Wikiteka euwikisource https://eu.wikisource.org/wiki/Azala MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Berezi Eztabaida Lankide Lankide eztabaida Wikiteka Wikiteka eztabaida Fitxategi Fitxategi eztabaida MediaWiki MediaWiki eztabaida Txantiloi Txantiloi eztabaida Laguntza Laguntza eztabaida Kategoria Kategoria eztabaida Egilea Egilea eztabaida Orrialde Orrialde eztabaida Aurkibide Aurkibide eztabaida TimedText TimedText talk Modulu Modulu eztabaida Event Event talk 0 6844 29018 29016 2026-11-10T10:29:44Z Theklan 16 29018 wikitext text/x-wiki [[Fitxategi:100 objektu horizontal.jpg|center|940px|link=Euskal Herriko historia 100 objektutan]] <div class="text"> {{c|{{font|Aurkibidea|LT=250}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} {{c|{{font|Historiaurrea|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Aranbaltzako lurra zulatzeko makila|Aranbaltzako lurra zulatzeko makila]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Lezetxikiko aurpegibikoa|Lezetxikiko aurpegibikoa]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Izturitzeko xirulak|Izturitzeko xirulak]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Lumentzako grabatua|Lumentzako grabatua]] — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/El Polvoringo jostorratza|El Polvoringo jostorratza]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/San Joan ante Portam Latinameko gezidun burezurra|San Joan ante Portam Latinameko gezidun burezurra]] (''Mundua kaskezur batek kontatua'') — Iñigo Aranbarri * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Axtrokiko ontziak|Axtrokiko ontziak]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Mikeldiko idoloa|Mikeldiko idoloa]] — Joseba Sarrionandia * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Intxurreko igitaia|Intxurreko igitaia]] (''Burdinazko ilargi erdia'') — Aintzane Usandizaga {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Antzinaroa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Irulegiko eskua|Irulegiko eskua]] — Garbiñe Ubeda * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Barskunes|Barskunes]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Bakoren garaipena|Bakoren garaipena]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Higerko brontzeak|Higerko brontzeak]] (''Lau Jainko brontzezko'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Hazparneko aldarea|Hazparneko aldarea]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Errekaleorreko miliarria|Errekaleorreko miliarria]] — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Teila|Teila]] — Harkaitz Cano {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Erdi Aroa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Leireko kutxatila|Leireko kutxatila]] — Amets Aranguren * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Iruñeko Bibliak|Iruñeko Bibliak]] (''Denak kristau'') — Garbiñe Ubeda * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Esklabotasunaren Ama Birjina|Esklabotasunaren Ama Birjina]] — Amets Aranguren * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Bereterretxeren hilarria|Bereterretxeren hilarria]] — Joseba Sarrionandia * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Musugitarra edo tronpa|Musugitarra edo tronpa]] — Joseba Sarrionandia * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Kaikua|Kaikua]] — Amets Aranguren {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Aro Modernoa|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Getariako manillak|Getariako manillak]] (''Manillak ispilu gisa'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Frantzisko Xabierren beso ustelgabea|Frantzisko Xabierren beso ustelgabea]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Mengala|Mengala]] (''Zapia buruan'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Aralarko San Migel|Done Mikel Aralarkoaren irudia]] (''Aralarko San Migel eta eulien ugazaba'') — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Martiodako erlikiak|Martiodako erlikiak]] (''Hezur-oihalen eszenaratzea'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Ezkio-Itsasoko talo-burdina|Ezkio-Itsasoko talo-burdina]] — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Txokolatea egiteko moldeak|Txokolatea egiteko moldeak]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Almadia|Almadia]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Wolframa|Wolframa]] (''Gizakiarentzat odola nola'') — Iñigo Aranbarri {{Custom rule|sp|20|d|6|sp|10|d|10|sp|10|d|6|sp|20}} {{c|{{font|Aro Garaikidea|LT=150}}}} * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Madeleine Larralderen omenezko plaka|Madeleine Larralderen omenezko plaka]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Pegarra|Pegarra]] (''Baina hautsi aurretik'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Santa_Kruz_apaizaren_bandera|Santa Kruz apaizaren bandera]] — Iñigo Aranbarri * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Xistera|Xistera]] — Iñigo Aranbarri * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Fournierren 1878ko karta sorta|Fournierren 1878ko karta sorta]] (''Bandera beltz bat'') — Cira Crespo * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Felipa Gisasolak damaskinatutako markoa|Felipa Gisasolak damaskinatutako markoa]] (''Floriturak eskopetaetan'') — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Soinu txikia|Soinu txikia]] (''Infernuko bideak hauspotzen'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Cánovas del Castillo hiltzeko erabilitako pistola|Cánovas del Castillo hiltzeko erabilitako pistola]] — Eneko Barberena * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Baionako Morts pour la patrie eskultura|Baionako Morts pour la patrie eskultura]] — Eneko Bidegain * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Xabiertxo|Xabiertxo]] (''Nire izena Ixa da'') — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Agirre lehendakariaren idazmakina|Agirre lehendakariaren idazmakina]] — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/SIGMA A|SIGMA A]] — Danele Sarriugarte * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Crosseta|Crosseta]] — Harkaitz Cano * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Korrikaren lekukoa|Korrikaren lekukoa]] (''Hutsunea lekuko'') — Aintzane Usandizaga * [[Euskal Herriko historia 100 objektutan/Xingola urdina|Xingola urdina]] — Garbiñe Ubeda </div> {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Kategoria:Euskal Herriko historia 100 objektutan| ]] [[Kategoria:Historia]] e5uicd43i3sry7xjh3v4pu7molwod11 0 7132 29019 2026-11-10T10:30:41Z Theklan 16 Orria sortu da. Edukia: <div class="text"> {{c|{{font|Xistera|LT=150}}}} {{c|{{font|Iñigo Aranbarri|LT=150}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Fitxategi:Xistera.mp3|Entzun testu hau|center|400px]] Bi mugarri nagusi ditu pilota modernoak. Bata, pilotariak anonimo izateari uzten dionekoa; bestea, elementu arkitektoniko bat, ezker horma. Juan Inda ''Perkain'' da, deituraz eta ospez, ezagutzen den lehenbiziko pilotaria. Ez haren aurretik besterik izan ez delako, ezp... 29019 wikitext text/x-wiki <div class="text"> {{c|{{font|Xistera|LT=150}}}} {{c|{{font|Iñigo Aranbarri|LT=150}}}} {{Custom rule|sp|100|d|6|sp|10|fy1|40|sp|10|d|6|sp|100}} [[Fitxategi:Xistera.mp3|Entzun testu hau|center|400px]] Bi mugarri nagusi ditu pilota modernoak. Bata, pilotariak anonimo izateari uzten dionekoa; bestea, elementu arkitektoniko bat, ezker horma. Juan Inda ''Perkain'' da, deituraz eta ospez, ezagutzen den lehenbiziko pilotaria. Ez haren aurretik besterik izan ez delako, ezpada historiaren kapritxoz, haren inguruko kontakizunek arrunt lagundu dutelako gizonaren izena zabaltzen. Aurizperrin sortua 1754an, handik laburrera zen familia guztia Alduden. Nolanahi den, mugako pertsonaia da Perkain. Frantziako Iraultzaren ondoren, Baztanera pasea zen ihesi. Hegoaldean jokatu zuen batez ere 1790eko hamarkadan. Orduan sortzen da Juan Indaren gainetik ''Perkain'' mitoa. Erronka bat tarteko Aldudera igaroa zelarik jokatzera, nahi izan omen zuten atxilotu, hain adur txarrez karabinero iraultzailearentzat non Perkainek, pilota indarrez jaurti eta bertan zerraldo utzi zuen hedexuria. Iraultzaren gehiegikeriez enpo zegoen herriak behar zuen heroia da Perkain, bateko gertaera besteko asmatuarekin loratuta, ahoz aho eta belaunaldiz belaunaldi pasatuko dena. Badugu, beraz, pilotaria kantxaren erdian, han-hemen erreferentzia bihurturik. Badugu frontoira ere. Artzainen pilota-soroetatik udaletxeko arkupeetara edo plaza libreko horma hutsera, bidea egin du pilotalekuak. Alabaina, XIX. mende erdialdean etorriko da iraultza, bi karlistaden erdian. Frontoiari ezker horma erantsi zitzaionean, bestelako dimentsioa hartu zuen pilotak. Antzoki baten irudira, jendea biltzeko espazioa sortu da horrela. Instalazio itxiekin, aldaketak datoz. Araudia moldatzen da, sakeak, distantziak, bestelako jokaldiak ikusten dira. Pilotariak gertuago daude eta begirada aldatu egin da. 1859an egin zen lehenbiziko ezker horma, Otxandion. Ondoren etorri ziren Donostiako Atotxakoa, Durangokoa, Bergarakoa, Azpeitikoa… Handik atzera, Ipar Euskal Herrian ez bezala, Hegoaldean eraiki ziren ia pilotaleku guztiak ezker paretarekin egingo dira, aterpean asko. Garaia da. Burgesiak aisialdirako baliatuko du frontoia. Harmailetako salneurriak bereiziko du herri xehearengandik. Alabaina, hirugarren mugarri bat behar du, oraindik, pilota modernoak. Silicon Valleyko enpresa nagusiak garajeetan sortu baziren, pilotari benetako iraultza ekarri zion erreminta Senpereko Donamartia etxean sortu zen, barne batean. Noiz ere badakigu zehazki, 1857an. Ganix Haltsouetek kontatu zizkion Edmond Blazy apaiz, idazle eta Fédération de Pelote Basqueko lehen presidenteari asmakizunaren nondik norakoak. Etxean biltzen omen ziren adiskideak eguraldia makurra zenean. Eta hantxe punpa eta punpa pilotarekin zebiltzala, egun batean, Jean Dithurbide ''Gantxiki'' Olha Kontienekoak burutazioa izan omen zuen Haltsouetek ilarrak, sagarrak, gereziak eta halako biltzeko erabiltzen zuen saskietako bat hartu eta pilota harekin biltzeko. Bi mutur zorrotz zituen zumitzezko xistera zen, arrautza baten itxurakoa. Jaurti harekin pilota eta berehala konturatu tresnaren ahalmenaz. Hala hasi omen zen Gantxiki beretzat eta lagunentzat eskura egokitutako xisterak egiten. Berehala ohartu ziren abantailaz: eskularruak baino hagitzez merkeagoak ziren, eta arinagoak izanki, haurrek errazago erabiltzekoak. Eta hala hasiko da, aurrez frontoietan erabiltzen ziren pala eta eskularrua baztertu gabe, xistera bere bidea egiten. Eboluzioan, beste batzuei egin zien bidea, joko-garbi, zesta punta eta erremontekoari. Tresna berriak ezin egokiagoak ziren herri eta hiri kanpoaldeetan eraikitzen hasiak ziren frontoi industrialetan jokatzeko. Euskal pilota prest dago erbestera jauzi egiteko. Mende akabuan, pilotan jokatzeko frontoiak eraiki ziren Montevideon, Madrilen zein Bartzelonan; mende berriarekin, Buenos Airesen, Habanan, Liman, Uruguaiko Colonia Sacramenton eta Mexikon zabaldu ziren; denborarekin, baita Asia hego-ekialdean, Afrika iparraldean, Frantzian, Italian, Espainian eta Estatu Batuetan ere. Milaka lagun hartzeko egokitutako pilotalekuak, non batez ere zesta puntan jokatzen den. Denei deituko zaie berdin, ''Jai Alai'', Serafin Barojak Donostian 1887an Astigarraga pasealekuan zabaldu zen frontoiari eman zion izen berbera. Pilotaria enpresarientzako dirua egingo duen langile bihurtua da, atzerrian lanbidea aurkitu duena. Hirurehun dira profesional gisa aritzen direnak mende hatsarrean. Emakumeak 1917an sartuko dira gurpilean, Gerla Handia amaitzear zelarik. Raketistak deituko zaie, eta lehen mailan aritzeko, betiko jokatuko dute Euskal Herritik kanpoko frontoietan. Hipodromoekin batera, hiri modernoetako ezinbesteko aisi-leku dira jai-alaiak. Ekonomia handia mugitzen dute inguruan: ostatuak, kasinoak, kinielak… orain eurak dira zinema izarrak ere bereganatzen dituen ikuskizunaren aktore nagusiak. Partida amaituta, Miamiko Dania jai-alaiko ostatuan besarkadaz eta alkohol lurrunez bildurik, tximista baten argialdia sentituko du okerren dabilenak ere: herrian geratzera, ez zuen inolaz ere halakorik biziko. </div> [[Kategoria:Euskal Herriko historia 100 objektutan]] t1ady23jl9vsqmfdknls97i975gxpt6