izena=Nagore|abizena=Martinez de guereñu|urtea=2021|izenburua=Diseinuaren oinarriak erabiltzaile-interfazeari aplikatuta|hizkuntza=eu|url=https://eteekin.eus/eu/fundamentos-de-diseno-aplicados-a-interfaz-de-usuario-ui-design/}}</ref>; hau ''[[erabilgarritasun]]'' izeneko diseinu-diziplina bezala ezagutzen da. Erabiltzailea ardatz duten [[diseinu-metodoak]] erabiltzen dira, aplikazioaren atazetara ongi egokituta egon behar baitu diseinatutako agindu multzo bisualak. == Osagaiak == [[File:Interfaze grafikoko geruzak.jpg|thumb|300x300px|Erabiltzaile-interfaze grafiko baten geruzak, leiho-sistema batean oinarrituak]]Interfaze grafikoetan ohikoen diren elementuak dira leihoak, ikonoak, testu-eremuak, marraz-guneak, menuak, botoiak eta erakuslea (sagua edo ukimen pantailako kokapena). Elementu horietan oinarritutako elkarrekintza-estiloak sarrerarako gailu birtual bat erabiltzen du; gailu horrek puntu bat adierazten du, eta puntu horren erakuslea beti ikusgai egon ohi da pantailan. Interfazeko zein elementuri eragingo zaion erakusten du. Gehienetan [[Sagu (ordenagailua)|sagua]] erabiltzen da lan horretarako, baina telefono mugikorretan edota PDAtan pantaila bera ukituz adierazten da erakuslearen kokapena. Erakusleak adierazten duen leihoan, ikonoan edota widgetean eragingo du erabiltzaileak. Sarrerako gailuak hainbat agindu ezberdin adierazteko ahalmena izan ohi du: botoi bat edo gehiago eduki ditzake, desplazamendu-gurpila ere ohikoa da, edo ekintza ezberdinen bidez portaera ezberdinak onar ditzake, esate baterako, klik bakarra, klik bikoitza edo hirukoitza, arrastaka eramatea... Ekintza horiek menuak irekitzeko, edo aplikazioaren araberako aginduak emateko erabil daitezke. [[Ordenagailu pertsonal|Ordenagailu]] pertsonalarekin aritzeko ere GUI berezi bat erabili ohi da, leiho-kudeatzailea hain zuzen ere. Sistema eragile bakoitzak bere leiho-kudeatzailea erabiltzen du: [[GNOME]], [[KDE]], [[MacOS X]], [[Microsoft Windows|Windows]]... guztiek daukate leiho-kudeatzailea. Leiho kudeatzaileak sarrerako gailuaren ekintzak erabiltzen ditu mahaigainean leihoak kokatzeko, mugitzeko edota antolatzeko, bai eta beste aplikazioak abiarazteko eta haiei dagozkien leihoekin elkarrekintza bideratzeko ere. == Adibideak == <gallery width="180px" height="120" mode="packed" caption="Ingurune grafiko batzuk"> Fitxategi:GNOME Shell.png|[[GNOME]] Fitxategi:KDE Plasma 5.16.png|[[KDE]] Fitxategi:XFCE-4.12-Desktop-standard.png|[[Xfce]] Fitxategi:X-Window-System.png|[[twm]] [[X Window System]] </gallery> == Testu ebakia: Saguak fakultatean lehen Apple txiki haiekin == [[Fitxategi:Macintosh classic.jpg|thumb|[[w:Macintosh 128K|Macintosh]] bat [[w:Sagu (ordenagailua)|saguarekin]] (1984)]] GUI teknologian garapenean funtsezkoa izan zen [[w:Sagu (ordenagailua)|saguaren]] asmakuntza. Nahiz eta aurrekariak izan lehenago, saguaren erabilera 1984an [[w:Macintosh 128K|Macintosh 128K]] ordenagailuarekin hasi zen zabaltzen, eta 1985ean [[w:Amiga 1000|Amiga 1000]] eta [[w:Atari ST|tari ST]] ordenagailuekin. [[w:Apple Inc.|Apple-ek]] ere patentatu zuen bere sagua.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Cursor control device for use with display systems|hizkuntza=en|data=1982-07-19|url=https://patents.google.com/patent/US4464652A/en|sartze-data=2021-08-01}}</ref> Patentatu zenean, "Bistaratze-sistemarako X-Y posizio-adierazlea" (''X-Y Position Indicator for a Display System'') izena eman zitzaion arren<ref>{{Erreferentzia|izenburua=X-y position indicator for a display system|hizkuntza=en|data=1967-06-21|url=https://patents.google.com/patent/US3541541A/en|sartze-data=2021-08-01}}</ref>, gailuaren garapenean lan egin zuen [[w:Stanford Unibertsitatea|Stanford unibertsitateko]] ikerlari-taldea "sagu" izena erabiltzen hasi zen, haren formak eta ordenagailura konektatzeko kableak tresnari sagu itxura ematen ziotelako. Donostiako Informatika Fakultatera [[w:Macintosh 128K|Macintosh-ekin]] heldu ziren saguak 1984an. Ordenagailu pertsonalak ziren eta berehala nagusitu ziren testu-dokumentazioa edizioan. Epe motz batean ikasgaietako apunteak, bileretako aktak, ikerketa-artikuluak eta doktore-tesietako txosten guztiak Macintosh-etan egin ziren. Erraza zen saguaren bitartez GUI pantaila batean testuetako letren tamaina, fonta, kolorea eta bat ikonoetan klik eginez, txt luzapeneko fitxategietako testu hutsak baino erakargarriagoak ziren dokumentu haiekin lan egitea. == Erreferentziak == {{erreferentzia_zerrenda}} nyf18zjg8ouga5bezv2qtyl8uda40aw 0 7309 43750 43607 2026-07-13T10:06:27Z Montserrat.maritxalar 2723 /* Errendimendua */ 43750 wikitext text/x-wiki = NoSQL datu-baseak = '''NoSQL''' ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional|erlaziozko datu-base]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik harago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.<ref name="wiki">Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.</ref> == Definizioa == NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.<ref name="fowler">Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.</ref> == Historia == Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko sortutako teknologien multzoa izendatzeko.<ref name="strozzi">Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.</ref><ref name="wiki" /> [[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL .<ref>Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.</ref> == Ezaugarriak == NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: * [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko. * Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak. * Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa. * Banatutako arkitekturen erabilera. * Erreplikazio eta erabilgarritasun handia. * Errendimendu ona datu-bolumen handietan. Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.<ref>Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.</ref> == CAP teorema == NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu: * '''Koherentzia''' (Consistency) * '''Erabilgarritasuna''' (Availability) * '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance) Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko bere konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.<ref>Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.</ref> == NoSQL datu-base motak == === Gako-balio datu-baseak === Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB === Dokumentu datu-baseak === Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. Adibideak:MongoDB, CouchDB === Zutabe-zabaleko datu-baseak === [[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]] Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase === Grafo datu-baseak === Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Adibideak: Neo4j, JanusGraph == Abantailak == NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte: * Eskalagarritasun handia. * Malgutasuna datuen egituran. * Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan. * Banatutako inguruneetarako egokitasuna. * Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan. == Desabantailak == Hala ere, zenbait muga ere badituzte: * Kontsulta estandar bakarrik ez izatea. * Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa. * Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan. * Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa. * Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan. == Errendimendua == Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:<ref>{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" !Datu-eredua !Errendi-mendua !Eskalagarria !Malgua !Konplexua !Datuen osotasuna !Funtzionala |- !Giltza-baliokoak |Handia |Handia |Handia |Bat ere ez |Txikia |Aldagarria (bat ere ez) |- !Zutabeetakoak |Handia |Handia |Neurrizkoa |Txikia |Txikia |Minimoa |- !Dokumentukoak |Handia |Aldagarria (altua) |Handia |Txikia |Txikia |Aldagarria (baxua) |- !Grafokoak |Aldagarria |Aldagarria |Handia |Handia |Baxu - ertaina |[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]] |- !Datu-base erlazionalak |Aldagarria |Aldagarria |Txikia |Neurrizkoa |Handia |[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]] |} == Erabilera-eremuak == NoSQL datu-baseak ohikoak dira: * Sare sozialetan. * Bilaketa-motorretan. * Eduki-kudeaketa sistemetan. * Gauzen Interneten (IoT). * Big Data analisian. * Denbora errealeko aplikazioetan. * Gomendio-sistemetan. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} 4ypc6zzu0kp0x4a071c028m9l6ikco3 43755 43750 2026-07-13T10:35:26Z Montserrat.maritxalar 2723 43755 wikitext text/x-wiki = NoSQL datu-baseak = '''NoSQL''' ('''''Not Only SQL''''' edo '''''SQL ez dena''''' esanahiekin lotua) [[w:Datu-base erlazional|erlaziozko datu-base]] tradizionalen alternatiba gisa garatutako datu-baseen multzo zabala da. Sistema horiek datuak gordetzeko eta berreskuratzeko eredu malguagoak erabiltzen dituzte, taula, errenkada eta zutabeetan oinarritutako eredu erlazional klasikotik haratago. Bereziki erabilgarriak dira datu-bolumen handiak, egitura aldakorreko informazioa eta eskalagarritasun handia behar dituzten aplikazioetan.<ref name="wiki">Wikipedia contributors, ''NoSQL'', English Wikipedia.</ref> == Definizioa == NoSQL terminoak hainbat datu-base mota biltzen ditu, hala nola gako-balio (''key-value''), dokumentu, zutabe-zabal (''wide-column'') eta grafo datu-baseak. Sistema horiek ez dute nahitaez eskema zurrunik behar, eta horrek datuen egitura denboran zehar moldatzeko aukera ematen du. Horregatik, bereziki egokiak dira web aplikazio modernoetarako, sare sozialetarako, analitika sistemetarako eta ''[[w:Datu handiak|Big Data]]'' inguruneetarako.<ref name="fowler">Fowler, Martin. ''NoSQL Definition''.</ref> == Historia == Datu-base ez-erlazionalak ez dira kontzeptu berria. 1960ko hamarkadaren amaieratik hainbat sistema erabili izan dira datuak modu hierarkikoan edo sare-egituretan antolatzeko. Hala ere, ''NoSQL'' terminoa 1998an erabili zuen lehen aldiz [[w:Carlo Strozzi|Carlo Strozzik]] bere datu-base erlazional arin bat izendatzeko. Gaur egun erabiltzen den esanahia, ordea, 2009 inguruan hedatu zen, Interneteko aplikazio handiek zituzten eskalagarritasun arazoei erantzuteko, sortutako teknologien multzoa izendatuz.<ref name="strozzi">Strozzi, Carlo. ''Strozzi NoSQL''.</ref><ref name="wiki" /> [[w:Web 2.0|Web 2.0]] delakoaren garapenarekin batera, Google, Amazon eta antzeko enpresek milioika erabiltzailek sortutako datuak kudeatzeko sistema berriak behar izan zituzten. Testuinguru horretan irtenbide ugari sortu ziren: Bigtable, Dynamo eta NoSQL.<ref>Vogels, Werner. ''Amazon DynamoDB – a Fast and Scalable NoSQL Database Service Designed for Internet Scale Applications''.</ref> == Ezaugarriak == NoSQL sistemen ezaugarri nagusien artean honako hauek nabarmentzen dira: * [[w:Eskalagarritasun|Eskalagarritasun]] horizontala, zerbitzari berriak gehituz ahalmena handitzeko. * Eskema malguak edo eskemarik gabeko diseinuak. * Datu egituratu, datu erdi-egituratu eta egituratu gabeko datuen kudeaketa. * Banatutako arkitekturen erabilera. * Erreplikazio eta erabilgarritasun handia. * Errendimendu ona datu-bolumen handietan. Sistema askok '''BASE''' (''Basically Available, Soft state, Eventual consistency'') eredua lehenesten dute, [[w:ACID|ACID]] propietate zorrotzen ordez. Horrek esan nahi du datuen koherentzia ez dela beti berehalakoa, baina sistemaren erabilgarritasuna eta eskalagarritasuna handitzen direla.<ref>Mohan, C. ''History Repeats Itself: Sensible and NonsenSQL Aspects of the NoSQL Hoopla''.</ref> == CAP teorema == NoSQL datu-baseak sarritan azaltzen dira '''CAP teoremaren''' testuinguruan. Teorema horren arabera, banatutako sistema batek ezin ditu aldi berean hiru propietate hauek guztiz bermatu: * '''Koherentzia''' (Consistency) * '''Erabilgarritasuna''' (Availability) * '''Partizio-tolerantzia''' (Partition tolerance) Ondorioz, NoSQL sistema bakoitzak propietate horien arteko konpromiso desberdin bat aukeratzen du, erabilera-kasuaren arabera.<ref>Brewer, Eric. ''CAP Twelve Years Later: How the Rules Have Changed''.</ref> == NoSQL datu-base motak == === Gako-balio datu-baseak === Eredu sinpleena da. Datu bakoitza gako bakar baten bidez identifikatzen da, eta hari lotutako balio bat gordetzen da. Oso azkarrak dira bilaketa eragiketetan. Adibideak: Redis, Riak, Amazon DynamoDB === Dokumentu datu-baseak === Informazioa dokumentu moduan gordetzen dute, normalean JSON edo BSON formatuetan. Datu-egitura malguak eskaintzen dituzte. Adibideak:MongoDB, CouchDB === Zutabe-zabaleko datu-baseak === [[File:Nosql gakoak.jpg|thumb|Zutabe-familiak 'keyspace' batean biltegiratzea.]] Datuak zutabe-familietan antolatzen dituzte, eta datu-bolumen oso handiak kudeatzeko diseinatuta daude. Adibideak: Apache Cassandra, Apache HBase === Grafo datu-baseak === Nodoen eta erlazioen bidez modelatzen dituzte datuak. Harreman konplexuak dituzten sistemetan erabiltzen dira. Adibideak: Neo4j, JanusGraph == Abantailak == NoSQL datu-baseek hainbat onura eskaintzen dituzte: * Eskalagarritasun handia. * Malgutasuna datuen egituran. * Errendimendu ona irakurketa eta idazketa intentsiboetan. * Banatutako inguruneetarako egokitasuna. * Garapen azkarragoa aplikazio batzuetan. == Desabantailak == Hala ere, zenbait muga ere badituzte: * Kontsulta estandarra bakarrik ez izatea. * Sistema desberdinen arteko bateragarritasun txikiagoa. * Datuen koherentzia ahulagoa zenbait kasutan. * Eredu erlazionaletarako egokitasun txikiagoa. * Tresna eta estandar heldu gutxiago zenbait arlotan. == Errendimendua == Ben Scofieldek NoSQL datu-baseen kategoria desberdinak honela kalifikatu zituen:<ref>{{Erreferentzia|abizena=Scofield|izenburua=NoSQL - Death to Relational Databases(?)|izena1=Ben|data=2010-01-14|url=http://www.slideshare.net/bscofield/nosql-codemash-2010}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" !Datu-eredua !Errendi-mendua !Eskalagarria !Malgua !Konplexua !Datuen osotasuna !Funtzionala |- !Giltza-baliokoak |Handia |Handia |Handia |Bat ere ez |Txikia |Aldagarria (bat ere ez) |- !Zutabeetakoak |Handia |Handia |Neurrizkoa |Txikia |Txikia |Minimoa |- !Dokumentukoak |Handia |Aldagarria (altua) |Handia |Txikia |Txikia |Aldagarria (baxua) |- !Grafokoak |Aldagarria |Aldagarria |Handia |Handia |Baxu - ertaina |[[w:Grafo teoria|Grafoen teoria]] |- !Datu-base erlazionalak |Aldagarria |Aldagarria |Txikia |Neurrizkoa |Handia |[[w:Aljebra erlazionala|Erlazio-aljebra]] |} == Testu Ebakia == NoSQL datu-baseak ohikoak dira: * Sare sozialetan. * Bilaketa-motorretan. * Eduki-kudeaketa sistemetan. * Gauzen Interneten (IoT). * Big Data analisian. * Denbora errealeko aplikazioetan. * Gomendio-sistemetan. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} tdowyyk4rgeonbea79y2vezif07wzz4 0 7311 43712 43545 2026-07-12T14:54:27Z Inaki.alegria 1649 /* Nukleo anitzeko prozesadoreak */ 43712 wikitext text/x-wiki ==Nukleo anitzeko prozesadoreak== [[Fitxategi:ZAP eskema orokorra.png|thumb|Bi nukleoko prozesadore baten eskema generikoa, non nukleo bakoitzak L1 mailako cache memoria lokala duen eta L2 mailako cache partekatua.]] [[w:Mikroprozesadore|Nukleo anitzeko prozesadorea]] zirkuitu integratu bakarrean prozesurako unitate bat baino gehiago dituen mikroprozesadorea da. Nukleo bakoitzak programako agindu arruntak (aritmetikoak, memoriakoak...) exekuta ditzake [[w:Prozesatzeko unitate zentral|prozesatzeko unitate zentral]] sinple baten antzera ([[w:Prozesatzeko unitate zentral|PUZ]] ingelesez: CPU. Central Processing Unit<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Central Processing Unit|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Central%20processing%20unit|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>). Exekutatu nahi diren programek multithreading-a edo paralelismoa onartzen badute, nukleo bat baino gehiago izateak, aginduak aldi berean exekutatzeko aukera ematen du eta horrela azkartzen da programaren exekuzioa<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multithreading|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multithreading_(computer_architecture)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Gaur egungo konputagailu pertsonal guztiek nukleo anitzeko prozesadoreak dituzte. Adibidez, Intel Core Ultra 9 290K Plus prozesadorak 24 nukleo ditu, eta AMDren Ryzen 9-ak, berriz, 16. Gama altuko konputagailu pertsonalen artean, AMDren Threadripper PRO 7995WX-ak 96 nukleo ditu, baina horI aurrekoa baino 20 aldiz garestiagoa da. Nukleo bakoitzak exekuzio-unitateak ([[w:Unitate aritmetiko-logiko|UAL]], FPU<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Floating point unit|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Floating-point_unit|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>), erregistroak eta programaren kontagailu propioak dituzte. Normalean, L1 eta L2 mailetako cache-ak<ref>{{Erreferentzia|izenburua=CPU cache|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/CPU_cache|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> ere propioak dira, eta L3 mailakoa da partekatzen dutena nukleo guztien artean. Horri esker, nukleo bakoitza agindu ezberdin bat exekutatzen egon daiteke, izan prozesu batekoak, <ref>{{Erreferentzia|izenburua=Process_(computing)|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Process_(computing)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> izan prozesu ezberdinetakoak. Orain dela gutxi arte, nukleo anitzeko prozesadoreen nukleo guztiak berdinak izaten ziren, hau da, homogeneoak. Horrela, sistema eragilearen lana errazten zen ez zuelako erabaki behar ataza bakoitza zein nukleotara bideratu. Horren adibide dira AMD Ryzen edo Intel Xeon. Gaur egun, ordea, joera bestelakoa da, eta prozesadore gehienetan nukleoak heterogeneoak dira, batzuk handiak eta potentzia handikoak eta beste batzuk txikiak baina eraginkorrak. Egiaztatu da denboraren %90ean egiten den lanak (nabigatu, musika erreproduzitu, posta...) ez duela potentzia handirik behar, eta nukleo txikiekin nahikoa dela horrela energia aurreztuz. Lan astunak egin behar direnean (konpilatu, bideo-jokoak...), aldiz, nukleo handiak jartzen dira martxan prozesadorearen errendimendua hobetzeko. ==Terminologia== Badira nukleo anitzeko prozesadoreekin nahasgarri suertatzen diren beste kontzeptu batzuk, hala nola multiprozesadoreak eta multikonputagailuak. Bakoitzaren ezaugarri nagusiak dituzu ondoren: '''Nukleo anitzeko prozesadoreak''' txip bakarrean hainbat nukleo ditu. Bakoitzak bere cachea dauka, baina denek sistemaren memoria nagusia eta gehienetan L3 mailako cachea partekatzen dute. Haien artean komunikazioa oso azkarra da. Adibidez 8 nukleoko Intel Core i7 prozesadorea.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Intel Core 20i7|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Intel%20Core%20i7|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> '''Multiprozesadoreak''' hainbat prozesadore ditu, eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa izan daiteke. Prozesadoreek, memoria partekatzen dute haien artean informazioa trukatzeko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multiprozesadorea|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multiprocessor_system_architecture|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Adibidez, 192 nukleoko bi prozesadore AMD EPYC 9965 dituen zerbitzari bat.<ref>https://www.amd.com/en/products/processors/server/epyc/9005-series/amd-epyc-9965.html</ref> '''Multikonputagailua''' sare bidez konektatutako konputagailu multzoa da. Makina bakoitzak bere memoria du, beraz, esan daiteke memoria banatutako sistema dela, eta haien arteko komunikazioa mezu trukeen bidez egiten da. Adibidez, klusterrak, superkonputagailuak... [[Fitxategi:ZAP eskema.png|600px|center |Nukleo anitzeko prozesadorearen, multiprozesadorearen eta multikonputagailuaren eskemak.]] Laburbilduz, multikonputagailu baten makina bakoitza multiprozesadorea izan daiteke eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa. Azpiko taulak hiru eredu horien ezaugarri ohikoenak jasotzen ditu: {| class="wikitable" |- | '''<code>Ezaugarriak</code> '''|| '''<code>Ziklo anitzeko prozesadoreak</code> '''|| '''<code>Multiprozesadoreak</code> '''||''' <code>Multikonputagailuak</code> ''' |- | <code>Txip kopurua</code> ||<code>1</code> || <code>Batzuk</code> || <code>Konputagailu batzuk</code> |- | <code>Memoria</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Banatua</code> |- | <code>Komunikazioa</code> || <code>Txip barnean</code> || <code>Busa/partekatua</code> || <code>Sarea/mezuak</code> |- | <code>Eskala</code> || <code>Txikia</code> || <code>Ertaina</code>|| <code>Handia</code> |- | <code>Programazioa</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>MPI</code> |} Artikulu honetan, “nukleo anitzeko prozesadoreak” terminoa, zirkuitu integratu bakarrean fabrikatutako PUZak adierazteko erabiltzen da. Aparteko zirkuitu fisikoetan fabrikatutako PUZak adierazteko ordea, multi-PUZ da batzuetan erabiltzen den terminoa (''multi-CPU'' ingelesez). Goian aipatu den multiprozesadorea multi-PUZ sistema bat da, baina baita ere zentzu zabalean hartuta, multikonputagailua multi-PUZ bat da. ==Testu ebakia: errendimendu-hobekuntza== [[Fitxategi:AmdahlsLaw.svg|thumb|Amdahl-en legea: grafikoak prozesadore kopuruaren araberako azelerazio-faktorea erakusten du. Amdahl-en legearen arabera, prozesadore kopuru infinituarekin ere, hobekuntza paralelizatu ezin den zatiak mugatzen du.]] Nukleo anitzeko prozesadore baten errendimendu-hobekuntza oso lotuta dago erabiltzen diren algoritmoekin, zehazki, paraleloan exekutatu daitezkeen programa-zatien menpe egongo da. Kasurik onenean, lor daiteken azelerazio-faktorea nukleo kopuruaren parekoa izango da, hau da, aplikazio bat nukleo bakar batean exekutatzeko behar den denbora ''t'' bada, ''k'' nukleo dituen prozesadore batean aplikazio horrek ''t/k'' denbora beharko du, beraz, ''k'' aldiz azkarrago exekutatuko da. Hala ere, Amdahl-en legeak erakusten duen bezala, oso zaila da horrelako azelerazio-faktore handiak lortzea<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Amdahal's Law|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}} </ref>. Lanaren %100 paralelizagarria balitz azelerazio-faktorea prozesadore kopuruarekiko lineala izango litzateke, hau da, 4 prozesadore izanik, 4 aldiz azkarrago exekutatuko genuke, baina lanaren %90 balitz paralelizagarria ez genuke 10 aldiz baino azkarrago exekutatuko nahiz eta nukleo kopurua handitu. Eta lanaren %50a bakarrik balitz paralelizagarria, azelerazio-faktorea ez litzateke 2 baino handiago inoiz izango. Azelerazio-faktorea kalkulatzeko erabiltzen den formula honako hau da: <math display="inline">af = P / (f + (1-f) P)</math>, non <math display="inline">P</math> nukleo kopurua den eta <math display="inline">f</math> lanaren frakzio paralelizagarria. <math display="inline">P</math> infinitoa denean, <math display="inline">af = 1/(1-f)</math>. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} bukssz3x319dajtzdcyr7lwv4121xgh 43713 43712 2026-07-12T14:57:16Z Inaki.alegria 1649 /* Terminologia */ 43713 wikitext text/x-wiki ==Nukleo anitzeko prozesadoreak== [[Fitxategi:ZAP eskema orokorra.png|thumb|Bi nukleoko prozesadore baten eskema generikoa, non nukleo bakoitzak L1 mailako cache memoria lokala duen eta L2 mailako cache partekatua.]] [[w:Mikroprozesadore|Nukleo anitzeko prozesadorea]] zirkuitu integratu bakarrean prozesurako unitate bat baino gehiago dituen mikroprozesadorea da. Nukleo bakoitzak programako agindu arruntak (aritmetikoak, memoriakoak...) exekuta ditzake [[w:Prozesatzeko unitate zentral|prozesatzeko unitate zentral]] sinple baten antzera ([[w:Prozesatzeko unitate zentral|PUZ]] ingelesez: CPU. Central Processing Unit<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Central Processing Unit|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Central%20processing%20unit|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>). Exekutatu nahi diren programek multithreading-a edo paralelismoa onartzen badute, nukleo bat baino gehiago izateak, aginduak aldi berean exekutatzeko aukera ematen du eta horrela azkartzen da programaren exekuzioa<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multithreading|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multithreading_(computer_architecture)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Gaur egungo konputagailu pertsonal guztiek nukleo anitzeko prozesadoreak dituzte. Adibidez, Intel Core Ultra 9 290K Plus prozesadorak 24 nukleo ditu, eta AMDren Ryzen 9-ak, berriz, 16. Gama altuko konputagailu pertsonalen artean, AMDren Threadripper PRO 7995WX-ak 96 nukleo ditu, baina horI aurrekoa baino 20 aldiz garestiagoa da. Nukleo bakoitzak exekuzio-unitateak ([[w:Unitate aritmetiko-logiko|UAL]], FPU<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Floating point unit|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Floating-point_unit|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>), erregistroak eta programaren kontagailu propioak dituzte. Normalean, L1 eta L2 mailetako cache-ak<ref>{{Erreferentzia|izenburua=CPU cache|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/CPU_cache|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> ere propioak dira, eta L3 mailakoa da partekatzen dutena nukleo guztien artean. Horri esker, nukleo bakoitza agindu ezberdin bat exekutatzen egon daiteke, izan prozesu batekoak, <ref>{{Erreferentzia|izenburua=Process_(computing)|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Process_(computing)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> izan prozesu ezberdinetakoak. Orain dela gutxi arte, nukleo anitzeko prozesadoreen nukleo guztiak berdinak izaten ziren, hau da, homogeneoak. Horrela, sistema eragilearen lana errazten zen ez zuelako erabaki behar ataza bakoitza zein nukleotara bideratu. Horren adibide dira AMD Ryzen edo Intel Xeon. Gaur egun, ordea, joera bestelakoa da, eta prozesadore gehienetan nukleoak heterogeneoak dira, batzuk handiak eta potentzia handikoak eta beste batzuk txikiak baina eraginkorrak. Egiaztatu da denboraren %90ean egiten den lanak (nabigatu, musika erreproduzitu, posta...) ez duela potentzia handirik behar, eta nukleo txikiekin nahikoa dela horrela energia aurreztuz. Lan astunak egin behar direnean (konpilatu, bideo-jokoak...), aldiz, nukleo handiak jartzen dira martxan prozesadorearen errendimendua hobetzeko. ==Terminologia== Badira nukleo anitzeko prozesadoreekin nahasgarri suertatzen diren beste kontzeptu batzuk, hala nola multiprozesadoreak eta multikonputagailuak. Bakoitzaren ezaugarri nagusiak dituzu ondoren: '''Nukleo anitzeko prozesadoreak''' txip bakarrean hainbat nukleo ditu. Bakoitzak bere cachea dauka, baina denek sistemaren memoria nagusia, eta gehienetan L3 mailako cachea, partekatzen dute. Haien artean komunikazioa oso azkarra da. Adibidez 8 nukleoko Intel Core i7 prozesadorea.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Intel Core 20i7|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Intel%20Core%20i7|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> '''Multiprozesadoreak''' hainbat prozesadore ditu, eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa izan daiteke. Prozesadoreek, memoria partekatzen dute haien artean informazioa trukatzeko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multiprozesadorea|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multiprocessor_system_architecture|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Adibidez, 192 nukleoko bi AMD EPYC 9965 prozesadore dituen zerbitzari bat.<ref>https://www.amd.com/en/products/processors/server/epyc/9005-series/amd-epyc-9965.html</ref> '''Multikonputagailua''' sare bidez konektatutako konputagailu multzoa da. Makina bakoitzak bere memoria du, beraz, memoria banatutako sistema da, eta haien arteko komunikazioa mezu trukeen bidez egiten da. Adibidez, klusterrak, superkonputagailuak... [[Fitxategi:ZAP eskema.png|600px|center |Nukleo anitzeko prozesadorearen, multiprozesadorearen eta multikonputagailuaren eskemak.]] Laburbilduz, multikonputagailu baten makina bakoitza multiprozesadorea izan daiteke eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa. Azpiko taulak hiru eredu horien ezaugarri ohikoenak jasotzen ditu: {| class="wikitable" |- | '''<code>Ezaugarriak</code> '''|| '''<code>Ziklo anitzeko prozesadoreak</code> '''|| '''<code>Multiprozesadoreak</code> '''||''' <code>Multikonputagailuak</code> ''' |- | <code>Txip kopurua</code> ||<code>1</code> || <code>Batzuk</code> || <code>Konputagailu batzuk</code> |- | <code>Memoria</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Banatua</code> |- | <code>Komunikazioa</code> || <code>Txip barnean</code> || <code>Busa/partekatua</code> || <code>Sarea/mezuak</code> |- | <code>Eskala</code> || <code>Txikia</code> || <code>Ertaina</code>|| <code>Handia</code> |- | <code>Programazioa</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>MPI</code> |} Artikulu honetan, “nukleo anitzeko prozesadoreak” terminoa, zirkuitu integratu bakarrean fabrikatutako PUZak adierazteko erabiltzen da. Aparteko zirkuitu fisikoetan fabrikatutako PUZak adierazteko ordea, multi-PUZ da batzuetan erabiltzen den terminoa (''multi-CPU'' ingelesez). Goian aipatu den multiprozesadorea multi-PUZ sistema bat da, baina baita ere zentzu zabalean hartuta, multikonputagailua multi-PUZ bat da. ==Testu ebakia: errendimendu-hobekuntza== [[Fitxategi:AmdahlsLaw.svg|thumb|Amdahl-en legea: grafikoak prozesadore kopuruaren araberako azelerazio-faktorea erakusten du. Amdahl-en legearen arabera, prozesadore kopuru infinituarekin ere, hobekuntza paralelizatu ezin den zatiak mugatzen du.]] Nukleo anitzeko prozesadore baten errendimendu-hobekuntza oso lotuta dago erabiltzen diren algoritmoekin, zehazki, paraleloan exekutatu daitezkeen programa-zatien menpe egongo da. Kasurik onenean, lor daiteken azelerazio-faktorea nukleo kopuruaren parekoa izango da, hau da, aplikazio bat nukleo bakar batean exekutatzeko behar den denbora ''t'' bada, ''k'' nukleo dituen prozesadore batean aplikazio horrek ''t/k'' denbora beharko du, beraz, ''k'' aldiz azkarrago exekutatuko da. Hala ere, Amdahl-en legeak erakusten duen bezala, oso zaila da horrelako azelerazio-faktore handiak lortzea<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Amdahal's Law|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}} </ref>. Lanaren %100 paralelizagarria balitz azelerazio-faktorea prozesadore kopuruarekiko lineala izango litzateke, hau da, 4 prozesadore izanik, 4 aldiz azkarrago exekutatuko genuke, baina lanaren %90 balitz paralelizagarria ez genuke 10 aldiz baino azkarrago exekutatuko nahiz eta nukleo kopurua handitu. Eta lanaren %50a bakarrik balitz paralelizagarria, azelerazio-faktorea ez litzateke 2 baino handiago inoiz izango. Azelerazio-faktorea kalkulatzeko erabiltzen den formula honako hau da: <math display="inline">af = P / (f + (1-f) P)</math>, non <math display="inline">P</math> nukleo kopurua den eta <math display="inline">f</math> lanaren frakzio paralelizagarria. <math display="inline">P</math> infinitoa denean, <math display="inline">af = 1/(1-f)</math>. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} a5m31hwd0qs4av5igojg8tgn8twk4o6 43714 43713 2026-07-12T14:58:55Z Inaki.alegria 1649 /* Testu ebakia: errendimendu-hobekuntza */ 43714 wikitext text/x-wiki ==Nukleo anitzeko prozesadoreak== [[Fitxategi:ZAP eskema orokorra.png|thumb|Bi nukleoko prozesadore baten eskema generikoa, non nukleo bakoitzak L1 mailako cache memoria lokala duen eta L2 mailako cache partekatua.]] [[w:Mikroprozesadore|Nukleo anitzeko prozesadorea]] zirkuitu integratu bakarrean prozesurako unitate bat baino gehiago dituen mikroprozesadorea da. Nukleo bakoitzak programako agindu arruntak (aritmetikoak, memoriakoak...) exekuta ditzake [[w:Prozesatzeko unitate zentral|prozesatzeko unitate zentral]] sinple baten antzera ([[w:Prozesatzeko unitate zentral|PUZ]] ingelesez: CPU. Central Processing Unit<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Central Processing Unit|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Central%20processing%20unit|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>). Exekutatu nahi diren programek multithreading-a edo paralelismoa onartzen badute, nukleo bat baino gehiago izateak, aginduak aldi berean exekutatzeko aukera ematen du eta horrela azkartzen da programaren exekuzioa<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multithreading|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multithreading_(computer_architecture)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Gaur egungo konputagailu pertsonal guztiek nukleo anitzeko prozesadoreak dituzte. Adibidez, Intel Core Ultra 9 290K Plus prozesadorak 24 nukleo ditu, eta AMDren Ryzen 9-ak, berriz, 16. Gama altuko konputagailu pertsonalen artean, AMDren Threadripper PRO 7995WX-ak 96 nukleo ditu, baina horI aurrekoa baino 20 aldiz garestiagoa da. Nukleo bakoitzak exekuzio-unitateak ([[w:Unitate aritmetiko-logiko|UAL]], FPU<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Floating point unit|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Floating-point_unit|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>), erregistroak eta programaren kontagailu propioak dituzte. Normalean, L1 eta L2 mailetako cache-ak<ref>{{Erreferentzia|izenburua=CPU cache|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/CPU_cache|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> ere propioak dira, eta L3 mailakoa da partekatzen dutena nukleo guztien artean. Horri esker, nukleo bakoitza agindu ezberdin bat exekutatzen egon daiteke, izan prozesu batekoak, <ref>{{Erreferentzia|izenburua=Process_(computing)|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Process_(computing)|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> izan prozesu ezberdinetakoak. Orain dela gutxi arte, nukleo anitzeko prozesadoreen nukleo guztiak berdinak izaten ziren, hau da, homogeneoak. Horrela, sistema eragilearen lana errazten zen ez zuelako erabaki behar ataza bakoitza zein nukleotara bideratu. Horren adibide dira AMD Ryzen edo Intel Xeon. Gaur egun, ordea, joera bestelakoa da, eta prozesadore gehienetan nukleoak heterogeneoak dira, batzuk handiak eta potentzia handikoak eta beste batzuk txikiak baina eraginkorrak. Egiaztatu da denboraren %90ean egiten den lanak (nabigatu, musika erreproduzitu, posta...) ez duela potentzia handirik behar, eta nukleo txikiekin nahikoa dela horrela energia aurreztuz. Lan astunak egin behar direnean (konpilatu, bideo-jokoak...), aldiz, nukleo handiak jartzen dira martxan prozesadorearen errendimendua hobetzeko. ==Terminologia== Badira nukleo anitzeko prozesadoreekin nahasgarri suertatzen diren beste kontzeptu batzuk, hala nola multiprozesadoreak eta multikonputagailuak. Bakoitzaren ezaugarri nagusiak dituzu ondoren: '''Nukleo anitzeko prozesadoreak''' txip bakarrean hainbat nukleo ditu. Bakoitzak bere cachea dauka, baina denek sistemaren memoria nagusia, eta gehienetan L3 mailako cachea, partekatzen dute. Haien artean komunikazioa oso azkarra da. Adibidez 8 nukleoko Intel Core i7 prozesadorea.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Intel Core 20i7|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Intel%20Core%20i7|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref> '''Multiprozesadoreak''' hainbat prozesadore ditu, eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa izan daiteke. Prozesadoreek, memoria partekatzen dute haien artean informazioa trukatzeko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Multiprozesadorea|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Multiprocessor_system_architecture|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}}</ref>. Adibidez, 192 nukleoko bi AMD EPYC 9965 prozesadore dituen zerbitzari bat.<ref>https://www.amd.com/en/products/processors/server/epyc/9005-series/amd-epyc-9965.html</ref> '''Multikonputagailua''' sare bidez konektatutako konputagailu multzoa da. Makina bakoitzak bere memoria du, beraz, memoria banatutako sistema da, eta haien arteko komunikazioa mezu trukeen bidez egiten da. Adibidez, klusterrak, superkonputagailuak... [[Fitxategi:ZAP eskema.png|600px|center |Nukleo anitzeko prozesadorearen, multiprozesadorearen eta multikonputagailuaren eskemak.]] Laburbilduz, multikonputagailu baten makina bakoitza multiprozesadorea izan daiteke eta horietako bakoitza nukleo anitzekoa. Azpiko taulak hiru eredu horien ezaugarri ohikoenak jasotzen ditu: {| class="wikitable" |- | '''<code>Ezaugarriak</code> '''|| '''<code>Ziklo anitzeko prozesadoreak</code> '''|| '''<code>Multiprozesadoreak</code> '''||''' <code>Multikonputagailuak</code> ''' |- | <code>Txip kopurua</code> ||<code>1</code> || <code>Batzuk</code> || <code>Konputagailu batzuk</code> |- | <code>Memoria</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Partekatua</code> || <code>Banatua</code> |- | <code>Komunikazioa</code> || <code>Txip barnean</code> || <code>Busa/partekatua</code> || <code>Sarea/mezuak</code> |- | <code>Eskala</code> || <code>Txikia</code> || <code>Ertaina</code>|| <code>Handia</code> |- | <code>Programazioa</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>Hariak, OpenMP</code> || <code>MPI</code> |} Artikulu honetan, “nukleo anitzeko prozesadoreak” terminoa, zirkuitu integratu bakarrean fabrikatutako PUZak adierazteko erabiltzen da. Aparteko zirkuitu fisikoetan fabrikatutako PUZak adierazteko ordea, multi-PUZ da batzuetan erabiltzen den terminoa (''multi-CPU'' ingelesez). Goian aipatu den multiprozesadorea multi-PUZ sistema bat da, baina baita ere zentzu zabalean hartuta, multikonputagailua multi-PUZ bat da. ==Testu ebakia: Amdahl-en legea== [[Fitxategi:AmdahlsLaw.svg|thumb|Amdahl-en legea: grafikoak prozesadore kopuruaren araberako azelerazio-faktorea erakusten du. Amdahl-en legearen arabera, prozesadore kopuru infinituarekin ere, hobekuntza paralelizatu ezin den zatiak mugatzen du.]] Nukleo anitzeko prozesadore baten errendimendu-hobekuntza oso lotuta dago erabiltzen diren algoritmoekin, zehazki, paraleloan exekutatu daitezkeen programa-zatien menpe egongo da. Kasurik onenean lor daiteken azelerazio-faktorea nukleo kopuruaren parekoa izango da, hau da, aplikazio bat nukleo bakar batean exekutatzeko behar den denbora ''t'' bada, ''k'' nukleo dituen prozesadore batean aplikazio horrek ''t/k'' denbora beharko du, beraz, ''k'' aldiz azkarrago exekutatuko da. Hala ere, Amdahl-en legeak erakusten duen bezala, oso zaila da horrelako azelerazio-faktore handiak lortzea<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Amdahal's Law|hizkuntza=en|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Amdahl%27s_law|sartze-data=2026-06-23|encyclopedia=Wikipedia|argitaletxea=Ingelesezko Wikipedia}} </ref>. Lanaren %100 paralelizagarria balitz azelerazio-faktorea prozesadore kopuruarekiko lineala izango litzateke, hau da, 4 prozesadore izanik, 4 aldiz azkarrago exekutatuko genuke, baina lanaren %90 balitz paralelizagarria ez genuke 10 aldiz baino azkarrago exekutatuko nahiz eta nukleo kopurua handitu. Eta lanaren %50a bakarrik balitz paralelizagarria, azelerazio-faktorea ez litzateke 2 baino handiago inoiz izango. Azelerazio-faktorea kalkulatzeko erabiltzen den formula honako hau da: <math display="inline">af = P / (f + (1-f) P)</math>, non <math display="inline">P</math> nukleo kopurua den eta <math display="inline">f</math> lanaren frakzio paralelizagarria. <math display="inline">P</math> infinitoa denean, <math display="inline">af = 1/(1-f)</math>. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} fthe5yfoye1qrdblagq4f2p4jg9hz08 0 7312 43752 43637 2026-07-13T10:28:04Z Montserrat.maritxalar 2723 43752 wikitext text/x-wiki '''Git: bertsio-kontrol sistema banatua lankidetza bidezko garapenerako''' '''Git''' bertsio-kontrol sistema banatua da (''Distributed Version Control System, DVCS''), proiektu bateko fitxategietan denboran zehar egindako aldaketak erregistratu, kudeatu eta koordinatzeko aukera ematen duena.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Scott|abizena=Chacon|izenburua=Pro Git|hizkuntza=en|abizena2=Straub|izena2=Ben|data=2014|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4842-0076-6|doi=10.1007/978-1-4842-0076-6|sartze-data=2026-06-29}}</ref><ref name=":2">{{Erreferentzia|izena=Diomidis|abizena=Spinellis|izenburua=Git|orrialdeak=100–101|data=2012-05|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/6188603|aldizkaria=IEEE Software|alea=3|zenbakia=29|issn=1937-4194|doi=10.1109/MS.2012.61|sartze-data=2026-06-29}}</ref> Nahiz eta, batez ere, software garapenean erabiltzen den, haren erabilera dokumentazio teknikoan, ikerketa zientifikoan eta konfigurazioen kudeaketan ere hedatu da.<ref name=":3">{{Erreferentzia|izenburua=Git (Ingeles Wikipedia) |hizkuntza=en|data=2026-06-16|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Git&oldid=1359737761|sartze-data=2026-06-29|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> [[File:Git-Logo-1788C.png|thumb|GIT logoa]] Ohikoa da '''Git''' ''GitHub'', ''GitLab'' edo ''Bitbucket'' plataformekin nahastea. Bereizketa hori funtsezkoa da: '''Git azpiko teknologia da''', lokalean funtzionatzen duen motorra; aipatutako plataformak, berriz, hura baliatzen duten [[w:Web zerbitzu|hodeiko zerbitzuak]] dira, talde-lana, proiektuen ostalaritza eta garapen-prozesuen automatizazioa errazteko.<ref name=":4">{{Erreferentzia|izenburua=Git (webgune ofiziala)|url=https://git-scm.com/|aldizkaria=git-scm.com|sartze-data=2026-06-29}}</ref> == Historia == Git agertu aurretik, bertsio-kontrol sistemarik ohikoenek (CVS, Subversion/SVN) '''eredu zentralizatua''' zuten: zerbitzari nagusi bakarra zegoen, eta garatzaileek etengabeko konexioa behar zuten lan egiteko. Zerbitzariak huts eginez gero, taldea gelditu egiten zen; bi pertsonak fitxategi bera aldi berean aldatuz gero, gatazkek lana galtzea eragin zezaketen.<ref name=":1" /><ref name=":3" /> 2005ean, [[w:Linux|Linux kernela]] garatzen zuen komunitateak ordura arte erabiltzen zuen BitKeeper sistema jabetzazkorako sarbidea galdu zuen. Egoera horren aurrean, [[w:Linus Torvalds|Linus Torvaldsek]], Linux kernelaren sortzaileak, sistema berri bat garatu zuen hiru eskakizun nagusirekin: eskala handiko biltegietan errendimendu handia, datuen osotasun bermatua eta zerbitzari zentralarekiko mendekotasunik gabeko [[w:Konputazio banatua|arkitektura banatua]].<ref name=":3" /> Horrela sortu zen Git. Lizentzia librean ([[w:GNU Lizentzia Publiko Orokorra|GPL]]) argitaratzeak eta 2008an [[w:GitHub|GitHub]] agertzeak haren hedapena bultzatu zuten industrian.<ref name=":4" /> 2010eko hamarkadan, software askearen proiektu handienek Gitera migratu zuten, eta, ondoren, mota guztietako erakundeek erabili zuten.<ref name=":2" /> == Alderdi teknikoak == Giten ezaugarri nagusia da '''biltegiaren (''repository'') kopia bakoitzak proiektuaren historia osoa''' gordetzen duela. Ez dago derrigorrezko zerbitzari zentralik: lokalean lan egin daiteke, konexiorik gabe, eta aldaketak taldekideekin geroago sinkroniza daitezke clone, pull eta push eragiketen bidez.<ref name=":1" /><ref name=":5" /> Barnean, Gitek kodea objektu aldaezinen multzo gisa gordetzen du, aztarna kriptografiko baten bidez identifikatuta (''hash SHA-1'', egun SHA-256-ra igarotzen ari dena): blob-ak (fitxategien edukia), tree-ak (direktorio-egitura) eta commit-ak (proiektuaren egoera-argazkiak, egilearen eta dataren informazioarekin). Commit-ak elkarri lotuta daude, grafo zuzendu azikliko egitura batean antolatuta, proiektuaren historia osoa irudikatuz.<ref name=":1" /><ref name=":5" /> Diseinu horrek errendimendu handia ematen dio Git-i. Branch (adar) bat sortzea commit jakin bati erreferentzia egiten dion erakusle bat sortzea besterik ez da; horrek kostu konstantea du, proiektuaren tamainarekiko independentea, eta garapen-lerro paraleloak modu eraginkorrean kudeatzeko aukera ematen du. Gitek ez ditu aldaketak lerroz lerroko diferentzien bidez gordetzen; aitzitik, proiektuaren egoeraren argazkien bidez modelizatzen ditu, eta biltegiratzea optimizatzen du objektu berdinak berrerabiliz, datuen bikoizketa saihesteko.<ref name=":1" /><ref name=":5">{{Erreferentzia|izena=Jon|abizena=Loeliger|izenburua=Version control with Git|argitaletxea=O'Reilly|abizena2=McCullough|izena2=Matthew|data=2012|edizioa=Second edition|isbn=978-1-4493-1638-9|sartze-data=2026-06-29}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Introduction to Git {{title}}|hizkuntza=en|url=https://www.w3schools.com/git/git_intro.asp|aldizkaria=www.w3schools.com|sartze-data=2026-06-29}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=a-a-ron|izenburua=Introduction to Git - Training|hizkuntza=en|url=https://learn.microsoft.com/en-us/training/modules/intro-to-git/|aldizkaria=learn.microsoft.com|sartze-data=2026-06-29}}</ref> Arkitektura honek adarretan oinarritutako lan-eredua ahalbidetzen du: paraleloan funtzionalitateak garatzea kode egonkorra ukitu gabe, eta ''merge'' bidez bateratzea prest daudenean. Eredu horren gainean sortu dira gaur egun oso hedatuta dauden praktikak, hala nola ''GitFlow'' edo ''pull request'' eredua.<ref name=":1" /><ref name=":5" /> [[File:Git operations.svg|Git_operations|thumb|Git bertsio-kontrolerako sistemako datu-fluxu eta biltegiratze-maila batzuk]] Giten oinarrizko kontzeptu batzuk honako hauek dira: {| class="wikitable" |- ! Kontzeptua !! Deskribapena |- | '''repository''' || Fitxategi multzoa eta proiektuaren historia osoa |- | '''commit''' || Proiektuaren egoera-argazkia, egilea eta datarekin |- | '''branch''' || Garapen-lerro independentea |- | '''merge''' || Bi adarren bateratzea |- | '''clone / pull / push''' || Repository-en arteko sinkronizazio-eragiketak |} Git eta GitHub erabileran, eguneroko lanaren oinarrizko fluxua erakusten du sekuentzia honek <syntaxhighlight lang="bash"> # Hasierako prestaketa $ git init $ git add . $ git commit -m "Hasierako commit-a" # GitHub-era konektatu eta bidali $ git remote add origin https://github.com/erabiltzailea/proiektua.git $ git push -u origin main # Eguneroko lana $ git add . $ git commit -m "Aldaketak" $ git push $ git pull </syntaxhighlight> == Testu ebakia: Garrantzia, eragina eta etorkizuneko ildoak == ''Stack Overflow''-ren 2022ko inkestaren arabera, garatzaile profesionalen %93 baino gehiagok Git erabiltzen dute, eta horrek industriako de facto estandar bihurtzen du.<ref name=":8">{{Erreferentzia|izenburua=Stack Overflow Developer Survey 2022|hizkuntza=en|url=https://survey.stackoverflow.co/2022/?utm_source=social-share&utm_medium=social&utm_campaign=dev-survey-2022|aldizkaria=Stack Overflow|sartze-data=2026-06-29}}</ref> Git funtsezkoa izan da '''DevOps''' kulturaren garapenean, Continuous Integration (CI) eta Continuous Delivery (CD) sistemekin integratzen delarik. Horrela, kodean egindako aldaketa bakoitzak automatikoki abiaraz ditzake probak, segurtasun-analisiak eta hedapenak.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Hezkuntzan, Git oinarrizko gaitasuna bihurtu da informatikako eta ingeniaritzako ikasketetan. ''GitHub Classroom'' bezalako plataformak gero eta gehiago erabiltzen dira proiektuak eta praktikak kudeatzeko.<ref name=":8" /> Etorkizunari begira, erronka nagusiak dira Git bezalako sistemetan errendimendua hobetzea, bereziki eskala handiko biltegietan (''repository'' handi edo ''monorepo'' motakoetan), segurtasun kriptografikoa indartzea (''[[w:SHA-2|SHA-256]]'' bidez), erabiltzaile ez-adituentzako erabilgarritasuna sinplifikatzea eta kodearen berrikuspen automatikoa egiteko adimen artifiziala integratzea.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Horrenbestez, Git ez da soilik tresna teknikoa, baizik eta informatikako prestakuntzaren funtsezko oinarria. Haren hedapen orokorra eta garapen-tresna nagusiekin duen integrazioa kontuan hartuta, Git azpiegitura egonkor gisa kokatzen da ekosistema teknologikoan epe ertain eta luzera. == Erreferentziak == {{Erreferentzia zerrenda}} hm5yvmna8ma8n4vtn1w0sgv0nr5w443 0 7313 43748 43593 2026-07-13T08:38:24Z Ksarasola 1603 Ksarasola wikilariak «[[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/DIF 2016-2025: Titulu berria: Adimen artifiziala]]» orria «[[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/DIF 2016-2025: Informatika Fakultateko Ikasketa-Planak]]» izenera aldatu du: moldaketa 43593 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Agustin Arruabarrena}} === Informatika Fakultateko Ikasketa-planak === Informatikaren historia nahikoa motza da. Kalkuluarekin erlazionatutako makinak eta gailuak —abakoak, logaritmoetan oinarritutako taulak, Pascal eta Leibnizen makinak…— zaharrak badira ere, gaur egun informatika gisa ezagutzen duguna elektronikaren garapenaren ondorioz 1950etako hamarkadaren hasieran sortutako teknologia da. Zientziaren eta teknologiaren bi arloren topagunea izan zen. Batetik, matematiken "logikaren" adarra (Boole, Turing…) —Computer Science ingelesez—; eta, bestetik, konputagailuak eta kontrol-sistemak diseinatzeko aplikatutako ingeniaritza elektronikoa, batez ere trantsistorezko zirkuitu integratuen bidez —Computer Engineering—. Oso modu sinplifikatuan, softwarea eta hardwarea. Igaro diren 70 urteetan, abiadura ikaragarriz garatu da. Mahai gainean dugun eramangarria eta poltsikoan daramagun telefonoa (eta haietan exekutatzen diren aplikazioak) hasierako sistemak baino milioika aldiz konplexuagoak dira. Modu arruntean erabiltzen ditugun tresnak eta aplikazioak ez ziren existitzen duela hamar urte, baina irudien prozesamendua, hizkuntzen teknologiak, datu masiboak tratatzeko dagoeneko ohikoak diren deep learning eta adimen artifizialeko tresnak, kontrol-sistema automatikoak, robotika… gure egunerokotasunaren parte dira jadanik. Nola islatu da teknologia eta zientzia berri hori unibertsitateko ikasketetan? Ez dago denbora laburrean hain azkar sortzen eta aldatzen den diziplina, eta ez da erraza abiadura horri erantzun egokia ematea akademiatik. Garaian programatzen bazen mihiztadura-lengoaian (hori irakasten zen lehen mailan), goi-mailako lengoaiak erabili izan dira aspalditik… orain arte, oinarrizko programazio-lan asko adimen artifizialeko tresnen bidez egiten ari baita jadanik. 10.000 (10⁴) transistore integratzen baziren txip batean 70ko hamarkadaren hasieran, bilioitik (10¹²) gora integratzen dira jada superkonputazioan eta Adimen Artifizialean erabiltzen diren txipetan.  Gaur unibertsitatean irakatsi behar denak zerikusi gutxi du duela 20 urte (10 urte ere!) irakasten zenarekin gai askotan. Beraz, nola egokitu dira ikasketa-planak aldaketa teknologikoari? == Hasiera == Informatika-ikasketak 1971n abiatu ziren Donostian, oraindik unibertsitate-ikasketen aitortzarik gabe, "Centro de Informática" izenarekin, Madrileko Instituto de Informática zentroari atxikita. 5 urteko ikasketak ziren, eta urte bakoitzean profil formatibo bat lortzen zen: Aplikazioen programatzailea, Sistemen programatzailea, Aplikazioen analista, Sistemen analista, eta Sistemen teknikaria. Izenek berek argi islatzen dituzte garaiko beharrak. Eta oinarri sendoa jarri zen ekimen aitzindari horrekin. == Lizentziatura informatikan == 1976ko martxoan sortu ziren Espainian, legez, lehen hiru fakultateak: [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiakoa]], [[w:Bartzelonako Informatika Fakultatea|Bartzelonakoa]] eta [[w:Madrilgo Informatika Fakultatea (Madrilgo Unibertsitate Politeknikoa)|Madrilekoa]]. Ikasketak moldatu ziren bost urteko Lizentziatura gisa, bi ziklotan banatuta, 3 eta 2 urte. Ikasketa-plana 1978an definitu zen,<ref>Hasierako lizentziaturaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1978/08/23/pdfs/A19729-19731.pdf A19729-19731.pdf]</ref> baina 1982an egonkortu zen.<ref>Lizentziaturaren ikasketa-plan definitiboa (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1982/05/04/pdfs/A11390-11391.pdf? A11390-11391.pdf]</ref> Xehetasunetan sartu gabe, merezi du ikustea nola definitu zen, esaterako, lehen zikloa. Hauek ziren ikasgaiak, urte osokoak (garaian, gaztelaniaz bakarrik): {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |Informatika I Programazioa I</br> Analisia I</br> Aljebra I</br> Fisika | align="left" |Informatika II</br> Analisia II</br> Informatikaren Oinarri Matematikoak</br> Elektrizitatea eta Elektronika</br> Praktikak | align="left" |Informatika III</br> Zenbakizko Analisia</br> Informatikaren Metodo Matematikoak</br> Estatistika</br> Informatika Teorikoa</br> Praktikak |} Kontu pare bat aipatzeko. Batetik, matematiken pisua: 16 ikasgaietatik, 7. Eta bestetik, ikasgai askoren izenen anbiguotasuna. Zer zen Informatika I, II eta III? Eta Praktikak? Izen "neutro" horien pean, erraza zen gaiak aldatzea. Kontua nabarmenagoa zen bigarren zikloko ikasgaiekin; lehen mailan irakasten zena gutxinaka egonkortzen ari bazen ere (kurtso horien oihartzuna garbia da oraindik gaur egungo plangintzan), 4. eta 5. mailetako ikasgaiak aldatzen ziren, beti ere izen komodin horien pean. Esaterako, ''Praktikak 3'' ikasgaian, Konputagailuen Arkitektura eta Organizazioa ematen zen, eta ''Praktikak 4'' ikasgaian, Sistema Eragileak; ''Informatika IV'' Konpilazioa zen, eta ''Informatika 5'', Konputagailu-sareak. Kontabilitatea izeneko ikasgaia erabiltzen zen Adimen Artifiziala, Sare Neuronalak edo Programazio-lengoaiak emateko. Benetan ikasitakoa gehitzen zitzaion izen ofizialari, parentesien artean, ikasleen espedientean. == Informatika Ingeniaritza == 1994-1995 ikasturtean aldaketa handi bat gertatu zen: Lizentziatura zena Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren.<ref>Ingeniaritzaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1995/01/11/pdfs/A01095-01113.pdf A01095-01113.pdf]</ref> Hemendik aurrera, ikasgaiak lauhilekoak izango dira, kredituetan neurtuta (lizentziaturan ere kredituak erabiltzen ziren ikasgaien tamaina adierazteko, baina orain guztiz orokortu eta zehaztu ziren: kreditu tronkalak, unibertsitateko derrigorrezkoak eta hautazkoak). Eta orain bai, ikasgaien izenak zehatzagoak dira. Hona hemen lehen zikloaren laburpena: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |[[w:Makina-lengoaia|Makina Lengoaia]]</br> [[w:Zirkuitu elektriko|Konputagailuen Teknologiaren Oinarriak]]</br> [[w:Transistore|Konputagailuen Teknologi. Laborat.]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua I]]</br> [[w:Fisika|Fisika]]</br> [[w:Aljebra lineal|Aljebra Lineala]]</br> [[w:Analisi matematiko|Analisi Matematikoa]]</br> [[Matematika Diskretua]]</br> [[w:Kalkulu (matematikaren adarra)|Kalkulua]]</br> [[w:Programazio|Oinarrizko Programazioa]]</br> [[w:Datu-egitura|Datu-egiturak]] | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura I]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua II]]</br> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]</br> [[w:Zenbakizko analisi|Zenbakizko Konputazioa]]</br> [[w:Optimizazio (matematika)|Optimizazioa]]</br> [[w:Estatistika|Probabilitatea eta Estatistika]]</br> [[w:Programazio modular|Programazio Modularra]]</br> [[w:Fitxategi (informatika)|Fitxategiak]] eta [[w:Datu-base|Datu-baseak]]</br> [[w:Programazio#Programa on baten ezaugarriak|Programazioaren Metodologia]]</br> [[w:Konputazioaren teoria|Konputazio-metodo Abstraktuak]] I eta II | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura]] II [[w:Informazio-sistema|Informazio-sist. Analisi eta Diseinua]]</br> Informatikaren Metodo Matemat.</br> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-baseen Teoria]]</br> [[w:Algoritmo|Algoritmika]]</br> - </br> Hautazko ikasgaiak (zerrenda luzea, 1. eta 2. ziklorako) |} Aurreko taularekin alderatuta, askoz garbiagoa da zer ikasi behar den, eta nabarmena da edukien eguneratzea (nahiz, eta aipatu dugun moduan, gai aurreratu asko sartuta zeuden lizentziaturan, batez ere 2. zikloan, izen "zaharkituen" barruan). Ingeniaritza bihurtzeak beste berritasun bat ekarri zuen: Karrera Amaierako Proiektuak. 15 kreditukoak ziren, pisuzkoak (lauhileko ikasgaiak, oro har, 6 kreditukoak ziren). 2000-2001 ikasturtean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. Bi ingeniaritza tekniko definitu ziren: Sistemen Informatika, eta Kudeaketa eta Informazio Sistemak; EHUko errektoretzak erabaki zuen lehena Donostian eskaintzea, eta bestea Bilbon eta Gasteizen. Bertan goxo ezin geratu, eta 2001-2002 ikasturtean aldaketa batzuk egin ziren ingeniaritzako ikasketa-planean. Ingeniaritzaren ikasketa-planak beste 15 urte edo iraun zuen. == Informatika Ingeniaritzako Gradua == 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, unibertsitateko titulazio guztiak aldatu ziren: ikasketa guztiak, 3 urtekoak eta 5 urtekoak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua.<ref>Informatika Ingeniaritzaren Gradua (BOE) [http://www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf]</ref> Aldaketa horretan ikasketa-planak nabarmen aldatu behar izan ziren, urte bat gutxiago zegoelako. Hasieran hiru gradu desberdin definitu baziren ere (gai komun askorekin), azkenean gradu bakar batean bildu ziren. Dena den, hiru espezialitate edo aipamen definitu ziren, 3. mailako 8 ikasgai (48 kreditu) eta Gradu Amaierako Lana (12 kr.) osatuta: Konputagailuen Ingeniaritza, Konputazioa, eta Software Ingeniaritza. Ikasleek horietako bat aukeratu behar zuten 3. mailan. Formazioa osatzen zen laugarren urtean hainbat hautazko gaiekin. Hauek ziren hiru espezialitateetako ikasgaiak hasieran: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''Konputagailuen Ingeniaritza''' ! align="left" |'''Konputazioa''' ! align="left" |'''Software Ingeniaritza''' |- | align="left" |[[w:Superkonputagailu|Errendim. Handiko Prozesadoreak]]<br/> [[w:Konputazio paralelo|Konputazio Paraleloko Sistemak]]<br/> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]<br/> [[w:Sistema administratzaile|Sistemen eta Sareen Administrazioa]]<br/> [[w:Konputagailu-sare|Sare Teknologiak]] eta [[w:Konputagailu arkitektura|Azpiegiturak]]<br/> [[w:Sistema digital|Sist. Digitalen]] Diseinu eta Eraikuntza*<br/> Sist. Inform. Errendim. Ebaluazioa*<br/> [[w:Sistema txertatu|Sistema Txertatuen]] Diseinua*<br/> | align="left" |[[w:Datu-meatzaritza|Datu Meatzaritza]]<br/> [[w:Informatika teoriko|Zientziarako Konputazioa]]<br/> Konputazio Eredu Abstraktuak<br/> [[w:Ordenagailu bidezko grafiko|Konputagailu bidezko Grafikoak]]<br/> [[w:Algoritmoen diseinu|Algoritmoen Diseinua]]<br/> [[w:Adimen artifizial|Adimen Artifiziala]]<br/> [[w:Konpiladore|Konpilazioa]]<br/> [[w:Datuen bistaratze|Bistaratzea]] eta [[w:Errealitate birtual|Ingurune Birtualak]] | align="left" |[[w:Software ingeniaritza|Software Ingeniaritza]] II<br/> [[w:Datu-base eskema|Datu-baseen Diseinua]]<br/> Web Sistemak<br/> [[w:Gizaki-konputagailu elkarrekintza|Perts. eta Konput. arteko Elkarrek.]]<br/> [[w:Software ingeniaritza|Softwarearen Kalitatea]]<br/> [[w:Software-garapen|Softwarearen Garapen Industriala]]<br/> Informaz. Kudeaketa Aurreratua<br/> [[w:Software-garapen|Softw. Garatzeko]] Tresna Aurreratuak |} Baina aldaketak egin dira dagoeneko, batez ere Konputagailuen Ingeniaritza aipamenean, non Kriptografia eta Zibersegurtasunarekin erlazionatutako ikasgaiak sartu baitira (taulan izartxo bat duten ikasgaien ordez): Kriptografia Aplikatua, Sistema Informatikoen Ahulezien Detekzioa eta Ustiapena, eta Sistema Informatikoen Auditoretza eta Analisi Forentsea. 4. mailako hautazko ikasgaietan gai aurreratu asko lantzen dira, eta aldaketa asko egin dira Gradua proposatu zenetik. Hona hemen batzuk (ikus guztiak fakultateko webgunean): Adimen Artifiziala Zibersegurtasunean, Hizkuntzaren Prozesamendua, Ikaskuntza Automatikoa eta Neurona Sareak, Konputazio Kuantikoaren Oinarriak, Programazio Logikoa, Programazio Funtzionala, Robotika eta Kontrol Adimendunak, Soinuaren eta Irudiaren Prozesamendu Digitala, Adimen Artifizial Sortzailea Software Ingeniaritzarako, Konputagailu bidezko Ikusmena, eta abar. == Masterrak == Master mailako ikastaroak ez dira berriak unibertsitatean. Esaterako, 1991 eta 1992 ikasturteetan, Konputagailuen Zientzia eta Teknologia Masterra eman zen Informatika Fakultatean. Baina asko zabaldu dira Boloniako prozesuaren ondoren. Gradua lortu ondoren, Masterretan sakondu daiteke profesioaren arlo jakin batzuetan, eta askotan hasiera-puntua dira doktorego-programa batean aritzeko, tesi bat egiteko. Urte bat edo bikoak izan ohi dira (60 - 120 kreditu artean). Masterrak ere aldatzen, desagertzen eta sortzen dira. Esaterako, garaian Sistema Informatiko Aurreratuak eta Informatika Ingeniaritzako masterrak eskaini ziren, azkena euskaraz ere. 2025-2026 ikasturtean, lau Master hauek eskaini dira: Sistema Txertatuen Ingeniaritza, teknologia arloan; Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua, eta Hizkuntzaren eta Komunikazioaren Teknologiak Erasmus Mundus, hizkuntzaren prozesamenduaren arloan; eta Konputazio Ingeniaritza eta Sistema Adimentsuak, datu-meatzaritza eta adimen artifiziala arloan. == Adimen Artifizialeko Gradua == Baina informatikaren garapenaren abiadura ez da moteltzen. Jakintza-arloak garatzen dira, berriak sortzen dira, beste batzuk difuminatzen dira… Zaila da guztietan presentzia indartsua izatea. Hala, hausnarketa-prozesu baten ondoren, non hainbat aukera analizatu ziren, Fakultateak erabaki zuen beste gradu bat eskaintzea, Adimen Artifiziala. Gradua abian dago 2020-2021 ikasturtetik. Lehen bi mailetan ikasgai batzuk partekatzen dira Informatika Ingeniaritzako graduarekin, eta gainerakoetan arlo espezifiko horren teknologietan sakontzen da. Informazio osoa eta zehatza Fakultateko webgunea eskura daiteke,<ref>Fakultateko web-orria: [https://www.ehu.eus/eu/web/graduak/informatika-ingeniaritzako-gradua/kredituak-eta-irakasgaiak Informatika Ingeniaritzako Gradua - Kreditu eta irakasgaiak ikasturteka - Graduak - EHU]</ref> baina 3. eta 4. mailako ikasgai nagusiak ageri dira hurrengo taulan, edukien ideia orokor bat izateko (izartxoa duten ikasgaiak Informatika Ingeniaritzan ere eskaintzen dira).<ref>Adimen Artifizialeko Gradua (BOE) [https://www.boe.es/boe/dias/2021/07/23/pdfs/BOE-A-2021-12399.pdf Disposición 12399 del BOE núm. 175 de 2021]</ref> {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''3.maila''' ! align="left" |'''4. maila''' |- | align="left" |[[w:Heuristika|Bilaketa Heuristikoak]]*<br/> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-Baseen Diseinua]]*<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendua]]*<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatikoa]] eta [[w:Neurona-sare artifizial|Neurona Sareak]]*<br/> [[w:Robotika|Robotikaren]] Oinarriak<br/> [[w:Datu handiak|Big Data]] Aplikazioen Garapena<br/> [[w:Superkonputagailu|Datu Masiboen Prozesamendurako Azpiegiturak]]<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatiko]] Aurreratua<br/> [[w:Ikusmen artifizial|Konputagailu bidezko Ikusmena]]*<br/> [[w:Testu meatzaritza|Testu-datuen Meatzaritza]] | align="left" |Hainbat hautazko ikasgai, haien artean:<br/> <br/> Adimen Artifizialeko Teknika Aurreratuak*<br/> [[w:Hizketa-teknologia|Ahotsaren Prozesamendua]]<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendurako]] Teknika Aurreratuak<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Pertsona-Robot Elkarrekintza]]<br/> [[w:Robotika|Robotika Probabilistikoa]]<br/> [[w:Biomedikuntza|Datu Biomediko]] eta [[w:Fisiologia|Fisiologikoen]] Analisia<br/> Espazio-Denbora Datuen Analisia<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Robotika Soziala]] … |} == Erreferentziak == {{erreferentzia_zerrenda}} t9d9f16z1wbjeu3mppbah03arj7aau3 43756 43748 2026-07-13T10:37:29Z Montserrat.maritxalar 2723 43756 wikitext text/x-wiki {{Lanean|Agustin Arruabarrena}} === Informatika Fakultateko Ikasketa-planak === Informatikaren historia nahikoa motza da. Kalkuluarekin erlazionatutako makinak eta gailuak —abakoak, logaritmoetan oinarritutako taulak, Pascal eta Leibnizen makinak…— zaharrak badira ere, gaur egun informatika gisa ezagutzen duguna elektronikaren garapenaren ondorioz 1950eko hamarkadaren hasieran sortutako teknologia da. Zientziaren eta teknologiaren bi arloren topagunea izan zen. Batetik, matematiken "logikaren" adarra (Boole, Turing…) —Computer Science ingelesez—; eta, bestetik, konputagailuak eta kontrol-sistemak diseinatzeko aplikatutako ingeniaritza elektronikoa, batez ere trantsistorezko zirkuitu integratuen bidez —Computer Engineering—. Oso modu sinplifikatuan, softwarea eta hardwarea. Igaro diren 70 urteetan, abiadura ikaragarriz garatu da. Mahai gainean dugun eramangarria eta poltsikoan daramagun telefonoa (eta haietan exekutatzen diren aplikazioak) hasierako sistemak baino milioika aldiz konplexuagoak dira. Modu arruntean erabiltzen ditugun tresnak eta aplikazioak ez ziren existitzen duela hamar urte, baina irudien prozesamendua, hizkuntzen teknologiak, datu masiboak tratatzeko dagoeneko ohikoak diren deep learning eta adimen artifizialeko tresnak, kontrol-sistema automatikoak, robotika… gure egunerokotasunaren parte dira jadanik. Nola islatu da teknologia eta zientzia berri hori unibertsitateko ikasketetan? Ez dago denbora laburrean hain azkar sortzen eta aldatzen den diziplina, eta ez da erraza abiadura horri erantzun egokia ematea akademiatik. Garaian programatzen bazen mihiztadura-lengoaian (hori irakasten zen lehen mailan), goi-mailako lengoaiak erabili izan dira aspalditik… orain arte, oinarrizko programazio-lan asko adimen artifizialeko tresnen bidez egiten ari baita jadanik. 10.000 (10⁴) transistore integratzen baziren txip batean 70ko hamarkadaren hasieran, bilioitik (10¹²) gora integratzen dira jada superkonputazioan eta Adimen Artifizialean erabiltzen diren txipetan.  Gaur unibertsitatean irakatsi behar denak zerikusi gutxi du duela 20 urte (10 urte ere!) irakasten zenarekin gai askotan. Beraz, nola egokitu dira ikasketa-planak aldaketa teknologikoari? == Hasiera == Informatika-ikasketak 1971n abiatu ziren Donostian, oraindik unibertsitate-ikasketen aitortzarik gabe, "Centro de Informática" izenarekin, Madrileko Instituto de Informática zentroari atxikita. 5 urteko ikasketak ziren, eta urte bakoitzean profil formatibo bat lortzen zen: Aplikazioen programatzailea, Sistemen programatzailea, Aplikazioen analista, Sistemen analista, eta Sistemen teknikaria. Izenek berek argi islatzen dituzte garaiko beharrak. Eta oinarri sendoa jarri zen ekimen aitzindari horrekin. == Lizentziatura informatikan == 1976ko martxoan sortu ziren Espainian, legez, lehen hiru fakultateak: [[w:Donostiako Informatika Fakultatea|Donostiakoa]], [[w:Bartzelonako Informatika Fakultatea|Bartzelonakoa]] eta [[w:Madrilgo Informatika Fakultatea (Madrilgo Unibertsitate Politeknikoa)|Madrilekoa]]. Ikasketak moldatu ziren bost urteko Lizentziatura gisa, bi ziklotan banatuta, 3 eta 2 urte. Ikasketa-plana 1978an definitu zen,<ref>Hasierako lizentziaturaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1978/08/23/pdfs/A19729-19731.pdf A19729-19731.pdf]</ref> baina 1982an egonkortu zen.<ref>Lizentziaturaren ikasketa-plan definitiboa (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1982/05/04/pdfs/A11390-11391.pdf? A11390-11391.pdf]</ref> Xehetasunetan sartu gabe, merezi du ikustea nola definitu zen, esaterako, lehen zikloa. Hauek ziren ikasgaiak, urte osokoak (garaian, gaztelaniaz bakarrik): {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |Informatika I Programazioa I</br> Analisia I</br> Aljebra I</br> Fisika | align="left" |Informatika II</br> Analisia II</br> Informatikaren Oinarri Matematikoak</br> Elektrizitatea eta Elektronika</br> Praktikak | align="left" |Informatika III</br> Zenbakizko Analisia</br> Informatikaren Metodo Matematikoak</br> Estatistika</br> Informatika Teorikoa</br> Praktikak |} Kontu pare bat aipatzeko. Batetik, matematiken pisua: 16 ikasgaietatik, 7. Eta bestetik, ikasgai askoren izenen anbiguotasuna. Zer zen Informatika I, II eta III? Eta Praktikak? Izen "neutro" horien pean, erraza zen gaiak aldatzea. Kontua nabarmenagoa zen bigarren zikloko ikasgaiekin; lehen mailan irakasten zena gutxinaka egonkortzen ari bazen ere (kurtso horien oihartzuna garbia da oraindik gaur egungo plangintzan), 4. eta 5. mailetako ikasgaiak aldatzen ziren, beti ere izen komodin horien pean. Esaterako, ''Praktikak 3'' ikasgaian, Konputagailuen Arkitektura eta Organizazioa ematen zen, eta ''Praktikak 4'' ikasgaian, Sistema Eragileak; ''Informatika IV'' Konpilazioa zen, eta ''Informatika 5'', Konputagailu-sareak. Kontabilitatea izeneko ikasgaia erabiltzen zen Adimen Artifiziala, Sare Neuronalak edo Programazio-lengoaiak emateko. Benetan ikasitakoa gehitzen zitzaion izen ofizialari, parentesien artean, ikasleen espedientean. == Informatika Ingeniaritza == 1994-1995 ikasturtean aldaketa handi bat gertatu zen: Lizentziatura zena Ingeniaritza bihurtu zen eta edukiak eguneratu ziren.<ref>Ingeniaritzaren ikasketa-plana (BOE), [https://www.boe.es/boe/dias/1995/01/11/pdfs/A01095-01113.pdf A01095-01113.pdf]</ref> Hemendik aurrera, ikasgaiak lauhilekoak izango dira, kredituetan neurtuta (lizentziaturan ere kredituak erabiltzen ziren ikasgaien tamaina adierazteko, baina orain guztiz orokortu eta zehaztu ziren: kreditu tronkalak, unibertsitateko derrigorrezkoak eta hautazkoak). Eta orain bai, ikasgaien izenak zehatzagoak dira. Hona hemen lehen zikloaren laburpena: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''1. maila''' ! align="left" |'''2. maila''' ! align="left" |'''3.maila''' |- | align="left" |[[w:Makina-lengoaia|Makina Lengoaia]]</br> [[w:Zirkuitu elektriko|Konputagailuen Teknologiaren Oinarriak]]</br> [[w:Transistore|Konputagailuen Teknologi. Laborat.]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua I]]</br> [[w:Fisika|Fisika]]</br> [[w:Aljebra lineal|Aljebra Lineala]]</br> [[w:Analisi matematiko|Analisi Matematikoa]]</br> [[Matematika Diskretua]]</br> [[w:Kalkulu (matematikaren adarra)|Kalkulua]]</br> [[w:Programazio|Oinarrizko Programazioa]]</br> [[w:Datu-egitura|Datu-egiturak]] | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura I]]</br> [[w:Sistema digital|Sistema Digitalen Diseinua II]]</br> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]</br> [[w:Zenbakizko analisi|Zenbakizko Konputazioa]]</br> [[w:Optimizazio (matematika)|Optimizazioa]]</br> [[w:Estatistika|Probabilitatea eta Estatistika]]</br> [[w:Programazio modular|Programazio Modularra]]</br> [[w:Fitxategi (informatika)|Fitxategiak]] eta [[w:Datu-base|Datu-baseak]]</br> [[w:Programazio#Programa on baten ezaugarriak|Programazioaren Metodologia]]</br> [[w:Konputazioaren teoria|Konputazio-metodo Abstraktuak]] I eta II | align="left" |[[w:Konputagailu arkitektura|Konputagailuen Arkitektura]] II [[w:Informazio-sistema|Informazio-sist. Analisi eta Diseinua]]</br> Informatikaren Metodo Matemat.</br> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-baseen Teoria]]</br> [[w:Algoritmo|Algoritmika]]</br> - </br> Hautazko ikasgaiak (zerrenda luzea, 1. eta 2. ziklorako) |} Aurreko taularekin alderatuta, askoz garbiagoa da zer ikasi behar den, eta nabarmena da edukien eguneratzea (nahiz, eta aipatu dugun moduan, gai aurreratu asko sartuta zeuden lizentziaturan, batez ere 2. zikloan, izen "zaharkituen" barruan). Ingeniaritza bihurtzeak beste berritasun bat ekarri zuen: Karrera Amaierako Proiektuak. 15 kreditukoak ziren, pisuzkoak (lauhileko ikasgaiak, oro har, 6 kreditukoak ziren). 2000-2001 ikasturtean, 3 urteko Sistemen Informatikako Ingeniaritza Teknikoa ere eskaintzen hasi zen. Bi ingeniaritza tekniko definitu ziren: Sistemen Informatika, eta Kudeaketa eta Informazio Sistemak; EHUko errektoretzak erabaki zuen lehena Donostian eskaintzea, eta bestea Bilbon eta Gasteizen. Bertan goxo ezin geratu, eta 2001-2002 ikasturtean aldaketa batzuk egin ziren ingeniaritzako ikasketa-planean. Ingeniaritzaren ikasketa-planak beste 15 urte edo iraun zuen. == Informatika Ingeniaritzako Gradua == 2010-2011 ikasturtean, Boloniako prozesua zela eta, unibertsitateko titulazio guztiak aldatu ziren: ikasketa guztiak, 3 urtekoak eta 5 urtekoak, 4 urteko Gradu bihurtu ziren, gure kasuan Informatika Ingeniaritzako Gradua.<ref>Informatika Ingeniaritzaren Gradua (BOE) [http://www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf www.boe.es/boe/dias/2011/02/01/pdfs/BOE-A-2011-1954.pdf]</ref> Aldaketa horretan ikasketa-planak nabarmen aldatu behar izan ziren, urte bat gutxiago zegoelako. Hasieran hiru gradu desberdin definitu baziren ere (gai komun askorekin), azkenean gradu bakar batean bildu ziren. Dena den, hiru espezialitate edo aipamen definitu ziren, 3. mailako 8 ikasgai (48 kreditu) eta Gradu Amaierako Lana (12 kr.) osatuta: Konputagailuen Ingeniaritza, Konputazioa, eta Software Ingeniaritza. Ikasleek horietako bat aukeratu behar zuten 3. mailan. Formazioa osatzen zen laugarren urtean hainbat hautazko gaiekin. Hauek ziren hiru espezialitateetako ikasgaiak hasieran: {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''Konputagailuen Ingeniaritza''' ! align="left" |'''Konputazioa''' ! align="left" |'''Software Ingeniaritza''' |- | align="left" |[[w:Superkonputagailu|Errendim. Handiko Prozesadoreak]]<br/> [[w:Konputazio paralelo|Konputazio Paraleloko Sistemak]]<br/> [[w:Sistema eragile|Sistema Eragileak]]<br/> [[w:Sistema administratzaile|Sistemen eta Sareen Administrazioa]]<br/> [[w:Konputagailu-sare|Sare Teknologiak]] eta [[w:Konputagailu arkitektura|Azpiegiturak]]<br/> [[w:Sistema digital|Sist. Digitalen]] Diseinu eta Eraikuntza*<br/> Sist. Inform. Errendim. Ebaluazioa*<br/> [[w:Sistema txertatu|Sistema Txertatuen]] Diseinua*<br/> | align="left" |[[w:Datu-meatzaritza|Datu Meatzaritza]]<br/> [[w:Informatika teoriko|Zientziarako Konputazioa]]<br/> Konputazio Eredu Abstraktuak<br/> [[w:Ordenagailu bidezko grafiko|Konputagailu bidezko Grafikoak]]<br/> [[w:Algoritmoen diseinu|Algoritmoen Diseinua]]<br/> [[w:Adimen artifizial|Adimen Artifiziala]]<br/> [[w:Konpiladore|Konpilazioa]]<br/> [[w:Datuen bistaratze|Bistaratzea]] eta [[w:Errealitate birtual|Ingurune Birtualak]] | align="left" |[[w:Software ingeniaritza|Software Ingeniaritza]] II<br/> [[w:Datu-base eskema|Datu-baseen Diseinua]]<br/> Web Sistemak<br/> [[w:Gizaki-konputagailu elkarrekintza|Perts. eta Konput. arteko Elkarrek.]]<br/> [[w:Software ingeniaritza|Softwarearen Kalitatea]]<br/> [[w:Software-garapen|Softwarearen Garapen Industriala]]<br/> Informaz. Kudeaketa Aurreratua<br/> [[w:Software-garapen|Softw. Garatzeko]] Tresna Aurreratuak |} Baina aldaketak egin dira dagoeneko, batez ere Konputagailuen Ingeniaritza aipamenean, non Kriptografia eta Zibersegurtasunarekin erlazionatutako ikasgaiak sartu baitira (taulan izartxo bat duten ikasgaien ordez): Kriptografia Aplikatua, Sistema Informatikoen Ahulezien Detekzioa eta Ustiapena, eta Sistema Informatikoen Auditoretza eta Analisi Forentsea. 4. mailako hautazko ikasgaietan gai aurreratu asko lantzen dira, eta aldaketa asko egin dira Gradua proposatu zenetik. Hona hemen batzuk (ikus guztiak fakultateko webgunean): Adimen Artifiziala Zibersegurtasunean, Hizkuntzaren Prozesamendua, Ikaskuntza Automatikoa eta Neurona Sareak, Konputazio Kuantikoaren Oinarriak, Programazio Logikoa, Programazio Funtzionala, Robotika eta Kontrol Adimendunak, Soinuaren eta Irudiaren Prozesamendu Digitala, Adimen Artifizial Sortzailea Software Ingeniaritzarako, Konputagailu bidezko Ikusmena, eta abar. == Masterrak == Master mailako ikastaroak ez dira berriak unibertsitatean. Esaterako, 1991 eta 1992 ikasturteetan, Konputagailuen Zientzia eta Teknologia Masterra eman zen Informatika Fakultatean. Baina asko zabaldu dira Boloniako prozesuaren ondoren. Gradua lortu ondoren, Masterretan sakondu daiteke profesioaren arlo jakin batzuetan, eta askotan hasiera-puntua dira doktorego-programa batean aritzeko, tesi bat egiteko. Urte bat edo bikoak izan ohi dira (60 - 120 kreditu artean). Masterrak ere aldatzen, desagertzen eta sortzen dira. Esaterako, garaian Sistema Informatiko Aurreratuak eta Informatika Ingeniaritzako masterrak eskaini ziren, azkena euskaraz ere. 2025-2026 ikasturtean, lau Master hauek eskaini dira: Sistema Txertatuen Ingeniaritza, teknologia arloan; Hizkuntzaren Azterketa eta Prozesamendua, eta Hizkuntzaren eta Komunikazioaren Teknologiak Erasmus Mundus, hizkuntzaren prozesamenduaren arloan; eta Konputazio Ingeniaritza eta Sistema Adimentsuak, datu-meatzaritza eta adimen artifiziala arloan. == Adimen Artifizialeko Gradua == Baina informatikaren garapenaren abiadura ez da moteltzen. Jakintza-arloak garatzen dira, berriak sortzen dira, beste batzuk difuminatzen dira… Zaila da guztietan presentzia indartsua izatea. Hala, hausnarketa-prozesu baten ondoren, non hainbat aukera analizatu ziren, Fakultateak erabaki zuen beste gradu bat eskaintzea, Adimen Artifiziala. Gradua abian dago 2020-2021 ikasturtetik. Lehen bi mailetan ikasgai batzuk partekatzen dira Informatika Ingeniaritzako graduarekin, eta gainerakoetan arlo espezifiko horren teknologietan sakontzen da. Informazio osoa eta zehatza Fakultateko webgunean eskura daiteke,<ref>Fakultateko web-orria: [https://www.ehu.eus/eu/web/graduak/informatika-ingeniaritzako-gradua/kredituak-eta-irakasgaiak Informatika Ingeniaritzako Gradua - Kreditu eta irakasgaiak ikasturteka - Graduak - EHU]</ref> baina 3. eta 4. mailako ikasgai nagusiak ageri dira hurrengo taulan, edukien ideia orokor bat izateko (izartxoa duten ikasgaiak Informatika Ingeniaritzan ere eskaintzen dira).<ref>Adimen Artifizialeko Gradua (BOE) [https://www.boe.es/boe/dias/2021/07/23/pdfs/BOE-A-2021-12399.pdf Disposición 12399 del BOE núm. 175 de 2021]</ref> {| class="wikitable" |+ ! align="left" |'''3.maila''' ! align="left" |'''4. maila''' |- | align="left" |[[w:Heuristika|Bilaketa Heuristikoak]]*<br/> [[w:Datu-baseak kudeatzeko sistema|Datu-Baseen Diseinua]]*<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendua]]*<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatikoa]] eta [[w:Neurona-sare artifizial|Neurona Sareak]]*<br/> [[w:Robotika|Robotikaren]] Oinarriak<br/> [[w:Datu handiak|Big Data]] Aplikazioen Garapena<br/> [[w:Superkonputagailu|Datu Masiboen Prozesamendurako Azpiegiturak]]<br/> [[w:Ikaskuntza automatiko|Ikaskuntza Automatiko]] Aurreratua<br/> [[w:Ikusmen artifizial|Konputagailu bidezko Ikusmena]]*<br/> [[w:Testu meatzaritza|Testu-datuen Meatzaritza]] | align="left" |Hainbat hautazko ikasgai, haien artean:<br/> <br/> Adimen Artifizialeko Teknika Aurreratuak*<br/> [[w:Hizketa-teknologia|Ahotsaren Prozesamendua]]<br/> [[w:Hizkuntzaren prozesamendu|Hizkuntzaren Prozesamendurako]] Teknika Aurreratuak<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Pertsona-Robot Elkarrekintza]]<br/> [[w:Robotika|Robotika Probabilistikoa]]<br/> [[w:Biomedikuntza|Datu Biomediko]] eta [[w:Fisiologia|Fisiologikoen]] Analisia<br/> Espazio-Denbora Datuen Analisia<br/> [[w:Elkarlaneko robotika|Robotika Soziala]] … |} == Erreferentziak == {{erreferentzia_zerrenda}} hyx5fhwipzgrkgtdbvzkaygwoy48gr4 0 7315 43754 43653 2026-07-13T10:33:00Z ~2026-39575-53 2734 /* Ibilbidea */ 43754 wikitext text/x-wiki {{ibilbidea |irudia = |mapa = Beasain Murumendi Ikaztegieta.svg |herrialdea = {{herrialdea|Gipuzkoa}} |zailtasuna = Erraza |lekuak = Beasain, Murumendi, Santa Marina, Aldaba, Ikaztegieta |distantzia = 22km 5 ordu 15min |ingurunea = Murumendiko mendilerroa |abiapuntua = Beasain |nondik hartua = https://www.tomasaizkorrikobira.com/tomas-salazar-eus-2/tomas-salazar-mendi-ibilbideak/257-24-ibilbidea-eus }} '''Beasaindik abiatu, eta behin Domikoko mugarria igarota, Done Jakue bidearen kontrako norabidea hartzen du ibilbide honek, Argisaingo Santa Marina auzoraino.''' '''<ref>[https://www.tomasaizkorrikobira.com/tomas-salazar-eus-2/tomas-salazar-mendi-ibilbideak/257-24-ibilbidea-eus Aizkorri mendizale kluba]</ref> == Ibilbidea == Beasaingo (Gipuzkoa) Andre Mariaren Jasokundearen elizaren atzealdetik Sagastigutia parkean sartuko gara Erauskin auzora iritsi arte, bertan gorantz doan errepidea hartu eta Agortako lepora (626 m) iritsiko gara. Hortik, gorantz jarraituko dugu eskuineko bidetik, Murumendi mendiaren oinarrian dagoen mendi-lepora iritsi arte (859 m). Murumendi inguratzen duen bidezidorretik jarraituko dugu, eta basoa jaisten hasiko gara. Behealdera iristean, pista batetik jarraituko dugu bidegurutze batera iritsi arte. Bertan dago Domikoko mugarria; puntu horretan bat egiten dute Beasain, Ordizia eta Itsasondoko udal-mugek. Mugarria igaro ondoren, eskuinetik jarraituko dugu. Pistak beherantz egiten du, malda leunean. Eskuinetara beherantz doan pista hartu eta baserri bateraino iritsiko gara. Baserriaren parean, eskuinera egingo dugu, eta aurrerago bidezidor bihurtzen den goiko pistatik jarraituko dugu. Larrañagagoikoa baserritik Albiztur udalerriko Argisaingo Santa Marina auzora eramango gaituen linea elektriko baten zutoinei jarraituko diegu. Ibilbidearekin jarraitzeko, elizatik abiatu eta errepidetik Intxurre mendiaren norabidean joango gara, haren oinera iritsi arte. Ondoren, mendiaren ekialdeko magala inguratuz, Lopetegi baserriaren ondotik igaroko gara, eta Aldabara eramango gaituen pistatik aurrera egingo dugu. Tolosako udalerriko auzo hau kokaleku paregabean dago, eta bertan dago San Migel Goiaingeruaren eliza. Esaten da haren erretaula zaharrenetako bat dela; izan ere, ohiko erretaularen ordez, Aralar mendilerroaren ikuspegi zoragarria eskaintzen duen leiho handi bat du. Aldabatik errepidea hartu eta Arizmendi auzora iristean, mendiaren bizkarretik behera doan pista hartuko dugu Ikaztegitako Zubiaurre jatetxera iritsi arte. Oria ibaiaren parera iristean, oinezkoentzako pasabidea zeharkatu, eta tren geltokiraino iritsiko gara. Bertan, ibilbideari amaiera emango diogu, Beasaina itzultzeko trena hartuz. ==Erreferentziak== <references /> ca36o5vp791qwx6ml81wzwyzzeb0e32 0 7320 43749 2026-07-13T08:38:25Z Ksarasola 1603 Ksarasola wikilariak «[[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/DIF 2016-2025: Titulu berria: Adimen artifiziala]]» orria «[[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/DIF 2016-2025: Informatika Fakultateko Ikasketa-Planak]]» izenera aldatu du: moldaketa 43749 wikitext text/x-wiki #BIRZUZENDU [[Informatikaren 50 urte 50 teknologiatan/DIF 2016-2025: Informatika Fakultateko Ikasketa-Planak]] fmc1j486fmqmvr4p9w4dt7533u4twdr