Darabilbo Zientzia/1.6. Leonardo da Vinci, ingeniaria

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia/1.6. Leonardo da Vinci, ingeniaria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7385</id>
    <revision>
      <id>44844</id>
      <parentid>44703</parentid>
      <timestamp>2026-11-07T22:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ardatz bertikal birakorren euskarriak */</comment>
      <origin>44844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10263" sha1="33m9x7vtg0xqkl0pk1qxvj61e0xgi8q" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.6. Leonardo da Vinci ingeniaria =
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2024-03-01)

[[Fitxategi:Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg|thumb|200px|Leonardo da Vinci.]]
[[w:Ingeniaritza Goi Eskola Teknikoa (Bilbo)|Bilboko Ingeniaritzako Goi-Eskola Teknikoa]] 1897an sortu zen. Data hori gogorarazteko, 1997an, sorreraren mendeurrena ospatzeko,  Leonardoren ingeniaritza-lanei buruzko liburu kolektibo bat idaztea erabaki zuten orduko zuzendaritzakoek.

Horretarako, lehenik eta behin, gutun berezi bat bidali zioten [[w:Espainiako Liburutegi Nazionala|Madrilgo Biblioteka Nazionalari]], bertan aurkitutako Leonardoren kodizeak erabiltzeko baimena eskatuz, alegia, Madril-I eta Madril-II kodizeak. Asmoa zen eskolako irakasle batzuek kodizeotan ageri ziren ingeniaritzako diseinuak aztertzea eta, ahal balitz, haiei  buruzko oroimenezko liburu bat argitaratzea.

Madrilgo erakundeak baimena eman zuen eta aukera eman zuen bi kodizeon [[w:Facsimile|“fac simil”ak]] helburu horretarako erabiltzeko. Gauzak horrela, eskolako hamalau irakaslek elkarlanean hasi, eta mendeurrenerako liburu berezi bat prestatu genuen.

:irudia ingeniariena

''Leonardo da Vinci: el ingeniero, ingeniaria'' izenburuarekin, euskaraz eta gaztelaniaz argitaratua. 
Liburu horretan aztertutako mekanismo batzuk aipatuko ditugu kapitulu honetan zehar.  
             
== Leonardoren bizitza ==
[[Fitxategi:Maison natale de Léonard de Vinci.jpg|thumb|Leonardoren jaiotetxea ([[Anchiano]], [[w:Vinci|Vinci]], Italia)]]

Kokapen historikoa oroitzeko, Leonardo bizirik zela izandako gertakizun batzuk aipatuko ditugu:

* 1452	Leonardo apirilaren 15ean jaio zen, [[w:Vinci|Vinci]]-n.
* 1453	[[w:Konstantinopla|Konstantinopla]] otomanoen menpe zegoen oraindik.
* 1455	[[w:Inprimatzeko makina|Inprenta]] asmatu eta [[w:Johannes Gutenberg|Gutenbergek]] Biblia argitaratu zuen.
* 1482	Leonardo Milan-en aritu zen lanean, [[w:Ludovico Sforza|Ludovico Sforza]] “Mairua”ren zerbitzura.
* 1483	[[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] jaio zen.
* 1488	Leonardoren Arkitekturako lanak.
* 1489	Anatomiako lanak.
* 1491-97	[[w:Madril-I Kodizea|Madril-I Kodizea]] idatzi zuen.
* 1492	Kristobal Kolon Amerikara iritsi zen.
* 1495-98	 «[[w:Jesusen Azken Afaria|Azken afaria]]» pintatu zuen.
* 1502	[[w:Cesare Borgia|Zesar Borgiaren]] arkitekto eta ingeniari militarra izan zen Romaniako gerran, [[w:Nikolas Makiavelo|Makiavelorekin]] batera.
* 1503-05	[[w:Madril-II Kodizea|Madril-II Kodizea]] idatzi zuen.
* 1506 «[[w:Gioconda|Gioconda]]»/«Mona Lisa» koadro ospetsua pintatu zuen.
* 1506	Mekanika, optika eta geometría lanak.
* 1516	[[w:Amboise|Loirako Amboise-n]], Frantziako [[w:Frantzisko I.a Frantziakoa|Frantzisko I.arekin]]. 
* 1519	[[w:Amboise|Amboisen]] hil zen, maiatzaren 2an. [[w:Juan Sebastian Elkano|Elkanoren]] itsasontziak munduari itzuli osoa eman zion. Erromako Aitasantuak kondenatu egin zuen [[w:Martin Lutero|Lutero]].

== Leonardo eta italiera ==
Garai hartara arte, Europan jakintza garatzeko hizkuntza orokorra [[w:Latin|latina]] zen: lingua franca. Ordea, Leonardok [[w:Italiera|italieraz]] idatzi zituen kodizeak. Horrela, Leonardok italiera teknikoa garatu zuen. 
Martin Luterok Biblia itzuli zuen alemanera (1521-34). Mendeerdi geroago [[w:Joanes Leizarraga|Joanes Leizarragak]] [[w:Itun Berria|Testamentu Berria]] itzuli zuen euskarara (1571), Nafarroako [[w:Joana III.a Albretekoa|Joana III.a Albretekoa]] erreginaren babesaz. Nolabait esateko, euskara teknikoaren garapena ere bi ekimen horien jarraipena da.

== Zer da kodize bat? ==
Latinetik datorren hitza da “codex”; hortik eratorri dira euskarazko kodea, kodetu, [[w:Kodex|kodizea]]… hitzak.  Garai hartan [[w:Kodex|codex]] bat zen orriz osaturiko eskuizkribu bat, inprentaren aurrekoa, liburu modura bildu, josi eta koadernatuta zegoena. Gaur egungo hizkeran, kodize deritze eskuz idatzitako liburuei, Aintzinarotik Erdi Arora bitartean eginikoei bereziki. Haiek liburu bakarrak ziren; edo liburu bakarren kopiak, eskuz eginak. Aldiz, inprentarekin batera hainbat aletako argitalpenetako liburuak etorri ziren.

== Leonardoren idazkera ==
[[Fitxategi:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Vitruvioko gizona]]ren testua ispilu idazkeraz egina dago.]]
Eskuin-ezkertia zen Leonardo, baina gehienetan ezkerti eran idazten zuen, hau da, ezkerreko eskuaz. Bere testuak beste pertsonek irakurtzea nahi zuenean, ezkerretik eskuinerantz idazten zuen. Baina lan berri gehienak eskuinetik ezkerrerantz idazten zituen, beste inork ez ulertzeko moduan, bere asmakizunen sekretua gordetzeko. Bestela esanda, [[w:Ispilu idazkera|idazkera espekularra]] baliatzen zuen, testua ispilutik ikusten den bezala ezkutatuz.

: Irudia espekularra

Ezkerretiko idazkera espekularra ispiluaren laguntzaz irakur daiteke erraz.

== Leonardoren kodizeak ==
Beraz, Leonardok ez zuen “libururik” idatzi, “kodizeak” baizik. Beraren eskuzkribuak zenbait kodizetan idatzita daude. Ospetsuenak hauexek dira: Kodize Atlantikoa (Codex Atlanticus), Arundel Kodizea, A, B, C… M Ms. (hauexek eskuzkribuak dira), Leicester Kodizea (geroago, Hammer Kodizea) azken hau Bill Gates-ek erosia 1994an, 25 milioi dolarren truke Madril-I Kodizea, Madril-II Kodizea… 
Ingeniaritzako irakasleok azken bi kodize horiek aukeratu genituen gehienbat, bertatik teknikako ekarpen bereziak zituztenak aukeratuz. Hortaz, jarraian banan-banan aipatuko ditugu horrelako batzuk.

== Haroztegirako diseinuak ==

:Irudiak 


== Jasoketa-matxardak ==
Gaur egun ere gisa hortako matxardak erabiltzen dira.

:irudiak

== Tenkagailua ==
Modu honetako mekanismo bat diseinatu zuen soka luzeak tenkateko sistema barra bertikalen inguruan kiribilduz.

:irudiak

== Ardatz bertikal birakorren euskarriak ==  

:irudiak 
Aipagarria da esatea ezen kasu honetan ageri den pibote konodun euskarriaren antzeko sistema bat 1920. urtearen inguruan “berrasmatu” zela.
Oso interesgarria da ikustela noa konbinatzen zituen konoak, zilindroak eta esferak ardatz bertikala marruskadura txikiaz biraka mantenarazteko.

== Boladun errodamentua ==

:irudiak
Kasu honetan irudi originala ezkerrekoa da; eskuinekoa, haren irudi espekularra. Horretan ondo identifikatzen dira zein diren bola bakoitzean idatzita dauden letrak.


:irudiak
Ondoko bi argazkietan Leonardok diseinaturiko modeloa eta gaur egun ohikoa den boladun errodamendua ageri dira. Izatez, ez dira mekanismo berbera, funtzionamendu desberdinak baitituzte, baina harrigarria da ikustea zein estetika berdintsua duten.


== Torloju amaigabeko engranajea ==
Are harrigarriagoa da Madril-I Kodizean ageri den torloju amaigabeko engranajea.


:irudiak


== Engranajez osaturiko mekanismoak ==
Leonardok hainbat eratako engranajeak erabili zituen makina konplexuak eraikitzeko. Adibidez, kargak jasotzeko erabiltzen den katu mekanikoa Leonardoren diseinu batean oinarriturik dago.


:irudiak

Ondoko bi kasuetan, torloju amaigabeko engranajea pisuak jasotzeko makina batean dago integraturik. Are gehiago, torloju amaigabeko bi engranajeko mekanismoa pisu astuneko kanoi bat arriskurik gabe jasotzeko makinan dago diseinatuta.
               

:irudiak                                                       

== Metalen ijezketa ==
Metalen ijezketa da metalezko masa lodi bati xafla-forma emateko prozesua. Horretarako, masa hori altzairuzko edo burdinurtuzko arrabolen artean iraganarazten da: arrabolak kontrako noranzkoan biratzen dira, eta bien arteko tartean zapaldurik geratzen da materiala, xafla finak eratuz.


ijezketa (eu), laminado (es), laminage (fr), rolling (en) 

:irudia

Hain zuzen ere, I Ms. eta G Ms. eskuzkribuetan ijezketa gauzatzeko diseinu eder hauek ageri dira, zeinetan ederki adierazten diren biradera, errodamendu eta arrabolen muntaia.


:irudiak 

== Mailu-kolpeen bidezko jasogailua == 
Madril-I kodizean makina bitxi baten eskema dago, zeinaren bitartez  biraderaz eragindako hiru mailu ziridunen kolpez ardatz zilindriko bati soka batez loturik dagoen pisu bat kolpeka jaso baitaiteke. 


:irudia

== Ebaketarako makina automatikoa ==
Garai hartarako erabat sinestezina da Kodize Atlantikoan dagoen ebaketarako makina automatikoa. Biradera baten ardatzean inguraturiko soka baten beste muturrean dagoen pisu bat txirrika baten laguntzaz jasotzen da. Horrela pisuari energia potentziala emanez hasten da prozesua automatikoa: biradera askatuz, martxan jar sistema, hau da, behin eta berriro kolpeka dabilen labana forma duen mailu bat behean dagoen mahai gaineko egurrezko ohol lodi bati iltzauta dagoen material bat larru bat, adibidez poliki poliki automatikoki mozten da, segurtasun osoz eta arriskurik gabe Txundigarria!

:irudiak

== Aisialdirako makinak ==
Dena den, badirudi Leonardok “aisialdirako makinak” diseinatzeko zale ere bazela, ondoko adibideetan ikus daitekeenez.

== Helize hegalaria (“helikopteroa”) ==
&lt;gallery&gt;
Leonardo_helicopter.JPG|Helize hegalaria (B Ms.)
Macchina volante - Museo scienza tecnologia Milano 09392 01.jpg|Milango museoan
&lt;/gallery&gt;

Hara zer idatzi zuen Leonardok helize hegalariari buruz:

«''Ene iritziz, tresna hau liho tentsoz eraikiko balitz (poroak ondo estalita), eta bizkor biraka jarriko balitz, airean gora joango litzateke.''»

== Hegaz egiteko makina (ornitopteroa) ==
&lt;gallery&gt;
Machine volante Léonard-De-Vinci.jpg
Leonardo da vinci, Drawing of a flying machine.jpg
&lt;/gallery&gt;


== Bizikleta ==
Noizbait “aurkikuntza” izugarria bailitzen aurkeztu bazen ere, gaur egun badakigu ez dela Leonardok egina.
[[Fitxategi:Pedretti Folio 133v.jpg|thumb|center]]

Zoritxarrez, faltsifikazio bat da, XIX. mendean Kodize Atlantikoaren orrialde batean norbaitek egina. Dena den, irudi horren egurrezko erreplika bat aurkeztu izan da museo batzuetan Leonardorena ote zen adibide modura.

== Engranajeak, pinoiak eta kateak ==
Halere, bizikleten faltsifikatzailea ondo informaturik bide zegoen, bizikletaren katea ere argi samar adierazi baitzuen.  Kontua da pinoiek eta kateak ondo dokumentatutako tokia dutela Leonardoren kodizeetan, hainbeste kate-diseinu baitaude Madril-I Kodizean eta Kodize Atlantikoan.

[[Fitxategi:Chains Atlanticus Madrid.jpg|thumb|center|300px|Madril-I Kodizea]]</text>
      <sha1>33m9x7vtg0xqkl0pk1qxvj61e0xgi8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia/1.7. Dmitri Mendeleiev eta Taula Periodikoa. Elementu kimikoen apalategia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7399</id>
    <revision>
      <id>44845</id>
      <timestamp>2026-11-07T23:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>Orria sortu da. Edukia: {{lanean}}=1.7. Dmitri Mendeleiev a Taula  =periodikoa = ==   ==        Bibliotekak milaka liburu-apalategiz osatuta daude, bakoitza ondo ordenaturik eta liburuaz erraz aurkitzeko moduan, munduko jakintsuek liburu haiek kontsultatzeko eskura izateko. Era berean, Mendeleievek “apalategi” berezi bat asmatu eta egokitu zuen elementu kimikoak beren ezaugarri nagusien arabera ordenatu eta erraz identifikatzeko: elementu kimikoen Taula Periodikoa.  Bizitzaren aztarnak...</comment>
      <origin>44845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7073" sha1="t5gxqtrmcohn7em2moa03xsxazepcdr" xml:space="preserve">{{lanean}}=1.7. Dmitri Mendeleiev a Taula  =periodikoa
=
== 
 ==
    

Bibliotekak milaka liburu-apalategiz osatuta daude, bakoitza ondo ordenaturik eta liburuaz erraz aurkitzeko moduan, munduko jakintsuek liburu haiek kontsultatzeko eskura izateko. Era berean, Mendeleievek “apalategi” berezi bat asmatu eta egokitu zuen elementu kimikoak beren ezaugarri nagusien arabera ordenatu eta erraz identifikatzeko: elementu kimikoen Taula Periodikoa. 
Bizitzaren aztarnak
Tobolks-en (Siberia, Errusiar Inperioa) jaio zen 1834an. San Petersburgo-ko Unibertsitatean ikasi zuen eta bertako Institutu Teknologikoan egin zuen lan. 
                                                                       

Errusiako tsarren garaiko zientzialaria
Tsar eta tsarina deritze eslabiar herrietako errege-erreginei. Erromatar Inperioko latinezko caesar hitzetik datoz izenok. 

                                                        
Mendeleiev eta vodka
Legenda folkloriko baten arabera, Mendeleiev izan omen zen  “vodkaren asmatzailea”. Baina ez da horrela: vodka tradizio zaharreko edaria zen, baina etxe bakoitzaren arabera sortua.
Egia da 1864an aurkezturiko bere tesi doktoralean “alhoholaren eta uraren arteko konbinazioa” aztertu zuela. Halaber, egia da garai hartan “vodka” oso gogorrak aztertu zituen, oso alkoholdunak, 70° ingurukoak. 
Geroago, 1893an, Errusiako zientzialari ospetsuena zela, San Petersbugoko Pisu eta Neurrien Bulegoko zuzendaria izendatu zuten. Eta administrazioko dekretu batez, agindua jaso zuen kalitatezko “vodka errusiarra” zehazteko. Horrelaxe sortu eta betikotu zen “vodka errusiar estandarra”, zehazki, 40°-koa.
Mendeleiev eta petrolioa
Mendeleievek petrolioaren jatorria aztertu zuen eta ondorioztatu zuen hidrokarburuak “abiogenikoak” zirela eta Lurraren barnean sortzen zirela.
Hain zuzen, 1882an, Alexandro III.aren aholkulari zientifiko gisa ari zen, eta  gutun batean honelaxe idatzi zion:
                                                         

XIX. mendeko taula periodikoak 
67 elementu kimiko

Mendeleieven lorpenik handiena taula periodikoa asmatzea izan zen. Hasieran aurkeztu zuen taula periodikoak 67 elementu kimiko zeuzkan, ondo bildu eta ordenatuta. Ondoko fotokopian, Mendeleievek argitaraturiko lehenengo taula ageri da, jatorrizko liburuaren 5. edizioaren ingelesezko itzulpenean argitaratu zen bezala (1891).

Gaur egungo taula periodikoak 118 elementu kimiko dauzka, eta aurkezpen koloretsua. Gela bakoitzean elementu jakin bati dagokion informazioa egituratua dago, zeinean letra, zenbaki eta kolore zehatzak adierazita dauden.

Koadroetako informazioa ondo araututa dago. Adibide modura burdina elementu kimikoaren kasuan, honela ageri da:


Horrez gain, behealdean hainbeste informazio ere adierazten da:
    • Koloreek serie kimikoak adierazten dituzte, eta horrela badakigu badakigu zein diren metalak, metal alkalinoak, metaloideak, halogenoak eta bestelakoak.
    • Eta errektangeluen ingeradek, elementuen agerpen naturalari buruzkoa, hala nola Lurra baino zaharragoak diren isotopoak dituzten.


Taularen bidez Mendeleievek 
iragarritako elementuak

1871an, Mendeleievek garai hartan oraindik ezezagunak ziren zenbait elementu existitu behar zirela iragarri zituen; baita asmatu ere. Baina nola egin zuen iragarpena?
Laster konturatu zen,  jadanik nahikoa egituratuta zeukan taulan koadro batzuk hutsik zeudela, tarteko zenbaki atomiko batzuk agertzen ez zirelako. Gauzak horrela, haien posizioa eta propietate batzuk aurrikusi zituen. Eta “behin-behineko izena” ere eman zien: bati “eka-boroa” izena; beste bati, “eka-aluminioa”; eta  hirugarren bati, “eka-silizioa”. Gaur egun, eskandioa, galioa eta germanioa deritze iragarritako elementu haiei. 


XX. mendean zehar, beste bi hutsune handi agertu ziren: lantanidoak eta aktinidoak. Lantanidoak dira 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen hamabost elementuak, eta aktinidoak 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen beste hamabodiren st elementuak. Horiek guztiak behealdeko bi lerro horizontaletan ageri diradeko bi lerro horizontaletan ageri dira.


Elementu kimiko sintetikoak
Lurrean modu naturalean agertzen ez diren elementuei   elementu kimiko sintetiko deritze Kimikan. Zientzialariek sortu (“kreatu”) dituzte laborategian. 
Elementu sintetikoen isotopo guztiak erradioaktiboak dira, baina erdibizitza oso laburra daukate (Lurraren adinarekin alderatuz gero), Inoiz Lurrean naturalki existitu baziren, aspaldi desintegratu ziren. Nolanahi dela, laborategian sor daitezke. 
Zenbaki atomiko txikiko elementu sintetikoak honako hauek dira:
    • Teknezioa, 43Tc,
    • Prometioa, 61Pm,
    • Astatoa, 85At,
    • Frantzioa, 87Fr.
Lau horiek hurrengo taulan daude obalo batez markaturik. Bestalde, uranioak eta torioak ez daukate isotopo egonkorrik, baina ez dira sintetikoak. Lurrazalean eta atmosferan ageri dira modu naturalean. Eta uranioak baino zenbaki atomiko handiagoa duten elementu guztiak sintetikoak dira, hala nola 
    • Neptunioa, 93Np,
    • Plutonioa, 94Pu, 
    • Amerizioa, 95Am, eta abar. 
Ondorengo taulan elementu sintetiko guztik adierazirik daude, kolore urdineko ingerada batez bildurik; eta uranioa, obalo gorriz


Elementu transuranidoak
Elementu transuranidoak uranioa baino zenbaki atomiko handiagoa dutenak dira. Guztiak dira sintetikoak, alegia, artifizialak, gizakiok eginak. Gizakiek antolaturiko laborategi handietan sortzen dira, hots, izakien kreazioa dira. 
Orain arte hogeita sei elementu transuranido “kreatu” eta “detektatu” dira. Baina, ziurrenik, horiek guztiak eta asko gehiago sortzen ari dira etengabe unibertsoan, hala nola izarretan, galaxietan eta zulo beltzetan. Gu oso gutxi eta txiki gara Unibertsoko Naturarekin konparatuta.
Elementu transuranidoak
Lurreko Naturan dauden elementuen artean, urranioa da zenbaki atomiko handiena duena. Taulan uranioren ondoren kokatuta daudenei transuranidoak deritze. Hortaz, elementu horien guztien zenbaki atomikoa 92 baino handiagoa da.
	

Elementu transaktinidoak
	

Mendeleiev eta Nobel Saria
1906an Mendeleiev Kimikako Nobel Saria lortzeko zorian egon zen. Suediako Zientzien akademiako ia guztiak beraren alde zeuden.
Baina etsai gogor bat zeukan: 1903an Saria irabazitako Svante August Arrhenius, haserre zegoena Mendeleievekin, berak eginiko lan bat kritikatu zuelako… eta ez ematea lortu zuen. Urtebete geroago, hil egin zen Dmitri.


Hil ondoko ohorezko oroigarriak
Mendeleieven ohorezko monumentuak daude hainbat hiritan. Eta inoiz posta-sigiluak ere atera dira beraren irudia munduan zehar zabaltzeko ere.


Mundu guztiko zientzialarien Batzar Nagusiak mendelevio izena eman zion 101 zenbaki atomikodun elementu kimiko sintetikoari 1955ean, eta sinbolo honekin onartu zuen: 101Md. Hauexek dira taula periodikoa ageri diren datuak:


Ohorezko izendapenak geografian eta astronomian


Zinez, oso errespetatua izan da Dimitri arlo askotako zientzialarien artean.</text>
      <sha1>t5gxqtrmcohn7em2moa03xsxazepcdr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44846</id>
      <parentid>44845</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>irudiak eta</comment>
      <origin>44846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12738" sha1="4m7frkh4swsiov6goh6qgyb8lg03mi9" xml:space="preserve">{{lanean}}
= 1.7. Dmitri Mendeleiev a Taula periodikoa =
[[Fitxategi:Дмитрий Иванович Менделеев 12.jpg|200px|thumb|eskuinera]]

Bibliotekak milaka liburu-apalategiz osatuta daude, bakoitza ondo ordenaturik eta liburuaz erraz aurkitzeko moduan, munduko jakintsuek liburu haiek kontsultatzeko eskura izateko. Era berean, Mendeleievek “apalategi” berezi bat asmatu eta egokitu zuen elementu kimikoak beren ezaugarri nagusien arabera ordenatu eta erraz identifikatzeko: [[w:Taula periodikoa|elementu kimikoen Taula Periodikoa]]. 

== Bizitzaren aztarnak ==
Tobolks-en (Siberia, Errusiar Inperioa) jaio zen 1834an. San Petersburgo-ko Unibertsitatean ikasi zuen eta bertako Institutu Teknologikoan egin zuen lan. 
:irudia     
[[Fitxategi:Dmitri Mendeleev.jpg|thumb|200px]]
[[Fitxategi:Mendelejew signature.png|thumb|200px|Sinadura]]
                                                                  
1864an doktoretza-tesia  aurkeztu zuen, Alkoholaren eta uraren arteko nahasketari buruz izenburupean.  Geroago, 1869an bere lanik funtsezkoena aurkeztu zuen Errusiako Kimika Elkartean: Elementuen masa atomikoen propietateen arteko mendekotasuna. 1907ko urtarrilaren 29an hil zen San Petersburgon.


== Errusiako tsarren garaiko zientzialaria ==
Tsar eta tsarina deritze eslabiar herrietako errege-erreginei. Erromatar Inperioko latinezko caesar hitzetik datoz izenok. 

[[Fitxategi:Nicholas II, Russian Emperor (cropped 2).jpg|thumb|200px|[[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)  Azken tsarra]]
                      
Mendeleievek azken hiru tsar hauek ezagutu zituen Inperioko buru zirela, 

* [[w:Alexandro II.a Errusiakoa|Alexandro II]] (1855-1881)
* [[w:Alexandro III.a Errusiakoa|Alexandro III]] (1881-1894)
* [[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)

Eta hirurekin izan zuen nolabaiteko harreman zientifikoa.                              

== Mendeleiev eta vodka ==
Legenda folkloriko baten arabera, Mendeleiev izan omen zen  “vodkaren asmatzailea”. Baina ez da horrela: vodka tradizio zaharreko edaria zen, baina etxe bakoitzaren arabera sortua.
Egia da 1864an aurkezturiko bere tesi doktoralean “alhoholaren eta uraren arteko konbinazioa” aztertu zuela. Halaber, egia da garai hartan “vodka” oso gogorrak aztertu zituen, oso alkoholdunak, 70° ingurukoak. 
Geroago, 1893an, Errusiako zientzialari ospetsuena zela, San Petersbugoko Pisu eta Neurrien Bulegoko zuzendaria izendatu zuten. Eta administrazioko dekretu batez, agindua jaso zuen kalitatezko “vodka errusiarra” zehazteko. Horrelaxe sortu eta betikotu zen “vodka errusiar estandarra”, zehazki, 40°-koa.

== Mendeleiev eta petrolioa ==
[[Fitxategi:Tsar Alexander III c. 1885.jpg|200px|thumb]]
Mendeleievek petrolioaren jatorria aztertu zuen eta ondorioztatu zuen hidrokarburuak “abiogenikoak” zirela eta Lurraren barnean sortzen zirela.

Hain zuzen, 1882an, Alexandro III.aren aholkulari zientifiko gisa ari zen, eta  gutun batean honelaxe idatzi zion:
                                                   
Material hori baliotsuegia da erretzeko. Petrolioa erretzen dugunean, dirua erretzen ari gara; sintesi kimikoa egiteko erabili behar dugu.

== XIX. mendeko taula periodikoak. 67 elementu kimiko == 

Mendeleieven lorpenik handiena taula periodikoa asmatzea izan zen. Hasieran aurkeztu zuen taula periodikoak 67 elementu kimiko zeuzkan, ondo bildu eta ordenatuta. Ondoko fotokopian, Mendeleievek argitaraturiko lehenengo taula ageri da, jatorrizko liburuaren 5. edizioaren ingelesezko itzulpenean argitaratu zen bezala (1891).
[[Fitxategi:Mendeleev Table 5th II.jpg|thumb|200px|erdian]]

Gaur egungo taula periodikoak 118 elementu kimiko dauzka, eta aurkezpen koloretsua. Gela bakoitzean elementu jakin bati dagokion informazioa egituratua dago, zeinean letra, zenbaki eta kolore zehatzak adierazita dauden.
[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian]]

Koadroetako informazioa ondo araututa dago. Adibide modura burdina elementu kimikoaren kasuan, honela ageri da:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 26 ............ 55,8
........'''Fe'''
....'''burdina'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinbolo_kimikoa
|-
|Izena
|}

Horrez gain, behealdean hainbeste informazio ere adierazten da:
* Koloreek serie kimikoak adierazten dituzte, eta horrela badakigu badakigu zein diren metalak, metal alkalinoak, metaloideak, halogenoak eta bestelakoak.
* Eta errektanguluen ingeradek, elementuen agerpen naturalari buruzkoa, hala nola Lurra baino zaharragoak diren isotopoak dituzten.
{| width=&quot;75%&quot; align=&quot;center&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |[[Serie kimiko]]ak (hondo kolorea):
|-
| bgcolor=&quot;#ff9999&quot; |[[Metal alkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffdead&quot; |[[Metal lurralkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffccff&quot; |[[Lantanoide]]ak
| bgcolor=&quot;#ff99cc&quot; |[[Aktinido]]ak
| bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; |[[Trantsizio-metal]]ak
|- 
| bgcolor=&quot;#dddddd&quot; |[[Metal]]ak
| bgcolor=&quot;#CCCC99&quot; |[[Metaloide]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffcc&quot; |[[Ez-metal]]ak
| bgcolor=&quot;#ffffcc&quot; |[[Halogeno]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffff&quot; |[[Gas noble]]ak
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |'''Agerpen naturala (gelaxkaren aldeak lerroaren izaera''
|+
|style=&quot;border: 5px solid black;&quot;|Lurra baino zaharragoak diren isotopoak ditu (jatorrizko elementuak)
|-
|
|-
| style=&quot;border: 5px dashed black;&quot;|Beste elementu baten erradioaktibitate naturalaren desintegrazio-produktuak dira
|-
|
|-
|style=&quot;border: 5px dotted black;&quot;|Naturan ez daudenak (elementu sintetikoak)
|}

== Taularen bidez Mendeleievek iragarritako elementuak ==

1871an, Mendeleievek garai hartan oraindik ezezagunak ziren zenbait elementu existitu behar zirela iragarri zituen; baita asmatu ere. Baina nola egin zuen iragarpena?

Laster konturatu zen, jadanik nahikoa egituratuta zeukan taulan koadro batzuk hutsik zeudela, tarteko zenbaki atomiko batzuk agertzen ez zirelako. Gauzak horrela, haien posizioa eta propietate batzuk aurrikusi zituen. Eta “behin-behineko izena” ere eman zien: bati “eka-boroa” izena; beste bati, “eka-aluminioa”; eta  hirugarren bati, “eka-silizioa”. Gaur egun, eskandioa, galioa eta germanioa deritze iragarritako elementu haiei. 

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|Laugarren lerroan hirugarrena (SC eskandioa, izokinean), hamahirugarrena (Ga, galioa, grisean] eta hamalaugarrena (Ge, germanioa, berdean)]]

XX. mendean zehar, beste bi hutsune handi agertu ziren: lantanidoak eta aktinidoak. Lantanidoak dira 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen hamabost elementuak, eta aktinidoak 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen beste hamabodiren st elementuak. Horiek guztiak behealdeko bi lerro horizontaletan ageri diradeko bi lerro horizontaletan ageri dira.

[[Fitxategi:Lanthanide-table.png|400px|thumb|erdian|Lantanidoak arrosa argitan|Aktinidoak arrosa ilunetan]]

== Elementu kimiko sintetikoak ==
Lurrean modu naturalean agertzen ez diren elementuei   elementu kimiko sintetiko deritze Kimikan. Zientzialariek sortu (“kreatu”) dituzte laborategian. 

Elementu sintetikoen isotopo guztiak erradioaktiboak dira, baina erdibizitza oso laburra daukate (Lurraren adinarekin alderatuz gero), Inoiz Lurrean naturalki existitu baziren, aspaldi desintegratu ziren. Nolanahi dela, laborategian sor daitezke. 

Zenbaki atomiko txikiko elementu sintetikoak honako hauek dira:
* Teknezioa, &lt;sub&gt;43&lt;/sub&gt;Tc,
* Prometioa, &lt;sub&gt;61&lt;/sub&gt;Pm,
* Astatoa, &lt;sub&gt;85&lt;/sub&gt;At,
* Frantzioa, &lt;sub&gt;87&lt;/sub&gt;Fr.
Lau horiek hurrengo taulan daude obalo batez markaturik. Bestalde, uranioak eta torioak ez daukate isotopo egonkorrik, baina ez dira sintetikoak. Lurrazalean eta atmosferan ageri dira modu naturalean. Eta uranioak baino zenbaki atomiko handiagoa duten elementu guztiak sintetikoak dira, hala nola 
* Neptunioa, &lt;sub&gt;93&lt;/sub&gt;Np,
* Plutonioa, &lt;sub&gt;94&lt;/sub&gt;Pu, 
* Amerizioa, &lt;sub&gt;95&lt;/sub&gt;Am, eta abar. 
Ondorengo taulan elementu sintetiko guztiak ikus daitezke, Teknezioa 5. errenkadako 7.a, Prometioa 8. errenkadako 7. zutabean, Astatoa, 6. errenkadako 17.a,
Frantzioa 7. errenkadako lehena, eta Uranioa 9. errenkadako 6. zutabean.

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|[[w:Teknezio|Teknezioa]] 5. errenkadako 7.a, [[w:Prometio|Prometioa]] 8. errenkadako 7. zutabean, [[w:Astato|Astatoa]], 6. errenkadako 17.a,
[[w:Frantzio|Frantzioa]] 7. errenkadako lehena, eta [[w:Uranio|Uranioa]] 9. errenkadako 6. zutabean]]

== Elementu transuranidoak ==
Elementu transuranidoak uranioa baino zenbaki atomiko handiagoa dutenak dira. Guztiak dira sintetikoak, alegia, artifizialak, gizakiok eginak. Gizakiek antolaturiko laborategi handietan sortzen dira, hots, izakien kreazioa dira. 

Orain arte hogeita sei elementu transuranido “kreatu” eta “detektatu” dira. Baina, ziurrenik, horiek guztiak eta asko gehiago sortzen ari dira etengabe unibertsoan, hala nola izarretan, galaxietan eta zulo beltzetan. Gu oso gutxi eta txiki gara '''Unibertsoko Naturarekin''' konparatuta.

=== Elementu transuranido aktinidoak ===
Lurreko Naturan dauden elementuen artean, uranioa da zenbaki atomiko handiena duena. Taulan uranioren ondoren kokatuta daudenei transuranidoak deritze. Hortaz, elementu horien guztien zenbaki atomikoa 92 baino handiagoa da.
	
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transuranido aktinidoak
|93 || Np ||[[w:neptunio|neptunio]] 
|-
|94 || Pu ||[[w:plutonio|plutonio]] 
|-
|95 || Am ||[[w:amerizio|amerizio]] 
|-
|96 || Cm ||[[w:curio|curio]] 
|-
|97 || Bk ||[[w:berkelio|berkelio]] 
|-
|98 || Cf ||[[w:kalifornio|kalifornio]] 
|-
|99 || Es ||[[w:einsteinio|einsteinio]] 
|-
|100 || Fm ||[[w:fermio|fermio]] 
|-
|101 || Md ||[[w:mendelevio|mendelevio]] 
|-
|102 || No ||[[w:nobelio|nobelio]] 
|-
|103 || Lr ||[[w:lorentzio|lorentzio]] 
|}

Guztira 26 elementu transuranido identifikatu dira.

Horietako 11 aktinidoen ilara berezian daude kokaturik. Ez daude Lurrean, baina erreakzio nuklearren bidez lortzen dira lor daitezke, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak eta oso ezegonkorrak. 

=== Elementu transaktinidoak ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transaktinidoak
|104 || Rf ||[[w:rutherfordio|rutherfordio]] 
|-
|105 || Db ||[[w:dubnio|dubnio]] 
|-
|106 || Sg ||[[w:seaborgio|seaborgio]] 
|-
|107 || Bh ||[[w:bohrio|bohrio]] 
|-
|108 || Hs ||[[w:hassio|hassio]] 
|-
|109 || Mt ||[[w:meitnerio|meitnerio]] 
|-
|110 || Ds ||[[w:darmstadtio|darmstadtio]] 
|-
|111 || Rg ||[[w:roentgenio|roentgenio]] 
|-
|112 || Cn ||[[w:kopernizio|kopernizio]] 
|-
|113 || Nh ||[[w:nihonio|nihonio]] 
|-
|114 || Fl ||[[w:flerovio|flerovio]] 
|-
|115 || Mc ||[[w:moskovio|moskovio]] 
|-
|116 || Lv ||[[w:livermorio|livermorio]] 
|-
|117 || Ts ||[[w:teneso|teneso]] 
|-
|118 || Og ||[[w:oganeson|oganeson]]
|}
	
Gainerako 15 elementu transuranidoak aktinidoen tokiaren ondoren doaz, baina guztiak 7. lerroan. Horregatik deitzen dira transaktinidoak.

Lurrean ez dago lementu transaktinidorik, eta erreakzio nuklearren bidez lortzen dira, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak, eta oso ezegonkorrak

== Mendeleiev eta Nobel Saria ==
[[Fitxategi:Arrhenius2.jpg|thumb|200px|Svante Arrhenius (1859-1927)]]
1906an Mendeleiev Kimikako Nobel Saria lortzeko zorian egon zen. Suediako Zientzien akademiako ia guztiak beraren alde zeuden.

Baina etsai gogor bat zeukan: 1903an Saria irabazitako Svante August Arrhenius, haserre zegoena Mendeleievekin, berak eginiko lan bat kritikatu zuelako… eta ez ematea lortu zuen. Urtebete geroago, hil egin zen Dmitri.

== Hil ondoko ohorezko oroigarriak ==
Mendeleieven ohorezko monumentuak daude hainbat hiritan. Eta inoiz posta-sigiluak ere atera dira beraren irudia munduan zehar zabaltzeko ere.

&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot;&gt;
Periodic_table_monument.jpg|Bratislavan (Eslovakia)
The_Soviet_Union_1969_CPA_3762_sheet_of_1_(Mendeleev_and_Periodic_Law).jpg|Posta-zigilua Errusian.
Mur Mendeleev, Moskovsky Prospekt, St-Pétersbourg.jpg|Estatua eta taula San Petersburgon
&lt;/gallery&gt;

Mundu guztiko zientzialarien Batzar Nagusiak mendelevio izena eman zion 101 zenbaki atomikodun elementu kimiko sintetikoari 1955ean, eta sinbolo honekin onartu zuen: 101Md. Hauexek dira taula periodikoa ageri diren datuak:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 101 ............ 258
........'''Md'''
....'''mendelevioa'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinboloa
|-
|Izena
|}

== Ohorezko izendapenak geografian eta astronomian ==
&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot;&gt;
Arctic Ocean bathymetric features.png|Beraren ohorez, Ozeano Artikoan Mendeleiev Dortsala dago.
Mendeleev crater 1136 med.jpg|Mendeleiev izena jarri diote, Ilargiren aurpegi ezkutuko 313 km-ko diametroko erraldoia duen krater bati.
&lt;/gallery&gt;

Zinez, oso errespetatua izan da Dimitri arlo askotako zientzialarien artean.</text>
      <sha1>4m7frkh4swsiov6goh6qgyb8lg03mi9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44847</id>
      <parentid>44846</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:11:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mendeleiev eta Nobel Saria */</comment>
      <origin>44847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12738" sha1="3fo76bal1b3cbaqb6kzgcdd1q5whcio" xml:space="preserve">{{lanean}}
= 1.7. Dmitri Mendeleiev a Taula periodikoa =
[[Fitxategi:Дмитрий Иванович Менделеев 12.jpg|200px|thumb|eskuinera]]

Bibliotekak milaka liburu-apalategiz osatuta daude, bakoitza ondo ordenaturik eta liburuaz erraz aurkitzeko moduan, munduko jakintsuek liburu haiek kontsultatzeko eskura izateko. Era berean, Mendeleievek “apalategi” berezi bat asmatu eta egokitu zuen elementu kimikoak beren ezaugarri nagusien arabera ordenatu eta erraz identifikatzeko: [[w:Taula periodikoa|elementu kimikoen Taula Periodikoa]]. 

== Bizitzaren aztarnak ==
Tobolks-en (Siberia, Errusiar Inperioa) jaio zen 1834an. San Petersburgo-ko Unibertsitatean ikasi zuen eta bertako Institutu Teknologikoan egin zuen lan. 
:irudia     
[[Fitxategi:Dmitri Mendeleev.jpg|thumb|200px]]
[[Fitxategi:Mendelejew signature.png|thumb|200px|Sinadura]]
                                                                  
1864an doktoretza-tesia  aurkeztu zuen, Alkoholaren eta uraren arteko nahasketari buruz izenburupean.  Geroago, 1869an bere lanik funtsezkoena aurkeztu zuen Errusiako Kimika Elkartean: Elementuen masa atomikoen propietateen arteko mendekotasuna. 1907ko urtarrilaren 29an hil zen San Petersburgon.


== Errusiako tsarren garaiko zientzialaria ==
Tsar eta tsarina deritze eslabiar herrietako errege-erreginei. Erromatar Inperioko latinezko caesar hitzetik datoz izenok. 

[[Fitxategi:Nicholas II, Russian Emperor (cropped 2).jpg|thumb|200px|[[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)  Azken tsarra]]
                      
Mendeleievek azken hiru tsar hauek ezagutu zituen Inperioko buru zirela, 

* [[w:Alexandro II.a Errusiakoa|Alexandro II]] (1855-1881)
* [[w:Alexandro III.a Errusiakoa|Alexandro III]] (1881-1894)
* [[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)

Eta hirurekin izan zuen nolabaiteko harreman zientifikoa.                              

== Mendeleiev eta vodka ==
Legenda folkloriko baten arabera, Mendeleiev izan omen zen  “vodkaren asmatzailea”. Baina ez da horrela: vodka tradizio zaharreko edaria zen, baina etxe bakoitzaren arabera sortua.
Egia da 1864an aurkezturiko bere tesi doktoralean “alhoholaren eta uraren arteko konbinazioa” aztertu zuela. Halaber, egia da garai hartan “vodka” oso gogorrak aztertu zituen, oso alkoholdunak, 70° ingurukoak. 
Geroago, 1893an, Errusiako zientzialari ospetsuena zela, San Petersbugoko Pisu eta Neurrien Bulegoko zuzendaria izendatu zuten. Eta administrazioko dekretu batez, agindua jaso zuen kalitatezko “vodka errusiarra” zehazteko. Horrelaxe sortu eta betikotu zen “vodka errusiar estandarra”, zehazki, 40°-koa.

== Mendeleiev eta petrolioa ==
[[Fitxategi:Tsar Alexander III c. 1885.jpg|200px|thumb]]
Mendeleievek petrolioaren jatorria aztertu zuen eta ondorioztatu zuen hidrokarburuak “abiogenikoak” zirela eta Lurraren barnean sortzen zirela.

Hain zuzen, 1882an, Alexandro III.aren aholkulari zientifiko gisa ari zen, eta  gutun batean honelaxe idatzi zion:
                                                   
Material hori baliotsuegia da erretzeko. Petrolioa erretzen dugunean, dirua erretzen ari gara; sintesi kimikoa egiteko erabili behar dugu.

== XIX. mendeko taula periodikoak. 67 elementu kimiko == 

Mendeleieven lorpenik handiena taula periodikoa asmatzea izan zen. Hasieran aurkeztu zuen taula periodikoak 67 elementu kimiko zeuzkan, ondo bildu eta ordenatuta. Ondoko fotokopian, Mendeleievek argitaraturiko lehenengo taula ageri da, jatorrizko liburuaren 5. edizioaren ingelesezko itzulpenean argitaratu zen bezala (1891).
[[Fitxategi:Mendeleev Table 5th II.jpg|thumb|200px|erdian]]

Gaur egungo taula periodikoak 118 elementu kimiko dauzka, eta aurkezpen koloretsua. Gela bakoitzean elementu jakin bati dagokion informazioa egituratua dago, zeinean letra, zenbaki eta kolore zehatzak adierazita dauden.
[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian]]

Koadroetako informazioa ondo araututa dago. Adibide modura burdina elementu kimikoaren kasuan, honela ageri da:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 26 ............ 55,8
........'''Fe'''
....'''burdina'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinbolo_kimikoa
|-
|Izena
|}

Horrez gain, behealdean hainbeste informazio ere adierazten da:
* Koloreek serie kimikoak adierazten dituzte, eta horrela badakigu badakigu zein diren metalak, metal alkalinoak, metaloideak, halogenoak eta bestelakoak.
* Eta errektanguluen ingeradek, elementuen agerpen naturalari buruzkoa, hala nola Lurra baino zaharragoak diren isotopoak dituzten.
{| width=&quot;75%&quot; align=&quot;center&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |[[Serie kimiko]]ak (hondo kolorea):
|-
| bgcolor=&quot;#ff9999&quot; |[[Metal alkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffdead&quot; |[[Metal lurralkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffccff&quot; |[[Lantanoide]]ak
| bgcolor=&quot;#ff99cc&quot; |[[Aktinido]]ak
| bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; |[[Trantsizio-metal]]ak
|- 
| bgcolor=&quot;#dddddd&quot; |[[Metal]]ak
| bgcolor=&quot;#CCCC99&quot; |[[Metaloide]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffcc&quot; |[[Ez-metal]]ak
| bgcolor=&quot;#ffffcc&quot; |[[Halogeno]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffff&quot; |[[Gas noble]]ak
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |'''Agerpen naturala (gelaxkaren aldeak lerroaren izaera''
|+
|style=&quot;border: 5px solid black;&quot;|Lurra baino zaharragoak diren isotopoak ditu (jatorrizko elementuak)
|-
|
|-
| style=&quot;border: 5px dashed black;&quot;|Beste elementu baten erradioaktibitate naturalaren desintegrazio-produktuak dira
|-
|
|-
|style=&quot;border: 5px dotted black;&quot;|Naturan ez daudenak (elementu sintetikoak)
|}

== Taularen bidez Mendeleievek iragarritako elementuak ==

1871an, Mendeleievek garai hartan oraindik ezezagunak ziren zenbait elementu existitu behar zirela iragarri zituen; baita asmatu ere. Baina nola egin zuen iragarpena?

Laster konturatu zen, jadanik nahikoa egituratuta zeukan taulan koadro batzuk hutsik zeudela, tarteko zenbaki atomiko batzuk agertzen ez zirelako. Gauzak horrela, haien posizioa eta propietate batzuk aurrikusi zituen. Eta “behin-behineko izena” ere eman zien: bati “eka-boroa” izena; beste bati, “eka-aluminioa”; eta  hirugarren bati, “eka-silizioa”. Gaur egun, eskandioa, galioa eta germanioa deritze iragarritako elementu haiei. 

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|Laugarren lerroan hirugarrena (SC eskandioa, izokinean), hamahirugarrena (Ga, galioa, grisean] eta hamalaugarrena (Ge, germanioa, berdean)]]

XX. mendean zehar, beste bi hutsune handi agertu ziren: lantanidoak eta aktinidoak. Lantanidoak dira 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen hamabost elementuak, eta aktinidoak 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen beste hamabodiren st elementuak. Horiek guztiak behealdeko bi lerro horizontaletan ageri diradeko bi lerro horizontaletan ageri dira.

[[Fitxategi:Lanthanide-table.png|400px|thumb|erdian|Lantanidoak arrosa argitan|Aktinidoak arrosa ilunetan]]

== Elementu kimiko sintetikoak ==
Lurrean modu naturalean agertzen ez diren elementuei   elementu kimiko sintetiko deritze Kimikan. Zientzialariek sortu (“kreatu”) dituzte laborategian. 

Elementu sintetikoen isotopo guztiak erradioaktiboak dira, baina erdibizitza oso laburra daukate (Lurraren adinarekin alderatuz gero), Inoiz Lurrean naturalki existitu baziren, aspaldi desintegratu ziren. Nolanahi dela, laborategian sor daitezke. 

Zenbaki atomiko txikiko elementu sintetikoak honako hauek dira:
* Teknezioa, &lt;sub&gt;43&lt;/sub&gt;Tc,
* Prometioa, &lt;sub&gt;61&lt;/sub&gt;Pm,
* Astatoa, &lt;sub&gt;85&lt;/sub&gt;At,
* Frantzioa, &lt;sub&gt;87&lt;/sub&gt;Fr.
Lau horiek hurrengo taulan daude obalo batez markaturik. Bestalde, uranioak eta torioak ez daukate isotopo egonkorrik, baina ez dira sintetikoak. Lurrazalean eta atmosferan ageri dira modu naturalean. Eta uranioak baino zenbaki atomiko handiagoa duten elementu guztiak sintetikoak dira, hala nola 
* Neptunioa, &lt;sub&gt;93&lt;/sub&gt;Np,
* Plutonioa, &lt;sub&gt;94&lt;/sub&gt;Pu, 
* Amerizioa, &lt;sub&gt;95&lt;/sub&gt;Am, eta abar. 
Ondorengo taulan elementu sintetiko guztiak ikus daitezke, Teknezioa 5. errenkadako 7.a, Prometioa 8. errenkadako 7. zutabean, Astatoa, 6. errenkadako 17.a,
Frantzioa 7. errenkadako lehena, eta Uranioa 9. errenkadako 6. zutabean.

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|[[w:Teknezio|Teknezioa]] 5. errenkadako 7.a, [[w:Prometio|Prometioa]] 8. errenkadako 7. zutabean, [[w:Astato|Astatoa]], 6. errenkadako 17.a,
[[w:Frantzio|Frantzioa]] 7. errenkadako lehena, eta [[w:Uranio|Uranioa]] 9. errenkadako 6. zutabean]]

== Elementu transuranidoak ==
Elementu transuranidoak uranioa baino zenbaki atomiko handiagoa dutenak dira. Guztiak dira sintetikoak, alegia, artifizialak, gizakiok eginak. Gizakiek antolaturiko laborategi handietan sortzen dira, hots, izakien kreazioa dira. 

Orain arte hogeita sei elementu transuranido “kreatu” eta “detektatu” dira. Baina, ziurrenik, horiek guztiak eta asko gehiago sortzen ari dira etengabe unibertsoan, hala nola izarretan, galaxietan eta zulo beltzetan. Gu oso gutxi eta txiki gara '''Unibertsoko Naturarekin''' konparatuta.

=== Elementu transuranido aktinidoak ===
Lurreko Naturan dauden elementuen artean, uranioa da zenbaki atomiko handiena duena. Taulan uranioren ondoren kokatuta daudenei transuranidoak deritze. Hortaz, elementu horien guztien zenbaki atomikoa 92 baino handiagoa da.
	
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transuranido aktinidoak
|93 || Np ||[[w:neptunio|neptunio]] 
|-
|94 || Pu ||[[w:plutonio|plutonio]] 
|-
|95 || Am ||[[w:amerizio|amerizio]] 
|-
|96 || Cm ||[[w:curio|curio]] 
|-
|97 || Bk ||[[w:berkelio|berkelio]] 
|-
|98 || Cf ||[[w:kalifornio|kalifornio]] 
|-
|99 || Es ||[[w:einsteinio|einsteinio]] 
|-
|100 || Fm ||[[w:fermio|fermio]] 
|-
|101 || Md ||[[w:mendelevio|mendelevio]] 
|-
|102 || No ||[[w:nobelio|nobelio]] 
|-
|103 || Lr ||[[w:lorentzio|lorentzio]] 
|}

Guztira 26 elementu transuranido identifikatu dira.

Horietako 11 aktinidoen ilara berezian daude kokaturik. Ez daude Lurrean, baina erreakzio nuklearren bidez lortzen dira lor daitezke, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak eta oso ezegonkorrak. 

=== Elementu transaktinidoak ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transaktinidoak
|104 || Rf ||[[w:rutherfordio|rutherfordio]] 
|-
|105 || Db ||[[w:dubnio|dubnio]] 
|-
|106 || Sg ||[[w:seaborgio|seaborgio]] 
|-
|107 || Bh ||[[w:bohrio|bohrio]] 
|-
|108 || Hs ||[[w:hassio|hassio]] 
|-
|109 || Mt ||[[w:meitnerio|meitnerio]] 
|-
|110 || Ds ||[[w:darmstadtio|darmstadtio]] 
|-
|111 || Rg ||[[w:roentgenio|roentgenio]] 
|-
|112 || Cn ||[[w:kopernizio|kopernizio]] 
|-
|113 || Nh ||[[w:nihonio|nihonio]] 
|-
|114 || Fl ||[[w:flerovio|flerovio]] 
|-
|115 || Mc ||[[w:moskovio|moskovio]] 
|-
|116 || Lv ||[[w:livermorio|livermorio]] 
|-
|117 || Ts ||[[w:teneso|teneso]] 
|-
|118 || Og ||[[w:oganeson|oganeson]]
|}
	
Gainerako 15 elementu transuranidoak aktinidoen tokiaren ondoren doaz, baina guztiak 7. lerroan. Horregatik deitzen dira transaktinidoak.

Lurrean ez dago lementu transaktinidorik, eta erreakzio nuklearren bidez lortzen dira, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak, eta oso ezegonkorrak

== Mendeleiev eta Nobel Saria ==
[[Fitxategi:Arrhenius2.jpg|thumb|150px|Svante Arrhenius (1859-1927)]]
1906an Mendeleiev Kimikako Nobel Saria lortzeko zorian egon zen. Suediako Zientzien akademiako ia guztiak beraren alde zeuden.

Baina etsai gogor bat zeukan: 1903an Saria irabazitako Svante August Arrhenius, haserre zegoena Mendeleievekin, berak eginiko lan bat kritikatu zuelako… eta ez ematea lortu zuen. Urtebete geroago, hil egin zen Dmitri.

== Hil ondoko ohorezko oroigarriak ==
Mendeleieven ohorezko monumentuak daude hainbat hiritan. Eta inoiz posta-sigiluak ere atera dira beraren irudia munduan zehar zabaltzeko ere.

&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot;&gt;
Periodic_table_monument.jpg|Bratislavan (Eslovakia)
The_Soviet_Union_1969_CPA_3762_sheet_of_1_(Mendeleev_and_Periodic_Law).jpg|Posta-zigilua Errusian.
Mur Mendeleev, Moskovsky Prospekt, St-Pétersbourg.jpg|Estatua eta taula San Petersburgon
&lt;/gallery&gt;

Mundu guztiko zientzialarien Batzar Nagusiak mendelevio izena eman zion 101 zenbaki atomikodun elementu kimiko sintetikoari 1955ean, eta sinbolo honekin onartu zuen: 101Md. Hauexek dira taula periodikoa ageri diren datuak:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 101 ............ 258
........'''Md'''
....'''mendelevioa'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinboloa
|-
|Izena
|}

== Ohorezko izendapenak geografian eta astronomian ==
&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot;&gt;
Arctic Ocean bathymetric features.png|Beraren ohorez, Ozeano Artikoan Mendeleiev Dortsala dago.
Mendeleev crater 1136 med.jpg|Mendeleiev izena jarri diote, Ilargiren aurpegi ezkutuko 313 km-ko diametroko erraldoia duen krater bati.
&lt;/gallery&gt;

Zinez, oso errespetatua izan da Dimitri arlo askotako zientzialarien artean.</text>
      <sha1>3fo76bal1b3cbaqb6kzgcdd1q5whcio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44848</id>
      <parentid>44847</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* XIX. mendeko taula periodikoak. 67 elementu kimiko */</comment>
      <origin>44848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12743" sha1="4rn8v1xwwuszxxoq6ejkyiwpetdeqz8" xml:space="preserve">{{lanean}}
= 1.7. Dmitri Mendeleiev a Taula periodikoa =
[[Fitxategi:Дмитрий Иванович Менделеев 12.jpg|200px|thumb|eskuinera]]

Bibliotekak milaka liburu-apalategiz osatuta daude, bakoitza ondo ordenaturik eta liburuaz erraz aurkitzeko moduan, munduko jakintsuek liburu haiek kontsultatzeko eskura izateko. Era berean, Mendeleievek “apalategi” berezi bat asmatu eta egokitu zuen elementu kimikoak beren ezaugarri nagusien arabera ordenatu eta erraz identifikatzeko: [[w:Taula periodikoa|elementu kimikoen Taula Periodikoa]]. 

== Bizitzaren aztarnak ==
Tobolks-en (Siberia, Errusiar Inperioa) jaio zen 1834an. San Petersburgo-ko Unibertsitatean ikasi zuen eta bertako Institutu Teknologikoan egin zuen lan. 
:irudia     
[[Fitxategi:Dmitri Mendeleev.jpg|thumb|200px]]
[[Fitxategi:Mendelejew signature.png|thumb|200px|Sinadura]]
                                                                  
1864an doktoretza-tesia  aurkeztu zuen, Alkoholaren eta uraren arteko nahasketari buruz izenburupean.  Geroago, 1869an bere lanik funtsezkoena aurkeztu zuen Errusiako Kimika Elkartean: Elementuen masa atomikoen propietateen arteko mendekotasuna. 1907ko urtarrilaren 29an hil zen San Petersburgon.


== Errusiako tsarren garaiko zientzialaria ==
Tsar eta tsarina deritze eslabiar herrietako errege-erreginei. Erromatar Inperioko latinezko caesar hitzetik datoz izenok. 

[[Fitxategi:Nicholas II, Russian Emperor (cropped 2).jpg|thumb|200px|[[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)  Azken tsarra]]
                      
Mendeleievek azken hiru tsar hauek ezagutu zituen Inperioko buru zirela, 

* [[w:Alexandro II.a Errusiakoa|Alexandro II]] (1855-1881)
* [[w:Alexandro III.a Errusiakoa|Alexandro III]] (1881-1894)
* [[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)

Eta hirurekin izan zuen nolabaiteko harreman zientifikoa.                              

== Mendeleiev eta vodka ==
Legenda folkloriko baten arabera, Mendeleiev izan omen zen  “vodkaren asmatzailea”. Baina ez da horrela: vodka tradizio zaharreko edaria zen, baina etxe bakoitzaren arabera sortua.
Egia da 1864an aurkezturiko bere tesi doktoralean “alhoholaren eta uraren arteko konbinazioa” aztertu zuela. Halaber, egia da garai hartan “vodka” oso gogorrak aztertu zituen, oso alkoholdunak, 70° ingurukoak. 
Geroago, 1893an, Errusiako zientzialari ospetsuena zela, San Petersbugoko Pisu eta Neurrien Bulegoko zuzendaria izendatu zuten. Eta administrazioko dekretu batez, agindua jaso zuen kalitatezko “vodka errusiarra” zehazteko. Horrelaxe sortu eta betikotu zen “vodka errusiar estandarra”, zehazki, 40°-koa.

== Mendeleiev eta petrolioa ==
[[Fitxategi:Tsar Alexander III c. 1885.jpg|200px|thumb]]
Mendeleievek petrolioaren jatorria aztertu zuen eta ondorioztatu zuen hidrokarburuak “abiogenikoak” zirela eta Lurraren barnean sortzen zirela.

Hain zuzen, 1882an, Alexandro III.aren aholkulari zientifiko gisa ari zen, eta  gutun batean honelaxe idatzi zion:
                                                   
Material hori baliotsuegia da erretzeko. Petrolioa erretzen dugunean, dirua erretzen ari gara; sintesi kimikoa egiteko erabili behar dugu.

== XIX. mendeko taula periodikoak. 67 elementu kimiko == 

Mendeleieven lorpenik handiena taula periodikoa asmatzea izan zen. Hasieran aurkeztu zuen taula periodikoak 67 elementu kimiko zeuzkan, ondo bildu eta ordenatuta. Ondoko fotokopian, Mendeleievek argitaraturiko lehenengo taula ageri da, jatorrizko liburuaren 5. edizioaren ingelesezko itzulpenean argitaratu zen bezala (1891).
[[Fitxategi:Mendeleev Table 5th II.jpg|thumb|200px|erdian]]

Gaur egungo taula periodikoak 118 elementu kimiko dauzka, eta aurkezpen koloretsua. Gela bakoitzean elementu jakin bati dagokion informazioa egituratua dago, zeinean letra, zenbaki eta kolore zehatzak adierazita dauden.
[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian]]

Koadroetako informazioa ondo araututa dago. Adibide modura burdina elementu kimikoaren kasuan, honela ageri da:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 26 ............ 55,8
........'''Fe'''&lt;br/&gt;
....'''burdina'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinbolo_kimikoa
|-
|Izena
|}

Horrez gain, behealdean hainbeste informazio ere adierazten da:
* Koloreek serie kimikoak adierazten dituzte, eta horrela badakigu badakigu zein diren metalak, metal alkalinoak, metaloideak, halogenoak eta bestelakoak.
* Eta errektanguluen ingeradek, elementuen agerpen naturalari buruzkoa, hala nola Lurra baino zaharragoak diren isotopoak dituzten.
{| width=&quot;75%&quot; align=&quot;center&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |[[Serie kimiko]]ak (hondo kolorea):
|-
| bgcolor=&quot;#ff9999&quot; |[[Metal alkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffdead&quot; |[[Metal lurralkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffccff&quot; |[[Lantanoide]]ak
| bgcolor=&quot;#ff99cc&quot; |[[Aktinido]]ak
| bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; |[[Trantsizio-metal]]ak
|- 
| bgcolor=&quot;#dddddd&quot; |[[Metal]]ak
| bgcolor=&quot;#CCCC99&quot; |[[Metaloide]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffcc&quot; |[[Ez-metal]]ak
| bgcolor=&quot;#ffffcc&quot; |[[Halogeno]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffff&quot; |[[Gas noble]]ak
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |'''Agerpen naturala (gelaxkaren aldeak lerroaren izaera''
|+
|style=&quot;border: 5px solid black;&quot;|Lurra baino zaharragoak diren isotopoak ditu (jatorrizko elementuak)
|-
|
|-
| style=&quot;border: 5px dashed black;&quot;|Beste elementu baten erradioaktibitate naturalaren desintegrazio-produktuak dira
|-
|
|-
|style=&quot;border: 5px dotted black;&quot;|Naturan ez daudenak (elementu sintetikoak)
|}

== Taularen bidez Mendeleievek iragarritako elementuak ==

1871an, Mendeleievek garai hartan oraindik ezezagunak ziren zenbait elementu existitu behar zirela iragarri zituen; baita asmatu ere. Baina nola egin zuen iragarpena?

Laster konturatu zen, jadanik nahikoa egituratuta zeukan taulan koadro batzuk hutsik zeudela, tarteko zenbaki atomiko batzuk agertzen ez zirelako. Gauzak horrela, haien posizioa eta propietate batzuk aurrikusi zituen. Eta “behin-behineko izena” ere eman zien: bati “eka-boroa” izena; beste bati, “eka-aluminioa”; eta  hirugarren bati, “eka-silizioa”. Gaur egun, eskandioa, galioa eta germanioa deritze iragarritako elementu haiei. 

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|Laugarren lerroan hirugarrena (SC eskandioa, izokinean), hamahirugarrena (Ga, galioa, grisean] eta hamalaugarrena (Ge, germanioa, berdean)]]

XX. mendean zehar, beste bi hutsune handi agertu ziren: lantanidoak eta aktinidoak. Lantanidoak dira 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen hamabost elementuak, eta aktinidoak 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen beste hamabodiren st elementuak. Horiek guztiak behealdeko bi lerro horizontaletan ageri diradeko bi lerro horizontaletan ageri dira.

[[Fitxategi:Lanthanide-table.png|400px|thumb|erdian|Lantanidoak arrosa argitan|Aktinidoak arrosa ilunetan]]

== Elementu kimiko sintetikoak ==
Lurrean modu naturalean agertzen ez diren elementuei   elementu kimiko sintetiko deritze Kimikan. Zientzialariek sortu (“kreatu”) dituzte laborategian. 

Elementu sintetikoen isotopo guztiak erradioaktiboak dira, baina erdibizitza oso laburra daukate (Lurraren adinarekin alderatuz gero), Inoiz Lurrean naturalki existitu baziren, aspaldi desintegratu ziren. Nolanahi dela, laborategian sor daitezke. 

Zenbaki atomiko txikiko elementu sintetikoak honako hauek dira:
* Teknezioa, &lt;sub&gt;43&lt;/sub&gt;Tc,
* Prometioa, &lt;sub&gt;61&lt;/sub&gt;Pm,
* Astatoa, &lt;sub&gt;85&lt;/sub&gt;At,
* Frantzioa, &lt;sub&gt;87&lt;/sub&gt;Fr.
Lau horiek hurrengo taulan daude obalo batez markaturik. Bestalde, uranioak eta torioak ez daukate isotopo egonkorrik, baina ez dira sintetikoak. Lurrazalean eta atmosferan ageri dira modu naturalean. Eta uranioak baino zenbaki atomiko handiagoa duten elementu guztiak sintetikoak dira, hala nola 
* Neptunioa, &lt;sub&gt;93&lt;/sub&gt;Np,
* Plutonioa, &lt;sub&gt;94&lt;/sub&gt;Pu, 
* Amerizioa, &lt;sub&gt;95&lt;/sub&gt;Am, eta abar. 
Ondorengo taulan elementu sintetiko guztiak ikus daitezke, Teknezioa 5. errenkadako 7.a, Prometioa 8. errenkadako 7. zutabean, Astatoa, 6. errenkadako 17.a,
Frantzioa 7. errenkadako lehena, eta Uranioa 9. errenkadako 6. zutabean.

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|[[w:Teknezio|Teknezioa]] 5. errenkadako 7.a, [[w:Prometio|Prometioa]] 8. errenkadako 7. zutabean, [[w:Astato|Astatoa]], 6. errenkadako 17.a,
[[w:Frantzio|Frantzioa]] 7. errenkadako lehena, eta [[w:Uranio|Uranioa]] 9. errenkadako 6. zutabean]]

== Elementu transuranidoak ==
Elementu transuranidoak uranioa baino zenbaki atomiko handiagoa dutenak dira. Guztiak dira sintetikoak, alegia, artifizialak, gizakiok eginak. Gizakiek antolaturiko laborategi handietan sortzen dira, hots, izakien kreazioa dira. 

Orain arte hogeita sei elementu transuranido “kreatu” eta “detektatu” dira. Baina, ziurrenik, horiek guztiak eta asko gehiago sortzen ari dira etengabe unibertsoan, hala nola izarretan, galaxietan eta zulo beltzetan. Gu oso gutxi eta txiki gara '''Unibertsoko Naturarekin''' konparatuta.

=== Elementu transuranido aktinidoak ===
Lurreko Naturan dauden elementuen artean, uranioa da zenbaki atomiko handiena duena. Taulan uranioren ondoren kokatuta daudenei transuranidoak deritze. Hortaz, elementu horien guztien zenbaki atomikoa 92 baino handiagoa da.
	
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transuranido aktinidoak
|93 || Np ||[[w:neptunio|neptunio]] 
|-
|94 || Pu ||[[w:plutonio|plutonio]] 
|-
|95 || Am ||[[w:amerizio|amerizio]] 
|-
|96 || Cm ||[[w:curio|curio]] 
|-
|97 || Bk ||[[w:berkelio|berkelio]] 
|-
|98 || Cf ||[[w:kalifornio|kalifornio]] 
|-
|99 || Es ||[[w:einsteinio|einsteinio]] 
|-
|100 || Fm ||[[w:fermio|fermio]] 
|-
|101 || Md ||[[w:mendelevio|mendelevio]] 
|-
|102 || No ||[[w:nobelio|nobelio]] 
|-
|103 || Lr ||[[w:lorentzio|lorentzio]] 
|}

Guztira 26 elementu transuranido identifikatu dira.

Horietako 11 aktinidoen ilara berezian daude kokaturik. Ez daude Lurrean, baina erreakzio nuklearren bidez lortzen dira lor daitezke, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak eta oso ezegonkorrak. 

=== Elementu transaktinidoak ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transaktinidoak
|104 || Rf ||[[w:rutherfordio|rutherfordio]] 
|-
|105 || Db ||[[w:dubnio|dubnio]] 
|-
|106 || Sg ||[[w:seaborgio|seaborgio]] 
|-
|107 || Bh ||[[w:bohrio|bohrio]] 
|-
|108 || Hs ||[[w:hassio|hassio]] 
|-
|109 || Mt ||[[w:meitnerio|meitnerio]] 
|-
|110 || Ds ||[[w:darmstadtio|darmstadtio]] 
|-
|111 || Rg ||[[w:roentgenio|roentgenio]] 
|-
|112 || Cn ||[[w:kopernizio|kopernizio]] 
|-
|113 || Nh ||[[w:nihonio|nihonio]] 
|-
|114 || Fl ||[[w:flerovio|flerovio]] 
|-
|115 || Mc ||[[w:moskovio|moskovio]] 
|-
|116 || Lv ||[[w:livermorio|livermorio]] 
|-
|117 || Ts ||[[w:teneso|teneso]] 
|-
|118 || Og ||[[w:oganeson|oganeson]]
|}
	
Gainerako 15 elementu transuranidoak aktinidoen tokiaren ondoren doaz, baina guztiak 7. lerroan. Horregatik deitzen dira transaktinidoak.

Lurrean ez dago lementu transaktinidorik, eta erreakzio nuklearren bidez lortzen dira, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak, eta oso ezegonkorrak

== Mendeleiev eta Nobel Saria ==
[[Fitxategi:Arrhenius2.jpg|thumb|150px|Svante Arrhenius (1859-1927)]]
1906an Mendeleiev Kimikako Nobel Saria lortzeko zorian egon zen. Suediako Zientzien akademiako ia guztiak beraren alde zeuden.

Baina etsai gogor bat zeukan: 1903an Saria irabazitako Svante August Arrhenius, haserre zegoena Mendeleievekin, berak eginiko lan bat kritikatu zuelako… eta ez ematea lortu zuen. Urtebete geroago, hil egin zen Dmitri.

== Hil ondoko ohorezko oroigarriak ==
Mendeleieven ohorezko monumentuak daude hainbat hiritan. Eta inoiz posta-sigiluak ere atera dira beraren irudia munduan zehar zabaltzeko ere.

&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot;&gt;
Periodic_table_monument.jpg|Bratislavan (Eslovakia)
The_Soviet_Union_1969_CPA_3762_sheet_of_1_(Mendeleev_and_Periodic_Law).jpg|Posta-zigilua Errusian.
Mur Mendeleev, Moskovsky Prospekt, St-Pétersbourg.jpg|Estatua eta taula San Petersburgon
&lt;/gallery&gt;

Mundu guztiko zientzialarien Batzar Nagusiak mendelevio izena eman zion 101 zenbaki atomikodun elementu kimiko sintetikoari 1955ean, eta sinbolo honekin onartu zuen: 101Md. Hauexek dira taula periodikoa ageri diren datuak:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 101 ............ 258
........'''Md'''
....'''mendelevioa'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinboloa
|-
|Izena
|}

== Ohorezko izendapenak geografian eta astronomian ==
&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot;&gt;
Arctic Ocean bathymetric features.png|Beraren ohorez, Ozeano Artikoan Mendeleiev Dortsala dago.
Mendeleev crater 1136 med.jpg|Mendeleiev izena jarri diote, Ilargiren aurpegi ezkutuko 313 km-ko diametroko erraldoia duen krater bati.
&lt;/gallery&gt;

Zinez, oso errespetatua izan da Dimitri arlo askotako zientzialarien artean.</text>
      <sha1>4rn8v1xwwuszxxoq6ejkyiwpetdeqz8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44849</id>
      <parentid>44848</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>irudi tamainak</comment>
      <origin>44849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12762" sha1="f9s89xszgzkmb7xgasuhj2ac27t49z9" xml:space="preserve">{{lanean}}
= 1.7. Dmitri Mendeleiev a Taula periodikoa =
[[Fitxategi:Дмитрий Иванович Менделеев 12.jpg|200px|thumb|eskuinera]]

Bibliotekak milaka liburu-apalategiz osatuta daude, bakoitza ondo ordenaturik eta liburuaz erraz aurkitzeko moduan, munduko jakintsuek liburu haiek kontsultatzeko eskura izateko. Era berean, Mendeleievek “apalategi” berezi bat asmatu eta egokitu zuen elementu kimikoak beren ezaugarri nagusien arabera ordenatu eta erraz identifikatzeko: [[w:Taula periodikoa|elementu kimikoen Taula Periodikoa]]. 

== Bizitzaren aztarnak ==
Tobolks-en (Siberia, Errusiar Inperioa) jaio zen 1834an. San Petersburgo-ko Unibertsitatean ikasi zuen eta bertako Institutu Teknologikoan egin zuen lan. 
:irudia     
[[Fitxategi:Dmitri Mendeleev.jpg|thumb|200px]]
[[Fitxategi:Mendelejew signature.png|thumb|200px|Sinadura]]
                                                                  
1864an doktoretza-tesia  aurkeztu zuen, Alkoholaren eta uraren arteko nahasketari buruz izenburupean.  Geroago, 1869an bere lanik funtsezkoena aurkeztu zuen Errusiako Kimika Elkartean: Elementuen masa atomikoen propietateen arteko mendekotasuna. 1907ko urtarrilaren 29an hil zen San Petersburgon.


== Errusiako tsarren garaiko zientzialaria ==
Tsar eta tsarina deritze eslabiar herrietako errege-erreginei. Erromatar Inperioko latinezko caesar hitzetik datoz izenok. 

[[Fitxategi:Nicholas II, Russian Emperor (cropped 2).jpg|thumb|200px|[[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)  Azken tsarra]]
                      
Mendeleievek azken hiru tsar hauek ezagutu zituen Inperioko buru zirela, 

* [[w:Alexandro II.a Errusiakoa|Alexandro II]] (1855-1881)
* [[w:Alexandro III.a Errusiakoa|Alexandro III]] (1881-1894)
* [[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)

Eta hirurekin izan zuen nolabaiteko harreman zientifikoa.                              

== Mendeleiev eta vodka ==
Legenda folkloriko baten arabera, Mendeleiev izan omen zen  “vodkaren asmatzailea”. Baina ez da horrela: vodka tradizio zaharreko edaria zen, baina etxe bakoitzaren arabera sortua.
Egia da 1864an aurkezturiko bere tesi doktoralean “alhoholaren eta uraren arteko konbinazioa” aztertu zuela. Halaber, egia da garai hartan “vodka” oso gogorrak aztertu zituen, oso alkoholdunak, 70° ingurukoak. 
Geroago, 1893an, Errusiako zientzialari ospetsuena zela, San Petersbugoko Pisu eta Neurrien Bulegoko zuzendaria izendatu zuten. Eta administrazioko dekretu batez, agindua jaso zuen kalitatezko “vodka errusiarra” zehazteko. Horrelaxe sortu eta betikotu zen “vodka errusiar estandarra”, zehazki, 40°-koa.

== Mendeleiev eta petrolioa ==
[[Fitxategi:Tsar Alexander III c. 1885.jpg|200px|thumb]]
Mendeleievek petrolioaren jatorria aztertu zuen eta ondorioztatu zuen hidrokarburuak “abiogenikoak” zirela eta Lurraren barnean sortzen zirela.

Hain zuzen, 1882an, Alexandro III.aren aholkulari zientifiko gisa ari zen, eta  gutun batean honelaxe idatzi zion:
                                                   
Material hori baliotsuegia da erretzeko. Petrolioa erretzen dugunean, dirua erretzen ari gara; sintesi kimikoa egiteko erabili behar dugu.

== XIX. mendeko taula periodikoak. 67 elementu kimiko == 

Mendeleieven lorpenik handiena taula periodikoa asmatzea izan zen. Hasieran aurkeztu zuen taula periodikoak 67 elementu kimiko zeuzkan, ondo bildu eta ordenatuta. Ondoko fotokopian, Mendeleievek argitaraturiko lehenengo taula ageri da, jatorrizko liburuaren 5. edizioaren ingelesezko itzulpenean argitaratu zen bezala (1891).
[[Fitxategi:Mendeleev Table 5th II.jpg|thumb|200px|erdian]]

Gaur egungo taula periodikoak 118 elementu kimiko dauzka, eta aurkezpen koloretsua. Gela bakoitzean elementu jakin bati dagokion informazioa egituratua dago, zeinean letra, zenbaki eta kolore zehatzak adierazita dauden.
[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian]]

Koadroetako informazioa ondo araututa dago. Adibide modura burdina elementu kimikoaren kasuan, honela ageri da:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 26 ............ 55,8
........'''Fe'''&lt;br/&gt;
....'''burdina'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinbolo_kimikoa
|-
|Izena
|}

Horrez gain, behealdean hainbeste informazio ere adierazten da:
* Koloreek serie kimikoak adierazten dituzte, eta horrela badakigu badakigu zein diren metalak, metal alkalinoak, metaloideak, halogenoak eta bestelakoak.
* Eta errektanguluen ingeradek, elementuen agerpen naturalari buruzkoa, hala nola Lurra baino zaharragoak diren isotopoak dituzten.
{| width=&quot;75%&quot; align=&quot;center&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |[[Serie kimiko]]ak (hondo kolorea):
|-
| bgcolor=&quot;#ff9999&quot; |[[Metal alkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffdead&quot; |[[Metal lurralkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffccff&quot; |[[Lantanoide]]ak
| bgcolor=&quot;#ff99cc&quot; |[[Aktinido]]ak
| bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; |[[Trantsizio-metal]]ak
|- 
| bgcolor=&quot;#dddddd&quot; |[[Metal]]ak
| bgcolor=&quot;#CCCC99&quot; |[[Metaloide]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffcc&quot; |[[Ez-metal]]ak
| bgcolor=&quot;#ffffcc&quot; |[[Halogeno]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffff&quot; |[[Gas noble]]ak
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |'''Agerpen naturala (gelaxkaren aldeak lerroaren izaera''
|+
|style=&quot;border: 5px solid black;&quot;|Lurra baino zaharragoak diren isotopoak ditu (jatorrizko elementuak)
|-
|
|-
| style=&quot;border: 5px dashed black;&quot;|Beste elementu baten erradioaktibitate naturalaren desintegrazio-produktuak dira
|-
|
|-
|style=&quot;border: 5px dotted black;&quot;|Naturan ez daudenak (elementu sintetikoak)
|}

== Taularen bidez Mendeleievek iragarritako elementuak ==

1871an, Mendeleievek garai hartan oraindik ezezagunak ziren zenbait elementu existitu behar zirela iragarri zituen; baita asmatu ere. Baina nola egin zuen iragarpena?

Laster konturatu zen, jadanik nahikoa egituratuta zeukan taulan koadro batzuk hutsik zeudela, tarteko zenbaki atomiko batzuk agertzen ez zirelako. Gauzak horrela, haien posizioa eta propietate batzuk aurrikusi zituen. Eta “behin-behineko izena” ere eman zien: bati “eka-boroa” izena; beste bati, “eka-aluminioa”; eta  hirugarren bati, “eka-silizioa”. Gaur egun, eskandioa, galioa eta germanioa deritze iragarritako elementu haiei. 

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|Laugarren lerroan hirugarrena (SC eskandioa, izokinean), hamahirugarrena (Ga, galioa, grisean] eta hamalaugarrena (Ge, germanioa, berdean)]]

XX. mendean zehar, beste bi hutsune handi agertu ziren: lantanidoak eta aktinidoak. Lantanidoak dira 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen hamabost elementuak, eta aktinidoak 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen beste hamabodiren st elementuak. Horiek guztiak behealdeko bi lerro horizontaletan ageri diradeko bi lerro horizontaletan ageri dira.

[[Fitxategi:Lanthanide-table.png|400px|thumb|erdian|Lantanidoak arrosa argitan|Aktinidoak arrosa ilunetan]]

== Elementu kimiko sintetikoak ==
Lurrean modu naturalean agertzen ez diren elementuei   elementu kimiko sintetiko deritze Kimikan. Zientzialariek sortu (“kreatu”) dituzte laborategian. 

Elementu sintetikoen isotopo guztiak erradioaktiboak dira, baina erdibizitza oso laburra daukate (Lurraren adinarekin alderatuz gero), Inoiz Lurrean naturalki existitu baziren, aspaldi desintegratu ziren. Nolanahi dela, laborategian sor daitezke. 

Zenbaki atomiko txikiko elementu sintetikoak honako hauek dira:
* Teknezioa, &lt;sub&gt;43&lt;/sub&gt;Tc,
* Prometioa, &lt;sub&gt;61&lt;/sub&gt;Pm,
* Astatoa, &lt;sub&gt;85&lt;/sub&gt;At,
* Frantzioa, &lt;sub&gt;87&lt;/sub&gt;Fr.
Lau horiek hurrengo taulan daude obalo batez markaturik. Bestalde, uranioak eta torioak ez daukate isotopo egonkorrik, baina ez dira sintetikoak. Lurrazalean eta atmosferan ageri dira modu naturalean. Eta uranioak baino zenbaki atomiko handiagoa duten elementu guztiak sintetikoak dira, hala nola 
* Neptunioa, &lt;sub&gt;93&lt;/sub&gt;Np,
* Plutonioa, &lt;sub&gt;94&lt;/sub&gt;Pu, 
* Amerizioa, &lt;sub&gt;95&lt;/sub&gt;Am, eta abar. 
Ondorengo taulan elementu sintetiko guztiak ikus daitezke, Teknezioa 5. errenkadako 7.a, Prometioa 8. errenkadako 7. zutabean, Astatoa, 6. errenkadako 17.a,
Frantzioa 7. errenkadako lehena, eta Uranioa 9. errenkadako 6. zutabean.

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|[[w:Teknezio|Teknezioa]] 5. errenkadako 7.a, [[w:Prometio|Prometioa]] 8. errenkadako 7. zutabean, [[w:Astato|Astatoa]], 6. errenkadako 17.a,
[[w:Frantzio|Frantzioa]] 7. errenkadako lehena, eta [[w:Uranio|Uranioa]] 9. errenkadako 6. zutabean]]

== Elementu transuranidoak ==
Elementu transuranidoak uranioa baino zenbaki atomiko handiagoa dutenak dira. Guztiak dira sintetikoak, alegia, artifizialak, gizakiok eginak. Gizakiek antolaturiko laborategi handietan sortzen dira, hots, izakien kreazioa dira. 

Orain arte hogeita sei elementu transuranido “kreatu” eta “detektatu” dira. Baina, ziurrenik, horiek guztiak eta asko gehiago sortzen ari dira etengabe unibertsoan, hala nola izarretan, galaxietan eta zulo beltzetan. Gu oso gutxi eta txiki gara '''Unibertsoko Naturarekin''' konparatuta.

=== Elementu transuranido aktinidoak ===
Lurreko Naturan dauden elementuen artean, uranioa da zenbaki atomiko handiena duena. Taulan uranioren ondoren kokatuta daudenei transuranidoak deritze. Hortaz, elementu horien guztien zenbaki atomikoa 92 baino handiagoa da.
	
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transuranido aktinidoak
|93 || Np ||[[w:neptunio|neptunio]] 
|-
|94 || Pu ||[[w:plutonio|plutonio]] 
|-
|95 || Am ||[[w:amerizio|amerizio]] 
|-
|96 || Cm ||[[w:curio|curio]] 
|-
|97 || Bk ||[[w:berkelio|berkelio]] 
|-
|98 || Cf ||[[w:kalifornio|kalifornio]] 
|-
|99 || Es ||[[w:einsteinio|einsteinio]] 
|-
|100 || Fm ||[[w:fermio|fermio]] 
|-
|101 || Md ||[[w:mendelevio|mendelevio]] 
|-
|102 || No ||[[w:nobelio|nobelio]] 
|-
|103 || Lr ||[[w:lorentzio|lorentzio]] 
|}

Guztira 26 elementu transuranido identifikatu dira.

Horietako 11 aktinidoen ilara berezian daude kokaturik. Ez daude Lurrean, baina erreakzio nuklearren bidez lortzen dira lor daitezke, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak eta oso ezegonkorrak. 

=== Elementu transaktinidoak ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transaktinidoak
|104 || Rf ||[[w:rutherfordio|rutherfordio]] 
|-
|105 || Db ||[[w:dubnio|dubnio]] 
|-
|106 || Sg ||[[w:seaborgio|seaborgio]] 
|-
|107 || Bh ||[[w:bohrio|bohrio]] 
|-
|108 || Hs ||[[w:hassio|hassio]] 
|-
|109 || Mt ||[[w:meitnerio|meitnerio]] 
|-
|110 || Ds ||[[w:darmstadtio|darmstadtio]] 
|-
|111 || Rg ||[[w:roentgenio|roentgenio]] 
|-
|112 || Cn ||[[w:kopernizio|kopernizio]] 
|-
|113 || Nh ||[[w:nihonio|nihonio]] 
|-
|114 || Fl ||[[w:flerovio|flerovio]] 
|-
|115 || Mc ||[[w:moskovio|moskovio]] 
|-
|116 || Lv ||[[w:livermorio|livermorio]] 
|-
|117 || Ts ||[[w:teneso|teneso]] 
|-
|118 || Og ||[[w:oganeson|oganeson]]
|}
	
Gainerako 15 elementu transuranidoak aktinidoen tokiaren ondoren doaz, baina guztiak 7. lerroan. Horregatik deitzen dira transaktinidoak.

Lurrean ez dago lementu transaktinidorik, eta erreakzio nuklearren bidez lortzen dira, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak, eta oso ezegonkorrak

== Mendeleiev eta Nobel Saria ==
[[Fitxategi:Arrhenius2.jpg|thumb|120px|Svante Arrhenius (1859-1927)]]
1906an Mendeleiev Kimikako Nobel Saria lortzeko zorian egon zen. Suediako Zientzien akademiako ia guztiak beraren alde zeuden.

Baina etsai gogor bat zeukan: 1903an Saria irabazitako Svante August Arrhenius, haserre zegoena Mendeleievekin, berak eginiko lan bat kritikatu zuelako… eta ez ematea lortu zuen. Urtebete geroago, hil egin zen Dmitri.

== Hil ondoko ohorezko oroigarriak ==
Mendeleieven ohorezko monumentuak daude hainbat hiritan. Eta inoiz posta-sigiluak ere atera dira beraren irudia munduan zehar zabaltzeko ere.

&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Periodic_table_monument.jpg|Bratislavan (Eslovakia)
The_Soviet_Union_1969_CPA_3762_sheet_of_1_(Mendeleev_and_Periodic_Law).jpg|Posta-zigilua Errusian.
Mur Mendeleev, Moskovsky Prospekt, St-Pétersbourg.jpg|Estatua eta taula San Petersburgon
&lt;/gallery&gt;

Mundu guztiko zientzialarien Batzar Nagusiak mendelevio izena eman zion 101 zenbaki atomikodun elementu kimiko sintetikoari 1955ean, eta sinbolo honekin onartu zuen: 101Md. Hauexek dira taula periodikoa ageri diren datuak:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 101 ............ 258
........'''Md'''&lt;br/&gt;
....'''mendelevioa'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinboloa
|-
|Izena
|}

== Ohorezko izendapenak geografian eta astronomian ==
&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot;&gt;
Arctic Ocean bathymetric features.png|Beraren ohorez, Ozeano Artikoan Mendeleiev Dortsala dago.
Mendeleev crater 1136 med.jpg|Mendeleiev izena jarri diote, Ilargiren aurpegi ezkutuko 313 km-ko diametroko erraldoia duen krater bati.
&lt;/gallery&gt;

Zinez, oso errespetatua izan da Dimitri arlo askotako zientzialarien artean.</text>
      <sha1>f9s89xszgzkmb7xgasuhj2ac27t49z9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44850</id>
      <parentid>44849</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>sarrerakoak</comment>
      <origin>44850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12920" sha1="2sxr23jfekiohuorbdtso6iz5414roi" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.7. Dmitri Mendeleiev a Taula periodikoa =
[[Fitxategi:Дмитрий Иванович Менделеев 12.jpg|200px|thumb|eskuinera]]
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2024-04-01)

Bibliotekak milaka liburu-apalategiz osatuta daude, bakoitza ondo ordenaturik eta liburuaz erraz aurkitzeko moduan, munduko jakintsuek liburu haiek kontsultatzeko eskura izateko. Era berean, Mendeleievek “apalategi” berezi bat asmatu eta egokitu zuen elementu kimikoak beren ezaugarri nagusien arabera ordenatu eta erraz identifikatzeko: [[w:Taula periodikoa|elementu kimikoen Taula Periodikoa]]. 

== Bizitzaren aztarnak ==
Tobolks-en (Siberia, Errusiar Inperioa) jaio zen 1834an. San Petersburgo-ko Unibertsitatean ikasi zuen eta bertako Institutu Teknologikoan egin zuen lan. 
:irudia     
[[Fitxategi:Dmitri Mendeleev.jpg|thumb|200px]]
[[Fitxategi:Mendelejew signature.png|thumb|200px|Sinadura]]
                                                                  
1864an doktoretza-tesia  aurkeztu zuen, Alkoholaren eta uraren arteko nahasketari buruz izenburupean.  Geroago, 1869an bere lanik funtsezkoena aurkeztu zuen Errusiako Kimika Elkartean: Elementuen masa atomikoen propietateen arteko mendekotasuna. 1907ko urtarrilaren 29an hil zen San Petersburgon.


== Errusiako tsarren garaiko zientzialaria ==
Tsar eta tsarina deritze eslabiar herrietako errege-erreginei. Erromatar Inperioko latinezko caesar hitzetik datoz izenok. 

[[Fitxategi:Nicholas II, Russian Emperor (cropped 2).jpg|thumb|200px|[[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)  Azken tsarra]]
                      
Mendeleievek azken hiru tsar hauek ezagutu zituen Inperioko buru zirela, 

* [[w:Alexandro II.a Errusiakoa|Alexandro II]] (1855-1881)
* [[w:Alexandro III.a Errusiakoa|Alexandro III]] (1881-1894)
* [[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)

Eta hirurekin izan zuen nolabaiteko harreman zientifikoa.                              

== Mendeleiev eta vodka ==
Legenda folkloriko baten arabera, Mendeleiev izan omen zen  “vodkaren asmatzailea”. Baina ez da horrela: vodka tradizio zaharreko edaria zen, baina etxe bakoitzaren arabera sortua.
Egia da 1864an aurkezturiko bere tesi doktoralean “alhoholaren eta uraren arteko konbinazioa” aztertu zuela. Halaber, egia da garai hartan “vodka” oso gogorrak aztertu zituen, oso alkoholdunak, 70° ingurukoak. 
Geroago, 1893an, Errusiako zientzialari ospetsuena zela, San Petersbugoko Pisu eta Neurrien Bulegoko zuzendaria izendatu zuten. Eta administrazioko dekretu batez, agindua jaso zuen kalitatezko “vodka errusiarra” zehazteko. Horrelaxe sortu eta betikotu zen “vodka errusiar estandarra”, zehazki, 40°-koa.

== Mendeleiev eta petrolioa ==
[[Fitxategi:Tsar Alexander III c. 1885.jpg|200px|thumb]]
Mendeleievek petrolioaren jatorria aztertu zuen eta ondorioztatu zuen hidrokarburuak “abiogenikoak” zirela eta Lurraren barnean sortzen zirela.

Hain zuzen, 1882an, Alexandro III.aren aholkulari zientifiko gisa ari zen, eta  gutun batean honelaxe idatzi zion:
                                                   
Material hori baliotsuegia da erretzeko. Petrolioa erretzen dugunean, dirua erretzen ari gara; sintesi kimikoa egiteko erabili behar dugu.

== XIX. mendeko taula periodikoak. 67 elementu kimiko == 

Mendeleieven lorpenik handiena taula periodikoa asmatzea izan zen. Hasieran aurkeztu zuen taula periodikoak 67 elementu kimiko zeuzkan, ondo bildu eta ordenatuta. Ondoko fotokopian, Mendeleievek argitaraturiko lehenengo taula ageri da, jatorrizko liburuaren 5. edizioaren ingelesezko itzulpenean argitaratu zen bezala (1891).
[[Fitxategi:Mendeleev Table 5th II.jpg|thumb|200px|erdian]]

Gaur egungo taula periodikoak 118 elementu kimiko dauzka, eta aurkezpen koloretsua. Gela bakoitzean elementu jakin bati dagokion informazioa egituratua dago, zeinean letra, zenbaki eta kolore zehatzak adierazita dauden.
[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian]]

Koadroetako informazioa ondo araututa dago. Adibide modura burdina elementu kimikoaren kasuan, honela ageri da:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 26 ............ 55,8
........'''Fe'''&lt;br/&gt;
....'''burdina'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinbolo_kimikoa
|-
|Izena
|}

Horrez gain, behealdean hainbeste informazio ere adierazten da:
* Koloreek serie kimikoak adierazten dituzte, eta horrela badakigu badakigu zein diren metalak, metal alkalinoak, metaloideak, halogenoak eta bestelakoak.
* Eta errektanguluen ingeradek, elementuen agerpen naturalari buruzkoa, hala nola Lurra baino zaharragoak diren isotopoak dituzten.
{| width=&quot;75%&quot; align=&quot;center&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |'''[[Serie kimiko]]ak (hondo kolorea)''':
|-
| bgcolor=&quot;#ff9999&quot; |[[Metal alkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffdead&quot; |[[Metal lurralkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffccff&quot; |[[Lantanoide]]ak
| bgcolor=&quot;#ff99cc&quot; |[[Aktinido]]ak
| bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; |[[Trantsizio-metal]]ak
|- 
| bgcolor=&quot;#dddddd&quot; |[[Metal]]ak
| bgcolor=&quot;#CCCC99&quot; |[[Metaloide]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffcc&quot; |[[Ez-metal]]ak
| bgcolor=&quot;#ffffcc&quot; |[[Halogeno]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffff&quot; |[[Gas noble]]ak
|}


{| width=&quot;75%&quot; align=&quot;center&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |'''Agerpen naturala (gelaxkaren aldeak lerroaren izaera)'''
|+
|style=&quot;border: 5px solid black;&quot;|Lurra baino zaharragoak diren isotopoak ditu (jatorrizko elementuak)
|-
|
|-
| style=&quot;border: 5px dashed black;&quot;|Beste elementu baten erradioaktibitate naturalaren desintegrazio-produktuak dira
|-
|
|-
|style=&quot;border: 5px dotted black;&quot;|Naturan ez daudenak (elementu sintetikoak)
|}

== Taularen bidez Mendeleievek iragarritako elementuak ==

1871an, Mendeleievek garai hartan oraindik ezezagunak ziren zenbait elementu existitu behar zirela iragarri zituen; baita asmatu ere. Baina nola egin zuen iragarpena?

Laster konturatu zen, jadanik nahikoa egituratuta zeukan taulan koadro batzuk hutsik zeudela, tarteko zenbaki atomiko batzuk agertzen ez zirelako. Gauzak horrela, haien posizioa eta propietate batzuk aurrikusi zituen. Eta “behin-behineko izena” ere eman zien: bati “eka-boroa” izena; beste bati, “eka-aluminioa”; eta  hirugarren bati, “eka-silizioa”. Gaur egun, eskandioa, galioa eta germanioa deritze iragarritako elementu haiei. 

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|Laugarren lerroan hirugarrena (SC eskandioa, izokinean), hamahirugarrena (Ga, galioa, grisean] eta hamalaugarrena (Ge, germanioa, berdean)]]

XX. mendean zehar, beste bi hutsune handi agertu ziren: lantanidoak eta aktinidoak. Lantanidoak dira 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen hamabost elementuak, eta aktinidoak 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen beste hamabodiren st elementuak. Horiek guztiak behealdeko bi lerro horizontaletan ageri diradeko bi lerro horizontaletan ageri dira.

[[Fitxategi:Lanthanide-table.png|400px|thumb|erdian|Lantanidoak arrosa argitan|Aktinidoak arrosa ilunetan]]

== Elementu kimiko sintetikoak ==
Lurrean modu naturalean agertzen ez diren elementuei   elementu kimiko sintetiko deritze Kimikan. Zientzialariek sortu (“kreatu”) dituzte laborategian. 

Elementu sintetikoen isotopo guztiak erradioaktiboak dira, baina erdibizitza oso laburra daukate (Lurraren adinarekin alderatuz gero), Inoiz Lurrean naturalki existitu baziren, aspaldi desintegratu ziren. Nolanahi dela, laborategian sor daitezke. 

Zenbaki atomiko txikiko elementu sintetikoak honako hauek dira:
* Teknezioa, &lt;sub&gt;43&lt;/sub&gt;Tc,
* Prometioa, &lt;sub&gt;61&lt;/sub&gt;Pm,
* Astatoa, &lt;sub&gt;85&lt;/sub&gt;At,
* Frantzioa, &lt;sub&gt;87&lt;/sub&gt;Fr.
Lau horiek hurrengo taulan daude obalo batez markaturik. Bestalde, uranioak eta torioak ez daukate isotopo egonkorrik, baina ez dira sintetikoak. Lurrazalean eta atmosferan ageri dira modu naturalean. Eta uranioak baino zenbaki atomiko handiagoa duten elementu guztiak sintetikoak dira, hala nola 
* Neptunioa, &lt;sub&gt;93&lt;/sub&gt;Np,
* Plutonioa, &lt;sub&gt;94&lt;/sub&gt;Pu, 
* Amerizioa, &lt;sub&gt;95&lt;/sub&gt;Am, eta abar. 
Ondorengo taulan elementu sintetiko guztiak ikus daitezke, Teknezioa 5. errenkadako 7.a, Prometioa 8. errenkadako 7. zutabean, Astatoa, 6. errenkadako 17.a,
Frantzioa 7. errenkadako lehena, eta Uranioa 9. errenkadako 6. zutabean.

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|[[w:Teknezio|Teknezioa]] 5. errenkadako 7.a, [[w:Prometio|Prometioa]] 8. errenkadako 7. zutabean, [[w:Astato|Astatoa]], 6. errenkadako 17.a,
[[w:Frantzio|Frantzioa]] 7. errenkadako lehena, eta [[w:Uranio|Uranioa]] 9. errenkadako 6. zutabean]]

== Elementu transuranidoak ==
Elementu transuranidoak uranioa baino zenbaki atomiko handiagoa dutenak dira. Guztiak dira sintetikoak, alegia, artifizialak, gizakiok eginak. Gizakiek antolaturiko laborategi handietan sortzen dira, hots, izakien kreazioa dira. 

Orain arte hogeita sei elementu transuranido “kreatu” eta “detektatu” dira. Baina, ziurrenik, horiek guztiak eta asko gehiago sortzen ari dira etengabe unibertsoan, hala nola izarretan, galaxietan eta zulo beltzetan. Gu oso gutxi eta txiki gara '''Unibertsoko Naturarekin''' konparatuta.

=== Elementu transuranido aktinidoak ===
Lurreko Naturan dauden elementuen artean, uranioa da zenbaki atomiko handiena duena. Taulan uranioren ondoren kokatuta daudenei transuranidoak deritze. Hortaz, elementu horien guztien zenbaki atomikoa 92 baino handiagoa da.
	
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transuranido aktinidoak
|93 || Np ||[[w:neptunio|neptunio]] 
|-
|94 || Pu ||[[w:plutonio|plutonio]] 
|-
|95 || Am ||[[w:amerizio|amerizio]] 
|-
|96 || Cm ||[[w:curio|curio]] 
|-
|97 || Bk ||[[w:berkelio|berkelio]] 
|-
|98 || Cf ||[[w:kalifornio|kalifornio]] 
|-
|99 || Es ||[[w:einsteinio|einsteinio]] 
|-
|100 || Fm ||[[w:fermio|fermio]] 
|-
|101 || Md ||[[w:mendelevio|mendelevio]] 
|-
|102 || No ||[[w:nobelio|nobelio]] 
|-
|103 || Lr ||[[w:lorentzio|lorentzio]] 
|}

Guztira 26 elementu transuranido identifikatu dira.

Horietako 11 aktinidoen ilara berezian daude kokaturik. Ez daude Lurrean, baina erreakzio nuklearren bidez lortzen dira lor daitezke, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak eta oso ezegonkorrak. 

=== Elementu transaktinidoak ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transaktinidoak
|104 || Rf ||[[w:rutherfordio|rutherfordio]] 
|-
|105 || Db ||[[w:dubnio|dubnio]] 
|-
|106 || Sg ||[[w:seaborgio|seaborgio]] 
|-
|107 || Bh ||[[w:bohrio|bohrio]] 
|-
|108 || Hs ||[[w:hassio|hassio]] 
|-
|109 || Mt ||[[w:meitnerio|meitnerio]] 
|-
|110 || Ds ||[[w:darmstadtio|darmstadtio]] 
|-
|111 || Rg ||[[w:roentgenio|roentgenio]] 
|-
|112 || Cn ||[[w:kopernizio|kopernizio]] 
|-
|113 || Nh ||[[w:nihonio|nihonio]] 
|-
|114 || Fl ||[[w:flerovio|flerovio]] 
|-
|115 || Mc ||[[w:moskovio|moskovio]] 
|-
|116 || Lv ||[[w:livermorio|livermorio]] 
|-
|117 || Ts ||[[w:teneso|teneso]] 
|-
|118 || Og ||[[w:oganeson|oganeson]]
|}
	
Gainerako 15 elementu transuranidoak aktinidoen tokiaren ondoren doaz, baina guztiak 7. lerroan. Horregatik deitzen dira transaktinidoak.

Lurrean ez dago lementu transaktinidorik, eta erreakzio nuklearren bidez lortzen dira, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak, eta oso ezegonkorrak

== Mendeleiev eta Nobel Saria ==
[[Fitxategi:Arrhenius2.jpg|thumb|120px|Svante Arrhenius (1859-1927)]]
1906an Mendeleiev Kimikako Nobel Saria lortzeko zorian egon zen. Suediako Zientzien akademiako ia guztiak beraren alde zeuden.

Baina etsai gogor bat zeukan: 1903an Saria irabazitako Svante August Arrhenius, haserre zegoena Mendeleievekin, berak eginiko lan bat kritikatu zuelako… eta ez ematea lortu zuen. Urtebete geroago, hil egin zen Dmitri.

== Hil ondoko ohorezko oroigarriak ==
Mendeleieven ohorezko monumentuak daude hainbat hiritan. Eta inoiz posta-sigiluak ere atera dira beraren irudia munduan zehar zabaltzeko ere.

&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Periodic_table_monument.jpg|Bratislavan (Eslovakia)
The_Soviet_Union_1969_CPA_3762_sheet_of_1_(Mendeleev_and_Periodic_Law).jpg|Posta-zigilua Errusian.
Mur Mendeleev, Moskovsky Prospekt, St-Pétersbourg.jpg|Estatua eta taula San Petersburgon
&lt;/gallery&gt;

Mundu guztiko zientzialarien Batzar Nagusiak mendelevio izena eman zion 101 zenbaki atomikodun elementu kimiko sintetikoari 1955ean, eta sinbolo honekin onartu zuen: 101Md. Hauexek dira taula periodikoa ageri diren datuak:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 101 ............ 258
........'''Md'''&lt;br/&gt;
....'''mendelevioa'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinboloa
|-
|Izena
|}

== Ohorezko izendapenak geografian eta astronomian ==
&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot;&gt;
Arctic Ocean bathymetric features.png|Beraren ohorez, Ozeano Artikoan Mendeleiev Dortsala dago.
Mendeleev crater 1136 med.jpg|Mendeleiev izena jarri diote, Ilargiren aurpegi ezkutuko 313 km-ko diametroko erraldoia duen krater bati.
&lt;/gallery&gt;

Zinez, oso errespetatua izan da Dimitri arlo askotako zientzialarien artean.</text>
      <sha1>2sxr23jfekiohuorbdtso6iz5414roi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44851</id>
      <parentid>44850</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T02:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Bizitzaren aztarnak */ estekak</comment>
      <origin>44851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13106" sha1="9ngz713yrhzscbad8zld6nnmmwlr16w" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.7. Dmitri Mendeleiev a Taula periodikoa =
[[Fitxategi:Дмитрий Иванович Менделеев 12.jpg|200px|thumb|eskuinera]]
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2024-04-01)

Bibliotekak milaka liburu-apalategiz osatuta daude, bakoitza ondo ordenaturik eta liburuaz erraz aurkitzeko moduan, munduko jakintsuek liburu haiek kontsultatzeko eskura izateko. Era berean, Mendeleievek “apalategi” berezi bat asmatu eta egokitu zuen elementu kimikoak beren ezaugarri nagusien arabera ordenatu eta erraz identifikatzeko: [[w:Taula periodikoa|elementu kimikoen Taula Periodikoa]]. 

== Bizitzaren aztarnak ==
[[w:Tobolsk|Tobolks-en]] ([[w:Siberia|Siberia]], [[w:Errusiar Inperioa|Errusiar Inperioa]]) jaio zen [[w:1834|1834an]]. [[w:San Petersburgoko Estatu-Unibertsitatea|San Petersburgo-ko Unibertsitatean]] ikasi zuen eta bertako Institutu Teknologikoan egin zuen lan.     
[[Fitxategi:Dmitri Mendeleev.jpg|thumb|200px]]
[[Fitxategi:Mendelejew signature.png|thumb|200px|Sinadura]]
                                                                  
1864an doktoretza-tesia  aurkeztu zuen, ''[[w:Alkohol|Alkoholaren]] eta uraren arteko nahasketari buruz'' izenburupean.  Geroago, 1869an bere lanik funtsezkoena aurkeztu zuen [[w:Errusiako Kimika Elkartea|Errusiako Kimika Elkartean]]: ''Elementuen masa atomikoen propietateen arteko mendekotasuna''. [[w:1907|1907ko]] urtarrilaren 29an hil zen [[w:San Petersburgo|San Petersburgon]].

== Errusiako tsarren garaiko zientzialaria ==
Tsar eta tsarina deritze eslabiar herrietako errege-erreginei. Erromatar Inperioko latinezko caesar hitzetik datoz izenok. 

[[Fitxategi:Nicholas II, Russian Emperor (cropped 2).jpg|thumb|200px|[[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)  Azken tsarra]]
                      
Mendeleievek azken hiru tsar hauek ezagutu zituen Inperioko buru zirela, 

* [[w:Alexandro II.a Errusiakoa|Alexandro II]] (1855-1881)
* [[w:Alexandro III.a Errusiakoa|Alexandro III]] (1881-1894)
* [[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)

Eta hirurekin izan zuen nolabaiteko harreman zientifikoa.                              

== Mendeleiev eta vodka ==
Legenda folkloriko baten arabera, Mendeleiev izan omen zen  “vodkaren asmatzailea”. Baina ez da horrela: vodka tradizio zaharreko edaria zen, baina etxe bakoitzaren arabera sortua.
Egia da 1864an aurkezturiko bere tesi doktoralean “alhoholaren eta uraren arteko konbinazioa” aztertu zuela. Halaber, egia da garai hartan “vodka” oso gogorrak aztertu zituen, oso alkoholdunak, 70° ingurukoak. 
Geroago, 1893an, Errusiako zientzialari ospetsuena zela, San Petersbugoko Pisu eta Neurrien Bulegoko zuzendaria izendatu zuten. Eta administrazioko dekretu batez, agindua jaso zuen kalitatezko “vodka errusiarra” zehazteko. Horrelaxe sortu eta betikotu zen “vodka errusiar estandarra”, zehazki, 40°-koa.

== Mendeleiev eta petrolioa ==
[[Fitxategi:Tsar Alexander III c. 1885.jpg|200px|thumb]]
Mendeleievek petrolioaren jatorria aztertu zuen eta ondorioztatu zuen hidrokarburuak “abiogenikoak” zirela eta Lurraren barnean sortzen zirela.

Hain zuzen, 1882an, Alexandro III.aren aholkulari zientifiko gisa ari zen, eta  gutun batean honelaxe idatzi zion:
                                                   
Material hori baliotsuegia da erretzeko. Petrolioa erretzen dugunean, dirua erretzen ari gara; sintesi kimikoa egiteko erabili behar dugu.

== XIX. mendeko taula periodikoak. 67 elementu kimiko == 

Mendeleieven lorpenik handiena taula periodikoa asmatzea izan zen. Hasieran aurkeztu zuen taula periodikoak 67 elementu kimiko zeuzkan, ondo bildu eta ordenatuta. Ondoko fotokopian, Mendeleievek argitaraturiko lehenengo taula ageri da, jatorrizko liburuaren 5. edizioaren ingelesezko itzulpenean argitaratu zen bezala (1891).
[[Fitxategi:Mendeleev Table 5th II.jpg|thumb|200px|erdian]]

Gaur egungo taula periodikoak 118 elementu kimiko dauzka, eta aurkezpen koloretsua. Gela bakoitzean elementu jakin bati dagokion informazioa egituratua dago, zeinean letra, zenbaki eta kolore zehatzak adierazita dauden.
[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian]]

Koadroetako informazioa ondo araututa dago. Adibide modura burdina elementu kimikoaren kasuan, honela ageri da:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 26 ............ 55,8
........'''Fe'''&lt;br/&gt;
....'''burdina'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinbolo_kimikoa
|-
|Izena
|}

Horrez gain, behealdean hainbeste informazio ere adierazten da:
* Koloreek serie kimikoak adierazten dituzte, eta horrela badakigu badakigu zein diren metalak, metal alkalinoak, metaloideak, halogenoak eta bestelakoak.
* Eta errektanguluen ingeradek, elementuen agerpen naturalari buruzkoa, hala nola Lurra baino zaharragoak diren isotopoak dituzten.
{| width=&quot;75%&quot; align=&quot;center&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |'''[[Serie kimiko]]ak (hondo kolorea)''':
|-
| bgcolor=&quot;#ff9999&quot; |[[Metal alkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffdead&quot; |[[Metal lurralkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffccff&quot; |[[Lantanoide]]ak
| bgcolor=&quot;#ff99cc&quot; |[[Aktinido]]ak
| bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; |[[Trantsizio-metal]]ak
|- 
| bgcolor=&quot;#dddddd&quot; |[[Metal]]ak
| bgcolor=&quot;#CCCC99&quot; |[[Metaloide]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffcc&quot; |[[Ez-metal]]ak
| bgcolor=&quot;#ffffcc&quot; |[[Halogeno]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffff&quot; |[[Gas noble]]ak
|}


{| width=&quot;75%&quot; align=&quot;center&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |'''Agerpen naturala (gelaxkaren aldeak lerroaren izaera)'''
|+
|style=&quot;border: 5px solid black;&quot;|Lurra baino zaharragoak diren isotopoak ditu (jatorrizko elementuak)
|-
|
|-
| style=&quot;border: 5px dashed black;&quot;|Beste elementu baten erradioaktibitate naturalaren desintegrazio-produktuak dira
|-
|
|-
|style=&quot;border: 5px dotted black;&quot;|Naturan ez daudenak (elementu sintetikoak)
|}

== Taularen bidez Mendeleievek iragarritako elementuak ==

1871an, Mendeleievek garai hartan oraindik ezezagunak ziren zenbait elementu existitu behar zirela iragarri zituen; baita asmatu ere. Baina nola egin zuen iragarpena?

Laster konturatu zen, jadanik nahikoa egituratuta zeukan taulan koadro batzuk hutsik zeudela, tarteko zenbaki atomiko batzuk agertzen ez zirelako. Gauzak horrela, haien posizioa eta propietate batzuk aurrikusi zituen. Eta “behin-behineko izena” ere eman zien: bati “eka-boroa” izena; beste bati, “eka-aluminioa”; eta  hirugarren bati, “eka-silizioa”. Gaur egun, eskandioa, galioa eta germanioa deritze iragarritako elementu haiei. 

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|Laugarren lerroan hirugarrena (SC eskandioa, izokinean), hamahirugarrena (Ga, galioa, grisean] eta hamalaugarrena (Ge, germanioa, berdean)]]

XX. mendean zehar, beste bi hutsune handi agertu ziren: lantanidoak eta aktinidoak. Lantanidoak dira 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen hamabost elementuak, eta aktinidoak 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen beste hamabodiren st elementuak. Horiek guztiak behealdeko bi lerro horizontaletan ageri diradeko bi lerro horizontaletan ageri dira.

[[Fitxategi:Lanthanide-table.png|400px|thumb|erdian|Lantanidoak arrosa argitan|Aktinidoak arrosa ilunetan]]

== Elementu kimiko sintetikoak ==
Lurrean modu naturalean agertzen ez diren elementuei   elementu kimiko sintetiko deritze Kimikan. Zientzialariek sortu (“kreatu”) dituzte laborategian. 

Elementu sintetikoen isotopo guztiak erradioaktiboak dira, baina erdibizitza oso laburra daukate (Lurraren adinarekin alderatuz gero), Inoiz Lurrean naturalki existitu baziren, aspaldi desintegratu ziren. Nolanahi dela, laborategian sor daitezke. 

Zenbaki atomiko txikiko elementu sintetikoak honako hauek dira:
* Teknezioa, &lt;sub&gt;43&lt;/sub&gt;Tc,
* Prometioa, &lt;sub&gt;61&lt;/sub&gt;Pm,
* Astatoa, &lt;sub&gt;85&lt;/sub&gt;At,
* Frantzioa, &lt;sub&gt;87&lt;/sub&gt;Fr.
Lau horiek hurrengo taulan daude obalo batez markaturik. Bestalde, uranioak eta torioak ez daukate isotopo egonkorrik, baina ez dira sintetikoak. Lurrazalean eta atmosferan ageri dira modu naturalean. Eta uranioak baino zenbaki atomiko handiagoa duten elementu guztiak sintetikoak dira, hala nola 
* Neptunioa, &lt;sub&gt;93&lt;/sub&gt;Np,
* Plutonioa, &lt;sub&gt;94&lt;/sub&gt;Pu, 
* Amerizioa, &lt;sub&gt;95&lt;/sub&gt;Am, eta abar. 
Ondorengo taulan elementu sintetiko guztiak ikus daitezke, Teknezioa 5. errenkadako 7.a, Prometioa 8. errenkadako 7. zutabean, Astatoa, 6. errenkadako 17.a,
Frantzioa 7. errenkadako lehena, eta Uranioa 9. errenkadako 6. zutabean.

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|[[w:Teknezio|Teknezioa]] 5. errenkadako 7.a, [[w:Prometio|Prometioa]] 8. errenkadako 7. zutabean, [[w:Astato|Astatoa]], 6. errenkadako 17.a,
[[w:Frantzio|Frantzioa]] 7. errenkadako lehena, eta [[w:Uranio|Uranioa]] 9. errenkadako 6. zutabean]]

== Elementu transuranidoak ==
Elementu transuranidoak uranioa baino zenbaki atomiko handiagoa dutenak dira. Guztiak dira sintetikoak, alegia, artifizialak, gizakiok eginak. Gizakiek antolaturiko laborategi handietan sortzen dira, hots, izakien kreazioa dira. 

Orain arte hogeita sei elementu transuranido “kreatu” eta “detektatu” dira. Baina, ziurrenik, horiek guztiak eta asko gehiago sortzen ari dira etengabe unibertsoan, hala nola izarretan, galaxietan eta zulo beltzetan. Gu oso gutxi eta txiki gara '''Unibertsoko Naturarekin''' konparatuta.

=== Elementu transuranido aktinidoak ===
Lurreko Naturan dauden elementuen artean, uranioa da zenbaki atomiko handiena duena. Taulan uranioren ondoren kokatuta daudenei transuranidoak deritze. Hortaz, elementu horien guztien zenbaki atomikoa 92 baino handiagoa da.
	
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transuranido aktinidoak
|93 || Np ||[[w:neptunio|neptunio]] 
|-
|94 || Pu ||[[w:plutonio|plutonio]] 
|-
|95 || Am ||[[w:amerizio|amerizio]] 
|-
|96 || Cm ||[[w:curio|curio]] 
|-
|97 || Bk ||[[w:berkelio|berkelio]] 
|-
|98 || Cf ||[[w:kalifornio|kalifornio]] 
|-
|99 || Es ||[[w:einsteinio|einsteinio]] 
|-
|100 || Fm ||[[w:fermio|fermio]] 
|-
|101 || Md ||[[w:mendelevio|mendelevio]] 
|-
|102 || No ||[[w:nobelio|nobelio]] 
|-
|103 || Lr ||[[w:lorentzio|lorentzio]] 
|}

Guztira 26 elementu transuranido identifikatu dira.

Horietako 11 aktinidoen ilara berezian daude kokaturik. Ez daude Lurrean, baina erreakzio nuklearren bidez lortzen dira lor daitezke, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak eta oso ezegonkorrak. 

=== Elementu transaktinidoak ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transaktinidoak
|104 || Rf ||[[w:rutherfordio|rutherfordio]] 
|-
|105 || Db ||[[w:dubnio|dubnio]] 
|-
|106 || Sg ||[[w:seaborgio|seaborgio]] 
|-
|107 || Bh ||[[w:bohrio|bohrio]] 
|-
|108 || Hs ||[[w:hassio|hassio]] 
|-
|109 || Mt ||[[w:meitnerio|meitnerio]] 
|-
|110 || Ds ||[[w:darmstadtio|darmstadtio]] 
|-
|111 || Rg ||[[w:roentgenio|roentgenio]] 
|-
|112 || Cn ||[[w:kopernizio|kopernizio]] 
|-
|113 || Nh ||[[w:nihonio|nihonio]] 
|-
|114 || Fl ||[[w:flerovio|flerovio]] 
|-
|115 || Mc ||[[w:moskovio|moskovio]] 
|-
|116 || Lv ||[[w:livermorio|livermorio]] 
|-
|117 || Ts ||[[w:teneso|teneso]] 
|-
|118 || Og ||[[w:oganeson|oganeson]]
|}
	
Gainerako 15 elementu transuranidoak aktinidoen tokiaren ondoren doaz, baina guztiak 7. lerroan. Horregatik deitzen dira transaktinidoak.

Lurrean ez dago lementu transaktinidorik, eta erreakzio nuklearren bidez lortzen dira, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak, eta oso ezegonkorrak

== Mendeleiev eta Nobel Saria ==
[[Fitxategi:Arrhenius2.jpg|thumb|120px|Svante Arrhenius (1859-1927)]]
1906an Mendeleiev Kimikako Nobel Saria lortzeko zorian egon zen. Suediako Zientzien akademiako ia guztiak beraren alde zeuden.

Baina etsai gogor bat zeukan: 1903an Saria irabazitako Svante August Arrhenius, haserre zegoena Mendeleievekin, berak eginiko lan bat kritikatu zuelako… eta ez ematea lortu zuen. Urtebete geroago, hil egin zen Dmitri.

== Hil ondoko ohorezko oroigarriak ==
Mendeleieven ohorezko monumentuak daude hainbat hiritan. Eta inoiz posta-sigiluak ere atera dira beraren irudia munduan zehar zabaltzeko ere.

&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Periodic_table_monument.jpg|Bratislavan (Eslovakia)
The_Soviet_Union_1969_CPA_3762_sheet_of_1_(Mendeleev_and_Periodic_Law).jpg|Posta-zigilua Errusian.
Mur Mendeleev, Moskovsky Prospekt, St-Pétersbourg.jpg|Estatua eta taula San Petersburgon
&lt;/gallery&gt;

Mundu guztiko zientzialarien Batzar Nagusiak mendelevio izena eman zion 101 zenbaki atomikodun elementu kimiko sintetikoari 1955ean, eta sinbolo honekin onartu zuen: 101Md. Hauexek dira taula periodikoa ageri diren datuak:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 101 ............ 258
........'''Md'''&lt;br/&gt;
....'''mendelevioa'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinboloa
|-
|Izena
|}

== Ohorezko izendapenak geografian eta astronomian ==
&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot;&gt;
Arctic Ocean bathymetric features.png|Beraren ohorez, Ozeano Artikoan Mendeleiev Dortsala dago.
Mendeleev crater 1136 med.jpg|Mendeleiev izena jarri diote, Ilargiren aurpegi ezkutuko 313 km-ko diametroko erraldoia duen krater bati.
&lt;/gallery&gt;

Zinez, oso errespetatua izan da Dimitri arlo askotako zientzialarien artean.</text>
      <sha1>9ngz713yrhzscbad8zld6nnmmwlr16w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44852</id>
      <parentid>44851</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T03:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>estekak</comment>
      <origin>44852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13581" sha1="kiu3vk4uk8vg0b2j68sg0lkkflxh161" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.7. Dmitri Mendeleiev a Taula periodikoa =
[[Fitxategi:Дмитрий Иванович Менделеев 12.jpg|200px|thumb|eskuinera]]
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2024-04-01)

Bibliotekak milaka liburu-apalategiz osatuta daude, bakoitza ondo ordenaturik eta liburuaz erraz aurkitzeko moduan, munduko jakintsuek liburu haiek kontsultatzeko eskura izateko. Era berean, Mendeleievek “apalategi” berezi bat asmatu eta egokitu zuen elementu kimikoak beren ezaugarri nagusien arabera ordenatu eta erraz identifikatzeko: [[w:Taula periodikoa|elementu kimikoen Taula Periodikoa]]. 

== Bizitzaren aztarnak ==
[[w:Tobolsk|Tobolks-en]] ([[w:Siberia|Siberia]], [[w:Errusiar Inperioa|Errusiar Inperioa]]) jaio zen [[w:1834|1834an]]. [[w:San Petersburgoko Estatu-Unibertsitatea|San Petersburgo-ko Unibertsitatean]] ikasi zuen eta bertako Institutu Teknologikoan egin zuen lan.     
[[Fitxategi:Dmitri Mendeleev.jpg|thumb|200px]]
[[Fitxategi:Mendelejew signature.png|thumb|200px|Sinadura]]
                                                                  
1864an doktoretza-tesia  aurkeztu zuen, ''[[w:Alkohol|Alkoholaren]] eta uraren arteko nahasketari buruz'' izenburupean.  Geroago, 1869an bere lanik funtsezkoena aurkeztu zuen [[w:Errusiako Kimika Elkartea|Errusiako Kimika Elkartean]]: ''Elementuen masa atomikoen propietateen arteko mendekotasuna''. [[w:1907|1907ko]] urtarrilaren 29an hil zen [[w:San Petersburgo|San Petersburgon]].

== Errusiako tsarren garaiko zientzialaria ==
[[w:Tsar|Tsar]] eta tsarina deritze eslabiar herrietako errege-erreginei. Erromatar Inperioko latinezko ''caesar'' hitzetik datoz izenok. 

[[Fitxategi:Nicholas II, Russian Emperor (cropped 2).jpg|thumb|200px|[[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)  Azken tsarra]]
                      
Mendeleievek azken hiru tsar hauek ezagutu zituen Inperioko buru zirela, 

* [[w:Alexandro II.a Errusiakoa|Alexandro II]] (1855-1881)
* [[w:Alexandro III.a Errusiakoa|Alexandro III]] (1881-1894)
* [[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917)

Eta hirurekin izan zuen nolabaiteko harreman zientifikoa.                              

== Mendeleiev eta vodka ==
Legenda folkloriko baten arabera, Mendeleiev izan omen zen  “''vodkaren asmatzailea''”. Baina ez da horrela: vodka tradizio zaharreko edaria zen, baina etxe bakoitzaren arabera sortua.

Egia da 1864an aurkezturiko bere tesi doktoralean “alhoholaren eta uraren arteko konbinazioa” aztertu zuela. Halaber, egia da garai hartan “vodka” oso gogorrak aztertu zituen, oso alkoholdunak, 70° ingurukoak. 

Geroago, 1893an, Errusiako zientzialari ospetsuena zela, San Petersbugoko Pisu eta Neurrien Bulegoko zuzendaria izendatu zuten. Eta administrazioko dekretu batez, agindua jaso zuen kalitatezko “vodka errusiarra” zehazteko. Horrelaxe sortu eta betikotu zen “vodka errusiar estandarra”, zehazki, 40°-koa.

== Mendeleiev eta petrolioa ==
[[Fitxategi:Tsar Alexander III c. 1885.jpg|200px|thumb|[[w:Alexandro III.a Errusiakoa|Alexandro III.a]] tsarra (1881-1894)]]
Mendeleievek petrolioaren jatorria aztertu zuen eta ondorioztatu zuen hidrokarburuak “abiogenikoak” zirela eta Lurraren barnean sortzen zirela.

Hain zuzen, 1882an, Alexandro III.aren aholkulari zientifiko gisa ari zen, eta  gutun batean honelaxe idatzi zion:
                                                   
''«Material hori baliotsuegia da erretzeko. Petrolioa erretzen dugunean, dirua erretzen ari gara; sintesi kimikoa egiteko erabili behar dugu.»''

== XIX. mendeko taula periodikoak. 67 elementu kimiko == 

Mendeleieven lorpenik handiena taula periodikoa asmatzea izan zen. Hasieran aurkeztu zuen taula periodikoak 67 elementu kimiko zeuzkan, ondo bildu eta ordenatuta. Ondoko fotokopian, Mendeleievek argitaraturiko lehenengo taula ageri da, jatorrizko liburuaren 5. edizioaren ingelesezko itzulpenean argitaratu zen bezala (1891).
[[Fitxategi:Mendeleev Table 5th II.jpg|thumb|200px|erdian]]

Gaur egungo taula periodikoak 118 elementu kimiko dauzka, eta aurkezpen koloretsua. Gela bakoitzean elementu jakin bati dagokion informazioa egituratua dago, zeinean letra, zenbaki eta kolore zehatzak adierazita dauden.
[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian]]

Koadroetako informazioa ondo araututa dago. Adibide modura burdina elementu kimikoaren kasuan, honela ageri da:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 26 ............ 55,8
........'''Fe'''&lt;br/&gt;
....'''burdina'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinbolo_kimikoa
|-
|Izena
|}

Horrez gain, behealdean hainbeste informazio ere adierazten da:
* Koloreek serie kimikoak adierazten dituzte, eta horrela badakigu badakigu zein diren metalak, metal alkalinoak, metaloideak, halogenoak eta bestelakoak.
* Eta errektanguluen ingeradek, elementuen agerpen naturalari buruzkoa, hala nola Lurra baino zaharragoak diren isotopoak dituzten.
{| width=&quot;75%&quot; align=&quot;center&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |'''[[Serie kimiko]]ak (hondo kolorea)''':
|-
| bgcolor=&quot;#ff9999&quot; |[[Metal alkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffdead&quot; |[[Metal lurralkalino]]ak
| bgcolor=&quot;#ffccff&quot; |[[Lantanoide]]ak
| bgcolor=&quot;#ff99cc&quot; |[[Aktinido]]ak
| bgcolor=&quot;#ffc0c0&quot; |[[Trantsizio-metal]]ak
|- 
| bgcolor=&quot;#dddddd&quot; |[[Metal]]ak
| bgcolor=&quot;#CCCC99&quot; |[[Metaloide]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffcc&quot; |[[Ez-metal]]ak
| bgcolor=&quot;#ffffcc&quot; |[[Halogeno]]ak
| bgcolor=&quot;#ccffff&quot; |[[Gas noble]]ak
|}


{| width=&quot;75%&quot; align=&quot;center&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;5&quot; |'''Agerpen naturala (gelaxkaren aldeak lerroaren izaera)'''
|+
|style=&quot;border: 5px solid black;&quot;|Lurra baino zaharragoak diren isotopoak ditu (jatorrizko elementuak)
|-
|
|-
| style=&quot;border: 5px dashed black;&quot;|Beste elementu baten erradioaktibitate naturalaren desintegrazio-produktuak dira
|-
|
|-
|style=&quot;border: 5px dotted black;&quot;|Naturan ez daudenak (elementu sintetikoak)
|}

== Taularen bidez Mendeleievek iragarritako elementuak ==

1871an, Mendeleievek garai hartan oraindik ezezagunak ziren zenbait elementu existitu behar zirela iragarri zituen; baita asmatu ere. Baina nola egin zuen iragarpena?

Laster konturatu zen, jadanik nahikoa egituratuta zeukan taulan koadro batzuk hutsik zeudela, tarteko zenbaki atomiko batzuk agertzen ez zirelako. Gauzak horrela, haien posizioa eta propietate batzuk aurrikusi zituen. Eta “behin-behineko izena” ere eman zien: bati “''eka-boroa''” izena; beste bati, “''eka-aluminioa''”; eta  hirugarren bati, “''eka-silizioa''”. Gaur egun, [[w:Eskandio|eskandioa]], [[w:Galio|galioa]] eta [[w:Germanio|germanioa]] deritze iragarritako elementu haiei. 

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|Laugarren lerroan agertzen dira: hirugarrena (Sc. [[w:Eskandio|eskandioa]], izokinean), hamahirugarrena (Ga, [[w:Galio|galioa]], grisean] eta hamalaugarrena (Ge, [[w:Germanio|germanioa]], berdean)]]

XX. mendean zehar, beste bi hutsune handi agertu ziren: lantanidoak eta aktinidoak. Lantanidoak dira 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen hamabost elementuak, eta aktinidoak 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen beste hamabodiren st elementuak. Horiek guztiak behealdeko bi lerro horizontaletan ageri diradeko bi lerro horizontaletan ageri dira.

[[Fitxategi:Lanthanide-table.png|400px|thumb|erdian|Lantanidoak arrosa argitan|Aktinidoak arrosa ilunetan]]


== Elementu kimiko sintetikoak ==
Lurrean modu naturalean agertzen ez diren elementuei   elementu kimiko sintetiko deritze Kimikan. Zientzialariek sortu (“kreatu”) dituzte laborategian. 

Elementu sintetikoen isotopo guztiak erradioaktiboak dira, baina erdibizitza oso laburra daukate (Lurraren adinarekin alderatuz gero), Inoiz Lurrean naturalki existitu baziren, aspaldi desintegratu ziren. Nolanahi dela, laborategian sor daitezke. 

Zenbaki atomiko txikiko elementu sintetikoak honako hauek dira:
* [[w:Teknezio|Teknezioa]], &lt;sub&gt;43&lt;/sub&gt;Tc,
* [[w:Prometio|Prometioa]], &lt;sub&gt;61&lt;/sub&gt;Pm,
* [[w:Astato|Astatoa]], &lt;sub&gt;85&lt;/sub&gt;At,
* [[w:Frantzio|Frantzioa]], &lt;sub&gt;87&lt;/sub&gt;Fr.
Lau horiek hurrengo taulan daude obalo batez markaturik. Bestalde, uranioak eta torioak ez daukate isotopo egonkorrik, baina ez dira sintetikoak. Lurrazalean eta atmosferan ageri dira modu naturalean. Eta uranioak baino zenbaki atomiko handiagoa duten elementu guztiak sintetikoak dira, hala nola 
* [[w:Neptunio|Neptunioa]], &lt;sub&gt;93&lt;/sub&gt;Np,
* [[w:Plutonio|Plutonioa]], &lt;sub&gt;94&lt;/sub&gt;Pu, 
* [[w:Amerizio|Amerizioa]], &lt;sub&gt;95&lt;/sub&gt;Am, eta abar. 
Ondorengo taulan elementu sintetiko guztiak ikus daitezke, Teknezioa 5. errenkadako 7.a, Prometioa 8. errenkadako 7. zutabean, Astatoa, 6. errenkadako 17.a,
Frantzioa 7. errenkadako lehena, eta Uranioa 9. errenkadako 6. zutabean.

[[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|[[w:Teknezio|Teknezioa]] 5. errenkadako 7.a, [[w:Prometio|Prometioa]] 8. errenkadako 7. zutabean, [[w:Astato|Astatoa]], 6. errenkadako 17.a,
[[w:Frantzio|Frantzioa]] 7. errenkadako lehena, eta [[w:Uranio|Uranioa]] 9. errenkadako 6. zutabean]]

== Elementu transuranidoak ==
Elementu transuranidoak uranioa baino zenbaki atomiko handiagoa dutenak dira. Guztiak dira sintetikoak, alegia, artifizialak, gizakiok eginak. Gizakiek antolaturiko laborategi handietan sortzen dira, hots, izakien kreazioa dira. 

Orain arte hogeita sei elementu transuranido “kreatu” eta “detektatu” dira. Baina, ziurrenik, horiek guztiak eta asko gehiago sortzen ari dira etengabe unibertsoan, hala nola izarretan, galaxietan eta zulo beltzetan. Gu oso gutxi eta txiki gara '''Unibertsoko Naturarekin''' konparatuta.

=== Elementu transuranido aktinidoak ===
Lurreko Naturan dauden elementuen artean, uranioa da zenbaki atomiko handiena duena. Taulan uranioren ondoren kokatuta daudenei transuranidoak deritze. Hortaz, elementu horien guztien zenbaki atomikoa 92 baino handiagoa da.

Guztira 26 elementu transuranido identifikatu dira.

Horietako 11 aktinidoen ilara berezian daude kokaturik. Ez daude Lurrean, baina erreakzio nuklearren bidez lortzen dira lor daitezke, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak eta oso ezegonkorrak. 
	
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transuranido aktinidoak
|93 || Np ||[[w:neptunio|neptunio]] 
|-
|94 || Pu ||[[w:plutonio|plutonio]] 
|-
|95 || Am ||[[w:amerizio|amerizio]] 
|-
|96 || Cm ||[[w:curio|curio]] 
|-
|97 || Bk ||[[w:berkelio|berkelio]] 
|-
|98 || Cf ||[[w:kalifornio|kalifornio]] 
|-
|99 || Es ||[[w:einsteinio|einsteinio]] 
|-
|100 || Fm ||[[w:fermio|fermio]] 
|-
|101 || Md ||[[w:mendelevio|mendelevio]] 
|-
|102 || No ||[[w:nobelio|nobelio]] 
|-
|103 || Lr ||[[w:lorentzio|lorentzio]] 
|}


=== Elementu transaktinidoak ===
Gainerako 15 elementu transuranidoak aktinidoen tokiaren ondoren doaz, baina guztiak 7. lerroan. Horregatik deitzen dira transaktinidoak.

Lurrean ez dago lementu transaktinidorik, eta erreakzio nuklearren bidez lortzen dira, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak, eta oso ezegonkorrak

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Transaktinidoak
|104 || Rf ||[[w:rutherfordio|rutherfordio]] 
|-
|105 || Db ||[[w:dubnio|dubnio]] 
|-
|106 || Sg ||[[w:seaborgio|seaborgio]] 
|-
|107 || Bh ||[[w:bohrio|bohrio]] 
|-
|108 || Hs ||[[w:hassio|hassio]] 
|-
|109 || Mt ||[[w:meitnerio|meitnerio]] 
|-
|110 || Ds ||[[w:darmstadtio|darmstadtio]] 
|-
|111 || Rg ||[[w:roentgenio|roentgenio]] 
|-
|112 || Cn ||[[w:kopernizio|kopernizio]] 
|-
|113 || Nh ||[[w:nihonio|nihonio]] 
|-
|114 || Fl ||[[w:flerovio|flerovio]] 
|-
|115 || Mc ||[[w:moskovio|moskovio]] 
|-
|116 || Lv ||[[w:livermorio|livermorio]] 
|-
|117 || Ts ||[[w:teneso|teneso]] 
|-
|118 || Og ||[[w:oganeson|oganeson]]
|}
	

== Mendeleiev eta Nobel Saria ==
[[Fitxategi:Arrhenius2.jpg|thumb|120px|[[w:Svante Arrhenius|Svante Arrhenius]] (1859-1927)]]
1906an Mendeleiev [[w:Kimikako Nobel saria|Kimikako Nobel Saria]] lortzeko zorian egon zen. Suediako Zientzien akademiako ia guztiak beraren alde zeuden.

Baina etsai gogor bat zeukan: 1903an Saria irabazitako [[w:Svante Arrhenius|Svante August Arrhenius]], haserre zegoena Mendeleievekin, berak eginiko lan bat kritikatu zuelako… eta ez ematea lortu zuen. Urtebete geroago, hil egin zen Dmitri.

== Hil ondoko ohorezko oroigarriak ==
Mendeleieven ohorezko monumentuak daude hainbat hiritan. Eta inoiz posta-sigiluak ere atera dira beraren irudia munduan zehar zabaltzeko ere.

&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Periodic_table_monument.jpg|Bratislavan (Eslovakia)
The_Soviet_Union_1969_CPA_3762_sheet_of_1_(Mendeleev_and_Periodic_Law).jpg|Posta-zigilua Errusian.
Mur Mendeleev, Moskovsky Prospekt, St-Pétersbourg.jpg|Estatua eta taula San Petersburgon
&lt;/gallery&gt;

Mundu guztiko zientzialarien Batzar Nagusiak [[w:Mendelevio|mendelevio]] izena eman zion 101 zenbaki atomikodun elementu kimiko sintetikoari [[w:1955|1955ean]], eta sinbolo honekin onartu zuen: &lt;sub&gt;101&lt;/sub&gt;Md. Hauexek dira taula periodikoan ageri diren datuak:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| Zenbaki_atomikoa || rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;border: 5px solid black;&quot;| 101 ............ 258
........'''Md'''&lt;br/&gt;
....'''mendelevioa'''
|Masa atomikoa
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |
|Sinboloa
|-
|Izena
|}

== Ohorezko izendapenak geografian eta astronomian ==
&lt;gallery  mode=&quot;packed&quot;&gt;
Arctic Ocean bathymetric features.png|Beraren ohorez, [[w:Ozeano Artikoa|Ozeano Artikoan]] [[w:Mendeleiev Dortsala|Mendeleiev Dortsala]] dago.
Mendeleev crater 1136 med.jpg|Mendeleiev izena jarri diote, Ilargiren aurpegi ezkutuko 313 km-ko diametroko erraldoia duen krater bati.
&lt;/gallery&gt;

Zinez, oso errespetatua izan da Dimitri arlo askotako zientzialarien artean.</text>
      <sha1>kiu3vk4uk8vg0b2j68sg0lkkflxh161</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>