Wikiteka euwikisource https://eu.wikisource.org/wiki/Azala MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikiteka Wikiteka eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida Egilea Egilea eztabaida Orrialde Orrialde eztabaida Aurkibide Aurkibide eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 6844 29008 29007 2026-10-27T15:35:31Z Theklan 16 29008 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:100 objektu horizontal.jpg|center|940px|link=Euskal Herriko historia 100 objektutan]] <div class="text"> {{c|{{font|Aurkibidea|LT=250}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} {{c|{{font|Historiaurrea|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Aranbaltzako lurra zulatzeko makila|Aranbaltzako lurra zulatzeko makila]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Lezetxikiko aurpegibikoa|Lezetxikiko aurpegibikoa]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Izturitzeko xirulak|Izturitzeko xirulak]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Lumentzako grabatua|Lumentzako grabatua]] — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/El Polvoringo jostorratza|El Polvoringo jostorratza]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/San Joan ante Portam Latinameko gezidun burezurra|San Joan ante Portam Latinameko gezidun burezurra]] (''Mundua kaskezur batek kontatua'') — Iñigo Aranbarri * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Axtrokiko ontziak|Axtrokiko ontziak]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Mikeldiko idoloa|Mikeldiko idoloa]] — Joseba Sarrionandia * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Intxurreko igitaia|Intxurreko igitaia]] (''Burdinazko ilargi erdia'') — Aintzane Usandizaga {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Antzinaroa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Irulegiko eskua|Irulegiko eskua]] — Garbiñe Ubeda * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Barskunes|Barskunes]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Bakoren garaipena|Bakoren garaipena]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Higerko brontzeak|Higerko brontzeak]] (''Lau Jainko brontzezko'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Hazparneko aldarea|Hazparneko aldarea]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Errekaleorreko miliarria|Errekaleorreko miliarria]] — Harkaitz Cano {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Erdi Aroa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Leireko kutxatila|Leireko kutxatila]] — Amets Aranguren * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Iruñeko Bibliak|Iruñeko Bibliak]] (''Denak kristau'') — Garbiñe Ubeda * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Esklabotasunaren Ama Birjina|Esklabotasunaren Ama Birjina]] — Amets Aranguren * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Bereterretxeren estela|Bereterretxeren estela]] — Joseba Sarrionandia * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Musugitarra edo tronpa|Musugitarra edo tronpa]] — Joseba Sarrionandia * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Kaikua|Kaikua]] — Amets Aranguren {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Aro Modernoa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Getariako manillak|Getariako manillak]] (''Manillak ispilu gisa'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Frantzisko Xabierren beso ustelgabea|Frantzisko Xabierren beso ustelgabea]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Mengala|Mengala]] (''Zapia buruan'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Aralarko San Migel|Done Mikel Aralarkoaren irudia]] (''Aralarko San Migel eta eulien ugazaba'') — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Martiodako erlikiak|Martiodako erlikiak]] (''Hezur-oihalen eszenaratzea'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Ezkio-Itsasoko talo-burdina|Ezkio-Itsasoko talo-burdina]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Txokolatea egiteko moldeak|Txokolatea egiteko moldeak]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Almadia|Almadia]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Wolframa|Wolframa]] (''Gizakiarentzat odola nola'') — Iñigo Aranbarri {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Aro Garaikidea|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Madeleine Larralderen omenezko plaka|Madeleine Larralderen omenezko plaka]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Pegarra|Pegarra]] (''Baina hautsi aurretik'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Santa_Kruz_apaizaren_bandera|Santa Kruz apaizaren bandera]] — Iñigo Aranbarri * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Fournierren 1878ko karta sorta|Fournierren 1878ko karta sorta]] (''Bandera beltz bat'') — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Felipa Gisasolak damaskinatutako markoa|Felipa Gisasolak damaskinatutako markoa]] (''Floriturak eskopetaetan'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Soinu txikia|Soinu txikia]] (''Infernuko bideak hauspotzen'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Cánovas del Castillo hiltzeko erabilitako pistola|Cánovas del Castillo hiltzeko erabilitako pistola]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Baionako Morts pour la patrie eskultura|Baionako Morts pour la patrie eskultura]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Xabiertxo|Xabiertxo]] (''Nire izena Ixa da'') — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Agirre lehendakariaren idazmakina|Agirre lehendakariaren idazmakina]] — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/SIGMA A|SIGMA A]] — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Crosseta|Crosseta]] — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Korrikaren lekukoa|Korrikaren lekukoa]] (''Hutsunea lekuko'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Xingola urdina|Xingola urdina]] — Garbiñe Ubeda </div> {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Kategoria:Euskal Herriko historia 100 objektutan| ]] [[Kategoria:Historia]] 0efryorgbd39s9c6f9olbu64e3p85lv 29009 29008 2026-10-27T15:36:20Z Theklan 16 29009 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:100 objektu horizontal.jpg|center|940px|link=Euskal Herriko historia 100 objektutan]] <div class="text"> {{c|{{font|Aurkibidea|LT=250}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} {{c|{{font|Historiaurrea|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Aranbaltzako lurra zulatzeko makila|Aranbaltzako lurra zulatzeko makila]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Lezetxikiko aurpegibikoa|Lezetxikiko aurpegibikoa]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Izturitzeko xirulak|Izturitzeko xirulak]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Lumentzako grabatua|Lumentzako grabatua]] — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/El Polvoringo jostorratza|El Polvoringo jostorratza]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/San Joan ante Portam Latinameko gezidun burezurra|San Joan ante Portam Latinameko gezidun burezurra]] (''Mundua kaskezur batek kontatua'') — Iñigo Aranbarri * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Axtrokiko ontziak|Axtrokiko ontziak]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Mikeldiko idoloa|Mikeldiko idoloa]] — Joseba Sarrionandia * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Intxurreko igitaia|Intxurreko igitaia]] (''Burdinazko ilargi erdia'') — Aintzane Usandizaga {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Antzinaroa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Irulegiko eskua|Irulegiko eskua]] — Garbiñe Ubeda * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Barskunes|Barskunes]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Bakoren garaipena|Bakoren garaipena]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Higerko brontzeak|Higerko brontzeak]] (''Lau Jainko brontzezko'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Hazparneko aldarea|Hazparneko aldarea]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Errekaleorreko miliarria|Errekaleorreko miliarria]] — Harkaitz Cano {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Erdi Aroa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Leireko kutxatila|Leireko kutxatila]] — Amets Aranguren * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Iruñeko Bibliak|Iruñeko Bibliak]] (''Denak kristau'') — Garbiñe Ubeda * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Esklabotasunaren Ama Birjina|Esklabotasunaren Ama Birjina]] — Amets Aranguren * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Bereterretxeren hilarria|Bereterretxeren hilarria]] — Joseba Sarrionandia * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Musugitarra edo tronpa|Musugitarra edo tronpa]] — Joseba Sarrionandia * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Kaikua|Kaikua]] — Amets Aranguren {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Aro Modernoa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Getariako manillak|Getariako manillak]] (''Manillak ispilu gisa'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Frantzisko Xabierren beso ustelgabea|Frantzisko Xabierren beso ustelgabea]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Mengala|Mengala]] (''Zapia buruan'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Aralarko San Migel|Done Mikel Aralarkoaren irudia]] (''Aralarko San Migel eta eulien ugazaba'') — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Martiodako erlikiak|Martiodako erlikiak]] (''Hezur-oihalen eszenaratzea'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Ezkio-Itsasoko talo-burdina|Ezkio-Itsasoko talo-burdina]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Txokolatea egiteko moldeak|Txokolatea egiteko moldeak]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Almadia|Almadia]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Wolframa|Wolframa]] (''Gizakiarentzat odola nola'') — Iñigo Aranbarri {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Aro Garaikidea|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Madeleine Larralderen omenezko plaka|Madeleine Larralderen omenezko plaka]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Pegarra|Pegarra]] (''Baina hautsi aurretik'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Santa_Kruz_apaizaren_bandera|Santa Kruz apaizaren bandera]] — Iñigo Aranbarri * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Fournierren 1878ko karta sorta|Fournierren 1878ko karta sorta]] (''Bandera beltz bat'') — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Felipa Gisasolak damaskinatutako markoa|Felipa Gisasolak damaskinatutako markoa]] (''Floriturak eskopetaetan'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Soinu txikia|Soinu txikia]] (''Infernuko bideak hauspotzen'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Cánovas del Castillo hiltzeko erabilitako pistola|Cánovas del Castillo hiltzeko erabilitako pistola]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Baionako Morts pour la patrie eskultura|Baionako Morts pour la patrie eskultura]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Xabiertxo|Xabiertxo]] (''Nire izena Ixa da'') — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Agirre lehendakariaren idazmakina|Agirre lehendakariaren idazmakina]] — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/SIGMA A|SIGMA A]] — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Crosseta|Crosseta]] — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Korrikaren lekukoa|Korrikaren lekukoa]] (''Hutsunea lekuko'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Xingola urdina|Xingola urdina]] — Garbiñe Ubeda </div> {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Kategoria:Euskal Herriko historia 100 objektutan| ]] [[Kategoria:Historia]] ie58zpse5fned5x7ymjzdqriavmqf1y 0 7130 29010 2026-10-27T15:38:27Z Theklan 16 Orria sortu da. Edukia: <div class="text"> {{c|{{font|Bereterretxeren estela|LT=200}}}} {{c|{{font|Joseba Sarrionandia|LT=150}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Fitxategi:Bereterretxeren_hilarria.mp3|Entzun testu hau|center|400px]] Hilarri diskoidal zahar bat dago bide bazterrean, Zuberoan, Atharratzetik gora Andozeko ibarrean, Ligitik nahiz Etxarretik gora, Ezpeldoi deitzen den etxearen parean. Hilarria hortxe egon da antzinatik. Apurtu egin zen, eta berriro ip... 29010 wikitext text/x-wiki <div class="text"> {{c|{{font|Bereterretxeren estela|LT=200}}}} {{c|{{font|Joseba Sarrionandia|LT=150}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Fitxategi:Bereterretxeren_hilarria.mp3|Entzun testu hau|center|400px]] Hilarri diskoidal zahar bat dago bide bazterrean, Zuberoan, Atharratzetik gora Andozeko ibarrean, Ligitik nahiz Etxarretik gora, Ezpeldoi deitzen den etxearen parean. Hilarria hortxe egon da antzinatik. Apurtu egin zen, eta berriro ipini zuten. Lehen, giza figura bat ikusten omen zen harriaren biribilean, antzina hortxe hildako norbaitena beharbada. Borratu da marrazkia aire zabalean egotez, aterperik gabe, haizetan eta euripean. Harrigarria da hilarria bertan egotea oraindik. Berterretxeren hilarria omen da. Kanta zaharrekoa, “Bereterretxen khantoria” euskal balada ederrekoa. Duela ia 600 urte, Agramont eta Beaumont izeneko bi bandoen arteko borrokak zirela eta hildako Bereterretx. Harrigarria bada hilarria oraindino bertan egotea, are harrigarriagoa da kanta entzun ahal izatea oraindik. Harri landua bezain iraunkorra izatea aireak eramaten duen doinu-hitz segida hori. <poem> ''Ezpeldoiko jenteak,'' ''Ala sendimentü gabeak!'' ''Hila hain hüllan üken eta deüsere ez zakienak!'' ''Ezpeldoiko alaba'' ''Margarita deitzen da:'' ''Bereterretxen odoletik ahürka biltzen ari da.'' ''Ezpeldoiko bukata,'' ''Ala bukata ederra!'' ''Bereterretxen atorretarik hirur dozena ümen da.'' </poem> Horixe da baladaren amaiera. Ezpeldoi etxekoek ez zuten ezer jakin nahi izan. Entzungo zituzten zaldi hotsak, zaratak eta aieneak. Baina inor ez zen etxetik atera. Eta goizean, Berterretxeren gorpua Margaritak aurkitu zuen. Auskalo nork landu zuen hilarria… '''Bereterretxeren ibilbidea''' XV. mendean gertatu zen. Louis de Beaumont, Leringo konde, Gloucesterreko dukearen zerbitzari eta Mauleko gazteluko agintariak Larraineko zaldun bat bahitu eta akabatzea erabaki zuenean. Urtea ez dakigu argi, 1434 eta 1449 urteen artean gertatuko zen. Baina eguna bai zehazki dakigu, eta ordua bai. Bazko gauerdian heldu zen Larrainera Louis Beaumonteko hori bere gizon armatuekin, eta ez ziren gutxi: “hiru dozena”, bera buru zela. Bereterretxeren etxea inguratu zuten, iskanbila handiarekin, eta etxetik lasai ateratzeko esan zioten. Ez ziotela ezer egingo... <poem> Jaun Kunteak ber'hala, Traidore batek bezala: «Bereterretx, haigü bortala: ützüliren hiz berhala». </poem> Gezurra zen Jaun Kondearena: Bereterretx ez zen itzuliko etxera. Zaldun haiek bahitu eta loturik eraman zuten Ligi aldera. Eta han, Ezpeldoi parean, akabatu zuten. '''Amaren ibilbidea''' Berterretxeren ibilbidea latza izango zen Larrainetik Ligira, loturik, eta hilko zutela jakinda. Baina, are ikaragarriago izango zen Bereterretxen amaren arineketa, gau zarratuan, mendiz, Bostmendietan zehar, Lakarrira, eta Mauleraino. Epikoa, kantuan, ez da Bereterretxen bahiketa eta hilketa bera, baizik eta Berterretxeren amaren bilaketa. Okerreko bidea da Marisantzena: semearen bila ateratzen da, estu eta larri, semea nora daramaten jakin gabe. Arineketan doa mendian, ilunetan, baina ez du ondo aukeratzen: ez doa semearengana, baizik eta zuzen-zuzen hiltzailearengana. Bostmendietatik beherako iratze eta sasien artean arrastaka helduko da Lakarrira. Han, Buztanobin, bere anaiari galdetuko dio zer dakien. Anaiak, jakingo zuen zerbait, zeren Maulera joateko diotso. Eta ama Mauleko gaztelura joan doa… <poem> Marisantzen lasterra Jaun Kuntearen bortala! «Ai, ei, eta, jauna, nun düzie ene seme galanta?» «Hik bahüena semerik Bereterretxez besterik? Ezpeldoi altean dün hilik; habil, eraikan bizirik...») </poem> Ama desesperatua semearen hiltzailearen atea jo eta, ikaragarria da Jaun Kondearen erantzuna! Lehenengo, galdera itzela da: “Bahuen hik semerik Bereterretxez besterik?” Eta gero, koplaren bigarren partean, informazioa eta aholkua, kontraesan harrigarrian: <poem> “Ezpeldoi aldean dun hilik”, eta, “Hoa, altxa ezan bizirik”. </poem> Hilik diagon, altxa ezan bizirik. Hildakoaren amari hiltzaileak, hika esandakoa. Ze ironikoa eta krudela! '''Gezurra eta krudelkeria''' Errefrau modukoa da baladaren hasierako imajina: “Haltzak ez du bihotzik ez gaztanberak hezurrik”. Enborra moztu eta borobilen erdiko ‘guneari’ deitzen zaio “bihotz”, igual ulergaitza egiten da gaur egun, eta ez dakit haltzak bihotzik duen edo ez; “Haltzak eztü ezkürrik” kantatzen da beste bertsio batean.. Baina, berdin da, sinbolismoa argia da: Orden Naturalak arau batzuk ditu, fundamentu bat, zentzu bat. Koplaren bigarren partean, kontrapuntuan, Orden Naturalaren kontrako desegokitasuna adierazten da. Gizarte harremanetan ere fundamentu bat behar da, eta gertatu dena desegokia da: “Enuen uste esaten zuenik aitonen semek gezurrik”. Aitonen semea faltsua eta krudela izatea Orden Naturalaren eta Orden Sozialaren kontra doa. Gertatzen zen Bereterretxen bahiketa eta hilketa zitalkeria hutsa zela, gizalege asko hausten zirela, eta igual komeni da batzuk banan-bana gogoratzea: * Gizalegearekiko lehenengo haustura, esandakoa, Jaun Kondearen gezurra. Hitz egitera deituz engainatzen du Bereterretx, etxetik ateratzeko. Hitz egitera, hil behar duenean. * Bigarren duintasun falta: indar-erlazioa guztiz asimetrikoa da, hogeita hamasei gizon bakar baten kontra. Jaun Kondeak hiru dozena lagun behar ditu Bereterretx hiltzeko. * Hirugarren makurkeria: gauez, iluntasunean, ezkutuan doaz Larrainera, eta halaxe egiten dute hilketa. Mauletik nahiz Larrainetik urrun. * Laugarren lege-haustura: bazko-gauerdi ondoan hiltzen dute gizona, eta bazko egunak ez ziren inor hiltzeko egunak. Pax Domini, Tregua Domini deitzen zen debeku hori latinez, Jainkoaren bakea, Jainkoaren tregua zegoen aginduta. Debekatuta zegoen armak erabiltzea egun horretan. * Bosgarren gaiztotasuna, arestian esan duguna, ikaragarria da hildakoaren amarekiko burla eta mespretxua Jaun Kondearen aldetik;  “Bazenuen beste semerik?”; “Ezpeldoi aldean daukazu, hilda, joan eta berpiztu!” Eta horixe da oraindik ere bide bazterrean dagoen Ezpeldoi pareko hilarri diskoidalak entzuteko moduan esaten diguna: Ez nuen uste jende noblea hain gezurtia eta hain zitala izan zitekeenik. <poem> Haltzak eztü bihotzik, ez gaztamberak hezürrik, enian uste erraiten ziela aitunen-semek gezürrik... </poem> </div> [[Kategoria:Euskal Herriko historia 100 objektutan]] lo0f5qlmyq547rf6itj6t05pbrn7lb1 29011 29010 2026-10-27T15:41:27Z Theklan 16 29011 wikitext text/x-wiki <div class="text"> {{c|{{font|Bereterretxeren estela|LT=200}}}} {{c|{{font|Joseba Sarrionandia|LT=150}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Fitxategi:Bereterretxeren_hilarria.mp3|Entzun testu hau|center|400px]] Hilarri diskoidal zahar bat dago bide bazterrean, Zuberoan, Atharratzetik gora Andozeko ibarrean, Ligitik nahiz Etxarretik gora, Ezpeldoi deitzen den etxearen parean. Hilarria hortxe egon da antzinatik. Apurtu egin zen, eta berriro ipini zuten. Lehen, giza figura bat ikusten omen zen harriaren biribilean, antzina hortxe hildako norbaitena beharbada. Borratu da marrazkia aire zabalean egotez, aterperik gabe, haizetan eta euripean. Harrigarria da hilarria bertan egotea oraindik. Berterretxeren hilarria omen da. Kanta zaharrekoa, “Bereterretxen khantoria” euskal balada ederrekoa. Duela ia 600 urte, Agramont eta Beaumont izeneko bi bandoen arteko borrokak zirela eta hildako Bereterretx. Harrigarria bada hilarria oraindino bertan egotea, are harrigarriagoa da kanta entzun ahal izatea oraindik. Harri landua bezain iraunkorra izatea aireak eramaten duen doinu-hitz segida hori. <poem> ''Ezpeldoiko jenteak,'' ''Ala sendimentü gabeak!'' ''Hila hain hüllan üken eta deüsere ez zakienak!'' ''Ezpeldoiko alaba'' ''Margarita deitzen da:'' ''Bereterretxen odoletik ahürka biltzen ari da.'' ''Ezpeldoiko bukata,'' ''Ala bukata ederra!'' ''Bereterretxen atorretarik hirur dozena ümen da.'' </poem> Horixe da baladaren amaiera. Ezpeldoi etxekoek ez zuten ezer jakin nahi izan. Entzungo zituzten zaldi hotsak, zaratak eta aieneak. Baina inor ez zen etxetik atera. Eta goizean, Berterretxeren gorpua Margaritak aurkitu zuen. Auskalo nork landu zuen hilarria… '''Bereterretxeren ibilbidea''' XV. mendean gertatu zen. Louis de Beaumont, Leringo konde, Gloucesterreko dukearen zerbitzari eta Mauleko gazteluko agintariak Larraineko zaldun bat bahitu eta akabatzea erabaki zuenean. Urtea ez dakigu argi, 1434 eta 1449 urteen artean gertatuko zen. Baina eguna bai zehazki dakigu, eta ordua bai. Bazko gauerdian heldu zen Larrainera Louis Beaumonteko hori bere gizon armatuekin, eta ez ziren gutxi: “hiru dozena”, bera buru zela. Bereterretxeren etxea inguratu zuten, iskanbila handiarekin, eta etxetik lasai ateratzeko esan zioten. Ez ziotela ezer egingo... <poem> Jaun Kunteak ber'hala, Traidore batek bezala: «Bereterretx, haigü bortala: ützüliren hiz berhala». </poem> Gezurra zen Jaun Kondearena: Bereterretx ez zen itzuliko etxera. Zaldun haiek bahitu eta loturik eraman zuten Ligi aldera. Eta han, Ezpeldoi parean, akabatu zuten. '''Amaren ibilbidea''' Berterretxeren ibilbidea latza izango zen Larrainetik Ligira, loturik, eta hilko zutela jakinda. Baina, are ikaragarriago izango zen Bereterretxen amaren arineketa, gau zarratuan, mendiz, Bostmendietan zehar, Lakarrira, eta Mauleraino. Epikoa, kantuan, ez da Bereterretxen bahiketa eta hilketa bera, baizik eta Berterretxeren amaren bilaketa. Okerreko bidea da Marisantzena: semearen bila ateratzen da, estu eta larri, semea nora daramaten jakin gabe. Arineketan doa mendian, ilunetan, baina ez du ondo aukeratzen: ez doa semearengana, baizik eta zuzen-zuzen hiltzailearengana. Bostmendietatik beherako iratze eta sasien artean arrastaka helduko da Lakarrira. Han, Buztanobin, bere anaiari galdetuko dio zer dakien. Anaiak, jakingo zuen zerbait, zeren Maulera joateko diotso. Eta ama Mauleko gaztelura joan doa… <poem> Marisantzen lasterra Jaun Kuntearen bortala! «Ai, ei, eta, jauna, nun düzie ene seme galanta?» «Hik bahüena semerik Bereterretxez besterik? Ezpeldoi altean dün hilik; habil, eraikan bizirik...») </poem> Ama desesperatua semearen hiltzailearen atea jo eta, ikaragarria da Jaun Kondearen erantzuna! Lehenengo, galdera itzela da: “Bahuen hik semerik Bereterretxez besterik?” Eta gero, koplaren bigarren partean, informazioa eta aholkua, kontraesan harrigarrian: <poem> “Ezpeldoi aldean dun hilik”, eta, “Hoa, altxa ezan bizirik”. </poem> Hilik diagon, altxa ezan bizirik. Hildakoaren amari hiltzaileak, hika esandakoa. Ze ironikoa eta krudela! '''Gezurra eta krudelkeria''' Errefrau modukoa da baladaren hasierako imajina: “Haltzak ez du bihotzik ez gaztanberak hezurrik”. Enborra moztu eta borobilen erdiko ‘guneari’ deitzen zaio “bihotz”, igual ulergaitza egiten da gaur egun, eta ez dakit haltzak bihotzik duen edo ez; “Haltzak eztü ezkürrik” kantatzen da beste bertsio batean.. Baina, berdin da, sinbolismoa argia da: Orden Naturalak arau batzuk ditu, fundamentu bat, zentzu bat. Koplaren bigarren partean, kontrapuntuan, Orden Naturalaren kontrako desegokitasuna adierazten da. Gizarte harremanetan ere fundamentu bat behar da, eta gertatu dena desegokia da: “Enuen uste esaten zuenik aitonen semek gezurrik”. Aitonen semea faltsua eta krudela izatea Orden Naturalaren eta Orden Sozialaren kontra doa. Gertatzen zen Bereterretxen bahiketa eta hilketa zitalkeria hutsa zela, gizalege asko hausten zirela, eta igual komeni da batzuk banan-bana gogoratzea: * Gizalegearekiko lehenengo haustura, esandakoa, Jaun Kondearen gezurra. Hitz egitera deituz engainatzen du Bereterretx, etxetik ateratzeko. Hitz egitera, hil behar duenean. * Bigarren duintasun falta: indar-erlazioa guztiz asimetrikoa da, hogeita hamasei gizon bakar baten kontra. Jaun Kondeak hiru dozena lagun behar ditu Bereterretx hiltzeko. * Hirugarren makurkeria: gauez, iluntasunean, ezkutuan doaz Larrainera, eta halaxe egiten dute hilketa. Mauletik nahiz Larrainetik urrun. * Laugarren lege-haustura: bazko-gauerdi ondoan hiltzen dute gizona, eta bazko egunak ez ziren inor hiltzeko egunak. Pax Domini, Tregua Domini deitzen zen debeku hori latinez, Jainkoaren bakea, Jainkoaren tregua zegoen aginduta. Debekatuta zegoen armak erabiltzea egun horretan. * Bosgarren gaiztotasuna, arestian esan duguna, ikaragarria da hildakoaren amarekiko burla eta mespretxua Jaun Kondearen aldetik;  “Bazenuen beste semerik?”; “Ezpeldoi aldean daukazu, hilda, joan eta berpiztu!” Eta horixe da oraindik ere bide bazterrean dagoen Ezpeldoi pareko hilarri diskoidalak entzuteko moduan esaten diguna: Ez nuen uste jende noblea hain gezurtia eta hain zitala izan zitekeenik. <poem> Haltzak eztü bihotzik, ez gaztamberak hezürrik, enian uste erraiten ziela aitunen-semek gezürrik... </poem> </div> [[Kategoria:Euskal Herriko historia 100 objektutan]] prhdd0vubd16pgqrrb53wb9vmascbj5 29012 29011 2026-10-27T15:41:37Z Theklan 16 29012 wikitext text/x-wiki <div class="text"> {{c|{{font|Bereterretxeren estela|LT=200}}}} {{c|{{font|Joseba Sarrionandia|LT=150}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Fitxategi:Bereterretxeren_hilarria.mp3|Entzun testu hau|center|400px]] Hilarri diskoidal zahar bat dago bide bazterrean, Zuberoan, Atharratzetik gora Andozeko ibarrean, Ligitik nahiz Etxarretik gora, Ezpeldoi deitzen den etxearen parean. Hilarria hortxe egon da antzinatik. Apurtu egin zen, eta berriro ipini zuten. Lehen, giza figura bat ikusten omen zen harriaren biribilean, antzina hortxe hildako norbaitena beharbada. Borratu da marrazkia aire zabalean egotez, aterperik gabe, haizetan eta euripean. Harrigarria da hilarria bertan egotea oraindik. Berterretxeren hilarria omen da. Kanta zaharrekoa, “Bereterretxen khantoria” euskal balada ederrekoa. Duela ia 600 urte, Agramont eta Beaumont izeneko bi bandoen arteko borrokak zirela eta hildako Bereterretx. Harrigarria bada hilarria oraindino bertan egotea, are harrigarriagoa da kanta entzun ahal izatea oraindik. Harri landua bezain iraunkorra izatea aireak eramaten duen doinu-hitz segida hori. <poem> ''Ezpeldoiko jenteak,'' ''Ala sendimentü gabeak!'' ''Hila hain hüllan üken eta deüsere ez zakienak!'' ''Ezpeldoiko alaba'' ''Margarita deitzen da:'' ''Bereterretxen odoletik ahürka biltzen ari da.'' ''Ezpeldoiko bukata,'' ''Ala bukata ederra!'' ''Bereterretxen atorretarik hirur dozena ümen da.'' </poem> Horixe da baladaren amaiera. Ezpeldoi etxekoek ez zuten ezer jakin nahi izan. Entzungo zituzten zaldi hotsak, zaratak eta aieneak. Baina inor ez zen etxetik atera. Eta goizean, Berterretxeren gorpua Margaritak aurkitu zuen. Auskalo nork landu zuen hilarria… '''Bereterretxeren ibilbidea''' XV. mendean gertatu zen. Louis de Beaumont, Leringo konde, Gloucesterreko dukearen zerbitzari eta Mauleko gazteluko agintariak Larraineko zaldun bat bahitu eta akabatzea erabaki zuenean. Urtea ez dakigu argi, 1434 eta 1449 urteen artean gertatuko zen. Baina eguna bai zehazki dakigu, eta ordua bai. Bazko gauerdian heldu zen Larrainera Louis Beaumonteko hori bere gizon armatuekin, eta ez ziren gutxi: “hiru dozena”, bera buru zela. Bereterretxeren etxea inguratu zuten, iskanbila handiarekin, eta etxetik lasai ateratzeko esan zioten. Ez ziotela ezer egingo... <poem> Jaun Kunteak ber'hala, Traidore batek bezala: «Bereterretx, haigü bortala: ützüliren hiz berhala». </poem> Gezurra zen Jaun Kondearena: Bereterretx ez zen itzuliko etxera. Zaldun haiek bahitu eta loturik eraman zuten Ligi aldera. Eta han, Ezpeldoi parean, akabatu zuten. '''Amaren ibilbidea''' Berterretxeren ibilbidea latza izango zen Larrainetik Ligira, loturik, eta hilko zutela jakinda. Baina, are ikaragarriago izango zen Bereterretxen amaren arineketa, gau zarratuan, mendiz, Bostmendietan zehar, Lakarrira, eta Mauleraino. Epikoa, kantuan, ez da Bereterretxen bahiketa eta hilketa bera, baizik eta Berterretxeren amaren bilaketa. Okerreko bidea da Marisantzena: semearen bila ateratzen da, estu eta larri, semea nora daramaten jakin gabe. Arineketan doa mendian, ilunetan, baina ez du ondo aukeratzen: ez doa semearengana, baizik eta zuzen-zuzen hiltzailearengana. Bostmendietatik beherako iratze eta sasien artean arrastaka helduko da Lakarrira. Han, Buztanobin, bere anaiari galdetuko dio zer dakien. Anaiak, jakingo zuen zerbait, zeren Maulera joateko diotso. Eta ama Mauleko gaztelura joan doa… <poem> Marisantzen lasterra Jaun Kuntearen bortala! «Ai, ei, eta, jauna, nun düzie ene seme galanta?» «Hik bahüena semerik Bereterretxez besterik? Ezpeldoi altean dün hilik; habil, eraikan bizirik...») </poem> Ama desesperatua semearen hiltzailearen atea jo eta, ikaragarria da Jaun Kondearen erantzuna! Lehenengo, galdera itzela da: “Bahuen hik semerik Bereterretxez besterik?” Eta gero, koplaren bigarren partean, informazioa eta aholkua, kontraesan harrigarrian: <poem> “Ezpeldoi aldean dun hilik”, eta, “Hoa, altxa ezan bizirik”. </poem> Hilik diagon, altxa ezan bizirik. Hildakoaren amari hiltzaileak, hika esandakoa. Ze ironikoa eta krudela! '''Gezurra eta krudelkeria''' Errefrau modukoa da baladaren hasierako imajina: “Haltzak ez du bihotzik ez gaztanberak hezurrik”. Enborra moztu eta borobilen erdiko ‘guneari’ deitzen zaio “bihotz”, igual ulergaitza egiten da gaur egun, eta ez dakit haltzak bihotzik duen edo ez; “Haltzak eztü ezkürrik” kantatzen da beste bertsio batean.. Baina, berdin da, sinbolismoa argia da: Orden Naturalak arau batzuk ditu, fundamentu bat, zentzu bat. Koplaren bigarren partean, kontrapuntuan, Orden Naturalaren kontrako desegokitasuna adierazten da. Gizarte harremanetan ere fundamentu bat behar da, eta gertatu dena desegokia da: “Enuen uste esaten zuenik aitonen semek gezurrik”. Aitonen semea faltsua eta krudela izatea Orden Naturalaren eta Orden Sozialaren kontra doa. Gertatzen zen Bereterretxen bahiketa eta hilketa zitalkeria hutsa zela, gizalege asko hausten zirela, eta igual komeni da batzuk banan-bana gogoratzea: * Gizalegearekiko lehenengo haustura, esandakoa, Jaun Kondearen gezurra. Hitz egitera deituz engainatzen du Bereterretx, etxetik ateratzeko. Hitz egitera, hil behar duenean. * Bigarren duintasun falta: indar-erlazioa guztiz asimetrikoa da, hogeita hamasei gizon bakar baten kontra. Jaun Kondeak hiru dozena lagun behar ditu Bereterretx hiltzeko. * Hirugarren makurkeria: gauez, iluntasunean, ezkutuan doaz Larrainera, eta halaxe egiten dute hilketa. Mauletik nahiz Larrainetik urrun. * Laugarren lege-haustura: bazko-gauerdi ondoan hiltzen dute gizona, eta bazko egunak ez ziren inor hiltzeko egunak. Pax Domini, Tregua Domini deitzen zen debeku hori latinez, Jainkoaren bakea, Jainkoaren tregua zegoen aginduta. Debekatuta zegoen armak erabiltzea egun horretan. * Bosgarren gaiztotasuna, arestian esan duguna, ikaragarria da hildakoaren amarekiko burla eta mespretxua Jaun Kondearen aldetik;  “Bazenuen beste semerik?”; “Ezpeldoi aldean daukazu, hilda, joan eta berpiztu!” Eta horixe da oraindik ere bide bazterrean dagoen Ezpeldoi pareko hilarri diskoidalak entzuteko moduan esaten diguna: Ez nuen uste jende noblea hain gezurtia eta hain zitala izan zitekeenik. <poem> Haltzak eztü bihotzik, ez gaztamberak hezürrik, enian uste erraiten ziela aitunen-semek gezürrik... </poem> </div> [[Kategoria:Euskal Herriko historia 100 objektutan]] hhb8iashlow7azzj7xslo3tiq75qls7