Wikiteka euwikisource https://eu.wikisource.org/wiki/Azala MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikiteka Wikiteka eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida Egilea Egilea eztabaida Orrialde Orrialde eztabaida Aurkibide Aurkibide eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 6844 28954 28948 2026-07-14T07:42:30Z Theklan 16 28954 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:100 objektu horizontal.jpg|center|940px|link=Euskal Herriko historia 100 objektutan]] <div class="text"> {{c|{{font|Aurkibidea|LT=250}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} {{c|{{font|Historiaurrea|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Aranbaltzako lurra zulatzeko makila|Aranbaltzako lurra zulatzeko makila]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Lezetxikiko aurpegibikoa|Lezetxikiko aurpegibikoa]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Lumentzako grabatua|Lumentzako grabatua]] — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/El Polvoringo jostorratza|El Polvoringo jostorratza]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Axtrokiko ontziak|Axtrokiko ontziak]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Mikeldiko idoloa|Mikeldiko idoloa]] — Joseba Sarrionandia * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Intxurreko igitaia|Intxurreko igitaia]] (''Burdinazko ilargi erdia'') — Aintzane Usandizaga {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Antzinaroa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Irulegiko eskua|Irulegiko eskua]] — Garbiñe Ubeda * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Barskunes|Barskunes]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Bakoren garaipena|Bakoren garapena]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Higerko brontzeak|Higerko brontzeak]] (''Lau Jainko brontzezko'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Hazparneko aldarea|Hazparneko aldarea]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Errekaleorreko miliarria|Errekaleorreko miliarria]] — Harkaitz Cano {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Erdi Aroa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Leireko kutxatila|Leireko kutxatila]] — Amets Aranguren * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Musugitarra edo tronpa|Musugitarra edo tronpa]] — Joseba Sarrionandia * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Kaikua|Kaikua]] — Amets Aranguren {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Aro Modernoa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Getariako manillak]] (''Manillak ispilu gisa'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Frantzisko Xabierren beso ustelgabea|Frantzisko Xabierren beso ustelgabea]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Mengala|Mengala]] (''Zapia buruan'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Txokolatea egiteko moldeak|Txokolatea egiteko moldeak]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Almadia|Almadia]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Wolframa|Wolframa]] (''Gizakiarentzat odola nola'') — Iñigo Aranbarri {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Aro Garaikidea|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Madeleine Larralderen omenezko plaka|Madeleine Larralderen omenezko plaka]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Pegarra|Pegarra]] (''Baina hautsi aurretik'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Fournierren 1878ko karta sorta|Fournierren 1878ko karta sorta]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Cánovas del Castillo hiltzeko erabilitako pistola|Cánovas del Castillo hiltzeko erabilitako pistola]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Baionako Morts pour la patrie eskultura|Baionako Morts pour la patrie eskultura]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Xabiertxo|Xabiertxo]] (''Nire izena Ixa da'') — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Crosseta|Crosseta]] — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Korrikaren lekukoa|Korrikaren lekukoa]] (''Hutsunea lekuko'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Xingola urdina|Xingola urdina]] — Garbiñe Ubeda </div> {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Kategoria:Euskal Herriko historia 100 objektutan| ]] [[Kategoria:Historia]] 6b9bdl6y8v46y0zvc34j7wsl6t2z0df 28955 28954 2026-07-14T07:42:48Z Theklan 16 28955 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:100 objektu horizontal.jpg|center|940px|link=Euskal Herriko historia 100 objektutan]] <div class="text"> {{c|{{font|Aurkibidea|LT=250}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} {{c|{{font|Historiaurrea|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Aranbaltzako lurra zulatzeko makila|Aranbaltzako lurra zulatzeko makila]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Lezetxikiko aurpegibikoa|Lezetxikiko aurpegibikoa]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Lumentzako grabatua|Lumentzako grabatua]] — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/El Polvoringo jostorratza|El Polvoringo jostorratza]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Axtrokiko ontziak|Axtrokiko ontziak]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Mikeldiko idoloa|Mikeldiko idoloa]] — Joseba Sarrionandia * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Intxurreko igitaia|Intxurreko igitaia]] (''Burdinazko ilargi erdia'') — Aintzane Usandizaga {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Antzinaroa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Irulegiko eskua|Irulegiko eskua]] — Garbiñe Ubeda * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Barskunes|Barskunes]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Bakoren garaipena|Bakoren garapena]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Higerko brontzeak|Higerko brontzeak]] (''Lau Jainko brontzezko'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Hazparneko aldarea|Hazparneko aldarea]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Errekaleorreko miliarria|Errekaleorreko miliarria]] — Harkaitz Cano {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Erdi Aroa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Leireko kutxatila|Leireko kutxatila]] — Amets Aranguren * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Musugitarra edo tronpa|Musugitarra edo tronpa]] — Joseba Sarrionandia * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Kaikua|Kaikua]] — Amets Aranguren {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Aro Modernoa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Getariako manillak|Getariako manillak]] (''Manillak ispilu gisa'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Frantzisko Xabierren beso ustelgabea|Frantzisko Xabierren beso ustelgabea]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Mengala|Mengala]] (''Zapia buruan'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Txokolatea egiteko moldeak|Txokolatea egiteko moldeak]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Almadia|Almadia]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Wolframa|Wolframa]] (''Gizakiarentzat odola nola'') — Iñigo Aranbarri {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Aro Garaikidea|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Madeleine Larralderen omenezko plaka|Madeleine Larralderen omenezko plaka]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Pegarra|Pegarra]] (''Baina hautsi aurretik'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Fournierren 1878ko karta sorta|Fournierren 1878ko karta sorta]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Cánovas del Castillo hiltzeko erabilitako pistola|Cánovas del Castillo hiltzeko erabilitako pistola]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Baionako Morts pour la patrie eskultura|Baionako Morts pour la patrie eskultura]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Xabiertxo|Xabiertxo]] (''Nire izena Ixa da'') — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Crosseta|Crosseta]] — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Korrikaren lekukoa|Korrikaren lekukoa]] (''Hutsunea lekuko'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Xingola urdina|Xingola urdina]] — Garbiñe Ubeda </div> {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Kategoria:Euskal Herriko historia 100 objektutan| ]] [[Kategoria:Historia]] 6d2mwwa7nyyvzajkuwsl6bb031tsp7j 0 7114 28953 2026-07-14T07:41:48Z Theklan 16 Orria sortu da. Edukia: <div class="text"> {{c|{{font|Madeleine Larralderen omenezko plaka|LT=200}}}} {{c|{{font|Eneko Bidegain|LT=150}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Fitxategi:Sarako deportazioaren plaka.mp3|Entzun testu hau|center|400px]] 1794ko irailaren 19an. Arrasti partean, bostak aldera. Chauvin-Dragonen, gaur egungo Donibane Lohizunen, gillotina bat zegoen zain. Haren oinetan, irule saratar bat: Maddalen Larralde. Kondairak hamabost urteko neskatxa xal... 28953 wikitext text/x-wiki <div class="text"> {{c|{{font|Madeleine Larralderen omenezko plaka|LT=200}}}} {{c|{{font|Eneko Bidegain|LT=150}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Fitxategi:Sarako deportazioaren plaka.mp3|Entzun testu hau|center|400px]] 1794ko irailaren 19an. Arrasti partean, bostak aldera. Chauvin-Dragonen, gaur egungo Donibane Lohizunen, gillotina bat zegoen zain. Haren oinetan, irule saratar bat: Maddalen Larralde. Kondairak hamabost urteko neskatxa xalo bat ikusi du harengan, martiri kristaua, erlijioa aitortzeagatik hila. Sinbolo bat, urte haietan Lapurdik bizi izan zuen izuaren garaiaren sinboloa. Baina, nor zen, zinez, Maddalen, eta zergatik bihurtu zen Lapurdiko tragediaren aurpegi ezkutua? Maddalen Larralde Sarakoa zen, 35 urte zituen, eta irulea zen lanbidez. Frantziako Iraultzak gurtza-lekuak itxi zituenean, Sarako jendea auzo herriko elizara joan zen, mezara. Gisa hartan, Maddalen Berako kaputxinoen elizara joan zen meza entzutera. Frantzia gerran zegoen Espainiaren kontra. Konbentzio Gerra zen hura. Frantziako soldaduak Berara heldu ziren, eta han aurkitu zuten Maddalen Larralde. Maddalen bere herrian zegoen, euskaraz mintzo zen, Saran bezala. Baina Frantziako armadak emigratu gisa hartu zuen, hots, Frantziatik ihes egindako norbait balitz bezala. Eta hori delitu larritzat jotzen zen. Frantziari buru-hauste franko eragiten zioten lapurtarrek. Ez omen ziren aski iraultzaileak, aski frantsesak. Fededunak ziren, euskaldunak, desertoreak… Lapurdin ez zeuden konforme Frantziako Iraultzak hartutako hainbat neurrirekin, bereziki autonomia kentzearekin, Lapurtarren Biltzarra bezalako egitura demokratikoa desegitearekin, haren lege guztiak baliogabetzearekin, Biarnorekin batera Pirinio Apalak departamenduan sartzearekin, euskara debekatzearekin, «fanatismoaren mintzaira» zelakoan. Giro hartan, Lapurdiko gazteek ez zuten armadan sartu nahi izan «espainolen» (kakotxen artean) aurka gerra egiteko. Nola bada? Gerra egitea mendiz bestaldeko lagunen eta, maiz, senideen kontra gerra egitea zatekeelako. Frantziako armadako aitzindarien erantzuna bortitza izan zen. Jacques Pinet eta Jean-Baptiste Cavaignac Konbentzioaren ordezkariek Sara, Itsasu eta Azkaine herri «doilor» gisa izendatu zituzten, eta bertako hiru eta 88 urte arteko herritar guztiak, gutxienez «hogei legoatara», erran nahi baita 80 kilometrora kanporatzeko agindua eman zuten. Sarako Jondoni Martine elizan bildu ondoan, 2.400 saratar Ziburu eta Donibane Lohizunera zuzendu zituzten, 150 orgatako lerro luze batean. Senpere, Ezpeleta, Kanbo, Makea, Lekorne eta Luhusoko herritarrak ere bildu zituzten. Ez dakigu zehazki zenbat izan ziren guztira, baina 3.000 edo 4.000 herritar izan zitezkeela aipatu izan da. Deportatuak Landetara, Biarnora eta beste departamentu batzuetara banatu zituzten. Sexuaren arabera bereizi zituzten, eta familiak zatitu. Agintari iraultzaileek, negua izan arren, janaria eta berokiak eramateko debekua ezarri zieten. Bitartean, hutsik gelditu ziren etxeak arpilatu eta hango ondasunak enkantean saldu zituzten. Zenbait hilabeteren buruan itzuli ahal izan ziren deportatuak. Ez denak, ordea. Erdiak-edo… Nork daki? Hotzak eta goseak zahar eta gazteenak hil zituzten. Kalkuluen arabera, 1.600 bat herritar hil ziren deportazioaren ondorioz. Bitartean, Maddalen Larraldek bere zigorra jaso zuen. Nafarroan atxilotu ondoren, auzitegi militarrera eraman zuten. Ez zuten soilik fededun izateagatik epaitu, etsaiarekin tratuak egitea leporatu zioten, erran nahi baita oihalak saltzea eta haria erostea, eta iraultzaren aurkariekin bat etortzea. Donibane Lohizunen hil zuten, burua mozturik. Arturo Kanpionek La Flor de Larralde kondaira idatzi zuen, 1918an, Maddalenen istorioa gure gogoan gelditzeko. Baina ez zen Maddalenez idatzi zuen lehena izan. Haren aitzinetik hainbat bertso sorta idatzi zituzten, 1895ean eta 1896an, Beran eta Maulen iragan ziren Lore Jokoetako gaia izan baitzen Maddalen larralde. Horietatik bat da Jean Erramuzpe Bankako bertsolariaren bertso-sorta luzeko bertso hau: <poem> «Orai zuri adresatzen naiz gure martir handia, Zeruan uste zaituguna gorarikan jarria, Eskualduneri ardiets zazu Jainkoa ganik grazia, Segi dezaten zuk erakutsi berthutezko bidia.» </poem> Eta beste bi bertso hauek, aldiz, Jules Moulier Oxobirenak: <poem> «Madalenek ikhusirik jiten azken orena, Goraki khantatu zuen: “Save, Mater Regina,” Erran nahi baitu horrek: “Agur, oi erregina”, Zure baithan utziko dut garbi dudan arima. Betbetan jautsi zitzaion tresna izigarria! Aise trenkatu baitzion haren lepho guria! Populua suspiretan ikharan zen jarria, Harendako errezatuz: “Pater, Ave Maria…”» </poem> Maddalenen oroigarri, Sarako elizan badago plaka bat, zeinetan islatzen den Lapurdiko historiaren zati ilun eta literario hau: irule baten duintasunaren istorioa, Konbentzioaren Gerran martiri bihurtuta. Eta haren bitartez, Lapurdiko landetaratuak omentzen dituena. </div> [[Kategoria:Euskal Herriko historia 100 objektutan]] ay2lbimpljjo6vix3rniqimydwe05oz