Darabilbo Zientzia

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="eu">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>euwikibooks</dbname>
    <base>https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Berezi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Eztabaida</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Lankide</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Lankide eztabaida</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikibooks eztabaida</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fitxategi</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fitxategi eztabaida</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki eztabaida</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Txantiloi</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Txantiloi eztabaida</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Laguntza</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Laguntza eztabaida</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategoria</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategoria eztabaida</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modulu</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modulu eztabaida</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7331</id>
    <revision>
      <id>44866</id>
      <parentid>44273</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:46:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1. Zientziaren historiako garapeneko urratsak */</comment>
      <origin>44866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2226" sha1="r2w31c1p1jfamyhxect41kt39zbqjwm" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}

: [[/SARRERA/]] (?)

# [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]] (Lanean - egokitu behar da)
== 1. Zientziaren historiako garapeneko urratsak ==
# [[/Gizateriaren lau asmakizunik handienak|1.1. Gizateriaren lau asmakizunik handienak]]
# [[/1.2. Zifra eta zenbakien inperioa. Matematikariek asmaturiko zenbakien historia/]]
# [[/1.3. Gnomona, lehen neurgailu zientifikoa/]]
# [[/1.4. Arkimedes, zientzialarien kanona/]]
# [[/1.5. Hipatia, matematikari, zientzialari, filosofo eta irakaslea/]]
# [[/1.6. Leonardo da Vinci, ingeniaria/]]
# [[/1.7. Dmitri Mendeleiev eta Taula Periodikoa.  Elementu kimikoen apalategia/]]
# [[/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa/]]

== 2. Fisikaren garapeneko historia puntualak ==
# [[/2.1.Katedralaren eraikuntza. UEUren historia laburra/]]
# [[/2.2.Borroka antinuklearra Euskal Herrian/]]
# [[/2.3.Elektrizitatearen eta Magnetismoaren histohistoriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.5.Albert Einstein eta Mileva Maric. Nori berea da zuzenbidea/]]
# [[/2.6.Fisio nuklearriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.4.Erradioaktibitatearen aurkikuntza, historia eta erabilera/]]raren aurkikuntza/]]
# [[/2.7.Transistoreak. Elektronikaren garapena/]]
# [[/2.8.XXI. mendeko megalopolien hiru zutabe nagusiak/]]

== 3. Solido eta likidoen istorio eta historia harrigarriak ==
# [[/3.1.Karbonoa, ikatza bezain beltz, diamantea bezain distiratsu/]]
# [[/3.2.Beira, Optikaren eta Kimikaren funtsezko ekaia/]]
# [[/3.3.Hainbat motatako paperak/]]
# [[/3.4.Zeramika, fintasun txinatarraren adierazlea/]]
# [[/3.5.Izarren hautsa biltzeko sarea/]]
# [[/3.6.Ura, biziaren eta heriotzaren iturria/]]
# [[/3.7.Aladinoren lanpara eta likidoen bitxikeriak/]]
# [[/3.8.Soldadurak baino itsaskorragoak/]] (lanean)

== 4. Espazioa eta denbora Fisikan. Absolutuak? Erlatiboak? ==
# [[/4.1.Espazioari eta denborari buruzko oinarrizko kontzeptuak/]]
# [[/4.2.Galileoren Erlatibitateko espazioa eta denbora/]]
# [[/4.3.Einsteinen Erlatibitate Bereziko espazio-denbora/]]
# [[/4.4.Mekanika Kuantikoaren mundua/]]
# [[/4.5.Einsteinen Erlatibitate Orokorra eta Kosmologia/]]

== Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak ==
* [[/Egileak/]]
* [[/Erabilitako irudiak/]]

[[Kategoria:Fisika]]</text>
      <sha1>r2w31c1p1jfamyhxect41kt39zbqjwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44867</id>
      <parentid>44866</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1. Zientziaren historiako garapeneko urratsak */</comment>
      <origin>44867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2225" sha1="58twg2ermit724tq8ix1yusoprwrcr1" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}

: [[/SARRERA/]] (?)

# [[Eredua|Nola idatzi? - Eredu bat]] (Lanean - egokitu behar da)
== 1. Zientziaren historiako garapeneko urratsak ==
# [[/Gizateriaren lau asmakizunik handienak|1.1. Gizateriaren lau asmakizunik handienak]]
# [[/1.2. Zifra eta zenbakien inperioa. Matematikariek asmaturiko zenbakien historia/]]
# [[/1.3. Gnomona, lehen neurgailu zientifikoa/]]
# [[/1.4. Arkimedes, zientzialarien kanona/]]
# [[/1.5. Hipatia, matematikari, zientzialari, filosofo eta irakaslea/]]
# [[/1.6. Leonardo da Vinci, ingeniaria/]]
# [[/1.7. Dmitri Mendeleiev eta Taula Periodikoa.  Elementu kimikoen apalategia/]]
# [[/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresio/]]

== 2. Fisikaren garapeneko historia puntualak ==
# [[/2.1.Katedralaren eraikuntza. UEUren historia laburra/]]
# [[/2.2.Borroka antinuklearra Euskal Herrian/]]
# [[/2.3.Elektrizitatearen eta Magnetismoaren histohistoriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.5.Albert Einstein eta Mileva Maric. Nori berea da zuzenbidea/]]
# [[/2.6.Fisio nuklearriako lehenengo pausoak/]]
# [[/2.4.Erradioaktibitatearen aurkikuntza, historia eta erabilera/]]raren aurkikuntza/]]
# [[/2.7.Transistoreak. Elektronikaren garapena/]]
# [[/2.8.XXI. mendeko megalopolien hiru zutabe nagusiak/]]

== 3. Solido eta likidoen istorio eta historia harrigarriak ==
# [[/3.1.Karbonoa, ikatza bezain beltz, diamantea bezain distiratsu/]]
# [[/3.2.Beira, Optikaren eta Kimikaren funtsezko ekaia/]]
# [[/3.3.Hainbat motatako paperak/]]
# [[/3.4.Zeramika, fintasun txinatarraren adierazlea/]]
# [[/3.5.Izarren hautsa biltzeko sarea/]]
# [[/3.6.Ura, biziaren eta heriotzaren iturria/]]
# [[/3.7.Aladinoren lanpara eta likidoen bitxikeriak/]]
# [[/3.8.Soldadurak baino itsaskorragoak/]] (lanean)

== 4. Espazioa eta denbora Fisikan. Absolutuak? Erlatiboak? ==
# [[/4.1.Espazioari eta denborari buruzko oinarrizko kontzeptuak/]]
# [[/4.2.Galileoren Erlatibitateko espazioa eta denbora/]]
# [[/4.3.Einsteinen Erlatibitate Bereziko espazio-denbora/]]
# [[/4.4.Mekanika Kuantikoaren mundua/]]
# [[/4.5.Einsteinen Erlatibitate Orokorra eta Kosmologia/]]

== Egileak, lotutako artikuluak eta irudiak ==
* [[/Egileak/]]
* [[/Erabilitako irudiak/]]

[[Kategoria:Fisika]]</text>
      <sha1>58twg2ermit724tq8ix1yusoprwrcr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia/1.3. Gnomona, lehen neurgailu zientifikoa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7369</id>
    <revision>
      <id>44870</id>
      <parentid>44545</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>formatu kontuak</comment>
      <origin>44870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8588" sha1="lg58ma8tk5ypfernribg88f3v05367z" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}

= 1.3. Gnomona, lehenengo neurgailu zientifikoa =
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2023-12-12)
Grezia zaharretik abiatuko gara kapitulu honetan, zehatzago esanda, fikziozko hango Mundu Mitologikotik, Naturaren Filosofiaren historiaren lehenengo pauso sendoetarako bidea ulertu nahian.

== Zer esan nahi du gnomon hitzak? ==
Grezieraz, gnwmwn  (“gnomon”); latinez, gnomon onartu zen. Gutxi gorabehera, jatorrizko esanahia honako hau zen: dakiena, interpretatzen duena, analizatzen duena, ebaluatzen duena edo horrelako zerbait.

Sustrai bereko hitzak dira: gnosis, gnostiko, gnostizismo, agnostiko… Erlazionaturik daude jatorri indoeuroparreko gno- sustraiarekin, eta gaztelaniazko ondoko hitz hauekin ere: cognición, conocimiento, conocer…  nota, noticia, notario…

== Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian ==
K.a. VII. mendearen bukaera aldean, jarrera berri bat sortu zen Grezian. Ordura arte, munduaren kontzepzio erabat mitologikoa zegoen Naturan gertatzen ziren fenomenoak azaltzeko, eta horretarako fikziozko izakiak erabiltzen ziren (jainkoak, heroiak, erraldoiak…) eguneroko bizimoduko fenomeno eta gertaera naturalak azaltzeko. 

Baina, garai hartan, Naturako gertaerak behaketaren eta geometriaren bidez ulertzeko jarrera berri bat sortu zen eta jakintsu batzuk bestelako azalpen egituratuagoak moldatzen abiatu ziren. Gaur egun halako ekimenetan aritu ziren aitzindari haiei Naturaren filosofoak deritzegu. 

Baina izendapen horrek iraupen luzea izan zuen Naturako fenomenoak aztertzen zituzten jakintsuen artean, eta horren frogarik argigarriena da Isaac Newton-n (1689-1727) lanik garratzitsuena: Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687) izan zen, esan nahi baita, «Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak».

Gaur egungo fisikariak haien ondorengo “Naturaren filosofoak” garela esan dezakegu; baina Naturaren filosofoak deitu ordez, fisikariak esaten digute.

== Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia ==
Aristoteles-en (K.a. 384-322) arabera, Tales izan zen Miletoko eskolaren lehenengo ordezkaria. Berak zehaztu zituen Geometriaren oinarriak, eta berak finkatu zituen lehenengo teorema geometrikoak,  lerro paraleloetako segmentuen proportzionaltasuna eta triangeluen antzekotasuna.


== Tales eta eguzki-izpien abstrakzioa ==
Triangeluen antzekotasun abstraktuaren ondorio geometrikoa triangeluen aldeen proportzionaltasuna izan zen. Talesen metodoa oso sinplea zen: Eguzki-izpien eraginez objektu bertikalek sorturiko itzalak aztertu zituen: behatu, neurtu eta konparatu. Horretarako, neurgailu berezia erabili zuen: gnomona.


:irudia

== Zer da gnomona? ==
Gnomona tinko finkaturiko makila bat da. Eguzkitik datorren argiak lurzoruan sortutako itzalaren muturrak puntu zehatz bat, P, adierazten du. B behatzaileak puntu horren posizioa behatzen du une oro, eta ondorio logikoak ateratzen ditu. 

:irudia

Gnomon batez, Tales Naturaren behatzaile bihurtu zen.  Eguzkia etengabe higitzen denez, gnomonaren itzalaren muturreko puntua ere bai. Egunean zehar, gnomonaren goiko muturreko  itzalaren P puntuaren posizioa zoruan etengabe markatuz gero, parabola bat agertzen lurzoruan: P puntua parabolaren erpinean kokatuz, distantziak neurtuz eta proportzionaltasunaren araua erabiliz, piramideen altuera kalkulatu omen zuen urrunetik. Gaur ere teknika berbera erabil daiteke zuhaitz tantai baten edota etxe orratz baten altuera neurtzeko. 

:irudia

Itzalaren behaketa jarraitua eginez, bi ondorio baliotsu lortu zituzten: 
* Gnomonaren muturraren itzalak ibilbide parabolikoa markatzen zuen lurrazalean.
* Tokiko iparraren norabidea, N, identifika zezakeen, parabolaren erpinaren bitartez.

:irudia

Gure latitudean, urtaroetan zehar gnomonaren muturraren itzalaren parabolaren erpinak kokapen desberdinak ditu; eta parabolaren irekierak zabalera eta orientazio  desberdinak:
* Neguan, iparraldean eta iparralderantz irekita dago.
* Udan, hegoaldean eta hegoalderantz irekita.
* Eta bi solstizioetan… ez dago parabolarik, mendebaldetik ekialderako lerro zuzena baizik.

:irudia


== Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak ==
Tales-en ikasle izandako Anaximandro-k (K.a. 610-546) funtsezko neurketa bat egin zuen gnomon batez: solstizioetatik abiatuz, ekinozioak zehaztu zituen.

:irudia
Anaximandroren eskema
:irudia
                           
== Gnomona eta Lurraren zirkunferentzia ==
Eratostenes-ek (K.a. 276-194) Lurraren zirkunferentziaren luzera kalkulatu zuen gnomon bat erabiliz. Horretarako, arrazonamendu bikaina bideratu zuen.

Bera konturatuta zegoen ekinozio-egunean Sienako gnomonak ez zuela itzalik sortzen, alegia, itzala gnomonaren finkatze puntuan zegoela: bestela esanda, eguzki-izpiak norabide bertikalean iristen zirela. Ostera, meridiano berean ipar-norabidean zegoen Alexandrian itzala zegoen, eguzki-izpiak bertikalarekiko angelu txiki batez desbideraturik iristen baitziren. Gaur egungo hitzekin azalduz, bi hiriak longitude berean baina latitude desberdinetan zeuden. 

:irudia

Beraz, logika geometrikoaz ondorioztatu zuen Alexandriako eguzki-izpiek itzalean osaturiko triangelua  eta eguzki-izpiek Lurraren erradioarekin osaturikoak antzekoak zirela… eta bi triangeluen antzekotasun-erlazioaz baliatu zen. Bakarrik falta zitzaion Sienatik Alexandriara etengabe iparrerako noranzkoan zegoen distantzia neurtzea eta proportzionaltasun-erlazioa aplikatzea. Harrigarria!

== Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua ==
Denboraren neurria bi gertaera puntualen arteko “distantzia denborala” da. Baina edozein bi gertaeraren artean gnomonaren itzalaren muturraren posizioaren aldaketa “distantzia espaziala” pasatutako denborarekin erlazionatuta dago: horixe da, hain zuzen eguzki-erlojuaren logika.
 
Historian zehar mota askotako eguzki-erlojuak egin dira. Horietan edozein jarreratako gnomonak erabili izan dira. Izan ere, itzalaren posizio-aldaketa da pasatutako denboraren neurria.
     
:irudia


== Gnomona, orduaren adierazlea ==
Ondoko eskeman, gure latitudean dagoen gnomon baten itzala erakusten da, lau urtaroen eguerdi aurreko lau orduetan (4, 3, 2, 1) eta arratsaldeko lehenengo lauretan (1, 2, 3, 4) zein norabidetan eta zein luzeraz agertzen den. 
Kasu bakoitzean alboko koadroan ageri den koloreko itzala dago markatuta. Halaber erakusten da zein diren, neguko solstizioko parabola, ekinozioetako lerrozuzena eta udako solstizioaren parabola. 

:irudia

== Zer interes du gaur egun gnomonak? ==
Lehenik eta behin pedagogikoa, bereziki zientziaren historia landu eta ikasteko, Zientziaren metodoaren jatorriaren lehenengo pausoak jakinarazteko, eta Zientziaren historia eta abstrakzioaren garrantzia adierazteko. 

Asmo horiekin helioskiametroa deituriko gnomon erraldoi bat eraiki zen Leioako campusean Martin Rivas irakaslearen zuzendaritza pean, 1990ean. 

Oharra: Euskaltzaindiak numero hitza ere badauka onartuta, baina Hizkuntzalaritzako termino modura, gramatika-kategoria bat adierazteko (singular/plural)

Ondoko irudietan ikus daiteke zer nolako egitura zuen: gnomona 6,20 m luzeko zutabe bat zen, goiko muturrean lente bat zeukana egokiro jarrita, argi-foku baten seinalea adierazteko, itzal-puntua sortu ordez.
           
Eguzki-erlojuaren informaziorako irudia markatuta zegoen plataforma muntaia osoa eusten zion plataforman.                                                                                     

== Heliosziametro berria (2019)&lt;ref&gt;http://tp.lc.ehu.es/pages/helios.html&lt;/ref&gt; ==
Denboraren joanean aire zabalean dauden eraikuntzek jasaten duten higadura eta zahartzearen ondorioz, zaharberritze-prozesu bati ekin zion unibertsitateak, eta helioskiametro berria eraiki zen EHUko Leioako campusko Arboretum parkean. Udako solstizioarekin bat, inauguratu zen 2019-06-21ean, izenari orrazketa ortografiko txiki bat gaineratuz: heliosziametroa.

:irudia

EHUko Leioako campuseko heliosziametroa

EHUko Leioako campuseko Arboretum parkea.
Benetan merezi du Arboretum parkea bistatzea, Naturari buruzko liburu irekia baita. Bertan daude, besteak beste, ibilbide geologikoa, heliosziametroa, espiral aureoa (desagertzeko arriskuan dauden zuhaitzez osatua), eta Bizitzaren basoa eskultura erraldoia, non gorpua ikerkuntzara-lanetarako unibertsitateari dohaintzan eskaini zioten pertsonen errautsak lurperatzen diren.

:irudiak

Euskararen espiral aureoa.

                                                  
Bizitzaren basoa.</text>
      <sha1>lg58ma8tk5ypfernribg88f3v05367z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44871</id>
      <parentid>44870</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8588" sha1="b5l4sujqo361sas46y8oan4a41akdjl" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.3. Gnomona, lehenengo neurgailu zientifikoa =
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2023-12-12)

Grezia zaharretik abiatuko gara kapitulu honetan, zehatzago esanda, fikziozko hango Mundu Mitologikotik, Naturaren Filosofiaren historiaren lehenengo pauso sendoetarako bidea ulertu nahian.

== Zer esan nahi du gnomon hitzak? ==
Grezieraz, gnwmwn  (“gnomon”); latinez, gnomon onartu zen. Gutxi gorabehera, jatorrizko esanahia honako hau zen: dakiena, interpretatzen duena, analizatzen duena, ebaluatzen duena edo horrelako zerbait.

Sustrai bereko hitzak dira: gnosis, gnostiko, gnostizismo, agnostiko… Erlazionaturik daude jatorri indoeuroparreko gno- sustraiarekin, eta gaztelaniazko ondoko hitz hauekin ere: cognición, conocimiento, conocer…  nota, noticia, notario…

== Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian ==
K.a. VII. mendearen bukaera aldean, jarrera berri bat sortu zen Grezian. Ordura arte, munduaren kontzepzio erabat mitologikoa zegoen Naturan gertatzen ziren fenomenoak azaltzeko, eta horretarako fikziozko izakiak erabiltzen ziren (jainkoak, heroiak, erraldoiak…) eguneroko bizimoduko fenomeno eta gertaera naturalak azaltzeko. 

Baina, garai hartan, Naturako gertaerak behaketaren eta geometriaren bidez ulertzeko jarrera berri bat sortu zen eta jakintsu batzuk bestelako azalpen egituratuagoak moldatzen abiatu ziren. Gaur egun halako ekimenetan aritu ziren aitzindari haiei Naturaren filosofoak deritzegu. 

Baina izendapen horrek iraupen luzea izan zuen Naturako fenomenoak aztertzen zituzten jakintsuen artean, eta horren frogarik argigarriena da Isaac Newton-n (1689-1727) lanik garratzitsuena: Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687) izan zen, esan nahi baita, «Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak».

Gaur egungo fisikariak haien ondorengo “Naturaren filosofoak” garela esan dezakegu; baina Naturaren filosofoak deitu ordez, fisikariak esaten digute.

== Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia ==
Aristoteles-en (K.a. 384-322) arabera, Tales izan zen Miletoko eskolaren lehenengo ordezkaria. Berak zehaztu zituen Geometriaren oinarriak, eta berak finkatu zituen lehenengo teorema geometrikoak,  lerro paraleloetako segmentuen proportzionaltasuna eta triangeluen antzekotasuna.


== Tales eta eguzki-izpien abstrakzioa ==
Triangeluen antzekotasun abstraktuaren ondorio geometrikoa triangeluen aldeen proportzionaltasuna izan zen. Talesen metodoa oso sinplea zen: Eguzki-izpien eraginez objektu bertikalek sorturiko itzalak aztertu zituen: behatu, neurtu eta konparatu. Horretarako, neurgailu berezia erabili zuen: gnomona.


:irudia

== Zer da gnomona? ==
Gnomona tinko finkaturiko makila bat da. Eguzkitik datorren argiak lurzoruan sortutako itzalaren muturrak puntu zehatz bat, P, adierazten du. B behatzaileak puntu horren posizioa behatzen du une oro, eta ondorio logikoak ateratzen ditu. 

:irudia

Gnomon batez, Tales Naturaren behatzaile bihurtu zen.  Eguzkia etengabe higitzen denez, gnomonaren itzalaren muturreko puntua ere bai. Egunean zehar, gnomonaren goiko muturreko  itzalaren P puntuaren posizioa zoruan etengabe markatuz gero, parabola bat agertzen lurzoruan: P puntua parabolaren erpinean kokatuz, distantziak neurtuz eta proportzionaltasunaren araua erabiliz, piramideen altuera kalkulatu omen zuen urrunetik. Gaur ere teknika berbera erabil daiteke zuhaitz tantai baten edota etxe orratz baten altuera neurtzeko. 

:irudia

Itzalaren behaketa jarraitua eginez, bi ondorio baliotsu lortu zituzten: 
* Gnomonaren muturraren itzalak ibilbide parabolikoa markatzen zuen lurrazalean.
* Tokiko iparraren norabidea, N, identifika zezakeen, parabolaren erpinaren bitartez.

:irudia

Gure latitudean, urtaroetan zehar gnomonaren muturraren itzalaren parabolaren erpinak kokapen desberdinak ditu; eta parabolaren irekierak zabalera eta orientazio  desberdinak:
* Neguan, iparraldean eta iparralderantz irekita dago.
* Udan, hegoaldean eta hegoalderantz irekita.
* Eta bi solstizioetan… ez dago parabolarik, mendebaldetik ekialderako lerro zuzena baizik.

:irudia


== Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak ==
Tales-en ikasle izandako Anaximandro-k (K.a. 610-546) funtsezko neurketa bat egin zuen gnomon batez: solstizioetatik abiatuz, ekinozioak zehaztu zituen.

:irudia
Anaximandroren eskema
:irudia
                           
== Gnomona eta Lurraren zirkunferentzia ==
Eratostenes-ek (K.a. 276-194) Lurraren zirkunferentziaren luzera kalkulatu zuen gnomon bat erabiliz. Horretarako, arrazonamendu bikaina bideratu zuen.

Bera konturatuta zegoen ekinozio-egunean Sienako gnomonak ez zuela itzalik sortzen, alegia, itzala gnomonaren finkatze puntuan zegoela: bestela esanda, eguzki-izpiak norabide bertikalean iristen zirela. Ostera, meridiano berean ipar-norabidean zegoen Alexandrian itzala zegoen, eguzki-izpiak bertikalarekiko angelu txiki batez desbideraturik iristen baitziren. Gaur egungo hitzekin azalduz, bi hiriak longitude berean baina latitude desberdinetan zeuden. 

:irudia

Beraz, logika geometrikoaz ondorioztatu zuen Alexandriako eguzki-izpiek itzalean osaturiko triangelua  eta eguzki-izpiek Lurraren erradioarekin osaturikoak antzekoak zirela… eta bi triangeluen antzekotasun-erlazioaz baliatu zen. Bakarrik falta zitzaion Sienatik Alexandriara etengabe iparrerako noranzkoan zegoen distantzia neurtzea eta proportzionaltasun-erlazioa aplikatzea. Harrigarria!

== Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua ==
Denboraren neurria bi gertaera puntualen arteko “distantzia denborala” da. Baina edozein bi gertaeraren artean gnomonaren itzalaren muturraren posizioaren aldaketa “distantzia espaziala” pasatutako denborarekin erlazionatuta dago: horixe da, hain zuzen eguzki-erlojuaren logika.
 
Historian zehar mota askotako eguzki-erlojuak egin dira. Horietan edozein jarreratako gnomonak erabili izan dira. Izan ere, itzalaren posizio-aldaketa da pasatutako denboraren neurria.
     
:irudia


== Gnomona, orduaren adierazlea ==
Ondoko eskeman, gure latitudean dagoen gnomon baten itzala erakusten da, lau urtaroen eguerdi aurreko lau orduetan (4, 3, 2, 1) eta arratsaldeko lehenengo lauretan (1, 2, 3, 4) zein norabidetan eta zein luzeraz agertzen den. 
Kasu bakoitzean alboko koadroan ageri den koloreko itzala dago markatuta. Halaber erakusten da zein diren, neguko solstizioko parabola, ekinozioetako lerrozuzena eta udako solstizioaren parabola. 

:irudia

== Zer interes du gaur egun gnomonak? ==
Lehenik eta behin pedagogikoa, bereziki zientziaren historia landu eta ikasteko, Zientziaren metodoaren jatorriaren lehenengo pausoak jakinarazteko, eta Zientziaren historia eta abstrakzioaren garrantzia adierazteko. 

Asmo horiekin helioskiametroa deituriko gnomon erraldoi bat eraiki zen Leioako campusean Martin Rivas irakaslearen zuzendaritza pean, 1990ean. 

Oharra: Euskaltzaindiak numero hitza ere badauka onartuta, baina Hizkuntzalaritzako termino modura, gramatika-kategoria bat adierazteko (singular/plural)

Ondoko irudietan ikus daiteke zer nolako egitura zuen: gnomona 6,20 m luzeko zutabe bat zen, goiko muturrean lente bat zeukana egokiro jarrita, argi-foku baten seinalea adierazteko, itzal-puntua sortu ordez.
           
Eguzki-erlojuaren informaziorako irudia markatuta zegoen plataforma muntaia osoa eusten zion plataforman.                                                                                     

== Heliosziametro berria (2019)&lt;ref&gt;http://tp.lc.ehu.es/pages/helios.html&lt;/ref&gt; ==
Denboraren joanean aire zabalean dauden eraikuntzek jasaten duten higadura eta zahartzearen ondorioz, zaharberritze-prozesu bati ekin zion unibertsitateak, eta helioskiametro berria eraiki zen EHUko Leioako campusko Arboretum parkean. Udako solstizioarekin bat, inauguratu zen 2019-06-21ean, izenari orrazketa ortografiko txiki bat gaineratuz: heliosziametroa.

:irudia

EHUko Leioako campuseko heliosziametroa

EHUko Leioako campuseko Arboretum parkea.
Benetan merezi du Arboretum parkea bistatzea, Naturari buruzko liburu irekia baita. Bertan daude, besteak beste, ibilbide geologikoa, heliosziametroa, espiral aureoa (desagertzeko arriskuan dauden zuhaitzez osatua), eta Bizitzaren basoa eskultura erraldoia, non gorpua ikerkuntzara-lanetarako unibertsitateari dohaintzan eskaini zioten pertsonen errautsak lurperatzen diren.

:irudiak

Euskararen espiral aureoa.

                                                  
Bizitzaren basoa.</text>
      <sha1>b5l4sujqo361sas46y8oan4a41akdjl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44872</id>
      <parentid>44871</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:23:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Zer esan nahi du gnomon hitzak? */</comment>
      <origin>44872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8636" sha1="fyvyom7nc6g1zpcv4vgab8um1jpidvm" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.3. Gnomona, lehenengo neurgailu zientifikoa =
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2023-12-12)

Grezia zaharretik abiatuko gara kapitulu honetan, zehatzago esanda, fikziozko hango Mundu Mitologikotik, Naturaren Filosofiaren historiaren lehenengo pauso sendoetarako bidea ulertu nahian.

== Zer esan nahi du gnomon hitzak? ==
Grezieraz, gnwmwn  (“gnomon”); latinez, ''gnomon'' onartu zen. Gutxi gorabehera, jatorrizko esanahia honako hau zen: dakiena, interpretatzen duena, analizatzen duena, ebaluatzen duena edo horrelako zerbait.

Sustrai bereko hitzak dira: ''gnosis'', ''gnostiko'', ''gnostizismo'', ''agnostiko''… Erlazionaturik daude jatorri indoeuroparreko ''gno''- sustraiarekin, eta gaztelaniazko ondoko hitz hauekin ere: ''cognición'', ''conocimiento'', ''conocer''…  ''nota'', ''noticia'', ''notario''…

== Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian ==
K.a. VII. mendearen bukaera aldean, jarrera berri bat sortu zen Grezian. Ordura arte, munduaren kontzepzio erabat mitologikoa zegoen Naturan gertatzen ziren fenomenoak azaltzeko, eta horretarako fikziozko izakiak erabiltzen ziren (jainkoak, heroiak, erraldoiak…) eguneroko bizimoduko fenomeno eta gertaera naturalak azaltzeko. 

Baina, garai hartan, Naturako gertaerak behaketaren eta geometriaren bidez ulertzeko jarrera berri bat sortu zen eta jakintsu batzuk bestelako azalpen egituratuagoak moldatzen abiatu ziren. Gaur egun halako ekimenetan aritu ziren aitzindari haiei Naturaren filosofoak deritzegu. 

Baina izendapen horrek iraupen luzea izan zuen Naturako fenomenoak aztertzen zituzten jakintsuen artean, eta horren frogarik argigarriena da Isaac Newton-n (1689-1727) lanik garratzitsuena: Philosophiae Naturalis Principia Mathematica (1687) izan zen, esan nahi baita, «Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak».

Gaur egungo fisikariak haien ondorengo “Naturaren filosofoak” garela esan dezakegu; baina Naturaren filosofoak deitu ordez, fisikariak esaten digute.

== Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia ==
Aristoteles-en (K.a. 384-322) arabera, Tales izan zen Miletoko eskolaren lehenengo ordezkaria. Berak zehaztu zituen Geometriaren oinarriak, eta berak finkatu zituen lehenengo teorema geometrikoak,  lerro paraleloetako segmentuen proportzionaltasuna eta triangeluen antzekotasuna.


== Tales eta eguzki-izpien abstrakzioa ==
Triangeluen antzekotasun abstraktuaren ondorio geometrikoa triangeluen aldeen proportzionaltasuna izan zen. Talesen metodoa oso sinplea zen: Eguzki-izpien eraginez objektu bertikalek sorturiko itzalak aztertu zituen: behatu, neurtu eta konparatu. Horretarako, neurgailu berezia erabili zuen: gnomona.


:irudia

== Zer da gnomona? ==
Gnomona tinko finkaturiko makila bat da. Eguzkitik datorren argiak lurzoruan sortutako itzalaren muturrak puntu zehatz bat, P, adierazten du. B behatzaileak puntu horren posizioa behatzen du une oro, eta ondorio logikoak ateratzen ditu. 

:irudia

Gnomon batez, Tales Naturaren behatzaile bihurtu zen.  Eguzkia etengabe higitzen denez, gnomonaren itzalaren muturreko puntua ere bai. Egunean zehar, gnomonaren goiko muturreko  itzalaren P puntuaren posizioa zoruan etengabe markatuz gero, parabola bat agertzen lurzoruan: P puntua parabolaren erpinean kokatuz, distantziak neurtuz eta proportzionaltasunaren araua erabiliz, piramideen altuera kalkulatu omen zuen urrunetik. Gaur ere teknika berbera erabil daiteke zuhaitz tantai baten edota etxe orratz baten altuera neurtzeko. 

:irudia

Itzalaren behaketa jarraitua eginez, bi ondorio baliotsu lortu zituzten: 
* Gnomonaren muturraren itzalak ibilbide parabolikoa markatzen zuen lurrazalean.
* Tokiko iparraren norabidea, N, identifika zezakeen, parabolaren erpinaren bitartez.

:irudia

Gure latitudean, urtaroetan zehar gnomonaren muturraren itzalaren parabolaren erpinak kokapen desberdinak ditu; eta parabolaren irekierak zabalera eta orientazio  desberdinak:
* Neguan, iparraldean eta iparralderantz irekita dago.
* Udan, hegoaldean eta hegoalderantz irekita.
* Eta bi solstizioetan… ez dago parabolarik, mendebaldetik ekialderako lerro zuzena baizik.

:irudia


== Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak ==
Tales-en ikasle izandako Anaximandro-k (K.a. 610-546) funtsezko neurketa bat egin zuen gnomon batez: solstizioetatik abiatuz, ekinozioak zehaztu zituen.

:irudia
Anaximandroren eskema
:irudia
                           
== Gnomona eta Lurraren zirkunferentzia ==
Eratostenes-ek (K.a. 276-194) Lurraren zirkunferentziaren luzera kalkulatu zuen gnomon bat erabiliz. Horretarako, arrazonamendu bikaina bideratu zuen.

Bera konturatuta zegoen ekinozio-egunean Sienako gnomonak ez zuela itzalik sortzen, alegia, itzala gnomonaren finkatze puntuan zegoela: bestela esanda, eguzki-izpiak norabide bertikalean iristen zirela. Ostera, meridiano berean ipar-norabidean zegoen Alexandrian itzala zegoen, eguzki-izpiak bertikalarekiko angelu txiki batez desbideraturik iristen baitziren. Gaur egungo hitzekin azalduz, bi hiriak longitude berean baina latitude desberdinetan zeuden. 

:irudia

Beraz, logika geometrikoaz ondorioztatu zuen Alexandriako eguzki-izpiek itzalean osaturiko triangelua  eta eguzki-izpiek Lurraren erradioarekin osaturikoak antzekoak zirela… eta bi triangeluen antzekotasun-erlazioaz baliatu zen. Bakarrik falta zitzaion Sienatik Alexandriara etengabe iparrerako noranzkoan zegoen distantzia neurtzea eta proportzionaltasun-erlazioa aplikatzea. Harrigarria!

== Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua ==
Denboraren neurria bi gertaera puntualen arteko “distantzia denborala” da. Baina edozein bi gertaeraren artean gnomonaren itzalaren muturraren posizioaren aldaketa “distantzia espaziala” pasatutako denborarekin erlazionatuta dago: horixe da, hain zuzen eguzki-erlojuaren logika.
 
Historian zehar mota askotako eguzki-erlojuak egin dira. Horietan edozein jarreratako gnomonak erabili izan dira. Izan ere, itzalaren posizio-aldaketa da pasatutako denboraren neurria.
     
:irudia


== Gnomona, orduaren adierazlea ==
Ondoko eskeman, gure latitudean dagoen gnomon baten itzala erakusten da, lau urtaroen eguerdi aurreko lau orduetan (4, 3, 2, 1) eta arratsaldeko lehenengo lauretan (1, 2, 3, 4) zein norabidetan eta zein luzeraz agertzen den. 
Kasu bakoitzean alboko koadroan ageri den koloreko itzala dago markatuta. Halaber erakusten da zein diren, neguko solstizioko parabola, ekinozioetako lerrozuzena eta udako solstizioaren parabola. 

:irudia

== Zer interes du gaur egun gnomonak? ==
Lehenik eta behin pedagogikoa, bereziki zientziaren historia landu eta ikasteko, Zientziaren metodoaren jatorriaren lehenengo pausoak jakinarazteko, eta Zientziaren historia eta abstrakzioaren garrantzia adierazteko. 

Asmo horiekin helioskiametroa deituriko gnomon erraldoi bat eraiki zen Leioako campusean Martin Rivas irakaslearen zuzendaritza pean, 1990ean. 

Oharra: Euskaltzaindiak numero hitza ere badauka onartuta, baina Hizkuntzalaritzako termino modura, gramatika-kategoria bat adierazteko (singular/plural)

Ondoko irudietan ikus daiteke zer nolako egitura zuen: gnomona 6,20 m luzeko zutabe bat zen, goiko muturrean lente bat zeukana egokiro jarrita, argi-foku baten seinalea adierazteko, itzal-puntua sortu ordez.
           
Eguzki-erlojuaren informaziorako irudia markatuta zegoen plataforma muntaia osoa eusten zion plataforman.                                                                                     

== Heliosziametro berria (2019)&lt;ref&gt;http://tp.lc.ehu.es/pages/helios.html&lt;/ref&gt; ==
Denboraren joanean aire zabalean dauden eraikuntzek jasaten duten higadura eta zahartzearen ondorioz, zaharberritze-prozesu bati ekin zion unibertsitateak, eta helioskiametro berria eraiki zen EHUko Leioako campusko Arboretum parkean. Udako solstizioarekin bat, inauguratu zen 2019-06-21ean, izenari orrazketa ortografiko txiki bat gaineratuz: heliosziametroa.

:irudia

EHUko Leioako campuseko heliosziametroa

EHUko Leioako campuseko Arboretum parkea.
Benetan merezi du Arboretum parkea bistatzea, Naturari buruzko liburu irekia baita. Bertan daude, besteak beste, ibilbide geologikoa, heliosziametroa, espiral aureoa (desagertzeko arriskuan dauden zuhaitzez osatua), eta Bizitzaren basoa eskultura erraldoia, non gorpua ikerkuntzara-lanetarako unibertsitateari dohaintzan eskaini zioten pertsonen errautsak lurperatzen diren.

:irudiak

Euskararen espiral aureoa.

                                                  
Bizitzaren basoa.</text>
      <sha1>fyvyom7nc6g1zpcv4vgab8um1jpidvm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44873</id>
      <parentid>44872</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian */</comment>
      <origin>44873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8703" sha1="9ml6dg043c0sgiis1t1o9zz0p437zaw" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.3. Gnomona, lehenengo neurgailu zientifikoa =
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2023-12-12)

Grezia zaharretik abiatuko gara kapitulu honetan, zehatzago esanda, fikziozko hango Mundu Mitologikotik, Naturaren Filosofiaren historiaren lehenengo pauso sendoetarako bidea ulertu nahian.

== Zer esan nahi du gnomon hitzak? ==
Grezieraz, gnwmwn  (“gnomon”); latinez, ''gnomon'' onartu zen. Gutxi gorabehera, jatorrizko esanahia honako hau zen: dakiena, interpretatzen duena, analizatzen duena, ebaluatzen duena edo horrelako zerbait.

Sustrai bereko hitzak dira: ''gnosis'', ''gnostiko'', ''gnostizismo'', ''agnostiko''… Erlazionaturik daude jatorri indoeuroparreko ''gno''- sustraiarekin, eta gaztelaniazko ondoko hitz hauekin ere: ''cognición'', ''conocimiento'', ''conocer''…  ''nota'', ''noticia'', ''notario''…

== Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian ==
K.a. VII. mendearen bukaera aldean, jarrera berri bat sortu zen Grezian. Ordura arte, munduaren kontzepzio erabat mitologikoa zegoen Naturan gertatzen ziren fenomenoak azaltzeko, eta horretarako fikziozko izakiak erabiltzen ziren (jainkoak, heroiak, erraldoiak…) eguneroko bizimoduko fenomeno eta gertaera naturalak azaltzeko. 

Baina, garai hartan, Naturako gertaerak behaketaren eta geometriaren bidez ulertzeko jarrera berri bat sortu zen eta jakintsu batzuk bestelako azalpen egituratuagoak moldatzen abiatu ziren. Gaur egun halako ekimenetan aritu ziren aitzindari haiei Naturaren filosofoak deritzegu. 

Baina izendapen horrek iraupen luzea izan zuen Naturako fenomenoak aztertzen zituzten jakintsuen artean, eta horren frogarik argigarriena da Isaac Newton-n (1689-1727) lanik garratzitsuena: ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (1687) izan zen, esan nahi baita, «''Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak''».

Gaur egungo fisikariak haien ondorengo “''Naturaren filosofoak''” garela esan dezakegu; baina Naturaren filosofoak deitu ordez, ''fisikariak'' esaten digute.

== Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia ==
Aristoteles-en (K.a. 384-322) arabera, Tales izan zen Miletoko eskolaren lehenengo ordezkaria. Berak zehaztu zituen Geometriaren oinarriak, eta berak finkatu zituen lehenengo teorema geometrikoak,  lerro paraleloetako segmentuen proportzionaltasuna eta triangeluen antzekotasuna.


== Tales eta eguzki-izpien abstrakzioa ==
Triangeluen antzekotasun abstraktuaren ondorio geometrikoa triangeluen aldeen proportzionaltasuna izan zen. Talesen metodoa oso sinplea zen: Eguzki-izpien eraginez objektu bertikalek sorturiko itzalak aztertu zituen: behatu, neurtu eta konparatu. Horretarako, neurgailu berezia erabili zuen: gnomona.


:irudia

== Zer da gnomona? ==
Gnomona tinko finkaturiko makila bat da. Eguzkitik datorren argiak lurzoruan sortutako itzalaren muturrak puntu zehatz bat, P, adierazten du. B behatzaileak puntu horren posizioa behatzen du une oro, eta ondorio logikoak ateratzen ditu. 

:irudia

Gnomon batez, Tales Naturaren behatzaile bihurtu zen.  Eguzkia etengabe higitzen denez, gnomonaren itzalaren muturreko puntua ere bai. Egunean zehar, gnomonaren goiko muturreko  itzalaren P puntuaren posizioa zoruan etengabe markatuz gero, parabola bat agertzen lurzoruan: P puntua parabolaren erpinean kokatuz, distantziak neurtuz eta proportzionaltasunaren araua erabiliz, piramideen altuera kalkulatu omen zuen urrunetik. Gaur ere teknika berbera erabil daiteke zuhaitz tantai baten edota etxe orratz baten altuera neurtzeko. 

:irudia

Itzalaren behaketa jarraitua eginez, bi ondorio baliotsu lortu zituzten: 
* Gnomonaren muturraren itzalak ibilbide parabolikoa markatzen zuen lurrazalean.
* Tokiko iparraren norabidea, N, identifika zezakeen, parabolaren erpinaren bitartez.

:irudia

Gure latitudean, urtaroetan zehar gnomonaren muturraren itzalaren parabolaren erpinak kokapen desberdinak ditu; eta parabolaren irekierak zabalera eta orientazio  desberdinak:
* Neguan, iparraldean eta iparralderantz irekita dago.
* Udan, hegoaldean eta hegoalderantz irekita.
* Eta bi solstizioetan… ez dago parabolarik, mendebaldetik ekialderako lerro zuzena baizik.

:irudia


== Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak ==
Tales-en ikasle izandako Anaximandro-k (K.a. 610-546) funtsezko neurketa bat egin zuen gnomon batez: solstizioetatik abiatuz, ekinozioak zehaztu zituen.

:irudia
Anaximandroren eskema
:irudia
                           
== Gnomona eta Lurraren zirkunferentzia ==
Eratostenes-ek (K.a. 276-194) Lurraren zirkunferentziaren luzera kalkulatu zuen gnomon bat erabiliz. Horretarako, arrazonamendu bikaina bideratu zuen.

Bera konturatuta zegoen ekinozio-egunean Sienako gnomonak ez zuela itzalik sortzen, alegia, itzala gnomonaren finkatze puntuan zegoela: bestela esanda, eguzki-izpiak norabide bertikalean iristen zirela. Ostera, meridiano berean ipar-norabidean zegoen Alexandrian itzala zegoen, eguzki-izpiak bertikalarekiko angelu txiki batez desbideraturik iristen baitziren. Gaur egungo hitzekin azalduz, bi hiriak longitude berean baina latitude desberdinetan zeuden. 

:irudia

Beraz, logika geometrikoaz ondorioztatu zuen Alexandriako eguzki-izpiek itzalean osaturiko triangelua  eta eguzki-izpiek Lurraren erradioarekin osaturikoak antzekoak zirela… eta bi triangeluen antzekotasun-erlazioaz baliatu zen. Bakarrik falta zitzaion Sienatik Alexandriara etengabe iparrerako noranzkoan zegoen distantzia neurtzea eta proportzionaltasun-erlazioa aplikatzea. Harrigarria!

== Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua ==
Denboraren neurria bi gertaera puntualen arteko “distantzia denborala” da. Baina edozein bi gertaeraren artean gnomonaren itzalaren muturraren posizioaren aldaketa “distantzia espaziala” pasatutako denborarekin erlazionatuta dago: horixe da, hain zuzen eguzki-erlojuaren logika.
 
Historian zehar mota askotako eguzki-erlojuak egin dira. Horietan edozein jarreratako gnomonak erabili izan dira. Izan ere, itzalaren posizio-aldaketa da pasatutako denboraren neurria.
     
:irudia


== Gnomona, orduaren adierazlea ==
Ondoko eskeman, gure latitudean dagoen gnomon baten itzala erakusten da, lau urtaroen eguerdi aurreko lau orduetan (4, 3, 2, 1) eta arratsaldeko lehenengo lauretan (1, 2, 3, 4) zein norabidetan eta zein luzeraz agertzen den. 
Kasu bakoitzean alboko koadroan ageri den koloreko itzala dago markatuta. Halaber erakusten da zein diren, neguko solstizioko parabola, ekinozioetako lerrozuzena eta udako solstizioaren parabola. 

:irudia

== Zer interes du gaur egun gnomonak? ==
Lehenik eta behin pedagogikoa, bereziki zientziaren historia landu eta ikasteko, Zientziaren metodoaren jatorriaren lehenengo pausoak jakinarazteko, eta Zientziaren historia eta abstrakzioaren garrantzia adierazteko. 

Asmo horiekin helioskiametroa deituriko gnomon erraldoi bat eraiki zen Leioako campusean Martin Rivas irakaslearen zuzendaritza pean, 1990ean. 

Oharra: Euskaltzaindiak numero hitza ere badauka onartuta, baina Hizkuntzalaritzako termino modura, gramatika-kategoria bat adierazteko (singular/plural)

Ondoko irudietan ikus daiteke zer nolako egitura zuen: gnomona 6,20 m luzeko zutabe bat zen, goiko muturrean lente bat zeukana egokiro jarrita, argi-foku baten seinalea adierazteko, itzal-puntua sortu ordez.
           
Eguzki-erlojuaren informaziorako irudia markatuta zegoen plataforma muntaia osoa eusten zion plataforman.                                                                                     

== Heliosziametro berria (2019)&lt;ref&gt;http://tp.lc.ehu.es/pages/helios.html&lt;/ref&gt; ==
Denboraren joanean aire zabalean dauden eraikuntzek jasaten duten higadura eta zahartzearen ondorioz, zaharberritze-prozesu bati ekin zion unibertsitateak, eta helioskiametro berria eraiki zen EHUko Leioako campusko Arboretum parkean. Udako solstizioarekin bat, inauguratu zen 2019-06-21ean, izenari orrazketa ortografiko txiki bat gaineratuz: heliosziametroa.

:irudia

EHUko Leioako campuseko heliosziametroa

EHUko Leioako campuseko Arboretum parkea.
Benetan merezi du Arboretum parkea bistatzea, Naturari buruzko liburu irekia baita. Bertan daude, besteak beste, ibilbide geologikoa, heliosziametroa, espiral aureoa (desagertzeko arriskuan dauden zuhaitzez osatua), eta Bizitzaren basoa eskultura erraldoia, non gorpua ikerkuntzara-lanetarako unibertsitateari dohaintzan eskaini zioten pertsonen errautsak lurperatzen diren.

:irudiak

Euskararen espiral aureoa.

                                                  
Bizitzaren basoa.</text>
      <sha1>9ml6dg043c0sgiis1t1o9zz0p437zaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44874</id>
      <parentid>44873</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T23:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia */</comment>
      <origin>44874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9032" sha1="3cq3ddxgcjty66o60cpqnpu5bwwd0by" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.3. Gnomona, lehenengo neurgailu zientifikoa =
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2023-12-12)

Grezia zaharretik abiatuko gara kapitulu honetan, zehatzago esanda, fikziozko hango Mundu Mitologikotik, Naturaren Filosofiaren historiaren lehenengo pauso sendoetarako bidea ulertu nahian.

== Zer esan nahi du gnomon hitzak? ==
Grezieraz, gnwmwn  (“gnomon”); latinez, ''gnomon'' onartu zen. Gutxi gorabehera, jatorrizko esanahia honako hau zen: dakiena, interpretatzen duena, analizatzen duena, ebaluatzen duena edo horrelako zerbait.

Sustrai bereko hitzak dira: ''gnosis'', ''gnostiko'', ''gnostizismo'', ''agnostiko''… Erlazionaturik daude jatorri indoeuroparreko ''gno''- sustraiarekin, eta gaztelaniazko ondoko hitz hauekin ere: ''cognición'', ''conocimiento'', ''conocer''…  ''nota'', ''noticia'', ''notario''…

== Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian ==
K.a. VII. mendearen bukaera aldean, jarrera berri bat sortu zen Grezian. Ordura arte, munduaren kontzepzio erabat mitologikoa zegoen Naturan gertatzen ziren fenomenoak azaltzeko, eta horretarako fikziozko izakiak erabiltzen ziren (jainkoak, heroiak, erraldoiak…) eguneroko bizimoduko fenomeno eta gertaera naturalak azaltzeko. 

Baina, garai hartan, Naturako gertaerak behaketaren eta geometriaren bidez ulertzeko jarrera berri bat sortu zen eta jakintsu batzuk bestelako azalpen egituratuagoak moldatzen abiatu ziren. Gaur egun halako ekimenetan aritu ziren aitzindari haiei Naturaren filosofoak deritzegu. 

Baina izendapen horrek iraupen luzea izan zuen Naturako fenomenoak aztertzen zituzten jakintsuen artean, eta horren frogarik argigarriena da Isaac Newton-n (1689-1727) lanik garratzitsuena: ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (1687) izan zen, esan nahi baita, «''Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak''».

Gaur egungo fisikariak haien ondorengo “''Naturaren filosofoak''” garela esan dezakegu; baina Naturaren filosofoak deitu ordez, ''fisikariak'' esaten digute.

== Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia ==
[[Fitxategi:Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.svg|thumb|[[w:Tales|Tales Miletokoa]] (K.a. 624-548)]]
[[w:Aristoteles|Aristoteles-en]] (K.a. 384-322) arabera, [[w:Tales|Tales]] izan zen [[w:Miletoko eskola|Miletoko eskolaren]] lehenengo ordezkaria. Berak zehaztu zituen Geometriaren oinarriak, eta berak finkatu zituen lehenengo teorema geometrikoak,  ''lerro paraleloetako segmentuen proportzionaltasuna'' eta ''triangeluen antzekotasuna''.
[[Fitxategi:Thales theorem 1.png|thumb|[[Talesen teorema]]: &lt;math&gt;\textstyle \frac{DE}{BC} = \frac{AE}{AC } = \frac{AD}{AB}.&lt;/math&gt;]]

[[Fitxategi:Thales theorem 6.png|thumb|Zelan neurtu piramide baten altuera? Talesen teoremarekin erraz.]]

== Tales eta eguzki-izpien abstrakzioa ==
Triangeluen antzekotasun abstraktuaren ondorio geometrikoa triangeluen aldeen proportzionaltasuna izan zen. Talesen metodoa oso sinplea zen: Eguzki-izpien eraginez objektu bertikalek sorturiko itzalak aztertu zituen: behatu, neurtu eta konparatu. Horretarako, neurgailu berezia erabili zuen: gnomona.


:irudia

== Zer da gnomona? ==
Gnomona tinko finkaturiko makila bat da. Eguzkitik datorren argiak lurzoruan sortutako itzalaren muturrak puntu zehatz bat, P, adierazten du. B behatzaileak puntu horren posizioa behatzen du une oro, eta ondorio logikoak ateratzen ditu. 

:irudia

Gnomon batez, Tales Naturaren behatzaile bihurtu zen.  Eguzkia etengabe higitzen denez, gnomonaren itzalaren muturreko puntua ere bai. Egunean zehar, gnomonaren goiko muturreko  itzalaren P puntuaren posizioa zoruan etengabe markatuz gero, parabola bat agertzen lurzoruan: P puntua parabolaren erpinean kokatuz, distantziak neurtuz eta proportzionaltasunaren araua erabiliz, piramideen altuera kalkulatu omen zuen urrunetik. Gaur ere teknika berbera erabil daiteke zuhaitz tantai baten edota etxe orratz baten altuera neurtzeko. 

:irudia

Itzalaren behaketa jarraitua eginez, bi ondorio baliotsu lortu zituzten: 
* Gnomonaren muturraren itzalak ibilbide parabolikoa markatzen zuen lurrazalean.
* Tokiko iparraren norabidea, N, identifika zezakeen, parabolaren erpinaren bitartez.

:irudia

Gure latitudean, urtaroetan zehar gnomonaren muturraren itzalaren parabolaren erpinak kokapen desberdinak ditu; eta parabolaren irekierak zabalera eta orientazio  desberdinak:
* Neguan, iparraldean eta iparralderantz irekita dago.
* Udan, hegoaldean eta hegoalderantz irekita.
* Eta bi solstizioetan… ez dago parabolarik, mendebaldetik ekialderako lerro zuzena baizik.

:irudia


== Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak ==
Tales-en ikasle izandako Anaximandro-k (K.a. 610-546) funtsezko neurketa bat egin zuen gnomon batez: solstizioetatik abiatuz, ekinozioak zehaztu zituen.

:irudia
Anaximandroren eskema
:irudia
                           
== Gnomona eta Lurraren zirkunferentzia ==
Eratostenes-ek (K.a. 276-194) Lurraren zirkunferentziaren luzera kalkulatu zuen gnomon bat erabiliz. Horretarako, arrazonamendu bikaina bideratu zuen.

Bera konturatuta zegoen ekinozio-egunean Sienako gnomonak ez zuela itzalik sortzen, alegia, itzala gnomonaren finkatze puntuan zegoela: bestela esanda, eguzki-izpiak norabide bertikalean iristen zirela. Ostera, meridiano berean ipar-norabidean zegoen Alexandrian itzala zegoen, eguzki-izpiak bertikalarekiko angelu txiki batez desbideraturik iristen baitziren. Gaur egungo hitzekin azalduz, bi hiriak longitude berean baina latitude desberdinetan zeuden. 

:irudia

Beraz, logika geometrikoaz ondorioztatu zuen Alexandriako eguzki-izpiek itzalean osaturiko triangelua  eta eguzki-izpiek Lurraren erradioarekin osaturikoak antzekoak zirela… eta bi triangeluen antzekotasun-erlazioaz baliatu zen. Bakarrik falta zitzaion Sienatik Alexandriara etengabe iparrerako noranzkoan zegoen distantzia neurtzea eta proportzionaltasun-erlazioa aplikatzea. Harrigarria!

== Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua ==
Denboraren neurria bi gertaera puntualen arteko “distantzia denborala” da. Baina edozein bi gertaeraren artean gnomonaren itzalaren muturraren posizioaren aldaketa “distantzia espaziala” pasatutako denborarekin erlazionatuta dago: horixe da, hain zuzen eguzki-erlojuaren logika.
 
Historian zehar mota askotako eguzki-erlojuak egin dira. Horietan edozein jarreratako gnomonak erabili izan dira. Izan ere, itzalaren posizio-aldaketa da pasatutako denboraren neurria.
     
:irudia


== Gnomona, orduaren adierazlea ==
Ondoko eskeman, gure latitudean dagoen gnomon baten itzala erakusten da, lau urtaroen eguerdi aurreko lau orduetan (4, 3, 2, 1) eta arratsaldeko lehenengo lauretan (1, 2, 3, 4) zein norabidetan eta zein luzeraz agertzen den. 
Kasu bakoitzean alboko koadroan ageri den koloreko itzala dago markatuta. Halaber erakusten da zein diren, neguko solstizioko parabola, ekinozioetako lerrozuzena eta udako solstizioaren parabola. 

:irudia

== Zer interes du gaur egun gnomonak? ==
Lehenik eta behin pedagogikoa, bereziki zientziaren historia landu eta ikasteko, Zientziaren metodoaren jatorriaren lehenengo pausoak jakinarazteko, eta Zientziaren historia eta abstrakzioaren garrantzia adierazteko. 

Asmo horiekin helioskiametroa deituriko gnomon erraldoi bat eraiki zen Leioako campusean Martin Rivas irakaslearen zuzendaritza pean, 1990ean. 

Oharra: Euskaltzaindiak numero hitza ere badauka onartuta, baina Hizkuntzalaritzako termino modura, gramatika-kategoria bat adierazteko (singular/plural)

Ondoko irudietan ikus daiteke zer nolako egitura zuen: gnomona 6,20 m luzeko zutabe bat zen, goiko muturrean lente bat zeukana egokiro jarrita, argi-foku baten seinalea adierazteko, itzal-puntua sortu ordez.
           
Eguzki-erlojuaren informaziorako irudia markatuta zegoen plataforma muntaia osoa eusten zion plataforman.                                                                                     

== Heliosziametro berria (2019)&lt;ref&gt;http://tp.lc.ehu.es/pages/helios.html&lt;/ref&gt; ==
Denboraren joanean aire zabalean dauden eraikuntzek jasaten duten higadura eta zahartzearen ondorioz, zaharberritze-prozesu bati ekin zion unibertsitateak, eta helioskiametro berria eraiki zen EHUko Leioako campusko Arboretum parkean. Udako solstizioarekin bat, inauguratu zen 2019-06-21ean, izenari orrazketa ortografiko txiki bat gaineratuz: heliosziametroa.

:irudia

EHUko Leioako campuseko heliosziametroa

EHUko Leioako campuseko Arboretum parkea.
Benetan merezi du Arboretum parkea bistatzea, Naturari buruzko liburu irekia baita. Bertan daude, besteak beste, ibilbide geologikoa, heliosziametroa, espiral aureoa (desagertzeko arriskuan dauden zuhaitzez osatua), eta Bizitzaren basoa eskultura erraldoia, non gorpua ikerkuntzara-lanetarako unibertsitateari dohaintzan eskaini zioten pertsonen errautsak lurperatzen diren.

:irudiak

Euskararen espiral aureoa.

                                                  
Bizitzaren basoa.</text>
      <sha1>3cq3ddxgcjty66o60cpqnpu5bwwd0by</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44875</id>
      <parentid>44874</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak */</comment>
      <origin>44875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9393" sha1="eood09zp6203ffw6t6fc9xybtnnsx06" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.3. Gnomona, lehenengo neurgailu zientifikoa =
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2023-12-12)

Grezia zaharretik abiatuko gara kapitulu honetan, zehatzago esanda, fikziozko hango Mundu Mitologikotik, Naturaren Filosofiaren historiaren lehenengo pauso sendoetarako bidea ulertu nahian.

== Zer esan nahi du gnomon hitzak? ==
Grezieraz, gnwmwn  (“gnomon”); latinez, ''gnomon'' onartu zen. Gutxi gorabehera, jatorrizko esanahia honako hau zen: dakiena, interpretatzen duena, analizatzen duena, ebaluatzen duena edo horrelako zerbait.

Sustrai bereko hitzak dira: ''gnosis'', ''gnostiko'', ''gnostizismo'', ''agnostiko''… Erlazionaturik daude jatorri indoeuroparreko ''gno''- sustraiarekin, eta gaztelaniazko ondoko hitz hauekin ere: ''cognición'', ''conocimiento'', ''conocer''…  ''nota'', ''noticia'', ''notario''…

== Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian ==
K.a. VII. mendearen bukaera aldean, jarrera berri bat sortu zen Grezian. Ordura arte, munduaren kontzepzio erabat mitologikoa zegoen Naturan gertatzen ziren fenomenoak azaltzeko, eta horretarako fikziozko izakiak erabiltzen ziren (jainkoak, heroiak, erraldoiak…) eguneroko bizimoduko fenomeno eta gertaera naturalak azaltzeko. 

Baina, garai hartan, Naturako gertaerak behaketaren eta geometriaren bidez ulertzeko jarrera berri bat sortu zen eta jakintsu batzuk bestelako azalpen egituratuagoak moldatzen abiatu ziren. Gaur egun halako ekimenetan aritu ziren aitzindari haiei Naturaren filosofoak deritzegu. 

Baina izendapen horrek iraupen luzea izan zuen Naturako fenomenoak aztertzen zituzten jakintsuen artean, eta horren frogarik argigarriena da Isaac Newton-n (1689-1727) lanik garratzitsuena: ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (1687) izan zen, esan nahi baita, «''Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak''».

Gaur egungo fisikariak haien ondorengo “''Naturaren filosofoak''” garela esan dezakegu; baina Naturaren filosofoak deitu ordez, ''fisikariak'' esaten digute.

== Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia ==
[[Fitxategi:Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.svg|thumb|[[w:Tales|Tales Miletokoa]] (K.a. 624-548)]]
[[w:Aristoteles|Aristoteles-en]] (K.a. 384-322) arabera, [[w:Tales|Tales]] izan zen [[w:Miletoko eskola|Miletoko eskolaren]] lehenengo ordezkaria. Berak zehaztu zituen Geometriaren oinarriak, eta berak finkatu zituen lehenengo teorema geometrikoak,  ''lerro paraleloetako segmentuen proportzionaltasuna'' eta ''triangeluen antzekotasuna''.
[[Fitxategi:Thales theorem 1.png|thumb|[[Talesen teorema]]: &lt;math&gt;\textstyle \frac{DE}{BC} = \frac{AE}{AC } = \frac{AD}{AB}.&lt;/math&gt;]]

[[Fitxategi:Thales theorem 6.png|thumb|Zelan neurtu piramide baten altuera? Talesen teoremarekin erraz.]]

== Tales eta eguzki-izpien abstrakzioa ==
Triangeluen antzekotasun abstraktuaren ondorio geometrikoa triangeluen aldeen proportzionaltasuna izan zen. Talesen metodoa oso sinplea zen: Eguzki-izpien eraginez objektu bertikalek sorturiko itzalak aztertu zituen: behatu, neurtu eta konparatu. Horretarako, neurgailu berezia erabili zuen: gnomona.


:irudia

== Zer da gnomona? ==
Gnomona tinko finkaturiko makila bat da. Eguzkitik datorren argiak lurzoruan sortutako itzalaren muturrak puntu zehatz bat, P, adierazten du. B behatzaileak puntu horren posizioa behatzen du une oro, eta ondorio logikoak ateratzen ditu. 

:irudia

Gnomon batez, Tales Naturaren behatzaile bihurtu zen.  Eguzkia etengabe higitzen denez, gnomonaren itzalaren muturreko puntua ere bai. Egunean zehar, gnomonaren goiko muturreko  itzalaren P puntuaren posizioa zoruan etengabe markatuz gero, parabola bat agertzen lurzoruan: P puntua parabolaren erpinean kokatuz, distantziak neurtuz eta proportzionaltasunaren araua erabiliz, piramideen altuera kalkulatu omen zuen urrunetik. Gaur ere teknika berbera erabil daiteke zuhaitz tantai baten edota etxe orratz baten altuera neurtzeko. 

:irudia

Itzalaren behaketa jarraitua eginez, bi ondorio baliotsu lortu zituzten: 
* Gnomonaren muturraren itzalak ibilbide parabolikoa markatzen zuen lurrazalean.
* Tokiko iparraren norabidea, N, identifika zezakeen, parabolaren erpinaren bitartez.

:irudia

Gure latitudean, urtaroetan zehar gnomonaren muturraren itzalaren parabolaren erpinak kokapen desberdinak ditu; eta parabolaren irekierak zabalera eta orientazio  desberdinak:
* Neguan, iparraldean eta iparralderantz irekita dago.
* Udan, hegoaldean eta hegoalderantz irekita.
* Eta bi solstizioetan… ez dago parabolarik, mendebaldetik ekialderako lerro zuzena baizik.

:irudia


== Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak ==
Tales-en ikasle izandako Anaximandro-k (K.a. 610-546) funtsezko neurketa bat egin zuen gnomon batez: solstizioetatik abiatuz, ekinozioak zehaztu zituen.

:irudia
Anaximandroren eskema

[[Fitxategi:Euklides Elementuak.jpeg|thumb]]
[[w:Euklides|Euklides-ek]] (K.a. 325-265) geometria osoa landu zuen ''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'' izeneko liburuan: [[w:Geometria euklidear|Geometria euklidearra]], Gaur egun ere guztiz baliagarria da.
Liburu hori ehunka hizkuntzatara itzuli da. Euskarara ere bai, [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] matematikariak itzulita,
:irudia

== Gnomona eta Lurraren zirkunferentzia ==
Eratostenes-ek (K.a. 276-194) Lurraren zirkunferentziaren luzera kalkulatu zuen gnomon bat erabiliz. Horretarako, arrazonamendu bikaina bideratu zuen.

Bera konturatuta zegoen ekinozio-egunean Sienako gnomonak ez zuela itzalik sortzen, alegia, itzala gnomonaren finkatze puntuan zegoela: bestela esanda, eguzki-izpiak norabide bertikalean iristen zirela. Ostera, meridiano berean ipar-norabidean zegoen Alexandrian itzala zegoen, eguzki-izpiak bertikalarekiko angelu txiki batez desbideraturik iristen baitziren. Gaur egungo hitzekin azalduz, bi hiriak longitude berean baina latitude desberdinetan zeuden. 

:irudia

Beraz, logika geometrikoaz ondorioztatu zuen Alexandriako eguzki-izpiek itzalean osaturiko triangelua  eta eguzki-izpiek Lurraren erradioarekin osaturikoak antzekoak zirela… eta bi triangeluen antzekotasun-erlazioaz baliatu zen. Bakarrik falta zitzaion Sienatik Alexandriara etengabe iparrerako noranzkoan zegoen distantzia neurtzea eta proportzionaltasun-erlazioa aplikatzea. Harrigarria!

== Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua ==
Denboraren neurria bi gertaera puntualen arteko “distantzia denborala” da. Baina edozein bi gertaeraren artean gnomonaren itzalaren muturraren posizioaren aldaketa “distantzia espaziala” pasatutako denborarekin erlazionatuta dago: horixe da, hain zuzen eguzki-erlojuaren logika.
 
Historian zehar mota askotako eguzki-erlojuak egin dira. Horietan edozein jarreratako gnomonak erabili izan dira. Izan ere, itzalaren posizio-aldaketa da pasatutako denboraren neurria.
     
:irudia


== Gnomona, orduaren adierazlea ==
Ondoko eskeman, gure latitudean dagoen gnomon baten itzala erakusten da, lau urtaroen eguerdi aurreko lau orduetan (4, 3, 2, 1) eta arratsaldeko lehenengo lauretan (1, 2, 3, 4) zein norabidetan eta zein luzeraz agertzen den. 
Kasu bakoitzean alboko koadroan ageri den koloreko itzala dago markatuta. Halaber erakusten da zein diren, neguko solstizioko parabola, ekinozioetako lerrozuzena eta udako solstizioaren parabola. 

:irudia

== Zer interes du gaur egun gnomonak? ==
Lehenik eta behin pedagogikoa, bereziki zientziaren historia landu eta ikasteko, Zientziaren metodoaren jatorriaren lehenengo pausoak jakinarazteko, eta Zientziaren historia eta abstrakzioaren garrantzia adierazteko. 

Asmo horiekin helioskiametroa deituriko gnomon erraldoi bat eraiki zen Leioako campusean Martin Rivas irakaslearen zuzendaritza pean, 1990ean. 

Oharra: Euskaltzaindiak numero hitza ere badauka onartuta, baina Hizkuntzalaritzako termino modura, gramatika-kategoria bat adierazteko (singular/plural)

Ondoko irudietan ikus daiteke zer nolako egitura zuen: gnomona 6,20 m luzeko zutabe bat zen, goiko muturrean lente bat zeukana egokiro jarrita, argi-foku baten seinalea adierazteko, itzal-puntua sortu ordez.
           
Eguzki-erlojuaren informaziorako irudia markatuta zegoen plataforma muntaia osoa eusten zion plataforman.                                                                                     

== Heliosziametro berria (2019)&lt;ref&gt;http://tp.lc.ehu.es/pages/helios.html&lt;/ref&gt; ==
Denboraren joanean aire zabalean dauden eraikuntzek jasaten duten higadura eta zahartzearen ondorioz, zaharberritze-prozesu bati ekin zion unibertsitateak, eta helioskiametro berria eraiki zen EHUko Leioako campusko Arboretum parkean. Udako solstizioarekin bat, inauguratu zen 2019-06-21ean, izenari orrazketa ortografiko txiki bat gaineratuz: heliosziametroa.

:irudia

EHUko Leioako campuseko heliosziametroa

EHUko Leioako campuseko Arboretum parkea.
Benetan merezi du Arboretum parkea bistatzea, Naturari buruzko liburu irekia baita. Bertan daude, besteak beste, ibilbide geologikoa, heliosziametroa, espiral aureoa (desagertzeko arriskuan dauden zuhaitzez osatua), eta Bizitzaren basoa eskultura erraldoia, non gorpua ikerkuntzara-lanetarako unibertsitateari dohaintzan eskaini zioten pertsonen errautsak lurperatzen diren.

:irudiak

Euskararen espiral aureoa.

                                                  
Bizitzaren basoa.</text>
      <sha1>eood09zp6203ffw6t6fc9xybtnnsx06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44876</id>
      <parentid>44875</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak */</comment>
      <origin>44876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9399" sha1="izvgfpwudi1b5m2c24e2lzdm4jc0kha" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.3. Gnomona, lehenengo neurgailu zientifikoa =
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2023-12-12)

Grezia zaharretik abiatuko gara kapitulu honetan, zehatzago esanda, fikziozko hango Mundu Mitologikotik, Naturaren Filosofiaren historiaren lehenengo pauso sendoetarako bidea ulertu nahian.

== Zer esan nahi du gnomon hitzak? ==
Grezieraz, gnwmwn  (“gnomon”); latinez, ''gnomon'' onartu zen. Gutxi gorabehera, jatorrizko esanahia honako hau zen: dakiena, interpretatzen duena, analizatzen duena, ebaluatzen duena edo horrelako zerbait.

Sustrai bereko hitzak dira: ''gnosis'', ''gnostiko'', ''gnostizismo'', ''agnostiko''… Erlazionaturik daude jatorri indoeuroparreko ''gno''- sustraiarekin, eta gaztelaniazko ondoko hitz hauekin ere: ''cognición'', ''conocimiento'', ''conocer''…  ''nota'', ''noticia'', ''notario''…

== Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian ==
K.a. VII. mendearen bukaera aldean, jarrera berri bat sortu zen Grezian. Ordura arte, munduaren kontzepzio erabat mitologikoa zegoen Naturan gertatzen ziren fenomenoak azaltzeko, eta horretarako fikziozko izakiak erabiltzen ziren (jainkoak, heroiak, erraldoiak…) eguneroko bizimoduko fenomeno eta gertaera naturalak azaltzeko. 

Baina, garai hartan, Naturako gertaerak behaketaren eta geometriaren bidez ulertzeko jarrera berri bat sortu zen eta jakintsu batzuk bestelako azalpen egituratuagoak moldatzen abiatu ziren. Gaur egun halako ekimenetan aritu ziren aitzindari haiei Naturaren filosofoak deritzegu. 

Baina izendapen horrek iraupen luzea izan zuen Naturako fenomenoak aztertzen zituzten jakintsuen artean, eta horren frogarik argigarriena da Isaac Newton-n (1689-1727) lanik garratzitsuena: ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (1687) izan zen, esan nahi baita, «''Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak''».

Gaur egungo fisikariak haien ondorengo “''Naturaren filosofoak''” garela esan dezakegu; baina Naturaren filosofoak deitu ordez, ''fisikariak'' esaten digute.

== Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia ==
[[Fitxategi:Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.svg|thumb|[[w:Tales|Tales Miletokoa]] (K.a. 624-548)]]
[[w:Aristoteles|Aristoteles-en]] (K.a. 384-322) arabera, [[w:Tales|Tales]] izan zen [[w:Miletoko eskola|Miletoko eskolaren]] lehenengo ordezkaria. Berak zehaztu zituen Geometriaren oinarriak, eta berak finkatu zituen lehenengo teorema geometrikoak,  ''lerro paraleloetako segmentuen proportzionaltasuna'' eta ''triangeluen antzekotasuna''.
[[Fitxategi:Thales theorem 1.png|thumb|[[Talesen teorema]]: &lt;math&gt;\textstyle \frac{DE}{BC} = \frac{AE}{AC } = \frac{AD}{AB}.&lt;/math&gt;]]

[[Fitxategi:Thales theorem 6.png|thumb|Zelan neurtu piramide baten altuera? Talesen teoremarekin erraz.]]

== Tales eta eguzki-izpien abstrakzioa ==
Triangeluen antzekotasun abstraktuaren ondorio geometrikoa triangeluen aldeen proportzionaltasuna izan zen. Talesen metodoa oso sinplea zen: Eguzki-izpien eraginez objektu bertikalek sorturiko itzalak aztertu zituen: behatu, neurtu eta konparatu. Horretarako, neurgailu berezia erabili zuen: gnomona.


:irudia

== Zer da gnomona? ==
Gnomona tinko finkaturiko makila bat da. Eguzkitik datorren argiak lurzoruan sortutako itzalaren muturrak puntu zehatz bat, P, adierazten du. B behatzaileak puntu horren posizioa behatzen du une oro, eta ondorio logikoak ateratzen ditu. 

:irudia

Gnomon batez, Tales Naturaren behatzaile bihurtu zen.  Eguzkia etengabe higitzen denez, gnomonaren itzalaren muturreko puntua ere bai. Egunean zehar, gnomonaren goiko muturreko  itzalaren P puntuaren posizioa zoruan etengabe markatuz gero, parabola bat agertzen lurzoruan: P puntua parabolaren erpinean kokatuz, distantziak neurtuz eta proportzionaltasunaren araua erabiliz, piramideen altuera kalkulatu omen zuen urrunetik. Gaur ere teknika berbera erabil daiteke zuhaitz tantai baten edota etxe orratz baten altuera neurtzeko. 

:irudia

Itzalaren behaketa jarraitua eginez, bi ondorio baliotsu lortu zituzten: 
* Gnomonaren muturraren itzalak ibilbide parabolikoa markatzen zuen lurrazalean.
* Tokiko iparraren norabidea, N, identifika zezakeen, parabolaren erpinaren bitartez.

:irudia

Gure latitudean, urtaroetan zehar gnomonaren muturraren itzalaren parabolaren erpinak kokapen desberdinak ditu; eta parabolaren irekierak zabalera eta orientazio  desberdinak:
* Neguan, iparraldean eta iparralderantz irekita dago.
* Udan, hegoaldean eta hegoalderantz irekita.
* Eta bi solstizioetan… ez dago parabolarik, mendebaldetik ekialderako lerro zuzena baizik.

:irudia


== Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak ==
Tales-en ikasle izandako Anaximandro-k (K.a. 610-546) funtsezko neurketa bat egin zuen gnomon batez: solstizioetatik abiatuz, ekinozioak zehaztu zituen.

:irudia
Anaximandroren eskema

[[Fitxategi:Euklides Elementuak.jpeg|thumb|100px]]
[[w:Euklides|Euklides-ek]] (K.a. 325-265) geometria osoa landu zuen ''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'' izeneko liburuan: [[w:Geometria euklidear|Geometria euklidearra]], Gaur egun ere guztiz baliagarria da.
Liburu hori ehunka hizkuntzatara itzuli da. Euskarara ere bai, [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] matematikariak itzulita,
:irudia

== Gnomona eta Lurraren zirkunferentzia ==
Eratostenes-ek (K.a. 276-194) Lurraren zirkunferentziaren luzera kalkulatu zuen gnomon bat erabiliz. Horretarako, arrazonamendu bikaina bideratu zuen.

Bera konturatuta zegoen ekinozio-egunean Sienako gnomonak ez zuela itzalik sortzen, alegia, itzala gnomonaren finkatze puntuan zegoela: bestela esanda, eguzki-izpiak norabide bertikalean iristen zirela. Ostera, meridiano berean ipar-norabidean zegoen Alexandrian itzala zegoen, eguzki-izpiak bertikalarekiko angelu txiki batez desbideraturik iristen baitziren. Gaur egungo hitzekin azalduz, bi hiriak longitude berean baina latitude desberdinetan zeuden. 

:irudia

Beraz, logika geometrikoaz ondorioztatu zuen Alexandriako eguzki-izpiek itzalean osaturiko triangelua  eta eguzki-izpiek Lurraren erradioarekin osaturikoak antzekoak zirela… eta bi triangeluen antzekotasun-erlazioaz baliatu zen. Bakarrik falta zitzaion Sienatik Alexandriara etengabe iparrerako noranzkoan zegoen distantzia neurtzea eta proportzionaltasun-erlazioa aplikatzea. Harrigarria!

== Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua ==
Denboraren neurria bi gertaera puntualen arteko “distantzia denborala” da. Baina edozein bi gertaeraren artean gnomonaren itzalaren muturraren posizioaren aldaketa “distantzia espaziala” pasatutako denborarekin erlazionatuta dago: horixe da, hain zuzen eguzki-erlojuaren logika.
 
Historian zehar mota askotako eguzki-erlojuak egin dira. Horietan edozein jarreratako gnomonak erabili izan dira. Izan ere, itzalaren posizio-aldaketa da pasatutako denboraren neurria.
     
:irudia


== Gnomona, orduaren adierazlea ==
Ondoko eskeman, gure latitudean dagoen gnomon baten itzala erakusten da, lau urtaroen eguerdi aurreko lau orduetan (4, 3, 2, 1) eta arratsaldeko lehenengo lauretan (1, 2, 3, 4) zein norabidetan eta zein luzeraz agertzen den. 
Kasu bakoitzean alboko koadroan ageri den koloreko itzala dago markatuta. Halaber erakusten da zein diren, neguko solstizioko parabola, ekinozioetako lerrozuzena eta udako solstizioaren parabola. 

:irudia

== Zer interes du gaur egun gnomonak? ==
Lehenik eta behin pedagogikoa, bereziki zientziaren historia landu eta ikasteko, Zientziaren metodoaren jatorriaren lehenengo pausoak jakinarazteko, eta Zientziaren historia eta abstrakzioaren garrantzia adierazteko. 

Asmo horiekin helioskiametroa deituriko gnomon erraldoi bat eraiki zen Leioako campusean Martin Rivas irakaslearen zuzendaritza pean, 1990ean. 

Oharra: Euskaltzaindiak numero hitza ere badauka onartuta, baina Hizkuntzalaritzako termino modura, gramatika-kategoria bat adierazteko (singular/plural)

Ondoko irudietan ikus daiteke zer nolako egitura zuen: gnomona 6,20 m luzeko zutabe bat zen, goiko muturrean lente bat zeukana egokiro jarrita, argi-foku baten seinalea adierazteko, itzal-puntua sortu ordez.
           
Eguzki-erlojuaren informaziorako irudia markatuta zegoen plataforma muntaia osoa eusten zion plataforman.                                                                                     

== Heliosziametro berria (2019)&lt;ref&gt;http://tp.lc.ehu.es/pages/helios.html&lt;/ref&gt; ==
Denboraren joanean aire zabalean dauden eraikuntzek jasaten duten higadura eta zahartzearen ondorioz, zaharberritze-prozesu bati ekin zion unibertsitateak, eta helioskiametro berria eraiki zen EHUko Leioako campusko Arboretum parkean. Udako solstizioarekin bat, inauguratu zen 2019-06-21ean, izenari orrazketa ortografiko txiki bat gaineratuz: heliosziametroa.

:irudia

EHUko Leioako campuseko heliosziametroa

EHUko Leioako campuseko Arboretum parkea.
Benetan merezi du Arboretum parkea bistatzea, Naturari buruzko liburu irekia baita. Bertan daude, besteak beste, ibilbide geologikoa, heliosziametroa, espiral aureoa (desagertzeko arriskuan dauden zuhaitzez osatua), eta Bizitzaren basoa eskultura erraldoia, non gorpua ikerkuntzara-lanetarako unibertsitateari dohaintzan eskaini zioten pertsonen errautsak lurperatzen diren.

:irudiak

Euskararen espiral aureoa.

                                                  
Bizitzaren basoa.</text>
      <sha1>izvgfpwudi1b5m2c24e2lzdm4jc0kha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44877</id>
      <parentid>44876</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak */</comment>
      <origin>44877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9442" sha1="6w1b5cm19ybosa68wz8heoks2a6i4ue" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.3. Gnomona, lehenengo neurgailu zientifikoa =
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2023-12-12)

Grezia zaharretik abiatuko gara kapitulu honetan, zehatzago esanda, fikziozko hango Mundu Mitologikotik, Naturaren Filosofiaren historiaren lehenengo pauso sendoetarako bidea ulertu nahian.

== Zer esan nahi du gnomon hitzak? ==
Grezieraz, gnwmwn  (“gnomon”); latinez, ''gnomon'' onartu zen. Gutxi gorabehera, jatorrizko esanahia honako hau zen: dakiena, interpretatzen duena, analizatzen duena, ebaluatzen duena edo horrelako zerbait.

Sustrai bereko hitzak dira: ''gnosis'', ''gnostiko'', ''gnostizismo'', ''agnostiko''… Erlazionaturik daude jatorri indoeuroparreko ''gno''- sustraiarekin, eta gaztelaniazko ondoko hitz hauekin ere: ''cognición'', ''conocimiento'', ''conocer''…  ''nota'', ''noticia'', ''notario''…

== Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian ==
K.a. VII. mendearen bukaera aldean, jarrera berri bat sortu zen Grezian. Ordura arte, munduaren kontzepzio erabat mitologikoa zegoen Naturan gertatzen ziren fenomenoak azaltzeko, eta horretarako fikziozko izakiak erabiltzen ziren (jainkoak, heroiak, erraldoiak…) eguneroko bizimoduko fenomeno eta gertaera naturalak azaltzeko. 

Baina, garai hartan, Naturako gertaerak behaketaren eta geometriaren bidez ulertzeko jarrera berri bat sortu zen eta jakintsu batzuk bestelako azalpen egituratuagoak moldatzen abiatu ziren. Gaur egun halako ekimenetan aritu ziren aitzindari haiei Naturaren filosofoak deritzegu. 

Baina izendapen horrek iraupen luzea izan zuen Naturako fenomenoak aztertzen zituzten jakintsuen artean, eta horren frogarik argigarriena da Isaac Newton-n (1689-1727) lanik garratzitsuena: ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (1687) izan zen, esan nahi baita, «''Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak''».

Gaur egungo fisikariak haien ondorengo “''Naturaren filosofoak''” garela esan dezakegu; baina Naturaren filosofoak deitu ordez, ''fisikariak'' esaten digute.

== Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia ==
[[Fitxategi:Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.svg|thumb|[[w:Tales|Tales Miletokoa]] (K.a. 624-548)]]
[[w:Aristoteles|Aristoteles-en]] (K.a. 384-322) arabera, [[w:Tales|Tales]] izan zen [[w:Miletoko eskola|Miletoko eskolaren]] lehenengo ordezkaria. Berak zehaztu zituen Geometriaren oinarriak, eta berak finkatu zituen lehenengo teorema geometrikoak,  ''lerro paraleloetako segmentuen proportzionaltasuna'' eta ''triangeluen antzekotasuna''.
[[Fitxategi:Thales theorem 1.png|thumb|[[Talesen teorema]]: &lt;math&gt;\textstyle \frac{DE}{BC} = \frac{AE}{AC } = \frac{AD}{AB}.&lt;/math&gt;]]

[[Fitxategi:Thales theorem 6.png|thumb|Zelan neurtu piramide baten altuera? Talesen teoremarekin erraz.]]

== Tales eta eguzki-izpien abstrakzioa ==
Triangeluen antzekotasun abstraktuaren ondorio geometrikoa triangeluen aldeen proportzionaltasuna izan zen. Talesen metodoa oso sinplea zen: Eguzki-izpien eraginez objektu bertikalek sorturiko itzalak aztertu zituen: behatu, neurtu eta konparatu. Horretarako, neurgailu berezia erabili zuen: gnomona.


:irudia

== Zer da gnomona? ==
Gnomona tinko finkaturiko makila bat da. Eguzkitik datorren argiak lurzoruan sortutako itzalaren muturrak puntu zehatz bat, P, adierazten du. B behatzaileak puntu horren posizioa behatzen du une oro, eta ondorio logikoak ateratzen ditu. 

:irudia

Gnomon batez, Tales Naturaren behatzaile bihurtu zen.  Eguzkia etengabe higitzen denez, gnomonaren itzalaren muturreko puntua ere bai. Egunean zehar, gnomonaren goiko muturreko  itzalaren P puntuaren posizioa zoruan etengabe markatuz gero, parabola bat agertzen lurzoruan: P puntua parabolaren erpinean kokatuz, distantziak neurtuz eta proportzionaltasunaren araua erabiliz, piramideen altuera kalkulatu omen zuen urrunetik. Gaur ere teknika berbera erabil daiteke zuhaitz tantai baten edota etxe orratz baten altuera neurtzeko. 

:irudia

Itzalaren behaketa jarraitua eginez, bi ondorio baliotsu lortu zituzten: 
* Gnomonaren muturraren itzalak ibilbide parabolikoa markatzen zuen lurrazalean.
* Tokiko iparraren norabidea, N, identifika zezakeen, parabolaren erpinaren bitartez.

:irudia

Gure latitudean, urtaroetan zehar gnomonaren muturraren itzalaren parabolaren erpinak kokapen desberdinak ditu; eta parabolaren irekierak zabalera eta orientazio  desberdinak:
* Neguan, iparraldean eta iparralderantz irekita dago.
* Udan, hegoaldean eta hegoalderantz irekita.
* Eta bi solstizioetan… ez dago parabolarik, mendebaldetik ekialderako lerro zuzena baizik.

:irudia


== Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak ==
Tales-en ikasle izandako Anaximandro-k (K.a. 610-546) funtsezko neurketa bat egin zuen gnomon batez: solstizioetatik abiatuz, ekinozioak zehaztu zituen.

:irudia
Anaximandroren eskema

[[Fitxategi:Euklides Elementuak.jpeg|thumb|100px|''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'']]
[[w:Euklides|Euklides-ek]] (K.a. 325-265) geometria osoa landu zuen ''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'' izeneko liburuan: [[w:Geometria euklidear|Geometria euklidearra]], Gaur egun ere guztiz baliagarria da.
Liburu hori ehunka hizkuntzatara itzuli da. Euskarara ere bai, [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] matematikariak itzulita,
:irudia

== Gnomona eta Lurraren zirkunferentzia ==
Eratostenes-ek (K.a. 276-194) Lurraren zirkunferentziaren luzera kalkulatu zuen gnomon bat erabiliz. Horretarako, arrazonamendu bikaina bideratu zuen.

Bera konturatuta zegoen ekinozio-egunean Sienako gnomonak ez zuela itzalik sortzen, alegia, itzala gnomonaren finkatze puntuan zegoela: bestela esanda, eguzki-izpiak norabide bertikalean iristen zirela. Ostera, meridiano berean ipar-norabidean zegoen Alexandrian itzala zegoen, eguzki-izpiak bertikalarekiko angelu txiki batez desbideraturik iristen baitziren. Gaur egungo hitzekin azalduz, bi hiriak longitude berean baina latitude desberdinetan zeuden. 

:irudia

Beraz, logika geometrikoaz ondorioztatu zuen Alexandriako eguzki-izpiek itzalean osaturiko triangelua  eta eguzki-izpiek Lurraren erradioarekin osaturikoak antzekoak zirela… eta bi triangeluen antzekotasun-erlazioaz baliatu zen. Bakarrik falta zitzaion Sienatik Alexandriara etengabe iparrerako noranzkoan zegoen distantzia neurtzea eta proportzionaltasun-erlazioa aplikatzea. Harrigarria!

== Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua ==
Denboraren neurria bi gertaera puntualen arteko “distantzia denborala” da. Baina edozein bi gertaeraren artean gnomonaren itzalaren muturraren posizioaren aldaketa “distantzia espaziala” pasatutako denborarekin erlazionatuta dago: horixe da, hain zuzen eguzki-erlojuaren logika.
 
Historian zehar mota askotako eguzki-erlojuak egin dira. Horietan edozein jarreratako gnomonak erabili izan dira. Izan ere, itzalaren posizio-aldaketa da pasatutako denboraren neurria.
     
:irudia


== Gnomona, orduaren adierazlea ==
Ondoko eskeman, gure latitudean dagoen gnomon baten itzala erakusten da, lau urtaroen eguerdi aurreko lau orduetan (4, 3, 2, 1) eta arratsaldeko lehenengo lauretan (1, 2, 3, 4) zein norabidetan eta zein luzeraz agertzen den. 
Kasu bakoitzean alboko koadroan ageri den koloreko itzala dago markatuta. Halaber erakusten da zein diren, neguko solstizioko parabola, ekinozioetako lerrozuzena eta udako solstizioaren parabola. 

:irudia

== Zer interes du gaur egun gnomonak? ==
Lehenik eta behin pedagogikoa, bereziki zientziaren historia landu eta ikasteko, Zientziaren metodoaren jatorriaren lehenengo pausoak jakinarazteko, eta Zientziaren historia eta abstrakzioaren garrantzia adierazteko. 

Asmo horiekin helioskiametroa deituriko gnomon erraldoi bat eraiki zen Leioako campusean Martin Rivas irakaslearen zuzendaritza pean, 1990ean. 

Oharra: Euskaltzaindiak numero hitza ere badauka onartuta, baina Hizkuntzalaritzako termino modura, gramatika-kategoria bat adierazteko (singular/plural)

Ondoko irudietan ikus daiteke zer nolako egitura zuen: gnomona 6,20 m luzeko zutabe bat zen, goiko muturrean lente bat zeukana egokiro jarrita, argi-foku baten seinalea adierazteko, itzal-puntua sortu ordez.
           
Eguzki-erlojuaren informaziorako irudia markatuta zegoen plataforma muntaia osoa eusten zion plataforman.                                                                                     

== Heliosziametro berria (2019)&lt;ref&gt;http://tp.lc.ehu.es/pages/helios.html&lt;/ref&gt; ==
Denboraren joanean aire zabalean dauden eraikuntzek jasaten duten higadura eta zahartzearen ondorioz, zaharberritze-prozesu bati ekin zion unibertsitateak, eta helioskiametro berria eraiki zen EHUko Leioako campusko Arboretum parkean. Udako solstizioarekin bat, inauguratu zen 2019-06-21ean, izenari orrazketa ortografiko txiki bat gaineratuz: heliosziametroa.

:irudia

EHUko Leioako campuseko heliosziametroa

EHUko Leioako campuseko Arboretum parkea.
Benetan merezi du Arboretum parkea bistatzea, Naturari buruzko liburu irekia baita. Bertan daude, besteak beste, ibilbide geologikoa, heliosziametroa, espiral aureoa (desagertzeko arriskuan dauden zuhaitzez osatua), eta Bizitzaren basoa eskultura erraldoia, non gorpua ikerkuntzara-lanetarako unibertsitateari dohaintzan eskaini zioten pertsonen errautsak lurperatzen diren.

:irudiak

Euskararen espiral aureoa.

                                                  
Bizitzaren basoa.</text>
      <sha1>6w1b5cm19ybosa68wz8heoks2a6i4ue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44878</id>
      <parentid>44877</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua */</comment>
      <origin>44878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9228" sha1="bpfw3b9c30hpfw5j6xxpdcyooipvj37" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.3. Gnomona, lehenengo neurgailu zientifikoa =
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2023-12-12)

Grezia zaharretik abiatuko gara kapitulu honetan, zehatzago esanda, fikziozko hango Mundu Mitologikotik, Naturaren Filosofiaren historiaren lehenengo pauso sendoetarako bidea ulertu nahian.

== Zer esan nahi du gnomon hitzak? ==
Grezieraz, gnwmwn  (“gnomon”); latinez, ''gnomon'' onartu zen. Gutxi gorabehera, jatorrizko esanahia honako hau zen: dakiena, interpretatzen duena, analizatzen duena, ebaluatzen duena edo horrelako zerbait.

Sustrai bereko hitzak dira: ''gnosis'', ''gnostiko'', ''gnostizismo'', ''agnostiko''… Erlazionaturik daude jatorri indoeuroparreko ''gno''- sustraiarekin, eta gaztelaniazko ondoko hitz hauekin ere: ''cognición'', ''conocimiento'', ''conocer''…  ''nota'', ''noticia'', ''notario''…

== Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian ==
K.a. VII. mendearen bukaera aldean, jarrera berri bat sortu zen Grezian. Ordura arte, munduaren kontzepzio erabat mitologikoa zegoen Naturan gertatzen ziren fenomenoak azaltzeko, eta horretarako fikziozko izakiak erabiltzen ziren (jainkoak, heroiak, erraldoiak…) eguneroko bizimoduko fenomeno eta gertaera naturalak azaltzeko. 

Baina, garai hartan, Naturako gertaerak behaketaren eta geometriaren bidez ulertzeko jarrera berri bat sortu zen eta jakintsu batzuk bestelako azalpen egituratuagoak moldatzen abiatu ziren. Gaur egun halako ekimenetan aritu ziren aitzindari haiei Naturaren filosofoak deritzegu. 

Baina izendapen horrek iraupen luzea izan zuen Naturako fenomenoak aztertzen zituzten jakintsuen artean, eta horren frogarik argigarriena da Isaac Newton-n (1689-1727) lanik garratzitsuena: ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (1687) izan zen, esan nahi baita, «''Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak''».

Gaur egungo fisikariak haien ondorengo “''Naturaren filosofoak''” garela esan dezakegu; baina Naturaren filosofoak deitu ordez, ''fisikariak'' esaten digute.

== Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia ==
[[Fitxategi:Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.svg|thumb|[[w:Tales|Tales Miletokoa]] (K.a. 624-548)]]
[[w:Aristoteles|Aristoteles-en]] (K.a. 384-322) arabera, [[w:Tales|Tales]] izan zen [[w:Miletoko eskola|Miletoko eskolaren]] lehenengo ordezkaria. Berak zehaztu zituen Geometriaren oinarriak, eta berak finkatu zituen lehenengo teorema geometrikoak,  ''lerro paraleloetako segmentuen proportzionaltasuna'' eta ''triangeluen antzekotasuna''.
[[Fitxategi:Thales theorem 1.png|thumb|[[Talesen teorema]]: &lt;math&gt;\textstyle \frac{DE}{BC} = \frac{AE}{AC } = \frac{AD}{AB}.&lt;/math&gt;]]

[[Fitxategi:Thales theorem 6.png|thumb|Zelan neurtu piramide baten altuera? Talesen teoremarekin erraz.]]

== Tales eta eguzki-izpien abstrakzioa ==
Triangeluen antzekotasun abstraktuaren ondorio geometrikoa triangeluen aldeen proportzionaltasuna izan zen. Talesen metodoa oso sinplea zen: Eguzki-izpien eraginez objektu bertikalek sorturiko itzalak aztertu zituen: behatu, neurtu eta konparatu. Horretarako, neurgailu berezia erabili zuen: gnomona.


:irudia

== Zer da gnomona? ==
Gnomona tinko finkaturiko makila bat da. Eguzkitik datorren argiak lurzoruan sortutako itzalaren muturrak puntu zehatz bat, P, adierazten du. B behatzaileak puntu horren posizioa behatzen du une oro, eta ondorio logikoak ateratzen ditu. 

:irudia

Gnomon batez, Tales Naturaren behatzaile bihurtu zen.  Eguzkia etengabe higitzen denez, gnomonaren itzalaren muturreko puntua ere bai. Egunean zehar, gnomonaren goiko muturreko  itzalaren P puntuaren posizioa zoruan etengabe markatuz gero, parabola bat agertzen lurzoruan: P puntua parabolaren erpinean kokatuz, distantziak neurtuz eta proportzionaltasunaren araua erabiliz, piramideen altuera kalkulatu omen zuen urrunetik. Gaur ere teknika berbera erabil daiteke zuhaitz tantai baten edota etxe orratz baten altuera neurtzeko. 

:irudia

Itzalaren behaketa jarraitua eginez, bi ondorio baliotsu lortu zituzten: 
* Gnomonaren muturraren itzalak ibilbide parabolikoa markatzen zuen lurrazalean.
* Tokiko iparraren norabidea, N, identifika zezakeen, parabolaren erpinaren bitartez.

:irudia

Gure latitudean, urtaroetan zehar gnomonaren muturraren itzalaren parabolaren erpinak kokapen desberdinak ditu; eta parabolaren irekierak zabalera eta orientazio  desberdinak:
* Neguan, iparraldean eta iparralderantz irekita dago.
* Udan, hegoaldean eta hegoalderantz irekita.
* Eta bi solstizioetan… ez dago parabolarik, mendebaldetik ekialderako lerro zuzena baizik.

:irudia


== Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak ==
Tales-en ikasle izandako Anaximandro-k (K.a. 610-546) funtsezko neurketa bat egin zuen gnomon batez: solstizioetatik abiatuz, ekinozioak zehaztu zituen.

:irudia
Anaximandroren eskema

[[Fitxategi:Euklides Elementuak.jpeg|thumb|100px|''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'']]
[[w:Euklides|Euklides-ek]] (K.a. 325-265) geometria osoa landu zuen ''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'' izeneko liburuan: [[w:Geometria euklidear|Geometria euklidearra]], Gaur egun ere guztiz baliagarria da.
Liburu hori ehunka hizkuntzatara itzuli da. Euskarara ere bai, [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] matematikariak itzulita,
:irudia

== Gnomona eta Lurraren zirkunferentzia ==
Eratostenes-ek (K.a. 276-194) Lurraren zirkunferentziaren luzera kalkulatu zuen gnomon bat erabiliz. Horretarako, arrazonamendu bikaina bideratu zuen.

Bera konturatuta zegoen ekinozio-egunean Sienako gnomonak ez zuela itzalik sortzen, alegia, itzala gnomonaren finkatze puntuan zegoela: bestela esanda, eguzki-izpiak norabide bertikalean iristen zirela. Ostera, meridiano berean ipar-norabidean zegoen Alexandrian itzala zegoen, eguzki-izpiak bertikalarekiko angelu txiki batez desbideraturik iristen baitziren. Gaur egungo hitzekin azalduz, bi hiriak longitude berean baina latitude desberdinetan zeuden. 

:irudia

Beraz, logika geometrikoaz ondorioztatu zuen Alexandriako eguzki-izpiek itzalean osaturiko triangelua  eta eguzki-izpiek Lurraren erradioarekin osaturikoak antzekoak zirela… eta bi triangeluen antzekotasun-erlazioaz baliatu zen. Bakarrik falta zitzaion Sienatik Alexandriara etengabe iparrerako noranzkoan zegoen distantzia neurtzea eta proportzionaltasun-erlazioa aplikatzea. Harrigarria!

== Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua ==
Denboraren neurria bi gertaera puntualen arteko “distantzia denboria.

&lt;gallery&gt;
Temple_of_Apollo_(7238818732).jpg|Ponpeiako Apoloren tenpluko eguzki-erlojua
Analemmatos02.jpg
Gnomon_normalized.jpg
Obelisco di Montecitorio Roma (5251330758).jpg|Italiako parlamentuko 
&lt;/gallery&gt;

== Gnomona, orduaren adierazlea ==
Ondoko eskeman, gure latitudean dagoen gnomon baten itzala erakusten da, lau urtaroen eguerdi aurreko lau orduetan (4, 3, 2, 1) eta arratsaldeko lehenengo lauretan (1, 2, 3, 4) zein norabidetan eta zein luzeraz agertzen den. 
Kasu bakoitzean alboko koadroan ageri den koloreko itzala dago markatuta. Halaber erakusten da zein diren, neguko solstizioko parabola, ekinozioetako lerrozuzena eta udako solstizioaren parabola. 

:irudia

== Zer interes du gaur egun gnomonak? ==
Lehenik eta behin pedagogikoa, bereziki zientziaren historia landu eta ikasteko, Zientziaren metodoaren jatorriaren lehenengo pausoak jakinarazteko, eta Zientziaren historia eta abstrakzioaren garrantzia adierazteko. 

Asmo horiekin helioskiametroa deituriko gnomon erraldoi bat eraiki zen Leioako campusean Martin Rivas irakaslearen zuzendaritza pean, 1990ean. 

Oharra: Euskaltzaindiak numero hitza ere badauka onartuta, baina Hizkuntzalaritzako termino modura, gramatika-kategoria bat adierazteko (singular/plural)

Ondoko irudietan ikus daiteke zer nolako egitura zuen: gnomona 6,20 m luzeko zutabe bat zen, goiko muturrean lente bat zeukana egokiro jarrita, argi-foku baten seinalea adierazteko, itzal-puntua sortu ordez.
           
Eguzki-erlojuaren informaziorako irudia markatuta zegoen plataforma muntaia osoa eusten zion plataforman.                                                                                     

== Heliosziametro berria (2019)&lt;ref&gt;http://tp.lc.ehu.es/pages/helios.html&lt;/ref&gt; ==
Denboraren joanean aire zabalean dauden eraikuntzek jasaten duten higadura eta zahartzearen ondorioz, zaharberritze-prozesu bati ekin zion unibertsitateak, eta helioskiametro berria eraiki zen EHUko Leioako campusko Arboretum parkean. Udako solstizioarekin bat, inauguratu zen 2019-06-21ean, izenari orrazketa ortografiko txiki bat gaineratuz: heliosziametroa.

:irudia

EHUko Leioako campuseko heliosziametroa

EHUko Leioako campuseko Arboretum parkea.
Benetan merezi du Arboretum parkea bistatzea, Naturari buruzko liburu irekia baita. Bertan daude, besteak beste, ibilbide geologikoa, heliosziametroa, espiral aureoa (desagertzeko arriskuan dauden zuhaitzez osatua), eta Bizitzaren basoa eskultura erraldoia, non gorpua ikerkuntzara-lanetarako unibertsitateari dohaintzan eskaini zioten pertsonen errautsak lurperatzen diren.

:irudiak

Euskararen espiral aureoa.

                                                  
Bizitzaren basoa.</text>
      <sha1>bpfw3b9c30hpfw5j6xxpdcyooipvj37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44879</id>
      <parentid>44878</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T09:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9292" sha1="ccg85vz8mphatqd3os3o2a3z47v6jfd" xml:space="preserve">{{Lanean|jr.etxebarria}}
= 1.3. Gnomona, lehenengo neurgailu zientifikoa =
:: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2023-12-12)

Grezia zaharretik abiatuko gara kapitulu honetan, zehatzago esanda, fikziozko hango Mundu Mitologikotik, Naturaren Filosofiaren historiaren lehenengo pauso sendoetarako bidea ulertu nahian.

== Zer esan nahi du gnomon hitzak? ==
Grezieraz, gnwmwn  (“gnomon”); latinez, ''gnomon'' onartu zen. Gutxi gorabehera, jatorrizko esanahia honako hau zen: dakiena, interpretatzen duena, analizatzen duena, ebaluatzen duena edo horrelako zerbait.

Sustrai bereko hitzak dira: ''gnosis'', ''gnostiko'', ''gnostizismo'', ''agnostiko''… Erlazionaturik daude jatorri indoeuroparreko ''gno''- sustraiarekin, eta gaztelaniazko ondoko hitz hauekin ere: ''cognición'', ''conocimiento'', ''conocer''…  ''nota'', ''noticia'', ''notario''…

== Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian ==
K.a. VII. mendearen bukaera aldean, jarrera berri bat sortu zen Grezian. Ordura arte, munduaren kontzepzio erabat mitologikoa zegoen Naturan gertatzen ziren fenomenoak azaltzeko, eta horretarako fikziozko izakiak erabiltzen ziren (jainkoak, heroiak, erraldoiak…) eguneroko bizimoduko fenomeno eta gertaera naturalak azaltzeko. 

Baina, garai hartan, Naturako gertaerak behaketaren eta geometriaren bidez ulertzeko jarrera berri bat sortu zen eta jakintsu batzuk bestelako azalpen egituratuagoak moldatzen abiatu ziren. Gaur egun halako ekimenetan aritu ziren aitzindari haiei Naturaren filosofoak deritzegu. 

Baina izendapen horrek iraupen luzea izan zuen Naturako fenomenoak aztertzen zituzten jakintsuen artean, eta horren frogarik argigarriena da Isaac Newton-n (1689-1727) lanik garratzitsuena: ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (1687) izan zen, esan nahi baita, «''Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak''».

Gaur egungo fisikariak haien ondorengo “''Naturaren filosofoak''” garela esan dezakegu; baina Naturaren filosofoak deitu ordez, ''fisikariak'' esaten digute.

== Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia ==
[[Fitxategi:Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.svg|thumb|[[w:Tales|Tales Miletokoa]] (K.a. 624-548)]]
[[w:Aristoteles|Aristoteles-en]] (K.a. 384-322) arabera, [[w:Tales|Tales]] izan zen [[w:Miletoko eskola|Miletoko eskolaren]] lehenengo ordezkaria. Berak zehaztu zituen Geometriaren oinarriak, eta berak finkatu zituen lehenengo teorema geometrikoak,  ''lerro paraleloetako segmentuen proportzionaltasuna'' eta ''triangeluen antzekotasuna''.
[[Fitxategi:Thales theorem 1.png|thumb|[[Talesen teorema]]: &lt;math&gt;\textstyle \frac{DE}{BC} = \frac{AE}{AC } = \frac{AD}{AB}.&lt;/math&gt;]]

[[Fitxategi:Thales theorem 6.png|thumb|Zelan neurtu piramide baten altuera? Talesen teoremarekin erraz.]]

== Tales eta eguzki-izpien abstrakzioa ==
Triangeluen antzekotasun abstraktuaren ondorio geometrikoa triangeluen aldeen proportzionaltasuna izan zen. Talesen metodoa oso sinplea zen: Eguzki-izpien eraginez objektu bertikalek sorturiko itzalak aztertu zituen: behatu, neurtu eta konparatu. Horretarako, neurgailu berezia erabili zuen: gnomona.


:irudia

== Zer da gnomona? ==
Gnomona tinko finkaturiko makila bat da. Eguzkitik datorren argiak lurzoruan sortutako itzalaren muturrak puntu zehatz bat, P, adierazten du. B behatzaileak puntu horren posizioa behatzen du une oro, eta ondorio logikoak ateratzen ditu. 

:irudia

Gnomon batez, Tales Naturaren behatzaile bihurtu zen.  Eguzkia etengabe higitzen denez, gnomonaren itzalaren muturreko puntua ere bai. Egunean zehar, gnomonaren goiko muturreko  itzalaren P puntuaren posizioa zoruan etengabe markatuz gero, parabola bat agertzen lurzoruan: P puntua parabolaren erpinean kokatuz, distantziak neurtuz eta proportzionaltasunaren araua erabiliz, piramideen altuera kalkulatu omen zuen urrunetik. Gaur ere teknika berbera erabil daiteke zuhaitz tantai baten edota etxe orratz baten altuera neurtzeko. 

:irudia

Itzalaren behaketa jarraitua eginez, bi ondorio baliotsu lortu zituzten: 
* Gnomonaren muturraren itzalak ibilbide parabolikoa markatzen zuen lurrazalean.
* Tokiko iparraren norabidea, N, identifika zezakeen, parabolaren erpinaren bitartez.

:irudia

Gure latitudean, urtaroetan zehar gnomonaren muturraren itzalaren parabolaren erpinak kokapen desberdinak ditu; eta parabolaren irekierak zabalera eta orientazio  desberdinak:
* Neguan, iparraldean eta iparralderantz irekita dago.
* Udan, hegoaldean eta hegoalderantz irekita.
* Eta bi solstizioetan… ez dago parabolarik, mendebaldetik ekialderako lerro zuzena baizik.

:irudia


== Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak ==
Tales-en ikasle izandako Anaximandro-k (K.a. 610-546) funtsezko neurketa bat egin zuen gnomon batez: solstizioetatik abiatuz, ekinozioak zehaztu zituen.

:irudia
Anaximandroren eskema

[[Fitxategi:Euklides Elementuak.jpeg|thumb|100px|''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'']]
[[w:Euklides|Euklides-ek]] (K.a. 325-265) geometria osoa landu zuen ''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'' izeneko liburuan: [[w:Geometria euklidear|Geometria euklidearra]], Gaur egun ere guztiz baliagarria da.
Liburu hori ehunka hizkuntzatara itzuli da. Euskarara ere bai, [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] matematikariak itzulita,
:irudia

== Gnomona eta Lurraren zirkunferentzia ==
Eratostenes-ek (K.a. 276-194) Lurraren zirkunferentziaren luzera kalkulatu zuen gnomon bat erabiliz. Horretarako, arrazonamendu bikaina bideratu zuen.

Bera konturatuta zegoen ekinozio-egunean Sienako gnomonak ez zuela itzalik sortzen, alegia, itzala gnomonaren finkatze puntuan zegoela: bestela esanda, eguzki-izpiak norabide bertikalean iristen zirela. Ostera, meridiano berean ipar-norabidean zegoen Alexandrian itzala zegoen, eguzki-izpiak bertikalarekiko angelu txiki batez desbideraturik iristen baitziren. Gaur egungo hitzekin azalduz, bi hiriak longitude berean baina latitude desberdinetan zeuden. 

:irudia

Beraz, logika geometrikoaz ondorioztatu zuen Alexandriako eguzki-izpiek itzalean osaturiko triangelua  eta eguzki-izpiek Lurraren erradioarekin osaturikoak antzekoak zirela… eta bi triangeluen antzekotasun-erlazioaz baliatu zen. Bakarrik falta zitzaion Sienatik Alexandriara etengabe iparrerako noranzkoan zegoen distantzia neurtzea eta proportzionaltasun-erlazioa aplikatzea. Harrigarria!

== Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua ==
Denboraren neurria bi gertaera puntualen arteko “distantzia denboria.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Temple_of_Apollo_(7238818732).jpg|Ponpeiako Apoloren tenpluko eguzki-erlojua
Analemmatos02.jpg
Gnomon_normalized.jpg
Obelisco di Montecitorio Roma (5251330758).jpg|Italiako parlamentuko 
&lt;/gallery&gt;

== Gnomona, orduaren adierazlea ==
Ondoko eskeman, gure latitudean dagoen gnomon baten itzala erakusten da, lau urtaroen eguerdi aurreko lau orduetan (4, 3, 2, 1) eta arratsaldeko lehenengo lauretan (1, 2, 3, 4) zein norabidetan eta zein luzeraz agertzen den. 
Kasu bakoitzean alboko koadroan ageri den koloreko itzala dago markatuta. Halaber erakusten da zein diren, neguko solstizioko parabola, ekinozioetako lerrozuzena eta udako solstizioaren parabola. 

:irudia

== Zer interes du gaur egun gnomonak? ==
Lehenik eta behin pedagogikoa, bereziki zientziaren historia landu eta ikasteko, Zientziaren metodoaren jatorriaren lehenengo pausoak jakinarazteko, eta Zientziaren historia eta abstrakzioaren garrantzia adierazteko. 

Asmo horiekin helioskiametroa deituriko gnomon erraldoi bat eraiki zen Leioako campusean Martin Rivas irakaslearen zuzendaritza pean, 1990ean. 

Oharra: Euskaltzaindiak numero hitza ere badauka onartuta, baina Hizkuntzalaritzako termino modura, gramatika-kategoria bat adierazteko (singular/plural)

Ondoko irudietan ikus daiteke zer nolako egitura zuen: gnomona 6,20 m luzeko zutabe bat zen, goiko muturrean lente bat zeukana egokiro jarrita, argi-foku baten seinalea adierazteko, itzal-puntua sortu ordez.
           
Eguzki-erlojuaren informaziorako irudia markatuta zegoen plataforma muntaia osoa eusten zion plataforman.                                                                                     

== Heliosziametro berria (2019)&lt;ref&gt;http://tp.lc.ehu.es/pages/helios.html&lt;/ref&gt; ==
Denboraren joanean aire zabalean dauden eraikuntzek jasaten duten higadura eta zahartzearen ondorioz, zaharberritze-prozesu bati ekin zion unibertsitateak, eta helioskiametro berria eraiki zen EHUko Leioako campusko Arboretum parkean. Udako solstizioarekin bat, inauguratu zen 2019-06-21ean, izenari orrazketa ortografiko txiki bat gaineratuz: heliosziametroa.

:irudia

EHUko Leioako campuseko heliosziametroa

EHUko Leioako campuseko Arboretum parkea.
Benetan merezi du Arboretum parkea bistatzea, Naturari buruzko liburu irekia baita. Bertan daude, besteak beste, ibilbide geologikoa, heliosziametroa, espiral aureoa (desagertzeko arriskuan dauden zuhaitzez osatua), eta Bizitzaren basoa eskultura erraldoia, non gorpua ikerkuntzara-lanetarako unibertsitateari dohaintzan eskaini zioten pertsonen errautsak lurperatzen diren.

:irudiak

Euskararen espiral aureoa.

                                                  
Bizitzaren basoa.

== Erreferentziak ==

{{erreferentzia zerrenda}}</text>
      <sha1>ccg85vz8mphatqd3os3o2a3z47v6jfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7400</id>
    <revision>
      <id>44853</id>
      <timestamp>2026-11-08T21:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>Orria sortu da. Edukia: = 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =      Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak...</comment>
      <origin>44853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14002" sha1="llsinkvdy5akiy92dcqiow7sohj1c90" xml:space="preserve">= 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =
    
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira:
* ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz,
* ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia,
* teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''.

== Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da ==
Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean.

Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''.

Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako:
 
* ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira;
* eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; 
* baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. 

Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu.


== Sokrates (K.a. 470-399) ==
Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen.
[[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg
David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]]
La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg
&lt;/gallery&gt;

Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. 
Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an.


== Koperniko eta Galileoren garaiak ==
[[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan  eliza  erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala.

Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea.  [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin.
[[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]]

== Miguel Servet ==
Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Michael_Servetus.jpg|Miguel Servet (~1511-1553)
Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria
&lt;/gallery&gt;

[[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. 

Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak:

«''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''».

Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an.


== Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
|  
[[File:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|erdian|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]]
        
* Inkisizioak 1591n salatu zuen.
* 1592an hasi zen “epaiketa”.
* Bellarmino kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua.
* 1600eko otsailaren 17an erre zuten.
* Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. 
|[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|250px|ezkerrera|Galileoren epaiketa (1640-49)]]

* Inkisizioak 1616an salatu zuen. 
* Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua.
* ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte.
* [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki.
|}


== Lucilio Vanini (1585-1619) ==
[[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. 

Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago).

Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg
Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]])
&lt;/gallery&gt;


== Isaac Newton (1642-1727) ==
Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena.

[[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]

Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. 

Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan. 

== Ignaz Semmelweis (1818-1865) ==
1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola?
Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Borsos_&amp;_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg
Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen.
&lt;/gallery&gt;

Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz.

Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen.

== [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) ==
1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Charles_Darwin_portrait.jpg
Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg
&lt;/gallery&gt;

Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte.

== [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) ==
Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. 
Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian.
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener
Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa
&lt;/gallery&gt;
                                    
Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].
 
== [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) ==
Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Dian_Fossey_October_1968.jpg
Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg
&lt;/gallery&gt;

1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten.

== [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Oppenheimer_(cropped).jpg
Nagasakibomb.jpg
&lt;/gallery&gt;

Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'&quot;ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. 

Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''&quot; arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. 

Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik.

== [[w:Andrei Sakharov|Andrei Sakharov]] (1921-1989) ==
1950eko hamarkadan Sakharov-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko Tsar Bonba eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko           H-bonba zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. 
Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean (SESB). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 

1967an gutun bat bidali zion Khrustxov-i, misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz,1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten.
1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. 


Disidentea zenez, Nizhni Novgorod-en hiri horri Gorki zeritzon garai hartan bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, Gorbatxov-en gobernuak aske utzi zuen.</text>
      <sha1>llsinkvdy5akiy92dcqiow7sohj1c90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44854</id>
      <parentid>44853</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Miguel Servet */</comment>
      <origin>44854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14035" sha1="37wfgrhskxeho799ch43qpbsmkeqn46" xml:space="preserve">= 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =
    
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira:
* ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz,
* ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia,
* teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''.

== Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da ==
Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean.

Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''.

Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako:
 
* ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira;
* eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; 
* baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. 

Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu.


== Sokrates (K.a. 470-399) ==
Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen.
[[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg
David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]]
La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg
&lt;/gallery&gt;

Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. 
Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an.


== Koperniko eta Galileoren garaiak ==
[[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan  eliza  erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala.

Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea.  [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin.
[[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]]

== Miguel Servet ==
Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553)
Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria
&lt;/gallery&gt;

[[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. 

Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak:

«''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''».

Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an.

== Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
|  
[[File:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|erdian|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]]
        
* Inkisizioak 1591n salatu zuen.
* 1592an hasi zen “epaiketa”.
* Bellarmino kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua.
* 1600eko otsailaren 17an erre zuten.
* Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. 
|[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|250px|ezkerrera|Galileoren epaiketa (1640-49)]]

* Inkisizioak 1616an salatu zuen. 
* Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua.
* ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte.
* [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki.
|}


== Lucilio Vanini (1585-1619) ==
[[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. 

Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago).

Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg
Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]])
&lt;/gallery&gt;


== Isaac Newton (1642-1727) ==
Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena.

[[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]

Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. 

Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan. 

== Ignaz Semmelweis (1818-1865) ==
1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola?
Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Borsos_&amp;_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg
Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen.
&lt;/gallery&gt;

Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz.

Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen.

== [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) ==
1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Charles_Darwin_portrait.jpg
Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg
&lt;/gallery&gt;

Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte.

== [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) ==
Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. 
Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian.
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener
Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa
&lt;/gallery&gt;
                                    
Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].
 
== [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) ==
Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Dian_Fossey_October_1968.jpg
Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg
&lt;/gallery&gt;

1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten.

== [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Oppenheimer_(cropped).jpg
Nagasakibomb.jpg
&lt;/gallery&gt;

Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'&quot;ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. 

Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''&quot; arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. 

Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik.

== [[w:Andrei Sakharov|Andrei Sakharov]] (1921-1989) ==
1950eko hamarkadan Sakharov-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko Tsar Bonba eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko           H-bonba zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. 
Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean (SESB). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 

1967an gutun bat bidali zion Khrustxov-i, misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz,1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten.
1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. 


Disidentea zenez, Nizhni Novgorod-en hiri horri Gorki zeritzon garai hartan bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, Gorbatxov-en gobernuak aske utzi zuen.</text>
      <sha1>37wfgrhskxeho799ch43qpbsmkeqn46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44855</id>
      <parentid>44854</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T21:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi */</comment>
      <origin>44855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14027" sha1="pu34a8uw0m91l4xfxerrl1ma24p4nsj" xml:space="preserve">= 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =
    
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira:
* ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz,
* ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia,
* teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''.

== Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da ==
Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean.

Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''.

Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako:
 
* ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira;
* eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; 
* baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. 

Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu.


== Sokrates (K.a. 470-399) ==
Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen.
[[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg
David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]]
La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg
&lt;/gallery&gt;

Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. 
Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an.


== Koperniko eta Galileoren garaiak ==
[[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan  eliza  erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala.

Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea.  [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin.
[[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]]

== Miguel Servet ==
Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553)
Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria
&lt;/gallery&gt;

[[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. 

Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak:

«''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''».

Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an.

== Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
|  
[[File:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|erdian|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]]
        
* Inkisizioak 1591n salatu zuen.
* 1592an hasi zen “epaiketa”.
* Bellarmino kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua.
* 1600eko otsailaren 17an erre zuten.
* Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. 
|[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|250px|e|Gralileoren epaiketa (1640-49)]]

* Inkisizioak 1616an salatu zuen. 
* Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua.
* ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte.
* [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki.
|}

== Lucilio Vanini (1585-1619) ==
[[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. 

Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago).

Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg
Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]])
&lt;/gallery&gt;


== Isaac Newton (1642-1727) ==
Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena.

[[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]

Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. 

Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan. 

== Ignaz Semmelweis (1818-1865) ==
1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola?
Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Borsos_&amp;_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg
Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen.
&lt;/gallery&gt;

Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz.

Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen.

== [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) ==
1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Charles_Darwin_portrait.jpg
Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg
&lt;/gallery&gt;

Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte.

== [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) ==
Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. 
Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian.
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener
Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa
&lt;/gallery&gt;
                                    
Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].
 
== [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) ==
Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Dian_Fossey_October_1968.jpg
Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg
&lt;/gallery&gt;

1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten.

== [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Oppenheimer_(cropped).jpg
Nagasakibomb.jpg
&lt;/gallery&gt;

Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'&quot;ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. 

Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''&quot; arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. 

Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik.

== [[w:Andrei Sakharov|Andrei Sakharov]] (1921-1989) ==
1950eko hamarkadan Sakharov-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko Tsar Bonba eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko           H-bonba zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. 
Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean (SESB). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 

1967an gutun bat bidali zion Khrustxov-i, misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz,1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten.
1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. 


Disidentea zenez, Nizhni Novgorod-en hiri horri Gorki zeritzon garai hartan bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, Gorbatxov-en gobernuak aske utzi zuen.</text>
      <sha1>pu34a8uw0m91l4xfxerrl1ma24p4nsj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44856</id>
      <parentid>44855</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi */</comment>
      <origin>44856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14032" sha1="es0clah7lpiwrlwv1rth6i7ujaguf3o" xml:space="preserve">= 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =
    
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira:
* ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz,
* ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia,
* teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''.

== Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da ==
Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean.

Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''.

Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako:
 
* ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira;
* eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; 
* baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. 

Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu.


== Sokrates (K.a. 470-399) ==
Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen.
[[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg
David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]]
La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg
&lt;/gallery&gt;

Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. 
Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an.


== Koperniko eta Galileoren garaiak ==
[[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan  eliza  erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala.

Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea.  [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin.
[[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]]

== Miguel Servet ==
Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553)
Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria
&lt;/gallery&gt;

[[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. 

Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak:

«''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''».

Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an.

== Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
|  
[[File:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|erdian|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]]
        
* Inkisizioak 1591n salatu zuen.
* 1592an hasi zen “epaiketa”.
* Bellarmino kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua.
* 1600eko otsailaren 17an erre zuten.
* Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. 
|[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Gralileoren epaiketa (1640-49)]]

* Inkisizioak 1616an salatu zuen. 
* Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua.
* ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte.
* [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki.
|}

== Lucilio Vanini (1585-1619) ==
[[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. 

Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago).

Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg
Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]])
&lt;/gallery&gt;


== Isaac Newton (1642-1727) ==
Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena.

[[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]

Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. 

Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan. 

== Ignaz Semmelweis (1818-1865) ==
1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola?
Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Borsos_&amp;_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg
Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen.
&lt;/gallery&gt;

Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz.

Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen.

== [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) ==
1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Charles_Darwin_portrait.jpg
Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg
&lt;/gallery&gt;

Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte.

== [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) ==
Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. 
Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian.
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener
Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa
&lt;/gallery&gt;
                                    
Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].
 
== [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) ==
Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Dian_Fossey_October_1968.jpg
Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg
&lt;/gallery&gt;

1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten.

== [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Oppenheimer_(cropped).jpg
Nagasakibomb.jpg
&lt;/gallery&gt;

Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'&quot;ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. 

Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''&quot; arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. 

Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik.

== [[w:Andrei Sakharov|Andrei Sakharov]] (1921-1989) ==
1950eko hamarkadan Sakharov-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko Tsar Bonba eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko           H-bonba zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. 
Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean (SESB). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 

1967an gutun bat bidali zion Khrustxov-i, misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz,1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten.
1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. 


Disidentea zenez, Nizhni Novgorod-en hiri horri Gorki zeritzon garai hartan bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, Gorbatxov-en gobernuak aske utzi zuen.</text>
      <sha1>es0clah7lpiwrlwv1rth6i7ujaguf3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44857</id>
      <parentid>44856</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Isaac Newton (1642-1727) */</comment>
      <origin>44857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14029" sha1="r0s4jengnfxio5yysfzmiyjfjcix3ss" xml:space="preserve">= 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =
    
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira:
* ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz,
* ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia,
* teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''.

== Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da ==
Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean.

Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''.

Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako:
 
* ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira;
* eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; 
* baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. 

Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu.


== Sokrates (K.a. 470-399) ==
Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen.
[[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg
David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]]
La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg
&lt;/gallery&gt;

Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. 
Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an.


== Koperniko eta Galileoren garaiak ==
[[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan  eliza  erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala.

Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea.  [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin.
[[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]]

== Miguel Servet ==
Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553)
Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria
&lt;/gallery&gt;

[[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. 

Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak:

«''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''».

Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an.

== Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
|  
[[File:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|erdian|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]]
        
* Inkisizioak 1591n salatu zuen.
* 1592an hasi zen “epaiketa”.
* Bellarmino kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua.
* 1600eko otsailaren 17an erre zuten.
* Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. 
|[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Gralileoren epaiketa (1640-49)]]

* Inkisizioak 1616an salatu zuen. 
* Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua.
* ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte.
* [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki.
|}

== Lucilio Vanini (1585-1619) ==
[[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. 

Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago).

Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg
Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]])
&lt;/gallery&gt;


== Isaac Newton (1642-1727) ==
[[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena.

Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. 

Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan.

== Ignaz Semmelweis (1818-1865) ==
1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola?
Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Borsos_&amp;_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg
Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen.
&lt;/gallery&gt;

Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz.

Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen.

== [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) ==
1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Charles_Darwin_portrait.jpg
Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg
&lt;/gallery&gt;

Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte.

== [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) ==
Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. 
Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian.
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener
Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa
&lt;/gallery&gt;
                                    
Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].
 
== [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) ==
Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Dian_Fossey_October_1968.jpg
Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg
&lt;/gallery&gt;

1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten.

== [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Oppenheimer_(cropped).jpg
Nagasakibomb.jpg
&lt;/gallery&gt;

Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'&quot;ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. 

Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''&quot; arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. 

Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik.

== [[w:Andrei Sakharov|Andrei Sakharov]] (1921-1989) ==
1950eko hamarkadan Sakharov-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko Tsar Bonba eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko           H-bonba zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. 
Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean (SESB). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 

1967an gutun bat bidali zion Khrustxov-i, misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz,1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten.
1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. 


Disidentea zenez, Nizhni Novgorod-en hiri horri Gorki zeritzon garai hartan bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, Gorbatxov-en gobernuak aske utzi zuen.</text>
      <sha1>r0s4jengnfxio5yysfzmiyjfjcix3ss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44858</id>
      <parentid>44857</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ignaz Semmelweis (1818-1865) */</comment>
      <origin>44858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14043" sha1="4deo2jo67y44j9s868cddy30y1e1ohr" xml:space="preserve">= 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =
    
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira:
* ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz,
* ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia,
* teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''.

== Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da ==
Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean.

Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''.

Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako:
 
* ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira;
* eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; 
* baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. 

Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu.


== Sokrates (K.a. 470-399) ==
Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen.
[[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg
David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]]
La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg
&lt;/gallery&gt;

Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. 
Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an.


== Koperniko eta Galileoren garaiak ==
[[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan  eliza  erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala.

Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea.  [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin.
[[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]]

== Miguel Servet ==
Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553)
Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria
&lt;/gallery&gt;

[[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. 

Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak:

«''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''».

Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an.

== Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
|  
[[File:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|erdian|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]]
        
* Inkisizioak 1591n salatu zuen.
* 1592an hasi zen “epaiketa”.
* Bellarmino kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua.
* 1600eko otsailaren 17an erre zuten.
* Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. 
|[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Gralileoren epaiketa (1640-49)]]

* Inkisizioak 1616an salatu zuen. 
* Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua.
* ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte.
* [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki.
|}

== Lucilio Vanini (1585-1619) ==
[[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. 

Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago).

Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg
Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]])
&lt;/gallery&gt;


== Isaac Newton (1642-1727) ==
[[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena.

Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. 

Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan.

== Ignaz Semmelweis (1818-1865) ==
1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola?
Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Borsos_&amp;_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg
Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen.
&lt;/gallery&gt;

Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz.

Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen.

== [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) ==
1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Charles_Darwin_portrait.jpg
Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg
&lt;/gallery&gt;

Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte.

== [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) ==
Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. 
Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian.
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener
Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa
&lt;/gallery&gt;
                                    
Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].
 
== [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) ==
Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Dian_Fossey_October_1968.jpg
Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg
&lt;/gallery&gt;

1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten.

== [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Oppenheimer_(cropped).jpg
Nagasakibomb.jpg
&lt;/gallery&gt;

Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'&quot;ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. 

Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''&quot; arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. 

Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik.

== [[w:Andrei Sakharov|Andrei Sakharov]] (1921-1989) ==
1950eko hamarkadan Sakharov-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko Tsar Bonba eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko           H-bonba zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. 
Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean (SESB). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 

1967an gutun bat bidali zion Khrustxov-i, misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz,1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten.
1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. 


Disidentea zenez, Nizhni Novgorod-en hiri horri Gorki zeritzon garai hartan bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, Gorbatxov-en gobernuak aske utzi zuen.</text>
      <sha1>4deo2jo67y44j9s868cddy30y1e1ohr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44859</id>
      <parentid>44858</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:20:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Charles Darwin (1809-1882) */</comment>
      <origin>44859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14057" sha1="tis9en77gjr1unssoggj0n8vb6rhjje" xml:space="preserve">= 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =
    
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira:
* ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz,
* ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia,
* teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''.

== Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da ==
Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean.

Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''.

Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako:
 
* ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira;
* eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; 
* baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. 

Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu.


== Sokrates (K.a. 470-399) ==
Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen.
[[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg
David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]]
La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg
&lt;/gallery&gt;

Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. 
Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an.


== Koperniko eta Galileoren garaiak ==
[[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan  eliza  erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala.

Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea.  [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin.
[[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]]

== Miguel Servet ==
Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553)
Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria
&lt;/gallery&gt;

[[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. 

Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak:

«''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''».

Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an.

== Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
|  
[[File:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|erdian|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]]
        
* Inkisizioak 1591n salatu zuen.
* 1592an hasi zen “epaiketa”.
* Bellarmino kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua.
* 1600eko otsailaren 17an erre zuten.
* Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. 
|[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Gralileoren epaiketa (1640-49)]]

* Inkisizioak 1616an salatu zuen. 
* Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua.
* ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte.
* [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki.
|}

== Lucilio Vanini (1585-1619) ==
[[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. 

Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago).

Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg
Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]])
&lt;/gallery&gt;


== Isaac Newton (1642-1727) ==
[[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena.

Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. 

Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan.

== Ignaz Semmelweis (1818-1865) ==
1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola?
Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Borsos_&amp;_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg
Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen.
&lt;/gallery&gt;

Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz.

Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen.

== [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) ==
1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Charles_Darwin_portrait.jpg
Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg
&lt;/gallery&gt;

Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte.

== [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) ==
Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. 
Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian.
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener
Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa
&lt;/gallery&gt;
                                    
Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].
 
== [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) ==
Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Dian_Fossey_October_1968.jpg
Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg
&lt;/gallery&gt;

1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten.

== [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Oppenheimer_(cropped).jpg
Nagasakibomb.jpg
&lt;/gallery&gt;

Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'&quot;ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. 

Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''&quot; arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. 

Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik.

== [[w:Andrei Sakharov|Andrei Sakharov]] (1921-1989) ==
1950eko hamarkadan Sakharov-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko Tsar Bonba eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko           H-bonba zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. 
Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean (SESB). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 

1967an gutun bat bidali zion Khrustxov-i, misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz,1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten.
1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. 


Disidentea zenez, Nizhni Novgorod-en hiri horri Gorki zeritzon garai hartan bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, Gorbatxov-en gobernuak aske utzi zuen.</text>
      <sha1>tis9en77gjr1unssoggj0n8vb6rhjje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44860</id>
      <parentid>44859</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14430" sha1="1t7rvo9nd1b5iwore3qa158rh6wphef" xml:space="preserve">= 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =
    
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira:
* ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz,
* ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia,
* teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''.

== Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da ==
Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean.

Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''.

Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako:
 
* ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira;
* eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; 
* baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. 

Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu.


== Sokrates (K.a. 470-399) ==
Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen.
[[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg
David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]]
La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg
&lt;/gallery&gt;

Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. 
Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an.


== Koperniko eta Galileoren garaiak ==
[[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan  eliza  erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala.

Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea.  [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin.
[[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]]

== Miguel Servet ==
Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553)
Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria
&lt;/gallery&gt;

[[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. 

Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak:

«''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''».

Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an.

== Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
|  
[[File:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|erdian|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]]
        
* Inkisizioak 1591n salatu zuen.
* 1592an hasi zen “epaiketa”.
* Bellarmino kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua.
* 1600eko otsailaren 17an erre zuten.
* Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. 
|[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Gralileoren epaiketa (1640-49)]]

* Inkisizioak 1616an salatu zuen. 
* Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua.
* ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte.
* [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki.
|}

== Lucilio Vanini (1585-1619) ==
[[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. 

Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago).

Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg
Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]])
&lt;/gallery&gt;


== Isaac Newton (1642-1727) ==
[[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena.

Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. 

Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan.

== Ignaz Semmelweis (1818-1865) ==
1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola?
Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Borsos_&amp;_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg
Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen.
&lt;/gallery&gt;

Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz.

Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen.

== [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) ==
1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Charles_Darwin_portrait.jpg
Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg
&lt;/gallery&gt;

Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte.

== [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) ==
Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. 
Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian.
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener
Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa
&lt;/gallery&gt;
                                    
Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].
 
== [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) ==
Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Dian_Fossey_October_1968.jpg
Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg
&lt;/gallery&gt;

1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten.

== [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Oppenheimer_(cropped).jpg
Nagasakibomb.jpg
&lt;/gallery&gt;

Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'&quot;ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. 

Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''&quot; arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. 

Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik.

== Andrei Sakharov (1921-1989) ==
1950eko hamarkadan [[w:Andrei Sakharov|Sakharov]]-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko [[w:Tsar bonba|Tsar Bonba]] eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko [[w:Bonba termonuklear|H-bonba]] zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa.

Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean ([[w:Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]]). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 

1967an gutun bat bidali zion [[w:Nikita Khrustxov|Khrustxov-i]], misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz, 1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten.

1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; &gt;
RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg
Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg|Berlingo horman (1990).
&lt;/gallery&gt;

Disidentea zenez, [[w:Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorod-e]]n ―hiri horri Gorki zeritzon garai hartan― bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, [[w:Mikhail Gorbatxov|Gorbatxov-en]] gobernuak aske utzi zuen.</text>
      <sha1>1t7rvo9nd1b5iwore3qa158rh6wphef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44861</id>
      <parentid>44860</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sokrates (K.a. 470-399) */</comment>
      <origin>44861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14429" sha1="3fcr8475zro5w1s5ij1c488udksrf39" xml:space="preserve">= 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =
    
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira:
* ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz,
* ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia,
* teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''.

== Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da ==
Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean.

Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''.

Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako:
 
* ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira;
* eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; 
* baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. 

Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu.


== Sokrates (K.a. 470-399) ==
Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen.
[[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg
David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]]
La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg
&lt;/gallery&gt;

Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. 
Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an.

== Koperniko eta Galileoren garaiak ==
[[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan  eliza  erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala.

Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea.  [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin.
[[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]]

== Miguel Servet ==
Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553)
Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria
&lt;/gallery&gt;

[[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. 

Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak:

«''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''».

Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an.

== Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
|  
[[File:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|erdian|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]]
        
* Inkisizioak 1591n salatu zuen.
* 1592an hasi zen “epaiketa”.
* Bellarmino kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua.
* 1600eko otsailaren 17an erre zuten.
* Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. 
|[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Gralileoren epaiketa (1640-49)]]

* Inkisizioak 1616an salatu zuen. 
* Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua.
* ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte.
* [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki.
|}

== Lucilio Vanini (1585-1619) ==
[[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. 

Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago).

Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg
Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]])
&lt;/gallery&gt;


== Isaac Newton (1642-1727) ==
[[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena.

Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. 

Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan.

== Ignaz Semmelweis (1818-1865) ==
1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola?
Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Borsos_&amp;_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg
Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen.
&lt;/gallery&gt;

Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz.

Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen.

== [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) ==
1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Charles_Darwin_portrait.jpg
Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg
&lt;/gallery&gt;

Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte.

== [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) ==
Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. 
Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian.
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener
Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa
&lt;/gallery&gt;
                                    
Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].
 
== [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) ==
Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Dian_Fossey_October_1968.jpg
Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg
&lt;/gallery&gt;

1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten.

== [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Oppenheimer_(cropped).jpg
Nagasakibomb.jpg
&lt;/gallery&gt;

Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'&quot;ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. 

Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''&quot; arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. 

Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik.

== Andrei Sakharov (1921-1989) ==
1950eko hamarkadan [[w:Andrei Sakharov|Sakharov]]-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko [[w:Tsar bonba|Tsar Bonba]] eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko [[w:Bonba termonuklear|H-bonba]] zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa.

Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean ([[w:Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]]). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 

1967an gutun bat bidali zion [[w:Nikita Khrustxov|Khrustxov-i]], misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz, 1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten.

1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; &gt;
RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg
Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg|Berlingo horman (1990).
&lt;/gallery&gt;

Disidentea zenez, [[w:Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorod-e]]n ―hiri horri Gorki zeritzon garai hartan― bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, [[w:Mikhail Gorbatxov|Gorbatxov-en]] gobernuak aske utzi zuen.</text>
      <sha1>3fcr8475zro5w1s5ij1c488udksrf39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44862</id>
      <parentid>44861</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <origin>44862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14427" sha1="s5pz5zrkhmixmp09s8fygxvoyr2pccz" xml:space="preserve">= 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =
    
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira:
* ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz,
* ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia,
* teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''.

== Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da ==
Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean.

Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''.

Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako:
 
* ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira;
* eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; 
* baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. 

Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu.

== Sokrates (K.a. 470-399) ==
Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen.
[[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg
David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]]
La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg
&lt;/gallery&gt;

Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. 
Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an.

== Koperniko eta Galileoren garaiak ==
[[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan  eliza  erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala.

Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea.  [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin.
[[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]]

== Miguel Servet ==
Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553)
Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria
&lt;/gallery&gt;

[[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. 

Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak:

«''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''».

Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an.

== Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Caption text
|-
|  
[[File:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|erdian|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]]
        
* Inkisizioak 1591n salatu zuen.
* 1592an hasi zen “epaiketa”.
* Bellarmino kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua.
* 1600eko otsailaren 17an erre zuten.
* Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. 
|[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Gralileoren epaiketa (1640-49)]]

* Inkisizioak 1616an salatu zuen. 
* Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua.
* ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte.
* [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki.
|}

== Lucilio Vanini (1585-1619) ==
[[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. 

Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago).

Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg
Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]])
&lt;/gallery&gt;

== Isaac Newton (1642-1727) ==
[[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena.

Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. 

Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan.

== Ignaz Semmelweis (1818-1865) ==
1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola?
Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Borsos_&amp;_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg
Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen.
&lt;/gallery&gt;

Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz.

Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen.

== [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) ==
1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Charles_Darwin_portrait.jpg
Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg
&lt;/gallery&gt;

Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte.

== [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) ==
Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. 
Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian.
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener
Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa
&lt;/gallery&gt;
                                    
Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].
 
== [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) ==
Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Dian_Fossey_October_1968.jpg
Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg
&lt;/gallery&gt;

1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten.

== [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Oppenheimer_(cropped).jpg
Nagasakibomb.jpg
&lt;/gallery&gt;

Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'&quot;ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. 

Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''&quot; arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. 

Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik.

== Andrei Sakharov (1921-1989) ==
1950eko hamarkadan [[w:Andrei Sakharov|Sakharov]]-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko [[w:Tsar bonba|Tsar Bonba]] eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko [[w:Bonba termonuklear|H-bonba]] zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa.

Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean ([[w:Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]]). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 

1967an gutun bat bidali zion [[w:Nikita Khrustxov|Khrustxov-i]], misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz, 1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten.

1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; &gt;
RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg
Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg|Berlingo horman (1990).
&lt;/gallery&gt;

Disidentea zenez, [[w:Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorod-e]]n ―hiri horri Gorki zeritzon garai hartan― bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, [[w:Mikhail Gorbatxov|Gorbatxov-en]] gobernuak aske utzi zuen.</text>
      <sha1>s5pz5zrkhmixmp09s8fygxvoyr2pccz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44863</id>
      <parentid>44862</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:44:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>/* Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi */</comment>
      <origin>44863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14443" sha1="pbjo97jbbrbkek1pest2cnpq2qk9h1w" xml:space="preserve">= 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =
    
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira:
* ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz,
* ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia,
* teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''.

== Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da ==
Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean.

Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''.

Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako:
 
* ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira;
* eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; 
* baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. 

Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu.

== Sokrates (K.a. 470-399) ==
Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen.
[[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg
David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]]
La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg
&lt;/gallery&gt;

Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. 
Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an.

== Koperniko eta Galileoren garaiak ==
[[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan  eliza  erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala.

Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea.  [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin.
[[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]]

== Miguel Servet ==
Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553)
Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria
&lt;/gallery&gt;

[[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. 

Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak:

«''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''».

Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an.

== Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|-
|  
[[Fitxategi:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|thumb|center|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]]
        
* Inkisizioak 1591n salatu zuen.
* 1592an hasi zen “epaiketa”.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]] kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua.
* 1600eko otsailaren 17an erre zuten.
* Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. 
|[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Gralileoren epaiketa (1640-49)]]

* Inkisizioak 1616an salatu zuen. 
* Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua.
* ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte.
* [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki.
|}

== Lucilio Vanini (1585-1619) ==
[[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. 

Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago).

Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg
Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]])
&lt;/gallery&gt;

== Isaac Newton (1642-1727) ==
[[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena.

Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. 

Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan.

== Ignaz Semmelweis (1818-1865) ==
1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola?
Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Borsos_&amp;_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg
Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen.
&lt;/gallery&gt;

Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz.

Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen.

== [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) ==
1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Charles_Darwin_portrait.jpg
Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg
&lt;/gallery&gt;

Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte.

== [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) ==
Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. 
Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian.
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener
Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa
&lt;/gallery&gt;
                                    
Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].
 
== [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) ==
Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Dian_Fossey_October_1968.jpg
Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg
&lt;/gallery&gt;

1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten.

== [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Oppenheimer_(cropped).jpg
Nagasakibomb.jpg
&lt;/gallery&gt;

Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'&quot;ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. 

Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''&quot; arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. 

Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik.

== Andrei Sakharov (1921-1989) ==
1950eko hamarkadan [[w:Andrei Sakharov|Sakharov]]-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko [[w:Tsar bonba|Tsar Bonba]] eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko [[w:Bonba termonuklear|H-bonba]] zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa.

Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean ([[w:Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]]). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 

1967an gutun bat bidali zion [[w:Nikita Khrustxov|Khrustxov-i]], misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz, 1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten.

1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; &gt;
RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg
Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg|Berlingo horman (1990).
&lt;/gallery&gt;

Disidentea zenez, [[w:Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorod-e]]n ―hiri horri Gorki zeritzon garai hartan― bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, [[w:Mikhail Gorbatxov|Gorbatxov-en]] gobernuak aske utzi zuen.</text>
      <sha1>pbjo97jbbrbkek1pest2cnpq2qk9h1w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44864</id>
      <parentid>44863</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ksarasola wikilariak «[[Darabilbo Zientzia/1.8. Teoria berriak arriskugarriak dira. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa]]» orria «[[Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa]]» izenera aldatu du</comment>
      <origin>44863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14443" sha1="pbjo97jbbrbkek1pest2cnpq2qk9h1w" xml:space="preserve">= 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =
    
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira:
* ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz,
* ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia,
* teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''.

== Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da ==
Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean.

Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''.

Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako:
 
* ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira;
* eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; 
* baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. 

Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu.

== Sokrates (K.a. 470-399) ==
Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen.
[[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg
David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]]
La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg
&lt;/gallery&gt;

Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. 
Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an.

== Koperniko eta Galileoren garaiak ==
[[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan  eliza  erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala.

Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea.  [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin.
[[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]]

== Miguel Servet ==
Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553)
Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria
&lt;/gallery&gt;

[[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. 

Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak:

«''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''».

Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an.

== Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|-
|  
[[Fitxategi:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|thumb|center|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]]
        
* Inkisizioak 1591n salatu zuen.
* 1592an hasi zen “epaiketa”.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]] kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua.
* 1600eko otsailaren 17an erre zuten.
* Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. 
|[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Gralileoren epaiketa (1640-49)]]

* Inkisizioak 1616an salatu zuen. 
* Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua.
* ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte.
* [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki.
|}

== Lucilio Vanini (1585-1619) ==
[[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. 

Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago).

Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg
Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]])
&lt;/gallery&gt;

== Isaac Newton (1642-1727) ==
[[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena.

Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. 

Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan.

== Ignaz Semmelweis (1818-1865) ==
1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola?
Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Borsos_&amp;_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg
Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen.
&lt;/gallery&gt;

Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz.

Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen.

== [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) ==
1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Charles_Darwin_portrait.jpg
Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg
&lt;/gallery&gt;

Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte.

== [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) ==
Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. 
Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian.
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener
Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa
&lt;/gallery&gt;
                                    
Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].
 
== [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) ==
Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Dian_Fossey_October_1968.jpg
Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg
&lt;/gallery&gt;

1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten.

== [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Oppenheimer_(cropped).jpg
Nagasakibomb.jpg
&lt;/gallery&gt;

Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'&quot;ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. 

Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''&quot; arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. 

Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik.

== Andrei Sakharov (1921-1989) ==
1950eko hamarkadan [[w:Andrei Sakharov|Sakharov]]-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko [[w:Tsar bonba|Tsar Bonba]] eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko [[w:Bonba termonuklear|H-bonba]] zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa.

Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean ([[w:Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]]). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 

1967an gutun bat bidali zion [[w:Nikita Khrustxov|Khrustxov-i]], misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz, 1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten.

1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; &gt;
RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg
Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg|Berlingo horman (1990).
&lt;/gallery&gt;

Disidentea zenez, [[w:Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorod-e]]n ―hiri horri Gorki zeritzon garai hartan― bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, [[w:Mikhail Gorbatxov|Gorbatxov-en]] gobernuak aske utzi zuen.</text>
      <sha1>pbjo97jbbrbkek1pest2cnpq2qk9h1w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>44868</id>
      <parentid>44864</parentid>
      <timestamp>2026-11-08T22:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ksarasola wikilariak «[[Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa]]» orria «[[Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresio]]» izenera aldatu du</comment>
      <origin>44863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14443" sha1="pbjo97jbbrbkek1pest2cnpq2qk9h1w" xml:space="preserve">= 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio =
    
Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira:
* ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz,
* ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia,
* teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''.

== Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da ==
Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean.

Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''.

Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako:
 
* ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira;
* eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; 
* baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. 

Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu.

== Sokrates (K.a. 470-399) ==
Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen.
[[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg
David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]]
La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg
&lt;/gallery&gt;

Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. 
Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an.

== Koperniko eta Galileoren garaiak ==
[[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan  eliza  erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala.

Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea.  [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin.
[[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]]

== Miguel Servet ==
Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553)
Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria
&lt;/gallery&gt;

[[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. 

Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak:

«''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''».

Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an.

== Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|-
|  
[[Fitxategi:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|thumb|center|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]]
        
* Inkisizioak 1591n salatu zuen.
* 1592an hasi zen “epaiketa”.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]] kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua.
* 1600eko otsailaren 17an erre zuten.
* Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. 
|[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Gralileoren epaiketa (1640-49)]]

* Inkisizioak 1616an salatu zuen. 
* Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen.
* [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua.
* ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte.
* [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki.
|}

== Lucilio Vanini (1585-1619) ==
[[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. 

Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago).

Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg
Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]])
&lt;/gallery&gt;

== Isaac Newton (1642-1727) ==
[[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena.

Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. 

Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan.

== Ignaz Semmelweis (1818-1865) ==
1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola?
Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Borsos_&amp;_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg
Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen.
&lt;/gallery&gt;

Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz.

Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen.

== [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) ==
1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Charles_Darwin_portrait.jpg
Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg
&lt;/gallery&gt;

Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte.

== [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) ==
Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. 
Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian.
 
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener
Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa
&lt;/gallery&gt;
                                    
Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].
 
== [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) ==
Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Dian_Fossey_October_1968.jpg
Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg
&lt;/gallery&gt;

1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten.

== [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Oppenheimer_(cropped).jpg
Nagasakibomb.jpg
&lt;/gallery&gt;

Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'&quot;ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. 

Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''&quot; arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. 

Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik.

== Andrei Sakharov (1921-1989) ==
1950eko hamarkadan [[w:Andrei Sakharov|Sakharov]]-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko [[w:Tsar bonba|Tsar Bonba]] eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko [[w:Bonba termonuklear|H-bonba]] zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa.

Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean ([[w:Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]]). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 

1967an gutun bat bidali zion [[w:Nikita Khrustxov|Khrustxov-i]], misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz, 1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten.

1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. 

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; &gt;
RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg
Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg|Berlingo horman (1990).
&lt;/gallery&gt;

Disidentea zenez, [[w:Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorod-e]]n ―hiri horri Gorki zeritzon garai hartan― bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, [[w:Mikhail Gorbatxov|Gorbatxov-en]] gobernuak aske utzi zuen.</text>
      <sha1>pbjo97jbbrbkek1pest2cnpq2qk9h1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia/1.8. Teoria berriak arriskugarriak dira. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7401</id>
    <redirect title="Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa" />
    <revision>
      <id>44865</id>
      <timestamp>2026-11-08T22:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>Ksarasola wikilariak «[[Darabilbo Zientzia/1.8. Teoria berriak arriskugarriak dira. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa]]» orria «[[Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa]]» izenera aldatu du</comment>
      <origin>44865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="km1eb7a61p7yx2lea87fveyjpznqspq" xml:space="preserve">#BIRZUZENDU [[Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa]]</text>
      <sha1>km1eb7a61p7yx2lea87fveyjpznqspq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7402</id>
    <redirect title="Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresio" />
    <revision>
      <id>44869</id>
      <timestamp>2026-11-08T22:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ksarasola</username>
        <id>1603</id>
      </contributor>
      <comment>Ksarasola wikilariak «[[Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresioa]]» orria «[[Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresio]]» izenera aldatu du</comment>
      <origin>44869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="agdduuhiyodtb2wia0g7l2t7k49ho5s" xml:space="preserve">#BIRZUZENDU [[Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresio]]</text>
      <sha1>agdduuhiyodtb2wia0g7l2t7k49ho5s</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>