Wikibooks euwikibooks https://eu.wikibooks.org/wiki/Azala MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikibooks Wikibooks eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 7369 44887 44879 2026-11-10T12:21:29Z Ksarasola 1603 /* Erreferentziak */ 44887 wikitext text/x-wiki {{Lanean|jr.etxebarria}} = 1.3. Gnomona, lehenengo neurgailu zientifikoa = :: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2023-12-12) Grezia zaharretik abiatuko gara kapitulu honetan, zehatzago esanda, fikziozko hango Mundu Mitologikotik, Naturaren Filosofiaren historiaren lehenengo pauso sendoetarako bidea ulertu nahian. == Zer esan nahi du gnomon hitzak? == Grezieraz, gnwmwn (“gnomon”); latinez, ''gnomon'' onartu zen. Gutxi gorabehera, jatorrizko esanahia honako hau zen: dakiena, interpretatzen duena, analizatzen duena, ebaluatzen duena edo horrelako zerbait. Sustrai bereko hitzak dira: ''gnosis'', ''gnostiko'', ''gnostizismo'', ''agnostiko''… Erlazionaturik daude jatorri indoeuroparreko ''gno''- sustraiarekin, eta gaztelaniazko ondoko hitz hauekin ere: ''cognición'', ''conocimiento'', ''conocer''… ''nota'', ''noticia'', ''notario''… == Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian == K.a. VII. mendearen bukaera aldean, jarrera berri bat sortu zen Grezian. Ordura arte, munduaren kontzepzio erabat mitologikoa zegoen Naturan gertatzen ziren fenomenoak azaltzeko, eta horretarako fikziozko izakiak erabiltzen ziren (jainkoak, heroiak, erraldoiak…) eguneroko bizimoduko fenomeno eta gertaera naturalak azaltzeko. Baina, garai hartan, Naturako gertaerak behaketaren eta geometriaren bidez ulertzeko jarrera berri bat sortu zen eta jakintsu batzuk bestelako azalpen egituratuagoak moldatzen abiatu ziren. Gaur egun halako ekimenetan aritu ziren aitzindari haiei Naturaren filosofoak deritzegu. Baina izendapen horrek iraupen luzea izan zuen Naturako fenomenoak aztertzen zituzten jakintsuen artean, eta horren frogarik argigarriena da Isaac Newton-n (1689-1727) lanik garratzitsuena: ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (1687) izan zen, esan nahi baita, «''Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak''». Gaur egungo fisikariak haien ondorengo “''Naturaren filosofoak''” garela esan dezakegu; baina Naturaren filosofoak deitu ordez, ''fisikariak'' esaten digute. == Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia == [[Fitxategi:Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.svg|thumb|[[w:Tales|Tales Miletokoa]] (K.a. 624-548)]] [[w:Aristoteles|Aristoteles-en]] (K.a. 384-322) arabera, [[w:Tales|Tales]] izan zen [[w:Miletoko eskola|Miletoko eskolaren]] lehenengo ordezkaria. Berak zehaztu zituen Geometriaren oinarriak, eta berak finkatu zituen lehenengo teorema geometrikoak, ''lerro paraleloetako segmentuen proportzionaltasuna'' eta ''triangeluen antzekotasuna''. [[Fitxategi:Thales theorem 1.png|thumb|[[Talesen teorema]]: <math>\textstyle \frac{DE}{BC} = \frac{AE}{AC } = \frac{AD}{AB}.</math>]] [[Fitxategi:Thales theorem 6.png|thumb|Zelan neurtu piramide baten altuera? Talesen teoremarekin erraz.]] == Tales eta eguzki-izpien abstrakzioa == Triangeluen antzekotasun abstraktuaren ondorio geometrikoa triangeluen aldeen proportzionaltasuna izan zen. Talesen metodoa oso sinplea zen: Eguzki-izpien eraginez objektu bertikalek sorturiko itzalak aztertu zituen: behatu, neurtu eta konparatu. Horretarako, neurgailu berezia erabili zuen: gnomona. :irudia == Zer da gnomona? == Gnomona tinko finkaturiko makila bat da. Eguzkitik datorren argiak lurzoruan sortutako itzalaren muturrak puntu zehatz bat, P, adierazten du. B behatzaileak puntu horren posizioa behatzen du une oro, eta ondorio logikoak ateratzen ditu. :irudia Gnomon batez, Tales Naturaren behatzaile bihurtu zen. Eguzkia etengabe higitzen denez, gnomonaren itzalaren muturreko puntua ere bai. Egunean zehar, gnomonaren goiko muturreko itzalaren P puntuaren posizioa zoruan etengabe markatuz gero, parabola bat agertzen lurzoruan: P puntua parabolaren erpinean kokatuz, distantziak neurtuz eta proportzionaltasunaren araua erabiliz, piramideen altuera kalkulatu omen zuen urrunetik. Gaur ere teknika berbera erabil daiteke zuhaitz tantai baten edota etxe orratz baten altuera neurtzeko. :irudia Itzalaren behaketa jarraitua eginez, bi ondorio baliotsu lortu zituzten: * Gnomonaren muturraren itzalak ibilbide parabolikoa markatzen zuen lurrazalean. * Tokiko iparraren norabidea, N, identifika zezakeen, parabolaren erpinaren bitartez. :irudia Gure latitudean, urtaroetan zehar gnomonaren muturraren itzalaren parabolaren erpinak kokapen desberdinak ditu; eta parabolaren irekierak zabalera eta orientazio desberdinak: * Neguan, iparraldean eta iparralderantz irekita dago. * Udan, hegoaldean eta hegoalderantz irekita. * Eta bi solstizioetan… ez dago parabolarik, mendebaldetik ekialderako lerro zuzena baizik. :irudia == Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak == Tales-en ikasle izandako Anaximandro-k (K.a. 610-546) funtsezko neurketa bat egin zuen gnomon batez: solstizioetatik abiatuz, ekinozioak zehaztu zituen. :irudia Anaximandroren eskema [[Fitxategi:Euklides Elementuak.jpeg|thumb|100px|''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'']] [[w:Euklides|Euklides-ek]] (K.a. 325-265) geometria osoa landu zuen ''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'' izeneko liburuan: [[w:Geometria euklidear|Geometria euklidearra]], Gaur egun ere guztiz baliagarria da. Liburu hori ehunka hizkuntzatara itzuli da. Euskarara ere bai, [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] matematikariak itzulita, :irudia == Gnomona eta Lurraren zirkunferentzia == Eratostenes-ek (K.a. 276-194) Lurraren zirkunferentziaren luzera kalkulatu zuen gnomon bat erabiliz. Horretarako, arrazonamendu bikaina bideratu zuen. Bera konturatuta zegoen ekinozio-egunean Sienako gnomonak ez zuela itzalik sortzen, alegia, itzala gnomonaren finkatze puntuan zegoela: bestela esanda, eguzki-izpiak norabide bertikalean iristen zirela. Ostera, meridiano berean ipar-norabidean zegoen Alexandrian itzala zegoen, eguzki-izpiak bertikalarekiko angelu txiki batez desbideraturik iristen baitziren. Gaur egungo hitzekin azalduz, bi hiriak longitude berean baina latitude desberdinetan zeuden. :irudia Beraz, logika geometrikoaz ondorioztatu zuen Alexandriako eguzki-izpiek itzalean osaturiko triangelua eta eguzki-izpiek Lurraren erradioarekin osaturikoak antzekoak zirela… eta bi triangeluen antzekotasun-erlazioaz baliatu zen. Bakarrik falta zitzaion Sienatik Alexandriara etengabe iparrerako noranzkoan zegoen distantzia neurtzea eta proportzionaltasun-erlazioa aplikatzea. Harrigarria! == Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua == Denboraren neurria bi gertaera puntualen arteko “distantzia denboria. <gallery mode="packed"> Temple_of_Apollo_(7238818732).jpg|Ponpeiako Apoloren tenpluko eguzki-erlojua Analemmatos02.jpg Gnomon_normalized.jpg Obelisco di Montecitorio Roma (5251330758).jpg|Italiako parlamentuko </gallery> == Gnomona, orduaren adierazlea == Ondoko eskeman, gure latitudean dagoen gnomon baten itzala erakusten da, lau urtaroen eguerdi aurreko lau orduetan (4, 3, 2, 1) eta arratsaldeko lehenengo lauretan (1, 2, 3, 4) zein norabidetan eta zein luzeraz agertzen den. Kasu bakoitzean alboko koadroan ageri den koloreko itzala dago markatuta. Halaber erakusten da zein diren, neguko solstizioko parabola, ekinozioetako lerrozuzena eta udako solstizioaren parabola. :irudia == Zer interes du gaur egun gnomonak? == Lehenik eta behin pedagogikoa, bereziki zientziaren historia landu eta ikasteko, Zientziaren metodoaren jatorriaren lehenengo pausoak jakinarazteko, eta Zientziaren historia eta abstrakzioaren garrantzia adierazteko. Asmo horiekin helioskiametroa deituriko gnomon erraldoi bat eraiki zen Leioako campusean Martin Rivas irakaslearen zuzendaritza pean, 1990ean. Oharra: Euskaltzaindiak numero hitza ere badauka onartuta, baina Hizkuntzalaritzako termino modura, gramatika-kategoria bat adierazteko (singular/plural) Ondoko irudietan ikus daiteke zer nolako egitura zuen: gnomona 6,20 m luzeko zutabe bat zen, goiko muturrean lente bat zeukana egokiro jarrita, argi-foku baten seinalea adierazteko, itzal-puntua sortu ordez. Eguzki-erlojuaren informaziorako irudia markatuta zegoen plataforma muntaia osoa eusten zion plataforman. == Heliosziametro berria (2019)<ref>http://tp.lc.ehu.es/pages/helios.html</ref> == Denboraren joanean aire zabalean dauden eraikuntzek jasaten duten higadura eta zahartzearen ondorioz, zaharberritze-prozesu bati ekin zion unibertsitateak, eta helioskiametro berria eraiki zen EHUko Leioako campusko Arboretum parkean. Udako solstizioarekin bat, inauguratu zen 2019-06-21ean, izenari orrazketa ortografiko txiki bat gaineratuz: heliosziametroa. :irudia EHUko Leioako campuseko heliosziametroa EHUko Leioako campuseko Arboretum parkea. Benetan merezi du Arboretum parkea bistatzea, Naturari buruzko liburu irekia baita. Bertan daude, besteak beste, ibilbide geologikoa, heliosziametroa, espiral aureoa (desagertzeko arriskuan dauden zuhaitzez osatua), eta Bizitzaren basoa eskultura erraldoia, non gorpua ikerkuntzara-lanetarako unibertsitateari dohaintzan eskaini zioten pertsonen errautsak lurperatzen diren. :irudiak Euskararen espiral aureoa. Bizitzaren basoa. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} == Irudien jatorria == Wikibooks orria: eu.wikibooks.org/wiki/Darabilbo Zientzia/1.3. Gnomona, lehen neurgailu zientifikoa Agertzen dira 4 irudi: * Thales theorem 1.png * Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.svg * Euklides Elementuak.jpeg * Thales theorem 6.png [1/4] Thales theorem 1.png * Egilea: Dake~commonswiki * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/) [2/4] Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.svg * Egilea: <bdi><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/en:Wilhelm_Meyer_(engraver)" class="extiw" title="w:en:Wilhelm Meyer (engraver)"><span title="Swedish artist and xylographer (1844–1944)">Wilhelm Meyer</span></a></bdi> * Lizentzia: Public domain [3/4] Euklides Elementuak.jpeg * Egilea: <a href="//commons.wikimedia.org/wiki/User:Ksarasola" title="User:Ksarasola">Ksarasola</a> * Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) [4/4] Thales theorem 6.png * Egilea: <a href="//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Dake&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="User:Dake (page does not exist)">Dake</a> * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/) 3k908gyy9rm3cfm7kmpvqn3hsbz6lu9 44888 44887 2026-11-10T12:23:02Z Ksarasola 1603 /* Irudien jatorria */ 44888 wikitext text/x-wiki {{Lanean|jr.etxebarria}} = 1.3. Gnomona, lehenengo neurgailu zientifikoa = :: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2023-12-12) Grezia zaharretik abiatuko gara kapitulu honetan, zehatzago esanda, fikziozko hango Mundu Mitologikotik, Naturaren Filosofiaren historiaren lehenengo pauso sendoetarako bidea ulertu nahian. == Zer esan nahi du gnomon hitzak? == Grezieraz, gnwmwn (“gnomon”); latinez, ''gnomon'' onartu zen. Gutxi gorabehera, jatorrizko esanahia honako hau zen: dakiena, interpretatzen duena, analizatzen duena, ebaluatzen duena edo horrelako zerbait. Sustrai bereko hitzak dira: ''gnosis'', ''gnostiko'', ''gnostizismo'', ''agnostiko''… Erlazionaturik daude jatorri indoeuroparreko ''gno''- sustraiarekin, eta gaztelaniazko ondoko hitz hauekin ere: ''cognición'', ''conocimiento'', ''conocer''… ''nota'', ''noticia'', ''notario''… == Naturaren Filosofia-ren sorrera Grezian == K.a. VII. mendearen bukaera aldean, jarrera berri bat sortu zen Grezian. Ordura arte, munduaren kontzepzio erabat mitologikoa zegoen Naturan gertatzen ziren fenomenoak azaltzeko, eta horretarako fikziozko izakiak erabiltzen ziren (jainkoak, heroiak, erraldoiak…) eguneroko bizimoduko fenomeno eta gertaera naturalak azaltzeko. Baina, garai hartan, Naturako gertaerak behaketaren eta geometriaren bidez ulertzeko jarrera berri bat sortu zen eta jakintsu batzuk bestelako azalpen egituratuagoak moldatzen abiatu ziren. Gaur egun halako ekimenetan aritu ziren aitzindari haiei Naturaren filosofoak deritzegu. Baina izendapen horrek iraupen luzea izan zuen Naturako fenomenoak aztertzen zituzten jakintsuen artean, eta horren frogarik argigarriena da Isaac Newton-n (1689-1727) lanik garratzitsuena: ''[[w:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' (1687) izan zen, esan nahi baita, «''Naturaren Filosofiaren Oinarri Matematikoak''». Gaur egungo fisikariak haien ondorengo “''Naturaren filosofoak''” garela esan dezakegu; baina Naturaren filosofoak deitu ordez, ''fisikariak'' esaten digute. == Tales Miletokoa, Naturaren lehen filosofo handia == [[Fitxategi:Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.svg|thumb|[[w:Tales|Tales Miletokoa]] (K.a. 624-548)]] [[w:Aristoteles|Aristoteles-en]] (K.a. 384-322) arabera, [[w:Tales|Tales]] izan zen [[w:Miletoko eskola|Miletoko eskolaren]] lehenengo ordezkaria. Berak zehaztu zituen Geometriaren oinarriak, eta berak finkatu zituen lehenengo teorema geometrikoak, ''lerro paraleloetako segmentuen proportzionaltasuna'' eta ''triangeluen antzekotasuna''. [[Fitxategi:Thales theorem 1.png|thumb|[[Talesen teorema]]: <math>\textstyle \frac{DE}{BC} = \frac{AE}{AC } = \frac{AD}{AB}.</math>]] [[Fitxategi:Thales theorem 6.png|thumb|Zelan neurtu piramide baten altuera? Talesen teoremarekin erraz.]] == Tales eta eguzki-izpien abstrakzioa == Triangeluen antzekotasun abstraktuaren ondorio geometrikoa triangeluen aldeen proportzionaltasuna izan zen. Talesen metodoa oso sinplea zen: Eguzki-izpien eraginez objektu bertikalek sorturiko itzalak aztertu zituen: behatu, neurtu eta konparatu. Horretarako, neurgailu berezia erabili zuen: gnomona. :irudia == Zer da gnomona? == Gnomona tinko finkaturiko makila bat da. Eguzkitik datorren argiak lurzoruan sortutako itzalaren muturrak puntu zehatz bat, P, adierazten du. B behatzaileak puntu horren posizioa behatzen du une oro, eta ondorio logikoak ateratzen ditu. :irudia Gnomon batez, Tales Naturaren behatzaile bihurtu zen. Eguzkia etengabe higitzen denez, gnomonaren itzalaren muturreko puntua ere bai. Egunean zehar, gnomonaren goiko muturreko itzalaren P puntuaren posizioa zoruan etengabe markatuz gero, parabola bat agertzen lurzoruan: P puntua parabolaren erpinean kokatuz, distantziak neurtuz eta proportzionaltasunaren araua erabiliz, piramideen altuera kalkulatu omen zuen urrunetik. Gaur ere teknika berbera erabil daiteke zuhaitz tantai baten edota etxe orratz baten altuera neurtzeko. :irudia Itzalaren behaketa jarraitua eginez, bi ondorio baliotsu lortu zituzten: * Gnomonaren muturraren itzalak ibilbide parabolikoa markatzen zuen lurrazalean. * Tokiko iparraren norabidea, N, identifika zezakeen, parabolaren erpinaren bitartez. :irudia Gure latitudean, urtaroetan zehar gnomonaren muturraren itzalaren parabolaren erpinak kokapen desberdinak ditu; eta parabolaren irekierak zabalera eta orientazio desberdinak: * Neguan, iparraldean eta iparralderantz irekita dago. * Udan, hegoaldean eta hegoalderantz irekita. * Eta bi solstizioetan… ez dago parabolarik, mendebaldetik ekialderako lerro zuzena baizik. :irudia == Filosofo greziarrek gnomonarekin eginiko ekarpen funtsezkoak == Tales-en ikasle izandako Anaximandro-k (K.a. 610-546) funtsezko neurketa bat egin zuen gnomon batez: solstizioetatik abiatuz, ekinozioak zehaztu zituen. :irudia Anaximandroren eskema [[Fitxategi:Euklides Elementuak.jpeg|thumb|100px|''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'']] [[w:Euklides|Euklides-ek]] (K.a. 325-265) geometria osoa landu zuen ''[[w:Euklidesen Elementuak|Elementuak]]'' izeneko liburuan: [[w:Geometria euklidear|Geometria euklidearra]], Gaur egun ere guztiz baliagarria da. Liburu hori ehunka hizkuntzatara itzuli da. Euskarara ere bai, [[w:Patxi Angulo Martin|Patxi Angulo]] matematikariak itzulita, :irudia == Gnomona eta Lurraren zirkunferentzia == Eratostenes-ek (K.a. 276-194) Lurraren zirkunferentziaren luzera kalkulatu zuen gnomon bat erabiliz. Horretarako, arrazonamendu bikaina bideratu zuen. Bera konturatuta zegoen ekinozio-egunean Sienako gnomonak ez zuela itzalik sortzen, alegia, itzala gnomonaren finkatze puntuan zegoela: bestela esanda, eguzki-izpiak norabide bertikalean iristen zirela. Ostera, meridiano berean ipar-norabidean zegoen Alexandrian itzala zegoen, eguzki-izpiak bertikalarekiko angelu txiki batez desbideraturik iristen baitziren. Gaur egungo hitzekin azalduz, bi hiriak longitude berean baina latitude desberdinetan zeuden. :irudia Beraz, logika geometrikoaz ondorioztatu zuen Alexandriako eguzki-izpiek itzalean osaturiko triangelua eta eguzki-izpiek Lurraren erradioarekin osaturikoak antzekoak zirela… eta bi triangeluen antzekotasun-erlazioaz baliatu zen. Bakarrik falta zitzaion Sienatik Alexandriara etengabe iparrerako noranzkoan zegoen distantzia neurtzea eta proportzionaltasun-erlazioa aplikatzea. Harrigarria! == Gnomona, denbora-neurgailua: eguzki-erlojua == Denboraren neurria bi gertaera puntualen arteko “distantzia denboria. <gallery mode="packed"> Temple_of_Apollo_(7238818732).jpg|Ponpeiako Apoloren tenpluko eguzki-erlojua Analemmatos02.jpg Gnomon_normalized.jpg Obelisco di Montecitorio Roma (5251330758).jpg|Italiako parlamentuko </gallery> == Gnomona, orduaren adierazlea == Ondoko eskeman, gure latitudean dagoen gnomon baten itzala erakusten da, lau urtaroen eguerdi aurreko lau orduetan (4, 3, 2, 1) eta arratsaldeko lehenengo lauretan (1, 2, 3, 4) zein norabidetan eta zein luzeraz agertzen den. Kasu bakoitzean alboko koadroan ageri den koloreko itzala dago markatuta. Halaber erakusten da zein diren, neguko solstizioko parabola, ekinozioetako lerrozuzena eta udako solstizioaren parabola. :irudia == Zer interes du gaur egun gnomonak? == Lehenik eta behin pedagogikoa, bereziki zientziaren historia landu eta ikasteko, Zientziaren metodoaren jatorriaren lehenengo pausoak jakinarazteko, eta Zientziaren historia eta abstrakzioaren garrantzia adierazteko. Asmo horiekin helioskiametroa deituriko gnomon erraldoi bat eraiki zen Leioako campusean Martin Rivas irakaslearen zuzendaritza pean, 1990ean. Oharra: Euskaltzaindiak numero hitza ere badauka onartuta, baina Hizkuntzalaritzako termino modura, gramatika-kategoria bat adierazteko (singular/plural) Ondoko irudietan ikus daiteke zer nolako egitura zuen: gnomona 6,20 m luzeko zutabe bat zen, goiko muturrean lente bat zeukana egokiro jarrita, argi-foku baten seinalea adierazteko, itzal-puntua sortu ordez. Eguzki-erlojuaren informaziorako irudia markatuta zegoen plataforma muntaia osoa eusten zion plataforman. == Heliosziametro berria (2019)<ref>http://tp.lc.ehu.es/pages/helios.html</ref> == Denboraren joanean aire zabalean dauden eraikuntzek jasaten duten higadura eta zahartzearen ondorioz, zaharberritze-prozesu bati ekin zion unibertsitateak, eta helioskiametro berria eraiki zen EHUko Leioako campusko Arboretum parkean. Udako solstizioarekin bat, inauguratu zen 2019-06-21ean, izenari orrazketa ortografiko txiki bat gaineratuz: heliosziametroa. :irudia EHUko Leioako campuseko heliosziametroa EHUko Leioako campuseko Arboretum parkea. Benetan merezi du Arboretum parkea bistatzea, Naturari buruzko liburu irekia baita. Bertan daude, besteak beste, ibilbide geologikoa, heliosziametroa, espiral aureoa (desagertzeko arriskuan dauden zuhaitzez osatua), eta Bizitzaren basoa eskultura erraldoia, non gorpua ikerkuntzara-lanetarako unibertsitateari dohaintzan eskaini zioten pertsonen errautsak lurperatzen diren. :irudiak Euskararen espiral aureoa. Bizitzaren basoa. == Erreferentziak == {{erreferentzia zerrenda}} == Irudien jatorria == Wikibooks orria: eu.wikibooks.org/wiki/Darabilbo Zientzia/1.3. Gnomona, lehen neurgailu zientifikoa Agertzen dira 4 irudi: * Thales theorem 1.png * Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.svg * Euklides Elementuak.jpeg * Thales theorem 6.png [1/4] Thales theorem 1.png * Egilea: Dake~commonswiki * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 [2/4] Illustrerad Verldshistoria band I Ill 107.svg * Egilea: Wilhelm Meyer * Lizentzia: Public domain [3/4] Euklides Elementuak.jpeg * Egilea: Ksarasola * Lizentzia: CC BY-SA 4.0 [4/4] Thales theorem 6.png * Egilea: Dake * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 1tz64voatqwoasp8rjazaucl2q5i8lv 0 7385 44896 44844 2026-11-10T12:57:17Z Ksarasola 1603 44896 wikitext text/x-wiki {{Lanean|jr.etxebarria}} = 1.6. Leonardo da Vinci ingeniaria = :: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2024-03-01) [[Fitxategi:Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg|thumb|200px|Leonardo da Vinci.]] [[w:Ingeniaritza Goi Eskola Teknikoa (Bilbo)|Bilboko Ingeniaritzako Goi-Eskola Teknikoa]] 1897an sortu zen. Data hori gogorarazteko, 1997an, sorreraren mendeurrena ospatzeko, Leonardoren ingeniaritza-lanei buruzko liburu kolektibo bat idaztea erabaki zuten orduko zuzendaritzakoek. Horretarako, lehenik eta behin, gutun berezi bat bidali zioten [[w:Espainiako Liburutegi Nazionala|Madrilgo Biblioteka Nazionalari]], bertan aurkitutako Leonardoren kodizeak erabiltzeko baimena eskatuz, alegia, Madril-I eta Madril-II kodizeak. Asmoa zen eskolako irakasle batzuek kodizeotan ageri ziren ingeniaritzako diseinuak aztertzea eta, ahal balitz, haiei buruzko oroimenezko liburu bat argitaratzea. Madrilgo erakundeak baimena eman zuen eta aukera eman zuen bi kodizeon [[w:Facsimile|“fac simil”ak]] helburu horretarako erabiltzeko. Gauzak horrela, eskolako hamalau irakaslek elkarlanean hasi, eta mendeurrenerako liburu berezi bat prestatu genuen. :irudia ingeniariena ''Leonardo da Vinci: el ingeniero, ingeniaria'' izenburuarekin, euskaraz eta gaztelaniaz argitaratua. Liburu horretan aztertutako mekanismo batzuk aipatuko ditugu kapitulu honetan zehar. == Leonardoren bizitza == [[Fitxategi:Maison natale de Léonard de Vinci.jpg|thumb|Leonardoren jaiotetxea ([[Anchiano]], [[w:Vinci|Vinci]], Italia)]] Kokapen historikoa oroitzeko, Leonardo bizirik zela izandako gertakizun batzuk aipatuko ditugu: * 1452 Leonardo apirilaren 15ean jaio zen, [[w:Vinci|Vinci]]-n. * 1453 [[w:Konstantinopla|Konstantinopla]] otomanoen menpe zegoen oraindik. * 1455 [[w:Inprimatzeko makina|Inprenta]] asmatu eta [[w:Johannes Gutenberg|Gutenbergek]] Biblia argitaratu zuen. * 1482 Leonardo Milan-en aritu zen lanean, [[w:Ludovico Sforza|Ludovico Sforza]] “Mairua”ren zerbitzura. * 1483 [[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] jaio zen. * 1488 Leonardoren Arkitekturako lanak. * 1489 Anatomiako lanak. * 1491-97 [[w:Madril-I Kodizea|Madril-I Kodizea]] idatzi zuen. * 1492 Kristobal Kolon Amerikara iritsi zen. * 1495-98 «[[w:Jesusen Azken Afaria|Azken afaria]]» pintatu zuen. * 1502 [[w:Cesare Borgia|Zesar Borgiaren]] arkitekto eta ingeniari militarra izan zen Romaniako gerran, [[w:Nikolas Makiavelo|Makiavelorekin]] batera. * 1503-05 [[w:Madril-II Kodizea|Madril-II Kodizea]] idatzi zuen. * 1506 «[[w:Gioconda|Gioconda]]»/«Mona Lisa» koadro ospetsua pintatu zuen. * 1506 Mekanika, optika eta geometría lanak. * 1516 [[w:Amboise|Loirako Amboise-n]], Frantziako [[w:Frantzisko I.a Frantziakoa|Frantzisko I.arekin]]. * 1519 [[w:Amboise|Amboisen]] hil zen, maiatzaren 2an. [[w:Juan Sebastian Elkano|Elkanoren]] itsasontziak munduari itzuli osoa eman zion. Erromako Aitasantuak kondenatu egin zuen [[w:Martin Lutero|Lutero]]. == Leonardo eta italiera == Garai hartara arte, Europan jakintza garatzeko hizkuntza orokorra [[w:Latin|latina]] zen: lingua franca. Ordea, Leonardok [[w:Italiera|italieraz]] idatzi zituen kodizeak. Horrela, Leonardok italiera teknikoa garatu zuen. Martin Luterok Biblia itzuli zuen alemanera (1521-34). Mendeerdi geroago [[w:Joanes Leizarraga|Joanes Leizarragak]] [[w:Itun Berria|Testamentu Berria]] itzuli zuen euskarara (1571), Nafarroako [[w:Joana III.a Albretekoa|Joana III.a Albretekoa]] erreginaren babesaz. Nolabait esateko, euskara teknikoaren garapena ere bi ekimen horien jarraipena da. == Zer da kodize bat? == Latinetik datorren hitza da “codex”; hortik eratorri dira euskarazko kodea, kodetu, [[w:Kodex|kodizea]]… hitzak. Garai hartan [[w:Kodex|codex]] bat zen orriz osaturiko eskuizkribu bat, inprentaren aurrekoa, liburu modura bildu, josi eta koadernatuta zegoena. Gaur egungo hizkeran, kodize deritze eskuz idatzitako liburuei, Aintzinarotik Erdi Arora bitartean eginikoei bereziki. Haiek liburu bakarrak ziren; edo liburu bakarren kopiak, eskuz eginak. Aldiz, inprentarekin batera hainbat aletako argitalpenetako liburuak etorri ziren. == Leonardoren idazkera == [[Fitxategi:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Vitruvioko gizona]]ren testua ispilu idazkeraz egina dago.]] Eskuin-ezkertia zen Leonardo, baina gehienetan ezkerti eran idazten zuen, hau da, ezkerreko eskuaz. Bere testuak beste pertsonek irakurtzea nahi zuenean, ezkerretik eskuinerantz idazten zuen. Baina lan berri gehienak eskuinetik ezkerrerantz idazten zituen, beste inork ez ulertzeko moduan, bere asmakizunen sekretua gordetzeko. Bestela esanda, [[w:Ispilu idazkera|idazkera espekularra]] baliatzen zuen, testua ispilutik ikusten den bezala ezkutatuz. : Irudia espekularra Ezkerretiko idazkera espekularra ispiluaren laguntzaz irakur daiteke erraz. == Leonardoren kodizeak == Beraz, Leonardok ez zuen “libururik” idatzi, “kodizeak” baizik. Beraren eskuzkribuak zenbait kodizetan idatzita daude. Ospetsuenak hauexek dira: Kodize Atlantikoa (Codex Atlanticus), Arundel Kodizea, A, B, C… M Ms. (hauexek eskuzkribuak dira), Leicester Kodizea (geroago, Hammer Kodizea) azken hau Bill Gates-ek erosia 1994an, 25 milioi dolarren truke Madril-I Kodizea, Madril-II Kodizea… Ingeniaritzako irakasleok azken bi kodize horiek aukeratu genituen gehienbat, bertatik teknikako ekarpen bereziak zituztenak aukeratuz. Hortaz, jarraian banan-banan aipatuko ditugu horrelako batzuk. == Haroztegirako diseinuak == :Irudiak == Jasoketa-matxardak == Gaur egun ere gisa hortako matxardak erabiltzen dira. :irudiak == Tenkagailua == Modu honetako mekanismo bat diseinatu zuen soka luzeak tenkateko sistema barra bertikalen inguruan kiribilduz. :irudiak == Ardatz bertikal birakorren euskarriak == :irudiak Aipagarria da esatea ezen kasu honetan ageri den pibote konodun euskarriaren antzeko sistema bat 1920. urtearen inguruan “berrasmatu” zela. Oso interesgarria da ikustela noa konbinatzen zituen konoak, zilindroak eta esferak ardatz bertikala marruskadura txikiaz biraka mantenarazteko. == Boladun errodamentua == :irudiak Kasu honetan irudi originala ezkerrekoa da; eskuinekoa, haren irudi espekularra. Horretan ondo identifikatzen dira zein diren bola bakoitzean idatzita dauden letrak. :irudiak Ondoko bi argazkietan Leonardok diseinaturiko modeloa eta gaur egun ohikoa den boladun errodamendua ageri dira. Izatez, ez dira mekanismo berbera, funtzionamendu desberdinak baitituzte, baina harrigarria da ikustea zein estetika berdintsua duten. == Torloju amaigabeko engranajea == Are harrigarriagoa da Madril-I Kodizean ageri den torloju amaigabeko engranajea. :irudiak == Engranajez osaturiko mekanismoak == Leonardok hainbat eratako engranajeak erabili zituen makina konplexuak eraikitzeko. Adibidez, kargak jasotzeko erabiltzen den katu mekanikoa Leonardoren diseinu batean oinarriturik dago. :irudiak Ondoko bi kasuetan, torloju amaigabeko engranajea pisuak jasotzeko makina batean dago integraturik. Are gehiago, torloju amaigabeko bi engranajeko mekanismoa pisu astuneko kanoi bat arriskurik gabe jasotzeko makinan dago diseinatuta. :irudiak == Metalen ijezketa == Metalen ijezketa da metalezko masa lodi bati xafla-forma emateko prozesua. Horretarako, masa hori altzairuzko edo burdinurtuzko arrabolen artean iraganarazten da: arrabolak kontrako noranzkoan biratzen dira, eta bien arteko tartean zapaldurik geratzen da materiala, xafla finak eratuz. ijezketa (eu), laminado (es), laminage (fr), rolling (en) :irudia Hain zuzen ere, I Ms. eta G Ms. eskuzkribuetan ijezketa gauzatzeko diseinu eder hauek ageri dira, zeinetan ederki adierazten diren biradera, errodamendu eta arrabolen muntaia. :irudiak == Mailu-kolpeen bidezko jasogailua == Madril-I kodizean makina bitxi baten eskema dago, zeinaren bitartez biraderaz eragindako hiru mailu ziridunen kolpez ardatz zilindriko bati soka batez loturik dagoen pisu bat kolpeka jaso baitaiteke. :irudia == Ebaketarako makina automatikoa == Garai hartarako erabat sinestezina da Kodize Atlantikoan dagoen ebaketarako makina automatikoa. Biradera baten ardatzean inguraturiko soka baten beste muturrean dagoen pisu bat txirrika baten laguntzaz jasotzen da. Horrela pisuari energia potentziala emanez hasten da prozesua automatikoa: biradera askatuz, martxan jar sistema, hau da, behin eta berriro kolpeka dabilen labana forma duen mailu bat behean dagoen mahai gaineko egurrezko ohol lodi bati iltzauta dagoen material bat larru bat, adibidez poliki poliki automatikoki mozten da, segurtasun osoz eta arriskurik gabe Txundigarria! :irudiak == Aisialdirako makinak == Dena den, badirudi Leonardok “aisialdirako makinak” diseinatzeko zale ere bazela, ondoko adibideetan ikus daitekeenez. == Helize hegalaria (“helikopteroa”) == <gallery> Fitxategi:Leonardo_helicopter.JPG|Helize hegalaria (B Ms.) Macchina volante - Museo scienza tecnologia Milano 09392 01.jpg|Milango museoan </gallery> Hara zer idatzi zuen Leonardok helize hegalariari buruz: «''Ene iritziz, tresna hau liho tentsoz eraikiko balitz (poroak ondo estalita), eta bizkor biraka jarriko balitz, airean gora joango litzateke.''» == Hegaz egiteko makina (ornitopteroa) == <gallery> Fitxategi:Machine volante Léonard-De-Vinci.jpg Fitxategi:Leonardo da vinci, Drawing of a flying machine.jpg </gallery> == Bizikleta == Noizbait “aurkikuntza” izugarria bailitzen aurkeztu bazen ere, gaur egun badakigu ez dela Leonardok egina. [[Fitxategi:Pedretti Folio 133v.jpg|thumb|center]] Zoritxarrez, faltsifikazio bat da, XIX. mendean Kodize Atlantikoaren orrialde batean norbaitek egina. Dena den, irudi horren egurrezko erreplika bat aurkeztu izan da museo batzuetan Leonardorena ote zen adibide modura. == Engranajeak, pinoiak eta kateak == Halere, bizikleten faltsifikatzailea ondo informaturik bide zegoen, bizikletaren katea ere argi samar adierazi baitzuen. Kontua da pinoiek eta kateak ondo dokumentatutako tokia dutela Leonardoren kodizeetan, hainbeste kate-diseinu baitaude Madril-I Kodizean eta Kodize Atlantikoan. [[Fitxategi:Chains Atlanticus Madrid.jpg|thumb|center|300px|Madril-I Kodizea]] pqh7civhsc2ax5e6znrkhvuzx7ysto9 44897 44896 2026-11-10T13:01:11Z Ksarasola 1603 44897 wikitext text/x-wiki {{Lanean|jr.etxebarria}} = 1.6. Leonardo da Vinci ingeniaria = :: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2024-03-01) [[Fitxategi:Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg|thumb|200px|Leonardo da Vinci.]] [[w:Ingeniaritza Goi Eskola Teknikoa (Bilbo)|Bilboko Ingeniaritzako Goi-Eskola Teknikoa]] 1897an sortu zen. Data hori gogorarazteko, 1997an, sorreraren mendeurrena ospatzeko, Leonardoren ingeniaritza-lanei buruzko liburu kolektibo bat idaztea erabaki zuten orduko zuzendaritzakoek. Horretarako, lehenik eta behin, gutun berezi bat bidali zioten [[w:Espainiako Liburutegi Nazionala|Madrilgo Biblioteka Nazionalari]], bertan aurkitutako Leonardoren kodizeak erabiltzeko baimena eskatuz, alegia, Madril-I eta Madril-II kodizeak. Asmoa zen eskolako irakasle batzuek kodizeotan ageri ziren ingeniaritzako diseinuak aztertzea eta, ahal balitz, haiei buruzko oroimenezko liburu bat argitaratzea. Madrilgo erakundeak baimena eman zuen eta aukera eman zuen bi kodizeon [[w:Facsimile|“fac simil”ak]] helburu horretarako erabiltzeko. Gauzak horrela, eskolako hamalau irakaslek elkarlanean hasi, eta mendeurrenerako liburu berezi bat prestatu genuen. :irudia ingeniariena ''Leonardo da Vinci: el ingeniero, ingeniaria'' izenburuarekin, euskaraz eta gaztelaniaz argitaratua. Liburu horretan aztertutako mekanismo batzuk aipatuko ditugu kapitulu honetan zehar. == Leonardoren bizitza == [[Fitxategi:Maison natale de Léonard de Vinci.jpg|thumb|Leonardoren jaiotetxea ([[Anchiano]], [[w:Vinci|Vinci]], Italia)]] Kokapen historikoa oroitzeko, Leonardo bizirik zela izandako gertakizun batzuk aipatuko ditugu: * 1452 Leonardo apirilaren 15ean jaio zen, [[w:Vinci|Vinci]]-n. * 1453 [[w:Konstantinopla|Konstantinopla]] otomanoen menpe zegoen oraindik. * 1455 [[w:Inprimatzeko makina|Inprenta]] asmatu eta [[w:Johannes Gutenberg|Gutenbergek]] Biblia argitaratu zuen. * 1482 Leonardo Milan-en aritu zen lanean, [[w:Ludovico Sforza|Ludovico Sforza]] “Mairua”ren zerbitzura. * 1483 [[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] jaio zen. * 1488 Leonardoren Arkitekturako lanak. * 1489 Anatomiako lanak. * 1491-97 [[w:Madril-I Kodizea|Madril-I Kodizea]] idatzi zuen. * 1492 Kristobal Kolon Amerikara iritsi zen. * 1495-98 «[[w:Jesusen Azken Afaria|Azken afaria]]» pintatu zuen. * 1502 [[w:Cesare Borgia|Zesar Borgiaren]] arkitekto eta ingeniari militarra izan zen Romaniako gerran, [[w:Nikolas Makiavelo|Makiavelorekin]] batera. * 1503-05 [[w:Madril-II Kodizea|Madril-II Kodizea]] idatzi zuen. * 1506 «[[w:Gioconda|Gioconda]]»/«Mona Lisa» koadro ospetsua pintatu zuen. * 1506 Mekanika, optika eta geometría lanak. * 1516 [[w:Amboise|Loirako Amboise-n]], Frantziako [[w:Frantzisko I.a Frantziakoa|Frantzisko I.arekin]]. * 1519 [[w:Amboise|Amboisen]] hil zen, maiatzaren 2an. [[w:Juan Sebastian Elkano|Elkanoren]] itsasontziak munduari itzuli osoa eman zion. Erromako Aitasantuak kondenatu egin zuen [[w:Martin Lutero|Lutero]]. == Leonardo eta italiera == Garai hartara arte, Europan jakintza garatzeko hizkuntza orokorra [[w:Latin|latina]] zen: lingua franca. Ordea, Leonardok [[w:Italiera|italieraz]] idatzi zituen kodizeak. Horrela, Leonardok italiera teknikoa garatu zuen. Martin Luterok Biblia itzuli zuen alemanera (1521-34). Mendeerdi geroago [[w:Joanes Leizarraga|Joanes Leizarragak]] [[w:Itun Berria|Testamentu Berria]] itzuli zuen euskarara (1571), Nafarroako [[w:Joana III.a Albretekoa|Joana III.a Albretekoa]] erreginaren babesaz. Nolabait esateko, euskara teknikoaren garapena ere bi ekimen horien jarraipena da. == Zer da kodize bat? == Latinetik datorren hitza da “codex”; hortik eratorri dira euskarazko kodea, kodetu, [[w:Kodex|kodizea]]… hitzak. Garai hartan [[w:Kodex|codex]] bat zen orriz osaturiko eskuizkribu bat, inprentaren aurrekoa, liburu modura bildu, josi eta koadernatuta zegoena. Gaur egungo hizkeran, kodize deritze eskuz idatzitako liburuei, Aintzinarotik Erdi Arora bitartean eginikoei bereziki. Haiek liburu bakarrak ziren; edo liburu bakarren kopiak, eskuz eginak. Aldiz, inprentarekin batera hainbat aletako argitalpenetako liburuak etorri ziren. == Leonardoren idazkera == [[Fitxategi:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Vitruvioko gizona]]ren testua ispilu idazkeraz egina dago.]] Eskuin-ezkertia zen Leonardo, baina gehienetan ezkerti eran idazten zuen, hau da, ezkerreko eskuaz. Bere testuak beste pertsonek irakurtzea nahi zuenean, ezkerretik eskuinerantz idazten zuen. Baina lan berri gehienak eskuinetik ezkerrerantz idazten zituen, beste inork ez ulertzeko moduan, bere asmakizunen sekretua gordetzeko. Bestela esanda, [[w:Ispilu idazkera|idazkera espekularra]] baliatzen zuen, testua ispilutik ikusten den bezala ezkutatuz. : Irudia espekularra Ezkerretiko idazkera espekularra ispiluaren laguntzaz irakur daiteke erraz. == Leonardoren kodizeak == Beraz, Leonardok ez zuen “libururik” idatzi, “kodizeak” baizik. Beraren eskuzkribuak zenbait kodizetan idatzita daude. Ospetsuenak hauexek dira: Kodize Atlantikoa (Codex Atlanticus), Arundel Kodizea, A, B, C… M Ms. (hauexek eskuzkribuak dira), Leicester Kodizea (geroago, Hammer Kodizea) azken hau Bill Gates-ek erosia 1994an, 25 milioi dolarren truke Madril-I Kodizea, Madril-II Kodizea… Ingeniaritzako irakasleok azken bi kodize horiek aukeratu genituen gehienbat, bertatik teknikako ekarpen bereziak zituztenak aukeratuz. Hortaz, jarraian banan-banan aipatuko ditugu horrelako batzuk. == Haroztegirako diseinuak == :Irudiak == Jasoketa-matxardak == Gaur egun ere gisa hortako matxardak erabiltzen dira. :irudiak == Tenkagailua == Modu honetako mekanismo bat diseinatu zuen soka luzeak tenkateko sistema barra bertikalen inguruan kiribilduz. :irudiak == Ardatz bertikal birakorren euskarriak == :irudiak Aipagarria da esatea ezen kasu honetan ageri den pibote konodun euskarriaren antzeko sistema bat 1920. urtearen inguruan “berrasmatu” zela. Oso interesgarria da ikustela noa konbinatzen zituen konoak, zilindroak eta esferak ardatz bertikala marruskadura txikiaz biraka mantenarazteko. == Boladun errodamentua == :irudiak Kasu honetan irudi originala ezkerrekoa da; eskuinekoa, haren irudi espekularra. Horretan ondo identifikatzen dira zein diren bola bakoitzean idatzita dauden letrak. :irudiak Ondoko bi argazkietan Leonardok diseinaturiko modeloa eta gaur egun ohikoa den boladun errodamendua ageri dira. Izatez, ez dira mekanismo berbera, funtzionamendu desberdinak baitituzte, baina harrigarria da ikustea zein estetika berdintsua duten. == Torloju amaigabeko engranajea == Are harrigarriagoa da Madril-I Kodizean ageri den torloju amaigabeko engranajea. :irudiak == Engranajez osaturiko mekanismoak == Leonardok hainbat eratako engranajeak erabili zituen makina konplexuak eraikitzeko. Adibidez, kargak jasotzeko erabiltzen den katu mekanikoa Leonardoren diseinu batean oinarriturik dago. :irudiak Ondoko bi kasuetan, torloju amaigabeko engranajea pisuak jasotzeko makina batean dago integraturik. Are gehiago, torloju amaigabeko bi engranajeko mekanismoa pisu astuneko kanoi bat arriskurik gabe jasotzeko makinan dago diseinatuta. :irudiak == Metalen ijezketa == Metalen ijezketa da metalezko masa lodi bati xafla-forma emateko prozesua. Horretarako, masa hori altzairuzko edo burdinurtuzko arrabolen artean iraganarazten da: arrabolak kontrako noranzkoan biratzen dira, eta bien arteko tartean zapaldurik geratzen da materiala, xafla finak eratuz. ijezketa (eu), laminado (es), laminage (fr), rolling (en) :irudia Hain zuzen ere, I Ms. eta G Ms. eskuzkribuetan ijezketa gauzatzeko diseinu eder hauek ageri dira, zeinetan ederki adierazten diren biradera, errodamendu eta arrabolen muntaia. :irudiak == Mailu-kolpeen bidezko jasogailua == Madril-I kodizean makina bitxi baten eskema dago, zeinaren bitartez biraderaz eragindako hiru mailu ziridunen kolpez ardatz zilindriko bati soka batez loturik dagoen pisu bat kolpeka jaso baitaiteke. :irudia == Ebaketarako makina automatikoa == Garai hartarako erabat sinestezina da Kodize Atlantikoan dagoen ebaketarako makina automatikoa. Biradera baten ardatzean inguraturiko soka baten beste muturrean dagoen pisu bat txirrika baten laguntzaz jasotzen da. Horrela pisuari energia potentziala emanez hasten da prozesua automatikoa: biradera askatuz, martxan jar sistema, hau da, behin eta berriro kolpeka dabilen labana forma duen mailu bat behean dagoen mahai gaineko egurrezko ohol lodi bati iltzauta dagoen material bat larru bat, adibidez poliki poliki automatikoki mozten da, segurtasun osoz eta arriskurik gabe Txundigarria! :irudiak == Aisialdirako makinak == Dena den, badirudi Leonardok “aisialdirako makinak” diseinatzeko zale ere bazela, ondoko adibideetan ikus daitekeenez. == Helize hegalaria (“helikopteroa”) == <gallery> Fitxategi:Leonardo_helicopter.JPG|Fitxategi:Helize hegalaria (B Ms.) Macchina volante - Museo scienza tecnologia Milano 09392 01.jpg|Milango museoan </gallery> Hara zer idatzi zuen Leonardok helize hegalariari buruz: «''Ene iritziz, tresna hau liho tentsoz eraikiko balitz (poroak ondo estalita), eta bizkor biraka jarriko balitz, airean gora joango litzateke.''» == Hegaz egiteko makina (ornitopteroa) == <gallery> Fitxategi:Machine volante Léonard-De-Vinci.jpg Fitxategi:Leonardo da vinci, Drawing of a flying machine.jpg </gallery> == Bizikleta == Noizbait “aurkikuntza” izugarria bailitzen aurkeztu bazen ere, gaur egun badakigu ez dela Leonardok egina. [[Fitxategi:Pedretti Folio 133v.jpg|thumb|center]] Zoritxarrez, faltsifikazio bat da, XIX. mendean Kodize Atlantikoaren orrialde batean norbaitek egina. Dena den, irudi horren egurrezko erreplika bat aurkeztu izan da museo batzuetan Leonardorena ote zen adibide modura. == Engranajeak, pinoiak eta kateak == Halere, bizikleten faltsifikatzailea ondo informaturik bide zegoen, bizikletaren katea ere argi samar adierazi baitzuen. Kontua da pinoiek eta kateak ondo dokumentatutako tokia dutela Leonardoren kodizeetan, hainbeste kate-diseinu baitaude Madril-I Kodizean eta Kodize Atlantikoan. [[Fitxategi:Chains Atlanticus Madrid.jpg|thumb|center|300px|Madril-I Kodizea]] 4pa3v7bjr1jckhw1e0juq26gyp4jr2i 44898 44897 2026-11-10T13:05:00Z Ksarasola 1603 44898 wikitext text/x-wiki {{Lanean|jr.etxebarria}} = 1.6. Leonardo da Vinci ingeniaria = :: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2024-03-01) [[Fitxategi:Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg|thumb|200px|Leonardo da Vinci.]] [[w:Ingeniaritza Goi Eskola Teknikoa (Bilbo)|Bilboko Ingeniaritzako Goi-Eskola Teknikoa]] 1897an sortu zen. Data hori gogorarazteko, 1997an, sorreraren mendeurrena ospatzeko, Leonardoren ingeniaritza-lanei buruzko liburu kolektibo bat idaztea erabaki zuten orduko zuzendaritzakoek. Horretarako, lehenik eta behin, gutun berezi bat bidali zioten [[w:Espainiako Liburutegi Nazionala|Madrilgo Biblioteka Nazionalari]], bertan aurkitutako Leonardoren kodizeak erabiltzeko baimena eskatuz, alegia, Madril-I eta Madril-II kodizeak. Asmoa zen eskolako irakasle batzuek kodizeotan ageri ziren ingeniaritzako diseinuak aztertzea eta, ahal balitz, haiei buruzko oroimenezko liburu bat argitaratzea. Madrilgo erakundeak baimena eman zuen eta aukera eman zuen bi kodizeon [[w:Facsimile|“fac simil”ak]] helburu horretarako erabiltzeko. Gauzak horrela, eskolako hamalau irakaslek elkarlanean hasi, eta mendeurrenerako liburu berezi bat prestatu genuen. :irudia ingeniariena ''Leonardo da Vinci: el ingeniero, ingeniaria'' izenburuarekin, euskaraz eta gaztelaniaz argitaratua. Liburu horretan aztertutako mekanismo batzuk aipatuko ditugu kapitulu honetan zehar. == Leonardoren bizitza == [[Fitxategi:Maison natale de Léonard de Vinci.jpg|thumb|Leonardoren jaiotetxea ([[Anchiano]], [[w:Vinci|Vinci]], Italia)]] Kokapen historikoa oroitzeko, Leonardo bizirik zela izandako gertakizun batzuk aipatuko ditugu: * 1452 Leonardo apirilaren 15ean jaio zen, [[w:Vinci|Vinci]]-n. * 1453 [[w:Konstantinopla|Konstantinopla]] otomanoen menpe zegoen oraindik. * 1455 [[w:Inprimatzeko makina|Inprenta]] asmatu eta [[w:Johannes Gutenberg|Gutenbergek]] Biblia argitaratu zuen. * 1482 Leonardo Milan-en aritu zen lanean, [[w:Ludovico Sforza|Ludovico Sforza]] “Mairua”ren zerbitzura. * 1483 [[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] jaio zen. * 1488 Leonardoren Arkitekturako lanak. * 1489 Anatomiako lanak. * 1491-97 [[w:Madril-I Kodizea|Madril-I Kodizea]] idatzi zuen. * 1492 Kristobal Kolon Amerikara iritsi zen. * 1495-98 «[[w:Jesusen Azken Afaria|Azken afaria]]» pintatu zuen. * 1502 [[w:Cesare Borgia|Zesar Borgiaren]] arkitekto eta ingeniari militarra izan zen Romaniako gerran, [[w:Nikolas Makiavelo|Makiavelorekin]] batera. * 1503-05 [[w:Madril-II Kodizea|Madril-II Kodizea]] idatzi zuen. * 1506 «[[w:Gioconda|Gioconda]]»/«Mona Lisa» koadro ospetsua pintatu zuen. * 1506 Mekanika, optika eta geometría lanak. * 1516 [[w:Amboise|Loirako Amboise-n]], Frantziako [[w:Frantzisko I.a Frantziakoa|Frantzisko I.arekin]]. * 1519 [[w:Amboise|Amboisen]] hil zen, maiatzaren 2an. [[w:Juan Sebastian Elkano|Elkanoren]] itsasontziak munduari itzuli osoa eman zion. Erromako Aitasantuak kondenatu egin zuen [[w:Martin Lutero|Lutero]]. == Leonardo eta italiera == Garai hartara arte, Europan jakintza garatzeko hizkuntza orokorra [[w:Latin|latina]] zen: lingua franca. Ordea, Leonardok [[w:Italiera|italieraz]] idatzi zituen kodizeak. Horrela, Leonardok italiera teknikoa garatu zuen. Martin Luterok Biblia itzuli zuen alemanera (1521-34). Mendeerdi geroago [[w:Joanes Leizarraga|Joanes Leizarragak]] [[w:Itun Berria|Testamentu Berria]] itzuli zuen euskarara (1571), Nafarroako [[w:Joana III.a Albretekoa|Joana III.a Albretekoa]] erreginaren babesaz. Nolabait esateko, euskara teknikoaren garapena ere bi ekimen horien jarraipena da. == Zer da kodize bat? == Latinetik datorren hitza da “codex”; hortik eratorri dira euskarazko kodea, kodetu, [[w:Kodex|kodizea]]… hitzak. Garai hartan [[w:Kodex|codex]] bat zen orriz osaturiko eskuizkribu bat, inprentaren aurrekoa, liburu modura bildu, josi eta koadernatuta zegoena. Gaur egungo hizkeran, kodize deritze eskuz idatzitako liburuei, Aintzinarotik Erdi Arora bitartean eginikoei bereziki. Haiek liburu bakarrak ziren; edo liburu bakarren kopiak, eskuz eginak. Aldiz, inprentarekin batera hainbat aletako argitalpenetako liburuak etorri ziren. == Leonardoren idazkera == [[Fitxategi:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Vitruvioko gizona]]ren testua ispilu idazkeraz egina dago.]] Eskuin-ezkertia zen Leonardo, baina gehienetan ezkerti eran idazten zuen, hau da, ezkerreko eskuaz. Bere testuak beste pertsonek irakurtzea nahi zuenean, ezkerretik eskuinerantz idazten zuen. Baina lan berri gehienak eskuinetik ezkerrerantz idazten zituen, beste inork ez ulertzeko moduan, bere asmakizunen sekretua gordetzeko. Bestela esanda, [[w:Ispilu idazkera|idazkera espekularra]] baliatzen zuen, testua ispilutik ikusten den bezala ezkutatuz. : Irudia espekularra Ezkerretiko idazkera espekularra ispiluaren laguntzaz irakur daiteke erraz. == Leonardoren kodizeak == Beraz, Leonardok ez zuen “libururik” idatzi, “kodizeak” baizik. Beraren eskuzkribuak zenbait kodizetan idatzita daude. Ospetsuenak hauexek dira: Kodize Atlantikoa (Codex Atlanticus), Arundel Kodizea, A, B, C… M Ms. (hauexek eskuzkribuak dira), Leicester Kodizea (geroago, Hammer Kodizea) azken hau Bill Gates-ek erosia 1994an, 25 milioi dolarren truke Madril-I Kodizea, Madril-II Kodizea… Ingeniaritzako irakasleok azken bi kodize horiek aukeratu genituen gehienbat, bertatik teknikako ekarpen bereziak zituztenak aukeratuz. Hortaz, jarraian banan-banan aipatuko ditugu horrelako batzuk. == Haroztegirako diseinuak == :Irudiak == Jasoketa-matxardak == Gaur egun ere gisa hortako matxardak erabiltzen dira. :irudiak == Tenkagailua == Modu honetako mekanismo bat diseinatu zuen soka luzeak tenkateko sistema barra bertikalen inguruan kiribilduz. :irudiak == Ardatz bertikal birakorren euskarriak == :irudiak Aipagarria da esatea ezen kasu honetan ageri den pibote konodun euskarriaren antzeko sistema bat 1920. urtearen inguruan “berrasmatu” zela. Oso interesgarria da ikustela noa konbinatzen zituen konoak, zilindroak eta esferak ardatz bertikala marruskadura txikiaz biraka mantenarazteko. == Boladun errodamentua == :irudiak Kasu honetan irudi originala ezkerrekoa da; eskuinekoa, haren irudi espekularra. Horretan ondo identifikatzen dira zein diren bola bakoitzean idatzita dauden letrak. :irudiak Ondoko bi argazkietan Leonardok diseinaturiko modeloa eta gaur egun ohikoa den boladun errodamendua ageri dira. Izatez, ez dira mekanismo berbera, funtzionamendu desberdinak baitituzte, baina harrigarria da ikustea zein estetika berdintsua duten. == Torloju amaigabeko engranajea == Are harrigarriagoa da Madril-I Kodizean ageri den torloju amaigabeko engranajea. :irudiak == Engranajez osaturiko mekanismoak == Leonardok hainbat eratako engranajeak erabili zituen makina konplexuak eraikitzeko. Adibidez, kargak jasotzeko erabiltzen den katu mekanikoa Leonardoren diseinu batean oinarriturik dago. :irudiak Ondoko bi kasuetan, torloju amaigabeko engranajea pisuak jasotzeko makina batean dago integraturik. Are gehiago, torloju amaigabeko bi engranajeko mekanismoa pisu astuneko kanoi bat arriskurik gabe jasotzeko makinan dago diseinatuta. :irudiak == Metalen ijezketa == Metalen ijezketa da metalezko masa lodi bati xafla-forma emateko prozesua. Horretarako, masa hori altzairuzko edo burdinurtuzko arrabolen artean iraganarazten da: arrabolak kontrako noranzkoan biratzen dira, eta bien arteko tartean zapaldurik geratzen da materiala, xafla finak eratuz. ijezketa (eu), laminado (es), laminage (fr), rolling (en) :irudia Hain zuzen ere, I Ms. eta G Ms. eskuzkribuetan ijezketa gauzatzeko diseinu eder hauek ageri dira, zeinetan ederki adierazten diren biradera, errodamendu eta arrabolen muntaia. :irudiak == Mailu-kolpeen bidezko jasogailua == Madril-I kodizean makina bitxi baten eskema dago, zeinaren bitartez biraderaz eragindako hiru mailu ziridunen kolpez ardatz zilindriko bati soka batez loturik dagoen pisu bat kolpeka jaso baitaiteke. :irudia == Ebaketarako makina automatikoa == Garai hartarako erabat sinestezina da Kodize Atlantikoan dagoen ebaketarako makina automatikoa. Biradera baten ardatzean inguraturiko soka baten beste muturrean dagoen pisu bat txirrika baten laguntzaz jasotzen da. Horrela pisuari energia potentziala emanez hasten da prozesua automatikoa: biradera askatuz, martxan jar sistema, hau da, behin eta berriro kolpeka dabilen labana forma duen mailu bat behean dagoen mahai gaineko egurrezko ohol lodi bati iltzauta dagoen material bat larru bat, adibidez poliki poliki automatikoki mozten da, segurtasun osoz eta arriskurik gabe Txundigarria! :irudiak == Aisialdirako makinak == Dena den, badirudi Leonardok “aisialdirako makinak” diseinatzeko zale ere bazela, ondoko adibideetan ikus daitekeenez. == Helize hegalaria (“helikopteroa”) == <gallery> Fitxategi:Leonardo_helicopter.JPG|Fitxategi:Helize hegalaria (B Ms.)_Macchina volante - Museo scienza tecnologia Milano 09392 01.jpg|Milango museoan </gallery> Hara zer idatzi zuen Leonardok helize hegalariari buruz: «''Ene iritziz, tresna hau liho tentsoz eraikiko balitz (poroak ondo estalita), eta bizkor biraka jarriko balitz, airean gora joango litzateke.''» == Hegaz egiteko makina (ornitopteroa) == <gallery> Fitxategi:Machine volante Léonard-De-Vinci.jpg Fitxategi:Leonardo da vinci, Drawing of a flying machine.jpg </gallery> == Bizikleta == Noizbait “aurkikuntza” izugarria bailitzen aurkeztu bazen ere, gaur egun badakigu ez dela Leonardok egina. [[Fitxategi:Pedretti Folio 133v.jpg|thumb|center]] Zoritxarrez, faltsifikazio bat da, XIX. mendean Kodize Atlantikoaren orrialde batean norbaitek egina. Dena den, irudi horren egurrezko erreplika bat aurkeztu izan da museo batzuetan Leonardorena ote zen adibide modura. == Engranajeak, pinoiak eta kateak == Halere, bizikleten faltsifikatzailea ondo informaturik bide zegoen, bizikletaren katea ere argi samar adierazi baitzuen. Kontua da pinoiek eta kateak ondo dokumentatutako tokia dutela Leonardoren kodizeetan, hainbeste kate-diseinu baitaude Madril-I Kodizean eta Kodize Atlantikoan. [[Fitxategi:Chains Atlanticus Madrid.jpg|thumb|center|300px|Madril-I Kodizea]] == Irudien jatorria == Wikibooks orria: eu.wikibooks.org/wiki/Darabilbo Zientzia/1.6. Leonardo da Vinci, ingeniaria Agertzen dira 9 irudi: * Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg * Helize hegalaria (B Ms.) * Machine volante Léonard-De-Vinci.jpg * Leonardo da vinci, Drawing of a flying machine.jpg * Maison natale de Léonard de Vinci.jpg * Chains Atlanticus Madrid.jpg * Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg * Leonardo_helicopter.JPG * Pedretti Folio 133v.jpg [1/9] Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg * Egilea: Leonardo da Vinci * Lizentzia: Public domain [2/9] Helize hegalaria (B Ms.) * Egilea: Leonardo da Vinci * Lizentzia: Public domain [3/9] Machine volante Léonard-De-Vinci.jpg * Egilea: <a href="//commons.wikimedia.org/wiki/User:Celtic_Ced" title="User:Celtic Ced">Celtic Ced</a> * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/) [4/9] Leonardo da vinci, Drawing of a flying machine.jpg * Egilea: <bdi><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Leonardo_da_Vinci" class="extiw" title="w:eu:Leonardo da Vinci"><span title="Pizkunde garaiko florentziar polimata">Leonardo da Vinci</span></a></bdi> * Lizentzia: Public domain [5/9] Maison natale de Léonard de Vinci.jpg * Egilea: MyName (<a href="//commons.wikimedia.org/wiki/User:Axel41" title="User:Axel41">Axel41</a>) * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/) [6/9] Chains Atlanticus Madrid.jpg * Egilea: <bdi><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Leonardo_da_Vinci" class="extiw" title="w:eu:Leonardo da Vinci"><span title="Pizkunde garaiko florentziar polimata">Leonardo da Vinci</span></a></bdi> * Lizentzia: Public domain [7/9] Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg * Egilea: <bdi><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Leonardo_da_Vinci" class="extiw" title="w:eu:Leonardo da Vinci"><span title="Pizkunde garaiko florentziar polimata">Leonardo da Vinci</span></a></bdi> * Lizentzia: Public domain [8/9] Leonardo_helicopter.JPG * Egilea: <bdi><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Leonardo_da_Vinci" class="extiw" title="w:eu:Leonardo da Vinci"><span title="Pizkunde garaiko florentziar polimata">Leonardo da Vinci</span></a></bdi> * Lizentzia: Public domain [9/9] Pedretti Folio 133v.jpg * Egilea: Portolanero * Lizentzia: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0) tszwu5u2vsqin0546wwa0znctvzbewk 44899 44898 2026-11-10T13:07:56Z Ksarasola 1603 /* Irudien jatorria */ 44899 wikitext text/x-wiki {{Lanean|jr.etxebarria}} = 1.6. Leonardo da Vinci ingeniaria = :: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2024-03-01) [[Fitxategi:Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg|thumb|200px|Leonardo da Vinci.]] [[w:Ingeniaritza Goi Eskola Teknikoa (Bilbo)|Bilboko Ingeniaritzako Goi-Eskola Teknikoa]] 1897an sortu zen. Data hori gogorarazteko, 1997an, sorreraren mendeurrena ospatzeko, Leonardoren ingeniaritza-lanei buruzko liburu kolektibo bat idaztea erabaki zuten orduko zuzendaritzakoek. Horretarako, lehenik eta behin, gutun berezi bat bidali zioten [[w:Espainiako Liburutegi Nazionala|Madrilgo Biblioteka Nazionalari]], bertan aurkitutako Leonardoren kodizeak erabiltzeko baimena eskatuz, alegia, Madril-I eta Madril-II kodizeak. Asmoa zen eskolako irakasle batzuek kodizeotan ageri ziren ingeniaritzako diseinuak aztertzea eta, ahal balitz, haiei buruzko oroimenezko liburu bat argitaratzea. Madrilgo erakundeak baimena eman zuen eta aukera eman zuen bi kodizeon [[w:Facsimile|“fac simil”ak]] helburu horretarako erabiltzeko. Gauzak horrela, eskolako hamalau irakaslek elkarlanean hasi, eta mendeurrenerako liburu berezi bat prestatu genuen. :irudia ingeniariena ''Leonardo da Vinci: el ingeniero, ingeniaria'' izenburuarekin, euskaraz eta gaztelaniaz argitaratua. Liburu horretan aztertutako mekanismo batzuk aipatuko ditugu kapitulu honetan zehar. == Leonardoren bizitza == [[Fitxategi:Maison natale de Léonard de Vinci.jpg|thumb|Leonardoren jaiotetxea ([[Anchiano]], [[w:Vinci|Vinci]], Italia)]] Kokapen historikoa oroitzeko, Leonardo bizirik zela izandako gertakizun batzuk aipatuko ditugu: * 1452 Leonardo apirilaren 15ean jaio zen, [[w:Vinci|Vinci]]-n. * 1453 [[w:Konstantinopla|Konstantinopla]] otomanoen menpe zegoen oraindik. * 1455 [[w:Inprimatzeko makina|Inprenta]] asmatu eta [[w:Johannes Gutenberg|Gutenbergek]] Biblia argitaratu zuen. * 1482 Leonardo Milan-en aritu zen lanean, [[w:Ludovico Sforza|Ludovico Sforza]] “Mairua”ren zerbitzura. * 1483 [[w:Martin Lutero|Martin Lutero]] jaio zen. * 1488 Leonardoren Arkitekturako lanak. * 1489 Anatomiako lanak. * 1491-97 [[w:Madril-I Kodizea|Madril-I Kodizea]] idatzi zuen. * 1492 Kristobal Kolon Amerikara iritsi zen. * 1495-98 «[[w:Jesusen Azken Afaria|Azken afaria]]» pintatu zuen. * 1502 [[w:Cesare Borgia|Zesar Borgiaren]] arkitekto eta ingeniari militarra izan zen Romaniako gerran, [[w:Nikolas Makiavelo|Makiavelorekin]] batera. * 1503-05 [[w:Madril-II Kodizea|Madril-II Kodizea]] idatzi zuen. * 1506 «[[w:Gioconda|Gioconda]]»/«Mona Lisa» koadro ospetsua pintatu zuen. * 1506 Mekanika, optika eta geometría lanak. * 1516 [[w:Amboise|Loirako Amboise-n]], Frantziako [[w:Frantzisko I.a Frantziakoa|Frantzisko I.arekin]]. * 1519 [[w:Amboise|Amboisen]] hil zen, maiatzaren 2an. [[w:Juan Sebastian Elkano|Elkanoren]] itsasontziak munduari itzuli osoa eman zion. Erromako Aitasantuak kondenatu egin zuen [[w:Martin Lutero|Lutero]]. == Leonardo eta italiera == Garai hartara arte, Europan jakintza garatzeko hizkuntza orokorra [[w:Latin|latina]] zen: lingua franca. Ordea, Leonardok [[w:Italiera|italieraz]] idatzi zituen kodizeak. Horrela, Leonardok italiera teknikoa garatu zuen. Martin Luterok Biblia itzuli zuen alemanera (1521-34). Mendeerdi geroago [[w:Joanes Leizarraga|Joanes Leizarragak]] [[w:Itun Berria|Testamentu Berria]] itzuli zuen euskarara (1571), Nafarroako [[w:Joana III.a Albretekoa|Joana III.a Albretekoa]] erreginaren babesaz. Nolabait esateko, euskara teknikoaren garapena ere bi ekimen horien jarraipena da. == Zer da kodize bat? == Latinetik datorren hitza da “codex”; hortik eratorri dira euskarazko kodea, kodetu, [[w:Kodex|kodizea]]… hitzak. Garai hartan [[w:Kodex|codex]] bat zen orriz osaturiko eskuizkribu bat, inprentaren aurrekoa, liburu modura bildu, josi eta koadernatuta zegoena. Gaur egungo hizkeran, kodize deritze eskuz idatzitako liburuei, Aintzinarotik Erdi Arora bitartean eginikoei bereziki. Haiek liburu bakarrak ziren; edo liburu bakarren kopiak, eskuz eginak. Aldiz, inprentarekin batera hainbat aletako argitalpenetako liburuak etorri ziren. == Leonardoren idazkera == [[Fitxategi:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Vitruvioko gizona]]ren testua ispilu idazkeraz egina dago.]] Eskuin-ezkertia zen Leonardo, baina gehienetan ezkerti eran idazten zuen, hau da, ezkerreko eskuaz. Bere testuak beste pertsonek irakurtzea nahi zuenean, ezkerretik eskuinerantz idazten zuen. Baina lan berri gehienak eskuinetik ezkerrerantz idazten zituen, beste inork ez ulertzeko moduan, bere asmakizunen sekretua gordetzeko. Bestela esanda, [[w:Ispilu idazkera|idazkera espekularra]] baliatzen zuen, testua ispilutik ikusten den bezala ezkutatuz. : Irudia espekularra Ezkerretiko idazkera espekularra ispiluaren laguntzaz irakur daiteke erraz. == Leonardoren kodizeak == Beraz, Leonardok ez zuen “libururik” idatzi, “kodizeak” baizik. Beraren eskuzkribuak zenbait kodizetan idatzita daude. Ospetsuenak hauexek dira: Kodize Atlantikoa (Codex Atlanticus), Arundel Kodizea, A, B, C… M Ms. (hauexek eskuzkribuak dira), Leicester Kodizea (geroago, Hammer Kodizea) azken hau Bill Gates-ek erosia 1994an, 25 milioi dolarren truke Madril-I Kodizea, Madril-II Kodizea… Ingeniaritzako irakasleok azken bi kodize horiek aukeratu genituen gehienbat, bertatik teknikako ekarpen bereziak zituztenak aukeratuz. Hortaz, jarraian banan-banan aipatuko ditugu horrelako batzuk. == Haroztegirako diseinuak == :Irudiak == Jasoketa-matxardak == Gaur egun ere gisa hortako matxardak erabiltzen dira. :irudiak == Tenkagailua == Modu honetako mekanismo bat diseinatu zuen soka luzeak tenkateko sistema barra bertikalen inguruan kiribilduz. :irudiak == Ardatz bertikal birakorren euskarriak == :irudiak Aipagarria da esatea ezen kasu honetan ageri den pibote konodun euskarriaren antzeko sistema bat 1920. urtearen inguruan “berrasmatu” zela. Oso interesgarria da ikustela noa konbinatzen zituen konoak, zilindroak eta esferak ardatz bertikala marruskadura txikiaz biraka mantenarazteko. == Boladun errodamentua == :irudiak Kasu honetan irudi originala ezkerrekoa da; eskuinekoa, haren irudi espekularra. Horretan ondo identifikatzen dira zein diren bola bakoitzean idatzita dauden letrak. :irudiak Ondoko bi argazkietan Leonardok diseinaturiko modeloa eta gaur egun ohikoa den boladun errodamendua ageri dira. Izatez, ez dira mekanismo berbera, funtzionamendu desberdinak baitituzte, baina harrigarria da ikustea zein estetika berdintsua duten. == Torloju amaigabeko engranajea == Are harrigarriagoa da Madril-I Kodizean ageri den torloju amaigabeko engranajea. :irudiak == Engranajez osaturiko mekanismoak == Leonardok hainbat eratako engranajeak erabili zituen makina konplexuak eraikitzeko. Adibidez, kargak jasotzeko erabiltzen den katu mekanikoa Leonardoren diseinu batean oinarriturik dago. :irudiak Ondoko bi kasuetan, torloju amaigabeko engranajea pisuak jasotzeko makina batean dago integraturik. Are gehiago, torloju amaigabeko bi engranajeko mekanismoa pisu astuneko kanoi bat arriskurik gabe jasotzeko makinan dago diseinatuta. :irudiak == Metalen ijezketa == Metalen ijezketa da metalezko masa lodi bati xafla-forma emateko prozesua. Horretarako, masa hori altzairuzko edo burdinurtuzko arrabolen artean iraganarazten da: arrabolak kontrako noranzkoan biratzen dira, eta bien arteko tartean zapaldurik geratzen da materiala, xafla finak eratuz. ijezketa (eu), laminado (es), laminage (fr), rolling (en) :irudia Hain zuzen ere, I Ms. eta G Ms. eskuzkribuetan ijezketa gauzatzeko diseinu eder hauek ageri dira, zeinetan ederki adierazten diren biradera, errodamendu eta arrabolen muntaia. :irudiak == Mailu-kolpeen bidezko jasogailua == Madril-I kodizean makina bitxi baten eskema dago, zeinaren bitartez biraderaz eragindako hiru mailu ziridunen kolpez ardatz zilindriko bati soka batez loturik dagoen pisu bat kolpeka jaso baitaiteke. :irudia == Ebaketarako makina automatikoa == Garai hartarako erabat sinestezina da Kodize Atlantikoan dagoen ebaketarako makina automatikoa. Biradera baten ardatzean inguraturiko soka baten beste muturrean dagoen pisu bat txirrika baten laguntzaz jasotzen da. Horrela pisuari energia potentziala emanez hasten da prozesua automatikoa: biradera askatuz, martxan jar sistema, hau da, behin eta berriro kolpeka dabilen labana forma duen mailu bat behean dagoen mahai gaineko egurrezko ohol lodi bati iltzauta dagoen material bat larru bat, adibidez poliki poliki automatikoki mozten da, segurtasun osoz eta arriskurik gabe Txundigarria! :irudiak == Aisialdirako makinak == Dena den, badirudi Leonardok “aisialdirako makinak” diseinatzeko zale ere bazela, ondoko adibideetan ikus daitekeenez. == Helize hegalaria (“helikopteroa”) == <gallery> Fitxategi:Leonardo_helicopter.JPG|Fitxategi:Helize hegalaria (B Ms.)_Macchina volante - Museo scienza tecnologia Milano 09392 01.jpg|Milango museoan </gallery> Hara zer idatzi zuen Leonardok helize hegalariari buruz: «''Ene iritziz, tresna hau liho tentsoz eraikiko balitz (poroak ondo estalita), eta bizkor biraka jarriko balitz, airean gora joango litzateke.''» == Hegaz egiteko makina (ornitopteroa) == <gallery> Fitxategi:Machine volante Léonard-De-Vinci.jpg Fitxategi:Leonardo da vinci, Drawing of a flying machine.jpg </gallery> == Bizikleta == Noizbait “aurkikuntza” izugarria bailitzen aurkeztu bazen ere, gaur egun badakigu ez dela Leonardok egina. [[Fitxategi:Pedretti Folio 133v.jpg|thumb|center]] Zoritxarrez, faltsifikazio bat da, XIX. mendean Kodize Atlantikoaren orrialde batean norbaitek egina. Dena den, irudi horren egurrezko erreplika bat aurkeztu izan da museo batzuetan Leonardorena ote zen adibide modura. == Engranajeak, pinoiak eta kateak == Halere, bizikleten faltsifikatzailea ondo informaturik bide zegoen, bizikletaren katea ere argi samar adierazi baitzuen. Kontua da pinoiek eta kateak ondo dokumentatutako tokia dutela Leonardoren kodizeetan, hainbeste kate-diseinu baitaude Madril-I Kodizean eta Kodize Atlantikoan. [[Fitxategi:Chains Atlanticus Madrid.jpg|thumb|center|300px|Madril-I Kodizea]] == Irudien jatorria == Wikibooks orria: eu.wikibooks.org/wiki/Darabilbo Zientzia/1.6. Leonardo da Vinci, ingeniaria Agertzen dira 9 irudi: * Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg * Machine volante Léonard-De-Vinci.jpg * Leonardo da vinci, Drawing of a flying machine.jpg * Maison natale de Léonard de Vinci.jpg * Chains Atlanticus Madrid.jpg * Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg * Leonardo_helicopter.JPG * Pedretti Folio 133v.jpg * Helize hegalaria (B Ms.)_Macchina volante - Museo scienza tecnologia Milano 09392 01.jpg [1/9] Leonardo da Vinci - presumed self-portrait - WGA12798.jpg * Egilea: Leonardo da Vinci * Lizentzia: Public domain [2/9] Machine volante Léonard-De-Vinci.jpg * Egilea: Celtic Ced * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 [3/9] Leonardo da vinci, Drawing of a flying machine.jpg * Egilea: Leonardo da Vinci * Lizentzia: Public domain [4/9] Maison natale de Léonard de Vinci.jpg * Egilea: Axel41 * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 [5/9] Chains Atlanticus Madrid.jpg * Egilea: Leonardo da Vinci * Lizentzia: Public domain [6/9] Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg * Egilea: Leonardo da Vinci * Lizentzia: Public domain [7/9] Leonardo_helicopter.JPG * Egilea: Leonardo da Vinci * Lizentzia: Public domain [8/9] Pedretti Folio 133v.jpg * Egilea: Portolanero * Lizentzia: CC BY 3.0 [9/9] Helize hegalaria (B Ms.)_Macchina volante - Museo scienza tecnologia Milano 09392 01.jpg * Egilea: Leonardo da Vinci * Lizentzia: Public domain 2r0nnoojy50z1zmhxl7dehhbb91j3aj 0 7399 44886 44881 2026-11-10T12:09:14Z Ksarasola 1603 /* Ohorezko izendapenak geografian eta astronomian */ 44886 wikitext text/x-wiki {{Lanean|jr.etxebarria}} = 1.7. Dmitri Mendeleiev eta Taula periodikoa = [[Fitxategi:Дмитрий Иванович Менделеев 12.jpg|200px|thumb|eskuinera]] :: DARABILBO programaren barruan [[w:Jose Ramon Etxebarria|Jose Ramon Etxebarriak]] Santutxun emandako hitzaldia (2024-04-01) Bibliotekak milaka liburu-apalategiz osatuta daude, bakoitza ondo ordenaturik eta liburuaz erraz aurkitzeko moduan, munduko jakintsuek liburu haiek kontsultatzeko eskura izateko. Era berean, Mendeleievek “apalategi” berezi bat asmatu eta egokitu zuen elementu kimikoak beren ezaugarri nagusien arabera ordenatu eta erraz identifikatzeko: [[w:Taula periodikoa|elementu kimikoen Taula Periodikoa]]. == Bizitzaren aztarnak == [[w:Tobolsk|Tobolks-en]] ([[w:Siberia|Siberia]], [[w:Errusiar Inperioa|Errusiar Inperioa]]) jaio zen [[w:1834|1834an]]. [[w:San Petersburgoko Estatu-Unibertsitatea|San Petersburgo-ko Unibertsitatean]] ikasi zuen eta bertako Institutu Teknologikoan egin zuen lan. [[Fitxategi:Dmitri Mendeleev.jpg|thumb|200px]] [[Fitxategi:Mendelejew signature.png|thumb|200px|Sinadura]] 1864an doktoretza-tesia aurkeztu zuen, ''[[w:Alkohol|Alkoholaren]] eta uraren arteko nahasketari buruz'' izenburupean. Geroago, 1869an bere lanik funtsezkoena aurkeztu zuen [[w:Errusiako Kimika Elkartea|Errusiako Kimika Elkartean]]: ''Elementuen masa atomikoen propietateen arteko mendekotasuna''. [[w:1907|1907ko]] urtarrilaren 29an hil zen [[w:San Petersburgo|San Petersburgon]]. == Errusiako tsarren garaiko zientzialaria == [[w:Tsar|Tsar]] eta tsarina deritze eslabiar herrietako errege-erreginei. Erromatar Inperioko latinezko ''caesar'' hitzetik datoz izenok.  [[Fitxategi:Nicholas II, Russian Emperor (cropped 2).jpg|thumb|200px|[[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917) Azken tsarra]] Mendeleievek azken hiru tsar hauek ezagutu zituen Inperioko buru zirela, * [[w:Alexandro II.a Errusiakoa|Alexandro II]] (1855-1881) * [[w:Alexandro III.a Errusiakoa|Alexandro III]] (1881-1894) * [[w:Nikolas II.a Errusiakoa|Nikolas II]] (1894-1917) Eta hirurekin izan zuen nolabaiteko harreman zientifikoa. == Mendeleiev eta vodka == Legenda folkloriko baten arabera, Mendeleiev izan omen zen “''vodkaren asmatzailea''”. Baina ez da horrela: vodka tradizio zaharreko edaria zen, baina etxe bakoitzaren arabera sortua. Egia da 1864an aurkezturiko bere tesi doktoralean “alhoholaren eta uraren arteko konbinazioa” aztertu zuela. Halaber, egia da garai hartan “vodka” oso gogorrak aztertu zituen, oso alkoholdunak, 70° ingurukoak. Geroago, 1893an, Errusiako zientzialari ospetsuena zela, San Petersbugoko Pisu eta Neurrien Bulegoko zuzendaria izendatu zuten. Eta administrazioko dekretu batez, agindua jaso zuen kalitatezko “vodka errusiarra” zehazteko. Horrelaxe sortu eta betikotu zen “vodka errusiar estandarra”, zehazki, 40°-koa. == Mendeleiev eta petrolioa == [[Fitxategi:Tsar Alexander III c. 1885.jpg|200px|thumb|[[w:Alexandro III.a Errusiakoa|Alexandro III.a]] tsarra (1881-1894)]] Mendeleievek petrolioaren jatorria aztertu zuen eta ondorioztatu zuen hidrokarburuak “abiogenikoak” zirela eta Lurraren barnean sortzen zirela. Hain zuzen, 1882an, Alexandro III.aren aholkulari zientifiko gisa ari zen, eta gutun batean honelaxe idatzi zion: ''«Material hori baliotsuegia da erretzeko. Petrolioa erretzen dugunean, dirua erretzen ari gara; sintesi kimikoa egiteko erabili behar dugu.»'' == XIX. mendeko taula periodikoak. 67 elementu kimiko == Mendeleieven lorpenik handiena taula periodikoa asmatzea izan zen. Hasieran aurkeztu zuen taula periodikoak 67 elementu kimiko zeuzkan, ondo bildu eta ordenatuta. Ondoko fotokopian, Mendeleievek argitaraturiko lehenengo taula ageri da, jatorrizko liburuaren 5. edizioaren ingelesezko itzulpenean argitaratu zen bezala (1891). [[Fitxategi:Mendeleev Table 5th II.jpg|thumb|200px|erdian]] Gaur egungo taula periodikoak 118 elementu kimiko dauzka, eta aurkezpen koloretsua. Gela bakoitzean elementu jakin bati dagokion informazioa egituratua dago, zeinean letra, zenbaki eta kolore zehatzak adierazita dauden. [[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian]] Koadroetako informazioa ondo araututa dago. Adibide modura burdina elementu kimikoaren kasuan, honela ageri da: {| class="wikitable" |- | Zenbaki_atomikoa || rowspan="3" style="border: 5px solid black;"| 26 ............ 55,8 ........'''Fe'''<br/> ....'''burdina''' |Masa atomikoa |- | rowspan="2" | |Sinbolo_kimikoa |- |Izena |} Horrez gain, behealdean hainbeste informazio ere adierazten da: * Koloreek serie kimikoak adierazten dituzte, eta horrela badakigu badakigu zein diren metalak, metal alkalinoak, metaloideak, halogenoak eta bestelakoak. * Eta errektanguluen ingeradek, elementuen agerpen naturalari buruzkoa, hala nola Lurra baino zaharragoak diren isotopoak dituzten. {| width="75%" align="center" |- align="center" | colspan="5" |'''[[Serie kimiko]]ak (hondo kolorea)''': |- | bgcolor="#ff9999" |[[Metal alkalino]]ak | bgcolor="#ffdead" |[[Metal lurralkalino]]ak | bgcolor="#ffccff" |[[Lantanoide]]ak | bgcolor="#ff99cc" |[[Aktinido]]ak | bgcolor="#ffc0c0" |[[Trantsizio-metal]]ak |- | bgcolor="#dddddd" |[[Metal]]ak | bgcolor="#CCCC99" |[[Metaloide]]ak | bgcolor="#ccffcc" |[[Ez-metal]]ak | bgcolor="#ffffcc" |[[Halogeno]]ak | bgcolor="#ccffff" |[[Gas noble]]ak |} {| width="75%" align="center" |- align="center" | colspan="5" |'''Agerpen naturala (gelaxkaren aldeak lerroaren izaera)''' |+ |style="border: 5px solid black;"|Lurra baino zaharragoak diren isotopoak ditu (jatorrizko elementuak) |- | |- | style="border: 5px dashed black;"|Beste elementu baten erradioaktibitate naturalaren desintegrazio-produktuak dira |- | |- |style="border: 5px dotted black;"|Naturan ez daudenak (elementu sintetikoak) |} == Taularen bidez Mendeleievek iragarritako elementuak == 1871an, Mendeleievek garai hartan oraindik ezezagunak ziren zenbait elementu existitu behar zirela iragarri zituen; baita asmatu ere. Baina nola egin zuen iragarpena? Laster konturatu zen, jadanik nahikoa egituratuta zeukan taulan koadro batzuk hutsik zeudela, tarteko zenbaki atomiko batzuk agertzen ez zirelako. Gauzak horrela, haien posizioa eta propietate batzuk aurrikusi zituen. Eta “behin-behineko izena” ere eman zien: bati “''eka-boroa''” izena; beste bati, “''eka-aluminioa''”; eta hirugarren bati, “''eka-silizioa''”. Gaur egun, [[w:Eskandio|eskandioa]], [[w:Galio|galioa]] eta [[w:Germanio|germanioa]] deritze iragarritako elementu haiei. [[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|Laugarren lerroan agertzen dira: hirugarrena (Sc. [[w:Eskandio|eskandioa]], izokinean), hamahirugarrena (Ga, [[w:Galio|galioa]], grisean] eta hamalaugarrena (Ge, [[w:Germanio|germanioa]], berdean)]] XX. mendean zehar, beste bi hutsune handi agertu ziren: lantanidoak eta aktinidoak. Lantanidoak dira 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen hamabost elementuak, eta aktinidoak 57-71 koadroen arteko hutsunea bete beharko zuketen beste hamabodiren st elementuak. Horiek guztiak behealdeko bi lerro horizontaletan ageri diradeko bi lerro horizontaletan ageri dira. [[Fitxategi:Lanthanide-table.png|400px|thumb|erdian|Lantanidoak arrosa argitan|Aktinidoak arrosa ilunetan]] == Elementu kimiko sintetikoak == Lurrean modu naturalean agertzen ez diren elementuei elementu kimiko sintetiko deritze Kimikan. Zientzialariek sortu (“kreatu”) dituzte laborategian. Elementu sintetikoen isotopo guztiak erradioaktiboak dira, baina erdibizitza oso laburra daukate (Lurraren adinarekin alderatuz gero), Inoiz Lurrean naturalki existitu baziren, aspaldi desintegratu ziren. Nolanahi dela, laborategian sor daitezke. Zenbaki atomiko txikiko elementu sintetikoak honako hauek dira: * [[w:Teknezio|Teknezioa]], ₄₃Tc, * [[w:Prometio|Prometioa]], ₆₁Pm, * [[w:Astato|Astatoa]], ₈₅At, * [[w:Frantzio|Frantzioa]], ₈₇Fr. Lau horiek hurrengo taulan daude obalo batez markaturik. Bestalde, uranioak eta torioak ez daukate isotopo egonkorrik, baina ez dira sintetikoak. Lurrazalean eta atmosferan ageri dira modu naturalean. Eta uranioak baino zenbaki atomiko handiagoa duten elementu guztiak sintetikoak dira, hala nola * [[w:Neptunio|Neptunioa]], ₉₃Np, * [[w:Plutonio|Plutonioa]], ₉₄Pu, * [[w:Amerizio|Amerizioa]], ₉₅Am, eta abar. Ondorengo taulan elementu sintetiko guztiak ikus daitezke, Teknezioa 5. errenkadako 7.a, Prometioa 8. errenkadako 7. zutabean, Astatoa, 6. errenkadako 17.a, Frantzioa 7. errenkadako lehena, eta Uranioa 9. errenkadako 6. zutabean. [[Fitxategi:Taula Periodikoa-2016.pdf|600px|thumb|erdian|[[w:Teknezio|Teknezioa]] 5. errenkadako 7.a, [[w:Prometio|Prometioa]] 8. errenkadako 7. zutabean, [[w:Astato|Astatoa]], 6. errenkadako 17.a, [[w:Frantzio|Frantzioa]] 7. errenkadako lehena, eta [[w:Uranio|Uranioa]] 9. errenkadako 6. zutabean]] == Elementu transuranidoak == Elementu transuranidoak uranioa baino zenbaki atomiko handiagoa dutenak dira. Guztiak dira sintetikoak, alegia, artifizialak, gizakiok eginak. Gizakiek antolaturiko laborategi handietan sortzen dira, hots, izakien kreazioa dira. Orain arte hogeita sei elementu transuranido “kreatu” eta “detektatu” dira. Baina, ziurrenik, horiek guztiak eta asko gehiago sortzen ari dira etengabe unibertsoan, hala nola izarretan, galaxietan eta zulo beltzetan. Gu oso gutxi eta txiki gara '''Unibertsoko Naturarekin''' konparatuta. === Elementu transuranido aktinidoak === Lurreko Naturan dauden elementuen artean, uranioa da zenbaki atomiko handiena duena. Taulan uranioren ondoren kokatuta daudenei transuranidoak deritze. Hortaz, elementu horien guztien zenbaki atomikoa 92 baino handiagoa da. Guztira 26 elementu transuranido identifikatu dira. Horietako 11 aktinidoen ilara berezian daude kokaturik. Ez daude Lurrean, baina erreakzio nuklearren bidez lortzen dira lor daitezke, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak eta oso ezegonkorrak.  {| class="wikitable" |+Transuranido aktinidoak |93 || Np ||[[w:neptunio|neptunio]] |- |94 || Pu ||[[w:plutonio|plutonio]] |- |95 || Am ||[[w:amerizio|amerizio]] |- |96 || Cm ||[[w:curio|curio]] |- |97 || Bk ||[[w:berkelio|berkelio]] |- |98 || Cf ||[[w:kalifornio|kalifornio]] |- |99 || Es ||[[w:einsteinio|einsteinio]] |- |100 || Fm ||[[w:fermio|fermio]] |- |101 || Md ||[[w:mendelevio|mendelevio]] |- |102 || No ||[[w:nobelio|nobelio]] |- |103 || Lr ||[[w:lorentzio|lorentzio]] |} === Elementu transaktinidoak === Gainerako 15 elementu transuranidoak aktinidoen tokiaren ondoren doaz, baina guztiak 7. lerroan. Horregatik deitzen dira transaktinidoak. Lurrean ez dago lementu transaktinidorik, eta erreakzio nuklearren bidez lortzen dira, artifizialki. Denak dira erradioaktiboak, eta oso ezegonkorrak {| class="wikitable" |+Transaktinidoak |104 || Rf ||[[w:rutherfordio|rutherfordio]] |- |105 || Db ||[[w:dubnio|dubnio]] |- |106 || Sg ||[[w:seaborgio|seaborgio]] |- |107 || Bh ||[[w:bohrio|bohrio]] |- |108 || Hs ||[[w:hassio|hassio]] |- |109 || Mt ||[[w:meitnerio|meitnerio]] |- |110 || Ds ||[[w:darmstadtio|darmstadtio]] |- |111 || Rg ||[[w:roentgenio|roentgenio]] |- |112 || Cn ||[[w:kopernizio|kopernizio]] |- |113 || Nh ||[[w:nihonio|nihonio]] |- |114 || Fl ||[[w:flerovio|flerovio]] |- |115 || Mc ||[[w:moskovio|moskovio]] |- |116 || Lv ||[[w:livermorio|livermorio]] |- |117 || Ts ||[[w:teneso|teneso]] |- |118 || Og ||[[w:oganeson|oganeson]] |} == Mendeleiev eta Nobel Saria == [[Fitxategi:Arrhenius2.jpg|thumb|120px|[[w:Svante Arrhenius|Svante Arrhenius]] (1859-1927)]] 1906an Mendeleiev [[w:Kimikako Nobel saria|Kimikako Nobel Saria]] lortzeko zorian egon zen. Suediako Zientzien akademiako ia guztiak beraren alde zeuden. Baina etsai gogor bat zeukan: 1903an Saria irabazitako [[w:Svante Arrhenius|Svante August Arrhenius]], haserre zegoena Mendeleievekin, berak eginiko lan bat kritikatu zuelako… eta ez ematea lortu zuen. Urtebete geroago, hil egin zen Dmitri. == Hil ondoko ohorezko oroigarriak == Mendeleieven ohorezko monumentuak daude hainbat hiritan. Eta inoiz posta-sigiluak ere atera dira beraren irudia munduan zehar zabaltzeko ere. <gallery mode="packed" heights="200"> Periodic_table_monument.jpg|Bratislavan (Eslovakia) The_Soviet_Union_1969_CPA_3762_sheet_of_1_(Mendeleev_and_Periodic_Law).jpg|Posta-zigilua Errusian. Mur Mendeleev, Moskovsky Prospekt, St-Pétersbourg.jpg|Estatua eta taula San Petersburgon </gallery> Mundu guztiko zientzialarien Batzar Nagusiak [[w:Mendelevio|mendelevio]] izena eman zion 101 zenbaki atomikodun elementu kimiko sintetikoari [[w:1955|1955ean]], eta sinbolo honekin onartu zuen: ₁₀₁Md. Hauexek dira taula periodikoan ageri diren datuak: {| class="wikitable" |- | Zenbaki_atomikoa || rowspan="3" style="border: 5px solid black;"| 101 ............ 258 ........'''Md'''<br/> ....'''mendelevioa''' |Masa atomikoa |- | rowspan="2" | |Sinboloa |- |Izena |} == Ohorezko izendapenak geografian eta astronomian == <gallery mode="packed"> Arctic Ocean bathymetric features.png|Beraren ohorez, [[w:Ozeano Artikoa|Ozeano Artikoan]] [[w:Mendeleiev Dortsala|Mendeleiev Dortsala]] dago. Mendeleev crater 1136 med.jpg|Mendeleiev izena jarri diote, Ilargiren aurpegi ezkutuko 313 km-ko diametroko erraldoia duen krater bati. </gallery> Zinez, oso errespetatua izan da Dimitri arlo askotako zientzialarien artean. == Irudien jatorria == Wikibooks orria: eu.wikibooks.org/wiki/Darabilbo Zientzia/1.7. Dmitri Mendeleiev eta Taula Periodikoa Agertzen dira 9 irudi: * Taula Periodikoa-2016.pdf * Nicholas II, Russian Emperor (cropped 2).jpg * Дмитрий Иванович Менделеев 12.jpg * Arrhenius2.jpg * Mendeleev Table 5th II.jpg * Lanthanide-table.png * Tsar Alexander III c. 1885.jpg * Mendelejew signature.png * Dmitri Mendeleev.jpg [1/9] Taula Periodikoa-2016.pdf * Egilea: Jr.etxebarria * Lizentzia: CC BY-SA 4.0 ( [2/9] Nicholas II, Russian Emperor (cropped 2).jpg * Egilea: Unknown author (originally uploaded by Peruanec) * Lizentzia: Public domain [3/9] Дмитрий Иванович Менделеев 12.jpg * Egilea: Materialscientist * Lizentzia: Public domain [4/9] Arrhenius2.jpg * Egilea: Photogravure Meisenbach Riffarth &amp; Co. Leipzig. * Lizentzia: Public domain [5/9] Mendeleev Table 5th II.jpg * Egilea: Ragesoss * Lizentzia: Public domain [6/9] Lanthanide-table.png * Egilea: Matma Rex * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 [7/9] Tsar Alexander III c. 1885.jpg * Egilea: Sergey Lvovich Levitsky (1819-1898) * Lizentzia: Public domain [8/9] Mendelejew signature.png * Egilea:Dmitri Mendeleiev * Lizentzia: Public domain [9/9] Dmitri Mendeleev.jpg * Egilea: Unknown author. Upload: Germansociety201 * Lizentzia: Public domain 23oj6x08m3a8hixys9jjm0sb3fhu56z 0 7400 44889 44868 2026-11-10T12:29:27Z Ksarasola 1603 /* Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi */ 44889 wikitext text/x-wiki = 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio = Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira: * ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz, * ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia, * teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''. == Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da == Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean. Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''. Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako: * ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira; * eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; * baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu. == Sokrates (K.a. 470-399) == Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen. [[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi. <gallery mode="packed"> Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]] La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg </gallery> Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an. == Koperniko eta Galileoren garaiak == [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan eliza erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala. Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea. [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin. [[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]] == Miguel Servet == Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553) Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria </gallery> [[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak: «''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''». Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an. == Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi == {| class="wikitable" |+ |- | [[Fitxategi:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|thumb|center|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]] * Inkisizioak 1591n salatu zuen. * 1592an hasi zen “epaiketa”. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]] kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua. * 1600eko otsailaren 17an erre zuten. * Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. |[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Galileoren epaiketa (1640-49)]] * Inkisizioak 1616an salatu zuen. * Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua. * ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte. * [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki. |} == Lucilio Vanini (1585-1619) == [[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago). Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan. <gallery mode="packed" heights="200"> 6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]]) </gallery> == Isaac Newton (1642-1727) == [[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena. Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan. == Ignaz Semmelweis (1818-1865) == 1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola? Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. <gallery mode="packed" heights="200"> Borsos_&_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen. </gallery> Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz. Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen. == [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) == 1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan. <gallery mode="packed" heights="200"> Charles_Darwin_portrait.jpg Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg </gallery> Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte. == [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) == Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian. <gallery mode="packed" heights="200"> Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa </gallery> Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].   == [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) == Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Dian_Fossey_October_1968.jpg Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg </gallery> 1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten. == [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) == <gallery mode="packed" heights="200"> Oppenheimer_(cropped).jpg Nagasakibomb.jpg </gallery> Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'"ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''" arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik. == Andrei Sakharov (1921-1989) == 1950eko hamarkadan [[w:Andrei Sakharov|Sakharov]]-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko [[w:Tsar bonba|Tsar Bonba]] eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko [[w:Bonba termonuklear|H-bonba]] zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean ([[w:Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]]). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 1967an gutun bat bidali zion [[w:Nikita Khrustxov|Khrustxov-i]], misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz, 1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten. 1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. <gallery mode="packed" > RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg|Berlingo horman (1990). </gallery> Disidentea zenez, [[w:Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorod-e]]n ―hiri horri Gorki zeritzon garai hartan― bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, [[w:Mikhail Gorbatxov|Gorbatxov-en]] gobernuak aske utzi zuen. clhx0lnn67ltr3biowtbmaa8lmzc0gl 44890 44889 2026-11-10T12:35:43Z Ksarasola 1603 /* Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi */ 44890 wikitext text/x-wiki = 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio = Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira: * ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz, * ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia, * teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''. == Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da == Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean. Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''. Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako: * ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira; * eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; * baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu. == Sokrates (K.a. 470-399) == Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen. [[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi. <gallery mode="packed"> Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]] La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg </gallery> Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an. == Koperniko eta Galileoren garaiak == [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan eliza erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala. Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea. [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin. [[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]] == Miguel Servet == Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553) Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria </gallery> [[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak: «''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''». Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an. == Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi == {| class="wikitable" |+ |- | * Inkisizioak 1591n salatu zuen. * 1592an hasi zen “epaiketa”. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]] kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua. * 1600eko otsailaren 17an erre zuten. * Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. |[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Galileoren epaiketa (1640-49)]] * Inkisizioak 1616an salatu zuen. * Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua. * ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte. * [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki. |} == Lucilio Vanini (1585-1619) == [[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago). Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan. <gallery mode="packed" heights="200"> 6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]]) </gallery> == Isaac Newton (1642-1727) == [[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena. Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan. == Ignaz Semmelweis (1818-1865) == 1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola? Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. <gallery mode="packed" heights="200"> Borsos_&_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen. </gallery> Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz. Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen. == [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) == 1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan. <gallery mode="packed" heights="200"> Charles_Darwin_portrait.jpg Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg </gallery> Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte. == [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) == Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian. <gallery mode="packed" heights="200"> Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa </gallery> Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].   == [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) == Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Dian_Fossey_October_1968.jpg Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg </gallery> 1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten. == [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) == <gallery mode="packed" heights="200"> Oppenheimer_(cropped).jpg Nagasakibomb.jpg </gallery> Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'"ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''" arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik. == Andrei Sakharov (1921-1989) == 1950eko hamarkadan [[w:Andrei Sakharov|Sakharov]]-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko [[w:Tsar bonba|Tsar Bonba]] eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko [[w:Bonba termonuklear|H-bonba]] zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean ([[w:Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]]). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 1967an gutun bat bidali zion [[w:Nikita Khrustxov|Khrustxov-i]], misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz, 1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten. 1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. <gallery mode="packed" > RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg|Berlingo horman (1990). </gallery> Disidentea zenez, [[w:Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorod-e]]n ―hiri horri Gorki zeritzon garai hartan― bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, [[w:Mikhail Gorbatxov|Gorbatxov-en]] gobernuak aske utzi zuen. 0b2ps58glsivg2gwonv8z3wptfu2c9q 44891 44890 2026-11-10T12:37:24Z Ksarasola 1603 44891 wikitext text/x-wiki = 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio = Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira: * ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz, * ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia, * teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''. == Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da == Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean. Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''. Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako: * ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira; * eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; * baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu. == Sokrates (K.a. 470-399) == Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen. [[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi. <gallery mode="packed"> Fitxategi:Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg Fitxategi:David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]] La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg </gallery> Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an. == Koperniko eta Galileoren garaiak == [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan eliza erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala. Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea. [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin. [[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]] == Miguel Servet == Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553) Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria </gallery> [[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak: «''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''». Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an. == Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi == {| class="wikitable" |+ |- | * Inkisizioak 1591n salatu zuen. * 1592an hasi zen “epaiketa”. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]] kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua. * 1600eko otsailaren 17an erre zuten. * Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. |[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Galileoren epaiketa (1640-49)]] * Inkisizioak 1616an salatu zuen. * Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua. * ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte. * [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki. |} == Lucilio Vanini (1585-1619) == [[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago). Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan. <gallery mode="packed" heights="200"> 6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]]) </gallery> == Isaac Newton (1642-1727) == [[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena. Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan. == Ignaz Semmelweis (1818-1865) == 1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola? Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. <gallery mode="packed" heights="200"> Borsos_&_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen. </gallery> Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz. Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen. == [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) == 1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan. <gallery mode="packed" heights="200"> Charles_Darwin_portrait.jpg Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg </gallery> Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte. == [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) == Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian. <gallery mode="packed" heights="200"> Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa </gallery> Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].   == [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) == Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Dian_Fossey_October_1968.jpg Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg </gallery> 1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten. == [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) == <gallery mode="packed" heights="200"> Oppenheimer_(cropped).jpg Nagasakibomb.jpg </gallery> Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'"ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''" arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik. == Andrei Sakharov (1921-1989) == 1950eko hamarkadan [[w:Andrei Sakharov|Sakharov]]-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko [[w:Tsar bonba|Tsar Bonba]] eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko [[w:Bonba termonuklear|H-bonba]] zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean ([[w:Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]]). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 1967an gutun bat bidali zion [[w:Nikita Khrustxov|Khrustxov-i]], misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz, 1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten. 1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. <gallery mode="packed" > RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg|Berlingo horman (1990). </gallery> Disidentea zenez, [[w:Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorod-e]]n ―hiri horri Gorki zeritzon garai hartan― bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, [[w:Mikhail Gorbatxov|Gorbatxov-en]] gobernuak aske utzi zuen. 1al72cxltkwmr0a3fdlhv69ugsc6wyd 44892 44891 2026-11-10T12:38:05Z Ksarasola 1603 44892 wikitext text/x-wiki = 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio = Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira: * ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz, * ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia, * teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''. == Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da == Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean. Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''. Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako: * ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira; * eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; * baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu. == Sokrates (K.a. 470-399) == Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen. [[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi. <gallery mode="packed"> Fitxategi:Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg Fitxategi:David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]] La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg </gallery> Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an. == Koperniko eta Galileoren garaiak == [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan eliza erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala. Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea. [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin. [[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]] == Miguel Servet == Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553) Fitxategi:Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria </gallery> [[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak: «''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''». Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an. == Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi == {| class="wikitable" |+ |- | * Inkisizioak 1591n salatu zuen. * 1592an hasi zen “epaiketa”. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]] kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua. * 1600eko otsailaren 17an erre zuten. * Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. |[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Galileoren epaiketa (1640-49)]] * Inkisizioak 1616an salatu zuen. * Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua. * ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte. * [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki. |} == Lucilio Vanini (1585-1619) == [[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago). Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan. <gallery mode="packed" heights="200"> 6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]]) </gallery> == Isaac Newton (1642-1727) == [[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena. Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan. == Ignaz Semmelweis (1818-1865) == 1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola? Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. <gallery mode="packed" heights="200"> Borsos_&_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen. </gallery> Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz. Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen. == [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) == 1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan. <gallery mode="packed" heights="200"> Charles_Darwin_portrait.jpg Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg </gallery> Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte. == [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) == Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian. <gallery mode="packed" heights="200"> Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa </gallery> Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].   == [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) == Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Dian_Fossey_October_1968.jpg Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg </gallery> 1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten. == [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) == <gallery mode="packed" heights="200"> Oppenheimer_(cropped).jpg Nagasakibomb.jpg </gallery> Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'"ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''" arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik. == Andrei Sakharov (1921-1989) == 1950eko hamarkadan [[w:Andrei Sakharov|Sakharov]]-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko [[w:Tsar bonba|Tsar Bonba]] eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko [[w:Bonba termonuklear|H-bonba]] zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean ([[w:Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]]). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 1967an gutun bat bidali zion [[w:Nikita Khrustxov|Khrustxov-i]], misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz, 1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten. 1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. <gallery mode="packed" > RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg|Berlingo horman (1990). </gallery> Disidentea zenez, [[w:Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorod-e]]n ―hiri horri Gorki zeritzon garai hartan― bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, [[w:Mikhail Gorbatxov|Gorbatxov-en]] gobernuak aske utzi zuen. 420sj2nsatvqtzb3bzi1mtaajkno6hu 44893 44892 2026-11-10T12:42:18Z Ksarasola 1603 44893 wikitext text/x-wiki = 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio = Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira: * ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz, * ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia, * teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''. == Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da == Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean. Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''. Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako: * ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira; * eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; * baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu. == Sokrates (K.a. 470-399) == Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen. [[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi. <gallery mode="packed"> Fitxategi:Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg Fitxategi:David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]] Fitxategi:La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg </gallery> Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an. == Koperniko eta Galileoren garaiak == [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan eliza erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala. Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea. [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin. [[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]] == Miguel Servet == Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553) Fitxategi:Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria </gallery> [[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak: «''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''». Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an. == Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi == {| class="wikitable" |+ |- | * Inkisizioak 1591n salatu zuen. * 1592an hasi zen “epaiketa”. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]] kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua. * 1600eko otsailaren 17an erre zuten. * Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. |[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Galileoren epaiketa (1640-49)]] * Inkisizioak 1616an salatu zuen. * Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua. * ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte. * [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki. |} == Lucilio Vanini (1585-1619) == [[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago). Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg Fitxategi:Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]]) </gallery> == Isaac Newton (1642-1727) == [[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena. Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan. == Ignaz Semmelweis (1818-1865) == 1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola? Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Borsos_&_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg Fitxategi:Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen. </gallery> Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz. Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen. == [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) == 1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Charles_Darwin_portrait.jpg Fitxategi:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg </gallery> Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte. == [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) == Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener Fitxategi:Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa </gallery> Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].   == [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) == Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Dian_Fossey_October_1968.jpg Fitxategi:Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg </gallery> 1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten. == [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) == <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Oppenheimer_(cropped).jpg Fitxategi:Nagasakibomb.jpg </gallery> Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'"ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''" arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik. == Andrei Sakharov (1921-1989) == 1950eko hamarkadan [[w:Andrei Sakharov|Sakharov]]-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko [[w:Tsar bonba|Tsar Bonba]] eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko [[w:Bonba termonuklear|H-bonba]] zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean ([[w:Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]]). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 1967an gutun bat bidali zion [[w:Nikita Khrustxov|Khrustxov-i]], misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz, 1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten. 1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. <gallery mode="packed" > Fitxategi:RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg Fitxategi:Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg|Berlingo horman (1990). </gallery> Disidentea zenez, [[w:Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorod-e]]n ―hiri horri Gorki zeritzon garai hartan― bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, [[w:Mikhail Gorbatxov|Gorbatxov-en]] gobernuak aske utzi zuen. icmsxuwaer78twx3g5g25gnuhmpkmpr 44894 44893 2026-11-10T12:45:37Z Ksarasola 1603 /* 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio */ 44894 wikitext text/x-wiki = 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio = Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira: * ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz, * ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia, * teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''. == Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da == Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean. Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''. Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako: * ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira; * eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; * baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu. == Sokrates (K.a. 470-399) == Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen. [[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi. <gallery mode="packed"> Fitxategi:Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg Fitxategi:David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]] Fitxategi:La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg </gallery> Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an. == Koperniko eta Galileoren garaiak == [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan eliza erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala. Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea. [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin. [[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]] == Miguel Servet == Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553) Fitxategi:Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria </gallery> [[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak: «''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''». Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an. == Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi == {| class="wikitable" |+ |- | [[Fitxategi:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|thumb|center|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]] * Inkisizioak 1591n salatu zuen. * 1592an hasi zen “epaiketa”. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]] kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua. * 1600eko otsailaren 17an erre zuten. * Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. |[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Galileoren epaiketa (1640-49)]] * Inkisizioak 1616an salatu zuen. * Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua. * ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte. * [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki. |} == Lucilio Vanini (1585-1619) == [[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago). Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg Fitxategi:Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]]) </gallery> == Isaac Newton (1642-1727) == [[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena. Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan. == Ignaz Semmelweis (1818-1865) == 1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola? Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Borsos_&_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg Fitxategi:Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen. </gallery> Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz. Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen. == [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) == 1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Charles_Darwin_portrait.jpg Fitxategi:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg </gallery> Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte. == [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) == Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener Fitxategi:Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa </gallery> Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].   == [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) == Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Dian_Fossey_October_1968.jpg Fitxategi:Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg </gallery> 1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten. == [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) == <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Oppenheimer_(cropped).jpg Fitxategi:Nagasakibomb.jpg </gallery> Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'"ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''" arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik. == Andrei Sakharov (1921-1989) == 1950eko hamarkadan [[w:Andrei Sakharov|Sakharov]]-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko [[w:Tsar bonba|Tsar Bonba]] eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko [[w:Bonba termonuklear|H-bonba]] zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean ([[w:Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]]). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 1967an gutun bat bidali zion [[w:Nikita Khrustxov|Khrustxov-i]], misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz, 1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten. 1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. <gallery mode="packed" > Fitxategi:RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg Fitxategi:Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg|Berlingo horman (1990). </gallery> Disidentea zenez, [[w:Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorod-e]]n ―hiri horri Gorki zeritzon garai hartan― bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, [[w:Mikhail Gorbatxov|Gorbatxov-en]] gobernuak aske utzi zuen. == Irudien jatorria == Wikibooks orria: eu.wikibooks.org/wiki/Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresio Agertzen dira 22 irudi: * Nagasakibomb.jpg * Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg * GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg * Dian_Fossey_October_1968.jpg * Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg * Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg * Ptolomeo vs. Koperniko.png * RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg * Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg * Michael_Servetus.jpg * 6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg * Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg * Oppenheimer_(cropped).jpg * Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg * Charles_Darwin_portrait.jpg * Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg * Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg * Escudo servet224.jpg * David - The Death of Socrates.jpg * Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg * Borsos_&_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg * La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg [1/22] Nagasakibomb.jpg * Egilea: <bdi><a href="https://www.wikidata.org/wiki/Q55437350" class="extiw" title="d:Q55437350"><span title="soldadu estatubatuarra">Charles Levy</span></a></bdi> * Lizentzia: Public domain [2/22] Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg * Egilea: <a href="//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Caitjeenk&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="User:Caitjeenk (page does not exist)">Cai Tjeenk Willink</a> * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) [3/22] GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg * Egilea: <bdi><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Godfrey_Kneller" class="extiw" title="w:eu:Godfrey Kneller"><span title="German-born British painter (1646–1723)">Godfrey Kneller</span></a></bdi> * Lizentzia: Public domain [4/22] Dian_Fossey_October_1968.jpg * Egilea: Tribune Publishing, no photographer credited * Lizentzia: Public domain [5/22] Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg * Egilea: <bdi><a href="https://www.wikidata.org/wiki/Q112782" class="extiw" title="d:Q112782"><span title="painter, lithographer (1834-1895)">József Marastoni</span></a></bdi> * Lizentzia: Public domain [6/22] Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg * Egilea: <bdi><a href="https://www.wikidata.org/wiki/Q110609315" class="extiw" title="d:Q110609315"><span title="argazkilari alemaniarra">Joachim F. Thurn</span></a></bdi> * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 de (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/de/deed.en) [7/22] Ptolomeo vs. Koperniko.png * Egilea: <a href="//commons.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Jr.etxebarria&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="User:Jr.etxebarria (page does not exist)">Jr.etxebarria</a> * Lizentzia: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0) [8/22] RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg * Egilea: Vladimir Fedorenko / Владимир Федоренко * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0) [9/22] Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg * Egilea: <bdi><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Cristiano_Banti" class="extiw" title="w:eu:Cristiano Banti"><span title="Italian painter (1824-1904)">Cristiano Banti</span></a></bdi> * Lizentzia: Public domain [10/22] Michael_Servetus.jpg * Egilea: <bdi><a href="https://www.wikidata.org/wiki/Q1079750" class="extiw" title="d:Q1079750"><span title="German artist and copperplate engraver (1695-1769)">Christian Fritzsch</span></a></bdi> * Lizentzia: Public domain [11/22] 6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg * Egilea: <a href="//commons.wikimedia.org/wiki/User:G.dallorto" title="User:G.dallorto">G.dallorto</a> * Lizentzia: Attribution [12/22] Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg * Egilea: <a href="//commons.wikimedia.org/wiki/User:Inductiveload" title="User:Inductiveload">Inductiveload</a> * Lizentzia: Public domain [13/22] Oppenheimer_(cropped).jpg * Egilea: Ezezaguna<span style="display: none;">Unknown author</span> * Lizentzia: Public domain [14/22] Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg ❌ Ez da metadaturik aurkitu [15/22] Charles_Darwin_portrait.jpg * Egilea: <bdi><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/en:Herbert_Rose_Barraud" class="extiw" title="w:en:Herbert Rose Barraud"><span title="English photographer (1845-1896)">Herbert Rose Barraud</span></a></bdi> * Lizentzia: Public domain [16/22] Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg * Egilea: Ezezaguna<span style="display: none;">Unknown author</span> * Lizentzia: Public domain [17/22] Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg * Egilea: Ezezaguna<span style="display: none;">Unknown author</span> * Lizentzia: Public domain [18/22] Escudo servet224.jpg * Egilea: <a href="//commons.wikimedia.org/wiki/User:Papix" title="User:Papix">user:papix</a> * Lizentzia: CC BY 2.5 (https://creativecommons.org/licenses/by/2.5) [19/22] David - The Death of Socrates.jpg * Egilea: <bdi><a href="https://en.wikipedia.org/wiki/eu:Jacques-Louis_David" class="extiw" title="w:eu:Jacques-Louis David"><span title="French painter (1748–1825)">Jacques-Louis David</span></a></bdi> * Lizentzia: Public domain [20/22] Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg * Egilea: Waterborough * Lizentzia: Public domain [21/22] Borsos_&_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg ❌ Ez da metadaturik aurkitu [22/22] La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg * Egilea: <div class="fn value"> <a href="//commons.wikimedia.org/wiki/User:Ripounet" title="User:Ripounet">Ripounet</a></div> * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/) mgt83izjneeik39x5udk5tivky4n88o 44895 44894 2026-11-10T12:54:39Z Ksarasola 1603 /* Irudien jatorria */ 44895 wikitext text/x-wiki = 1.8. Zientzialariek jasandako hainbat jazarpen eta errepresio = Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoaren (ZTHE) arabera, «''Zientzia da natura, gizartea, gizakia eta pentsamenduari buruzko ezagutza objektibo eta sistematikoen sistema. Kultura-produktu gisa uler daiteke Zientzia. Gure teorien hipotesiak eta usteak zuzenak ote diren frogatzen dituzten prozedura, balio, arau eta abarren multzo batek sortutakoa da.''» Beraz, zientziaren ezaugarriak dira: * ''objektibotasunaren'' bila aritzea, teoria berriak sortzeko asmoz, * ''teorien unibertsaltasuna'' lortzeko nahia, * teoria berriak ''mundu osoko zientzialariek libreki onartuak izateko egitasmoa''. == Baina gizartearen antolakuntza zientziaz apartekoa da == Gizartean, pertsona-talde batzuen baieztapen subjektiboak dira nagusi, hala nola legean, erlijioan, ideien munduan, estatuen administrazioan eta botereguneetan agintari daudenen artean. Eta azken horien baieztapen batzuek ere “''unibertsal''” izateko helburua dute: kasurako, dogmak, baieztapen ukaezinak, eta testu “''aldaezinak''”. Alabaina, ''epaileek interpretatu eta erabakitako modukoak'' izaten dira. Eta behin epaile gorenek erabaki ondoren, nahitaez onartu beharrekoak bihurtzen dira: ''indarrez inposatzen dira''. Horregatik, teoria zientifiko berriak ''arriskugarriak'' izan daitezke gustuko ez dituzten ''boteredunentzat''. Eta historian zehar, teoria berrien ''sortzaileak'' jazarriak izan dira askotan, esate baterako: * ''zientzialari batzuk herese arriskugarritzat'' hartu dira; * eta gogorki ''zigortuak'' izan dira, baita ''heriotzaraino'' ere; * baina, azkenean, denbora eta arrazoiaren poderioz, onartuak eta ohoratuak izan dira. Kapitulu honetan, zientzialari berritzaile batzuek historian zehar jasan dituzten jazarpen eta erasoak aipatuko ditugu. == Sokrates (K.a. 470-399) == Mendebaldeko tradizio filosofikoaren ikonorik garrantzitsua da [[w:Sokrates|Sokrates]]. [[w:Platon|Platonen]] (K.a. 427-347) irakaslea izan zen. [[w:Orakulu|Orakulu]] baten arabera, Sokrates omen zen munduko gizonik jakintsuena. Baina honelaxe erantzun omen zuen berak bere ironia sokratikoaz: «Ezer ez dakidala baino ez dakit.» Eta jarrera horrek etsai asko ekarri zizkion Sokratesi. <gallery mode="packed"> Fitxategi:Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg Fitxategi:David - The Death of Socrates.jpg|La mort de Socrate, [[w:Jacques-Louis David|Jacques-Louis David]] Fitxategi:La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg </gallery> Horregatik, eta betiko jainkoen aurkako irakaspenak ematen zituelako, hiltzera kondenatu zuten gazteria galbidera eramateagatik. Duintasunez eta lasai edan omen zuen [[w:Astaperrexil handi|astaperrexil]] (Cicuta virosa) tragukada bere ikasleez inguraturik K.a. 399an. == Koperniko eta Galileoren garaiak == [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]] eta [[w:Martin Lutero|Luteroren]] (1473-1543) ondoko erlijio-krisian, hainbat zientzialarik jazarpen oso bortitzak jasan zituzten XVI-XVIII. mendeetan eliza erromatarraren eta disidentzia protestantearen aldetik bereziki; izan ere, iraultza kopernikarrak hankaz gora jarri zuen testu bibliko ukiezinen interpretazioa eginez, elizaren teologoek eta doktoreek hainbat mendetan zehar mundua interpretatzeko fedezko dogmak, aurreko “[[w:Heresia|heresiak]]” suntsitzeko erabilitakoa, alegia, eliza katolikoaren doktrina ofiziala. Gakoa izan zen, [[w:Eguzki-sistema|eguzki-sistema]] osoaren zentroa non zegoen zehaztea. [[w:Lurra|Lurrean]] zegoen eta horixe zen Eliza katolikoaren doktrina ofizialaren arabera, dogma edo “egia santua”, nolabait esateko ukaezina eta aldaezina, Bibliako testuan adierazia eta hasieratik onartua. Horixe zen [[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeoren]] sistema geozentrikoa. Baina Kopernikok eginiko azterketa astronomikoek argi frogatu zuten ezen eredu geozentriko ez zetorrela bat behaketetan lorturiko datuekin. [[Fitxategi:Ptolomeo vs. Koperniko.png|erdian|thumb|400x400px|[[w:Klaudio Ptolomeo|Ptolomeo]] vs. [[w:Nikolas Koperniko|Koperniko]]]] == Miguel Servet == Oraintsu arteko bertsioak zioenez, [[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] Villanueva de Sigena-n (Los Monegros, Aragoi) jaio omen zen. Berriki eginiko ikerketa batzuen arabera, ordea, Tutera-n (Nafarroa) jaio bide zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Michael_Servetus.jpg|[[w:Miguel Servet|Miguel Servet]] (~1511-1553) Fitxategi:Escudo servet224.jpg|Tuterako armarria </gallery> [[w:Inkisizioa|Inkisizioaren]] jazarpenetik ihesi, alde egin zuen Espainiatik 1526an, betiko. Geroago, 1548an, Michel de Villeneuve izenaz iritsi zen Lyon-era, eta han astronomia, meteorologia, geografia, teologia, anatomia, medikuntza eta bestelakoak ere landu zituen. Bera izan zen [[w:biriketako odol-zirkulazioa|biriketako odol-zirkulazioa]] azaldu zuen lehenengo europarra. Erreforma protestantearen aldaera bat bultzatu zuelakoan, [[w:Geneva|Geneva-n]] atxilotu eta sutan erre zuten, [[w:Joan Kalbino|Calvino-ren]] aginduz. ''Christianismi Restitutio'' (1553) teologiazko liburuan argitaratu zuen bere aurkikuntza zientifiko hura. Liburuko ideia teologikoengatik, Eliza katolikoak beraren liburu guztiak erretzeko agindu zuen. Hiru baino ez ziren salbatu, ezkutatuta egon zirenak. Liburuengatik, bi heriotza-zigor jaso zituen: lehena katolikoek emana, sinbolikoa; eta bigarrena, protestante kalbinistek, fisikoa. Honelaxe zioen kalbinisten epaiak: «''Arrazoi horiengatik kondenatzen zaitugu, Miguel Servet, lotuta eraman zaitzaten Geneva-ko Champel-era eta bertan zutoin batera loturik erre zaitzaten, zeure liburu eskuzkribatu eta inprimatuarekin batera''». Agindu bezala bete zen epaia 1553ko urriaren 27an. == Inkisizioak eginiko antzeko epaiketa bi == {| class="wikitable" |+ |- | [[Fitxategi:Portrait_of_Giordano_Bruno_in_%22Opere%22_Wellcome_L0015152_(cropped).jpg|thumb|center|200px|[[w:Giordano Bruno|Giordano Bruno]] (1548-1600)]] * Inkisizioak 1591n salatu zuen. * 1592an hasi zen “epaiketa”. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]] kardinalak (jesuita zenak) zuzendu zuen prozesua. * 1600eko otsailaren 17an erre zuten. * Elizak kanonizatu egin zuen Belarmino 1930ean, Pio XI aitasantua zela. |[[Fitxategi:Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg|thumb|300px|center|Galileoren epaiketa (1640-49)]] * Inkisizioak 1616an salatu zuen. * Epaiketa 1640-49 bitartean egin zen. * [[w:Bellarmino|Bellarmino]]-k zuzendu zuen prozesua. * ''Elkarrizketak'' liburua debekatutako zerrendan egon zen 1835era arte. * [[w:Joan Paulo II.a|Joan Paulo II.ak]] 1992an kendu zuen Galileoren aurkako zigorra, ofizialki. |} == Lucilio Vanini (1585-1619) == [[w:Lucilio Vanini|Lucilio Vanini]] filosofo, mediku, naturalista, fisikari eta librepentsalari italiar bat izan zen. Giordano Brunoren antzera, Eskolastikaren aurkakoa zen, eta ideia antiklerikalak zituen. Unibertsoa lege naturalak gobernaturiko entitate gisa irudikatu zuen pentsalari modernoa izan zen. Bestalde, eboluzio biologikoaren aldekoa zen, gizakiak eta tximinoak arbaso komunak zituztelako ideiari eutsiz. (Darwin-ek baino bi mende lehenago). Okzitaniako [[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosako]] Parlamentuak ―ez Inkisizioak― eginiko epaiketan, ateotzat deklaratu eta kondenatu zuten.1619ko otsailaren 9an, mingaina moztu, itoarazi eta erre egin zuten, Tolosako Salin plazan. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg Fitxategi:Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg|Salin plazako oroigarria ([[w:Tolosa (Okzitania)|Tolosa]] , [[w:Okzitania|Okzitania]]) </gallery> == Isaac Newton (1642-1727) == [[Fitxategi:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|200px]]Inoiz izan den fisikaririk handienetakoa, besteak beste grabitate unibertsala, higiduraren legeak eta argi zuriaren koloreen banaketa azaldu zituena. Teologoa ere bazen, eta beraren “heresia sekretua” Jainkoaren izaeraren ingurukoa izan zen. Newtonek jainko bakar batean sinesten zuen: Jehova Sanctus Unus deitzen zuen. Halere, Cambridgeko Trinity College-n irakasten zuenez, Hirutasun Santuaren ideologia onartu behar izan zuen, ofizialki. Ordea, ez zuen onartzen Jesukristo jainkoa zenik, ezta Hirutasun Santuaren ideia bera ere. Baina [[w:antitrinitarismo|antitrinitarismoa]] krimena zen 1689ko Tolerantzia Aktaren arabera. Dena den, Newton-ek Carlos II. erregearen babesa lortu zuen, eta ez zuen jazarpen zuzenik jasan. == Ignaz Semmelweis (1818-1865) == 1847an, emakumeengan erditu osteko heriotza eragiten zuen infekzioaren jatorria aurkitu eta konponbidea proposatu zuen. Nola? Vienako ospitaleko bere ebakuntza-aretoan, bertara sartu aurretik higiene-baldintza zehatzak betetzera behartu zituen osasun-langile guztiak, eskuak ondo garbituz [[w:hipoklorito kaltzikozko|hipoklorito kaltzikozko]] disoluzio batez. Horrela, hildako emakumeen kopurua nabarmen gutxitzea lortu zuen. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Borsos_&_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg Fitxategi:Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg|Zutik erdian eskuinaldera begiratzen. </gallery> Ordea, mediku batzuk iraindurik sentitu ziren, emakumeen hiltzailetzat hartzen zituelakoan, eskuak ez garbitzearren. Eta baztertu egin zuten; baina bere metodoa erabiltzen jarraitu zuen. Azkenean, psikiatriko batean sartu zuten halabeharrez 47 urtekoa zela, eta handik bi astera hil zen, bertatik ihes egiten ahalegintzean guardiek emaniko palizaren ondorioz. Bera hil ondoren hasi ziren hark proposatutako metodoak erabiltzen. == [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (1809-1882) == 1859an argitaratu zuen ''Espezieen jatorria'' liburua, aurreko urteetako bidaian bilduriko ebidentzietan oinarriturik. Erkidego zientifikoan laster onartu zen eboluzioaren teoria, berezko gertaera edo prozesu modura. Baina bertako ideien aurkako jarrera gogorrak agertu ziren gizartean teoria berriaren aurka, bereziki Eliza anglikanoko kide garrantzitsu batzuek heresiatzat hartu baitzuten, esanez, horrek inplikatzen zuela Lurra ez zela perfektuki kreatua izan. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Charles_Darwin_portrait.jpg Fitxategi:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg </gallery> Apezpikuek zabalduriko kritika eta iritzi hori laster sartu zen herritarren kulturan, historiarako ongi markaturik geratu den karikatura batean Darwin tximino-gorputzaz marraztu zenean, beraren teoria barregarri uzteko asmoz. [[w:Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa|Selekzio naturalaren bidezko eboluzioa]] ez zen erabat onartu gizartean 1930eko hamarkadara arte. == [[w:Alfred Wegener|Alfred Wegener]] (1880-1930) == Kontinenteen Jitoaren Teoria proposatzea izan zen 1912an meteorologo honek aldeztutako “heresia”. Dena hasi zen ozeanoaz bananduriko bi alde kontinentaletan bi fosil berdin-berdinak aurkitu zituenean. Ordura arte uste zen, Lurreko masa kontinentalak finko eta mugiezin zeudela lurrazalean Lurra sortu zenetik, alegia, kreazio unetik gure egunotara arte. Erkidego zientifikoak fronte komuna egin zuen Wegenerren aurka, kritiken bidez barregarri utzi nahian. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg|Alfred Wegener Fitxategi:Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg|Kontinenteeen jitoa </gallery> Bera hil eta hiru hamarkada geroago, plaken tektonika aztertu eta frogak egiaztatuta, Wegenerrek izen ona berreskuratu zuen. Izan ere, 1960ko hamarkadan geologo guztiek onartu zuten [[w:plaken mugikortasunaren teoria|plaken mugikortasunaren teoria]].   == [[w:Dian Fossey|Dian Fossey]] (1932-1985) == Hogeita bi urte igaro zituen gorilen ingurunea eta portaera aztertzen, eta, azkenean gorilak animalia sozial otzanak zirela ondorioztatu zuen. Eta haiek babestearen aldeko ekintzaile fina bihurtu zen. Lan horren guztiaren emaitza [[w:Gorillas in the Mist|Gorillas in the Mist]] (Gorilak lainopean (1983) liburua izan zen. <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Dian_Fossey_October_1968.jpg Fitxategi:Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg </gallery> 1985ean Fossey hilda aurkitu zuten bere kanpalekuan, Ruandan. Agintarien ustez, gorilen eta beste animalia batzuen ezkutuko ehiztariei aurre egiteagatik hil bide zuten. == [[w:Robert Oppenheimer|Julius Robert Oppenheimer]] (1904-1967) == <gallery mode="packed" heights="200"> Fitxategi:Oppenheimer_(cropped).jpg Fitxategi:Nagasakibomb.jpg </gallery> Lehenengo bonba atomikoa prestatzeko Manhattan Proiektuaren zuzendaria izan zen. Hiroshima eta Nagasakiko sarraskien ondoren, Energia Atomikoaren Batzordearen zuzendari ere izan zen, inf'"ormazio konfidentziala izateko eskubidearekin. Baina, iritzi kritikoa adieraziz, “''Gerra Hotzean''" arma nuklearren lasterketaren aurka agertu zen. Jarrera horrek asko haserrarazi zituen garaiko agintari iparramerikarrak, eta McCarthy-ren garai beltzean, 1954an, ohorezko kargu eta eskubide politiko guztiak kendu zizkioten. Halere, besterik ezean, fisikan lan egiten jarraitu zuen. Hamar urte geroago, [[w: Lyndon B. Johnson|Lindon B. Johson]] presidenteak zigorrak ezabatu eta Enrico Fermi saria eman zion. Oppenheimer-ek bere samina azaldu zien publikoki japoniarrei, Hiroshiman eta Nagasakin hildako zibilengatik. == Andrei Sakharov (1921-1989) == 1950eko hamarkadan [[w:Andrei Sakharov|Sakharov]]-ek funtsezko ekarpena egin zuen [[w:hidrogenozko bonba|hidrogenozko bonba]] prestatzeko proiektuan. 1961ean, 57 Mt-eko [[w:Tsar bonba|Tsar Bonba]] eztandarazi zuten sovietarrek. Fusio nuklearrezko [[w:Bonba termonuklear|H-bonba]] zen, Hiroshiman eta Nagasakin jaurtitakoak baino 1.400 aldiz potentzia handiagokoa. Lorpen horrengatik zientzialari gorenen ohorea jaso zuen garaiko Soviet Batasunean ([[w:Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESB]]). Baina handik gutxira arma nuklearren aurkako ekintzaile bihurtu zen, alegia, “''disidente''”. 1967an gutun bat bidali zion [[w:Nikita Khrustxov|Khrustxov-i]], misil nuklearren debekua proposatuz. Hortaz, 1968an debekatu egin zioten SESBeko laborategietan lan egitea, eta ohore guztiak kendu zizkioten. 1975ean Bakearen Nobel Saria eman zioten. <gallery mode="packed" > Fitxategi:RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg Fitxategi:Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg|Berlingo horman (1990). </gallery> Disidentea zenez, [[w:Nizhni Novgorod|Nizhni Novgorod-e]]n ―hiri horri Gorki zeritzon garai hartan― bizitzera derrigortu zuten 1980-1985 bitartean. 1986an, [[w:Mikhail Gorbatxov|Gorbatxov-en]] gobernuak aske utzi zuen. == Irudien jatorria == Wikibooks orria: eu.wikibooks.org/wiki/Darabilbo Zientzia/1.8. Zientzialariek jasandako zenbait jazarpen eta errepresio Agertzen dira 22 irudi: * Nagasakibomb.jpg * Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg * GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg * Dian_Fossey_October_1968.jpg * Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg * Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg * Ptolomeo vs. Koperniko.png * RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg * Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg * Michael_Servetus.jpg * 6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg * Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg * Oppenheimer_(cropped).jpg * Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg * Charles_Darwin_portrait.jpg * Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg * Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg * Escudo servet224.jpg * David - The Death of Socrates.jpg * Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg * Borsos_&_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg * La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg [1/22] Nagasakibomb.jpg * Egilea: Charles Levy * Lizentzia: Public domain [2/22] Virunga_Mountain_Gorilla_1.jpg * Egilea: Cai Tjeenk Willink * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 [3/22] GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg * Egilea: Godfrey Kneller * Lizentzia: Public domain [4/22] Dian_Fossey_October_1968.jpg * Egilea: Tribune Publishing, no photographer credited * Lizentzia: Public domain [5/22] Professorenkollegium Pest Medizinischen Fakultat 1863.jpg * Egilea: József Marastoni * Lizentzia: Public domain [6/22] Bundesarchiv_B_145_Bild-F088809-0001,_Berlin,_East_Side_Gallery.jpg * Egilea: Joachim F. Thurn * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 [7/22] Ptolomeo vs. Koperniko.png * Egilea:Jr.etxebarria * Lizentzia: CC BY-SA 4.0 [8/22] RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg * Egilea: Vladimir Fedorenko / Владимир Федоренко * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 [9/22] Galileo_facing_the_Roman_Inquisition.jpg * Egilea: Cristiano Banti * Lizentzia: Public domain [10/22] Michael_Servetus.jpg * Egilea: Christian Fritzsch * Lizentzia: Public domain [11/22] 6655_-_Roma_-_Ettore_Ferrari,_Giulio_Cesare_Vanini_(1889)_-_Foto_Giovanni_Dall'Orto,_6-Apr-2008.jpg * Egilea: G.dallorto * Lizentzia: Attribution [12/22] Alfred_Wegener_Die_Entstehung_der_Kontinente_und_Ozeane_1929.jpg * Egilea: Inductiveload * Lizentzia: Public domain [13/22] Oppenheimer_(cropped).jpg * Egilea: Ezezaguna * Lizentzia: Public domain [14/22] Place_du_Salin_%C3%A0_Toulouse_-_Hommage_%C3%A0_Vanini.jpg arwin_as_an_ape_(1871).jpg * Egilea: Ezezaguna * Lizentzia: Public domain [15/22] Charles_Darwin_portrait.jpg * Egilea: Herbert Rose Barraud< * Lizentzia: Public domain [16/22] Alfred_Wegener_ca.1924-30.jpg * Egilea: Ezezaguna * Lizentzia: Public domain [17/22] Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg * Egilea: Ezezaguna * Lizentzia: Public domain [18/22] Escudo servet224.jpg * Egilea: Papix * Lizentzia: CC BY 2.5 [19/22] David - The Death of Socrates.jpg * Egilea: Jacques-Louis David * Lizentzia: Public domain [20/22] Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg * Egilea: Waterborough * Lizentzia: Public domain [21/22] Borsos_&_Doctor_Semmelweis_Ign%C3%A1c_cropped.jpg arwin_as_an_ape_(1871).jpg * Egilea: Ezezaguna * Lizentzia: Public domain [22/22] La mort de Socrate avec sa fourchette.jpg * Egilea: Ripounet * Lizentzia: CC BY-SA 3.0 im8j53l20dh4accflwjwwzg5iahdr9b 1 7404 44900 2026-11-11T11:47:55Z ~2026-59656-05 2793 /* Akatsa argazkian */ atal berria 44900 wikitext text/x-wiki == Akatsa argazkian == Argazkian azaltzen den emakumearen izena ez da zuzena. Bere izena Micaela Bengoetxea da. [[Berezi:Ekarpenak/~2026-59656-05|~2026-59656-05]] ([[Lankide eztabaida:~2026-59656-05|talk]]) 11:47, 11 azaroa 2026 (UTC) lab4iwqmqcg75ibelbebxwrprwh3xax