Güiquipedia
extwiki
https://ext.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCiquipedia:Port%C3%A1
MediaWiki 1.48.0-wmf.1
first-letter
Mediu
Especial
Caraba
Usuario
Usuario caraba
Güiquipedia
Güiquipedia caraba
Archivu
Archivu caraba
MediaWiki
MediaWiki caraba
Prantilla
Prantilla caraba
Ayua
Ayua caraba
Categoría
Categoría caraba
TimedText
TimedText talk
Módulo
Módulo discusión
Evento
Evento discusión
Alemaña
0
275
144968
144758
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:~2026-28199-77|~2026-28199-77]]
143099
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+ <big>'''Repúbrica Federal d'Alemaña'''</big>
|-
| style="background: #f7f8ff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; text-align: center;"
| width="140px" | [[File:Flag_of_Germany.svg|150px|Bandera d'Alemaña]]
| width="140px" | [[File:Coat of Arms of Germany.svg|100px|Escú d'Alemaña]]
|-
| [[Bandera d'Alemaña|(En detalli)]] || [[Escú d'Alemaña|(En detalli)]]
|}
|-
| align="center" colspan="2" | <small>''[[Lema]] nacional: ''Einigkeit und Recht und Freiheit'' ([[alemán]]; ''«Unidá, Hustícia i Libertá»'')</small>
|-
| align="center" colspan="2" style="background:#f9f9f9;" | [[File:EU-Germany.svg|270px|Asihamientu d'Alemaña]]
|-
| [[Luenga oficial]] || [[lengua alemana|alemán]]
|-
| [[Capital]] || [[Berlín]]
|-
| [[Presienti la República|Presienti]] || [[Frank-Walter Steinmeier]]
|-
| [[Primel Menistru|Canciller]] || [[Friedrich Merz]]
|-
| [[Longol]]<br /> - Total<br /> - % augua
| [[Lista e paisis pol superfici|Posición 61ª]]<br />357.386 [[quilómetru cuadrau|km²]]<br />2,41%
|-
| [[Puebración]]<br /> - Total ([[2016]])<br /> - [[Densidá de puebración|Densidá]]
| [[Lista e paísis por puebración|Puestu 14º]]<br />82.521.653 <br />231 ab/km²
|-
| [[Produtu interiol brutu|PIB]]<br /> - Total ([[2005]])<br /> - PIB/capita || [[Lista e paísis por PIB|Posición 5ª]]<br />2.605.370 millonis e US$<br />38.226 US$
|-
| [[Monea]] || [[Euru]] (€, [[ISO 4217|EUR]])<sup>2</sup>
|-
| [[Zona orária]]<br /> en [[veranu]] || [[CET]] ([[Tiempu Cordinau Universal|UTC]]+1)<sup>3</sup><br />[[CESTI|CEST]] ([[Tiempu Cordinau Universal|UTC]]+2)<sup>3</sup>
|-
| [[Inu]] || ''[[Das Lied des Deutschen]]''
|-
| [[Domeñu|Domeñu Internet]] || [[.de]]
|-
| [[Lista de cóigus telefónicus|Cóigu telefónicu]] || +45
|-
| align="left" colspan="2" | Biembru de: [[Unión Uropea|UU]], [[ONU]], [[OTAN]], [[OCDE]], [[OSCE]]
|-
| colspan="2" | <small>
|}
La '''Repúbrica Federal d'Alemaña''' o '''Repúbrica Federal d'Alemania'''(''Bundesrepublik Deutschland'' en [[Luenga alemana|alemán]]) es un país d'[[Uropa]]. Hazi arrayu al norti con [[Dinamarca]], al esti con [[Poloña]] i la [[Repúbrica Checa]], al sul con [[Áustria]] i [[Suiça]] i al oesti con [[Francia]], [[Lussemburgu]], [[Bélgica]] i los [[Paisis Baxus]].
Alemaña senifica «tierra de los alamanis» —no es lo mesmu qu'alemanis—, en referencia a unu de los puebrus bárbarus que cruzun el riu Rin i envadirun la Galia romana duranti el siglu V. Amás d'alemán, está tamien estendiu el usu del gentiliciu germanu, derivau del nombri con que los romanus conocían a la zona i ondi s'alcontraban algotrus puebrus a los cualis se tenia conocencia comu germanus, Germania.
Duranti la mayol parte de la su estória, Alemaña hue un términu geográficu gastau pa desinal un área ocupá por varius Estaus, la huerça de los cualis pretencierun al llamau Sacru Empériu Romanu Germánicu. Alemaña se conviltió en un Estau uniu duranti 74 añus (1871-1945 -el llamau Empériu alemán, la conocia comu Repúbrica de Weimar i l'Alemaña nazi.), peru hue dividiu al términu de la [[II Guerra Mundial|Segundera Guerra Mundial]] ena República Federal d'Alemaña (RFA), conocia comu Alemaña Ociental i la Repúbrica Democrática Alemana (RDA), conocia comu Alemaña Oriental. El 3 d'otubri e 1990, la RDA pasó a holmal parti dela RFA, polo qu'Alemaña golvió a sel un Estau unificau.
== Geografia ==
[[File:Hintersee.jpg|thumbnail|left|200px|Paisahi delos Alpes nel sul de [[Baviera]].]]
L''''Alemaña''' s'estiendi dende las montañas de los [[Alpis]] (el su puntu mas artu es la Zugspitze con 2.962 m) nel sul, hats las costas del [[mari del Norti]] i el [[mari Bálticu]]. De por meyu, s’estiendin las tierras boscosas, d'Alemaña central i las tierras bajas d'Alemaña del norti (el puntu mas baju es Neuendorfer/Wilstermarsch, con -3,54 m)- Alemaña está trabesá por unu de los mayoris rius d'[[Uropa]], como es el [[Rin]], tamien polos rius [[Danúbiu|Danúbio]] i [[Elba]].
== Flora i fauna ==
[[File:Karwendel-Ahornboden.jpg|right|thumbnail|266px|Imahin de los Alpes.]]
Alreol dun 30% del territóriu está hormau por bosquis, la mayoria de los cualis s'alcuentran ena mitá sul del país. Cuasi dos tercius destos bosquis se componin de pinus i otras coníferas, i el restu lo horman especies d'oja cauca, comu l'aya, l'abedul, el robli i el nogal. Los parralis cubrin muchas de las laderas del suloesti del país i tamien s'estiendin a lo largu de los rius Rin, Mosela i Menu. Los güertus son un elementu destacau nel oesti d'Alemaña. La flora es duna gran varieá i vistosiá.
Alemaña tien una fauna pocu variá. Los mamíferus más comunis son ciervu, jabalín, comadrehj, tejón, lobu i dorru. Entri los pocus reptilis está una bicha venenosa, la víbora uropea. Pinçones, ansares i algotras avis migratorias cruçan el país en grandis bandás. Enas áuguas costeras del mari del Norti i del mari Bálticu, s'alcuentran pecis como el arenqui, bacalau i solla, por cuantu que enus rius ai carpas, pecis gatu i truchas comunis.
== Climi ==
El [[climi]] es por vedis emprevisibli. Nel vranu un dia puei hazel calol i estal solariegu i al dia siguienti friu i chuvioso. E tolas maneras, son estremamenti raras las condicionis climáticas verdaderamenti estremas, mesmu sean sequias, tornaus, tormentas d'arena, friu o calol estremus, etc. Hubun dos inundacionis de grandi escala enos úrtimus añus, peru en general tamien estas son raras. Non ai notícia de rejileras de tierra destrutivas.
== Economia ==
[[File:Skyline Frankfurt am Main.jpg|thumbnail|250px|[[Frankfurt del Menu]], centru finacieru alemán]]
Por el desarrollu de la su economia, Alemaña es considerá en télminus generalis comu la tercera nación mas poderosa del mundu i la primera d'Uropa. En 2006 el su Productu interiol brutu (PIB) rebasó los 3 billonis de dólaris. Las sus brazas endustrialis son variás; los tipus prencipalis de produtus fabricaus son meyus de transporti, aparatus eléctricus i electrónicus, maquinária, produtus químicus, materialis sintéticus i alimentus procesaus.
Alemaña es focu de riqueza i essu se reflexa ena crecienti economia del centru d'Uropa. Con una infraestructura de carreteras amplias i un excelenti nivel de via, Alemaña es una de las nacionis mas desarrollás del mundu.
El Deutsche Bundesbank (Bancu central) i el Bancu Central Uropeo (BCU) tienin la su séi central ena ciá de [[Frankfurt del Menu]]. En 2006 s'inició la construcción del edificiu del Bancu Central Uropeu.
== Organiçación políticu-admenistrativa ==
[[File:Reichstag mit Wiese2.jpg|340px|left|thumbnail|Imagin del ''Reichstag'', el parlamentu alemán]]
Alemaña está deviia almenistrativamenti en 16 [[estau federal|estaus federalis]] llamaus '''Bundesländer''' (''Bundesland'' en singular). Los Landers tienin personaliá estatal por si mesmus, anque solu la ejercin entri sí i son arrepresentaus danti el estranjeru por el Estau federal. E los diezaseis estaus federaus ai tres (Berlín, Bremen i Hamburgu) que son ciais. Angunus estaus federaus están subdividius en regionis almenistrativas.
A diferéncia del sistema de Comuniais Autónomas [[España|español]], tolos Länders tienin los mesmus poderis i competencias. Los artículus 70-75 de la Constitución alemana, (Llamada tamien Lei Fudamental pa la Repúbrica Alemana) definin las áreas de competencias que pretencin al Estau federal i las pretenecientis a los Länders. A lo largu de la estória de la Repúbrica Federal Alemana, el Estau federal tendió a asumil ca vedi mas labutus, almitiendu nesti meyu tiempu una mayol participación de los gobiernus de los estaus federaus por mol del Bundesrat. Nostanti, estu provocó un mayol entrevehilu del sistema legislativu i empidió tomal decisionis rápidas, llevandu enclusu a un virtual bloqueu legislativu siempri qu'el partiu d'oposición ena cámara baja del Parlamentu alemán (Bundestag) lograba la huerça de los escañus nel Bundesrat. Huera parti, dendi 2006 s'está tramitandu la llamá ´"Reforma el Federalismu" pa reordenal las competencias del Estau federal i los estaus federaus, quitandu emportancia al Bundesrat i aumentandu los poderis genuinus de los gobiernus regionalis.
=== Estaus federaus ===
{| {{tablabonita|clear: both}} width=85%
![[Estaus federaus de Alemaña|Estau federau]] !! % S!! H/km² !! [[Capital (política)|Capital]] !! Mapa
|-
|'''1''' [[Baden-Wurtemberg]] || 10,01 || 300 || [[Stuttgart]] || ROWSPAN=16 | [[File:Karte Deutsche Bundesländer (nummeriert).svg|240px|center]]
|-
|'''2''' [[Baviera]] || 19,76 || 177 || [[Múnich]]
|-
|'''3''' [[Berlín]] || 0,25 || 3.812 || Berlín
|-
|'''4''' [[Brandeburgo]] || 8,26 || 87 || [[Potsdam]]
|-
|'''5''' [[Bremen (estau)|Bremen]] || 0,11 || 1.642 || [[Bremen (ciudad)|Bremen]]
|-
|'''6''' [[Amburgu]] || 0,21 || 2.317 || [[Amburgu]]
|-
|'''7''' [[Hesse]] || 5,91 || 288 || [[Wiesbaden]]
|-
|'''8''' [[Mecklemburgo-Pomerania Occidental]] || 6,49 || 73 || [[Schwerin]]
|-
|'''9''' [[Baja Sajonia]] || 13,34 || 168 || [[Hanóver]]
|-
|'''10''' [[Renania del Norti-Westfalia]] || 9,55 || 529 || [[Düsseldorf]]
|-
|'''11''' [[Renania-Palatinado]] || 5,56 || 204 || [[Maguncia]]
|-
|'''12''' [[Sarre]] || 0,72 || 407 || [[Sarrebruck]]
|-
|'''13''' [[Sajonia]] || 5,16 || 231 || [[Dresde]]
|-
|'''14''' [[Sajonia-Anhalt]] || 5,73 || 120 || [[Magdeburgo]]
|-
|'''15''' [[Schleswig-Holstein]] || 4,41 || 180 || [[Kiel]]
|-
|'''16''' [[Turingia]] || 4,53 || 144 || [[Érfurt]]
|-
| colspan="5" bgcolor="#e9e9e9" | '''% S=''' ''% de superfície sobri el total de la superfície d'Alemaña.'' <br /> '''H/km²=''' ''Se considera el promediu d'abitantis por km²''.
|}
=== Partius gobelnantis ===
{| style="clear:both;"
|- style="background-color:#bbbbbb;"
! Escú
! Estau
! Presienti del Gobielnu
! Partiu gobelnanti-<br />coalición
! Escañus nel<br />Bundesrat
! Estensión (qm²)
! Puebración (milis)
! Densiá (ab/qm²)
! Capital
|- style="background-color:#eeeeee;"
| style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Baden-Württemberg (lesser).svg|50px]]
| (1) [[Baden-Wurtemberg]] ''(al:Baden-Württemberg)''
| align="right"| Günther Oettinger ([[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]])
| align="right"| [[Unión Demócrata Cristiana d'Alemaña|CDU]]/[[Freie Demokratische Partei|FDP]]
| align="center"| 6
| align="right"| 35.752
| align="right"| 10.717
| align="right"| 300
| [[Stuttgart]]
|- style="background-color:#dddddd;"
| style="text-align:right" | [[File:Bayern Wappen.svg|50px]]
| (2) [[Baviera]] ''(al:Bayern)''
| align="right"| Günter Beckstein ([[Christlich-Soziale Union in Bayern|CSU]])
| align="right"| [[Christlich-Soziale Union in Bayern|CSU]]
| align="center"| 6
| align="right"| 70.549
| style="text-align:right" | 12.444
| style="text-align:right" | 176
| [[Múnich]]
|- style="background-color:#eeeeee;"
| style="text-align:right" | [[File:DEU Berlin COA.svg|50px]]
| (3) [[Berlín]]
| align="right"| Klaus Wowereit ([[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]])
| align="right"| [[SPD]]/[[Die Linkspartei.|Linkspartei]]
| align="center"| 4
| align="right"| 892
| style="text-align:right" | 3.388
| style="text-align:right" | 3.798
| - <!-- bitte nicht in Berlin umändern, das Land Berlin hat offiziell keine Hauptstadt! -->
|- style="background-color:#dddddd;"
| style="text-align:right" | [[File:Brandenburg Wappen.svg|50px]]
| (4) [[Brandenburgo]] ''(al: Brandenburg)''
| align="right"| Matthias Platzeck (SPD)
| align="right"| SPD/CDU
| align="center"| 4
| align="right"| 29.478
| style="text-align:right" | 2.568
| style="text-align:right" | 87
| [[Potsdam]]
|- style="background-color:#eeeeee;"
| style="text-align:right" | [[File:Bremen Wappen(Mittel).svg|50px]]
| (5) [[Bremen (estado)|Bremen]]
| align="right"| Jens Böhrnsen (SPD)
| align="right"| SPD/[[Bündnis 90 / Die Grünen|Verdes]]
| align="center"| 3
| align="right"| 404
| style="text-align:right" | 0,663
| style="text-align:right" | 1.641
| [[Bremen]]
|- style="background-color:#dddddd;"
| style="text-align:right" | [[File:DEU Hamburg COA.svg|50px]]
| (6) [[Amburgu]] ''(al: Hamburg)''
| align="right"| Ole von Beust (CDU)
| align="right"| CDU/Verdes
| align="center"| 3
| align="right"| 755
| style="text-align:right" | 1.735
| style="text-align:right" | 2.298
| - <!-- bitte nicht in Hamburg umändern, das Land Hamburg hat offiziell keine Hauptstadt! -->
|- style="background-color:#eeeeee;"
| style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Hesse.svg|50px]]
| (7) [[Hesse]] ''(al:Hessen)''
| align="right"| Roland Koch (CDU)
| align="right"| CDU
| align="center"| 5
| align="right"| 21.115
| style="text-align:right" | 6.089
| style="text-align:right" | 288
| [[Wiesbaden]]
|- style="background-color:#dddddd;"
| style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Mecklenburg-Western Pomerania (great).svg|50px]]
| (8) [[Mecklemburgo-Pomerania Occidental]] ''(al:Mecklenburg-Vorpommern)''
| align="right"| Harald Ringstorff (SPD)
| align="right"| SPD/CDU
| align="center"| 3
| align="right"| 23.179
| style="text-align:right" | 1.720
| style="text-align:right" | 74
| [[Schwerin]]
|- style="background-color:#eeeeee;"
| style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Lower Saxony.svg|50px]]
| (9) [[Baja Sajonia]] ''(al:Niedersachsen)''
| align="right"| Christian Wulff (CDU)
| align="right"| CDU/FDP
| align="center"| 6
| align="right"| 47.620
| style="text-align:right" | 8.001
| style="text-align:right" | 168
| [[Hanóver]]
|- style="background-color:#dddddd;"
| style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of North Rhine-Westfalia.svg|50px]]
| (10) [[Renania del Norte-Westfalia]] ''(al:Nordrhein-Westfalen)''
| align="right"| Jürgen Rüttgers (CDU)
| align="right"| CDU/FDP
| align="center"| 6
| align="right"| 34.084
| style="text-align:right" | 18.075
| style="text-align:right" | 530
| [[Düsseldorf]]
|- style="background-color:#eeeeee;"
| style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Rhineland-Palatinate.svg|50px]]
| (11) [[Renania-Palatinado]] ''(al:Rheinland-Pfalz)''
| align="right"| Kurt Beck (SPD)
| align="right"| SPD
| align="center"| 4
| align="right"| 19.853
| style="text-align:right" | 4.061
| style="text-align:right" | 205
| [[Maguncia]]
|- style="background-color:#dddddd;"
| style="text-align:right" | [[File:Wappen des Saarlands.svg|50px]]
| (12) [[Sarre]] ''(al:Saarland)''
| align="right"| Annegret Kramp-Karrenbauer (CDU)
| align="right"| CDU/SPD
| align="center"| 3
| align="right"| 2.569
| style="text-align:right" | 1.056
| style="text-align:right" | 411
| [[Saarbrücken]]
|- style="background-color:#eeeeee;"
| style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Saxony.svg|50px]]
| (13) [[Sajonia]] ''(al:Sachsen)''
| align="right"| Stanislaw Tillich (CDU)
| align="right"| CDU/SPD
| align="center"| 4
| align="right"| 18.415
| style="text-align:right" | 4.296
| style="text-align:right" | 233
| [[Dresde]]
|- style="background-color:#dddddd;"
| style="text-align:right" | [[File:Wappen Sachsen-Anhalt.svg|50px]]
| (14) [[Sajonia-Anhalt]] ''(al:Sachsen-Anhalt)''
| align="right"| Wolfgang Böhmer (CDU)
| align="right"| CDU/SPD
| align="center"| 4
| align="right"| 20.446
| style="text-align:right" | 2.494
| style="text-align:right" | 122
| [[Magdeburgo]]
|- style="background-color:#eeeeee;"
| style="text-align:right" | [[File:DEU Schleswig-Holstein COA.svg|50px]]
| (15) [[Schleswig-Holstein]]
| align="right"| Peter Harry Carstensen (CDU)
| align="right"| CDU/SPD
| align="center"| 4
| align="right"| 15.763
| style="text-align:right" | 2.829
| style="text-align:right" | 179
| [[Kiel]]
|- style="background-color:#dddddd;"
| style="text-align:right" | [[File:Coat of arms of Thuringia.svg|50px]]
| (16) [[Turingia]] ''(al:Thüringen)''
| align="right"| Dieter Althaus (CDU)
| align="right"| CDU
| align="center"| 4
| align="right"| 16.172
| style="text-align:right" | 2.355
| style="text-align:right" | 146
| [[Erfurt]]
|- style="background-color:#bbbbbb;"
| style="background-color:#ffffff;" | [[File:Coat of Arms of Germany.svg|50px]]
| '''República Federal d'Alemaña'''
| align="right"| '''[[Frank-Walter Steinmeier]]''' (CDU)
| align="right"| '''CDU/SPD'''
| align="center"| '''69 '''
| align="right"| '''357.046'''
| style="text-align:right" | '''82.501'''
| style="text-align:right" | 231 <!-- jetzt ist's richtig dicht! -->
| '''[[Berlín]]'''
|}
== Alemaña ena Union Uropea ==
Nel Parlamentu de la [[Union Uropea]], Alemaña tien la arrepresentación mas alabadá por mol de sel el país mas apobrau de la Union. Amás, el alemán Günter Verheugen es, ogañu, unu delos vice-presidentis de la Comisión Uropea.
== Deportis ==
[[File:AllianzArenaSunset.jpg|thumbnail|250px|right|El [[Allianz Arena]] en [[Munich]] es unu de los mas grandis estadius de fubu. Aqui se hizu la ceremónia d'apertura del Campeonatu Mundial en 2006.]]
La Federación Alemana d'eportis (DSB) cuenta con cerca de 27 millonis e miembrus. Según datus d'esta organización, aprossimamenti la tercera parti de la puebración del país realiza la práctica deportiva por meyu dun club o asociación alguna de las cerca de 127.000 instalacionis de carátel deportivu qu'essistin nel territóriu.
Dendi los últimus años, la DSB a veniu incrementandu los sus recursus destinaus al deporti paralímpicu.
La participación d'Alemaña enus [[Juegos Olímpicus]] á siu una de las más destacás dendi que se realiza esti eventu. El país organizó los [[Juegus Olímpicus]] de Vranu en 1936 i en 1972 Alemaña Ociental hizu lo propriu.
La Federación Alemana de Fubu (DFB) cuenta con mas de 26.000 clubis, totalizandu 6 millonis de miembrus, la membresía mas grandi de cualesquiel federación deportiva nel mundu. El arraigu desti deporti a hechu que la Selección de fubu d'Alemaña aiga conseguiu tres títulus mundialis (en 1954, 1974 i 1990). Desta manera tamién el país hue séi de los campeonatus mundialis de 1974 i 2006.
== Referencias ==
<references />
==Atijus==
{{Commonscat}}
{{Europa}}
[[Categoría:Alemaña| ]]
eq3gh26fazcmw5mojl0kgy1p01pi6ox
Ismael Carmona Garcia
0
808
144957
144855
2026-11-01T22:54:33Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]
143112
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Ismael Carmona García''' ([[Baajós|Badajós]] 1986), es un filólagu provinciu de [[Valdelacalçá|Val-dela-Calçá]] ([[Província de Baajós|Badajós]]). Es unu los defensoris prencipalis del [[Estremeñu|estremeñu]].
==Vía==
[[File:Festivalino de Pescueza.jpg|thumb|Ismael Carmona en el [[Festivalino de Pescueza]]]]
Iju dun [[Valdelacalçá|valviensi]] i duna [[Puebra la Calçá|poblanchina]], cursó los estudius de primaria nel colegiu Adolfo Díaz Ambrona en [[Valdelacalçá|Val-dela-Calçá]]. Nel 2000 muó los sus estudius de segundaria pal estitutu Enrique Díez Canedo dela [[Puebla de la Calzada|Puebla dela Calçá]]. Entre el 2004 i 2009 estudió Filología Crássica ena [[Univelsiá d'Estremaura|Uex]]. Enos últimus añus trabaja de professol d'estitutu.
El su interés pol estremeñu vinu gracias ala su familia i al atrás dela letura el ''Miajón de los Castúos''. Partiendu dun contautu vivu cona lengua, esmençó con estudius de fonética envestigandu la palra las Vegas Baxas, destraçandu quairus fonéticus i palabrerus con el léssicu dela zona.
==Ativiá literaria==
* 2003: Premiu nel concursu literariu Extremadura Unida con el poema entitulau ''La matanza''.
* 2004: ''El otoño del hombre''. Inédita.
* 2005: Mentación d'onol con un relatu cortu nel certami literariu "San Isidoro de Sevilla" que aprepara la Facultá de Filosofía i Letras, en [[Caçris]].
* 2006: Pubricacion ena revista asturiana d’autoris nuevus ''Formientu'' cona pieça ''Cumpríu''.
* 2007: ''accesit'' de poesía nel certami literariu añeru "San Isidoro de Sevilla" con ''Tres piezas en un estilo flamígero''. En Noviembri 2007 acibi una mentación especial en poesía nel concursu apreparau pol Colectivo Ataecina de Terrassa (Barcelona) pol haci poemas ''Kyklos''. Arremati de ''Pan i verea'', poemariu escritu por enteru en estremeñu.
* 2010: Segundu poemariu en estremeñu ''Endofísica''.
* 2012: Calavoración en ''Formientu'' (nu. 11) cona poesía ''Una idea sembrá''<ref>''Formientu'', nu. 11, pág. 49.</ref>. Calavoración ena Revista de Ferias de Montijo con el cuentu ''El barrilino''.
* 2013: Calavoración en ''Formientu'' (nu. 13) cona poesía ''Oda al sistema''<ref>''Formientu'', nu. 12 2013, pag. 31.</ref>.
* 2015: Pubricación de ''Quántu silenciu'' guarda la nochi nel pedióricu ''Crónicas de un pueblo'' (hebreru, 2015).
== Ativiá envestigaora ==
En 2004, ena assestancia al 1u congressu entrenacional que apreparó l’associación APLEX pubricó las sus entencionis de trobajal por un ''estremeñu unificau'' o ''coiné estremeña'', destiná prencipalmenti pal lenguagi escritu.<ref>{{Cita web|url=https://eldiariocantabria.publico.es/opinion/angel-marin/estremenu-como-hacer-cosas/20211025212112105821.html|título=El estremeñu, o de cómo hacer las cosas bien|fechaacceso=2023-01-22|apellido=eldiariocantabria.es|sitioweb=eldiariocantabria.es|idioma=es}}</ref> Dende esti añu hata agora, escomençó ala par que sus estudius de Crássicas, el estudiu del estremeñu.
Pa dil enseñandu al púbricu las sus pesquizas, en 2005 crió el blogui ''[[Cúyu pan esgarras?]]''. Nella tienin lugal artículus ondi s’esboçan preceutus a tentu dela gramática el [[luenga estremeña|estremeñu]].
Nel veranu el 2006 escomencipió la redación la [[Ortografía del Extremeño|Ortografía del extremeño]], un manual ondi se pretendi regulal las pautas el escrevieru.
Nel veranu 2007 escrivió la primel edición el ''Diccionario castellano-estremeñu'', con un total de 7.300 entrás i ondi se hazi juíziu sobre el escrevieru corretu delas palabras i la correspondencia d’equivalentis entri dambas dos luengas.
Últimamenti anda nel escrivieru duna ''Gramática del extremeño'', dela que á espubricau en o[[Otubri|tubri]] 2009 una primel entriega dedicá ala morfología estremeña (''Morfología del extremeño'').<ref>[[Cúyu pan esgarras?]]: [http://cuyupaneharras.blogspot.com/2009/10/morfologia-del-extremeno.html Morfología del extremeño]. Sábau, 3 d'Otubri 2009</ref> Anda, tamién, hiziendu un estudiu la palra estremeña enas Vegas Baxas de Guadiana (Badajós) i d'estudius diversus al reol del léssicu estremeñu, sobre tó etimológicus.
En 2011 participó ena hundación del [[OSCEC]],<ref>{{Cita web|url=http://www.canalextremadura.es/audio/oscec-dies-anus-dandil|título=OSCEC: Dies añus d'andil|fechaacceso=2023-01-22|fecha=2021-02-19|sitioweb=Canal Extremadura|idioma=es|archive-date=2023-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122092042/http://www.canalextremadura.es/audio/oscec-dies-anus-dandil|dead-url=yes}}</ref> que es el presidenti, i s'enlió a trabajal dendi la Comissión de Lengua ena elavoración duna ortografía unificá i aconllegá. Tamién está a apreparal un dicionariu d'estremeñu, que rebuessa ya las 25.000 entrás, i dendi 2013 escrivi en otru blogui dondi aprendel la lengua.
== Ativiá divulgaora ==
Dendi el [[OSCEC]] da chalras por toa Estremaúra concenciandu a tentu delas lenguas amenuías d'Estremaúra. Participa en el pograma d'arradiu ''El Rincón Extremeño'' ca sábau aprendiendu vocabulariu i coltura estremeña alos oyentis. Tien una coluna semanal d'opinión nel ''Periódico Extremadura'' escrita por enteru en estremeñu.<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodicoextremadura.com/extremadura/2014/04/27/ismael-carmona-garcia-estoria-d-44639149.html|título=Ismael Carmona García : La estoria d'archivu|fechaacceso=2023-01-22|fecha=2014-04-27|sitioweb=El Periódico Extremadura|idioma=es}}</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
==Atillus==
* [http://lenguaestremenna.blogspot.com.es/ Blog Lengua estremeña]
* [http://cuyupanesgarras.blogspot.com.es/ Blog Cúyu pan esgarras?]
* [http://lasvegasbajas.blogspot.com.es/ Blog Las Vegas Baxas]
* [http://labellotaliteraria.blogspot.com.es/ Blog La bellota literaria]
* [http://paniverea.extreblog.com/ Blog Pan i verea]
{{Literatura en estremeñu}}
{{NF|1986||Carmona García, Ismael}}
[[Categoría:Escrebioris en estremeñu]]
[[Categoría:Lingüística]]
[[Categoría:Puesia en estremeñu]]
[[Categoría:Prosa en estremeñu]]
[[Categoría:Güiquipeyistas]]
[[Categoría:Filólogus crássicus]]
018ahcf6dwgeowug37fbex2fkm3afv6
Karl Marx
0
816
144969
144654
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:Caro de Segeda|Caro de Segeda]]
137442
wikitext
text/x-wiki
{{Polmehoral}}{{Haltan referéncias}}{{Ficha de pressona}}
'''Karl Marx''' (5 Mayu, 1818 – 14 Marçu, 1883) hue un filósofu i pensaol políticu [[Alemaña|alemán]] qu'escrevió a tentu dela economía i el poel políticu. Marx pensava que las socieais puein sel estuyás cientificamenti i una visión dela estoria determinau pol materialismu dialécticu i las luchis de crassis. Una delas sus primeras obras famosas hue'l ''Manifiestu Comunista''. Lo escrevió con [[Friedrich Engels]] en 1848.
El su trebaju más importanti es ''El Capital''. Estuvu albondus añus trebajandu enos tres volumin del libru. Nel libru, considerau una obra económica, filosófica i política, palra a tentu delos patronis enos que se basa el mó de produción capitalista. El su pensamientu hue inspiración pa munchus movimientus socialis i revolucionis comu la russa en outubri de 1917, amás de sel considerau comu el pairi del socialismu científicu i el [[comunismu]] modernu.
La su filosofía i pensamientu se basava nel materialismu. Defendía que la [[religión]], moralidá, estruturas socialis i algotrus casus dependin delas condicionis económicas.
Marx vivió por muchu tiempu en [[Londri]]. Endispués dela su muerti, el su collaciu Engels acabó el su trebaju.
{{NF}}
[[Categoría:Marsismu]]
[[Categoría:Políticus]]
[[Categoría:Economistas]]
2hcl2zw9nv1brscgms6utriqhx4q1pn
Bilbau
0
1054
144965
144723
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:HackerPunki|HackerPunki]]
136716
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de entidad subnacional}}
'''Bilbau''' (en [[euskera]] ''Bilbo'', oficial ''Bilbao'') es una ciá [[España|española]], capital dela [[Provincias d'España|provincia]] de [[Viscaya]] ([[País Vascu]]). Possei l'entítulu onoríficu de "La mu leal, nobri i envita villa de Bilbau". Los Reis Católicus le dierun l'entítulu de nobri en 1475 i Felipe III elde mu nobri i mu leal nel añu 1603. La reina María Cristina le dió el d'envita en 1837 pol vel aguantau el sitiu delas tropas carlistas.
La ciá s'alcuentra assitiá nel valli del cursu baxu del Nervión, arrayandu con [[Erandio]], [[Barakaldo]], [[Sondika]] i [[Etxebarri]], es un importanti centru comercial, financieru i endustrial.
Hue hundá pol D. Diego Lopez de Haro nel añu 1300.
== Geografía i clima ==
La ciá de Bilbau está assitiá ena vertienti alántica oriental la Peninsula Ibérica. Las coordenás dela ciá son latitú: 43º 15' 42'' N, longitú 2º 55' 43'' W, i s'alcuentra a 19 metrus sobri el nivel del mari.
El clima de Bilbau es de tipu oceanicu úmeu, enfruenciau pola corrienti calienti el golfu, con temperaturas suavis a lo largu tol añu. El água del mari tien una temperatura de 14º n'iviernu i en veranu llega alos 23º. Las temperaturas meyas de Bilbau oscilan entri los 20,7º d'[[abostu]] i los 9,1 d'[[eneru]].
== Estoria ==
Bilbau nació cumu un pequeñu bárriu pretenecienti a Begoña. El su asiahamientu previlehiau, pol estal cerca el puertu, hizu de Bilbau un encravi emportanti pal comérciu marítimu. Esminció con solamenti tres callis, alogu se hue espandiendu, chegandu a sel anombrá en 1602 capital de Viscaya, entítulu que hata altonci tinia [[Bermeo]]. A finalis del sigru XVII Bilbau superó la crisis que afetaba a meya [[Uropa]] grácias a las minas de hierru i al comérciu con el [[Réinu Uniu]] i [[Olanda]]. Nel sigru XIX prencipió la [[Revolución endustrial]]. Bilbau hue escenáriu de várias gerras nel passau, cumu las Guerras Carlistas i la Guerra Cevil.
Nel sigru XX se muó el su centru neurálhicu dendi el cascu antigu al ensanchi i se anessionarun Abando, Begoña i Deusto. Endispués del declivi endustrial de los ochenta i las enundacionis de 1983, la ciá se gorvió a revitalizal con nuevas infraestruturas, los muellis de carga se gorvierun passeus i se costrullerun eifícius emblemáticus cumu el [[Museu Guggenheim de Bilbau]] adeicau al Arti Muelnu, el Paláciu de Congressus Euskalduna u el ferrocarril metropolitanu de Bilbau.
== Coltura i deporti ==
En Bilbau an nacuí grandis pressonajis del mundu dela coltura, comu [[Miguel de Unamuno]], Arriaga o [[Gabriel Aresti]].
Bilbau cuenta con una tupa d'istalacionis i estitucionis colturalis i educativas, comu el Teatru Arriaga, la [[Nuversidá de Deusto]], i enfiniá de museus i salas d'esposicionis. Bilbau al igual que [[San Sebastián]] ofreçi la oportunidá de degustal los mejoris platus dela cocina vasca en gran cantidá de restaurantis.
Bilbau tien un equipu de fubu ena primera división: el [[Athletic Club]] (únicu club juntu con el [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] i el [[Real Madrid Club de fútbol|Real Madrid]] que siempri s'á manteniu ena máissima categoria) hue hundau nel añu 1898. Bilbau hue huntu con Güerva delos primerus lugaris ondi se jugó al fubu nel Estau Español gracias alas tradicionalis güenas relacionis comercialis que Bilbau tinia con el [[Reinu Uníu]].
== Referencias ==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
* [http://www.museobilbao.com Museu de bellas artis]
* [http://www.guggenheim-bilbao.es Museu Gugenheim]
* [https://web.archive.org/web/20080514163419/http://www.euskararenetxea.net/ La casa del vascuenci]
* [https://web.archive.org/web/20190101165751/http://visitbilbao.info/ Enholmación útil al tentu Bilbau]
* [http://www.euskal-museoa.org Museu vascu]
* [https://web.archive.org/web/20190424204805/http://www.museomaritimobilbao.org/ Museu marítimu]
* [https://web.archive.org/web/20130329104013/http://www.museoreproduccionesbilbao.org/ Museu de reproducionis]
* [http://www.fundacionbilbaoartefundazioa.org Hundación BilbaoArte]
[[Categoría:Monecipius del País Vascu]]
bjdxxn4ql4u34np8lpupeiz8f96t8m4
Castilla i León
0
1437
144945
136693
2026-11-01T22:18:47Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
144945
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de entidad subnacional}}
'''Castilla i León''', tamién mentau comu '''Castilla i Lión''' (oficialmenti en [[castellanu]]: '''Castilla y León''') es una [[comunidá utónoma]] [[España|española]] costituía en [[1983]] cona unión del [[País Leonés]] cona gran parti de [[Castilla la Vieja]]. El su territoriu s'alcuentra assitiau ena parti norti la meseta la [[Península ibérica|península Ibérica]], i se correspondi mayoritariamenti cona parti española dela cuenca del [[Dueru]]. Está hormá polas [[Provincias d'España|provincias]] d'[[Provincia d'Ávila|Ávila]], [[Provincia de Burgus|Burgus]], [[Provincia de León|León]], [[Provincia de Palencia|Palencia]], [[Provincia de Salamanca|Salamanca]], [[Provincia de Segovia|Segovia]], [[Provincia de Soria|Soria]], [[Provincia de Valladolís|Valladolís]] i [[Provincia de Çamora|Çamora]]. Es la comunidá utónoma con mayol destensión d'España. Tal i comu el Estatutu d'Utonomía de Castilla i León arrecoji nel su preámbulu (2007):
{{almiental|«La Comunidad Autónoma de Castilla y León surge de la moderna unión de los territorios históricos que componían y dieron nombre a las antiguas coronas de León y Castilla.»|Estatutu d'Autunomia de Castilla i León<ref>[http://www.jcyl.es/scsiau/Satellite/up/es/delaPresidencia/Page/PlantillaN3/1195628880280/_/_/_?asm=jcyl&paginaNavegacion=&seccion=&tipoLetra=x-small Preámbulu del Estatutu d'Autonomía de Castilla i León]</ref>}}
L'Estatutu d'Utonomía no estableci esplícitamenti una capital. Nun prencipiu las Cortis s'assitiarun de horma provisional en [[Burgus]]; tamién se palró al tentu d'assitial la capital en [[Tordesillas]], enque la decisión final hue assitial las Cortis de mó provisional nel castillu de [[Fuensaldaña]]. Finalmenti, pol mé duna Lei Orgánica aprevá en 1987, se decidió establecel que la [[Junta de Castilla i León]] —el goviernu dela comunidá— i las Cortis —el órganu legislativu— tuvieran la su sé definitiva ena ciá de [[Valladolís]]. Al igual que otras comunidais autónomas españolas, comu [[País Vascu]], se considera la capital la ciá ena que s'alcuentran las estitucionis básicas dela comunidá.
El Estatutu d'Utonomía defini una serii de valoris esencialis i símbolus delos abitantis de Castilla i León, comu el su patrimoñu lengüísticu (aludiendu ala lengua castellana i al restu de lenguas palrás ena comunidá: el leonés i el gallegu) o el su patrimoñu estóricu, artísticu i natural. Entri los símbolus s'alcuentran el blasón, la bandera, el pendón, l'inu (enque no essisti), al tiempu qu'el 23 d'abril quea definíu comu Dia de Castilla i León, en conmemoración dela derrota sufría polos exércitus delas ciais castellanas ena [[Batalla de Villalar|batalla de Villalar]] duranti la [[Guerra delas Comunidais de Castilla]], en 1521.
== Organiçación territorial ==
[[File:Provincias de Castilla y León.svg|thumb|left|250px|Províncias de Castilla i León]]
Arraya al norti con el [[Asturias|Prencipau d'Asturias]], [[Cantabria]] i [[País Vascu]], al esti con [[La Rioja]] i [[Aragón]], al sul cona [[Comunidá de Mairil]], [[Castilla-La Mancha]] i [[Estremaúra]], i al oesti con [[Galicia]] i [[Portugal]], i está hormá pol nuevi provincias: [[Provincia d'Ávila|Ávila]], [[Provincia de Burgus|Burgus]], [[Provincia de León|León]], [[Provincia de Palencia|Palencia]], [[Provincia de Salamanca|Salamanca]], [[Provincia de Segovia|Segovia]], [[Provincia de Soria|Soria]], [[Provincia de Valladolís|Valladolís]] i [[Provincia de Çamora|Çamora]].
== Patrimoñu lingüísticu ==
Dalcuerdu con el Estatutu d'Utonomía de Castilla i León, nesta Comuniá se palran quatru luengas: el [[Luenga castellana|castellanu]], el [[Luenga leonesa|leonés]], en angunas árias del oesti la comunidá, que "sedrá ojetu de proteción específica [...] pol su particulal valol endrentu del patrimoñu luengüísticu dela Comunidá", el [[Luenga gallega|gallegu]], el cual, sigún arrecogi el Estatutu d'Utonomía, "goçará de respetu i proteción enos lugaris en que abitualmenti se gasti" (hundamentalmenti, enos lugaris arrayantis con [[Galicia]] de las comarcas de [[El Bierzo]] i [[Sanabria]]) i el [[Luenga vasca|euskera]] en La Puebla de Arganzón ([[Província e Burgus|Burgus]]).
Dessisti tamién la [[Palra el Rebollal]], que angunus crassifican endrentu la [[luenga estremeña]] i otrus, endrentu la [[leonesa]].
== Referencias ==
<references/>
== Atijus p'ahuera ==
* [https://web.archive.org/web/20110224050907/http://www.jcyl.es/ Junta de Castilla i León]
* [http://www.ccyl.es/ Cortis de Castilla i León]
* [http://www.procuradordelcomun.org/ Procuraol del Común de Castilla i León]
* [http://www.cescyl.es/ Conseju Conómicu i Social]
* [http://www.cjcyl.es/ Conseju dela Juventú de Castilla i León]
* [http://www.turismocastillayleon.com/ Portal de turismu de Castilla i León]
* [https://web.archive.org/web/20060516085701/http://www.fundacionpatrimoniocyl.es/ Hundación del Patrimoñu Estóricu de Castilla i León]
* [https://web.archive.org/web/20130614174756/http://patrimonionatural.es/ Hundación del Patrimoñu Natural de Castilla i León]
{{Commonscat|Castile and León|Castilla i León}}
{{Comunidais Utónomas d'España}}
[[Categoría:Castilla i Lión| ]]
a8riwzs9pj4fnici2vpncoijpvh8z8c
Real Madrid Club de fútbol
0
3624
144955
144703
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:Makenzis|Makenzis]]
144445
wikitext
text/x-wiki
{{Equipu e fubu |
Nombri = Real Madrid CF|
Nombri Compretu = Real Madrid Club de Fútbol|
Hundación = [[1902]]|
Estayu = [[Estadiu Santiago Bernabeu]],<br /> [[Mairil]], [[España]]|
Capaciá = 80.354|
Presienti = [[Florentino Pérez]]|
Entrenaol = [[José Mourinho]]|
Liga = Primera devisión d'[[España]]|
tempurá = 2025/26 |
asiahamientu = 2. |
Web = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/Prehome_ES2.htm|
| pattern_la1 = _realmadridcf2324h
| pattern_b1 = _realmadridcf2324h
| pattern_ra1 = _realmadridcf2324h
| pattern_sh1 = _realmadridcf2324h
| pattern_so1 = _realmadridcf2324hl
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = FFFFFF
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _realmadridcf2324a
| pattern_b2 = _realmadridcf2324a
| pattern_ra2 = _realmadridcf2324a
| pattern_sh2 = _realmadridcf2324a
| pattern_so2 = _realmadridcf2324al
| leftarm2 = 000030
| body2 = 000030
| rightarm2 = 000030
| shorts2 = 000030
| socks2 = 000030
| pattern_la3 = _realmadridcf2324t
| pattern_b3 = _realmadridcf2324t
| pattern_ra3 = _realmadridcf2324t
| pattern_sh3 = _realmadridcf2324t
| pattern_so3 = _realmadridcf2324tl
| leftarm3 = 000000
| body3 = 000000
| rightarm3 = 000000
| shorts3 = 000000
| socks3 = 000000
}}
El '''Real Madrid''' es una entidá deportiva de [[Mairil]] ([[España]]). Tien 2 secionis, una de [[fubu]] i otra de [[baloncestu]]. La seción de fubu está considerá el mejol equipu del [[sigru XX]].
== Palmarés ==
=== Torneus regionalis ===
* Campeonatu Regional Centru (18): 1903/04, 1904/05, 1905/06, 1906/07, 1907/08, 1912/13, 1915/16, 1916/17, 1917/18, 1919/20, 1921/22, 1922/23, 1923/24, 1925/26, 1926/27, 1928/29, 1929/30, y 1930/31
* Trofeus Mancomunaus (5): 1931, 1932, 1933, 1934, y 1935
=== Torneus nacionalis ===
* [[Primera Devisión d'España|Liga Española]] (36): 1931/32, 1932/33, 1953/54, 1954/55, 1956/57, 1957/58, 1960/61, 1961/62, 1962/63, 1963/64, 1964/65, 1966/67, 1967/68, 1968/69, 1971/72, 1974/75, 1975/76, 1977/78, 1978/79, 1979/80, 1985/86, 1986/87, 1987/88, 1988/89, 1989/90, 1994/95, 1996/97, 2000/01, 2002/03, 2006/07, 2007/08, 2011/12, 2016/2017, 2019/20, 2021/22 i 2023/24.
* Copa del Rei de Fubu (20): 1905, 1906, 1907, 1908, 1917, 1933/34, 1935/36, 1945/46, 1946/47, 1961/62, 1969/70, 1973/74, 1974/75, 1979/80, 1981/82, 1988/89, 1992/93, 2010/11, 2013/14 i 2022/23.
* Supicopa d'España (13): 1988, 1989, 1990, 1993, 1997, 2001, 2003, 2008, 2012, 2017, 2020, 2022, 2024.
* Copa la Liga (1): 1984/85.
* Copa Eva Duarte (1): 1947
=== Torneus internacionalis ===
* Copa Intercontinental (3): 1960, 1998, 2002.
* Liga de Campeonis la UEFA (15): 1955-56, 1956-57, 1957-58, 1958-59, 1959-60, 1965-66, 1997-98, 1999-00, 2001-02, 2013-14, 2015-16, 2016-17, 2017-18, 2021-22 i 2023-24.
* Copa Mundial de Clubis (4): 2014, 2016, 2017, 2018.
* Copa la UEFA (2): 1984/85, 1985/86.
* Supicopa d'Uropa (1): 2002.
=== Otros torneus internacionalis ===
* Copa Iberoamericana (1): 1994.
* Copa Latina (2): 1955, 1957.
{{Primera devisión española}}
[[Categoría:Equipus de fubu de España]]
ccbiyirmy4004wqej5urkiczjb0kgyr
Athletic Club
0
3963
144952
144745
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:Sa~eswiki|Sa~eswiki]]
143988
wikitext
text/x-wiki
{{Equipu e fubu |
Nombri = Atletic club de Bilbau|
Nombri Compretu = Athletic Club |
Sobrinombri = ''Leonis''|
Hundación = [[1898]]|
Estayu = [[San Mamés]],<br /> [[Bilbau]], [[España]]|
Capaciá = |
Inaguración = 21 d'[[agostu]] de 1913 |
Presienti = Jon Uriarte Uranga |
Entrenaol = Edin Terzić [[File:Flag of Germany.svg|20px|Alemaña]] |
Liga = [[Primera devisión española]]|
tempurá = 2025-26|
asiahamientu = 12. [[Primera devisión española]] |
Web =|
| pattern_la1=_athletic1920h|pattern_b1=_athletic1920h|pattern_ra1=_athletic1920h|pattern_sh1=_shorts|pattern_so1=_athletic1920h
| leftarm1=ff0000|body1=FF0000|rightarm1=FF0000|shorts1=000000|socks1=000000
| pattern_la2=_athletic1920a|pattern_b2=_athletic1920a|pattern_ra2=_athletic1920a|pattern_sh2=_athletic1920a
| leftarm2=008030|body2=008030|rightarm2=008030|shorts2=008030|socks2=008030
| t=s
| pattern_la3=_athleticbilbao09103|pattern_b3=_athleticbilbao09103|pattern_ra3=_athleticbilbao09103ra|pattern_sh3=_athleticbilbao0910s|pattern_so3=_athleticbilbao0910b
| leftarm3=0000FF|body3=0000FF|rightarm3=0000FF|shorts3=FFFFFF|socks3=FFFFFF
}}
El '''Athletic Club''' es un club de [[fubu]] [[España|español]] de la villa de [[Bilbau]], en [[Viscaya]]. Se hundó en [[1898]] i juega ena [[Primera Devisión d'España]]. Es, juntu con [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]] i [[Real Madrid]], unu de los tres clubis que án disputau tolas temporás ena Primera Devisión.
== Datus el club ==
* '''Socius:''' 35.321.
* '''Peñas oficialis:''' 346.
* '''Presupuestu:''' 58.693.000 [[euro|€]] (2009-10).
* '''Temporas en [[Primera Devisión d'España|primera Devisión]]:''' 78 (toas).
* '''Mehol puestu ena liga:''' 1.º (8 vecis)
* '''Hugaol con más partíus disputaus ena estória del club:''' [[José Ángel Iribar]], 614 partíos (466 en liga; 93 en Copa; 55 en competiciones uropeas).
== Presientis ==
{| cellspacing="0" cellpadding="0" class="references-small" style="background:transparent; width:80%;"
| width="25%" align="left" valign="top" |
* 1898-1900: Carlos Castellanos
* 1900-1901: Luis Marquéz Marmolejo
* 1902-1903: Juan Astorkia Landabaso
* 1903-1906: Enrique González de Kareaga
* 1908-1910: Alberto Zarraoa Gazaga
* 1910-1911: Pedro de Astigarraga Amézola
* 1911-1917: Alejandro De la Sota
* 1917-1919: Pedro de Astigarraga Amézola
* 1921-1922: Ernesto Bourgeaud Arana
* 1922-1923: José María Vilallonga Medina
* 1923-1926: Ricardo de Irezabal Goti
* 1926-1929: Manuel De la Sota Aburto
* 1929-1933: Manuel Castellanos Jaquet
* 1933-1935: José María Olabarría
* 1935-1943: Luis Casajuana Curiel
* 1943-1946: Roberto de Artetxe Angulo
* 1946-1950: José María Larrea Urrutia
| width="25%" align="left" valign="top" |
* 1950-1959: Enrique Guzmán Martínez
* 1959-1965: Javier Prado Uquijo
* 1965-1968: Julio Eguskiza Etxabe
* 1969-1973: Féliz Oraá San Martín
* 1973-1977: José Antonio Egidazu Allende
* 1977-1982: Jesús María Duñabeitia Vidal
* 1982-1990: Pedro Aurtenetxe Viñegra
* 1990-1994: José Julian Lertxundi Larrauri
* 1994-2001: José María Arrate Llosa
* 2001-2003: Javier Uría
* 2003-2004: Ignacio Ugartetxe
* 2004-2007: Fernando Lamikiz Garai|Fernando Lamikiz
* 2007: Ana Urquijo Elorriaga|Ana Urquijo
* 2007 - 2011: Fernando García Macua
* 2011 - 2018: Josu Urrutia
* 2018 - 2022: Aitor Elizegi
* 2022 - :Josu Urrutia
|}
== Bibliugrafía ==
* ''Athletic Club, 1898-1998: Crónica de una leyenda'', de Alfonso Carlos Sáiz Valdivieso. 1998, Editorial Everest S.A. ISBN 84-241-9528-0.
* ''Días de gabarra y gloria'', de Juan Carlos Latxaga. 2008, Expressive media projets. ISBN 978-84-936005-7-0.
* ''Athletic 100 Conversaciones en La Catedral'', de Manuel Leguineche,Patxo Unzueta y Santiago Segurola. 1998, Editorial Grupo Santillana de Ediones S.A. ISBN 84-03-59907-2
== Atijus p'ahuera==
{{commonscat|Athletic Club de Bilbao}}
* [https://web.archive.org/web/20150104135835/http://www.athletic-club.net/ Páhina oficial]
{{Primera devisión española}}
[[Categoria:Equipus de fubu de España]]
sl3kyrgarsf56hd2816w2mphasypwxp
Futbol Club Barcelona
0
3969
144950
144795
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:87.218.177.22|87.218.177.22]]
136627
wikitext
text/x-wiki
{{Equipu e fubu |
Nombri = F.C. Barcelona |
Nombri Compretu = Fútbol Club Barcelona|
Sobrinombri = ''Azulgranas'', ''Culés'', ''Barça'', ''Republicanos''|
Hundación = [[1899]]|
Estadiu = [[Camp Nou]]<br /> [[Barcelona]], [[España]]|
Capacidá = 99.000|
Inaguración = 24 de [[setiembri]] de 1957 |
Presienti = [[File:Flag of Spain.svg|20px|España]] Joan Laporta|
Entrenaol = Hans Dieter (Hansi) Flick |
Liga = [[La Liga]]|
tempurá = 2015-16|
assitiamientu = 1º|
Web = http://www.fcbarcelona.es |
| pattern_la1 =
| pattern_b1 = _barcelona2223h
| pattern_ra1 =
| pattern_sh1 = _barcelona2223h
| pattern_so1 = _barcelona2223h
| leftarm1 = 000040
| body1 = 000040
| rightarm1 = 000040
| shorts1 = 000040
| socks1 = 000040
| pattern_la2 = _barcelona2223a
| pattern_b2 = _barcelona2223a
| pattern_ra2 = _barcelona2223a
| pattern_sh2 = _barcelona2223a
| pattern_so2 = _barcelona2223al
| leftarm2 = DEB566
| body2 = DEB566
| rightarm2 = DEB566
| shorts2 = DEB566
| socks2 = DEB566
| pattern_la3 = _barcelona2223t
| pattern_b3 = _barcelona2223t
| pattern_ra3 = _barcelona2223t
| pattern_sh3 = _barcelona2223t
| pattern_so3 = _barcelona2223t
| leftarm3 = C9CCCE
| body3 = C9CCCE
| rightarm3 = C9CCCE
| shorts3 = C9CCCE
| socks3 = C9CCCE
}}
El '''Fútbol Club Barcelona''' es una entiá deportiva de la ciá de [[Barcelona]], hundá comu equipu de fubu en 1899. Esta seción huega ena [[Primera Devisión d'España|primera devisión española]], huendu, juntu con [[Real Sociedad de Fútbol|Real Sociedad]] i [[Real Madrid]], el equipu que á hugau en esa devisión duranti tolas tempurás. En títulus, es el segundu equipu d'España al atrás el [[Real Madrid]]. El añu 2009 hue el mejol la su estória al ganal sextetu, tolos possibris: Liga, Copa i Supicopa d'España i Liga de Campionis, Supicopa d'Uropa i Copa Mundial de Clubis.<ref>{{Cita web |url=http://www.elmundodeportivo.es/gen/20091219/53849533766/noticia/1-2-el-barsa-campeon-del-mundo-al-vencer-a-estudiantes.html |título=Archive copy |fechaacceso=2009-12-27 |archive-date=2010-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116214333/http://www.elmundodeportivo.es/gen/20091219/53849533766/noticia/1-2-el-barsa-campeon-del-mundo-al-vencer-a-estudiantes.html |dead-url=yes }}</ref>
Amás de la su seción de fubu, el club cuenta con algotras quatru secionis profesionalis: baloncestu, balonmanu, hoquei sobri patinis i fubu sala.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Atijus p'ahuera ==
{{Commonscat|Futbol Club Barcelona}}
{{primera devisión española}}
[[Categoria:Equipus de fubu de España]]
c7gw89lxbq6fmny9fuje69u33p3pc01
Raúl González Blanco
0
4100
144959
144658
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:HackerPunki|HackerPunki]]
127302
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de pressona}}
'''Raúl González Blanco''' ([[Mairil]], [[España]], 27 de [[juñu]] de 1977), conociu como '''Raúl''', es un [[Fubu|fubolista]] [[España|español]]. Juga comu delanteru nel [[Schalke 04]] de la [[Primel Devision d'Alemaña|1. Bundesliga]] d'[[Alemaña]],<ref>[[elmundodeportivo.com]]: [http://www.elmundodeportivo.es/gen/20100728/53973576168/noticia/raul-ficha-por-el-schalke-04.html ''Raúl ficha por el Schalke 04''].</ref> enque á desarrollau la huerça la su carrera fubulística nel [[Real Madrid]], equipu del qual es símbulu i nel que á juegau 550 partius marcandu 220 [[gol]]is.<ref>http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1193040475259/1193040553875/jugador/Jugador/Raul.htm</ref> Es unu de los fubolistas mas renombraus nel panorama internacional<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/3603995.stm news.bbc.co.uk ]</ref> i unu de los mas enportantis de tolos tiempus.<ref>[http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/es/1202757509863/noticia/Noticia/Raul,_el_mejor_goleador_de_Europa.html "Mejol goleaol estóricu d'Uropa]</ref> Es el máissimu goleaol en ativu la [[Primera Devisión d'España|primera devisión española]],<ref>[http://www.rsssf.com/tabless/spantops-allt.html rsssf.com]</ref> i tamien unu de los mas prolíficus la estória del fubu español,<ref>[http://www.defensacentral.com/noticias/ampliar/25462/raul-es-el-sexto-maximo-goleador-en-liga/1 defensacentral.com]</ref> i de las conpiticionis oficialis de clus de la [[UEFA]].<ref>[http://www.marca.com/edicion/marca/futbol/champions/es/desarrollo/1187169.html marca.com]</ref>
== Huentis ==
{{listaref}}
== Atijus ==
* [https://web.archive.org/web/20100812092158/http://www.schalke04.de/teams/bundesligakader.html?player=111&cHash=ed539e457f Ficha ena web oficial del Schalke 04]
{{NF}}
[[Categoría:Fubu]]
[[Categoría:Deportistas]]
ptuyd6mp1r0bhnyrkwllqcy8x4tanpk
Sierra Leona
0
4428
144954
144759
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:EN-Jungwon|EN-Jungwon]]
118780
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+ <big>'''Sierra Leona'''</big>
|-
| style="background: #f7f8ff;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; text-align: center;"
| width="140px" | [[File:Flag of Sierra Leone.svg|150px|Bandera]]
| width="140px" | [[File:Coat of arms of Sierra Leone.svg|130px|]]
|-
| align="center" colspan="2" style="background:#f9f9f9;" | [[File:LocationSierraLeone.svg|270px|]]
|}
|-
| [[Luengua oficial]] || [[ingrés]]
|-
| [[Capital]] || [[Freetown]]
|-
| [[Presienti]] || [[Ernest Bai Koroma]]
|-
| [[Cumprimentu]]<br /> - Total<br /> - 0.6 % augua
| [[Lista de paisis por superficie|Posición 116ª]]<br />71.740<br />
|-
| [[Puebración]]<br /> - Total ([[2007]])<br /> - [[Densidá de puebración|Densidá]]
| [[Lista e paísis por puebración|Puestu 102º]]<br />5.883.889<br />82 ab/km²
|-
| [[Produtu interiol brutu|PIB]]<br /> - Total ([[2005]])<br /> - PIB/capita || Posición 153º<br />4.9 millonis e US$<br />US$
|-
| [[Monea]] || Leone
|-
| [[Inu]] || ''High We Exalt Thee, Realm of the Free''
|-
| Domeñu e Internet || .sl
|-
| Cóigu telefónicu || +232
|-
| align="left" colspan="2" | Miembru de: ONU, UA, Commonwealth
|-
| colspan="2" | <small>
|}
La '''Repúbrica de Sierra Leona''' (en [[ingrés]] ''Republic of Sierra Leone'') es un país d'[[África]] ociental. Hazi arrayu al norti con [[Guinea]], al sulesti con [[Libéria]] i al suloesti con el [[Océanu Atlánticu]].
[[Categoría:África]]
goducey2o7qtz9jqjy0gxj4z3gc2ve1
Guillermo Fernández Vara
0
4603
144961
144793
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:Sa~eswiki|Sa~eswiki]]
138845
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Guillermo Fernández Vara''' ([[Olivença]], 6 d'[[otubri]] de 1958 - [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]], 5 d'otubri de 2025<ref>{{Cita noticia|apellidos=García Durán|nombre=Adrián|título=Muere Guillermo Fernández Vara, expresidente de Extremadura, a los 66 años|url=https://www.abc.es/espana/fallece-expresidente-extremeno-guillermo-fernandez-vara-20251005213423-nt.html|fecha=2025-10-05|fechaacceso=2025-10-05|periódico=ABC|ubicación=Badajoz}}</ref>) hue un méicu forensi, professol nuversitariu i políticu [[Estremaúra|estremeñu]]. Dendi 2007 a 2011 hue presienti la Junta d'Estremaúra, i de nuevu dendi 2015 a 2023.
== Via ==
Estuvu a estudial nel colegiu los jesuitas de [[Villafranca delos Barrus]]. Alogu estudió [[medecina]] ena Nuversidá de [[Córduba]] i llegó a la política entrandu al partiu [[Alianza Popular]]. Trebajó posteriormenti ena Nuversidá de [[Valéncia]]. En 1988 golvi a la su tierra i s'afilia nel PSOE d'Estremaura, escomençandu a ocupal puestus nel gobiernu (Consejeru de bienestal social entri 1996 i 1999, i alugu consejeru de saniá i consumu hata 2007). Endespues la renuncia de [[Juan Carlos Rodríguez Ibarra]] se presenta a las elecionis de 2007 i venci, llegandu a la presiéncia. Dendi 2008 tamien es Secretariu General el PSOE estremeñu. Golvió a presental-si a las elecionis de 2011, perdiendu-las frenti al candidatu del [[Partido Popular]], [[José Antonio Monago]], que hue envestiu nuevu presienti. En 2015 el PSOE hue el partíu más votau, a consegul 30 escañus. El 4 de júliu Guillermo Fernández Vara es investíu de nuevu presienti.<ref>[http://www.hoy.es/extremadura/201507/04/guillermo-fernandez-vara-toma-20150704113611.html HOY - Vara inicia su mandato dándose un baño de socialismo. 4 de juliu de 2015.]</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
[[Categoría:Políticus estremeñus]]
q0q5o577ddamx02hh36bxfwtnq2xfy2
Partido Socialista Obrero Español
0
4826
144949
144792
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:Sa~eswiki|Sa~eswiki]]
138304
wikitext
text/x-wiki
[[File:Logotipo del PSOE.svg|thumb|right|200 px|Logotipu.]]
El '''Partido Socialista Obrero Español''' o '''PSOE''' (en [[Luenga estremeña|estremeñu]] ''Partiu Socialista Obreru Español'') es un partiu políticu español, d'ideologia socialdemócrata.
Hue hundau en 1879 por [[Pablo Iglesias Posse|Pablo Iglesias]], nun prencipiu comu partiu marxista de la crassi obrera, socialista revolucionariu, enque volucionará a tendencias reholmistas. Finalmenti, con [[Felipe González]], nel 28º Congresu del partiu, en 1979, se termina acetandu la [[economia de mercau]], renunciandu al [[marxismu]]. Nel intri que se consiguia la universalizacion de servicius socialis básicus, como la saniá, la educacion i las pensionis, adotaba una política económica que hue calificá por angunus utoris como [[Socioliberalismu|socioliberal]], eniciandu el processu de privatizacion de setoris públicus económicus del Estau.
Es unu los dos partius políticus mayoritarius d'España, juntu con el [[Partido Popular]]. Dende las elecionis generalis celebrás el 20 noviembri de 2011 es el partiu ena opossición. El PSOE á gobernau España duranti la mayol parti del régimin constitucional eniciau en 1978 (basau nuna [[monarquia parlamentaria]]), conas presiencias de Felipe González Márquez i [[José Luis Rodríguez Zapatero]].
Holma parti del [[Partiu Socialista Uropeu]] i de la [[Internacional Socialista]]. La su organizacion juvenil sonin las [[Juventudis Socialistas d'España]]. Posei el récord en númeru de votus i tamien en porcentaji otenius en unas elecionis generalis en España: 11.288.698 votus (43,87 %) enas elecionis generales de 2008, i un 48,11 % (10.127.392 votus) enas Elecionis generalis d'España de 1982.
El PSOE está deviiu en federacionis, una por ca comuniá autónoma. La federacion estremeña del PSOE á gobernau la comuniá dendi la criación desta en 1983 i ata [[2011]]. Tamien gobielna en albondu monícipius desta. El su presienti, [[Guillermo Fernández Vara]], hue tamién presienti la [[Junta d'Estremaúra]] entri 2008 i 2011.
[[Categoría:Partius políticus]]
puyelfxhlqdk4g4qyni0vfkmpcxras9
Euskal Herria
0
5699
144956
144698
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:EN-Jungwon|EN-Jungwon]]
118498
wikitext
text/x-wiki
[[File:Euskal Herria Europa.png|300 px|thumb|right|Assitiamentu en [[Uropa]].]]
'''Euskal Herria''' (en [[euskera]] ''país del euskera'') es un términu que hazi referencia al territoriu uropeu andi vivi el puebru vascu, assitiandu-si entri los estaus español i francés. Está compuestu por sieti provincias tradicionalis: Álava (''Araba''), Vizcaya (''Bizkaia'') i Guipúzcoa (''Gipuzkoa''), que horman la comunidá autónoma de [[País Vascu]], i [[Navarra]] en [[España]], i Baxa Navarra (''Nafarroa Beherea''), Labort (''Lapurdi'') i Sola (''Zuberoa''), en [[Francia]]. Esti es el territoriu reivindicau por muchus nacionalistas i endependentistas vascus pa establecel un estau propiu.
La su lengua es el euskera, que se palra ativamenti en angunas regionis, comu en Guipúzcoa, mentris que en otrus á siu supuesta pol castellanu i francés.
[[Categoría:Uropa]]
[[Categoría:Pais Vascu]]
aqu6glaskhkvqrjrrn1s4u8a9m8e9pv
Carolina Coronado
0
6586
144964
144798
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]
143704
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
[[Archivu:Monument à Carolina Coronado (Almendralejo).JPG|miniaturadeimagen|alt=Monumentu a Carolina Coronado n'Almendraleju|Monumentu a Carolina Coronado n'Almendraleju]]
'''Carolina Coronado Romero de Tejada''' ([[Almendraleju]], [[12 diziembri|12 de diziembri]] de [[1820]]<ref>[https://www.canalextremadura.es/index.php/a-la-carta/primera-hora/audios/carolina-coronado-la-desconocida-poetisa-extremena Carolina Coronado - Televisión de Extremadura]</ref> - [[Lisboa]], [[15 eneru|15 d'eneru]] de [[1911]]) hue una escreviora i poeta estremeña en [[lengua castellana]]. Junta [[José de Espronceda]], es una delos mássimus esponentis estremeñus del [[Romanticismu]]. Tuvu nacencia ena localidá pacensi d'Almendraleju, dentru duna familia arropá d'ideología pogressista, i alos quatru añus se mudó cona su familia a [[Badajós (Monicipiu)|Badajós]].
== Obras ==
* ''Alfonso IV de León''.<ref>[http://bdh.bne.es/bnesearch/CompleteSearch.do;jsessionid=E822A346AB2B255A17259ECD6AE1107B?showYearItems=&field=todos&advanced=false&exact=on&textH=&completeText=&text=carolina+coronado&pageSize=1&pageSizeAbrv=30&pageNumber=3 Alonso IV de León] pol Carolina Coronado - ''Biblioteca Nacional de España''</ref>
* ''El divino Figueroa''
* ''La exclaustrada''
* ''Un alcalde de monterilla''
* ''Luz''
* ''El bonete de San Ramón''
* ''Poesías'' (1843)
* ''El cuadro de la Esperanza'' (1846)
* ''Paquita. La luz del Tajo. Adoración'' (1850)
* ''Jarilla'' (1851).<ref>{{Cita web|url=http://bdh.bne.es/bnesearch/CompleteSearch.do?showYearItems=&field=todos&advanced=false&exact=on&textH=&completeText=&text=carolina+coronado&pageSize=1&pageSizeAbrv=30&pageNumber=17|título=Jarilla [Texto impreso] / Carolina Coronado - Coronado, Carolina - Libro - 1873|fechaacceso=2023-01-02|sitioweb=bdh.bne.es|idioma=en}}</ref>
* ''Páginas de un diario. Adoración'' (1851)
* ''El siglo de las Reynas'' (1852)
* ''La Sigea'' (1854)
* ''¡No hay nada más triste que el último adiós!'' [Música notada] balada de la señorita Dª. Carolina Coronado / puesta en música por Óscar Camps y Soler (1859).<ref>{{Cita web|url=http://bdh.bne.es/bnesearch/CompleteSearch.do?showYearItems=&field=todos&advanced=false&exact=on&textH=&completeText=&text=carolina+coronado&pageSize=1&pageSizeAbrv=30&pageNumber=38|título=¡No hay nada más triste que el último adiós! [Música notada] :balada de la señorita Dª. Carolina Coronado / puesta en música por Óscar Camps y Soler - Camps y Soler, Óscar - Música impresa - 1859|fechaacceso=2022-12-31|sitioweb=bdh.bne.es|idioma=en}}</ref>
* ''España y Napoleón'' (1861)
* ''La rueda de la Desgracia. Manuscrito de un Conde'' (1873)
* ''A un poeta del porvenir'' (1874)
* ''Vanidad de vanidades'' (1875)
* ''Anales del Tajo. Lisboa. Descripción en prosa'' (1875).<ref>{{Cita web|url=http://bdh.bne.es/bnesearch/CompleteSearch.do?showYearItems=&field=todos&advanced=false&exact=on&textH=&completeText=&text=carolina+coronado&pageSize=1&pageSizeAbrv=30&pageNumber=4|título=Anales del Tajo :Lisboa / Carolina Coronado - Coronado, Carolina - Libro - 1875|fechaacceso=2022-12-31|sitioweb=bdh.bne.es|idioma=en}}</ref>
* ''Petrarca''
* ''Los genios gemelos: Safo y Santa Teresa''
== Referencias ==
<references/>
== Atijus p'ahuera ==
* [http://amediavoz.com/coronado.htm Poemas de Carolina Coronado]
* [https://web.archive.org/web/20230115132242/https://www.bne.es/es/Micrositios/Guias/FolletosExposiciones/resources/docs/FolletoExpoCarolinaCoronado.pdf Carolina Coronado. Un universo romántico], pol ''Museo de la Biblioteca Nacional de España'' (2011).
[[Categoría:Escrebioris estremeñus en castellanu]]
{{NF|1820|1911|Coronado, Carolina}}
i1f071l2jxlvtjguxrnwnnul6l0f1dw
Mitocondria
0
7562
144972
135062
2026-11-01T23:28:12Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
144972
wikitext
text/x-wiki
[[File:Mitochondria, mammalian lung - TEM.jpg|thumb|250px|Imagen obtenía por microscopía electrónica del tejíu pulmonar d'un mamíferu, se visualizan dos mitocondrias.]]
Las '''mitocondrias''' son [[orgánulu]]s [[célula|celularis]] encargaus de suministral la mayor parti la [[nirgía]] necesaria pala actividá celular ([[respiración celular]]). Actúan, por lo tantu, comu centralis nirgéticas la célula y sintetizan [[Adenosín trifosfato|ATP]] a espensas los carburantis metabólicus ([[glucosa]], [[ácidus grasus]] y [[aminoácidus]]). La mitocondria presenta una [[Sistema de endomembranas|membrana]] esterior permeabli a [[ión|ionis]], [[metabolitu]]s y una jartá [[polipéptidu]]s. Eso es debíu a que contieni [[proteína]]s que forman porus llamaus [[porina]]s o [[Potencial de acción|VDAC]] (canal aniónicu dependienti de voltaji), que permitin el pasu de [[molécula]]s e jata 10 [[kDa]] de massa y un diámetru aproximau de 2 [[nm]].
== Malotias mitocondrialis ==
El ADN mitocondrial humanu contieni enhormación genética pa 13 proteínas mitocondrialis y argunus [[ARN]];<ref name="Dev">Devlin, T. M. 2004. ''Bioquímica'', 4ª edición. Reverté, Barcelona. ISBN 84-291-7208-4</ref> no obstanti, la mayoría las proteínas las mitocondrias procedin e genis localizaus en el ADN del [[núcleu celular]] y que son sintetizás por [[ribosoma]]s libris del [[citosol]] y aluegu importás pol organelu. S'án descritu más e 150 malotias mitocondrialis, comu la [[enfermedá de Luft]] o la [[neuropatía ótica hereditaria de Leber]]. Tantu las [[mutacionis]] del ADN mitocondrial, comu del ADN nuclear dan lugar a malotias genéticas mitocondrialis, qu'originan un mal huncionamientu de procesus que se desarrollan en las mitocondrias, com'alteracionis e [[enzima]]s, ARN, componentis e la cadena de transporti de electronis y sistemas e transporti la membrana interna; una jartá d'ellas afectan al [[músculu esqueléticu]] y al [[sistema nerviosu central]].
El ADN mitocondrial pué dañalsi con los [[radicalis libris]] formaus en la mitocondria;<ref>Bejarano I, Espino J, González-Flores D, Casado JG, Redondo PC, Rosado JA, Barriga C, Pariente JA, Rodríguez AB (2009). "[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3614781/ Role of Calcium Signals on Hydrogen Peroxide-Induced Apoptosis in Human Myeloid HL-60 Cells]". International Journal of Biomedical science '''5(3)''': 246-256.</ref> asina, [[malotias degenerativas]] relacionás con el [[envejecimientu]], comu la [[enfermedá de Parkinson]], la [[enfermedá d'Alzheimer]] y las [[cardiopatía]]s puén tenel relacionis con lesionis mitocondrialis.<ref name=Dev/>
== Véasi tamién ==
* [[Eva mitocondrial]]
* [[Plastu]]
* [[Anticuerpus antimitocondrialis]]
* [[Cloroplastu]]
* [[Proteína inhibiora]]
* [[Poro de transición e permeabilidá mitocondrial]]
* [[Oncocitu]]
* [[Transmisión del mtADN paternu]]
* [[Partícula submitocondrial]]
== Huentis ==
{{Listaref|2}}
== Atijus ==
{{commonscat|Mitocondria}}
* [http://www.Mitodb.com Mitodb.com] – Basi de datus d'enfermadis mitocondrialis.
* [http://www.mitochondrial.net Mitochondria Research Portal] en mitochondrial.net
* [https://web.archive.org/web/20100125062948/http://www.cytochemistry.net/Cell-biology/mitoch1.htm Mitocondrias: L'arquitectura dicta la hunción] en cytochemistry.net
* [http://www.mitophysiology.org/ MIP] Mitochondrial Physiology Society
* [https://web.archive.org/web/20220617065151/https://mitominer.mrc-mbu.cam.ac.uk/ MitoMiner – Una basi de datus proteómica mitocondrial] en [[MRC Mitochondrial Biology Unit]]
* [https://web.archive.org/web/20111007111911/http://ccdb.ucsd.edu/sand/main?stype=lite&keyword=mitochondrion&Submit=Go&event=display&start=1 Mitochondrion – Cell Centered Database]
* [https://web.archive.org/web/20031211051649/http://www.wadsworth.org/databank/electron/cryomito_dis2.html Videu Clip de mitocndrias de hígadu de rata por tomografía crio-electrónica]
[[Categoría:Mitocondria]]
[[Categoría:Respiración celular]]
[[Categoría:Orgánulus]]
i6ehkw0nxsw2uazc70fd8pwu5opx7pj
Šarlote Lēnmane
0
9284
144975
120034
2026-11-02T00:38:22Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
144975
wikitext
text/x-wiki
{{Polmehoral}}
'''Šarlote Lēnmane''' (nació en Alemaña, el 8 [[hebreru]] de 1998), es una cantanti [[Liruania|prsa]]. menti eesideciá Berlínstan. Cantau la canción "Viva la Dance" i obtuvu 51 puntos (10ª posición) celebrau en [[Minsk]], [[Bielorrússia]] celebrau por la [[Radio i Televisión Nacional de Bielorrússia]] (BTRC). Por la su fama ganau puntis pa ser a representanti del país nel 2010. <ref>[https://web.archive.org/web/20120104193605/http://esckaz.com/jesc/2010/lat.htm «Šarlote Lēnmane to represent Latvia in the JESC 2010 in Minsk»]. [Eleción Nacional]. ''[[Festival d'Urovisión Junior 2010]]'' (n'[[Luenga angresa|angrés]]). Consultau’l 01 setiembri de 2010.</ref>
La [[Latvijas Televīzija|televisión letona]] enviu un grupu de Ventspils, Sea Stones (holmau pol Laura Luse, Emils Kalenda, Liva Zvirgzdina i Elvis Liede).
==Discografia==
===Cenzillus===
*"Dziesma pustumsā" (Cover dela canción d'[[Aija Andrejeva|Aisha]]) (2010)
*"Viva La Dance" (2011)
==Conculsus==
===Balss pavēlnieks===
Participou nel conculsu [[14 marçu]] de [[2010]].
===Festival d'Urovisión Junior 2010===
Participou nel conculsu con la canción "Viva la Dance" i obtuvu 51 puntos (10ª posición). Cola ayua de Sea Stones (Laura Luse, Emils Kalenda, Liva Zvirgzdina i Elvis Liede) de Juras Akmentini.
==Huentis==
{{listaref}}
==Atijus==
{{commonscat|Šarlote Lēnmane}}
[[Categoría:Música de Letonia]]
[[Categoría:Músicus]]
myqxwxza02pqv78q5rj74skz7ff85hd
Pablo Iglesias Turrión
0
9613
144958
144768
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:Sa~eswiki|Sa~eswiki]]
140545
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Pablo Iglesias Turrión''' ([[Mairil]], 17 d'otubri de 1978) es un politólogu, prehessol, presentaol de televisión i expolíticu [[España|español]].
Hue vicepresidenti segundu i menistru de Derechus Socialis i Agenda 2030 del Goviernu d'España entri 2020 i 2021. Hue segretariu general del partíu políticu [[Podemos]] dendi 2014 ata el 5 de mayu de 2021.<ref>[https://www.eleconomista.es/politica/noticias/11196867/05/21/Pablo-Iglesias-dimite-de-todos-sus-cargos-en-Podemos-y-deja-la-politica-de-primera-fila.html Pablo Iglesias deja la política y dimite de todos sus cargos en Podemos - elEconomista.es]</ref>
Dotol en Cencias Políticas pola Nuversidá Complutensi de Mairil, ondi tamién trebajó comu prehessol titulal interinu, hue unu delos hundaoris de Podemos en 2014, añu nel que hue elegíu deputau del Palramentu Uropeu. <ref>[http://politica.elpais.com/politica/2014/05/25/actualidad/1401009854_060215.html Podemos se convierte en la sorpresa y logra cinco escaños en Estrasburgo], ''El País'', 25 de mayu de 2014.</ref> Endespués á síu deputau nel Congressu español duranti la xi, xii, xiii i xiv legislaturas. Comu presentaol de televisión á dirigíu los pogramas ''Fort Apache'' ([[Hispan TV]]), ''La Tuerka'' i ''Otra vuelta de tuerka'' (Público TV).
Dimitió comu menistru i vicepresidenti del Goviernu pa sel candidatu enas elecionis autonómicas dela [[Comunidá de Mairil]]. Endespués delos malus resaltaus del su partíu enas mesmas, anunció el su abandonu dela atividá política.<ref>[https://www.elmundo.es/elecciones/elecciones-madrid/2021/05/04/60919da5fdddff73978b4620.html Pablo Iglesias anuncia que abandona la política: "Dejo todos mis cargos" - El Mundo, 4 de mayu de 2021]</ref>
== Referencias ==
<references/>
[[Categoría:Políticus]]
i36ku0wy01r7ik5xrn8gqcwhhdfuryu
Ciclismu
0
9686
144951
144727
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:Sa~eswiki|Sa~eswiki]]
116233
wikitext
text/x-wiki
[[Archivu:Echapés - Tour de France 2010.jpg|miniaturadeimagen|alt=Ciclistas ena carretera.|Ciclistas ena carretera.]]
El '''ciclismu''' es un deporti nel que se gasta una becicleta p'acorrel circuitus nel campu, carretera o en pista cubierta, que abarca albondu modalidais.
[[Categoría:Deportis]]
6tapt7ivs0dqps2ehz54k2ya7fj6l6u
Hipatia
0
10412
144962
144677
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]
132908
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Hipatia''' (en griegu antiguu: Ὑπᾰτία i en latín: Hypatia; [[Alejandría]], entri el 455 i el 470-marçu de 515 o 516) hue una filósofa i maestra neoplatónica griega, oriunda d'[[Egitu]] que destacó enos campus delas matemáticas i l'astronomía, biembru i cabeça dela Escuela neoplatónica d'Alejandría a prencipius del sigru v. Seguiora de [[Plotinu]], cautivó los estudius lógicus i las cencias essatas, llevandu una vida ascética. Educó a una seleta escuela d'aristócratas cristianus i paganus que acuparun altus cargus, entri los que sobresalin l'obispu Sinesiu de Cireni —que mantuvu una importanti correspondencia con ella—, Hesiquiu d'Alejandría i Orestis, prefetu d'Egitu nel momentu dela su muerti.
Ija i discípula del astrónomu Teón, Hipatia hue una delas primeras mugeris matemáticas dela estoria.<ref>{{cita publicación |apellidos=Núñez Valdés |nombre=Juan |enlaceautor= |año=2011 |título=¿Es realmente Hipatia la primera mujer matemática de la historia? |publicación=Boletín de la Titulación de Matemáticas de la UAL |volumen=IV |número=3 |páginas=18 |ubicación= |editorial= |issn=1988-5318 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/48965/Es%20realmente%20Hipatia%20la%20primera%20mujer%20matem%C3%A1tica%20de%20la%20historia.pdf |fechaacceso=6 de julio de 2020 |archivedate=2023-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601062712/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/48965/Es%20realmente%20Hipatia%20la%20primera%20mujer%20matem%C3%A1tica%20de%20la%20historia.pdf }}</ref> Escrevió a tentu dela geometría, álgebra i astronomía, mejoró l'inseñu delos primitivus astrolabius —estrumentus pa determinal las posicionis delas estrellas sobri la bóveda celesti— e inventó un densímetru, por ellu está considerá comu una pionera ena estoria delas mugeris ena cencia.<ref>Alic, Margaret. ''El legado de Hipatia: historia de las mujeres en la ciencia desde la antigüedad hasta fines del siglo XIX'' [http://books.google.es/books?id=yFEdvT1lQioC&lpg=PA61&dq=Hipatia%20hidr%C3%B3metro&pg=PA61#v=onepage&q&f=false p.61]</ref>
Hipatia hue assessiná por una trupi de [[Cristianismu|cristianus]]. La motivación delos assessinus i los sus atijus cona autoridá eclesiástica, á síu ojetu de munchus debatis. L'assessinatu ocurrió nun contestu de tensionis i briegas entri el cultu cristianu i el restu de religionis, contra l'escaecíu [[paganismu]], amás delos conflitus entri las destintas facionis dela Igresia, el patriarcau alejandrinu i el poel imperial, representau n'Egitu pol prefetu Orestis, antiguu alunu dela filósofa. [[Sócrati Escolásticu]], l'estoriaol más cercanu alos hechus, afirma que la muerti de Hipatia hue causa de «no pocu oprobiu» pal patriarca Cirilu i la igresia d'Alejandría,<ref>Τοῦτο οὐ μικρὸν μῶμον Κυρίλλῳ καὶ τῇ Ἀλεξανδρέων ἐκκλησίᾳ εἰργάσατο.</ref> i huentis posterioris, paganas i cristianas, l'acusan del crimi, polo que munchus estoriaoris consideran probabli l'empricación de Cirilu, enque'l debati acontina abiertu.
==Referencias==
{{listaref}}
{{control de autoridades}}
[[Categoría:Filósofus]]
aupqdnngj6923botbm5b8b8eociyvgr
Alexia Putellas
0
10574
144963
144794
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:Sa~eswiki|Sa~eswiki]]
125670
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Alexia Putellas Segura''' ([[Mollet del Vallès]], [[Provincia de Barcelona|Barcelona]]; 4 de hebreru de [[1994]]) es una fubulista que juega comu centrucampista nel [[Futbol Club Barcelona]] femeninu. Es tamién entrinacional cona seleción española dendi 2013.<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodico.com/es/deportes/20131122/objetivo-dominar-balon-2863418|título=«El objetivo es dominar el balón»|fechaacceso=2021-02-20|apellido=|nombre=|fecha=2013-11-22|sitioweb=El Periódico|idioma=es}}</ref><ref name=":4">{{Cita web|url=https://as.com/futbol/2021/02/04/femenino/1612456751_889169.html|título=Alexia, icono del Barça, cumple 27 años en su mejor momento|fechaacceso=2021-02-20|fecha=2021-02-04|sitioweb=AS.com|idioma=es}}</ref> Está considerá la mejol jugaora ena atualidá, i á síu galardoná con el Balón d'Oru en 2021 i 2022<ref name=":0">{{Cita web|url=https://elpais.com/deportes/2021-11-29/alexia-putellas-balon-de-oro.html|título=Alexia Putellas, Balón de Oro 2021|fechaacceso=2021-11-30|apellido=Irigoyen|nombre=Juan I.|fecha=2021-11-29|sitioweb=El País|idioma=es}}</ref>, amás de recibil el premiu The Best dela FIFA nessus añus.
== Referencias ==
{{listaref}}
[[Categoría:Deportistas]]
muw4p1262xzjma5pnkr6yr11wnjsmsd
María Zambrano
0
10606
144971
126106
2026-11-01T23:20:45Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
144971
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''María Zambrano Alarcón''' ([[Vélez-Málaga]], [[Provincia de Málaga|Málaga]], 22 d'abril de 1904-[[Mairil]], 6 de hebreru de 1991) hue una escriviora i filósofa española.
La su obra está considerá comu delas más importantis pala literatura i pensamientu españolis del sigru XX. Destacó pola su briega polos derechus dela mugel i la igualdá de géneru. Ganó los dos mássimus galardonis literarius españolis: el Préncipi d'Asturias (en 1981) i el Premiu Cervantes (en 1988).<ref>[https://web.archive.org/web/20140118084743/http://cvc.cervantes.es/actcult/zambrano/ María Zambrano en el Centro Virtual Cervantes.] Consultado 29 mayo de 2014.</ref>
== Referencias ==
{{listaref}}
== Atijus p'ahuera ==
{{Commonscat}}
{{Control de autoridades}}
[[Categoría:Filósofus]]
hdtcv9sp43409qudwtad77i1eplk2na
Aitana Bonmatí
0
10614
144966
144801
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:Sa~eswiki|Sa~eswiki]]
132719
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Aitana Bonmatí Conca''' (Sant Pere de Ribes, Barcelona, 18 de heneru de 1998) es una fubulista del Futbol Club Barcelona. Conas açulgranas á conseguíu quatru Copas dela Reina, dos Ligas i una Supercopa. Juntu con una Liga de Campeonis dela UEFA en 2021, mesma temporá ena que conseguiría un tripleti.
Á participau enas categorías inferioris dela seleción española, huendu entrinacional asoluta dendi 2017. Hue nombrá Mejol Jugaora del Torneu del Mundial de 2023, nel qu'España salió campeona.<ref>{{cita web |título=Bonmati inspires Spain to their first women's World Cup|url=https://www.dw.com/en/bonmati-inspires-spain-to-their-first-womens-world-cup/a-66581239 |access-date=20 d'abostu de 2023 |publisher=DW |fecha=20 d'abostu 2023}}</ref> Ganó el Balón d'Oru nessi mesmu añu i tamién al añu siguienti.
== Referencias ==
{{listaref}}
== Atijus p'ahuera ==
{{Commonscat}}
{{Control de autoridades}}
[[Categoría:Deportistas]]
emmhv90hboukdavnt4qkwb7teezwmv6
Joël Dicker
0
11128
144960
144871
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]
144195
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Joël Dicker''' ([[Ginebra]], [[Suiça]], 16 de huñu de 1985) es un escrebiol [[Suiça|suiço]].
== Biografía ==
Joël Dicker tuvu nacencia el 16 de huñu de 1985 en Ginebra, ciá assitiá ena parte [[Lengua francesa|francófona]] de Suiça, iju duna bibliotecaria i un professor de francés<ref name="LE-CEVJD">cita web|autor=Les Echos|título=Crible En Vue - Joël Dicker|url=http://www.lesechos.fr/22/03/2013/LesEchos/21402-179-ECH_joel-dicker.htm|fechaacceso=22 de julio de 2013|idioma=Francés</ref>. Dicker passó la su infancia en Ginebra, ondi asistiría ala Collège Madame de Staël, inque no se sentiría mu empicau a los estudius. Alos 19 añus tomó classis d'atuación ena escuela de Drama nel Cours Florent en [[París]]. Un añu endispués, regresaría a Ginebra pa estudial Derechu ena Nuversiá de Ginebra, graduándu-se en 2010.
Con 10 añus d'edá, Dicker fundó ''La Gazette des Animaux'' (''La revista delos animalis''), una revista sobri la naturaleza, i que dirigió sieti añus. Gracias al su trabaju nesta revista, recibió el Prix Cunéo ala Proteción dela Naturaleza, i fue mentau comu "Reatol jefi más joven de Suiça" pola ''Tribune de Genève''.<ref name="JD-BIO">cita web|autor=Joël Dicker|título=Joël Dicker Biography|url=http://joeldicker.com/biography/|fechaacceso=22 de julio de 2013|idioma=Inglés|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20171011130409/https://joeldicker.com/biography/|fechaarchivo=11 de octubre de 2017</ref>.
== Trayetoria ==
Alos 19 añus escrebió un relatu paun concursu intitulau "El Tigri". Los juecis creyun que abía copiau la obra por consideral qu'estaba abondu bien escrita pa tenel essa edá i no le dierun el premiu.
Esti mesmo relatu seríe reconociu conel Premiu Enternacional pa jóvenis autoris francófonou i publicau nuna antología que recopilaba el trabaju de otrus ruchaoris.
Vel el su primeritu cuentu publicau lo motivó pa acontinal escrebiendu i no tardó abondu tiempu en terminal la que seríe la su primera novela, ''Les Derniers Jours de Nos Pères'' (''Los últimos días de muestrus pairis''), ondi cuenta l'estoria de los SEO, una rama secreta del Serviciu de Enteligencia Secretu. Inque acabó el manustritu desta novela en 2009, ningún editol quissu publicar-llu<ref name="A-EAHpVD">cita web|autor=Actualitte|título=Les Éditions L'Age d'Homme perdent Vladimir Dimitrijevic, leur âme|url=http://www.actualitte.com/societe/les-editions-l-age-d-homme-perdent-vladimir-dimitrijevic-leur-ame-26849.htm|fechaacceso=22 de julio de 2013|idioma=Francés</ref>.
En 2010, Dicker envió ''Les derniers jours de nos pères'' pa concursal en el Prix des Ecrivains Genevois, emportanti premiu entregau cá 4 añus, so a obras sin espublical. La novela resultó ruchaora i el premiu le fue entregau en diciembri de 2010. Endispués destu, l'editol dela casa editorial suiça L'Age d'Homme, Vladimir Dimitrijevic, contató con Jöel Dicker pa brindá-lli la publicación dela su novela. L'idea de Dimitrijevic era lanzar el libru en Suiça n'abril de 2011, peru pensó qu'el tema del libru interesaría alos francesis, de manera que propussu el retrasu nel lanzamientu ata setiembri de 2011, inque antei dessa fecha, en juñu, Dimitrijevic falleció nun acidenti automovilísticu quando se dirigía a París.
En heneru de 2012 se publicó finalmenti ''Les Derniers Jours de Nos Pères'', por L'Age d'Homme i editau pa Francia por Éditions de Fallois<ref name="LF-JDLDJNP">cita web|autor=Le Figaro|título=Joël Dicker - Les derniers jours de nos pères - Editions de Fallois / L'Age d'Homme|url=http://plus.lefigaro.fr/note/joel-dicker-les-derniers-jours-de-nos-peres-editions-de-fallois-lage-dhomme-excellent-premier-roman-dun-genevois-20120209-718716|fechaacceso=22 de julio de 2013|idioma=Francés</ref>. Essi mesmo añu, l'embajá suiça en París omenajeó esta novela duranti la conmemoración del Día D.
En 2012 se publicó tamién ''La Vérité sur l’Affaire Harry Quebert'' (''La verdad sobri el caso Harry Quebert''), ca siu traducia a 33 luengas i ca siu reconocia conel Grand prix du roman de l'Académie française en 2012<ref name=20M-JDJFL>cita web|autor=20 Minutos|título=Joël Dicker, un joven fenómeno literario con sabor a 'thriller'|url=http://www.20minutos.es/noticia/1854265/0/joel-dicker/joven-fenomeno-literario/novela-clave-trhiller/|fechaacceso=22 de julio de 2013|idioma=Español</ref>.
== Librus ==
* ''El tigri'' (''Le tigre'', 2005), trad. de Juan Carlos Durán Romero i David de las Heras, publicau por Alfaguara en 2017''.''
* ''Los últimos días de muestrus pairis''(''Les derniers jours de nos pères'', 2010/2012), trad. de Juan Carlos Durán Romero, publicau por Alfaguara en 2014.
* ''La verdad sobri el caso Harry Quebert'' (''La vérité sur l’affaire Harry Quebert'', 2012), trad. de Juan Carlos Durán Romero, publicau por Alfaguara en 2013.
* ''El libru delos Baltimore'' (''Le livre des Baltimore'', 2015), trad. de María Teresa Gallego Urrutia i Amaya García Gallego, publicau por Alfaguara en 2016.
* ''La desaparición de Stephanie Mailer'' (''La disparition de Stéphanie Mailer'', 2018) trad. de María Teresa Gallego Urrutia i Amaya García Gallego, publicau por Alfaguara en 2018.
* ''L'enigma dela abitación 622'' (''L'énigme de la chambre 622'', 2020), trad. de María Teresa Gallego Urrutia y Amaya García Gallego, publicado por Alfaguara en 2020.
* ''El caso Alaska Sanders'', trad. de María Teresa Gallego Urrutia i Amaya García Gallego, publicau por Alfaguara en 2022. *
* ''[[Un animal salvaje|Un animal salvaji]]'' (2024), trad. de María Teresa Gallego Urrutia i Amaya García Gallego, publicau por Alfaguara en 2024.
=== Adaptacionis ===
Ata ogañu la su única novela adatá a televisión a sido La verdad sobri el caso Harry Quebert en 2018, baxu la forma duna miniserie protagonizá por Patrick Dempsey, Ben Schnetzer i Kristine Froseth. Dicker formó tamién parti dela escreviura del guion juntu a [[Lynnie Greenne]] i [[Richard Levine]].
== Reconocimientus ==
* 2005, Premio Cunéo
* 2010, Premio des écrivains genevois
* 2012, Gran Premiu de Novela dela Academia Francesa.
* 2012, Premio Goncourt des lycéens
== Referencias ==
{{Listaref}}
== Atijus p'ahuera ==
* [https://web.archive.org/web/20241220050902/https://www.juanherranz.com/mejores-libros-de-joel-dicker/ Reseñas de los libros más relevantes de Jöel Dicker]
*
* [https://miscriticassobrelibrosleidos.blogspot.com/2018/10/la-desparicion-de-stephanie-maile-de.html Reseña de "La desaparición de Stephanie Mailer"]
kizjkegqaerf1vzpsrx9h59onb8sh7q
Olympe de Gouges
0
11289
144967
144675
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]
143230
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Olympe de Gouges''' /ɔlɛ̃p də ɡuʒ/ (Montauban, [[Francia]], 7 de mayu del 1748 - [[París]], 3 de novembri del 1793), el su nombri veru era '''Marie Gouze''' i hue una [[Escreviura|escreviora]], panfletista i [[Filosofia|filósofa]] [[política]] francesa, que pol su defendimientu delos girondinus hue detenía, julgá i ala finiquita espenó guillotiná.
== Biografía ==
La su nacencia hue en mayo del 1748 i col nombri de '''Marie Gouze,''' nuna familia riquina de ''Montauban''. La su mairi era duna familia de comerciantis de telas, enque la entidá del su pairi es confussa, pos puu sel l'ombri dela su mairi ''Pierre Gouze'', o tamién puu sel la ija bastarda de ''Jean-Jacques Lefranc'', qu'era el marqués de ''Pompignan''. Ella sempri apopó habraerus de qu'el marqués era'l su pairi, peru enque la su avenecia era creyibli, estóricamenti no era demostrabli. Avían tamién otrus habraerus nel siegru XVIII de qu'el su pairi poía de sel el mesmísimu rei Luis XV, peru esta enteración no hue considerá mu creyibli. Sigún ''María José Guerra Palmero'', tó estu le hizu revindical los derechus delos ijus naturais, siendu una idea de rehorma social i de pensaeru alantau pala su epoca.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://focusonwomen.es/olympe-gouges-la-revolucionaria-olvidada/|título=Olympe de Gouges, la revolucionaria olvidá.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Lira|nombre=Emma|fecha=10 de mayu del 2017|sitioweb=▷ Viagis pa Mugeris【Focus On Women】|idioma=es}}</ref><ref name=":1">{{Cita noticia|título=Olympe de Gouges, la revolucionaria francesa executá ena guillotina pol defendimientu delos derechus de tós musotrus.|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-62044358|periódico=BBC News Mundu|fechaacceso=31 de marçu del 2025|idioma=es}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.britannica.com/biography/Olympe-de-Gouges/additional-info|título=Olympe de Gouges {{!}} Britannica|fechaacceso=31 de marçu del 2025|sitioweb=www.britannica.com|idioma=en}}</ref>
El su casoriu hue nel 1765 con un ombri mas vieju qu'ella, queandu-si pocu endispués viuda i con un iju, qu'era ''Pierre Aubry'', polo que queó mu dececioná del matrimoñu eno general i assina lo mentó comu la tumba dela confiança i del amol, cono que ya no quixu golvel a aconyugal-si. Alos esmiençus del 1770 se muó pa [[París]], aondi trató qu'el su iju tuviera una mu güena [[educación]] i aondi arraceava comu una riquina enas salonas literarias parisinas, conociendu ala éliti estudiosa del sigru d'oru [[francés]]. Nel 1774, el su nombri andava nel Almanaqui de [[París]], el ''Quién es quién'' dela epoca, esmençandu antoncis una carrera literaria comu'l su pairinu, el pueta ''Jean-Jacques Lefranc de Pompignan'', peru enfirmandu col nombri de ''Marie-Olympe'' o ''Olympe'', qu'era nombri segunderu dela su mairi i amás un ''de'' por frenti del su apellíu corretu ''Gouze'', queandu'l nombri compretu comu '''''Marie-Olympe de Gouze'''''.<ref>{{Cita web|url=https://www.infobae.com/sociedad/2017/03/08/olympe-de-gouges-la-feminista-guillotinada-por-los-revolucionarios-franceses-que-no-reconocieron-sus-derechos/|título=Olympe de Gouges, la femenista guillotiná polos revolucionarius francesis que no reconocierun los sus derechus.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Jara|nombre=Por Fernanda|sitioweb=infobae|idioma=es-ES}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://miradordeatarfe.es/?p=43217|título=Mugeris que muarun la estoria : Olympe de Gouges.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|fecha=18 de novembri del 2020|sitioweb=Mirador de Atarfe|idioma=es}}</ref>
Escrevió angunas obras de teatru i hizu una compaña teatral ambolanti que acorría la región de [[París]], peru los sus engressus no le premitían de mantenel-si, enque denseguía, las sus obras esmençarun a sel entrepetás enos teatrus de toa [[Francia]]. La su obra mas anombrá es ''L’esclavage des noirs,'' que hue pubricá nel 1792, peru hue registrá comu parti dela ''Comédie-Française'' nel 1785 col el títulu de ''Zamore et Mirza, ou l’heureux naufrage''. Con esta obra arrochá, ententó d'alvertil sobri las condicionis delos escravus negrus, peru ella tuvu qu'enfrontilal-si cona desaprovación delos atoris dela ''Comédie Française,'' pos estava desvengá pola Corti de Versallis aondi familias de nobris abondu, s'avían enriquecíu cona trata d'escravus i tamién el comerciu conas coloñas de trasmari, era p'antoncis del cincuenta por cientu del comerciu d'ahuera del país. Aluspués, hue enchiquerá ena Bastilla por mé duna ''lettre de cachet'', peru hue soltá poquinu endispués pola ayúa de los sus amegus.<ref name=":2">{{Cita web|url=https://books.google.es/books?id=fpzZV6Cy9jEC&pg=PA36&dq=olympe+de+gouge+abolitioniste&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwj5uqj0rpjpAhWRTcAKHR5iCfwQ6AEIYDAF#v=onepage&q=olympe%20de%20gouge%20abolitioniste&f=false|título=Olympe de Gouges abolitioniste.|fechaacceso=31 de marçu del 2025}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://tribunafeminista.org/2016/11/hoy-hace-223-anos-que-guillotinaron-a-olympe-de-gouges/|título=Ugañu hazi dozientus ventitrés añus que guillotinarun a Olympe de Gouges.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Tribuna|nombre=Redacción|fecha=03 de novembri del 2016|sitioweb=Tribuna Femenista|idioma=es}}</ref>
Cona [[Revolución francesa]], la su obra puu al fin sel entrepetá ena ''Comédie Française.'' Enque tuvu pressionis i amenazas del ''lobby'' coloñal, qu'entavía era mu infrugenti, ruqueó una intesa atividá en favol dela abolición dela [[Esclavitú|escravitú]]. Nel 1788 pubricó l'ensayu ''Réflexions sur les hommes nègres'', que l'abrió las puertas del ''Club des amis des noirs,'' del que hue biembru i nel 1790 escrevió sotra obra del mesmu tema, titulá ''Le marché des Noirs''.<ref name=":2" /> Los prencipais derigentis del movimientu abolicionista, el ''abate Grégoire'' i el deputau girondino ''Brissot'', dexarun costancia enos sus escrevimientus dela almiración que tenían por ''Olympe de Gouges''. Nel 1788, el Pedióricu general de [[Francia]] pubricó dos delos sus folletus políticus, tratandu unu dellus del su proyeutu delos pagus patrióticus, que desenroará aluspués ena su anombrá ''Lettre au Peuple'' i el segunderu debujava un ampriu pograma de rehormas sociais. Estus escrevimientus huerun seguíus de folletus que derigía pedióricamenti alos espolichis delas tres primel legislaturas dela [[Revolución francesa]], alos juntaerus patrióticus i a varias pessonalidais comu ''Mirabeau'', ''La Fayette'' i ''Necker,'' alos qu'almirava. Se creyi que huerun al reol de trenta panfletus i amás enhundó angunas sociedais fraternas pa dambus dos sessus. Nel 1791 escrevió el su anombrau Declaramientu delos Derechus dela Mugel i la Ciadana'','' qu'esmençava conas siguientis parabras:<ref name=":3">{{Cita web|url=https://psicologiaymente.com/cultura/mujeres-revolucion-francesa|título=Qué papel tuvierun las mugeris ena Revolución Francesa?|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Comas|nombre=Sonia Ruz|fecha=18 de novembri del 2022|sitioweb=psicologiaymente.com|idioma=es}}</ref>{{Almiental|Ombri, eris escapás de sel justu? Una mugel te hazi esta pergunta.}}
Ena liña de ''Montesquieu'', hizu defendimientu dela desseparación de poeris i enque sostribó nun prencipio ala monarquía costitucional, s'unió ligeramenti ala causa repubricana, peru s'espusu ala pena de muerti de Luis XVI nel 1793. Tamién remiró polos girondinus i alvirtió delos arriegus dela ditaúra, habrucheandu a hincapelleju la política de ''Robespierre'' i ''Marat,'' adenunciandu tamién el hundaeru del Comité de Salvación Púbrica. El su defendimientu delos girondinus, endispués de desparecel dela vida política en juñu del 1793, le llevó a sel arrestá en abostu del 1793 por sel la utora dun panfletu en favol dellus. Al ponel-si maleta por mé duna heriúra que s'avía empoçoñau, hue muá a una enfermería nel alcarci i pa passal mejol la su detención, empeñó las sus alahas nel Monti de Piedá, haziendu assina que la muasin a una fonda pa riquinus aondi se recluían alos deteníus maletus dela alta sociedá. Ella sempri recramó que huesi julgá pa poel hazel defendimientu delos acusamientus que tenía i assina poel evital el ligeru tribunal revolucionariu i pa ellu, hizu dos panfletus titulaus ''Olympe de Gouges'' nel Tribunal revolucionariu i Una patriota presseguía, que logró de sacal d'aondi andava ençonchá i que tuvierun munchu déssitu, peru huerun las sus escreviúras caberas. Hue criticá a hincapelleju pola genti del su tiempu i naidi se lo pussu faci, enque'l su pensaeru era amoderau i girondinu, hue mentá en sitacionis abondu, comu fanática, belitri o mesmamenti comu vendía del goviernu i amás angunus izían que no sabía leyel ni escrevil. Los utoris de l'Almanaqui chiqueninu delas grandis mugeris, duavan dela su albeliá pa componel un escrevimientu de qualquiel assuntu en ventiquatru oras i assina ''Lairtullier'' defini la su vida literaria comu una serii de desazonis i adagius, mesturaus con cortísimus istantis de groria.<ref name=":0" /><ref name=":4">{{Cita web|url=https://elpais.com/smoda/8-cosas-debes-saber-olympe-gouges-la-pionera-los-derechos-femeninos.html|título=Ochu cosas que devis de sabel d'Olympe de Gouges, la pionera delos derechus femeninus.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Luis|nombre=Nuria|fecha=03 de novembri del 2016|sitioweb=El País|idioma=es}}</ref>
[[Archivu:Olympe gouges.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|185x185px|Ena guillotina.]]
Passó un pedioru de tres mesis en l'alcarci de ''Saint-Germain des Près'', aondi cayó mala i resestió mu changurria, enque mesmamenti andandu presa acontinó la su atividá política, endilgandu folletus p'ahuera de l'alcarci i endispués d'estu, la muarun ala ''Conciergerie'' el día del su juíziu, aondi no puu tenel un avogau. Paí es aondi hue condená pa subil al cahalsu por precural sel un Ombri d'Estau, atental contra la Repúbrica i arrenegal del su propiu sessu. Assina, el dos de novembri del 1793, quarenta i ochu oras endispués que hueran executaus los sus amegus girondinus, hue llevá delantri'l tribunal revolucionariu sin poel tenel un avogau, peru con tó i essu, se defendió con valol i enteligencia nun juíziu sumariu que la condenó a muerti pol avel hechu un defendimientu a un estau federau, en acordança conos emprencipius girondinus i ala finiquita, hue guillotiná el tres de novembri del 1793. Sigún el declaramientu dun ispetol dela policía i del pedióricu contrarrevolucionariu ''Le Journal'' del editol ''Perlet'', ella subió al cahalsu con valol i dinidá, enque'l iju del executol ''Henri Sanson'' i otrus testimoñus qu'arrecogió l'estoriaol ''Jules Michelet'' aponderavan mesmamenti lo contrariu. El su solegiu Pierre Aubry, arrenegó tamién della púbricamenti pocu endispués dela su execución, pol temol a sel deteníu.<ref name=":5">{{Cita web|url=https://www.diarioregistrado.com/opinion/el-grito-que-tardo-mas-de-veinte-siglos-en-escucharse-_a5e66a2e964e9b0013764d013|título=El gritíu que tardó mas de venti siegrus n'ascuchal-si.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Registrau|nombre=Diariu|fecha=09 de marçu del 2020|sitioweb=Diariu Registrau|idioma=es}}</ref><ref name=":6">{{Cita web|url=https://www.contraescritura.com/shop/libros/contexto/camino-a-la-guillotina/|título=Caminu ala guillotina – ContraEscritura.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|sitioweb=www.contraescritura.com}}</ref>
== Pensaeru d'''Olympe de Gouges'' ==
[[Archivu:Olympe_de_Gouges.jpg|miniaturadeimagen|228x228px|''Marie Gouze'' nel 1793.]]
Lo sus trebajus huerun hondamenti revolucionarius i defendió la igualdá dentri'l ombri i la [[mugel]] en tolos espetus dela vida púbrica i privá, concruyendu la igualdá col ombri nel derechu al votu, nel acessu al trebaju púbricu, a palral en púbricu d'assuntus políticus, a acedel ala vida política, a tenel i barajal propiedais, a tenel pertenencia del exércitu, mesmamenti ala igualdá fiscal, assina comu'l derechu ala [[educación]] i ala igualdá de potestá nel ambienti familial i dela ilesia. Ella escrevió que si la [[mugel]] puei subil al Cahalsu, tamién se devería de reconocel el derechu de poel subil ala Tribuna. Tamién se derigió ala reina ''María Antonieta'' paque afiara el su sessu, que izía desgraciau i assina escrevió el Declaramientu delos Derechus dela Mugel i dela Ciadana, calcá del Declaramientu delos Derechus de l'Ombri i del Ciadanu del 1789, ena que s'afirmava la igualdá delos derechus d'ambus dos sessus.<ref name=":0" /><ref name=":4" />
Assina hizu pranteamientus sobri la enterrución del matrimoñu i la imprantación del divorciu, la idea dun contratu anual renovabli enfirmau entri querindonis i militó pola reconocencia del pairi delos zagalinus i zagalinas nacíus ahuera del matrimoñu. Hue tamién una alantá del afiaeru dela niñés i delos desaparapetaus, al concibil en grandis liñas un pran de afiaeru de mairis i niñus, cona criación de maternidais i arrecomendal la criación de talleris nacionais palos paraus i de casas palos menducus.<ref name=":0" /><ref name=":3" />
== Declaramientu delos Derechus dela Mugel i la Ciadana ==
[[Archivu:DDFC.jpg|izquierda|miniaturadeimagen|391x391px|Declaramientu delos derechus dela Mugel i la Ciadana nel 1791.]]
La obra políticu-social que tuvu mas infrugencia ena sociedá francesa i la que infruyó posteriolmenti sobri otras utoras que bregavan por una igualdá dentri'l ombri i la [[mugel]] es el Declaramientu delos Derechus dela Mugel i la Ciadana, cona que precurava d'aligencial la libertá, la igualdá i el derechu a votación delas mugeris, pos era un derechu que tenían en escrusivu palos ombris dendi hazía añus i que las mugeris no tenían. Esta obra se puei sitial pala [[Francia]] del siegru XVIII, lavoreá ena [[Revolución francesa]], aondi se poían sentil grandis deferencias dentri los ombris i las mugeris, endrentu dela sociedá francesa. Esti pensaeru hue possimenti pola infrugencia que tuvu sobri la puebración francesa, el pensaeru de ''Rousseau'', que estava en que los rolis corrientis eran enseñalaus polas relacionis naturais. Mas que ná, considera qu'el papel dela [[mugel]] endrentu dela sociedá era el de aquacal a l'ombri, polo qu'el únicu sitiu dela [[mugel]] endrentu dela sociedá francesa era ena su casa i endrentu d'ésta, assina el su ombri tenía la potestá sobri la [[mugel]], considerandu qu'el papel prencipal dela [[mugel]] es el de cudial la casa i los sus ijus, siendu assina umildi en frenti del su ombri. Tamién ai qu'izil que ''Rousseau'' considerava ala [[mugel]] comu un caminu de perdimientu palos ombris por sel una huenti de atracionis i empicaerus.<ref name=":3" /><ref name=":5" />
Esti pensaeru a tentu dela [[mugel]], está refrexau enos librus La Ilustración Olviá i en La Revindicación dela Mugel d'''Olympe de Gouges'' a ''Flora Tristán, a''ondi se gasta la Ciclopedia comu huenti derecha dela epoca. N'ellas, se puein guipal los mesmus pensaerus de ''Rousseau'' i el sostribu a éstus, amás s'añidi la idea de qu'el ombri casau tieni la utoridá dela su [[mugel]] i ijus, devíu a tenel una mayol huerça física i una mayol enteligencia, por essu, la [[mugel]] namás devía de procupal-si pol su estalagi, pola su belleza, por enseñal el su sentil i por sel una [[mugel]] refiná.<ref name=":1" /><ref name=":7">{{Cita web|url=https://archive.org/details/betweenqueencabb0000cole|título=Between the queen and the cabby : Olympe de Gouges's Rights of woman.|fechaacceso=31 de marçu del 2025}}</ref>
El Declaramientu delos Derechus dela Mugel i la Ciadana hue pubricá nel añu 1791 col ojetu de que huesi decretá pola Assambrea Nacional Costituyenti. La escrevió comu un enquacamientu del Declaramientu delos Derechus del Ombri i el Ciadanu, muando en munchus laus la parabra ombri por [[mugel]] i en otrus artícalus asseñalandu el predomiñu del ombri sobri la [[mugel]]. Ena parti cabera del Declaramientu, hazi una refressión i un llamamientu nel que píi que las mugeris dispiertin i afien los sus derechus, ya que les huerun arrebañaus polos ombris i que la revolución á siu en baldi, pos siguin conas mesmas deferenciacionis i afirma que las pessonas que s'an beneficiau cona revolución an síu solu los ombris, pos huerun ayuaus polas mugeris, peru quandu las mugeris nessecitarun dela su ayúa no se la dierun, polo qu'es precisu que las mugeris s'impongan i luchein polos sus propius derechus, pos naidi lo va a hazel por ellas mesmas.<ref name=":1" /><ref name=":7" />
== Legau ==
[[Archivu:Olympe_de_Gouges_19178.jpg|miniaturadeimagen|''Olympe de Gouges'', espetera ena Assambrea Nacional de [[Francia]].]]
Tuvu de enfrontilal-si cona repunança alas mugeris corrienti ena epoca i hue malmirá por munchus delos del su tiempu pol no comprendel las sus ideas. La su obra cayó nel olvíu, mentris la desconocencia i el mal entrepeteu delos sus escrevimientus ayuó a convertil-la n'ojetu de desairi i recochineu pol siegru XIX, aondi la mayol parti delos enteletualis francesis repunteava frontilmenti la idea de qu'una [[mugel]] aviera síu ideóloga revolucionaria. Tamién se dixu que quasi no sabía leyel ni escrevil, amás se desconfió dela utoría delas sus obras i se duó dela su albeliá enteletual hata llega a custional el que estava acordi. Uvu d'aguardal hata'l caberu dela Segundera Guerra Mundial, paque saliera del mundu del caricatu i la anégota dela falsa estórica, paque se convertiera nuna delas grandis figuras umanistas de [[Francia]] al caberu del siegru XVIII. Hue ojetu d'estuyu en [[Estaus Uníus]], [[Alemaña]] i [[Japón]], peru amás en [[Francia]], endispués dela pubricación nel 1981 dela su biografía por ''Olivier Blanc'', qu'envestigó la su vida enos decumentus originais dela epoca, rendierun omenagi ala su obra enas cerimoñas del bicentenariu dela [[Revolución francesa]] nel 1989. Dendi antoncis, s'an entrepetau varias delas sus obras de teatru i los sus escrevimientus hueron reditaus.<ref name=":0" /><ref name=":6" />
Nel 1989, a proponimientu dela estoriaora ''Catherine Marand-Fouquet'', huerun deregíus varius apedimientus al qu'era antoncis el presienti dela Repúbrica ''Jacques Chirac,'' pa qu'el nombri de ''Olympe de Gouges'' rezasi nel Panteón de [[París]], peru'l presienti consejau pol estoriaol ''Alain Decaux'', descartó la idea. Aluspués, angunus monicipius francesis l'an queríu rendil omenagi, dandu'l su nombri a escuelas, estitutus, praças i callis, assina en ''Montauban'', la su ciá de nacencia, el teatru monicipal lleva´l su nombri dendi'l 2006 i nel destritu XI de [[París]], una salona d'espetáculus sitiá ena antigua carci de mugeris de ''La Roquette'' tamién lleva'l su nombri.<ref>{{Cita web|url=http://www.elysee.fr/elysee/elysee.fr/francais/interventions/discours_et_declarations/2002/mars/discours_de_m_jacques_chirac_a_montauban-campagne_electorale_pour_l_election_presidentielle.3181.html|título=Discours de M. Jacques Chirac à Montauban, Campagne Electorale pour l'Electión Presidentielle - Présidence de la République.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|fecha=19 de hebreru del 2006|sitioweb=web.archive.org|archive-date=2006-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20060219194330/http://www.elysee.fr/elysee/elysee.fr/francais/interventions/discours_et_declarations/2002/mars/discours_de_m_jacques_chirac_a_montauban-campagne_electorale_pour_l_election_presidentielle.3181.html|dead-url=unfit}}</ref> El ochu de marçu del 2007, una salona del Hotel de ''Beauvau'', qu'es la séi del Menisteriu de l'Interiol francés, le á síu tamién dedicá i el dezinuevi de setiembri del 2005 s'inaguró nel Teatru ''Empire'' de [[Güenus Airis]] la obra ''Olympe de Gouges'' o la passión de essestil, de ''Margarita Borja'' i ''Diana Raznovich'', pol Estitutu Nuversitariu d'Envestigación Femenista i de Géneru dela Nuversidá ''Jaume I'' de [[Castellón de la Plana|Castellón]]. En otubri del 2015, pol setenta aniversariu del elegimientu delas primel mugeris deputás, l'Assambrea Nacional de [[Francia]] hizu un llamamientu de proyeutus pa hazel una espetera d'''Olympe de Gouges'', qu'ara anda estalá envera del hemicicliu dela Salona delas Quatru Colunas.<ref>{{Cita web|url=https://www2.assemblee-nationale.fr/14/evenements/2015/anniversaire-d-olympe-de-gouges-7-mai-2015|título=Anniversaire d'Olympe de Gouges le 7 mai 2015 - Événements - Assemblée nationale.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|sitioweb=www2.assemblee-nationale.fr}}</ref> En jullu del 2017, el Goviernu del [[Andorra|Principau d'Andorra]] hizu los Premius ''Olympe de Gouges'', que reconocin los eshuerçus de pessonas físicas i jurídicas pola igualdá de géneru nel ambienti lavoral.<ref>{{Cita web|url=https://contandoconellas.com/olimpia-de-gouges/|título=Olympe de Gouges.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=Artefinal|fecha=07 de hebreru del 2025|sitioweb=Contandu con Ellas|idioma=es|archive-date=2025-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250424164113/https://contandoconellas.com/olimpia-de-gouges/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.govern.ad/ca/ministeris-i-secretaries-d-estat/ministeri-d-afers-socials-i-funcio-publica|título=Ministeri d'Afers Socials i Funció Pública - Govern d’Andorra.|fechaacceso=31 de marçu del 2025|sitioweb=Govern d’Andorra|idioma=ca-ES}}</ref>
La estoriaora ''Florence Gauthier'', alvertía ena [[Revolución francesa]], custiona la su imagi dendi la letura de Joan Scott. Habruchea qu'ella s'está convirtiendu nun mitu qu'abarulla la su figura estórica i el su ambienti, pos afiava posturas girondinas de horma ativa, comu'l sufragiu de censu i una aristocracia delos ricus n'esposición ala democracia, assina s'esponía ala destensión delos derechus alos escravus delas coloñas, palos qu'afiava namás una ensuavización delas sus condicionis. Enque tamién afiava que la democracia delos jacobinus no descruía alas mugeris, qu'estas votavan enas assambreas aldeanas i urbanas ena [[Edá Meia|Edá Meya]], que munchas mugeris eran cabeças de familia i participavan por derechu enas elecionis delas assambreas primarias del Tercel [[Estau]].<ref>{{Cita web|url=https://www.sinpermiso.info/textos/olympe-de-gouges-historia-o-mistificacin|título=Olympe de Gouges: estoria o mistificación?|fechaacceso=31 de marçu del 2025|apellido=admin|fecha=16 de marçu del 2014|sitioweb=www.sinpermiso.info|idioma=es}}</ref>
== Obras ==
=== Teatru ===
* ''Le mariage inattendu de Chérubin'', [[Sevilla]] i [[París]], Cailleau, nel 1786.
* ''L’Homme généreux'', [[París]], ''Knapen et fils'', nel 1786.
* ''Le Philosophe corrigé ou le cocu supposé'', [[París]], nel 1787.
* ''Zamore et Mirza, ou l’heureux naufrage'', nel 1788.
* ''Molière chez Ninon, ou le siècle des grands hommes'', nel 1788.
* ''Bienfaisance, ou la bonne mère suivi de La bienfaisance récompensée'', nel 1788.
* ''Œuvres de Madame de Gouges'', dedicau al duqui d'Orléans, dos velumis, [[París]], ''Cailleau'', nel 1788. Recopilau delas sus primel obras editás.
* ''Œuvres de Madame de Gouges'', dedicau al préncipi de Condé, un velumi, [[París]], ''Cailleau'', nel 1788.
* ''Le Marché des Noirs'', manuscritu depositau i leyíu ena ''Comédie Française,'' nel 1790.
* ''Le nouveau Tartuffe, ou l’école des jeunes gens'', manuscritu depositau i leyíu ena ''Comédie Française,'' nel 1790.
* ''Les Démocrates et les aristocrates, ou les curieux du champ de Mars'', nel 1790.
* ''La Nécessité du divorce'', manuscritu conservau ena Bibloteca Nacional Francesa'','' nel 1790.
* ''Le Couvent, ou les vœux forcés'', [[París]], ''veuve Duchesne, veuve Bailly'', nel 1790.
* ''Mirabeau aux Champs Élysées'', [[París]], ''Garnery'', nel 1791.
* ''L’Esclavage des Noirs, ou l’heureux naufrage'', [[París]], ''veuve Duchesne, veuve Bailly'', nel 1792.
* ''La France sauvée, ou le tyran détrôné'', manuscritu, nel 1792.
* ''L’Entrée de Dumouriez à Bruxelles, ou les vivandiers'', nel 1793.
=== Escrevimientus políticus ===
* ''Lettre au Peuple ou projet d’une caisse patriotique, par une citoyenne'', setiembri del 1788.
* ''Remarques patriotiques par la Citoyenne auteur de la Lettre au peuple'', [[París]], deziembri del 1788.
* ''Le bonheur primitif de l’homme, ou les rêveries patriotique'', [[Ámsterdam]] i [[París]], ''Royer'', nel 1789.
* ''Dialogue allégorique entre la France et la Vérité', dédié aux États Généraux'', abril del 1789.
* ''Le cri du sage, par une femme'', [[París]], mayu del 1789.
* ''Avis pressant, ou Réponse à mes calomniateurs'', [[París]], mayu del 1789.
* ''Pour sauver la patrie, il faut respecter les trois ordres, c’est le seul moyen de conciliation qui nous reste'', [[París]], juñu del 1789.
* ''Mes vœux sont remplis, ou Le don patriotique, par Madame de Gouges, dédié aux États généraux'', [[París]], juñu del 1789.
* ''Discours de l’aveugle aux Français, par Madame de Gouges'', [[París]], 24 de juñu del 1789.
* ''Lettre à Monseigneur le duc d’Orléans, premier prince du sang'', [[París]], jullu del 1789.
* ''Séance royale. Motion de M. le duc d’Orléans, ou Les songes patriotiques, dédié à M. le duc d’Orléans, par Madame de Gouges'', 11 de jullu del 1789.
* ''L’ordre national, ou le comte d’Artois inspiré par Mentor, dédié aux États généraux'', [[París]], jullu-abostu del 1789.
* ''Lettre aux représentants de la Nation'', [[París]], ''L.'' ''Jorry'', setiembri del 1789.
* ''Action héroïque d’une Française, ou la France sauvée par les femmes, par Mme de Gouges'', [[París]], 10 de setiembri del 1789.
* ''Le contre-poison, avis aux citoyens de Versailles'', [[París]], otubri del 1789.
* ''Lettre aux rédacteurs de la Chronique,'' [[París]], 20 de deziembri del 1789.
* ''Réponse au Champion américain, ou Colon très aisé à connaître'', [[París]], 18 de jeneru del 1790.
* ''Lettre aux littérateurs français, par Madame de Gouges'', [[París]], hebreru del 1790.
* ''Les Comédiens démasqués, ou Madame de Gouges ruinée par la Comédie française pour se faire jouer'', [[París]], nel 1790.
* ''Départ de M. Necker et de Mme de Gouges, ou Les adieux de Mme de Gouges aux Français'', [[París]], 24 d'abril del 1790.
* ''Projet sur la formation d’un tribunal populaire et suprême en matière criminelle, présenté par Mme de Gouges le 26 mai 1790 à l’Assemblée nationale'', [[París]], ''Patriote français'', nel 1790.
* ''Bouquet national dédié à Henri IV, pour sa fête'', [[París]], jullu del 1790.
* ''Œuvres de Madame de Gouges'', [[París]], nel 1790. Recopilación delos sus escrevimientus políticus dendi'l 1788 al 1790.
* ''Le Tombeau de Mirabeau'', abril del 1791.
* ''Adresse au roi, adresse à la reine, adresse au prince de Condé, Observations à M. Duveyrier sur sa fameuse ambassade, par Mme de Gouges'', [[París]], mayu del 1791.
* ''Sera-t-il roi ne le sera-t-il pas ?, par Madame de Gouges'', [[París]], juñu del 1791.
* ''Observations sur les étrangers'', jullu del 1791.
* ''Repentir de Madame de Gouges'', [[París]], lunis 5 de setiembri del 1791.
* ''Les droits de la femme. À la reine'', ''Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne'', setiembri del 1791.
* ''le Prince philosophe'', [[París]], ''Briand'', cuentu oriental nel 1792.
* ''Le Bon Sens du Français'', 17 de hebreru del 1792.
* ''Lettre aux rédacteurs du Thermomètre du Jour'', 1 de marçu del 1792.
* ''L’Esprit français ou problème à résoudre sur le labyrinthe de divers complots, par madame de Gouges'', [[París]], ''veuve Duchesne'', 22 de marçu del 1792.
* ''Le Bon Sens français, ou L’apologie des vrais nobles, dédié aux Jacobins'', [[París]], 15 d'abril del 1792.
* ''Grande éclipse du soleil jacobiniste et de la lune feuillantine, pour la fin d’avril ou dans le courant du mois de mai, par la LIBERTE, l’an IV de son nom, dédié à la Terre'', abril del 1792.
* ''Lettre aux Français'', abril del 1792.
* ''Lettres à la reine, aux généraux de l’armée, aux amis de la constitution et aux Française citoyennes. Description de la fête du 3 juin, par Marie-Olympe de Gouges'', [[París]], ''société typographique aux Jacobins Saint-Honoré'', juñu del 1792.
* ''Œuvres de Madame de Gouges'', dos volumis, [[París]], ''veuve Duchesne,'' escreviúras i teatru políticu del 1791 i del 1792.
* ''Pacte national par marie-Olympe de Gouges, adressé à l’Assemblée nationale'', 5 de jullu del 1792.
* ''Lettre au Moniteur sur la mort de Gouvion,'' 15 de jullu del 1792.
* ''Aux Fédérés'', 22 de jullu del 1792.
* ''Le Cri de l’innocence'', setiembri del 1792.
* ''La Fierté de l’innocence, ou le Silence du véritable patriotisme, par Marie-Olympe de Gouges'', setiembri del 1792.
* ''Les Fantômes de l’opinion publique. L’esprit qu’on veut avoir gâte celui qu’on a'', [[París]], otubri del 1792.
* ''Réponse à la justification de Maximilien Robespierre, adressé à Jérôme Pétion, par Olympe de Gouges'', novembri del 1792.
* ''Pronostic sur Maximilien Robespierre, par un animal amphibie'', 5 de novembri del 1792.
* ''Correspondance de la Cour. Compte moral rendu et dernier mot à mes chers amis, par Olympe de Gouges, à la Convention nationale et au peuple, sur une dénonciation faite contre son civisme aux Jacobins par le sieur Bourdon'', [[París]], novembri del 1792.
* ''Mon dernier mot à mes chers amis'', deziembri del 1792.
* ''Olympe de Gouges défenseur officieux de Louis Capet'', dela emprenta de ''Valade'' l'iju mayol, ''rue Jean-Jacques Rousseau'', [[París]], 16 de deziembri del 1792.
* ''Adresse au don Quichotte du Nord, par Marie-Olympe de Gouges'', [[París]], ''Imprimerie nationale'', nel 1792.
* ''Arrêt de mort que présente Olympe de Gouges contre Louis Capet'', [[París]], 18 de jeneru del 1793.
* ''Complots dévoilés des sociétaires du prétendu théâtre de la République'', [[París]], jeneru del 1793.
* ''Olympe de Gouges à Dumouriez, général des armées de la République française'', [[París]], 22 de jeneru del 1793.
* ''Avis pressant à la Convention, par une vraie républicaine'', [[París]], 20 de marçu del 1793.
* ''Testament politique d’Olympe de Gouges'', 4 de juñu del 1793.
* ''Œuvres de Madame de Gouges'', dos volumis, [[París]], escrevimientus políticus del 1792 al 1793, nel 1793.
* ''Les Trois Urnes, par un voyageur aérien'', 19 de jullu del 1793.
* ''Une patriote persécutée, à la Convention nationale'', abostu del 1793
* ''Olympe de Gouges au Tribunal révolutionnaire'', 21 de setiembri del 1793.
=== Redicionis delas obras d'''Olympe de Gouges'' ===
* ''Olympe de Gouges'', ''Écrits politiques'', presentau por ''Olivier Blanc'', volumi I del 1789 al 1791, volumi II del 1792 al 1793, [[París]], ''Côté Femmes Éditions'', nel 2003.
* ''Olympe de Gouges'', ''Théâtre Politique'', prologau por ''Gisela Thiele-Knobloch'', [[París]], ''Côté Femmes Éditions'', dos volumis, nel 1991: ISBN 2-907883-34-8, nel 1993: ISBN 2-907883-59-3.
* ''Olympe de Gouges'', ''Théâtre'', presentau por ''Félix-Marcel Castan, Montauban, éditions Cocagne''.
* ''Olympe de Gouges'', ''Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne'', ''éd.'' ''Mille et une nuits'', [[París]], ISBN 2-84205-746-5.
* ''Olympe de Gouges'', Caminu ala guillotina. Escreviúras políticas. ''ContraEscritura'', nel 2021.<ref name=":6" />
== Guipal tamién ==
* [[Mugel]]
* [[Feminismu]]
== Referencias ==
<references />
== Biblografía ==
* ''Laura Manzanera'', ''Olympe de Gouges. La cronista maldita de la Revolución Francesa'', ''El Viejo Topo'', nel 2010, ISBN 978-84-92616-75-6. Biografía contestualizá i passaera, estratus delas prencipais obras dela protagonista i estoria acompará.
* ''Olivier Blanc'', ''Marie-Olympe de Gouges'', ''Cahors'', ''éditions René Viénet'', nel 2003, ISBN 2-84983-000-3. Lista compreta delos escrevimientus pubricaus por ''Olympe de Gouges'' del 1786 al 1793, munchus manuscritus no editaus, biblografía crítica, indi, quaernu de santus d'ochu páginas. Trauzíu al alemán i al japonés.
* ''Sophie Mousset'', ''Olympe de Gouges et les droits de la femme'', [[París]]'', Le Félin'', nel 2003, ISBN 2-86645-495-2.
* ''Caroline Grimm'', ''Moi, Olympe de Gouges'', [[París]], ''Calmann-Lévy'', nel 2009, ISBN 978-2-7021-3989-9.
* ''Olivia Blanco Corujo''. ''Olimpia de Gouges''. [[Mairil]], ''Ediciones Del Orto'', nel 2000. ISBN 9788479232344.
== Atijus p'ahuera ==
{{Commonscat|Olympe de Gouges}}
* [https://www.marxists.org/espanol/tematica/mujer/autores/gouges/index.htm Estoria d'Olympe de Gouges] Marxismu i Femenismu.
* [https://www.todostuslibros.com/autor/gouges-olympe-de Obras d'Olympe de Gouges] Tolos librinus.
* [https://web.archive.org/web/20070911234853/http://www.malostratos.org/mujeres/gouges02.htm El Declaramientu delos Derechus dela Mugel i dela Ciadana] Olympe de Gouges.
* [https://www.youtube.com/watch?v=syfTBGR-Shw Olympe de Gouges] Vida i obra.
{{NF|1748|1793|de Gouges, Olympe}}
[[Categoría:Escrebioris]]
[[Categoría:Políticus]]
jx49sj1iexb9ypk7vzi4mwvrr43hbru
Primera Devisión d'España
0
11377
144953
144696
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:Tanbiruzzaman|Tanbiruzzaman]]
136856
wikitext
text/x-wiki
La primera devisión es a mas mehor competiciun de [[fubu]] d'[[españa]].
[[Archivu:LaLiga EA Sports 2023 Vertical Logo.svg|miniaturadeimagen|Logótipa de competiciun]]
N la tempora 25/26 la rellenaban 20 equipus:
* [[Real Sociedad de Fútbol|Real Sociedad]]
* [[Real Madrid Club de fútbol|Real Madrid]]
* [[Futbol Club Barcelona|Farça]]
* [[Athletic Club|Bilbao]]
* Patetico de Madrid
mp9f8coxpmz2ooqnh0tv487refv8i0c
Lengua lituana
0
11606
144970
143374
2026-11-01T23:03:10Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
144970
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha d'idioma
|nombri = Lituanu
|nativu = ''lietuvių kalba''
|familia mai = Luengas indouropeas
|paísis={{LTU}}
{{bandera2|Polonia}} ([[Puńsk]])
|çona=[[Bálticu]]
|palraoris=4 millonis
|rank=''N'en los 100 superiol''
|familia=[[Luengas induropeas|Indoeropea]]
[[Luengas baltoeslavas|Baltoeslava]]
[[Luengas bálticas|Bálticu]]
[[Luengas bálticas oriental|Bálticu oriental]]
'''Lituanu'''
|escritura=[[Alhabetu latinu]]
|oficial={{LTU}}
{{EU}}
{{bandera|Polonia}} [[Polonia]] (nel puebru de [[Puńsk]])<br />
|minoritariu reconociu={{POL}}
{{Godno}}
({{BLR}})
|agencia= [http://www.lki.lt Institutu dela Luenga Lituana]
|iso1=lt
|iso2=lit
|iso3=lit
|glotto=lith1251
|mapa = [[Archivu:Map of Lithuanian language.svg|280px]]
|deáletus=[[Idioma samogitianu|Samogitianu]]
[[Deáletu Aukstaitianu|Aukstaitianu]]}}
El '''idioma lituanu''' (''lietuvių kalba'') es una luenga dela rama [[luengas bálticas|báltica]] dela familia de [[luengas induropeas]]. Tiini unus quatru millonis de palraoris, prenciparmenti en [[Lituania|Lituaña]].
Ena literatura báltica antiga a vezis se llama ''lituanu'' a toas las luengas bálticas en heneral.
Aspetus estóricus, socialis i colturalis
Distribución heugráfica
El lituanu se palra prencipalmenti en [[Lituania|Lituaña]]. Nostanti, dessistin minorías de lituanupalraoris en [[Alemaña]], [[Arhentina]], [[Australia]], [[Armenia]], [[Bielorrussia]], [[Brasil]], [[Canadá]], [[Chili]], [[Colombia]], [[Méxicu]], [[Moldavia]], [[Estaus Unius]], [[España]], [[Estonia]], [[Heurhia]], [[Kazajistán]], [[Kirguistán]], [[Letonia]], [[Polonia]], [[Réinu Uníu]], [[Rumania]], [[Rússia]], [[Suécia]], [[Tayikistán]], [[Turkmenistán]], [[Uruguai]], [[Uzbekistán]] i [[Venezuela]].
Alreol del 80 % delos abitantis de [[Lituania|Lituaña]] (2,8 millonis de pressonas sigún el censu de 2021) palra lituanu. En total unus 4 millonis de pressonas en tol mundu palran el idioma.
== Estatus oficial ==
El lituanu es la luenga oficial de [[Lituania|Lituaña]] i unu delos idiomas oficialis dela [[Unión Uropea]]. Nel puebru de [[Puńsk]] ([[Polonia]]) es coficial juntu col polacu.
== Diáletus ==
[[Archivu:Map of dialects of Lithuanian language.svg|thumb|Deáletus del lituanu:<ref>Zinkevičius, Zigmas; Girdenis, Alexas Stanislovas. Dėl lietuvių kalbos tarmių klasifikacijos. Kalbotyra (Slavistica Vilnensis). 14. 1966. ISSN 1392-1517</ref> las variedais de samogitianu están en amarillu, roju i marrón; las variedais de aukštaitianu están en verdi, azul i púrpura]]
El idioma lituanu tiini dos deáletus prencipalis: el [[altu lituanu]] (''Aukštaičių''), en cuya variant'ocidental se basa el lituanu estándal; i el [[samogitianu]] (bahu lituanu, ''Žemaičių/Žemaitių''). Entri dambos dos á escassa entelihibilidá mutua.
[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map_of_dialects_of_Lithuanian_language.svg]
Equí se puei vel un mapa dela destribución heugráfica de dambos dos deáletus.
== Estoria ==
{{quote box
| width = 25em
| align = center
| quote = Qualsiquiera que dessii oyil cumu palraban los [[induuropeu|Induuropeus]] ebi venil i escuchal a un campesiñu lituanu.
| source = — [[Antoine Meillet]]<ref>url=https://termcoord.eu/2014/08/ever-wanted-travel-back-time-talk-lithuanian-3/ |website=[[Terminology Coordination Unit of the European Parliament]] |access-date=16 August 2021 |date=19 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141013145427/https://termcoord.eu/2014/08/ever-wanted-travel-back-time-talk-lithuanian-3/ |archivedate=13 October 2014</ref>
}}
Entri las luengas induuropeas, el lituanu es conservaol ena su gramática i funulogia, reteniendu caraterísticas arcaicas que d'otra manera s'alcuentran solu en luengas antigas cumu el [[Sánscritu]]<ref>last=Smalstieg |first=William |date=1982 |title=The Origin of the Lithuanian Language |url=https://web.archive.org/web/20201111175048/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_01.htm |journal=Lituanus |volume=28 |issue=1 |access-date=2016-08-07 |via=lituanus.org</ref> (señalámenti la su forma temprana, [[Vedic Sanskrit|Sánscritu Védicu]]) o el [[Ancient Greek|Grieu Antigu]]. Assin, es una fuenti emportanti pala recostrución dela [[Proto-Indo-European language|luenga Proto-Induuropea]] inque la su tardía atestación (colos testus mas tempranus datandu solu d’alreol de 1500 AD, mientri que el Grieu Antigu fue escritu dantis alreol de tres mil añus en c. 1450 BC).
[[Archivu:The prevalence of Baltic hydronyms.png|thumb|left|Mapu dela prevalencia de hidrónimus d'origi Bálticu]]
Sigún los idrónimus d'origi Bálticu, las [[Baltic languages|luengas bálticas]] fuerun palrás en una çona ancha al esti del [[Baltic Sea|Mari Bálticu]], i en c. 1000 BC tenía dos uniais lingüísticas: ocidental i oriental.<ref> |last1=Zinkevičius |first1=Zigmas |title=Lietuvių kalbos kilmė |trans-title=The Origin of the Lithuanian Language |url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuviu-kalbos-kilme/ |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |access-date=21 January 2023 |language=lt</ref> Sigún la envestigación glotucrunulóhica, las luengas del Bálticu Oriental se desapartun delas del Bálticu Ocidental entri c. 400 BC i c. 600 BC.<ref> |last1=Girdenis |first1=Aleksas |last2=Mažiulis |first2=Vytautas |date=1994 |title=Baltų kalbų divergencinė chronologija |journal=Baltistica |language=lt |volume=27 |issue=2 |page=10 |doi=10.15388/baltistica.27.2.204 |doi-access=free</ref><ref>last1=Novotná |first1=Petra |last2=Blažek |first2=Václav |date=2007 |title=Glottochronology and Its Application on the Balto-Slavic Languages |journal=Baltistica |volume=42 |issue=3 |pages=208–209 |doi=10.15388/baltistica.42.3.1178 |doi-access=free</ref> El geógrafu grieu [[Ptolemy|Ptolomeu]] ya tenía escritu alreol de dos tribus/nacionis bálticas pol nomu, los Galindai (Γαλίνδαι) i los Sudinoi (Σουδινοί), nel sigru II AD.<ref> |last1=Patackas |first1=Algirdas |title=Apie galindus, baltų gentį, ir jų kelionę į vakarus, pasaulio pakraštį (nuotraukos) |url=https://www.lrytas.lt/kultura/istorija/2010/09/24/news/apie-galindus-baltu-genti-ir-ju-kelione-i-vakarus-pasaulio-pakrasti-nuotraukos--4681476 |website=[[lrytas.lt]] |access-date=22 January 2023 |language=lt</ref><ref>title=Baltų kalbos ir tautos |url=https://www.aidai.eu/index.php?view=article&catid=202%3A6-rugsjis&id=2746%3Ais&option=com_content&Itemid=233 |website=Aidai.eu |access-date=22 January 2023 |language=lt</ref> El lituanu s’orinó dela surusupeci del Bálticu Oriental i se mantuvu ábati sin cambial ata c. 1 AD, nostanti en c. 500 AD la luenga dela parti setentrional de los Baltus Orientalis fue enfluenciá polas [[Finnic languages|luengas hínicas]], lo qual enchó el desenvolvimiento de chambus dela luenga delos Baltus Meridionalis (vel: [[Latgalian language|Latgaliu]], que se desenvolvió en [[Latvian language|Latviu]], i estintus [[Curonian language|Curoniu]], [[Semigallian language|Semigaliu]], i [[Selonian language|Seloniu]] luego). La luenga de los Baltus Meridionalis fue menus enfluyenciá porel processu i retenió abondas delas sus caraterísticas mas viejas, que forman el lituanu.
[[Archivu:Lithuanian language in the 16th century.png|left|thumb|Çona ondi se palraba lituanu nel sigru XVI]]
La diferenciación entri el lituanu i el letón encetó endispués de c. 800 AD; duranti un tiempu largu, pudun sel consideraus dialetus duna só luenga.<ref name="Blspace">|title=History |url=https://web.archive.org/web/20230122093155/https://balticlanguage.space/history/ |website=Balticlanguage.space |access-date=22 January 2023</ref> Polu menus, dessistun dialetus de transeción ata el sigru XIV o XV i quiciás ata el sigru XVII.<ref>|title=The Indo-European Languages|last1=Ramat|first1=Anna Giacalone|author-link=Anna Giacalone Ramat|last2=Ramat|first2=Paolo|publisher=Routledge|year=1998|isbn=9781134921867|pages=454–479|chapter=The Baltic Languages|oclc=908192063</ref> Los [[Livonian Brothers of the Sword|Germanus dela Espá alemanis]] ocupun la parti ocidental dela cuenca del [[Daugava River|Ríu Daugava]], lo qual truju coloniçación del territoriu dela Letonia moerna (nel tiempu se llamaba [[Terra Mariana]]) por alemanis i tenía una enfluyencia emportanti nel desenvolvimiento endependienti dela luenga por causa de la [[Germanisation|germanización]] (vel tamién: [[Baltic Germans|Alemanis Balticus]] i [[Baltic German nobility|nobleça alemana báltica]]).<ref> |title=Latvia |url=https://www.britannica.com/place/Latvia/History |website=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=22 January 2023</ref>
Dessistía fascinación polos lituanus i la su luenga entri los envestigaoris del sigru XIX tardíu, i el filólogu [[Isaac Taylor (priest)|Isaac Taylor]] escrevió lo sigienti ena su obra ''The Origin of the Aryans'' (1892):
<blockquote>"Assin sedríe qu'el lituanu tieni la mejol petición de represental la [[Aryan race|raça ária]] primitiva, vistu qu'el su idioma muesta menus d'essus chambus funéticus, i dessas példias gramaticalis que son consecuentis ala adquisición duna palra estrangera."<ref> |last=Taylor |first=Isaac |author-link=Isaac Taylor (priest) |url=https://archive.org/details/cu31924029872847/page/n277/mode/2up |title=The Origin of the Aryans: An Account of the Prehistoric Ethnology and Civilisation of Europe |publisher=24 Warwick Lane, [[Paternoster Row]] |year=1892 |edition=2nd |series=The Contemporary Science |location=London |page=261</ref></blockquote>
El lituanu fue estudiau por varius lingüistas cumu [[Franz Bopp]], [[August Schleicher]], [[Adalbert Bezzenberger]], [[Louis Hjelmslev]],<ref> |url=https://books.google.com/books?id=kQ6CTNgAbPMC&q=danis+hjelmslev+studied+lithuanian&pg=PA124 |title=Key Thinkers in Linguistics and the Philosophy of Language |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195187687 |editor-last=Chapman |editor-first=Siobhan |page=124 |editor-last2=Routledge |editor-first2=Christopher</ref> [[Ferdinand de Saussure]],<ref>|last=Joseph |first=John E. |date=2009 |title=Why Lithuanian Accentuation Mattered to Saussure |url=https://web.archive.org/web/20210224193735/http://www.lel.ed.ac.uk/~josephj/LHI_Joseph%5b1%5d.pdf |journal=Language & History |volume=52 |issue=2 |pages=182–198 |doi=10.1179/175975309X452067 |s2cid=144780177 |access-date=1 April 2018 |via=lel.ed.ac.uk</ref> [[Winfred P. Lehmann]] i [[Vladimir Toporov]],<ref> |last=Sabaliauskas |first=Algirdas |date=2007 |title=Remembering Vladimir Toporov |url=http://www.lituanus.org/2007/07_2_01%20Sabaliauskas.html |journal=Lituanus |volume=53 |issue=2 |access-date=4 April 2018 |via=lituanus.org |archive-date=24 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224180000/http://www.lituanus.org/2007/07_2_01%20Sabaliauskas.html |url-status=dead</ref> Jan Safarewicz,<ref> |title=Jan Safarewicz |url=https://www.vle.lt/straipsnis/jan-safarewicz/ |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |access-date=21 January 2023 |language=lt</ref> i otrus mas.
Estudiandu los topónimus d'origi Lituanu, el lingüista Jan Safarewicz concluyó que las rayas orientalis del lituanu solían están en horma de çigçags a través de [[Grodno]], [[Shchuchyn]], [[Lida]], [[Valozhyn]], [[Svir, Belarus|Svir]], i [[Braslaw]] (la ciá).<ref name="OriginVle"/> Essas rayas orientalis coincidin parcialmenti cola dispersión dela hi [[Catholic Church|Católica]] i [[Orthodoxy|Ortodoxa]], i debíun dessistil nel tiempu dela [[Christianization of Lithuania|Cristianiçación de Lituaña]] en 1387 i endispués.<ref name="OriginVle"/> Las rayas orientalis de Safarewicz fuerun movías entavía mas al sul i al esti por otrus sabelis (p. ej. Mikalay Biryla, Petras Gaučas, Jerzy Ochmański, Aleksandras Vanagas, Zigmas Zinkevičius, i otrus mas).<ref name="OriginVle"/>
El [[Proto-Balto-Slavic|Proto-Balto-Eslavu]] se desapartó dretamenti del Proto-Induuropeu, endispués se subdesapartó en [[Proto-Baltic|Proto-Bálticu]] i [[Proto-Slavic|Proto-Eslavu]]. El Proto-Bálticu se desapartó en Proto-Bálticu Oesti i Proto-Bálticu Esti.<ref name="Smalstieg 1982"> |last=Smalstieg |first=William |date=1982 |title=The Origin of the Lithuanian Language |url=http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_01.htm |url-status=dead |journal=Lituanus |volume=28 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111175048/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_01.htm |archive-date=11 November 2020 |access-date=2016-08-07 |via=lituanus.org</ref> Las luengas bálticas passun pol un estayu Proto-Balto-Eslavu, del qual las luengas bálticas retenin isuglossas léxicas, morfulóhicas, funulóhicas i acentualis esclusivas i non-esclusivas en común col las [[Slavic languages|luengas eslavas]], que representan los sus parientis vivus induuropeus mas cercanus. Amás, col lituanu siendu tan arcaicu en hunulohia, las palras eslavas puen amental-se con frecuencia del lituanu polas leis de soniu regularis; porel ejempru, Lith. vilkas i [[Polish language|Polacu]] wilk ← [[Proto-Balto-Slavic language|PBSl.]] *wilkás (cf. [[Proto-Slavic language|PSl.]] *vьlkъ) ← [[Proto-Indo-European language|PIE]] *wĺ̥kʷos, todus significandu "[[wolf|lubu]]".
Por causa delas tres colturas arquelóhicas en Lituaña, angunus sabelis partin el etnus lituanu en tres grupus colturalis – Samugícius (Ocidentalis), Aukštaitians (Centralis) i Lituanus (Orientalis). Tradiçionalmenti, la [[Samogitians|tribi Samugícia]] s’incluyi drentu del etnus lituanu mas anchu cumu sugierin las estórias estóricas, deviendu Lituaña en dos partis – ''Austechia'' ([[Aukštaitija]]) i ''Samogitia'' ([[Samogitia|Žemaitija]])<ref>[[Tomas Baranauskas|Baranauskas, Tomas]] (2006). ''Aukštaitija XIII–XV amžiuje'' [''Aukštaitija in the 13th–15th centuries''] (in Lithuanian). Kaunas: Žiemgalos leidykla. p. 1.</ref><ref>Misiūnas, Romuald J., Bater, James H. ''Prehistory to the 18th Century. Baltic states''. [[Encyclopædia Britannica]].</ref> – nostanti los sus oríginis son un asuntu de debatis ogañu.<ref> |title=The Problematic Nature of Samogitian Origin] (in Lithuanian). ''Kalvotoji Žemaitija''. Retrieved on 5 February 2025.</ref> La lingüista Jūratė Sofija Laučiūtė arreñiga qu'antis dela su [[Assimilation (phonology)|assimilación]], los Samugícius antigus eran una tribi deferenti delos [[Lithuanians (tribe)|Lituanus]], lo qual s’endevina por ciertas caraterísticas lingüísticas non esplicablis polos hunéticus solus, cumu la tremenación ''-ou <*-ou'' de los [[noun|sustantivus]] masculinus en horma [[Genitive case|genitivu]] (p. ej. [[Samogitian language|Samugíciu]] velkou, Lituanu vilkui, significandu 'lubu'). Valdemaras Šimėnas sugieri que dambas dos colturalmenti cumu lingüísticamenti los Samugícius antigus eran mas cercanus a los Curonianus, Semigalianus i Selonius que a los Lituanus.<ref>Kavaliauskas, Antanas (1 January 2018). "Žemaičių kilmės problematika" [The Problematic Nature of Samogitian Origin] (in Lithuanian). ''Kalvotoji Žemaitija''. Retrieved on 5 February 2025.</ref> Nel sigru XII tardíu, los Samugícius i los Lituanus hormun una [[Lithuanian land confederation|unión tribal]], que fue el enceti del futuru estau Lituanu.<ref>[[Edvardas Gudavičius|Gudavičius, Edvardas]]. "[https://www.vle.lt/straipsnis/lietuviu-zemiu-konfederacija/ Lietuvos žemių konfederacija]" [The Confederation of Lithuanian Lands] (in Lithuanian). [[Visuotinė lietuvių enciklopedija|''Universal Lithuanian Encyclopedia'']].</ref>
Inicialmenti, el lituanu fue una [[spoken language|luenga palrá]] nel [[Grand Duchy of Lithuania|Gran Ducau de Lituaña]] i el [[Duchy of Prussia|Ducau de Prusia]], mientri que el encetu dela escreviura lituana es posiblimenti associá cola entrodución dela [[Catholic Church in Lithuania|Cristiandá en Lituaña]] quandu [[Mindaugas|Mindaugas]] fue [[Baptism|bautiçau]] i coronau Rei de Lituaña en 1250–1251.<ref name="RasomojiKalbaVle"> |last1=Zinkevičius |first1=Zigmas |title=Lietuvių rašomoji kalba |url=https://www.vle.lt/straipsnis/lietuviu-rasomoji-kalba/ |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |access-date=15 January 2023 |language=lt</ref><ref name="OriginVle"/> S’arreñiga que rezus fuerun traducíus al dialetu local de lituanu polos [[Franciscans|monhis Hrancescanus]] duranti el bautiçismu de Mindaugas, nostanti na delas escrituras á sobrevivíu.<ref name="RasomojiKalbaVle"/> La primel palra lituana grabá, tenía lau el 24 de diciembri de 1207 dela crónica de [[Henry of Latvia|Enriqui de Latvia]], fue ''Ba'', una [[interjection|enterheción]] dun assaltaol lituanu endispués de topal ná pa pilleal en una ilesia Livonia.<ref> |last1=Antanavičius |first1=Darius |last2=Baronas |first2=Darius |last3=Dubonis |first3=Artūras |last4=Petrauskas |first4=Rimvydas |title=Mindaugo knyga. Istorijos šaltiniai apie Lietuvos karalių |date=2005 |publisher=Lietuvos istorijos instituto leidykla |location=Vilnius |isbn=9986780683 |page=97</ref>
{{multiple image
| align = right
| direction = horizontal
| total_width =
| header_align = left/right/center
| footer = El lituanu fue mencionau cumu una delas luengas delos participantis del [[Council of Constance|Concehu de Constança]] en 1414–1418: vel Lingwa Lietowia (esquierda) i Littowelch (derecha) en una Crónica del Concehu de Constança del sigru XV acumplía por [[Ulrich of Richenthal|Ulrich de Richenthal]].
| footer_align = left/right/center
| image1 = Lingwa Lietowia (Lithuanian language; lietuvių kalba), mentioned in Chronik des Konstanzer Konzils by Ulrich von Richental, 15th century.jpg
| width1 = 250
| image2 = Lithuanian language. Lithuanian language mentioned among other languages of participants of Council of Constance, 1483.png
| width2 = 102
}}
Inque na de escritus en lituanu á sobrevivíu del sigru XV o dantis,<ref name="RasomojiKalbaVle"/> el lituanu (Lingwa Lietowia) fue mencionau cumu una delas luengas uropeas delos participantis nel Concehu de Constança en 1414–1418.<ref> |title=Tarp Europos kalbų U. Richentalis paminėjo ir Lingwa Lietowia – lietuvių kalbą |journal=Lietuvos bajoras |date=2015 |issue=21 |page=22 |url=https://www.lbks.lt/images/zurnalai/pdf/bajoru_zurnalas21.pdf |access-date=17 January 2023 |language=lt</ref><ref> |author1=[[Ulrich of Richenthal]] |title=Concilium zu Constencz (Chronik des Konstanzer Konzils) |page=232v |url=https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/ir00196000/0463/image,info,thumbs |access-date=17 January 2023 |language=de</ref><ref> |last1=Rutkauskienė |first1=Violeta |title=Istorinės Lietuvos valdovų vėliavos ir LDK delegacijos herbai Konstanco metraštininkų kronikose |journal=Voruta |date=2016 |issue=1 |page=5 |url=https://www.voruta.lt/wp-content/uploads/Voruta-2016-nr.-1.pdf |access-date=9 February 2023 |language=lt</ref> Dendi la mitá del sigru XV, la leyenda se desparramó alreol del origi [[Roman people|romanu]] dela nobleça lituana (dela estirpi [[Palemonids|Palemon]]), i la prossimidá dela luenga lituana col Latín, assi dessu a angunus entelitualis nel meyu del sigru XVI a avogal pol reemplaçu del Rutenu col Latín, vistu qu’el Latín era considerau cumu la luenga nativa delos Lituanus.<ref name="Dubonis2016"/><ref>|last1=Kiaupa |first1=Zigmantas |title=The history of Lithuania before 1795 |last2=Kiaupienė |first2=Jūratė |last3=Kuncevičius |first3=Albinas |year=2000 |isbn=9789986810131 |page=194 |publisher=Lithuanian Institute of History |location=Vilnius</ref>
Inicialmenti, el [[Latin|Latín]] i el [[Church Slavonic|Eslavu Eclesiásticu]] eran las prencipalis [[written language|luengas escritas]] (cancillería) del Gran Ducau de Lituaña, nostanti nel sigru XVII tardíu – sigru XVIII el Eslavu Eclesiásticu fue reemplazau pol Polacu.<ref name="RasomojiKalbaVle"/><ref> |last1=Poliakovas |first1=Olegas |title=Slavų kanceliarinė kalba |url=https://www.vle.lt/straipsnis/slavu-kanceliarine-kalba/ |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |access-date=16 February 2023 |language=lt</ref> Nostanti, el lituanu fue una [[spoken language|luenga palrá]] delos [[List of heads of state of Lithuania#Grand Duchy of Lithuania (1263–1569)|gobernaoris lituanus meyevalis]] dela dinastía Gediminids i las sus ramificazionis cadet: Kęstutaičiai i dinastías [[Jagiellonian dynasty|Jaguelónicas]].<ref name="KalbaVR"> |title=Kurie Lietuvos valdovai mokėjo protėvių kalbą, kurie – ne? / Laida "Lietuva – mūsų lūpose" |url=https://www.youtube.com/watch?v=o_I9qGa1J44 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/o_I9qGa1J44| archive-date=2021-12-11 |url-status=live|website=YouTube |publisher=Palace of the Grand Dukes of Lithuania |access-date=16 February 2023 |language=lt</ref><ref name="Pancerovas"> |title=Ar perrašinėjamos istorijos pasakų įkvėpta Baltarusija gali kėsintis į Rytų Lietuvą? |url=https://www.15min.lt/naujiena/aktualu/istorija/ar-perrasinejamos-istorijos-pasaku-ikvepta-baltarusija-gali-kesintis-i-rytu-lietuva-582-456877 |last1=Pancerovas |first1=Dovydas |website=[[15min.lt]] |access-date=16 February 2023 |language=lt</ref><ref name="Statkuviene"> |last1=Statkuvienė |first1=Regina |title=Jogailaičiai. Kodėl ne Gediminaičiai? |url=https://www.15min.lt/naujiena/aktualu/istorija/jogailaiciai-kodel-ne-gediminaiciai-582-1056552 |website=15min.lt |access-date=16 February 2023 |language=lt</ref><ref name="Stone"/> Se sabi que [[Jogaila|Jogaila]], siendu [[Lithuanians|lituanu étnicu]] pola línia masculina, mesmu supu i palró lituanu con [[Vytautas the Great|Vytautas el Grandi]], el su primu dela dinastía Gediminids.<ref name="Pancerovas"/><ref name="Statkuviene"/><ref> |last1=Plikūnė |first1=Dalia |title=Kodėl Jogaila buvo geras, o Vytautas Didysis – genialus |url=https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/kodel-jogaila-buvo-geras-o-vytautas-didysis-genialus.d?id=76794153 |website=[[DELFI]] |access-date=17 July 2021 |language=lt</ref> Duranti la [[Christianization of Lithuania#Christianization by Jogaila and Vytautas|Cristianiçación de Samugícia]] na del cleru, que llegan a [[Duchy of Samogitia|Samugícia]] con Jogaila, pudun comunical-si colos nativus, asín Jogaila mesmu enseñó a los Samugícius alreol del [[Catholic Church|Catolicismu]]; pos pudu comunical-si nel dialetu Samugíciu del lituanu.<ref> |last1=Baronas |first1=Darius |title=Žemaičių krikštas: tyrimai ir refleksija |date=2013 |publisher=[[Lithuanian Catholic Academy of Science]] |location=[[Vilnius]] |isbn=978-9986-592-71-6 |pages=33–34 |url=https://www.lkma.lt/site/files/file/leidiniai/Zemaiciu_krikstas.pdf |access-date=16 February 2023 |language=lt</ref> Endispués, Vytautas el Grandi escrevió ena su letra del 11 de marçu de 1420 a [[Sigismund, Holy Roman Emperor|Sigismundu, Emperadol Sacru Romanu]], que el lituanu i el Samugíciu son la mesma luenga.<ref> |author1=[[Vytautas the Great]] |author2=Valkūnas, Leonas (translation from [[Latin]]) |title=Vytauto laiškai [ Letters of Vytautas the Great ] |publisher=[[Vilnius University]], Institute of Lithuanian Literature and Folklore |page=6 |url=https://web.archive.org/web/20211123020923/http://www.xn--altiniai-4wb.info/files/literatura/LC00/Vytauto_lai%C5%A1kai.LC2100.pdf |access-date=4 March 2023 |language=lt |quote=Juk pirmiausia Jūs padarėte ir paskelbėte sprendimą dėl Žemaičių žemės, kuri yra mūsų paveldėjimas ir mūsų tėvonija iš teisėtos prosenolių bei senolių įpėdinystės. Ją ir dabar nuosavybėje turime, ji dabar yra ir visada buvo viena ir ta pati Lietuvos žemė, nes yra viena kalba bei tie patys gyventojai. (...) Taip pat Žemaitijos žmonės nuo senų laikų save vadino lietuviais ir niekada žemaičiais, ir dėl tokio tapatumo (sic) savo rašte mes nerašome apie Žemaitiją, nes viskas yra viena, vienas kraštas ir tie patys gyventojai.</ref>
[[Archivu:1501. Roman Catholic churches within the Grand Duchy of Lithuania, where the priests must know the Lithuanian language.svg|thumb|left|175px|El Gran Duqui de Lituaña, [[Alexander Jagiellon|Alexandru Jaguelón]], especificó que los clérigus Católicus Romanus en dessas 28 ilesias debíun sabel la luenga lituana, sigún la su letra del 18 de setiembri de 1501, la qual fue endiriçá al Obispu de Vilnius Albertas.<ref>|last1=Fijał |first1=Jan |last2=Semkowicz |first2=Władysław |date=1948-01-01 |title=Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji Wilenskiej. Tomu 1. Zeszyt 3 (1501–1507, uzupełn. 1394–1500) (W Krakowie 1948) |url=https://web.archive.org/web/20230326031810/https://www.academia.edu/45078413 |journal=Codex Diplomaticus Ecclesiae Cathedralis Necnon Dioceseos Vilnensis. Voluminis I. Fasciculus 3 (1501–1507, Addenda 1394–1500). |pages=616–617 |access-date=8 September 2024</ref><ref> |last=Baranauskas |first=Tomas |date=2009-01-01 |title=Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė ir lietuvių tauta |trans-title=The Grand Duchy of Lithuania and the Lithuanian nation |url=https://www.academia.edu/3715377 |journal=Lietuvių tauta |language=lt |volume=11: Tirpstančios lietuvių žemės |page=82 |access-date=8 September 2024</ref>]]
El gastu de lituanu acontinó enas cortis riales lituanas endispués delas muertis de Vytautas el Grandi (1430) i Jogaila (1434).<ref name="Stone"/> Porel ejempru, vistu qu'el hoven Gran Duqui [[Casimir IV Jagiellon|Casimiru IV Jaguelón]] era menol d'edá, el control supremu alreol del Gran Ducau de Lituaña estaba enas manus del [[Lithuanian Council of Lords|Concehu Lituanu de Señoris]], presidiu por [[Jonas Goštautas|Jonas Goštautas]], mientri que a Casimiru IV Jaguelón se le enseñó lituanu i [[Culture of Lithuania|cosumbrerus de Lituaña]] por oficialis cortesanus nombráus.<ref> |first1=Eugenija |last1=Ulčinaitė |last2=Jovaišas |first2=Albinas |url=http://ualgiman.dtiltas.lt/vid..html#Hermanas_Vartbergietis_ |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026081117/http://ualgiman.dtiltas.lt/vid..html#Hermanas_Vartbergietis_ |url-status=dead |archive-date=26 October 2007 |title=Lietuvių kalba ir literatūros istorija |language=lt</ref><ref> |last1=Ulčinaitė |first1=Eugenija |last2=Jovaišas |first2=Albinas |title=Lietuvių literatūros istorija: XIII-XVIII amžius |date=2003 |publisher=Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas |location=Vilnius |isbn=995547551X |pages=13–66</ref><ref> |last1=Stryjkowski |first1=Maciej |author-link1=Maciej Stryjkowski |title=Kronika Polska, Litewska, Zmódzka i wszystkiéj Rusi. |date=1582 |publisher=Warszawa Nak. G.L. Glüsksverga |page=207 |url=https://archive.org/details/kronikapolskalit02stryuoft/page/206/mode/2up?view=theater |access-date=16 February 2023</ref><ref name="KalbaVR"/> Duranti la visita de los embiáus dela szlachta polaca a Casimiru en 1446, ellos se dien cuenta que ena corti rial de Casimiru los cortesanus palrandu lituanu eran obligatórius, juntu colos cortesanus polacus.<ref name="Dubonis2016"> |last1=Dubonis |first1=Artūras |title=The Prestige and decline of the official (state) language in the Grand Duchy of Lithuania (fifteenth-sixteenth century): problems in Belarusian historiography |journal=Lithuanian Historical Studies |date=2016 |volume=20 |pages=6–7, 15–16, 21 |url=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2016~1512655799738/datastreams/DS.002.1.01.ARTIC/content |access-date=3 November 2023</ref><ref> |last1=Kutrzeba |first1=Stanisław |last2=Semkowicz |first2=Władysław |title=Akta unji Polski z Litwą, 1385-1791 |date=1932 |publisher=Polska Akademia Umiejętności |location=[[Kraków]] |page=117 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/1419/edition/1545?language=en |access-date=4 November 2023</ref> El iju de Casimiru IV Jaguelón, [[Saint Casimir|San Casimiru]], qual fue endispués anunciau cumu santu patronu de Lituaña, era un políglota i entri otras luengas supu el lituanu.<ref name="KazimierasVK"> |title=Šventojo Kazimiero gyvenimo istorija |url=https://www.katedra.lt/sv-kazimieras/istorija/ |website=[[Vilnius Cathedral]] |access-date=3 March 2023 |language=lt |quote=Jo gyvenimą tyrinėjo popiežiaus Leono X legatas vyskupas Z. Ferreri. 1521 m. jis išspausdino biografiją "Vita beati Casimiri, scripta Vilniae" – tai vienintelis XVI a. šaltinis, kalbantis apie asketišką Kazimiero gyvenimą. Autorius akcentuoja, kad Kazimieras mokėjęs lietuvių, lenkų, vokiečių ir lotynų kalbas, turėjęs nemažai dorybių: buvo teisingas, susivaldantis, tvirtos dvasios, išmintingas.</ref> El Gran Duqui [[Alexander Jagiellon|Alexandru Jaguelón]] tamién pudía entendel i palral lituanu vistu que abondus clérigus lituanus servun ena su capilla rial i tamién mantuvo una corti lituana.<ref name="Dubonis2016"/><ref> |last1=Pietkiwicz |first1=K. |title=Dwór litewski wielkiego księcia Aleksandra Jagiellończyka (1492–1506) |date=1997 |location=Vilnius</ref><ref> |last1=Kiaupa |first1=Zigmantas |last2=Mickevičius |first2=Arturas |last3=Sarcevičienė |first3=Jolita |title=Lietuvos valstybė: XII-XVIII a. |date=1997 |publisher=Lietuvos istorijos institutas, Lietuvos mokslų akademija |isbn=978-9986-780-08-3 |pages=88–89 |language=lt</ref> En 1501, [[Erazm Ciołek (bishop of Płock)|Erazmu Ciołek]], un clérigu del Obispau de Vilnius, espricó al Papi que los Lituanus conservaban la su luenga i asseguraban respeta a ella (Linguam propriam observant), nostanti tamién gastaban la [[Ruthenian language|luenga Rutena]] por razonis de simpricidá visto que era palrá por ábati la mitá del Gran Ducau de Lituaña.<ref name="Dubonis2016"/> Una nota escrita por [[Sigismund von Herberstein|Sigismundu von Herberstein]] ena primel mitá del sigru XVI estipula que, en un océanu de [[Ruthenian language|luenga Rutena]] en dicha parti d'Uropa, dessistun dos rehionis non-Rutenas: Lituaña i Samugícia ondi los sus abitantis palraban la su luenga, nostanti abondus Rutenus tamién abitan entri ellus.<ref name="Dubonis2002"> |last=Dubonis |first=Artūras |date=2002 |title=Lietuvių kalba: poreikis ir vartojimo mastai : XV a. antra pusė - XVI a. pirma pusė |url=https://etalpykla.lituanistika.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2002~1367186030476/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content |journal=Naujasis židinys–Aidai |volume=9-10 |pages=473–478</ref>
[[Archivu:Oldest surviving writing in Lithuanian language.jpg|thumb|150px|El manuscritu mas vieju sobrevivienti en luenga lituana (c. 1503), re-escritu dun testu uriginal del sigru XV.]]
El testu escritu lituanu mas antigu sobrevivienti es una traducción datandu alreol de 1503–1525 del [[Lord's Prayer|Rezu del Señol]], el Ave María, i el [[Nicene Creed|Creyu Nicenu]] escritu nel dialetu Aukštaitiu Meridional. Dendi 1530–1560 a los [[Prussian Lithuanians|Lituanus Prusianus]] se les enseñó ena luenga nativa lituana enas parróquias i escuelas de campesiñus de [[Lithuania Minor|Lituaña Menol]], i duranti 200 añus las autoridáis del [[Duchy of Prussia|Ducau de Prusia]] non tomun mayoris meas obstrutivas contra dicha educación, inque estas propuestas fuerun hechas ocasionalmenti encetandu nel sigru XVIII i decretus fuerun emitíus sin sel enplementaus (la germanización encetó en seriu nel períu del [[German Empire|Imperiu Alemán]], dendi los añus 1870 endispués).<ref name="JuskaMle"> |last1=Juška |first1=Albertas |title=Lietuvių kalba Mažosios Lietuvos mokyklose |url=https://www.mle.lt/straipsniai/lietuviu-kalba-mazosios-lietuvos-mokyklose |website=Mažosios Lietuvos enciklopedija |access-date=21 January 2025 |language=lt</ref> El 8 de jeneru de 1547 el primel libru lituanu fue enpreentau – el ''[[Catechism of Martynas Mažvydas|Catecismu]]'' de Martynas Mažvydas.<ref name="RasomojiKalbaVle"/>
Enas cortis riales en Vilnius de [[Sigismund II Augustus|Sigismundu II Abostu]], el últimu Gran Duqui de Lituaña dantis dela [[Union of Lublin|Unión de Lublin]], dambas dos Polacu i Lituanu eran palrás igualmenti abondu.<ref name="Stone"> |last1=Stone |first1=Daniel |title=The Polish-Lithuanian State, 1386–1795 |date=2001 |publisher=University of Washington Press |isbn=978-0-295-98093-5 |pages=4, 52 |url=https://books.google.com/books?id=LFgB_l4SdHAC&q=Lithuanian&pg=PA52 |access-date=12 February 2023</ref> En 1552 Sigismundu II Abostu ordenó que las órdinis del Mahistrau de Vilnius hueran anunciás en lituanu, polacu, i rutenu.<ref> |last1=Menelis |first1=E. |last2=Samavičius |first2=R. |title=Vilniaus miesto istorijos chronologija |url=http://www.vilnijosvartai.lt/wp-content/uploads/2016/07/Vilniaus-miesto-istorijos-chronologija.pdf |website=Vilnijosvartai.lt |access-date=12 February 2023 |language=lt</ref> La mesma receta fue válida pal Mahistrau de [[Kaunas|Kaunas]] (la ciá).<ref> |title=Kauno rotušė |url=http://www.autc.lt/lt/architekturos-objektai/971 |website=Autc.lt |access-date=12 February 2023 |language=lt</ref><ref> |last1=Butėnas |first1=Domas |title=Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valstybinių ir visuomeninių institucijų istorijos bruožai XIII–XVIII a. |date=1997 |publisher=Lietuvos istorijos instituto leidykla |location=Vilnius |pages=145–146</ref>
Nel sigru XVI, siguiendu el descensu del gastu rutenu en favor del polacu nel Gran Ducau de Lituaña, la luenga lituana engrandeció las sus posicionis en Lituaña por causa de rehormas en asuntus religiosus i rehormas hudicialis que premiterun a nivelis inferioris dela [[Lithuanian nobility|nobleça lituana]] a participar ena vía social-política del estau.<ref name="Dubonis2016"/> En 1599, [[Mikalojus Daukša|Mikalojus Daukša]] pubricó el su [[Postil of Mikalojus Daukša|Postil]] i enos sus prólogus espressó que la situación dela luenga lituana abía meyorau i diu las gracias al obispu [[Merkelis Giedraitis|Merkelis Giedraitis]] polas sus obras.<ref name="Dubonis2016"/>
El sigru XVIII tempranu fue desalentaol palos palrantis de lituanu vistu que la [[Great Northern War plague outbreak|pesti dela Gran Guerra del Norti]] en 1700–1721 mató al 49% delos residentis nel Gran Ducau de Lituaña (1/3 delos residentis en [[Lithuania proper|Lituaña mesma]] i ata 1/2 delos residentis en [[Samogitia|Samugícia]]) i el 53% delos residentis en [[Lithuania Minor|Lituaña Menol]] (mas del 90% delos fallicius eran [[Prussian Lithuanians|Lituanus Prusianus]]).<ref name="MarasVle"/> Pola otra parti, se establecerun seminarius dela luenga lituana ena [[University of Königsberg|Nuversidá de Königsberg]] (1718) i ena [[Martin Luther University Halle-Wittenberg|Nuversidá Prusiana de Halle]] (1727).<ref name="SvietimasML"> |title=Švietimas Mažojoje Lietuvoje |url=https://www.vle.lt/straipsnis/svietimas-mazojoje-lietuvoje/ |website=Visuotinė lietuvių enciklopedija |access-date=19 January 2025 |language=lt</ref>
Ata 1741 ena Província Lituana (Provinz Litauen) del [[Kingdom of Prussia|Réinu de Prusia]], la qual abraçaba los contreus de [[Klaipėda]], [[Sovetsk, Kaliningrad Oblast|Tilsit]], [[Neman, Russia|Ragnit]], [[Chernyakhovsk|Insterburg]], dessistun 275 escuelas primarias lituanas (en zonas multinacionalis se hormun classis desapartás palos palrantis de lituanu i alemán), en 1800 – 411 escuelas lituanas.<ref name="SvietimasML"/>
[[File:1501. Roman Catholic churches within the Grand Duchy of Lithuania, where the priests must know the Lithuanian language.svg|thumb|left|175px|El Gran Duqui de Lituaña, [[Alexandri Jaguelón]], especificó que lus prautus católicus románus d’estas 28 ilesias habín de sabéi la luengua lituana, según la su carta del 18 de setiembri de 1501, dirigía al bispu de Vilnas, Albertas.<ref>Cite journal |last1=Fijał |first1=Jan |last2=Semkowicz |first2=Władysław |date=1948-01-01 |title=Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji Wilenskiej. Tomu 1. Zeszyt 3 (1501–1507, uzupełn. 1394–1500) (W Krakowie 1948) |url=https://web.archive.org/web/20230326031810/https://www.academia.edu/45078413 |journal=Codex Diplomaticus Ecclesiae Cathedralis Necnon Dioceseos Vilnensis. Voluminis I. Fasciculus 3 (1501–1507, Addenda 1394–1500). |pages=616–617 |access-date=8 September 2024</ref><ref>Cite journal |last=Baranauskas |first=Tomas |date=2009-01-01 |title=Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė ir lietuvių tauta |trans-title=El Gran Duqui de Lituania i la nación lituana |url=https://www.academia.edu/3715377 |journal=Lietuvių tauta |language=lt |volume=11: Tirpstančios lietuvių žemės |page=82 |access-date=8 September 2024</ref>]]
El testu más antiguu conocíu escritu en lituanu es la traducion de un himnu de 1545. Dessistin librus empretaus en lituanu dendi 1547, inque el nivel d'alfabetización delos lituanus fue mú baju ata el sigru XVIII i nu avía librus a dispusición del púbricu. Nel 1864, siguendu el [[levantamientu de Eneru]], [[Mijaíl Muraviov]], gobernaol heneral del [[Imperiu russu]] en Lituaña, empusu una prohibicion heneral al usu del [[alhabetu latinu]] i dela educacion i empreación en lituanu. Los librus en alhabetu latinu acontinun empretándosi tras la raya en [[Prússia Oriental]] i los [[Estaus Unius]]. Eran pasaos de contrabandu al país a pesal de las duras penas de cárcel, contribuyendu assin al sentimientu nacionalista que llevaríe al levantamientu dela prohibicion nel 1904.
El lituanu á síu el idioma oficial de [[Lituania|Lituaña]] dendi 1918. Duranti el periou soviéticu (veasi [[Estoria de Lituania|Estoria de Lituaña]]) fue gastau amás del [[Idioma russu|russu]], el qual prevaleció ena [[Repúbrica Socialista Soviética de Lituania|Repúbrica Socialista Soviética de Lituaña]] com'idioma oficial de toa la [[Unión Soviética]].
== Descricion lingüística ==
[[Archivu:Lithuanian language in the 16th century.png|right|thumb|Estensión apróssimá del idioma lituanu nel sigru XVI]]
El lituanu es una luenga «conservaora» en várius aspetus. Pol exemplu, tiini un sistema fonulóhicu relativamenti pareciu al reconsiuyíu del [[idioma protoinduropeu]] común i retieni un güen númeru de las sus particularidais morfolóhicas. Pol ellu, es una luenga de gran ayúa pal estúdiu lingüísticu, a pesal de que los docus lituanus más antigus se remontin al sigru XVI.
Pol otru lau, se istima que la [[luengas bálticas|subfamilia báltica]] á dessistiu d'un móu separau del restu delas luengas induropeas dendi el sigru X a. C. al menus, siendu el [[prusianu antiguu]] la luenga más tempranamenti dumentá. Mentris qu'es notabli qu'aya conservau algunas caraterísticas ancestralis, el móu concretu en que las luengas bálticas s'án desenvolviu a partil del induropeu nu es tol conocíu. Las luengas bálticas orientalis se separun delas ocidentalis (u quiciás del idioma protobálticu) entri los añus 400 i 600 d. C. La deferenciación entri el [[idioma letón|letón]] i el lituanu encetó nel añu 800, tras un largu periou de sel deferentis deáletus d'un mesmu idioma. Comu mínimu, án dessistiu deáletus de transición entri dambos dos idiomas ata los sigrus XIV i XV, i quiciás comu mú tardi ata el sigru XVII. Assinismas, l'ocupación delos sigrus XIII i XIV dela cuenca ocidental del [[Daugava]] (casi coindicenti cola atual [[Letonia]]) polos [[Hermanus delas milicias de Cristu]] [[Alemaña|alemanis]] tuvu una enfluyéncia decisiva nel desenvolvimiento endividual destus idiomas.
=== Crassificación ===
El lituanu es unu delos dos [[luengas bálticas|idiomas bálticus]] entavía vívus (untu col [[Idioma letón|letón]]). Las luengas bálticas horman la su própia rama drentu delas [[luengas induropeas]].
== Fonulogía ==
El enventariu consonánticu del lituanu se ressumi nel siguienti quadru:<ref>Adaptau de https://web.archive.org/web/20221208155950/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_02.htm.</ref>
:{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|-----
! COLSPAN="2" | || [[Consonanti labial|Labialis]]
! [[Consonanti dental|Dentalis /<br> Alveo-<br>dentalis]]
! [[Consonanti alveolar|Alveolaris]]
! [[Consonanti postalveolar|Post-Alv.]]/<br> [[Consonanti palatal|Palatal]]
! [[Consonanti velar|Velaris]]
|-----
! ROWSPAN="2" | [[Oclusiva|Oclusivis]] || <small>[[Consonanti sorda|Sordas]]</small>
| style="font-size:larger;" |p
| style="font-size:larger;" |t || ||
| style="font-size:larger;" |k
|-----
! <small>[[Consonanti sonora|Sonoras]]</small>
| style="font-size:larger;" |b
| style="font-size:larger;" |d ||
| || style="font-size:larger;" |g
|-----
! ROWSPAN="2" | [[Fricativa|Fricativis]] || <small>[[Consonanti sorda|Sordas]]</small>
| style="font-size:larger;" |f
| style="font-size:larger;" |s ||
| style="font-size:larger;" |ʃ || style="font-size:larger;" |x
|-----
! <small>[[Consonanti sonora|Sonoras]]</small>
| || style="font-size:larger;" |z ||
| style="font-size:larger;" |ʒ || style="font-size:larger;" |ɣ
|-----
! ROWSPAN="2" | [[Africada|Africás]] || <small>[[Consonanti sonora|Sonoras]]</small>
| || style="font-size:larger;" |ʣ ||
| style="font-size:larger;" |ʤ ||
|-----
! <small>[[Consonanti sorda|Sordas]]</small>
| || style="font-size:larger;" |ʦ ||
| style="font-size:larger;" |ʧ ||
|-----
! COLSPAN="2" | [[Consonanti nasal|Nasalis]]
| style="font-size:larger;" |m ||
| style="font-size:larger;" |n || ||
|-----
! ROWSPAN="2" | [[Consonanti líquida|Líquidas]] || <small>[[Consonanti lateral|Lateralis]]</small>
| || || style="font-size:larger;" |l || ||
|-----
! <small>[[Consonanti vibranti|Vibrantis]]</small>
| || || style="font-size:larger;" |r || ||
|-----
! COLSPAN="2" | [[Aprosimanti]]
| style="font-size:larger;" |ʋ || ||
| style="font-size:larger;" |j ||
|}
Toas las consonantis salvu la /j/ tiinin dos hormas, la palatalizá i la nu palatalizá.
Ai dos maneras de describil el sistema vocálicu lituanu. El modelu tradicional tiini seis vocalis largas i cincu cortas, cola lóngui comu caraterística destintiva:<ref>Adaptau de https://web.archive.org/web/20221208155950/http://www.lituanus.org/1982_1/82_1_02.htm.</ref>
:{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|-----
! ROWSPAN="2" |
! COLSPAN="2" | <center>Antedera</center>
! ROWSPAN="2" | Centrá
! COLSPAN="2" | <center>Trasera</center>
|-----
! Larga || Curta || Larga || Curta
|-----
! Alta
| style="font-size:larger;" |iː || style="font-size:larger;" |i
| || style="font-size:larger;" |uː || style="font-size:larger;" |u
|-----
! Meyia
| style="font-size:larger;" |eː || ||
| style="font-size:larger;" |oː || style="font-size:larger;" |o
|-----
! Meyia-baxa
| style="font-size:larger;" |ɛː || style="font-size:larger;" |ɛ
| || ||
|-----
! Baxa
| || || style="font-size:larger;" |aː ||
| style="font-size:larger;" |a
|}
Nostanti, más d'un envestigaol suhieri que el rasgu deferenciaol puei sel la contraposicion de vocal tensa frenti a relaá, u al menus tan emportanti comu la lóngui. Tal hipótesis da comu risultau la siguienti tabla, endon s'á ehau la destincion entri 'largas' i 'cortas' pa que sea análoga cola terminulohía anteriol:<ref>Adaptau de https://web.archive.org/web/20220630221849/http://www.lituanus.org/1972/72_1_05.htm.</ref>
:{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|-----
! ROWSPAN="2" |
! COLSPAN="2" | <center>Antedera</center>
! COLSPAN="2" | <center>Trasera</center>
|-----
! Larga || Curta || Larga || Curta
|-----
! Alta
| style="font-size:larger;" |iː || style="font-size:larger;" |ɪ
| style="font-size:larger;" |uː || style="font-size:larger;" |ʊ
|-----
! Meyia
| style="font-size:larger;" |eː ||
| style="font-size:larger;" |oː || style="font-size:larger;" |ɔ
|-----
! Baxa
| style="font-size:larger;" |æ || style="font-size:larger;" |ɛ
| style="font-size:larger;" |aː || style="font-size:larger;" |ɑ
|}
== Gramática ==
El lituanu es un idioma artamenti [[Flexión (lingüística)|fressivu]], nel que las relacionis entri las partis dela oracion i las sus uncionis n'ella se esspressan pol mé de numerosas flessionis.
Ai dos génerus gramaticalis en lituanu: el masculinu i el femeninu. Nu ai géniru neutru, inque dessistin algunas hormas que se derivan de un primitiu géniru neutru, subretó ahetivus atributivus. Posei un acentu léssicu libri i móvil, i se carateriza pol un acentu entunativu.
Tiini cincu [[Declinación (gramática)|declinacionis]] palos sustantivus i tris palos ahetivus, assin comu tris [[Conjugación|coniugacionis]] verbalis. Tós los verbus tiinin presenti, pasau, [[pasau iterativo]] i huturu de endicativu, móu subhuntivu (u condicional) i móu emperativu (dambos dos sin destincion de tiempus), assin com'enfinitivu. Estas hormas, escetu el enfinitivu, son coniugativas, con dos pressonas de singulal, dos de plural i una horma de tercera pressona común pa dambos dos númerus. El lituanu tiini el sistema de [[Participio|participius]] más ricu de toas las luengas induropeas, con participius derivaus de tós los tiempus con destintas hormas ativas i passivas, i várias hormas de herundiu. Los sustantivus i otras palabras declinablis posein, al igual qu'en el letón, sieti casus gramaticalis: [[Caso nominativo|nominativu]], [[Caso genitivo|henitivu]], [[Caso dativo|dativu]], [[Caso acusativo|acusativu]], [[Caso instrumental|enstrumental]], [[Caso locativo|locativu]] i [[Caso vocativo|vocativu]]. Enos testus lituanus más antigus topamus tris variedais adicionalis del casu locativu: el [[Caso ilativo|ilativu]], el [[Caso adesivo|adesivu]] i el [[Caso adlativo|adlativu]]. El más común es el ilativu, que entavía subrevivi ena luenga estándal en algunas esspressionis. Los casus adesivu i adlativu están ábati esstintus.
La primera gramática prescritiva de lituanu fue escretá en [[latin]] pol [[Daniel Klein]] i pubricá en [[Königsberg]] nel 1653. El primeru ''Compendiu dela luenga lituana'' fue pubricau entri 1856 i 1857 pol [[August Schleicher]], profesol dela [[Nuversidá de Praga]].
== Vocabulariu ==
Los númerus d'unu a veinti en lituanu son: 1 vienas, 2 du, 3 trys, 4 keturi, 5 penki, 6 šeši, 7 septyni, 8 aštuoni, 9 devyni, 10 dešimt, 11 vienuolika, 12 dvylika, 13 trylika, 14 keturiolika, 15 penkiolika, 16 šešiolika, 17 septyniolika, 18 aštuoniolika, 19 devyniolika, 20 dvidešimt.
=== Préstamus léxicus ===
Los puristas lituanus creen hormementi que l'enfluyéncia estranhera ena su luenga nativa es perhuicial<ref>cita requerida</ref>; mentras que el vocabulariu básicu nu contiini abondus préstamus, dessistin algunus yamaus ''senieji skoliniai'' ('viejus préstamus') que fuerun tomaus delos idiomas más cercaus aci abondu tiempu. Exemplus de essus préstamus son ''stiklas'' 'cristal' (d'origi eslavu; cf. ''steklo'' en [[Idioma russu|russu]]), ''muilas'' 'habón' (origi eslavu; cf. ''mylo'' en russu), ''gatvė'' 'calli' (del alemán ''Gatwo'' 'caminu pamentau', subretó en tierras úmeas), ''spinta'' (''der Spint'', alemán; palabra henérica pa 'muebli de almacenahi', com'armáriu). Estas palabras nu pareci que vayan a sel cambeás ebiu ala su antigüedá. Otras palabras emprestás son enternacionalis i puein topalsi en abondus otrus idiomas, comu ''telefonas'', ''ciklas'', ''schema'', etc. Estas palabras vienin del [[latin]] u del [[grieu crásicu]] i nu son considerás «peligrosas» polos puristas del idioma, dau que dichus idiomas ya nu dessistin. Nostanti, ai abondas palabras d'origi estranheru que tiinin correspondientis lituanas, i pol ellu nu ebin sel usás. Esas palabras án passau previamenti pol el russu, inque, dendi que Lituaña tuvu l'endependéncia nel 1990, el [[idioma ingrés|ingrés]] está encetandu a adquiril mayol enfluyéncia i un gran númeru de palabras án envaiu el idioma (comu ''dispenseris'', ''hakeris'' u ''singlas''). L'enfluyéncia delos préstamus está en debate ogañu, inque topal correspondientis lituanas palas estas palabras sueli sel tari deficil.
=== Vocabulariu induropeu ===
El lituanu está considerau unu delos idiomas induropeus atualis más conservadoris i, de hechu, ciertas palabras lituanas son mú semehantis a las sus correspondientis en [[sánscritu]].<ref>Urbanavičiūtė, Karina. Lietuvių kalbą galima palyginti su gerai išsilaikiusiais dinozauro kaulais. LRT. 2017-05-02. lt</ref> Las palabras lituanas i sánscritas ''sūnus'' ('iju') i ''avis'' ('ovéha') son essactamenti igualis, i abondus otrus paris de palabras difierin solamenti liheramenti, comu ''dūmas'' ('humu', ''dhumas'' en sánscritu), ''antras'' ('segundu', ''antaras'' en sánscritu) i ''vilkas'' ('lobu', ''vrkas'' en sánscritu). Nostanti, la morhulohía verbal lituana muestra abondas ennovacionis.
El lituanu tiini vocabulariu proceenti del protoinduropeu que puei topalsi tamién en [[latin]]. Angunus exemplus son los siguientis (la primera del pal en latín, la segunda en lituanu): ''rota — ratas'' ('rua'), ''senex — senis'' ('ancianu'), ''vir — vyras'' ('ombri'), ''anguis — angis'' ('serpienti' en latín, una especi de serpienti en lituanu), ''linum — linas'' ('linu'), ''aro — ariu'' ('aru'), ''iungo — jungiu'' ('mi unu'), ''duo — du'' (dos), ''tres — trys'' ('tris'), ''septem — septyni'' ('sieti'), ''gentes — gentys'' ('tribus, hentis'), ''mensis — mėnesis'' ('mesi'), ''dentes — dantys'' ('dientis'), ''noctes — naktys'' ('nochis'), ''sedemus — sėdime'' ('mus sentamus'), entri otrus. Abondas delas palabras d'esta lista compartin semehanças con otrus idiomas induropeus. Nostanti, a pesal delas frequentis semehanças en vocabulariu, el lituanu tiini abondas deferencias con respetu al latin i, pol lol tantu, con respetu alas [[luenga románica|luengas románicas]]. Es más: las emportantis deferencias estruturalis esscluyin la posibiliá d'una posibli descendéncia d'un idioma a partil del otru.
Pol otru lau, las numerosas similituis léssicas i gramaticalis entri las [[luengas bálticas]] i las [[luengas eslavas|eslavas]] suhieren afiniá entri estus dos grupus d'idiomas. Nostanti, dessisti multitú de palabras bálticas (en concretu lituanas) que, entavía contandu con correspondientis en sánscritu i latín, nu topan correspondencia con palabras eslavas. Esti hechu resultaba mistiriosu pa abondus lingüistas dantis dela metá del sigru XIX, inque endispués fue decisivu ena recreacion del protoinduropeu. Ogañu, siguin siendu ohetu de discusson l'estoria delas relacionis entri las luengas bálticas i las eslavas i una proceencia más essacta delas afiniais entri dambos dos grupus.
== Sistema d'escreviura ==
Al igual que abondus idiomas induropeus d'Uropa, el lituanu utiliça el [[alhabetu latinu]] mueificau. Se compón de 32 [[letra]]s. El ordin alhabéticu presenta una varianti: la ''Y'' se coloca entri la ''I'' con [[ogonek]] (''Į'') i la ''J''.
{|
border=0|A
||Ą ||B ||C ||Č ||D ||E ||Ę
|Ė
||F ||G ||H ||I ||Į ||Y ||J
|K
||L ||M ||N ||O ||P ||R ||S
|Š
||T ||U ||Ų ||Ū ||V ||Z ||Ž
|-
|a
||ą ||b ||c ||č ||d ||e ||ę
|ė
||f ||g ||h ||i ||į ||y ||j
|k
||l ||m ||n ||o ||p ||r ||s
|š
||t ||u ||ų ||ū ||v ||z ||ž
|}
El acentu aguu, el acentu ravi, la tildi i el [[macrón]] se puein gastal pa marcal el acentu i la cantiá vocálica. Nostanti, nu se suelin escrebil, salvu en diccionarius i endon se precisan en pos dela clariá. Amás, se gastan los siguientis dígrafus, inque se consideran secuéncias de dos letras pa questiones d'ordin alhabéticu. Ai que resseñal que el dígrafu ''ch'' representa la velal fricativa sorda, mentras que los otrus son una simpri adicíon delas sus letras componentis.
{|
width=200
|Ch
||Dz ||Dž ||Ie ||Uo
|-
|ch
||dz ||dž ||ie ||uo
|}
=== Alfabetu ===
El lituanu tiini doci vocalis escritas. Amás delas letras latinas comunis, se gasta el [[ogonek]] pa endical vocal larga, comu recuerdu de quandu estas vocalis eran nasalis (comu ocurri ogañu en [[idioma polacu|polacu]]).
{| BORDER="1" CELLSPACING="0" RULES="ROWS" FRAME="VOID" STYLE="margin-left:3em;"
|-----
| WIDTH="100" | Mayúsculas || WIDTH="25" | A
| WIDTH="25" | Ą
| WIDTH="25" | E || WIDTH="25" | Ę
| WIDTH="25" | Ė
| WIDTH="25" | I || WIDTH="25" | Į
| WIDTH="25" | Y || WIDTH="25" | O || WIDTH="25" | U
| WIDTH="25" | Ų || WIDTH="25" | Ū
|-----
| Minúsculas || a || ą || e || ę
| ė || i || į || y || o || u || ų
| ū
|-----
| [[Alfabeto Fonético Internacional|AFI]]
| a || aː || ɛ || ɛː || eː
| i || iː || iː || o || u || uː || uː
|}
El lituanu utiliça veinti signus consonánticus, tomaus del alhabetu latinu. Amás, el dígrafu ''ch'' representa la consonanti velal fricativa sorda (AFI /x/); la prununciación delos demás dígrafus se puei deducil delos sus componentis.
== Ejemplos ==
Algunas palabras y frases de ejemplo:
* '''Labas!''' / ''¡Hola!''
* '''Laba diena!''' / ''¡Buenos días!''
* '''taip''' / ''sí''
* '''ne''' / ''no''
* '''Ate!''' / ''¡adiós!''
* '''Gero apetito!''' (Gen.) / ''¡buen provecho!''
* '''Į sveikatą!''' (Ac.) / ''¡salud!''
* '''Atsiprašau!''' / ''¡perdón!'' (literalmente: me disculpo)
* '''Arbatpinigiai''' / ''propina'' (literalmente: dinero para el té)
* '''Prašom!''' / ''¡por favor!''
* '''Ačiū!''' / ''¡gracias!''
* '''(labai) gerai''' / ''(muy) bien''
*'''Dievas''' / ''Dios''
*'''Vanduo''' / ''agua''
*'''Žemė''' / ''tierra''
== Véase tamién ==
* [[Literatura en lituano]]
* [[Lituania|Lituaña]]
== Referencias ==
{{listaref|2}}
== Atijus p'afuera ==
* [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=XXX Ethnologue report for Language] |2=http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=XXX |bot=InternetArchiveBot
* [http://www.dictionaric.com/dicolithuanien/dicolithuanien.php Diccionario Francés Lituano]
* [http://www.debeselis.net/sp/index.php Escuela en-línea de lituano - gramática, guía de pronunciación (español)]
almbwdr7wbwlaqyl15ono2bjioi67lc
Academia Rumana
0
11664
144943
144408
2026-11-01T21:57:01Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
144943
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard" style="float: right; margin-left: 1em; width: 300px; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; font-size: 90%;"
! colspan="2" style="background-color: #e6e6e6; text-align: center; font-size: 1.25em; font-weight: bold; padding: 0.2em 0.5em;" | Academia Rumana
|-
| colspan="2" style="text-align: center; font-size: 1.1em; padding: 0.2em 0.5em;" | ''Academia Română''
|-
| colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em 0.5em;" | [[Archivu:Academia_Romana.jpg|250px|Sei dela Academia Rumana en Bucarest.]]
|-
| colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%; padding: 0.2em 0.5em;" | Sei dela Academia Rumana en Bucarest.
|-
| colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em 0.5em;" | [[Archivu:Logo_of_the_Romanian_Academy.png|120px|Escú dela Academia Rumana.]]
|-
| colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%; padding: 0.2em 0.5em;" | Escú dela Academia Rumana.
|-
! colspan="2" style="background-color: #e6e6e6; text-align: center; font-weight: bold; padding: 0.2em 0.5em;" | Información
|-
! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold; width: 40%;" | Acrónimu
| style="padding: 0.2em 0.5em; width: 60%;" | A. R.
|-
! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Lema
| style="padding: 0.2em 0.5em;" | ''In servitute, contra servitutem''
|-
! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Tipu
| style="padding: 0.2em 0.5em;" | [[Socieá centífica]]
|-
! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Hundaeru
| style="padding: 0.2em 0.5em;" | 1 d'abril de 1866 <small>(158 añus)</small>
|-
! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Hundaol
| style="padding: 0.2em 0.5em;" | [[Carlos I de Rumania]]
|-
! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Sei
| style="padding: 0.2em 0.5em;" | [[Bucarest]], {{bandera|Rumania}}
|-
! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Coordenás
| style="padding: 0.2em 0.5em;" | 44°26′47″N 26°05′31″E
|-
! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Presienti
| style="padding: 0.2em 0.5em;" | Ioan-Aurel Pop
|-
! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Biembrus
| style="padding: 0.2em 0.5em;" | 181
|-
! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Biembru de
| style="padding: 0.2em 0.5em;" | [[Unión Académica Internacional]]
|-
! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Filial de
| style="padding: 0.2em 0.5em;" | [[Academia de Ciencias de Moldavia]]
|-
! colspan="2" style="background-color: #e6e6e6; text-align: center; font-weight: bold; padding: 0.2em 0.5em;" | Sitiu web
|-
| colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.2em 0.5em; word-break: break-all;" | [https://web.archive.org/web/20160405175405/http://acad.ro/ www.acad.ro]
|}
'''Academia Română''' es un foru coltural de [[Rumanía]]. Hue hundau el 1 d'abril de 1866, en [[Bucarest]], baxu la denominación de Sociedá Literaria Rumana. El 1 d'abostu de 1867 se convirtió ena Sociedá Académica Rumana, i dendi 1879 lleva la denominación atual. L'Academia Rumana tieni comu atribucionis prencipalis la promoción dela [[luenga rumana|luenga]] i la [[literatura rumana]], el establecimientu delas normas [[Ortografía|ortográficas]], la envestigación dela estoria nacional i el apoyu ala ativiá [[científica]]. Argunus delos proyetus fundamentalis dela academia son [[Dicționarul Limbii Române (DLR)]], [[Dicționarul explicativ al limbii române]] (DEX), [[Dicționarul ortografic, ortoepic și morfologic al limbii române]] (DOOM).<ref>Citat web|url=https://academiaromana.ro/acteNormative/pag_acteNormative.htm|titlu=Acte normative|publisher=academiaromana.ro</ref><ref>citation|last=Nicolescu|first=Nicolae C.|title=Enciclopedia șefilor de guvern ai României (1862-2006)|pages=215|year=2006|place=București|publisher=Editura Meronia</ref>
Conhormi al su estatutu de estitución púbrica utónoma, l'Academia Rumana puei tenel un númiru mássimu de 181 biembrus titularis i correspondientis i 135 biembrus d'onol, delos qualis comu muchu 40 de Rumanía. «El Día dela Academia Rumana» se marca anualmenti ena fecha de 4 d'abril. <ref>Citation|title=4 aprilie - Ziua Academiei Române|date=2023-04-04|url=https://www.agerpres.ro/documentare/2023/04/04/4-aprilie-ziua-academiei-romane--1086472|newspaper=Agerpres.ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404215032/https://www.agerpres.ro/documentare/2023/04/04/4-aprilie-ziua-academiei-romane--1086472|dead-url=yes|accessdate=2023-4-5|archive-date=2023-04-04</ref><ref>Citation|author=|title=Membrii Academiei Române|date=|url=http://www.academiaromana.ro/membri_ar/membri.htm|newspaper=Academiaromana.ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930111431/http://www.academiaromana.ro/membri_ar/membri.htm|dead-url=yes|accessdate=26 septembrie 2018|archive-date=2018-09-30</ref>
L'Academia tieni baju la su subordinación [[Lista instituțiilor din subordinea Academiei Române|una serii de institucionis]], la [[Biblioteca Academiei Române]] i la [[Editura Academiei Române]].
== Estoria ==
[[Archivu:Societatea Academica.jpg|thumb|left|200px|Biembrus dela Sociedá Académica (abostu de 1867)]]
Las academias dessistían, en hormas tempranas en [[Țara Românească|Valaquia]] (Bucarest, circa 1689) i nel [[Principatul Moldovei|Prencipau de Moldavia]] (Iași, 1707), institucionis que se transformarun más tardi en [[Universitate|nuversidais]]. Las primeras sociedais colturalis moernas huerun hundás en [[Brașov]] (1821), [[Bucarest]] (1844) i [[Cernăuți]] (1862), sobri el modelu estitucional d'inspiración [[Lumea occidentală|ocidental]].
A meyaus del sigru XIX, nel contextu dela moerniçación del estau rumanu i dela afirmación dela dentiá coltural, huerun iniciás varias gestionis pala fundación d'una institución central con perfil académicu. La [[Unirea Principatelor Române|Unión delos Prencipaus Rumanus]] del 24 de eneru de 1859 i las reformas ulterioris crearun el marcu favorabli pala fundación d'un foru nacional de coltura. En 1860, [[Ioan Maiorescu]] proponía la constitución d'una «sociedá académica» que coordinara l'ativiá delos [[Intelectual|inteletualis]] rumanus nel dominiu dela luenga i dela estoria. El su proyetu no hue realizau, inque l'idea hue retomá i sostribá por varius biembrus del'[[Elită|eliti]] coltural i política.[[Archivu:Bucuresti, Romania, Academia Romana, Calea Victoriei, nr. 121-127, sect. 1 (Vedere de ansamblu).JPG|thumb|Sedi l'Academiei Române ena [[Calea Victoriei]]]]
[[File:AcademiaRomana12rhd.jpg|thumb|Edeficiu nuevu dela Casa l'Academiei, assitiau junta'l [[Paláciu del Parlamentu]]]]
A propuesta de [[Constantin Alexandru Rosetti]], el 1 d'abril de 1866, la [[Locotenența Domnească (1866)|regencia prencipesca]] aprobó el reglamentu de funcionamientu dela Sociedá Literaria Rumana, con sedi en Bucarest. Los pesquis prencipalis dela nueva institución eran establecel l'[[Ortografia limbii române|ortografía]] dela luenga rumana, redatal una [[Gramatica limbii române|gramática]] i elaboral un [[dicționar]]-[[Comoară|tesoru]]. El reglamentu preveía el nombramientu delos biembrus pol [[Ministerul Instrucțiunii Publice|Ministeriu d'Instrución Púbrica]], con representación de toas las regionis abitás por [[români|rumanus]] i [[aromâni|arrumanus]].<ref>''Predescu'', p.9</ref><ref>''Rusu'', en Introducere, de Ionel Haiduc, p.5</ref> En total, el númeru de biembrus fundadoris llegó a 25.
La primera sesión dela nueva institución tuvu lugal el 13 d'abostu de 1867, en Bucarest, momentu nel que se decidiú el cambiu dela denominación a Sociedá Académica Rumana. La institución recién fundá fue al enceti una sociedá nacional [[Enciclopedism|enciclopédica]]. El primel presidenti fue [[Ion Heliade-Rădulescu]] (ata el 1 d'abostu de 1870).
El 30 de marçu de 1879, puna ley especial, la Sociedá Académica Rumana fue declará institución nacional baju el nombri de Academia Rumana, con rol d'autoriá enos dominius dela coltura, la ciencia i la moral púbrica.
Nel periodu del régimi [[Comunism|comunista]], l'Academia Rumana fue disuelta pol Decretu n.º 76 del 9 de juñu de 1948, siendu reemplaçá pola [[Academia Republicii Populare Române|Academia dela Repúbrica Populal Rumana]]. La nueva institución no fue considerá acontinaora de derechu del'Academia Rumana, i la lista de biembrus elegíus fue modificá. Más de 100 biembrus dela antigua academia no fuerun incluíus ena nueva estrutura que fue completá con nombris cercanus al régimi comunista. Posteriormenti, la institución llevó la denominación de Academia dela Repúbrica Socialista de Rumanía.
Endispués de 1989, tras la reinstauración del régimi [[Democrație|democráticu]], la institución retomó la su denominación de Academia Rumana.
== Biembrus fundadoris ==
{| class="wikitable sortable"
|+ Biembrus fundadoris dela Academia Rumana
!N.º
!Nombri
!Provincia
!Nacencia
!Muerti
!Edá ena fundación
!Biembru por
|-
|1
|[[Vasile Alecsandri]]
|[[Principatul Moldovei|Prencipau de Moldavia]]
|21 de juliu de 1821
|22 d'abostu de 1890
|{{ayd|1821|7|21|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1890|8|22}}
|-
|2
|[[Vincențiu Babeș]]
|[[Banat]]
|21 de eneru de 1821
|22 de eneru de 1907
|{{ayd|1821|1|21|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1907|1|22}}
|-
|3
|[[George Barițiu]]
|[[Transilvania]]
|4 de juñu de 1812
|2 de mayu de 1893
|{{ayd|1812|6|4|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1893|5|2}}
|-
|4
|[[Ioan D. Caragiani]]
|[[Macedonia (regiune)|Macedonia]]
|11 de hebreru de 1841
|13 de eneru de 1921
|{{ayd|1841|2|11|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1921|1|13}}
|-
|5
|[[Timotei Cipariu]]
|[[Transilvania]]
|21 de hebreru de 1805
|3 de setiembri de 1887
|{{ayd|1805|2|21|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1887|9|3}}
|-
|6
|[[Dimitrie Cozacovici]]
|[[Macedonia (regiune)|Macedonia]]
|1790
|31 d'abostu de 1868
|{{ayd|1790|1|1|1866|4|1}}<ref>Fecha arbitraria de 1 de eneru, por falta de datus fáticus que sostribin una fecha real de nacencia</ref>
|{{ayd|1866|4|1|1868|8|31}}
|-
|7
|[[Ambrosiu Dimitrovici]]
|[[Bucovina]]
|20 de juliu de 1838
|3 de juliu de 1866
|{{ayd|1838|7|20|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1866|7|3}}
|-
|8
|[[Ștefan Gonata]]
|[[Basarabia]]
|1 de hebreru de 1838
|18 de setiembri de 1896
|{{ayd|1838|2|1|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1896|9|18}}
|-
|9
|[[Alexandru Hâjdeu]]
|[[Basarabia]]
|30 de noviembri de 1811
|9 de noviembri de 1872
|{{ayd|1811|11|30|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1872|11|9}}
|-
|10
|[[Ion Heliade-Rădulescu]]
|[[Țara Românească|Valaquia]]
|6 de eneru de 1802
|27 d'abril de 1872
|{{ayd|1802|1|6|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1872|4|27}}
|-
|11
|[[Iosif Hodoș]]
|[[Transilvania]]
|20 d'otubri de 1829
|28 de noviembri de 1880
|{{ayd|1829|10|20|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1880|11|28}}
|-
|12
|[[Alexandru Hurmuzachi]]
|[[Bucovina]]
|16 d'abostu de 1823
|8 de marçu de 1871
|{{ayd|1823|8|16|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1871|3|8}}
|-
|13
|[[Nicolae Ionescu (publicist)|Nicolae Ionescu]]
|[[Principatul Moldovei|Prencipau de Moldavia]]
|1820
|24 de eneru de 1905
|{{ayd|1820|1|1|1866|4|1}}<ref>Fecha arbitraria de 1 de eneru, por falta de datus fáticus que sostribin una fecha real de nacencia</ref>
|{{ayd|1866|4|1|1905|1|24}}
|-
|14
|[[August Treboniu Laurian]]
|[[Transilvania]]
|17 de juliu de 1810
|25 de hebreru de 1881
|{{ayd|1810|7|17|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1881|2|25}}
|-
|15
|[[Titu Maiorescu]]
|[[Țara Românească|Valaquia]]
|15 de hebreru de 1840
|18 de juñu de 1917
|{{ayd|1840|2|15|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1917|6|18}}
|-
|16
|[[Ion C. Massim]]
|[[Țara Românească|Valaquia]]
|1825
|1877
|{{ayd|1825|1|1|1866|4|1}}<ref>Fecha arbitraria de 1 de eneru, por falta de datus fáticus que sostribin una fecha real de nacencia</ref>
|{{ayd|1866|4|1|1877|1|1}}
|-
|17
|[[Andrei Mocioni]]
|[[Banat]]
|27 de juñu de 1812
|23 d'abril de 1880
|{{ayd|1812|6|27|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1880|4|23}}
|-
|18
|[[Gavriil Munteanu]]
|[[Transilvania]]
|hebreru de 1812
|17 de diziembri de 1869
|{{ayd|1812|2|1|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1869|12|17}}
|-
|19
|[[Constantin Negruzzi]]
|[[Principatul Moldovei|Prencipau de Moldavia]]
|1808
|24 d'abostu de 1868
|{{ayd|1808|1|1|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1868|8|24}}
|-
|20
|[[Alexandru Roman]]
|[[Transilvania]]
|26 de noviembri de 1826
|15 de setiembri de 1897
|{{ayd|1826|11|26|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1897|9|15}}
|-
|21
|[[Constantin Alexandru Rosetti]]
|[[Țara Românească|Valaquia]]
|2 de juñu de 1816
|8 d'abril de 1885
|{{ayd|1816|6|2|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1885|4|8}}
|-
|22
|[[Ion G. Sbiera]]
|[[Bucovina]]
|1 de noviembri de 1835
|22 d'otubri de 1916
|{{ayd|1835|11|1|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1916|10|22}}
|-
|23
|[[Constantin Stamati]]
|[[Basarabia]]
|1786
|12 de setiembri de 1869
|{{ayd|1786|1|1|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1869|9|12}}
|-
|24
|[[Ioan Străjescu]]
|[[Basarabia]]
|1833
|1873
|{{ayd|1833|1|1|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1873|1|1}}
|-
|25
|[[Vasile Urechea-Alexandrescu]]
|[[Principatul Moldovei|Prencipau de Moldavia]]
|15 de hebreru de 1834
|21 de noviembri de 1901
|{{ayd|1834|2|15|1866|4|1}}
|{{ayd|1866|4|1|1901|11|21}}
|}
== Biembrus ==
L'Academia Rumana se compón de cincu categorías de biembrus:
* biembrus titularis,
* biembrus correspondientis (títulu onoríficu académicu, sin beneficius financierus),
* biembrus d'onol (del país i del estrangeru),
* biembrus post-mortem
* biembru donanti ([[Constantin Năsturel-Herescu]]).
Nel casu delos biembrus titularis, las propuestas solu puein sel formulás por biembrus titularis, i los candidatus debin sel ya biembrus correspondientis. Pala eleción dun biembru correspondienti, las propuestas puein sel hechas por biembrus titularis o correspondientis. Los biembrus titularis i correspondientis son elegíus entri pressonaliais con logrus enos dominius dela ciencia, la coltura, l'arti u l'educación. Las candidaturas son propuestas por biembrus dessistentis del'Academia i analizás polas secionis d'especialiá, qu'evalúan las contribucionis científicas, los trabajus publicaus, el impactu nacional i enternacional, assin comu la conduta profesional i moral delos candidatus. Endispués del ditami dela seción d'especialiá i l'aprobación del Buró del Presidium, la candidatura se someti al votu secretu del'Asamblea General. La eleción tieni lugal con mayoría absoluta delos votus delos biembrus titularis presentis.
Una vezi elegíus, los biembrus titularis recibin:
* una indemnización mensual vitalicia dela parti del estau, amás dela pensión ordinaria;
* el estatutu de digniá púbrica (función púbrica onorífica, reconocía oficialmenti pol estau, similal ala d'altu dignatariu, inque sin atribucionis ejecutivas o políticas);
* acessu alos recursus institucionalis del'Academia: bibliotecas, institutus d'investigación, laboratorius i acessu a financiación pala ativiá académica;
* rol consultivu en problemas d'interés nacional, siendu llamaus a contribuil ala formulación de posicionis académicas en dominius comu l'educación, el patrimoñu coltural u l'investigación científica;
* l'autoriá de participal ena elaboración i validación delas normas oficialis dela luenga rumana (inclusu por meyu de diccionarius i regras ortográficas), assin comu ena definición delos estándaris colturalis i científicus asumíus pol estau rumanu.
El títulu de biembru post-mortem se otorga, de mou eccecional, a argunas figuras de marca fallecías, en señal de reconocimientu dela su contribución. Los biembrus d'onol son elegíus entri las pressonaliais de juera del'Academia, del país u del estrangeru, que s'án destacau por contribucionis sinificativas en dominius relevantis.
El únicu biembru donanti dela estoria dela Sociedá Académica Rumana es el general [[Constantin Năsturel-Herescu]]. Dela su donación se fundarun los [[Premiile Năsturel-Herescu|Premios «Năsturel-Herescu»]] pa trabajus del dominiu dela literatura, estoria, arqueología, geografía i derechu.<ref>Academia Româna, Scurt Istoric - [http://www.acad.ro/academia2002/acadrom/tmp/repereIstoriceAR.doc Repere cronologice] Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109002823/http://www.acad.ro/academia2002/acadrom/tmp/repereIstoriceAR.doc |date=2012-11-09 , accesat la 8 mai 2011</ref>
Nel ''Diccionariu d'académicus rumanus, 1866-1999'', Dorina N. Rusu contabilizaba que ata el añu 1999 l'Academia á reuníu un númeru de [[Lista membrilor Academiei Române|1.494 biembrus]], delos qualis: 980 rumanus (25 fundadoris, 375 titularis, 178 d'onol, 361 correspondientis, 41 elegíus post-mortem) i 514 estrangerus (404 biembrus d'onol, 109 correspondientis, 1 elegíu post-mortem). D'entri los biembrus estrangerus, los paísis con más biembrus eran: [[Francia]] con 163, [[Alemaña]] con 60, [[Itália]] 48, [[Estaus Uníus]] 39, [[Ingalaterra]] 22, [[URSS]] ([[Russia]]) 20, [[Bélgica]] 17 etc.
== Funcionamientu ==
L'Academia es una institución financiá, prencipalmenti, del presupuestu del estau i que funciona autónomamenti. Fuentis secundarias de financiación puein sel las ativiais propias u l'esplotación del propiu patrimoñu, assin comu las donacionis. Tieni 3 filialis, en [[Iași]], [[Cluj-Napoca]] i [[Timișoara]]. Baju la su subordinación s'alcuentran [[Lista instituțiilor din subordinea Academiei Române|una serii d'institucionis]] prestigiosas i centrus d'investigación de Rumanía (circa 60). Nel añu 2001, dos delos institutus del'Academia Rumana fuerun reconocíus pola [[Comunitatea Europeană|Comuniá Uropea]] comu institutus d'ecelencia.
Sigún el estatutu atual, un mandatu de presidenti tieni la duración de quatru añus, i una pressona no puei ostental la función de presidenti por más de dos mandatus. El Buró del Presidium del'Academia Rumana está formau por seis académicus: el [[Lista președinților Academiei Române|presidenti del'Academia Rumana]], los quatru vicepresidentis i el secretariu general. L'atual Buró del Presidium fue elegíu pun mandatu de quatru añus, nel marcu del'Asamblea General del 4 de mayu de 2022, por votu secretu.<ref>Citation | url=https://acad.ro/mediaAR/com2022/c0504-AlegereConducereAR-comunicat.pdf| title=Alegerea conducerii Academiei Române| newspaper=Acad.ro| date=2022-05-04| accessdate=2022-05-06</ref><ref>Citation | url=https://www.mediafax.ro/cultura-media/academia-romana-si-a-ales-noua-conducere-pentru-un-mandat-de-4-ani-20799180| title=Academia Română și-a ales noua conducere pentru un mandat de 4 ani| newspaper=Mediafax| date=2022-05-04| accessdate=2022-05-06|author = Laura Buciu</ref>
{| class="wikitable" |+Presidentis del'Academia Rumana (1989-ogañu) !N.º !Nombri !Nacencia !Encetu mandatu !Fin mandatu !Muerti |- |37 |[[Radu Voinea]] |24 de mayu de 1923 |13 de noviembri de 1984 |2 de hebreru de 1990 |11 de mayu de 2010 |- |38 |[[Mihai Drăgănescu]] |6 d'otubri de 1929 |2 de hebreru de 1990 |18 de eneru de 1994 |28 de mayu de 2010 |- |39 |[[Virgiliu N. Constantinescu]] |27 de marçu de 1931 |1994 |1998 |31 de eneru de 2009 |- |40 |[[Eugen Simion]] |25 de mayu de 1933 |16 de eneru de 1998 |20 d'abril de 2006 |18 d'otubri de 2022 |- |41 |[[Ionel Haiduc]] |9 de mayu de 1937 |20 d'abril de 2006 |8 d'abril de 2014 | |- |42 |[[Ionel Valentin Vlad]] |22 de setiembri de 1943 |8 d'abril de 2014 |24 de diziembri de 2017 |24 de diziembri de 2017 |- | |[[Cristian Hera]] |18 de diziembri de 1933 |5 de eneru de 2018 |5 d'abril de 2018 | |- |43 |[[Ioan-Aurel Pop]] |1 de eneru de 1955 |5 d'abril de 2018 |ogañu | |}
La [[Biblioteca Academiei Române]], fundá en 1867, tieni una coleción de más de sieti millonis de librus i colecionis de dibujus, grabaus, mapas i moneas. L'Academia tieni tamién la su propia [[Editura Academiei Române|editorial]].
== Curiosiais ==
[[Archivu:Academia Romana placa.jpg|Placa conmemorativa assitiá nel edeficiu dela sedi del'Academia Rumana ena Calea Victoriei|thumb|200px]]
El escrebiol [[Andrei Vizanti]], elegíu comu biembru correspondienti en 1882, fue apartau en 1903, endispués d'empendolal el país pa escapal d'una pena por delapidación de dineru púbricu.
Unu delos biembrus controvertíus fue el filólogu [[Alexe Procopovici]], de quien [[Eugen Lovinescu]] izía qu'es «el ombri que no á escritu na».
[[Eugen Lovinescu]] fue rechazau de mou «escandalosu»<ref>Ionel Haiduc, en Introducere, ''Rusu'', p.7</ref> por causa dela oposición de [[Nicolae Iorga]] i [[Ovid Densusianu]]. Él fue elegíu biembru post-mortem en 1991.
[[Elena Ceaușescu]] fue elegía comu biembru titulal en 1974, i [[Nicolae Ceaușescu]] biembru titulal i presidenti d'onol en 1985. Dambos dos fuerun excluíus post-mortem ena sesión del 26 de diziembri de 1989.
[[Manea Mănescu]] fue elegíu biembru titulal en 1974 i excluíu el 2 de hebreru de 1990. Lo mesmu passó tamién con [[Suzana Gâdea]]. Dambos dos tuvun condenas penalis.
== Polémicas ==
En 2013, la [[Fundația Națională pentru Știință și Artă]], dirigía pol antiguu presidenti del'Academia, Eugen Simion, fue demandá por publical la obra de [[Emil Cioran]] baju la égida del'Academia, sin tenel los [[Drepturi de autor|derechus d'autol]].<ref>Citat web|url=https://www.mediafax.ro/cultura-media/drepturile-pentru-opera-lui-cioran-liiceanu-il-acuza-pe-eugen-simion-simion-spune-ca-a-fost-corect-11134180|titlu=Drepturile pentru opera lui Cioran: Liiceanu îl acuză pe Eugen Simion. Simion spune că a fost corect|publisher=Mediafax.ro|accessdate=2022-10-22|limbă=ro</ref><ref>Citat web|url=https://ziare.com/cultura/scriitori/scandal-intre-gabriel-liiceanu-si-eugen-simion-pe-opera-lui-cioran-1247093|titlu=Scandal intre Gabriel Liiceanu si Eugen Simion, pe opera lui Cioran|publisher=Ziare.com|accessdate=2022-10-22|limbă=ro</ref>
En 2015, l'Academia Rumana fue criticá por republical en edición bilingüi una obra de [[Dimitrie Cantemir]] (''Istoria măririi si decăderii Curții othmane''), gastandu el testu latinu establecíu pol filólogu [[Dan Slușanschi]], sin acredital-lu correspondientementi ena página de títulu u ena descrición CIP del volumi.<ref>Citat web|url=https://www.contributors.ro/cresterea-si-descresterea-academiei-romane/|titlu=Creșterea și descreșterea Academiei Române|accessdate=2022-10-22|limbă=ro-RO</ref>
En abostu de 2020, l'Academia Rumana publicó ena su web un comunicau firmau pola Seción de ciencias médicas, coordiná pol acad. [[Victor Voicu]], nel que se promovían opinionis sin fundamentu con respetu alas redis [[5G]] i se sugería que la [[Organizația Mondială a Sănătății|Organización Mundial dela Salú]] sedríe induciendu a marrar ala puebración. El comunicau fue retirau ulteriormenti sin esplicacionis oficialis, i la direción del'Academia reusó comental púbricamenti el incidenti. Ulteriormenti, l'Academia precisó que el documentu no reflejaba la posición oficial dela institución, que solu puei sel espressá pol presidenti o pol Buró del Presidium.<ref>[[enlace sospechoso eliminado] Implementarea rețelei 5 G și posibilele probleme de sănătate publică] (accesat în 28 august 2020)</ref><ref>[https://academiaromana.ro/ Site-ul Academiei Române] (accesat în 28 august 2020)</ref><ref>[https://economie.hotnews.ro/stiri-telecom-24256163-academia-romana-sters-site-propriu-comunicatul-care-sustinea-tehnologia-5g-poate-avea-grave-consecinte-asupra-sanatatii-populatiei.htm Academia Română a șters de pe site-ul propriu comunicatul în care susținea că tehnologia 5G poate avea grave consecințe asupra sănătății populației] (accesat în 28 august 2020)</ref><ref>[https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/declaratie-socanta-a-conducerii-academiei-romane-care-sustine-teoriile-conspiratiei-despre-5g-si-un-fals-despre-oms-1359044 Declarație șocantă a conducerii Academiei Române, care susține teoriile conspirației despre 5G și un fals despre OMS] (accesat în 28 august 2020)</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200903015040/https://economie.hotnews.ro/stiri-telecom-24264623-academia-romana-explicatii-conspiratii-5G-victor-voicu-comunicat-sters-tehnologia-5g-grave-consecinte-sanatate.htm%7Cdate%3D2020-09-03 Academia Română revine cu explicații] Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200903015040/https://economie.hotnews.ro/stiri-telecom-24264623-academia-romana-explicatii-conspiratii-5G-victor-voicu-comunicat-sters-tehnologia-5g-grave-consecinte-sanatate.htm%7Cdate%3D2020-09-03 (accesat în 3 septembrie 2020)</ref><ref>[https://academiaromana.ro/com2020/doc/d0512-PozitiaOficialaAR.pdf Poziția oficială a Academiei Române] (accesat în 28 august 2020)</ref>
Dendi los añus 2020, l'Academia Rumana á síu el pesqui dunas críticas recurrentis dela parti delos periodistas, los inteletualis i la sociedá civil, qu'án acusau la direción dela institución de promovel unas ideas [[Naționalism|nacionalistas]], [[Suveranism|soberanistas]] i [[Protocronism|protocronistas]] enas políticas [[Ministerul Educației și Cercetării (România)|del Ministeriu d'Educación]].<ref>Citat web|url=https://hotnews.ro/mircea-cartarescu-nu-a-fost-admis-ca-membru-al-academiei-romane-diferenta-a-fost-o-un-singur-vot-am-fost-foarte-aproape-sa-facem-un-act-corect-1900529|titlu=Mircea Cărtărescu nu a fost admis ca membru al Academiei Române la o diferență de un singur vot|date=2025-02-12|accessdate=2025-02-14|limbă=ro-RO</ref><ref>Citat web|url=https://www.g4media.ro/semnal-negativ-academia-romana-vrea-sa-se-implice-formal-in-activitatea-ministerului-educatiei-academia-e-populata-de-nationalisti-suveranisti-si-promoveaza-masiv-curentul-pr.html|nume=Mihăescu|prenume=Alexandru|titlu=Academia Română vrea să se implice formal în activitatea Ministerului Educației|publisher=G4Media.ro|date=2025-06-25|limbă=ro-RO</ref><ref>Citat web|url=https://www.vice.com/ro/article/cele-mai-penibile-scandaluri-ale-academiei-romane/|nume=Lazăr|prenume=Mihnea|titlu=Scandaluri ale Academiei Române|publisher=VICE|date=2017-03-01|limbă=en-US</ref><ref>Citat web|url=https://www.g4media.ro/cu-urss-in-inima-si-lenin-pe-buze-scandalul-respingerii-lui-mircea-cartarescu-de-catre-academia-romana.html|nume=Pantazi|prenume=Cristian|titlu=Scandalul respingerii lui Mircea Cărtărescu de către Academia Română|publisher=G4Media.ro|date=2025-02-14|accessdate=2025-07-19|limbă=ro-RO</ref><ref>Citat web|url=https://www.g4media.ro/academia-romana-l-a-premiat-pe-alex-mihai-stoenescu-turnator-la-securitate-cu-decizie-definitiva-in-justitie-stoenescu-e-un-controversat-istoric-amator-acuzat-de-michael-shafir-ca-a-aparat-miscarea.html|nume=Pavel|prenume=Andreea|titlu=Academia Română l-a premiat pe Alex Mihai Stoenescu, turnător la Securitate cu decizie definitivă în justiție|publisher=G4Media.ro|date=2024-12-04|limbă=ro-RO</ref><ref>Citat web|url=https://www.g4media.ro/zeci-de-istorici-profesori-universitari-si-experti-cer-public-academiei-romane-sa-ii-retraga-diploma-acordata-lui-alex-mihai-stoenescu-turnator-la-securitate-cu-decizie-definitiva-in-justitie.html|nume=Milonean|prenume=Ioana|titlu=„Delațiunile lui Alex Mihai Stoenescu au trimis oameni în închisoare”|publisher=G4Media.ro|date=2024-12-09|limbă=ro-RO</ref><ref>Citat web|url=https://www.g4media.ro/membru-al-academiei-romane-despre-protestele-anti-calin-georgescu-e-in-cale-afara-de-ciudat-cat-de-manipulati-sunt-tinerii-de-pe-strazi-caci-resping-tendinta-pro-pace-al-carei-exponent-este-calin-geo.html|nume=Mihăescu|prenume=Alexandru|titlu=Membru al Academiei Române despre protestele anti-Călin Georgescu|publisher=G4Media.ro|date=2024-12-01|accessdate=2025-07-19|limbă=ro-RO</ref>
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Bibliografía ==
Lucian Predescu, ''Enciclopedia României. Cugetarea'', Editura Saeculum, Bucarest, 1999. ISBN 973-9399-03-7.
Dorina N. Rusu, ''Membrii Academiei Române, 1866-1999'', Editura Academiei Române, Bucarest, 1999. ISBN 973-27-06967.
== Vel tamién ==
[[Biblioteca Academiei Române]]
[[Lista instituțiilor din subordinea Academiei Române]]
[[Lista membrilor epurați ai Academiei Române]]
[[Editura Academiei Române]]
[[Lista membrilor Academiei Române]]
[[Lista președinților Academiei Române]]
[[Lista femeilor membre ale Academiei Române]]
[[Listă cu laureați ai premiilor Academiei Române]] *[[Academia Oamenilor de Știință din România]] *[[Academia de Științe din România]] *[[Academia de Științe a Moldovei]]
== Atijus esternus ==
[https://dspace.bcu-iasi.ro/browse?rpp=40&sort%20by=-1&type=subject&offset=49&etal=-1&order=ASC Resurse digitalizate disponibile în Biblioteca Digitală a BCU IAȘI]
[https://web.archive.org/web/20251030090407/https://acad.ro/academia_romana/ Site-ul oficial al Academiei Române]
[http://www.biblacad.ro/ Biblioteca Academiei]
[http://www.ear.ro/ Editura Academiei]
[http://www.acad.ro/membri_ar/membri.htm Membrii Academiei Române] Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729014349/http://acad.ro/membri_ar/membri.htm |date=2013-07-29
[http://www.evz.ro/detalii/stiri/victime-de-elita-705702.html Victime de elită (Academia Română în vremea comunismului)], 4 februarie 2006, ''Evenimentul zilei'' *[http://www.contributors.ro/cultura/academia-romana-nu-mai-este-cel-mai-inalt-for-de-consacrare-%c8%99tiin%c8%9bifica-%c8%99i-culturala/ Academia Română NU mai este cel mai înalt for de consacrare științifică și culturală!] *[http://www.contributors.ro/cultura/cresterea-si-descresterea-academiei-romane/ Creșterea și descreșterea Academiei Române] *[http://www.jurnalul.ro/special/academia-si-problemele-limbii-romane-564837.htm Academia și problemele limbii române]Legătură nefuncțională|date=octombrie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes , 14 ianuarie 2011, Acad. Marius Sala, ''Jurnalul Național''
[http://acad.ro/com2016/pag_com16_0404.htm Academia Română marchează 150 de ani în serviciul națiunii române]
[http://www.jurnalul.ro/observator/adunarea-generala-a-academiei-romane-marcheaza-145-de-ani-de-existenta-a-institutiei-573994.htm Adunarea generală a Academiei Române marchează 145 de ani de existență a instituției]Legătură nefuncțională|date=octombrie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes , 4 aprilie 2011, Gabriela Antoniu, ''Jurnalul Național'' *[http://www.ziare.com/social/salariu/cat-castiga-membrii-academiei-romane-1137485 Cat castiga membrii Academiei Romane?], 2 decembrie 2011, ''Ziare.com''
ces74z9rwp36iatxsqhsyy702nzjylo
Astaná
0
12045
144944
144837
2026-11-01T22:08:40Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
144944
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de entidad subnacional}}
'''Astaná'''<ref name="DPD">{{cita DPD|Astaná}} designa el nombre de «Astaná» para la capital de Kazajistán</ref> ({{lang-kk|Астана}} {{Audio|Kk-astana.ogg|[ɑstɑˈnɑ]}}), conocía ata 1998 comu '''Akmolá''' i renombrá entre los añus 2019 i 2022 comu '''Nursultán''' ({{lang-kk|Нұр-Сұлтан}}; {{lang-ru|Нур-Султа́н}}),<ref>{{Cita web|url=https://publications.europa.eu/code/es/es-5000500.htm|título=Anexo A5 Lista de Estados, territorios y monedas |fecha=17.6.2020|sitioweb=Libro de estilo interinstitucional de la Oficina de Publicaciones de la Unión Europea}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.trt.net.tr/espanol/mundo/2019/03/25/la-capital-de-kazajistan-ahora-se-llama-nursultan-1170193|título=La capital de Kazajistán ahora se llama Nursultán|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=25 de marzo de 2020|sitioweb=TRT en español}}</ref><ref name=fundeu>{{cita web|título=Kazajistán y Nursultán, formas adecuadas|url=https://www.fundeu.es/recomendacion/kazajistan-kazajstan/|editorial=FundéuRAE|fecha=7 de enero de 2022|fechaacceso=16 de enero de 2022}}</ref> es la [[Capital (política)|capital]] de [[Cazastán]] dendi 1997. Está situá nel centru-norti del país i constituye una ciá con estatus federal drentu dela [[Provincia de Akmolá|provincia d’Akmolá]], políticamenti endependienti i cuya capital es la ciá de [[Kokshetau]].<ref>{{Cita web |url=http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |título=En esta página se informa del proyecto de remodelación de la ciudad así como de los nombres del alcalde de Astaná y el primer ministro de Kazajistán |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=16 de julio de 2011 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20110716060958/http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |deadurl=yes |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20110716060958/http://www.urbanity.es/foro/edificios-en-general-inter/14989-astana-kazajistan-nueva-biblioteca-nacional.html |fechaarchivo=2011-07-16}}</ref>
== Etimología ==
La palabra «Astaná» significa literalmenti «ciá capital» en [[Luenga kazaja|kazaju]],<ref>[https://web.archive.org/web/20080917185936/http://www.kazakhembus.com/astana.html Astana - La nueva capital de Kazajistán]</ref> i deriva dela palabra [[Idioma persa|persa]] {{lang|fa|آستانه}} ''Āstāna'', que significa «umbral». Antañu tenía el nombri de ''Tselinogrado'' i endispués el d’''Akmolá'' ({{lang-kk|Ақмола|lit=tumba blanca|translit=Aqmola}}) ata 1998, añu nel que se convirtió ena nueva capital de Cazastán i adoptó el nombri d’''Astaná''.
El 20 de marçu de 2019, el nuevu presidenti de Kazajistán, Kassym-Jomart Tokayev, propussu duranti el su discursu inaugural, tras assumil el cargu, cambial el nombri d’Astaná pol de Nur-Sultán, n’onol al primel presidenti del país, Nursultán Nazarbáyev. La propuesta incluía la adición dun guión, dividiendu el nombri en dos términus d’origi árabi: ''nur'' ({{lang|ar|نور}}), que significa «lus», i ''sultan'' ({{lang|ar|سلطان}}), «gobernanti». El Parlamentu de Cazastán aprobó la iniciativa, i el 23 de marçu Tokayev firmó el decretu que oficializó el cambiu.<ref>{{Cita noticia|título=Kazajistán rebautiza su capital, Astaná, con el nombre de su expresidente|url=https://www.elpais.com/internacional/2019/03/20/actualidad/1553081726_764069.html|fecha=20 de marzo de 2019|fechaacceso=24 de octubre de 2019|periódico=[[El País]]}}</ref><ref name="Nov2008">[https://web.archive.org/web/20090306112524/http://www.astana.kz/capital-passport-astana.html Astana city official site]</ref> En 2008, la possibilidá de cambial el nombri dela ciá avía síu rechazá pol propiu Nazarbáyev, que consideró que aquella decisión devía queal en manus delas generacionis futuras.<ref>[https://web.archive.org/web/20080615151447/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkEXEoJUlSl8KW96q0AVz2FeBHGg Don't name capital after me yet, says Kazakh president] AFP</ref> Nostanti, el nuevu jefi d’Estau hizu efetivu el cambiu,<ref>{{Cita web|url=https://www.dw.com/en/nursultan-not-astana-kazakhstan-renames-capital-to-honor-nazarbayev/a-47984590|título=Nursultan, not Astana — Kazakhstan renames capital to honor Nazarbayev|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=22 de marzo de 2019|sitioweb=Deutsche Welle}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.inform.kz/en/parliament-approved-renaming-of-astana-as-nursultan_a3509430|título=Parliament approved renaming of Astana as Nursultan.|fechaacceso=1 de septiembre de 2020|fecha=20 de marzo de 2019}}</ref> que posteriormenti fue revertíu en 2022, anti la controversia generá i col propósitu de refuerçal la proyección enternacional duna imagin remuá del país.<ref>{{Cita libro|apellidos=Fatland|nombre=Erika|título=Sovietistán. Un viaje por las repúblicas de Asia Central|año=2019|editorial=Tusquets|url=https://www.casadellibro.com/libro-sovietistan/9788490666432/8933006|isbn=9788490666432|capítulo=Kazajistán}}</ref><ref>{{Cita web|url=https://www.aa.com.tr/es/mundo/kazajist%C3%A1n-vuelve-a-llamar-su-capital-astan%C3%A1/2687839|título=Kazajistán vuelve a llamar su capital Astaná.|editor=Daniel Gallego|fechaacceso=11 de mayo de 2023|fecha=17 de septiembre de 2022}}</ref>
== Estoria ==
Una tropa de [[cosacus]] siberianus fundó una fortaleza enos altus del [[ríu Ishim]] en 1824. Posteriormenti creció i fue conocía comu ''Akmólinsk''. En 1961 fue renombrá comu ''Tselinogrado'' i se convirtió ena capital del krai de Tselinogrado (traducíu literalmenti comu ''Territoriu delas Tierras Vírginis''). Fue el centru dela Campaña delas Tierras Vírginis dirigía por [[Nikita Jrushchov]] ena década de 1950, col fin de convertil a la [[RSS de Kazajistán]] nun segundu produtol de granu pa la [[Unión Soviética]].
Endispués de que Kazajistán consiguiera la endependencia, la ciá i el óblast fuerun renombraus comu ''Aqmola'' (''Tumba Blanca''). En 1994 fue designá comu la futura capital del país. Quandu la capital fue trasladá dendi [[Alma Ata]] en 1997, prencipió a llamal-si col nombri atual, que significa ''capital'' en lengua kazaja.
La ciá á síu transformá por meyu dunus delos proyetus d'urbanización más grandis i carus del mundu, financiau col dineru del petróliu i la minería. El proyetu á síu impulsau pol presidenti [[Nursultán Nazarbáyev]].
Hai varias teorías alreol del trasladau dela capital. Se diz que fue pa controlal la región norti del país, de mayoría rusa, i pa evital una possibli secesión; otrus dizin que se trató d'alejal-la delas rayas, ya que [[Alma Ata]] está a unus 275 km de [[China]] i a 30 de [[Kirguistán]].<ref name="Schatz, 76">Schatz, 76.</ref>
== Geografía ==
La ciá está situá nel centru de [[Kazajistán]], nuna estepa semidesértica mui llana, regá pol ríu Ishim, que la dividi en dos barrius. La su situación, alejá dela costa i de grandis massas d'agua, provoca un cambiu drásticu de temperatura entre los mesis d'iviernu i vranu, con temperaturas estremas. L'altitú d'Astaná es de 347 m sobri el nivel del mari. Se topa nuna çona con vegetación d'estepa subdesértica o continental templá. Los barrius que fuerun construíus en primel lugal están situaus al norti del ríu, mentris que los moernus se topan al sur del mesmu.
=== Climi ===
Astaná es la segunda capital más fría del mundu (endispués de [[Ulán Bator]]), con temperaturas ivernalis que puein abaxal ata los −50 °C. La ciá tien un [[climi continental]], caracterizau por tenel iviernus estremadamenti fríus i vranus cálidus, áridus i semiáridus. La temperatura media anual d'Astaná es de 3 °C. Eneru es el mes más fríu, con una temperatura media de −15 °C. Juliu es el mes más cálidu, con una temperatura media de 22 °C.
{{Weather box
|metric first=yes
|single line=yes
|location = Astaná (1991-2020)
|Jan record high C = 5.0
|Feb record high C = 8.2
|Mar record high C = 22.1
|Apr record high C = 29.7
|May record high C = 36.1
|Jun record high C = 40.1
|Jul record high C = 41.6
|Aug record high C = 38.7
|Sep record high C = 36.2
|Oct record high C = 26.7
|Nov record high C = 18.5
|Dec record high C = 4.5
|year record high C = 41.6
|Jan high C = -10.3
|Feb high C = -8.8
|Mar high C = -1.5
|Apr high C = 12.2
|May high C = 20.9
|Jun high C = 25.8
|Jul high C = 26.6
|Aug high C = 25.5
|Sep high C = 18.9
|Oct high C = 10.4
|Nov high C = -1.3
|Dec high C = -8.0
|year high C =
|Jan mean C = -14.5
|Feb mean C = -13.6
|Mar mean C = -6.0
|Apr mean C = 6.5
|May mean C = 14.5
|Jun mean C = 19.6
|Jul mean C = 20.6
|Aug mean C = 19.1
|Sep mean C = 12.6
|Oct mean C = 5.0
|Nov mean C = -5.2
|Dec mean C = -12.0
|year mean C =
|Jan low C = -18.7
|Feb low C = -18.0
|Mar low C = -10.4
|Apr low C = 1.2
|May low C = 8.2
|Jun low C = 13.4
|Jul low C = 14.9
|Aug low C = 13.0
|Sep low C = 6.8
|Oct low C = 0.5
|Nov low C = -8.7
|Dec low C = -16.0
|year low C =
|Jan record low C = -51.6
|Feb record low C = -48.9
|Mar record low C = -37.2
|Apr record low C = -27.8
|May record low C = -10.8
|Jun record low C = -1.5
|Jul record low C = 2.3
|Aug record low C = -2.2
|Sep record low C = -8.2
|Oct record low C = -25.3
|Nov record low C = -39.2
|Dec record low C = -43.5
|year record low C = -51.6
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 18
|Feb precipitation mm = 17
|Mar precipitation mm = 20
|Apr precipitation mm = 22
|May precipitation mm = 33
|Jun precipitation mm = 40
|Jul precipitation mm = 56
|Aug precipitation mm = 31
|Sep precipitation mm = 21
|Oct precipitation mm = 26
|Nov precipitation mm = 29
|Dec precipitation mm = 25
|year precipitation mm =
|snow colour=green
|Jan snow cm = 19
|Feb snow cm = 23
|Mar snow cm = 19
|Apr snow cm = 1
|May snow cm = 0
|Jun snow cm = 0
|Jul snow cm = 0
|Aug snow cm = 0
|Sep snow cm = 0
|Oct snow cm = 0
|Nov snow cm = 4
|Dec snow cm = 13
|year snow cm =
|Jan rain days = 2
|Feb rain days = 2
|Mar rain days = 5
|Apr rain days = 9
|May rain days = 15
|Jun rain days = 13
|Jul rain days = 15
|Aug rain days = 13
|Sep rain days = 12
|Oct rain days = 10
|Nov rain days = 7
|Dec rain days = 3
|year rain days =
|Jan snow days = 25
|Feb snow days = 23
|Mar snow days = 19
|Apr snow days = 6
|May snow days = 1
|Jun snow days = 0.1
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 1
|Oct snow days = 7
|Nov snow days = 18
|Dec snow days = 24
|year snow days =
|Jan precipitation days =
|Feb precipitation days =
|Mar precipitation days =
|Apr precipitation days =
|May precipitation days =
|Jun precipitation days =
|Jul precipitation days =
|Aug precipitation days =
|Sep precipitation days =
|Oct precipitation days =
|Nov precipitation days =
|Dec precipitation days =
|year precipitation days =
|Jan humidity= 78
|Feb humidity= 77
|Mar humidity= 79
|Apr humidity= 64
|May humidity= 54
|Jun humidity= 53
|Jul humidity= 59
|Aug humidity= 57
|Sep humidity= 59
|Oct humidity= 68
|Nov humidity= 80
|Dec humidity= 79
|year humidity=
|Jan sun = 103
|Feb sun = 147
|Mar sun = 192
|Apr sun = 238
|May sun = 301
|Jun sun = 336
|Jul sun = 336
|Aug sun = 294
|Sep sun = 230
|Oct sun = 136
|Nov sun = 100
|Dec sun = 94
|source 1 = Погода и климат<ref>{{cita web
| url = https://www.pogodaiklimat.ru/climate/35188.htm
| título = 平年値(年・月ごとの値) 主な要素
| editorial = Weather and Climate (Погода и климат)
| idioma = Ruso
| fechaacceso = 13 de noviembre de 2021}}</ref>
|source 2 = [[NOAA]] (oras de sol, 1961-1990)<ref name="NOAA">{{Cita web
| título=Akmola (Astana) Climate Normals 1961–1990
| url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT
| editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]
| fechaacceso=13 de noviembre de 2021
| fechaArchivu=11 de octubre de 2017
| urlArchivu=https://wayback.archive-it.org/all/20171011222703/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT
| deadurl=yes
| urlarchivo=https://wayback.archive-it.org/all/20171011222703/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_II/KS/35188.TXT
| fechaarchivo=2017-10-11
}}</ref>}}
== Demografía ==
{{Gráfico circular
|título = Composición étnica
|posición = right
|etiqueta1 = [[Kazajus|kazajus]] — 80.39%
|valor1 = 80.39
|color1 = #0CB7F2
|etiqueta2 = [[Etnia rusa|rusus]] — 11.83%
|valor2 = 11.83
|color2 = #FF0000
|etiqueta3 = [[Etnia ucraniana|ucranianus]] — 1.21%
|valor3 = 1.21
|color3 = #0000FF
|etiqueta4 = otrus — 6.57%
|valor4 = 6.57
|color4 = #5A0A2C
}}
{{Gráfica de evolución
|1945|69400|1989|281252|1992|298700|2000|381000|2010|649139|2020|1136008|anchura=400}}
La puebración dela ciá alreol de 2002 era de 277 000 abitantis, que llegó ata los 600 000 en 2007 i, sigún una estimación de noviembri de 2008, a 750 000 abitantis.<ref name="Nov2008"/>
Dantis de 2007, la puebración d'Astaná era mui inferior ala que se topa ogañu, i s'estima que rondará la cifra de 2 millonis alreol de 2030. El desenvolvimiento dela nueva capital á atraíu a migrantisis procedentis d'otras provincias de [[Kazajistán]] i d'estaus vecinus comu [[Uzbekistán]] i [[Kirguistán]], amás de sel un centru d'interés pa los jóvinis profesionalis. Estu produxu un cambiu ena demografía dela ciá, atrayendu a más kazajus étnicus a una ciá con puebración mayoritariamenti eslava. Dendi 1989, quandu representaba el 17%, la puebración d'origi kazaju aumentó ata allegar al 60%.<ref name="eurasianet.org">{{Cita web |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |título=Kazakhstan's Capital Holds A Lavish Anniversary Celebration |fechaacceso=7 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=11 de octubre de 2017 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20171011222704/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |deadurl=yes |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20071013185417/http://eurasianet.org/departments/insight/articles/eav070907.shtml |fechaarchivo=2007-10-13}}</ref> En 1999, Astaná tenía una puebración de 281 000 abitantis, con una mezcla étnica de kazajus, [[rusus]], [[ucranianus]] i [[alemanis del Volga]].<ref>[http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Astana/Astana.html www.angelfire.com Astana]</ref>
Sigún un recuentu realizau entre el 5 de noviembri i el 5 de diciembri, los resultaus indicaban que Astaná contaba con una puebración de 700 000 abitantis.<ref name="Count2007">[https://web.archive.org/web/20101108120842/http://www.astana.kz/rus/vlast/informationforsmi/vlastdocladi «Astana city population count preliminary results»] {{ru}}</ref>
La composición étnica dela ciá nel censu de 1999 era la siguiienti: el 40,5% dela puebración eran [[rusus]]; el 5,7%, [[ucranianus]]; un 3%, [[alemanis]]; el 2,6%, [[tártarus]]; el 1,8%, [[bielorrusus]], i el 0,8%, [[polacus]]. Anqui la puebración kazaja supera ala rusa con un 41,8%, los rusus forman el mayor grupu étnicu dela ciá, mentris que los [[Puebru ingusetiu|ingusetius]] i los [[coreanus]] cuentan ca unu con un 0,8% del total. Otras minorías destacabilis son los [[uzbekus]], con el 3,8% dela puebración.<ref name="etn">{{cita web |url=http://demoscope.ru/weekly/2002/071/analit03.php|título=Электронная версия бюллетеня Население и общество|editor=demoscope.ru|idioma=ru|fechaacceso=7 de diciembre de 2009}}</ref>
Pal añu 2021, la distribución étnica varió.<ref>{{Wayback|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|título=«Población de Kazajstán por grupos étnicos individuales a principios de 2021»|fecha=20210502165841}}</ref>
== Economía ==
Las políticas públicas i l'alministración del gobiernu son las atividais económicas prencipalis dela capital, que tamién forma una [[çona económica especial]]. Astaná es considerá unu delos proyetus de crecimientu urbanu más grandis del mundu, pos el dineru del «oru negru» ([[petróliu]]) á síu invertíu n'edificius del gobiernu, una residencia pal presidenti, una mezquita, parquis i numerosus monumentus. El propósitu del proyetu, amás de hazel dela ciá el centru de Kazajistán, es sel la capital de [[Asia Central]], anqui ata'l momentu [[Taskent]] sigui siendu la capital desta çona.
== Galería ==
{{Archivu:Central Downtown Astana pamorama.jpg|1000px|thumb|Centru d'Astaná}}
== Genti i coltura ==
=== Planificación urbana ===
[[Archivu:Astana-embankment-construction-7803.jpg|thumb|Puanti sobri el ríu Ishim]]
Se puei establecel una amplia división dela ciá en varias áreas diferenciás entre sí. Las çonas al norti dela línea de ferrocarril que atraviesa la ciá d'esti a oesti son industrialis, i hai áreas residencialis pobris. Entre la vía del ferrocarril i el [[ríu Ishim]] se topa el centru urbanu, ondi ogañu se está desenvolviendu una intensa atividá de construcción. Haza'l esti i l'oesti dela ciá hai áreas residencialis de mayor nivel, ondi s'án dexau espacius pa los parquis. Tamién está la nueva área gubernamental, al sur del [[ríu Ishim]], ondi s'están construyendu edificius de considerable altura i se están planificandu nuevus proyetus de gran envergadura. Entre los proyetus que s'están debatiendu figura la creación d'una gran área diplomática i munchus edificius gubernamentalis. Se crei que toas estas construccionis estarán acabás alreol del añu 2030.
Los planus originalis pa la creación dela nueva Astaná fuerun elaboraus pol arquitetu japonés [[Kishō Kurokawa]], que ya dantis avía diseñau el nuevu aeropuertu dela ciá. El concejal d'urbanismu desta ciá, [[Vladimir Laptev]], es partidariu de creal un [[Berlín]] d'estilu centroasiáticu, argumentandu que una capital puramenti alministrativa del estilu de [[Canberra]], en [[Australia]], no es unu delos sus propósitus.
=== Arquitetura ===
[[Archivu:Triumph-of-Astana-7804-rotated.jpg|thumb|''El triunfu d'Astaná'']]
En diciembri de 2006, el presidenti kazaju [[Nursultán Nazarbáyev]] presentó los planus pa construíl el [[Xan Şatırı]], una inmensa estructura cubierta transparenti sobri una gran parti dela ciá, de 150 metrus d'altura, construía pol arquitetu británicu [[Norman Foster]].<ref>{{cita web |url=http://www.fosterandpartners.com/Projects/1438/Default.aspx |título=Foster + Partners |editorial=Fosterandpartners.com |fecha= |fechaacceso=11 de julio de 2009 |fechaArchivu=5 de julio de 2009 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090705035133/http://www.fosterandpartners.com/Projects/1438/Default.aspx |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20090705035133/http://www.fosterandpartners.com/Projects/1438/Default.aspx |fechaarchivo=2009-07-05 |dead-url=yes}}</ref> Esta obra faraónica tardó más dun añu en construíl-si.<ref name="TENT">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6165267.stm Giant tent to be built in Astana] BBC News Online</ref> Norman Foster ya avía diseñau otrus dos edificius pa la ciá, entre los qualis está l'Auditoriu Nacional de Kazajistán.
=== Lugaris d'enterés ===
L'Avenida dela Repúbrica es el centru principal d'atividá ena ciá, ondi ai tiendis, cafeterías, restaurantis i discotecas que merecin una visita.
* [[Bayterek]]: torri i monumentu símbolu dela nueva Astaná.
* [[Xan Şatırı]] (''Han Şatyr''): carpa giganti de 150 metrus d'altura con una basi elíptica de 200 metrus que cubri unus 140 000 metrus quadraus. Baxu la carpa hai un área que cubri una superficie equivalenti a diez campus de fúrbol i que es un parqui interior a escala urbana dedicau alas compras i al entretenimientu, con callis peatonalis i plaças, un ríu interior, un centru comercial, un espaciu pal minigolf i una playa cubierta.<ref name="agoda">[https://www.agoda.com/ca-es/hotels-near-khan-shatyr-entertainment-center/attractions/astana-kz.html Trobar hotels prop de Centre d'Oci Khan Shatyr a Nur-Sultan]</ref>
* Avenida dela Repúbrica: atua comu el centru principal dela atividá.
* ''Oceanarium''.
* Centru Islámicu.
* Catedral Católica.
* Mezquita de Nur-Astaná.
* [[Palaciu dela Pas i la Reconciliación]].
* Nuversidá Nazarbayev.
* [[Nuversidá Nacional d'Urasia]].
=== Centru islámicu ===
El centru islámicu, que llama poderosamenti l'atención, fue construíu en 2005 gracias al patrociniu del [[Anexu:Emiris de Catar|emir de Catar]]. Se componi d'una mezquita, una [[madrasa]] i una biblioteca. La mezquita tien quatru minaretis de 63 metrus d'altura ca unu i capacidá pa 5000 pressonas. L'altura dela su cúpula es de 43 metrus.<ref name="centrasia.ru">{{Cita web |url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1061851740 |título=4 минарета по 63 метра каждый... Катар достраивает в Астане Исламский культурный центр |fechaacceso=10 de diciembre de 2009 |fechaArchivu=2 de febrero de 2017 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20170202020503/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1061851740 |deadurl=yes |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20170202020503/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1061851740 |fechaarchivo=2017-02-02 }}</ref>
=== Museus ===
* Centru Presidencial dela Coltura
* Mausoleu de Kabanbay batır
* Complexu memorial éticu d'Atameken
* Museu S. Seyfullïn
* Museu del Presidenti dela Repúbrica de Kazajistán
=== Teatrus ===
* Teatru dramáticu rusu Gorky
* Teatru kazaju K. Qwanışbaev
* Ópera nacional de K. Baysetova
* [[Sala de conciertus central de Kazajistán]]
=== Monumentus ===
[[Archivu:Astana at the evening (cropped).jpg|thumb|Vista del centru d'Astaná]]
* [[Monumentu Otan Korgaushilar]]
* Monumentu n'homenagi alas vítimas dela represión política
* Monumentu n'homenagi alos kazajus muertus ena guerra d'[[Afganistán]]
* Plaça central
* Monumentu n'homenagi a Kenesarı khan
=== Monumentus arquitetónicus ===
* Ciá Buzok
* Ilesia de Konstantin i Jelena
* Edificius del {{siglo|XIX||s}}
* Mezquita verdi
* [[Mezquita de Nur-Astaná]]
== Educación ==
[[Archivu:Palace of Arts Shabyt.jpg|thumb|left|Nuversidá Nacional d'Artis de Kazajistán]]
Astaná cuenta con numerosas nuversidais i colegius nuversitarius. Nel cursu 2013/2014, un total de 53,561 estudiantis estaban matriculaus enas sus 14 institucionis d'educación superior, un aumentu del 10% con respetu al añu anterior. La [[Nuversidá Nacional d'Urasia]] es la mayor nuversidá d'Astaná, con 16.558 alumnus i 1.678 pressonas del personal académicu. Fue fundá comu resultau dela fusión del Institutu d'Ingeniería Civil d'Akmola col Institutu Pedagógicu d'Akmola el 23 de mayu de 1996. Peru la nuversidá más antigua d'Astaná es la Nuversidá Técnica Agro S. Seifullin Kazakh, fundá en 1957.
Otrus centrus d'educación superior son la [[Nuversidá Nazarbayev]], un [[Nuversidá d'Investigación|centru d'investigación]] autónomu, fundau en 2010 n'associación con algunas delas mejoris nuversidais del mundu; la [[Nuversidá d'Economía, Finanças i Comerciu Enternacional de Kazajistán]], especializá en finanças; el Institutu Kazaju d'Umanidais i Derechu, especializau en leis i fundau por iniciativa del Ministeriu de Justicia en 1994; la Nuversidá Médica d'Astaná, la única escuela de medicina que uvu n'Astaná ata l'apertura dela Escuela de Medicina ena Nuversidá Nazarbayev en 2014; i la Nuversidá Nacional d'Artis de Kazajistán, la principal [[escuela de música]], que proporciona a Astaná especialistisis profesionalis altamenti qualificaus nel campu delas Artis.
== Transportis ==
=== Aereu ===
El [[Aeropuertu Enternacional Nursultán Nazarbáyev]], diseñau pol arquitetu japonés [[Kishō Kurokawa]], se topa a 14 km dela ciá, es el segundu más importanti del país i es de tipu públicu.
=== Transporti públicu ===
[[Archivu:Велосипедная парковка "Astana Bike".jpg|thumb|La ciá tien un moernu [[sistema de becicletas compartías]], ''Astana Bike'']]
El [[transporti públicu]] n'Astaná consisti n'autobusis i taxisis compartíus. Más de 720 000 pressonas gastan el transporti públicu diariamenti. Hai más de 40 líneas d'autobusis atendías por más de 1000 vehículus, con más de 3000 pressonas trabayandu nesti setor. Al igual que los autobusis, los taxisis compartíus tienin las sus proprias rutas predefinías i funcionan de manera compartía. Hai nuevi rutas de taxi compartíu en total.
Está previstu construíl un sistema de tren ligeru, el ''Astana Light Metro''. Astaná tamién tien serviciu de taxi aereu i, amás, tien un moernu [[sistema de becicletas compartías]] llamau ''Astana Bike''.
Tamién está previstu construíl el [[Metru d'Astaná]] haza'l añu 2010. Es tamién parti del plan económicu de Kazajistán, ya que el país no cuenta con un sistema de funcionamientu del metru.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927074036/http://www.astana.kz/data/filedat/default/planustoichivogorazvitiyado2030.rar Plan para la reestructuración de Astaná antes del 2030]</ref>
=== Ferrocarril ===
[[Archivu:Talgo 200 Tulpar train, Astana rail terminal. Kazakhstan, 2009.JPG|miniaturadeimagen|El Tulpar Talgo es un tren esprés diariu a Almaty.]]
Astaná se topa nel centru del país, por lo que atua comu un nodu de transporti güenamenti situau drentu delas redis ferroviarias del país.
La ciá cuenta con dos estacionis ferroviarias: [[Estación de ferrocarril Nur-Sultán-1|Nur-sultán 1]] es la principal i más antigua, i atiendi a unas 7000 pressonas al día, mentris que [[Estación de Nur-Sultán-Nurly Jol|Nur-Sultán-Nurly Jol]] fue construía con motivu dela [[Expo 2017]]. Hai planis a cortu plaçu pa construíl una nueva estación de ferrocarril nel distritu industrial, i enas cercanías de CHPP-3 se construirá una nueva terminal pa vagones de carga.
La ciá cuenta con diferentis trenis alas ciais más importantis del país, comu [[Karagandá]], [[Pavlodar]], [[Kokshetau]] i [[Atbasar]]. Amás, [[Talgo (empresa)|Tulpar Talgo]] proporciona una conexión diaria cola antigua capital del país, [[Alma Ata]]. Por otra parti, Astaná tien diferentis conexionis por tren col estranjeru, con paísis comu [[Rusia]], [[Ucrania]], [[Kirguistán]] i [[Uzbekistán]], con una frecuencia aproximá dun tren semanal. Igualmenti, hai un tren semanal ala ciá d'[[Urumchi]], situá ena provincia china de [[Sinkiang]].<ref>[http://www.tutu.ru/poezda/rasp_d.php?nnst1=2708000&nnst2=3300020 Train Nº 054 Astana - Urumchi]</ref>
=== Autopistas ===
Las carreteras M-36 Cheliábinsk-Almaty i A-343 Astaná-Petropavlovsk atraviesan la ciá. La posición geográfica estratégica d'Astaná permiti que la ciá sirva comu centru de transporti i recarga pa los viaxis pol interior del país. La ciá tien tamién conexionis col estranjeru: cuenta cuna autopista que tien un primel tramu haza [[Kokshetau]] i [[Petropavlovsk]] (i endispués acontina haza [[Rusia]]) i un segundu tramu haza [[Temirtau|Termirtau]], [[Karagandá]], [[Baljash]] i [[Alma Ata]] (pa endispués acontinal haza [[China]]).
== Deportis ==
[[Archivu:Astana - Tour de Romandie 2009-2.jpg|thumb|Vista del pelotón del equipu ciclista que lleva el nombri dela ciá]]
Astaná tien una variedá d'equipus deportivus. El [[FC Astana]] es un equipu de fúrbol dela [[Super Liga de Kazajistán]], que ganó el campeonatu nacional en 2014, 2015 i 2016. La ciá es tamién la sedi delos Astana Tigers, un equipu de baloncestu que consiguió el títulu ena temporá 2004/2005, i que posteriormenti sería renombrau comu [[B.C. Astana]], assina comu del [[Barys Astana]] dela Liga de Jockey sobri Yelu de Kazajistán.
Amás, dendi 2006 el gobiernu kazaju prencipió a patrocinial un equipu ciclista con licencia del [[UCI ProTour]], el [[Astana (equipo ciclista)|Equipu Astana]]. Participó nel [[Tour de Francia 2007]] colos uniformis nacionalis azulis, peru fuerun escluíus duranti la carrera endispués dela condena d'[[Aleksandr Vinokúrov]] por dopagi, i no participó nel [[Tour de Francia 2008|2008]].<ref>[http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=cycling&id=3243633 Tour de France organizers exclude Astana team; Alberto Contador may not defend title]</ref> Nel [[Tour de Francia 2009|Tour de Francia de 2009]] consiguió colocá a unu delos [[Alberto Contador|integrantis]] del [[Astana pro team]] nel puestu más altu del podiu ena clasificación final. Tamién nel añu 2014 el equipu ciclista [[Astana Qazaqstan Team|Astana]] ganó el [[Tour de Francia 2014|Tour de Francia]] col corredor italianu [[Vincenzo Nibali]]. S'á decidíu construíl un pabellón ena ciá pa acogel un equipu de [[bandy]] que sería conocíu col nombri de Dynamo d'Astaná.<ref>{{cita web|url=http://www.bandynet.ru/node/6077|título=Крытый стадион в Астане для "Динамо" | BANDYNET.RU|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090706191329/http://www.bandynet.ru/node/6077|fechaArchivu=6 de julio de 2009}}</ref>
== Ciais hermanás ==
{{lista de columnas|2|
* [[Valera]] (Venezuela)
* [[Ankara]] (Turquía)
* [[Amán]] (Jordania)
* [[Esmirna]] (Turquía)
* [[Gdansk]] (Polonia)<ref name="Gdańsk">{{cita web|url=http://www.gdansk.pl/samorzad,62,733.html|título=Pág web oficial de Gdansk: 'Miasta partnerskie'|editorial=[[copyright|©]] 2009 [http://www.gdansk.pl/ Ciudades hermanadas con Gdańsk]|idioma=Polaco|fechaacceso=11 de julio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20130723091807/http://www.gdansk.pl/samorzad%2C62%2C733.html|fechaArchivu=23 de julio de 2013|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20130723091807/http://www.gdansk.pl/samorzad%2C62%2C733.html|fechaarchivo=2013-07-23|dead-url=yes}}</ref>
* [[Kazán]] (Rusia)
* [[Manila]] (Filipinas)<ref name="manila1">{{cita web|url=http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities|título=Ciudades hermanadas con Manila|editorial=Ciudad de Manila|fechaacceso=2 de septiembre de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090907055432/http://www.manila.gov.ph/localgovt.htm#sistercities|fechaArchivu=7 de septiembre de 2009}}</ref>
* [[Distrito Federal|Ciá de Méxicu]] (Méxicu)
* [[Caracas]] (Venezuela)
* [[Moscú]] (Rusia)
* [[Pekín]] (China)<ref name="Beijing">{{cita web|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|título=Ciudades hermanadas con Pekín|editorial=Gobierno Municipal de Pekín|fechaacceso=23 de junio de 2009|fechaArchivu=17 de enero de 2010|urlArchivu=https://www.webcitation.org/5mq6B2fdq?url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|deadurl=yes|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20180820231110/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/|fechaarchivo=2018-08-20}}</ref>
* [[Riga]] (Letonia)<ref name='"Riga">{{cita web|url=http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|título=Ciudades hermanadas con Riga|editorial=Ayuntamiento de Riga|fechaacceso=27 de julio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20090814223307/http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|fechaArchivu=14 de agosto de 2009|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20081204021323/http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm|fechaarchivo=2008-12-04|dead-url=yes}}</ref>
* [[San Petersburgo]] (Rusia)
* [[Seúl]] (Corea del Sur)
* [[Tiflis]] (Georgia)<ref name="Tbilisi Sister Cities">{{cita web|url=http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571|título=Portal Municipal de Tiflis - Ciudades hermanadas|editorial=© 2009 - Consistorio de Tbilisi|fechaacceso=16 de junio de 2009|urlArchivu=https://web.archive.org/web/20110514061208/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=4571|fechaArchivu=14 de mayo de 2011}}</ref>
* [[Varsovia]] (Polonia)}}
* [[Valencia (Venezuela)|Valencia]], [[Venezuela]]
== Referencias ==
{{listaref|2}}
== Enlazis esternus ==
{{Commonscat|Astana}}
* [https://web.archive.org/web/20090122214130/http://www.astana.kz/eng/startpage/ Sitiu oficial dela ciá d'Astaná]
jxiwql0yndv65ukogis72hr3xaeeqn0
Usuario caraba:~2026-55986-02
3
12065
144948
144857
2026-11-01T22:54:34Z
NDG
19328
Án siu revertías las edicionis de [[Special:Contributions/~2026-55986-02|~2026-55986-02]] ([[User talk:~2026-55986-02|Caraba]]); muau ala última versión de [[User:Olarcos|Olarcos]]
144843
wikitext
text/x-wiki
== Revertir cambios ==
¿Qué es lo que estás haciendo exactamente? ¿Por qué has revertido los cambios en el "artículo" Kanye West? ¿Por qué has decidido venir aquí a vandalizar? [[Usuario:Olarcos|Olarcos]] ([[Usuario caraba:Olarcos|carava]]) 23:40 26 out 2026 (UTC)
h4ed0k20gjyegtejvc2t4ce9lfkxut2
Pilar Ramírez Tello
0
12067
144973
144942
2026-11-01T23:46:38Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
144973
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''Pilar Ramírez Tello''' ([[Graná]], 21 de juñu del 1976) es una tradutora literaria, tradutora ténica i tradutora jurá d'ingrés. Á traduzíu sagas literarias comu Los juegus dela hambri o Divergenti.
== Biografía ==
La su nacencia hue'l venti unu de juñu del 1976 en Graná ena Andaluzía. Nel añu 1994, esmençó a estudial ena Nuversidá de Graná la licenciatura en Tradución i Entrepetación i nel añu 1999, endispués de licencial-si, decedió amprial la su hormación i hazel una maestría en Letratura compará i tradución enos [[Estaus Uníus]], ena Nuversidá de ''Binghamton'' pal estau de Nueva York. Aluspués d'acabijal la su hormación, passarun angunus añus hata que s'endedicó ala tradución literaria al tiempu compretu.
=== Correúra profissional ===
Pal añu 2026 á trauzíu mas dun cientu de librus p'aditorialis comu ''RBA'', ''Salamandra'' o ''Penguin Random House'', dentri ellus, grandi parti delas novelas de ''H.'' ''G. Wells'' o la trilogía de Los Juegus dela Hambri de ''Suzanne Collins,'' la seríi Divergenti de ''Verónica Roth'' i angunus delos librus dela saga Corónicas del'Acampamentu Mestiçu, de ''Rick Riordan''. Por un tiempu compaginó la trauzión literaria cona comercial, calavorandu comu tradutora utónoma con varias impresas i tamién trebajó un añu i meyu comu professora ajunta d'español ena Seción de Luengas Romancis dela Nuversidá de ''Binghamton''.<ref>{{Cita web|url=http://www.lecturaadictiva.es/entrevistas-adictivas-2-pilar-ramirez-tello/|título=Entrevistas Adictivas 2: Pilar Ramírez Tello {{!}} Lectura Adictiva|fechaacceso=2026-10-30|sitioweb=www.lecturaadictiva.es|idioma=es-ES|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20170407061028/http://www.lecturaadictiva.es/entrevistas-adictivas-2-pilar-ramirez-tello/|fechaarchivo=2017-04-07|dead-url=yes}}</ref>
Hue la criaora del términu ''sinsajo'', qu'es el páxaru dela novela de cencia fición, Los juegus dela hambri'','' qu'endispués sedría'l títulu delas penículas d'esta saga. Ella mesma á espricoteau en munchas entrevistas el processu que tuvu pa crial esta parabra, que n'ingrés es ''Mockingjay''. N'esta estoria, esti páxaru tieni la nacencia dela cruza de dos avis, el ''jabberjay'' i el ''mockingbird''. Assina, esmençó analizandu la parabra ''jabberjay'', pa entental abrigual el processu de hormación que avía gastau l'utora pa crial-la. Está componía por ''jay'', qu'es una crassi de páxaru, mentau n'español comu ''arrendajo'' i ''jabber'', que senifica farfallal o palral avoristamenti, polo que decedió que ''jabber'' huesi chalra i ''jay'' huesin las dos letras acaberas de ''arrendajo'' i d'aí la parabra ''charlajo''. Endispués, passó a analizal la parabra ''mockingjbird'', qu'es ''sinsonte'' n'español. Con tó estu combinó las parabras ''sinsonte'' i ''charlajo'', pa ala finiquita decedil-si pol sustantivu ''sinsajo'', hechu de ''sins-'' i ''-ajo'' delos nombris de dambas dos avis.<ref>{{Cita web|url=https://www.elperiodico.com/es/ocio-y-cultura/20151126/por-que-titulo-sinsajo-juegos-hambre-4702713|título=Por qué el sinsajo se llama sinsajo (y en catalán Muntagarlaire)|fechaacceso=2026-10-30|apellido=alós|nombre=ernest|fecha=2015-11-26|sitioweb=El Periódico|idioma=es}}</ref>
== Premius ==
* Al emençal la su carrera, acebió el ''Most Promising Translator Award'', una reconocencia atorgá a tradutoris con una proyeción destacá nel ambienti dela tradución literaria.
* Nel 2016, hue selecioná pola Associación Española de Fantesía, Cencia Fición i Orrol, anombrá comu ''Pórtico'', comu la mejol representaora española pal premiu ala mejol tradutora dela ''European Science Fiction Society'', un destinguimientu que reconoci alos profissionais destacaus ena tradución endrentu del géneru fantásticu eno tocanti a Uropa. Sin bargu, no hue hata'l añu 2020 quandu la ''European Science Fiction Society,'' l'atorgó essi mesmu premiu oficialmenti, haziendu assina la reconocencia dela su trayetoria entrenacionalmenti. Esti premiu es un hitu ala escelencia ena tradución endrentu d'estus génerus pal'andal uropeu.
* Nel 2025, tamién acebió el premiu ''Matilde Horne'' ala mejol tradución pol su trebaju ena versión española de ''To Be Taught, If Fortunate'', obra dela escrevienti ''Becky Chambers'', pubricá n'español pola aditorial ''Crononauta''.
* Nel 2026, ena celebración dela IX Edición del Festival Entrenacional de Letratura Enfantil i Jovenil, se l'atorgó el premiu Torri del Augua, pol su trebaju ena obra ''Amanecer en la cosecha'', dela famosa saga de ''Suzanne Collins''.
* Nel 2026 sotra ves, acebió el premiu ''Matilde Horne'', pola trauzión de El ríu tien raízis, de ''Amal El-Mohtar'', n'igualdá con ''Arrate Hidalgo'', pola trauzión de Lo que muevi alos muertus, de ''T. Kingfisher''.
== Obras traduzías ==
Estas sonin las obras qu'á trauzíu:
{| class="wikitable"
!Utol
!Títulu
!Aditorial
!Añu
|-
|''Asimov, Isaac''
|El robot compretu''.''
|''Alamut''
|2008
|-
|''Banks, Iain M.''
|Contra l'escuridá''.''
|''La factoría de ideas''
|2005
|-
|''Barker, Clive''
|Librus de sangri.
|''La factoría de ideas''
|2004
|-
|''Beukes, Lauren''
|Las luminosas.
|''RBA''
|2013
|-
|''Beukes, Lauren''
|''Afterland.''
|''RBA''
|2021
|-
|''Boulley, Angeline''
|Ija del guardián del huegu.
|''Nube de Tinta''
|2022
|-
|''Bourchardt, Alice''
|El rei lobu.
|''La factoría de ideas''
|2003
|-
|''Bowman, Erin''
|La trampa delos 18.
|''Montena''
|2013
|-
|''Broderik, Damien''
|Juegal alos diosis.
|''La factoría de ideas''
|2003
|-
|''Brooks, Max''
|Guerra Mundial Z (novela).
|''Almuzara''
|2008
|-
|''Bruber, Michael''
|El chiquinu dela bruxa.
|''Tropismos''
|2006
|-
|''Carl, Jason''
|Las leis del Elíseu.
|''La factoría de ideas''
|2002
|-
|''Carter, Ally''
|Lairona con crassi.
|''RBA''
|2011
|-
|''Chambers, Becky''
|Pa deprendel, si la suerti mos sonríi.
|''Crononauta''
|2024
|-
|''Collins, Suzanne''
|Los juegus dela hambri.
|''RBA''
|2009
|-
|
|En llamas.
|''RBA''
|2010
|-
|
|''Sinsajo.''
|RBA
|2011
|-
|
|Un añu ena selva.
|RBA
|2013
|-
|
|Balá de páxarus cantoris i serpientis.
|''Molino''
|2020
|-
|
|Amanecel ena cosecha.
|''Molino''
|2025
|-
|''Connolly, John''
|El libru delas cosas perdías.
|''Oniro''
|2008
|-
|''Crowley, Cath''
|Una nochi ena luna.
|''RBA''
|2011
|-
|''de Board, Aliette''
|El cicru de ''Xuya''.
|''Fata Libelli''
|2014
|-
|''Dixon, Nell''
|No quieru izil-ti la verdá.
|''Algaida''
|2010
|-
|''Donnelly, Jennifer''
|Envenená.
|''Molino''
|2021
|-
|''Egan, Kate''
|El mundu delos juegus del hambri.
|''RBA''
|2012
|-
|''El-Mohtar, Amal''
|El ríu tien raízis.
|''Obscura''
|2025
|-
|''Hesp, John''
|''Conan'': L'azoti dela costa sangrienta.
|''La factoría de ideas''
|2003
|-
|''Hill, Joe''
|Tiempu estrañu.
|''Nocturna''
|2018
|-
|
|A tumba abierta.
|''Nocturna''
|2021
|-
|''Houck, Colleen''
|La maldición del tigri.
|''RBA''
|2011
|-
|
|El desafíu del tigri.
|''RBA''
|2012
|-
|
|El viagi del tigri.
|''RBA''
|2013
|-
|''Howard, Linda''
|Valli de pasión.
|''Nefer''
|2008
|-
|''Hunt, Stephen''
|El reinu mas pallá delas olas.
|''Oniro''
|2009
|-
|''Kim, Sophie''
|El dios i la ''gumiho.''
|''Plaza & Janés''
|2026
|-
|''Koja, Kathe''
|Ceru.
|''La Biblioteca de Carfax''
|2018
|-
|''LaValle, Victor''
|La balá de ''Tom'' el Negru.
|''Alianza''
|2018
|-
|''LaZebnik, Claire''
|Fama i prejuiziu.
|''RBA''
|2012
|-
|''MacHale, D.J.''
|''Pendragón'': El mercael dela muerti.
|''Tropismos''
|2006
|-
|
|''Pendragón'': La ciá perdía de ''Faar.''
|''Tropismos''
|2007
|-
|''MacLeod, Ian R.''
|Las edais dela lús.
|''La factoría de ideas''
|2005
|-
|''Magorian, Michelle''
|Sencillamenti ''Henry.''
|''Oniro''
|2009
|-
|''Matheson, Richard''
|Los primerus cuentus.
|''Gigamesh''
|2008
|-
|
|Nacíu d'ombri i mugel.
|''Gigamesh''
|2014
|-
|''McKinney, Meagan''
|Hata qu'el alva domi la nochi.
|''Nefer''
|2007
|-
|
|Fugitiva.
|''Nefer''
|2008
|-
|''Ngaire McGee, Glenys''
|El libru delos ''ghouls.''
|''La factoría de ideas''
|2001
|-
|''Peters, Andrew''
|El bosqui delos cuervus.
|''RBA''
|2011
|-
|
|El bosqui de cristal.
|''RBA''
|2013
|-
|''Pinborough, Sarah''
|Detrás delos sus ojus.
|''Alianza''
|2017
|-
|''Pratchet, Terry''
|Los chiqueninus ombris libris.
|''Almuzara''
|2008
|-
|''Resnick, Mike''
|''Tomb Raider'': El amuletu del poel.
|''La factoría de ideas''
|2004
|-
|''Reynolds, Alastair''
|Ciá Abesmu.
|''La factoría de ideas''
|2004
|-
|''Riordan, Rick''
|''Percy Jackson'' i los diosis griegus.
|''Salamandra''
|2015
|-
|
|La maldición del titán.
|''Salamandra''
|2019
|-
|''Roberts, Nora''
|El dispertal.
|''Suma''
|2021
|-
|
|Los aconteceris.
|''Suma''
|2022
|-
|
|La eleción.
|''Suma''
|2023
|-
|''Robinson, Jon''
|Sin lugal.
|''RBA''
|2013
|-
|''Roe, Robin''
|Una lista de jaulas.
|''Nocturna''
|2018
|-
|''Rogerson, Margaret''
|Embruxu d'espinas.
|''Nocturna''
|2022
|-
|''Roth, Veronica''
|Divergenti.
|''RBA''
|2011
|-
|
|Insurgenti.
|''RBA''
|2012
|-
|
|Leal.
|''RBA''
|2014
|-
|
|Quatru.
|''RBA''
|2015
|-
|
|Las marcas dela muerti.
|''Molino''
|2017
|-
|
|Destinus devidíus.
|''Molino''
|2018
|-
|
|Huimus delegaus.
|''RBA''
|2020
|-
|''Sanderson, Brandon''
|Alcatraz ena contra delos Biblotecarius Malvaus.
|''B de Blok''
|2016
|-
|
|Los güesus del escriva.
|''B de Blok''
|2016
|-
|
|Los cavallerus de Cristalia.
|''B de Blok''
|2016
|-
|
|Las lentis framentás.
|''B de Blok''
|2017
|-
|''Shusterman, Neal''
|Siega.
|''Nocturna''
|2017
|-
|
|Nimbu.
|''Nocturna''
|2018
|-
|
|Sedi.
|''Nocturna''
|2019
|-
|
|Truenu.
|''Nocturna''
|2020
|-
|
|Puntu d'infressión.
|''Nocturna''
|2022
|-
|
|Roxy.
|''Nocturna''
|2023
|-
|
|Crivas.
|''Nocturna''
|2024
|-
|''Skemp, Ethan''
|Guardianis delos túmulus.
|''La factoría de ideas''
|2002
|-
|''Smith, Craig''
|L'imagi del Mesías.
|''Algaida''
|2010
|-
|
|La lança sagrá.
|''Algaida''
|2010
|-
|''Tahir, Sabaa''
|Una llama dentri ceniças.
|''Montena''
|2015
|-
|''Waters, Daniel''
|Generación Dead.
|''RBA''
|2009
|-
|
|Besu de vida.
|''RBA''
|2010
|-
|
|Estrañas aparencias.
|''RBA''
|2011
|-
|''Wells, H.G.''
|L'ombri envisibli.
|''RBA''
|2012
|-
|
|La isla del Dotol ''Moreau''.
|''RBA''
|2012
|-
|''Wiseman, Richard''
|59 segundus.
|''RBA''
|2010
|-
|''Yancey, Rick''
|La quinta ola.
|''RBA''
|2013
|-
|
|La mari infinita.
|''RBA''
|2014
|-
|
|L'última estrella.
|''RBA''
|2016
|}
== Referencias ==
[[Categoría:Pressonas vivas]]
[[Categoría:Mugeris]]
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
{{NF|1976||Ramírez Tello, Pilar}}
evf54mv1a0f6f2y3so6ywh6cst23t9r
Eugenia Rico
0
12068
144946
144935
2026-11-01T22:40:21Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
144946
wikitext
text/x-wiki
{{ficha de pressona}}
'''María Eugenia Álvarez Rico''' ([[Ovieu]], 11 de hebreru del 1972), mas conocía comu '''Eugenia Rico,''' es una escrevienti [[España|española]].
== Biografía ==
La su nacencia hue en Ovieu el onzi de hebreru del 1972, enque la su familia vien dela Pola d'Allandi, n'Asturies. Endispués de tolos sus estuyus hizu la carrera de Derechu i Relacionis Entrenacionais n'[[Ovieu]], [[Toulouse]] i [[Brusselas]] i amás d'essu se especializó en [[Derechus Umanus|Derechos Umanus]]. Tamién hizu un cussu d'arti dramáticu i nel 1992, sotru de guión de cini, aviau por ''International Writers Circle,'' en ''Cadaqués,'' dau por ''Fernando Trueba''.<ref name=":1">{{Cita noticia|título=BIOGRAFÍA|url=http://www.eugeniarico.com/biografia.html|periódico=eugeniarico.com|fechaacceso=2026-10-30|idioma=es|fechaarchivo=2019-03-19|urlarchivo=https://web.archive.org/web/20190319024015/http://www.eugeniarico.com/biografia.html}}</ref>
Endispués de viajal por [[Argentina]] i [[La Índia|La India]] i vivil en varius paisis del mundu enteru, s'avalló en [[Mairil]]. Tamién vivíó en Italia, Israel i Estaus Uníus, enque ugañu vivi en Cartagena. Se convertió al judaísmu pol matrimoñu n'Israel col atol teatral mentau ''Nadav Malamud''. Sempri á aponderau avel queríu sel escreviora dendi los cincu añus d'édá, avel pubricau un cuentu alos onzi añus nel diariu ''Región'' i tamién avel hundau alos venti añus, una revista nuversitaria.<ref name=":1" />
=== Correúra profissional ===
Pubricó la su primel novela ''Los amantes tristes'', nel 2000 i dos añus endispués ganó el premiu ''Azorín'' con ''La muerte blanca''. La su siguienti novela, ''La edad secreta'', enque hue finalista del premiu Primavera nel 2004, tuvu una crítica negativa nel suprementu coltural ''Babelia'' de ''El País''. Con esti libru acabijó la que mentó comu ''trilogía sobre las pasiones,'' que sonin ''Los amantes tristes'' (l'amistá), ''La muerte blanca'' (l'amol fraternu) i ''La edad secreta'' (l'amol carnal). Nel 2005 pubricó un ensayu sobri la India, ''En el país de las vacas sin ojos'', col que ganó el premiu ''Espiritualidad'' d'essi añu. Nel 2006 ganó el premiu ''Ateneo de Sevilla'', cona novela ''El otoño alemán'', qu'es sigún las sus parabras, la primel novela del su cicru sobri los quatru elementus i correspondi al augua, mentris que la segundera novela, ''Aunque seamos malditas'' del 2008, l'entifica col huegu.<ref name=":2">{{Cita noticia|título=Ruta de despecho|url=https://elpais.com/diario/2004/06/26/babelia/1088207427_850215.html|periódico=El País|fecha=2004-06-26|fechaacceso=2026-10-30|issn=1134-6582|idioma=es|nombre=J. Ernesto|apellidos=Ayala-Dip}}</ref>
[[Archivu:Eugenia Rico (11).JPG|izquierda|miniaturadeimagen|230x230px|Nuna encontrança con estudiantis aviau pola Hundación Caxa Castellón.]]
Dentri las sus prencipais calavoracionis ena arradiu dissali la del pograma ''Lágrimas de cocodrilo'', derigíu por ''Mario Caballero'', un antigu reporteru de ''Caiga quien caiga'' i emitíu nel branu del 2004 ena ''Cadena Ser'', aondi ella entrevistava a anombraus escrevientis i otras pessonalidais del'ambienti coltural español. Nel 2009, esmençó la su calavoración con ''Onda Cero,'' nel pograma d'[[Isabel Gemio]], ''Te doy mi palabra'', con un espaçu d'opinión, viagis i crítica literaria. Angunas delas sus obras án síu trauzías a otras idiomas i varius delos sus relatus horman parti d'antologías. Á participau en encontranças i festivalis literarius, siendu biembru del jurau en destintus concussus de cuentus i de novelas. Á escrevíu artícalus en varias pubricacionis, comu ena ''Revista de Occidente'', ''El Mundo'' i ''El País.''
Nel 2012, pubricó junta ''Juan Cruz'', que s'acupó del pediorismu, ''Saber narrar en literatura'', manual palos candilatus a escrevientis del [[Estitutu Cervantes]], nel 2011 hue escreviora residenti nel Pograma Entrenacional d'Escrevioris dela Nuversidá de ''Iowa'' i nel 2018 acebió'l premiu ''Bauer Ca'Foscari'' del Festival Entrenacional ''Incroci di Civiltà'' de Venecia, aviau pola ''Università Ca' Foscari'', siendu assina la primel escrevienti española en acebil esti premiu, compartíu essi añu con ''Ian McEwan''.
== Premius i destinguimientus ==
* Premiu ''Azorín'', nel 2002 con ''La muerte blanca.''
* Beca ''Valle Inclán'' del Menisteriu d'Assuntus Esterioris d'España, del 2003-2004.
* Finalista del premiu Primavera, nel 2004 con ''La edad secreta.''
* Premiu Espiritualidad, nel 2005 con ''En el país de las vacas sin ojos.''
* Primel premiu ena categoría de presa enos premius Pediorísticus ''Unicef-Comité Español'', nel 2005.
* Premiu ''Ateneo de Sevilla'', nel 2006 con ''El otoño alemán.''
* Premiu ''Llanes de Viajes'', nel 2014 con ''El camino del diablo.''
* Premiu ''Bauer-Giovani'', nel 2018, nel Festival Literariu de Venecia ''Incroci di Civiltà'' junta ''Ian McEwan.''
* Ordin ''Alejo Zuloaga Eguzquiza'', dela Nuversidá de ''Carabobo'' en Venezuela, nel ''FILUC'' del 2025.
== Obras ==
=== Narrativa ===
* ''Los amantes tristes'', novela, ''Planeta'', Barcelona, nel 2000, 128 p., ISBN 84-08-03509-6.
* ''La muerte blanca'', novela, ''Planeta'', nel 2002, 200 p., ISBN 84-08-04324-2.
* ''La edad secreta'', novela, ''Espasa Calpe'', Mairil, nel 2004. 232 p, [[Especial:BookSources/846701413X|ISBN 84*-670-1413-X]].
* ''El otoño alemán'', novela, ''Algaida'', Sevilla, nel 2006, 312 p., ISBN 84-8433-944-0.
* ''Aunque seamos malditas'', novela, ''Suma de Letras'', Mairil, nel 2008, 479 p., ISBN 978-84-8365-086-8.
* ''El fin de la raza blanca'', cuentus, ''Páginas de Espuma'', nel 2012, 104 p., ISBN 978-84-8393-096-0.
* ''El beso del canguro'', novela, ''Suma de Letras'', Barcelona, nel 2016, 192 p., ISBN 978-84-8365-444-6.
=== Ensayu ===
* ''En el país de las vacas sin ojos'', ''Martínez Roca'', Mairil, nel 2005, 248 p., ISBN 84-270-3166-1.
* ''Saber narrar'', [[Estitutu Cervantes]] i ''Aguilar'' , Mairil, nel 2012, 296 p., ISBN 978-84-03-10125-8.
=== N'obras coletivas ===
* ''Selena'' en ''Muelles de Madrid'', con ''José María Merino'', ''Luis Mateo Diez'' i ''Jesús Ferrero'', ''Sílex'', Mairil, nel 2003; 204 p., ISBN 84-7737-126-1.
* ''Las ratas y los hombres,'' 117-119 p. i ''Noches de Bagdad'', 231 p., en ''La paz y la palabra'', con ''Ernesto Sabato'', [[José Saramago]], ''Rosa Regàs'' i [[Lucía Etxebarria|Lucía Etxebarría]], aditá por ''Manuel Francisco Reina'', ''Odisea'', Mairil, nel 2003, 252 p., ISBN 84-95470-28-4.
* ''La sala de espera'', 75-83 p., en ''Que la vida iba en serio…'', ''Martínez Roca'', Barcelona, nel 2003; 212 p., ISBN 84-270-2942-X.
* ''Tren de vida'', 135-138 p., en ''Sobre raíles'', con ''Milagros Frías'', ''Marta Rivera de la Cruz'', ''Espido Freire'' i [[Dulce Chacón|Duci Chacón]], ''Imagine Press'', Mairil, nel 2003, 282 p., ISBN 84-95882-36-1.
* ''Tierra de nadie'' en ''Suiza y la migración: Una mirada desde España'', con [[Ana María Matute]], ''Vicente Molina Foix'' i ''Fernando Marías'', ''Imagine Press'', nel 2004, 286 p., ISBN 84-95882-58-2.
* ''El fin de la raza blanca'', 18-23 p., en ''Diez cuentos eróticos'', con ''Espido Freire'', ''Lola Beccaria'', ''Lorenzo Silva'', ''Rafael Reig'' i ''Paula Izquierdo'', ''Quo'', Mairil, nel 2004, 50 p.
* ''La edad secreta'', 63-68 p., en ''Mujeres en ruta'', ''con Soledad Puértolas'', ''Carmen Posadas'', ''Espido Freire'', ''Marina Mayoral'' i ''Rosa Regàs'', ''Línea Directa'', Mairil, nel 2005, 68 p.
* ''La vida in-móvil'' en ''Dieciocho relatos móviles'', con ''Gustavo Martín Garzo'', ''Vicente Molina Foix'', ''Juan Manuel de Prada'', ''Lorenzo Silva'' i ''Soledad Puértolas'' i las ilustracionis de ''Santiago Sequeiros'', ''Imagine Press'', nel 2006, 400 p., ISBN 84-96715-00-0.
* ''El ruido de la llave en la cerradura'', artícalu en ''5X2=9 Diez miradas contra la violencia de género'', con Ángeles Caso, ''Espido Freire'', ''Rosa Regàs'' i ''Lourdes Ventura, Península'', Mairil, nel 2009, 280 p., ISBN 978-84-8307-881-5.
* ''El fin de la raza blanca'', velumi de cuentus, ''Páginas de Espuma'', nel 2012, que hue de trascendencia púbrica, quandu se provó que la faxa del libru tenía una nota dela crítica ''Michiko Kakutani'' del ''The New York Times,'' que ala final no se púu demostral. La aditorial se dispensó púbricamenti i ella negó'l tenel avenencia conos hechus.
== Referencias ==
<references />
== Atijus p'ahuera ==
{{commonscat}}
{{NF|1972||Álvarez Rico, María Eugenia}}
[[Categoría:Pressonas vivas]]
[[Categoría:Mugeris]]
[[Categoría:Escrebioris]]
iquk8aerenw08g0q9kg8utq4rjpelw2
Taskent
0
12070
144974
144931
2026-11-02T00:13:50Z
InternetArchiveBot
17037
Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
144974
wikitext
text/x-wiki
{{Ficha de entidad subnacional}}
'''Taskent''' ({{Lang-uz|''Toshkent''}}; {{Lang-ru|Ташкент|translit=Taškent}}), tamién documentau comu '''Tashkent''' u '''Tachkent''' (anque la RAE desaconseja estus usus en castellanu), es la [[Capital (política)|capital]] d’[[Uzbekistan]], assina comu dela [[Provincia de Taskent|provincia del mesmu nombri]].<ref name='nombre'>{{Cita web|url=https://www.rae.es/dpd/Taskent|título=Taskent|fechaacceso=2009-12-20|autor=Real Academia Española|enlaceautor=Real Academia Española|año=2005|obra=[[Diccionario panhispánico de dudas]]|editorial= Madrid: Santillana}}</ref><ref>{{Cita publicación|url=https://www.exteriores.gob.es/Documents/FichasPais/UZBEKISTAN_FICHA%20PAIS.pdf|título=República de Uzbequistán
OFICINA DE INFORMACIÓN DIPLOMÁTICA|apellidos=|nombre=Oficina de Información Diplomática del Ministerio de Asuntos Exteriores y de Cooperación|fecha=SEPTIEMBRE 2017|publicación=OFICINA DE INFORMACIÓN DIPLOMÁTICA|fechaacceso=2023-08-18}}</ref>
El su nombri atual significa {{Lang-tk|''Ciá de piedra''}}. Nel passau, tamién se llamó ''Chach'', ''Shash'' i ''Binkent''. Fue duranti munchus sigrus un puntu de passu importanti ena [[Ruta dela Sea]], ruta comercial qu’unía [[Asia]] con [[Uropa]].
A pessal de no tenel el valol estóricu d’otras ciais uzbekas, comu [[Samarcanda]], [[Jiva]] u [[Bujará]], Taskent es el prencipal centru económicu i coltural d’Uzbekistan. Nella se topan las prencipalis empresas transnacionalis i estitucionis académicas del país. Ena ciá se publican nuevi periódicos en [[Idioma uzbeku|uzbeku]], otrus nuevi en [[Idioma russu|russu]] i otrus quatru n’inglés. Es la ciá natal dela pianista de repertoriu clásicu [[Lola Astanova]].
== Toponimia ==
La ciá atual de Taskent apaeci mentá pola primera ves en fuentis escritas nel {{Siglo|III|a|s}}, col nombri ''Chach'' u ''Shash'', al paecel procedenti del vocablu [[Idioma chinu|chinu]] «piedra». Esti nombri se combinavíe endispués col términu [[Lenguas iranias|iraní]] ''kent'' («ciá»), dandu lugar al nombri atual.
== Geografía ==
[[File:Tashkent,_Uzbekistan,_city_and_vicinities,_satellite_image_LandSat-5,2010-06-30.jpg|thumb|right|Taskent vista dendi satéliti]]
Taskent se topa cerca del estremu oriental d’Uzbekistan, al lau dela raya con [[Kazajistan]], i mui cerca del [[Valli de Ferganá]] i de [[Kirguistan]].
Taskent se topa nuna nava bien regá, ena carretera entre [[Samarcanda]], la segunda ciá d’Uzbekistan, i [[Shymkent]], situá justu al otru lau dela raya, en Kazajistan. Taskent se topa a solu 13 km de dos passus fronterizus con [[Cazastán]].
Las ciais más cercanas con una puebración de más dun millón d’abitantis son: [[Shymkent]] (Kazajistan), [[Dushanbe]] (Tayikistan), [[Biskek]] (Kirguistan), [[Kashgar]] (China), [[Almatý]] (Kazajistan), [[Kabul]] (Afganistan) i [[Peshawar]] (Pakistan).
Taskent se topa ena confluencia del [[Ríu Chirchiq|ríu Chirchiq]] i varius delos sus afluentis, i está construía sobri depósitus aluvialis que llegan a tenel ata 15 m (49 pies) de hondura. La ciá está situá nuna çona tectónica ativa, ondi se producin numerosas sacudías sísmicas i temblores de tierra ocasionallis.
La hora local de Taskent es [[Tiempu universal coordinau|UTC/GMT]] +5 horas.
== Estoria ==
Enos sigrus {{Siglo|IV}} i {{Siglo|V}} dela nuestra era, ya dessistíe un assentamientu urbanu permanenti nel emplazamientu dela ciá atual. El territoriu de lo qu’ogañu es Taskent fue colonizau por puebrus antiguus comu un oasis nel ríu Chirchik, cerca delas estribacionis delas montañas del oesti de [[Tian Shan]]. Ena Antigüedá, nesta çona se topava [[Beitian]], la «capital» de vranu dela confederación [[Kangju]].<ref>Pulleyblank, Edwin G. "The Consonantal System of Old Chinese," ''Asia Major 9'' (1963), p. 94.</ref>
=== Estoria preislámica ===
Enos tiempus preislámicus i a prencipius dela época islámica, la ciá i la provincia se conocían comu Chach. El Shahnameh de [[Ferdowsi]] tamién se refieri ala ciá comu Chach. Más tardi, la ciá pasó a sel conocía comu Chachkand u Chashkand, que significa «Ciá de Chach».
El principau de Chach tenía una ciudadela cuadrá construía en Taskent alreol del {{siglo|V||s}} i del {{siglo|III|a|}}, a unus ochu quilómetrus al sul del ríu [[Sir Daria]]. Nel {{siglo|VII||s}}, Chach tenía más de 30 ciais i una redi de más de 50 canalis, formandu un centru comercial en crecimientu entre los [[Sogdianus|sogdianus]] i los nómadas [[Turcus|turcus]]. El monji [[Budismu|budista]] [[Xuanzang]] 玄奘 (602 u 603-664 d. C.), que viajó dendi [[China]] ala [[India]] a traviés d’[[Asia Central]], mentó el nombri dela ciá comu Zhěshí 赭 时. Las crónicas chinas, ''[[Libru de Sui|Suí shū 隋書 (Libro de Sui)]]'', ''[[Estoria delas Dinastías del Norti|Běi shǐ 北史 (Historia de las Dinastías del Norte)]]'' i ''[[Libru de Tang|Táng shū 唐書 (Libro de Táng)]]'', mentan una possessión llamá Shí 石 u Zhěshí 赭時 con una capital del mesmu nombri dendi el {{siglo|V|d|s}} [Bichurin de 1950. v II].
=== Estoria islámica ===
Ena segunda metá del sigru VII, el [[Imperiu persa]] [[Sasánidas|sasánida]] cayó conquistau por una ofensiva árabi-islámica. Baju la dinastía [[Samánidas|samánida]] (819-999), cuyu fundaol Saman Juda s’avía convertíu al islam por un [[Zoroastru]] [[Imperiu sasánida|sasánida persa]], la ciá pasó a sel conocía comu '''Binkath'''. Nostanti, los árabis conservarun el nombri antigu de Chach pa la región del alreol, pronunciándulu al-Shash.
El nombri moernu n’uzbeku de ''Toshkent'' («Ciá de Piedra») procedi duna regla [[Qarajánidas|qarajánida]] del {{siglo|X||s}} (''Tash'' en [[Lenguas turcas|lenguas turcas]] significa «piedra». Kand, qy, kent, kad, kath, kud —toas significan «ciá»— deriva del [[Idioma persa antigu|persa]]/[[Idioma sogdianu|sogdianu]] کنده u ''kanda'', es dicil, «puebru» u «ciá». Estu se topa enos nombris de ciais comu [[Samarcanda]], [[Yarkanda]], [[Penjikent]], [[Juyand]], etc.) A partil del {{siglo|XVI||s}}, el nombri evolucionó dendi Chachkanda u Chashkanda a Tashkanda. La ortografía moerna de «Taskent» refleja la [[Idioma russu|ortografía russa]] del {{siglo|XX||s}} i la influencia soviética.
Nel {{siglo|VIII||s}}, la región se vio influía polos emigrantis islámicus.
=== Conquista delos mongolis ===
En 1219, [[Gengis Kan]] conquistó la ciá, incorporándula al estensu [[Imperiu mongol|imperiu mongol]]. Nel {{siglo|XIV||s}}, la ciá fue parti del imperiu de [[Tamerlán]], que acabaríe conquistau por otrus puebrus d’origi mongol. Baju las dinastías [[Dinastía timúrida|timúrida]] i [[Shaybánidas|shaybánida]], la ciá revivió, a pessal delos ataquis ocasionallis delos [[Uzbekus|uzbekus]], [[Kazajus|kazajus]], [[Persas|persas]], [[Mongolis|mongolis]] i [[Oiratis|oiratis]].
Duranti los sigrus {{Siglo|XVII}} i {{Siglo|XVIII}}, aumentaríen los contactus comercialis entre Taskent i [[Russia]], en particular duranti el reinau del [[Zar|zar]] [[Pedro I de Russia|Pedro el Grandi]] (1682-1725), col que s’establecin relacionis diplomáticas pola primera ves entre la corti russa de [[San Petersburgo]] i los [[Kanatu|kanatus]] centroasiáticus.
En 1809, Taskent fue anexioná al [[Kanatu de Kokand]]. En essi momentu, Taskent tenía una puebración d’alreol de {{Formatnum|100000}} abitantis i estava considerá comu la ciá más rica d’Asia Central. Prosperó en gran meía grancias al comerciu con Russia, peru el descontentu aumentó polos eleváus impuestus de Kokand. El cleru de Taskent tamién favorecíe al cleru de [[Bujará]] frenti al de Kokand. Nostanti, antis de qu’el Emir de Bujará puiera aprovechal essi descontentu, llegó el [[Exércitu russu|exércitu russu]].
En argunas çonas dela ciá permanecin los nombris delas Puertas de Taskent, antiguas fortificacionis que datan del {{siglo|X||s}}; la última dessapaeció en 1890. {{falta cita}}
A meíaus del {{siglo|XIX||s}} se conservava ena ciá un mercau d’esclavus humanus, que comúnmenti s’entrecambiavan por animalis i artículus pal hogal.{{falta cita}}
=== Época zarista ===
En mayu de 1865, [[Mijaíl Cherniáyev]], actuandu contra las órdinis diretas del zar i superau en númeru por una proporción d’al menus 15 a 1, realizó un arriesgau ataqui noturnu contra una ciá con una muralla de 25 quilómetrus de largu, 11 puertas i 30 000 defensores. Mentris un pequeñu contingenti organizava un ataqui de distración, la fuerça prencipal penetró enas murallas, dirigía por un sacerdoti ortodoxu russu armau solu cun crucifiju. Anque la defensa era resistenti, los russus capturarun la ciá endispués de dos días d’intensus combatis i cona perda de solu 25 muertus, frenti a varius milis de defensores (incluíu [[Alimqul]], el gobernanti del [[Kanatu de Kokand|kanatu de Kokand]]). Cherniáyev, apodau el «León de Taskent» polos anciánus dela ciá, organizó una campaña de «corazonis i mentis» pa ganal-si ala puebración. Abolió los impuestus duranti un añu, cabalgó desarmau polas callis i los bazaris, reuniéndu-si con genti común, i se nombró a sí mesmu «Gobernador Militar de Taskent». Amás, recomendó al zar [[Alejandro II de Russia|Alejandro II]] que la ciá se convirtiera nun kanatu endependienti baju protección russa.
El zar recompensó generosamenti a Cherniáyev i alos sus hombris con medallas i bonificacionis, peru consideró al general impulsivu comu un «cañón sueltu», i prontal lo sustituyó pol general [[Konstantin von Kaufmann]]. Lejus d’alcanzal la endependencia, Taskent se convirtió ena capital del nuevu territoriu del [[Turquestán russu]], con Kaufman comu primer gobernadol general. Un acantonamientu i un assentamientu russu fuerun construíus al otru lau del Canal Anjor, frenti ala ciá vieja, i entrarun colonus i comerciantis russus. Taskent fue un centru d’espionaji ena rivalidá del [[El Gran Juegu|Gran Juegu]] entre [[Imperiu russu|Russia]] i el [[Reinu Uníu]] pol control d’[[Asia Central]]. El Distritu Militar de Turquestán s’estableció comu parti delas reformas militaris de 1874. El [[Ferrocarril Transcaspiu]] llegó en 1889, i los trabajaoris ferroviarius que lo construyerun tamién s’assentarun en Taskent, trayendu consigui las simientis dela [[Revolución bolchevique]].
=== Efeutu ena Revolución russa ===
[[Archivu:Ташкент пассаж Ариф-Ходжи.jpg|thumb|Taskent alreol de 1910.]]
Cona caída del Imperiu russu, el [[Gobiernu provisional russu|gobiernu provisional russu]] eliminó toas las restricionis civilis basás ena religión i la nacionalidá, contribuyendu al entusiasmu local pola [[Revolución de hebreru]]. El [[Sóviet de Taskent|sóviet de Taskent]] de Diputáus de Soldáus i Obrerus s’estableció prontal, peru representava prencipalmenti a residentis russus, que constituían aproximadamenti una quinta parti dela puebración de Taskent. Los lídiris musulmanis establecierun rápidamenti el Conseju Musulmán de Taskent (Tashkand Shura-yi-Islamiya), con sei ena ciá vieja. El 10 de marçu de 1917, hubo un desfilu con los trabajaoris russus marchandu con banderas coloraínas, los soldáus russus cantandu ''[[La Marseillaise]]'' i milis d’asiáticus localis dela región central. Tras varius discursus, el gobernadol general [[Aleksey Kuropatkin]] cerró los eventus conas parabras: «¡Viva la gran Rusia libre!».<ref>Jeff Sahadeo, ''Russian Colonial Society in Tashkent,'' Indiana University Press, 2007, p188</ref>
La Primera Conferencia Musulmana de Turquestán se celebró en Taskent del 16 al 20 d’abril de 1917. Al igual qu’el Conseju Musulmán, estuvo dominá polos reformistas musulmanis [[Jadid]]. Una facción más conservadora surgió en Taskent, centrá alreol del Ulema. Esta facción demostró tenel más ésitu duranti las elecionis localis de juliu de 1917. Formarun una alianza colos conservaores russus, mentris qu’el sóviet se volvió más radical. El ententu soviéticu de tomal el poel en setiembri de 1917 no tuvo ésitu.<ref>Rex A. Wade, ''The Russian Revolution, 1917,'' Cambridge University Press, 2005</ref>
N’abril de 1918, Taskent se convirtió ena capital dela [[Repúbrica Socialista Soviética Autónoma de Turquestán]] (Turquestán ASSR). El nuevu régimin estuvo amenazau por fuerças blancas, ''[[basmachi]]'', revueltas internas i purgas ordenás dendi Moscú. En 1930, Taskent quedó drentu delas fronteras dela [[RSS d’Uzbekistan]] i se convirtió ena capital dela RSS d’Uzbekistan, desplazandu a [[Samarcanda]].
=== Época soviética ===
En 1924, tras la incorporación dela [[Repúbrica Socialista Soviética d’Uzbekistan]] ala [[Unión Soviética]], [[Samarcanda]] sustituyi a Taskent comu capital, primeru del [[Turquestán]] i endispués de dicha repúbrica, fundá el 27 d’otubri d’essi mesmu añu. Estu se mantendríe assina ata que, de nuevu en 1930, Taskent sustituyi a Samarcanda comu capital. La incorporación ala [[URSS]] coincidió col períodu d’industrialización dela ciá, enas décadas de 1920 i 1930.
La violación del [[Pactu Ribbentrop-Mólotov]], pola que la [[Alemaña nazi]] invadió la [[Unión Soviética]] en juniu de 1941, provocó qu’el gobiernu trabajara pa trasladal las fábricas del oesti de [[Russia]] i [[Ucrania]] haza la çona de Taskent, preservandu assina la capacidá industrial soviética. Estu conllevó un grandi aumentu industrial ena ciá duranti la [[Segunda Guerra Mundial]].
Taskent fue amás el destinu dela mayoría delos emigráus comunistas alemanis, i la puebración russa procedenti de çonas afetás pol conflictu aumentó drásticamenti ata alcanzal más dun millón.<ref name="shirer">[https://digitalcommons.unl.edu/modlanggerman/3/ Robert K. Shirer, "Johannes R. Becher 1891–1958"], ''Encyclopedia of German Literature,'' Chicago and London: Fitzroy Dearborn Publishers, 2000, by permission at Digital Commons, University of Nebraska, accessed 3 February 2013</ref> Estu conllevó que russus i ucranianus representaran más dela metá del total de residentis de Taskent.<ref>[http://books.google.com/books?id=X2XpddVB0l0C&pg=PA102&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Edward Allworth (1994), ''Central Asia, 130 years of Russian dominance: a historical overview''],'' [[Duke University Press]], p. 102. ISBN 0-8223-1521-1''</ref> Munchus delos antiguus refugiaus se quearun a vivil allí endispués dela guerra, en lugar de volvel alos sus antiguus hogaris. Duranti el períodu dela posguerra, la Unión Soviética estableció numerosas estalacionis científicas i d’engeniería en Taskent.
El 26 d’abril de 1966, gran parti dela ciá antigua fue destruía pun grandi terremotu de 7,5 graus ena [[escala de Richter]]. Más de {{Formatnum|300000}} abitantis se quearun sin hogal. Unus {{Formatnum|78000}} hogaris fuerun destruíus por estal mal diseñáus, prencipalmenti enas çonas densamenti poblás dela ciá vieja, ondi predominavan las viviendas d’adobi tradicional.<ref name = "tga">{{Cita libro|apellidos=Sadikov |nombre=A C|coautores=Akramob Z. M., Bazarbaev, A., Mirzlaev T.M., Adilov S. R., Baimukhamedov X. N., et al. |título=Geographical Atlas of Tashkent (Ташкент Географический Атлас)|año-original=22 de mayo de 1984 |formato=72 × 112 |edición=2 |ubicación=Moscow |idioma=ruso |página=64}}</ref><ref>{{Cita web |url= http://iisee.kenken.go.jp/net/hara/uzbekistan/DamageForBuildings.htm |título= Damage for buildings of different type. |fechaacceso= 7 de noviembre de 2008 |autor= Nurtaev Bakhtiar |año= 1998 |editorial= Institute of Geology and Geophysics, Academy of Sciences of Uzbekistan |urlarchivo= https://web.archive.org/web/20181004002243/http://iisee.kenken.go.jp/net/hara/uzbekistan/DamageForBuildings.htm |fechaarchivo= 2018-10-04 |dead-url= yes}}</ref> Las [[Estau socialista|repúbricas soviéticas]], i argunus otrus paísis comu [[Finlandia]], enviarun «batallonis de puebrus hermanus» i planificaores urbanus p’ayual a reconstruí la ciá devastá. Crearun un modelu de ciá soviética de callis anchas con árburis, parquis, praças enormes pa desfilus, fuentis, monumentus i acres de bloquis d’apartamentus. Cerca de {{Formatnum|100000}} nuevus hogaris fuerun construíus en 1970, peru munchus fuerun ocupáus polos constructores en lugar de polos residentis de Taskent que s’avían queau sin hogal.<ref name="tga"/> El mayol desenvolvimiento enos añus siguientis aumentó el tamañu dela ciá, situándu-si las prencipalis noviais nel entornu de Chilonzar, nel nordesti i suresti dela ciá.<ref name="tga"/>
Por causa del terremotu de 1966 i del desenvolvimiento soviéticu, s’á conservau pocu del patrimoniu arquitetónicu dela estoria antigua de Taskent; hai pocas estruturas que manifiestin la su antigua emportancia comu puntu de comerciu ena [[Ruta dela Sea]]. Nel momentu dela caída dela Unión Soviética en 1991, Taskent era la quarta ciá más grandi dela URSS i un centru d’enseñança enos campus dela ciencia i la engeniería.
A prencipius de setiembri de 1983, la ciá celebró el dosmilésimu aniversariu dela su fundación,<ref>{{Cita libro|título=Ташкент (зарождение и развитие города и городской культуры)|url=http://archive.nyu.edu/handle/2451/43364|fecha=1983|fechaacceso=2026-10-08|idioma=Russian|nombre=М. И.|apellidos=Филанович}}</ref> peru destapauras arqueológicas recientis lo an desmentíu al comprobal-si que tenían una antigüedá de 2200 añus.<ref>Filanovich, M. I. (1983). ''Tashkent: Zarozhdenie i razvitie goroda i gorodskoi kul'tury'' [Taskent: Origen y desarrollo de la ciudad y de la cultura urbana]. Fan.</ref>
=== Capital d’Uzbekistan ===
El 31 d’abostu de 1991 fue declará en Taskent la endependencia d’Uzbekistan, momentu nel qu’era la quarta ciá más grandi dela [[URSS]] i un grandi centru pal aprendizaji de ciencias i engenierías.
Dendi 1991, la ciá á cambiau económica, coltural i arquitetónicamenti, i el nuevu desenvolvimiento á reemplazau u sustituíu los iconus dela época soviética. La estatua más grandi jamás construía n’honol de [[Lenin]] fue sustituía pun globu que muestra un mapa geográficu d’Uzbekistan. Los edificius dela época soviética an síu sustituíus por nuevus edificius moernus. El distritu «central de Taskent» incluyi l’edificiu de 22 plantis NBU Bank, un hotel InterContinental, el Centru Enternacional de Negocius i l’Edificiu Plaza.
En 2007, Taskent fue nombrá «capital coltural del mundu islámicu» por ''Moscow News'', ya que la ciá cuenta con numerosas mezquitas estóricas i importantis lugaris islámicus, incluyendu la Nuversidá Islámica.<ref>{{Cita web |url=http://mnweekly.ru/world/20070524/55252222.html |título=Moscow News – World – Tashkent Touts Islamic University |editorial=Mnweekly.ru |fecha=21 de junio de 2007 |fechaacceso=6 de mayo de 2009 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20080415014911/http://mnweekly.ru/world/20070524/55252222.html |fechaArchivu=15 de abril de 2008 }}</ref> Taskent cuenta col primer manuscritu del ''Samarkand Kufic Corán'' u ''Samarkand Codex'', que se topa en Taskent dendi 1924.<ref>{{Cita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4581684.stm |título=Tashkent's hidden Islamic relic |editorial=BBC |fecha=5 de enero de 2006 |fechaacceso=16 de abril de 2011}}</ref>
Ogañu es la capital i la ciá más cosmopolita d’Uzbekistan. Se caracteriza polas sus callis con árburis, numerosas fuentis i parquis agradablis, u al menus assina era ata las campañas de tala d’árburis entamás en 2009 pol gobiernu local.<ref>{{Cita web |url=http://enews.fergananews.com/article.php?id=2590 |título=Good bye the Tashkent Public Garden! |editorial=Ferghana.Ru |fecha=23 de noviembre de 2009 |fechaacceso=30 de septiembre de 2012}}</ref>
== Lugaris d’interés ==
Por causa dela destruición de munchus delos sus edificius estóricus tras la [[Revolución russa de 1917|Revolución russa]] de 1917 i, endispués, duranti el devastadol [[Terremotu|terremotu]] de 1966, s’á perdíu una gran parti dela arquitetura tradicional de Taskent. Unu delos edificius más importantis qu’entavía se conservan ena ciá es la [[Madraza|madraza]] de Kukeldash, del {{siglo|XVI||s}}. Ogañu, l’edificiu alberga una [[Mezquita|mezquita]] i está siendu transformau nun [[Museu|museu]]. La construcción desti edificiu se remonta al reinau d’Abdullah Jan (1557-1598).
Duranti el {{siglo|XIX||s}}, el Gran Duqui [[Nicolás Constantínovich de Russia]], nietu del zar [[Nicolás I de Russia]], fue desterrau a Taskent, ondi murió i fue aterrau. El su palaciu se conserva entavía nel centru dela ciá, cerca dela praça Mustaqillik Maidoni.
L’edificiu más emblemáticu del Taskent atual es la [[Torri de telecomunicacionis de Taskent|torri de televisión]], la más alta d’Asia Central,{{falta cita}} que destaca por integral elementus arquitetónicus tradicionalis uzbekus. La torri recibi unus 70 000 visitantis al añu.
En Taskent se conserva unu delos ejemplaris más antiguus del [[Corán]].{{cita requerida}}
== Museus ==
;Museu Amir Timur
Fue inaugurau en 2006. L’edificiu es un ejempru d’arquitetura oriental: un edificiu redondu está coronau puna enormi cúpula azul. Tol perímetru está decorau con elegantis columnas que paecin sostenel el techu.
Nel museu s’esponi la estoria antigua dela región. Hai pinturas, documentus estóricus relacionáus cona vía i l’atividá d’Amir Timur, manuscritus únicus, armas, ropa vieja, utensilius i monedas. Ca una delas esposicionis es un pedaçu d’estoria.<ref>[https://www.advantour.com/uzbekistan/tashkent/amir-temur-museum.htm www.advantour.com Amir Timur Museum, Tashkent]</ref>
;El museu d’astronomía
Nel museu se muestran los retratus delos grandis astrónomus i fotografías de planetas i estrellas. Entre otras curiosiais está el telescopiu del {{siglo|XVIII||s}} del inglés [[James Short]]. S’esponi el cronómetru marítimu inventau pol relojeru londinensi Harrison nel {{siglo|XVIII||s}}. Tamién se puedin vel un telescopiu alemán del {{siglo|XVIII||s}}, un telescopiu francés de finalis del {{siglo|XIX||s}} i el globu celesti de Muhammad Sharif Bujari, tamién del {{siglo|XIX||s}}.
;Museu Estatal d’Artis Aplicás d’Uzbekistan
Está situau nel Palaciu que nel passau perteneció a Alexandr Polovtcev. Fue construíu a finalis del {{siglo|XIX||s}}, i el su interior está lujosamenti decorau. Se inauguró nel añu 1938 i fue restaurau dos vecis, enos añus 1941 i 1961.
Ogañu se puedin vel obras hechas a manu por maestrus nacionalis dendi la primera metá del {{siglo|XIX||s}} ata los nuestrus días.
;Museu Estatal d’Arti d’Uzbekistan
El museu presenta muestras d’arti antigu i dela Edá Meía d’Uzbekistan, decoracionis arquitetónicas, telas, alhombras, bordáus, artículus talláus, costura n’oru i joyería.
Tamién s’esponi arti de [[China]], [[India]], [[Japón]], [[Corea del Sul]] i [[Irán]], con colecionis de bronci, porcelana, güessus d’elefanti, madera tallá, estrumentus musicalis, alhombras i esculturas en piedra.
Hai una colección d’obras d’arti russa: iconus i pinturas del {{siglo|XVIII||s}} (I.Nikitin, F.Rokotov, D.Levitskiy i V.Borovikovskiy).
S’esponin liençus del {{siglo|XIX||s}} d’A.Orlovskiy, О.Kiprenskiy, L.Plaxov, V.Perov, G.Myasoyedov, N.Kramskiy, N.Ge, А.Kuinge, I.Shishkin, I.Levitan, A.Savrasov, I.Ayvazovskiy, I.Repin i otrus. Pertenece al museu la colección d’obras de pintores russus de finalis del {{siglo|XIX||s}} i prencipius del {{siglo|XX||s}} «Vanguardia rusa»: А.Benua, B.Kustodiev, V.Serov, K.Korovin, А.Lentulov, R.Falk, V.Kandinskiy i K.Malevich.
;Museu Estatal de Naturaleza d’Uzbekistan'''
Tien ábate {{Formatnum|400000}} objetus, delos qualis {{Formatnum|300000}} son insetus, {{Formatnum|11000}} hojas d’herbarius, i los materialis zoológicus (vertebráus) i geológicus.
;Мuseu de Memoria de Vítimas de Represión
Es l’únicu nel territoriu dela CEI ([[Comunidá d’Estaus Endependientis]]). Representa to lo que está relacionau cona represión i persecución del puebru d’Uzbekistan, primeru ena Russia zarista i endispués ena Unión Soviética.
;Museu de Cuerpus Militaris
Dedicau ala participación de soldáus d’Uzbekistan ena [[Gran Guerra Patria]]. La esposición «En guardia de Uzbekistán independiente» presenta tipus i armas del exércitu i la vía delos militaris.<ref>{{Cita web |url=http://www.welcomeuzbekistan.uz/es/tashkent/museos-en-tashkent |título=welcomeuzbekistan.uz museos en Tashkent |fechaacceso=16 de marzo de 2017 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20170316204400/http://www.welcomeuzbekistan.uz/es/tashkent/museos-en-tashkent/ |fechaArchivu=16 de marzo de 2017 }}</ref>
== Geografía ==
[[Archivu:Tashkent, Uzbekistan, city and vicinities, satellite image LandSat-5,2010-06-30.jpg|thumb|250px|Taskent i alreores, imagen del satéliti [[Landsat 5]].]]
Taskent se topa situá enas coordenás {{Coord|41|18|N|69|16|E|}}, nuna llanura al oesti delos [[Montis Altái|montis Altái]], ena carretera entre [[Shymkent]] i [[Samarcanda]], nel estremu oriental del país, al lau dela raya con [[Kazajistan]], i mui cerca del [[Valli de Ferganá|valli de Ferganá]] i de [[Kirguistan]].
Se topa ena confluencia del [[Ríu Chirchiq|ríu Chirchiq]] (n’inglés Chirchik River) i varius delos sus afluentis, i s’assienta sobri profundus depósitus aluvialis d’ata 15 metrus. La ciá está situá nuna çona tectónica ativa, sufriéndu un grandi númeru de temblores i argunus terremotus. Un terremotu en 1966 alcanzó 7,5 ena [[escala de Richter]].
<gallery caption="Desenvolvimiento urbanísticu de Taskent">
Archivu:Tashkent History 1860.jpg|[[Circa|c]]. 1865
Archivu:Tashkent History 1913.jpg|1913
Archivu:Tashkent History 1940.jpg|1940
Archivu:Tashkent History 1965.jpg|1965
Archivu:Tashkent History 1967.jpg|1966 - Reestruturación
Archivu:Tashkent History 1981.jpg|1981
Archivu:Tashkent History 2000.jpg|2000
</gallery>
=== Climi ===
Taskent tien un [[Climi mediterrániu|climi mediterrániu]] continental ([[Clasificación climática de Köppen|Köppen]]: ''Csa'')<ref name="Koeppen"/> mui próximu a un [[Climi continental|climi continental]] propiu (Köppen: ''Dsa'').<ref name="Koeppen">[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2e/Asia_Koppen_Map.png Updated Asian map of the Köppen climate classification system]</ref> Comu resultau, Taskent tien enviernus fríus i vranus largus, calurosus i secus. Los enviernus abarcan los mesis de diciembri, eneru i hebreru. La mayoría delas [[Precipitación (meteorología)|precipitacionis]] se produci duranti estus mesis (con frecuencia cai en forma de [[Nievi|nievi]]). Nostanti, la capa de nievi tiendi a sel relativamenti brevi, ya que la ciá esperimenta con frecuencia períodus cálidus duranti l’enviernu. La ciá esperimenta dos máximus de precipitación, al prencepiu del enviernu i ena primavera. El patrón delas precipitacionis es ligeramenti inusual, en parti por causa delos sus 500 m d’altitú. Los vranus son largus, por lo general duran dendi mayu ata setiembri. Taskent puei sel estremadamenti calurosa duranti los mesis de juliu i abostu. La ciá tamién tien mui pocas precipitacionis duranti el vranu, de juniu a setiembri.<ref>{{Cita web
|url = http://www.tashkent-travel.com/weather
|título = Tashkent weather forecast
|fechaacceso = 11 de junio de 2009
|autor = Tashkent Travel
|ubicación = Taskent, Uzbekistan
|urlArchivu = https://web.archive.org/web/20090529214452/http://www.tashkent-travel.com/weather
|fechaArchivu = 29 de mayo de 2009
|urlarchivo = https://web.archive.org/web/20090529214452/http://www.tashkent-travel.com/weather
|fechaarchivo = 2009-05-29
|dead-url = yes
}}</ref><ref>{{Cita web
|url = http://www.happytellus.com/tashkent/uzbekistan
|título = Tashkent, Uzbekistan travel information
|fechaacceso = 11 de junio de 2009
|autor = Happy-Tellus.com
|editorial = Infocenter International Ltd.
|ubicación = Helsinki, Finlandia
|urlArchivu = https://web.archive.org/web/20090627124528/http://www.happytellus.com/tashkent/uzbekistan
|fechaArchivu = 27 de junio de 2009
|urlarchivo = https://web.archive.org/web/20090627124528/http://www.happytellus.com/tashkent/uzbekistan
|fechaarchivo = 2009-06-27
|dead-url = yes
}}</ref>
{{Weather box
|metric first=yes
|single line=yes
|location = Taskent (1991-2020)
|Jan record high C = 22.6
|Feb record high C = 27.0
|Mar record high C = 32.5
|Apr record high C = 36.4
|May record high C = 39.9
|Jun record high C = 43.0
|Jul record high C = 44.6
|Aug record high C = 43.1
|Sep record high C = 40.0
|Oct record high C = 37.5
|Nov record high C = 31.6
|Dec record high C = 27.3
|year record high C = 44.6
|Jan high C = 7.2
|Feb high C = 9.5
|Mar high C = 16.0
|Apr high C = 22.3
|May high C = 28.0
|Jun high C = 33.6
|Jul high C = 35.9
|Aug high C = 34.9
|Sep high C = 29.5
|Oct high C = 22.2
|Nov high C = 14.1
|Dec high C = 8.6
|year high C =
|Jan mean C = 2.3
|Feb mean C = 4.2
|Mar mean C = 10.2
|Apr mean C = 15.9
|May mean C = 21.1
|Jun mean C = 26.2
|Jul mean C = 28.3
|Aug mean C = 26.6
|Sep mean C = 21.0
|Oct mean C = 14.4
|Nov mean C = 8.1
|Dec mean C = 3.5
|year mean C =
|Jan low C = -1.3
|Feb low C = 0.1
|Mar low C = 5.3
|Apr low C = 10.1
|May low C = 14.3
|Jun low C = 18.4
|Jul low C = 20.1
|Aug low C = 18.4
|Sep low C = 13.4
|Oct low C = 8.3
|Nov low C = 3.6
|Dec low C = -0.1
|year low C =
|Jan record low C = -28.0
|Feb record low C = -25.6
|Mar record low C = -16.9
|Apr record low C = -6.3
|May record low C = -1.7
|Jun record low C = 3.8
|Jul record low C = 8.2
|Aug record low C = 5.7
|Sep record low C = 0.1
|Oct record low C = -11.2
|Nov record low C = -22.1
|Dec record low C = -29.5
|year record low C = -29.5
|precipitation colour=green
|Jan precipitation mm = 55
|Feb precipitation mm = 72
|Mar precipitation mm = 66
|Apr precipitation mm = 63
|May precipitation mm = 41
|Jun precipitation mm = 17
|Jul precipitation mm = 3
|Aug precipitation mm = 2
|Sep precipitation mm = 5
|Oct precipitation mm = 24
|Nov precipitation mm = 51
|Dec precipitation mm = 58
|year precipitation mm =
|snow colour=green
|Jan snow cm = 3
|Feb snow cm = 2
|Mar snow cm = 0
|Apr snow cm = 0
|May snow cm = 0
|Jun snow cm = 0
|Jul snow cm = 0
|Aug snow cm = 0
|Sep snow cm = 0
|Oct snow cm = 0
|Nov snow cm = 0
|Dec snow cm = 2
|year snow cm =
|Jan rain days = 9
|Feb rain days = 11
|Mar rain days = 14
|Apr rain days = 12
|May rain days = 10
|Jun rain days = 6
|Jul rain days = 4
|Aug rain days = 2
|Sep rain days = 3
|Oct rain days = 8
|Nov rain days = 9
|Dec rain days = 10
|year rain days =
|Jan snow days = 9
|Feb snow days = 7
|Mar snow days = 2
|Apr snow days = 0
|May snow days = 0
|Jun snow days = 0
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 0
|Oct snow days = 1
|Nov snow days = 2
|Dec snow days = 6
|year snow days =
|Jan precipitation days =
|Feb precipitation days =
|Mar precipitation days =
|Apr precipitation days =
|May precipitation days =
|Jun precipitation days =
|Jul precipitation days =
|Aug precipitation days =
|Sep precipitation days =
|Oct precipitation days =
|Nov precipitation days =
|Dec precipitation days =
|year precipitation days =
|Jan humidity= 73
|Feb humidity= 68
|Mar humidity= 61
|Apr humidity= 60
|May humidity= 53
|Jun humidity= 40
|Jul humidity= 39
|Aug humidity= 42
|Sep humidity= 45
|Oct humidity= 57
|Nov humidity= 66
|Dec humidity= 73
|year humidity=
|Jan sun = 117.3
|Feb sun = 125.3
|Mar sun = 165.1
|Apr sun = 216.8
|May sun = 303.4
|Jun sun = 361.8
|Jul sun = 383.7
|Aug sun = 365.8
|Sep sun = 300.9
|Oct sun = 224.8
|Nov sun = 149.5
|Dec sun = 105.9
|source 1 = Погода и климат<ref>{{cita web
| url = https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38457.htm
| título = Климатические таблицы. Данные для Ташкента.
| editorial = Weather and Climate (Погода и климат)
| idioma = Ruso
| fechaacceso = 18 de noviembre de 2021}}</ref>
|source 2 = [[NOAA]] (Horas de sol, 1961-1990)<ref name="NOAA">{{Cita web
| título=Taskent Climate Normals 1961–1990
| url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_II/UZ/38457.TXT
| editorial=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]
| fechaacceso=18 de noviembre de 2021}}</ref>
}}
== Demografía ==
En 1983 la puebración de Taskent era de 1 902 000 pressonas, nuna superficii de 256 km ²; en 1991, el númeru de residentis permanentis dela capital ascendía a 2 136 600 abitantis. La ciá era la quarta ciá más poblá dela [[URSS]] (endispués de [[Moscú]], [[Leningrado]] (San Petersburgo) i [[Kiev]]). Ogañu Taskent mantieni el estatus de quarta ciá en puebración entre los paísis dela [[CEI]] i del Bálticu.
La puebración residenti en Taskent el 1 d’eneru de 2012 ascendió a 2 309 300 pressonas (hai estimacionis no oficialis que, teniendu en cuenta los emigrantis temporalís, la sitúan entre 3,0 i 4,2 millonis de pressonas). D’ellus, según los datus de 2008, el 63,0 % son [[Uzbekus|uzbekus]], el 20,0 % [[Russus|russus]], el 4,5 % [[Tártarus|tártarus]], el 2,2 % [[Coreanus|coreanus]], el 2,1 % [[Tayikus|tayikus]], el 1,2 % [[Uiguris|uiguris]] i el 7,0 % d’otras nacionaliais.<ref>[https://web.archive.org/web/20120126030620/http://tashkent.uz/ru/articles/354/ Этнический состав населения Ташкента на 2008 год] {{Wayback|url=http://tashkent.uz/ru/articles/354/ |date=20120126030620 }}, {{ru}}</ref>
Anque, comu en tol país, el [[Idioma uzbeku|uzbeku]] es la lengua oficial, ena ciá el idioma mayoritariu sigui siendu el [[Idioma russu|russu]].
L’aglomeración de Taskent incluyi localiais drentu dun radiu de 60 a 70 km, incluyendu tamién 15 ciais i 637 assentamientus ruralis. La superficii total es de 6400 km².<ref name="FAO">{{enlace roto|1=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/ah238e/ah238e00.pdf |2=ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/ah238e/ah238e00.pdf |bot=InternetArchiveBot }} Urban and peri-urban forestry and
greening in west and Central Asia.Experiences, constraints and prospects. 2006 г. {{ru}}</ref>
La puebración del aglomerau se calcula n’aproximadamenti 3 millonis de pressonas en 2001.<ref name="FAO"/>
== Distritus ==
[[Archivu:Tashkent City districts.png|thumb|right|350px|Distritus dela ciá de Taskent.]]
Taskent está dividía enos siguientis distritus (n’[[Idioma uzbeku|uzbeku]] ''[[Tuman (distritu)|tuman]]''):
{| class="wikitable sortable"
|-
! Núm.
! Distritu
! Puebración <br /> (2009)<ref name=TD>{{ru icon}} [https://web.archive.org/web/20150207152807/http://tashkent.uz/ru/articles/351/ Statistics of the subdivisions of Tashkent] {{Wayback|url=http://tashkent.uz/ru/articles/351/ |date=20150207152807 }}</ref>
! Superficii <br /> (km²)<ref name=TD />
! Densidá <br /> (área/km²)<ref name=TD />
! Mapa
|-
|1
|'''[[Bektemir]]'''
| {{Formatnum|27500}}
| 20.5
| 1341
| [[Archivu:Tashkent District 1 - Bektemir.png|50px]]
|-
|2
|'''[[Chilanzar]]'''
| {{Formatnum|217000}}
| 30.0
| 7233
| [[Archivu:Tashkent District 2 - Chilanzar.png|50px]]
|-
|3
|'''[[Hamza (district)|Hamza]]'''
| {{Formatnum|204800}}
| 33.7
| 6077
| [[Archivu:Tashkent District 3 - Hamza.png|50px]]
|-
|4
|'''[[Mirobod]]'''
| {{Formatnum|122700}}
| 17.1
| 7175
| [[Archivu:Tashkent District 4 - Mirobod.png|50px]]
|-
|5
|'''[[Mirzo Ulugbek]]'''
| {{Formatnum|245200}}
| 31.9
| 7687
| [[Archivu:Tashkent District 5 - Mirzo Ulugbek.png|50px]]
|-
|6
|'''[[Sergeli]]'''
| {{Formatnum|149000}}
| 56.0
| 2661
| [[Archivu:Tashkent District 6 - Sergeli.png|50px]]
|-
|7
|'''[[Shayjontohur]]'''
| {{Formatnum|285800}}
| 27.2
| {{Formatnum|10507}}
| [[Archivu:Tashkent District 7 - Shaykhontohur.png|50px]]
|-
|8
|'''[[Olmazar]]'''
| {{Formatnum|305400}}
| 34.5
| 8852
| [[Archivu:Tashkent District 8 - Olmazar.png|50px]]
|-
|9
|'''[[Uchtepa]]'''
| {{Formatnum|237000}}
| 28.2
| 8404
| [[Archivu:Tashkent District 9 - Uchtepa.png|50px]]
|-
|10
|'''[[Yakkasaray]]'''
| {{Formatnum|115200}}
| 14.6
| 7890
| [[Archivu:Tashkent District 10 - Yakkasaray.png|50px]]
|-
|11
|'''[[Yunusabad]]'''
| {{Formatnum|296700}}
| 41.1
| 7219
| [[Archivu:Tashkent District 11 - Yunusabad.png|50px]]
|}
Nel momentu de tomal el control los zaristas, dessistían quatru distritus (n’[[Idioma uzbeku|uzbeku]] ''daha''):
<ol>
<li> Beshyoghoch
<li> Kukcha
<li> Shayjontojur
<li> Sebzor
</ol>
En 1940, la ciá tenía los siguientis distritus (en [[Idioma russu|russu]] ''район''):
<ol>
<li> Oktyabr
<li> Kirov
<li> Stalin
<li> Frunze
<li> Lenin
<li> Kuybishev
</ol>
En 1981, se reorganizó en:<ref name = "tga"/>
<ol>
<li> Bektemir
<li> Akmal-Ikramov (Uchtepa)
<li> Jamza
<li> Lenin (Mirobod)
<li> Kuybishev (Mirzo Ulugbek)
<li> Sergeli
<li> Oktober (Shayjontojur)
<li> Sobir Rajimov (Olmazar)
<li> Chilanzar
<li> Frunze (Yakkasaray)
<li> Kirov (Yunusabad)
</ol>
== Educación ==
En Taskent se topa la [[Academia de Ciencias d’Uzbekistan]], polo que la ciá tien una gran influencia estitucional enas ciencias uzbekas. Hai una cierta variedá d’estitutus i nuversiais d’[[Educación superior|educación superior]]:
[[Archivu:Tashkent_University_of_Information_Technology.jpg|278px|thumb|Entrá al edificiu dela Nuversidá de Tecnolugía dela Información.]]
* [[Nuversidá Nacional d’Uzbekistan]]<ref>https://nuu.uz/</ref>
* [[Nuversidá Técnica del Estau (provincia de Taskent)]]
* [[Nuversidá Estatal de Medicina de Taskent]]
* [[Nuversidá Estatal de Pediatría de Taskent]]
* [[Estítutu Taskent d’Arquitetura i Construcción]]
* [[Estítutu Taskent d’Automovilismu i Construcción de Carreteras]]<ref>http://www.tayi.uz/</ref>
* [[Escuela Enternacional de Negocius (Kelajak Ilmi)]]<ref>{{cita web |url=http://www.ibs.uz/ |título=Copia archivada |fechaacceso=14 de septiembre de 2017 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20171006161748/https://ibs.uz/ |fechaArchivu=6 de octubre de 2017 }}</ref>
* [[Nuversidá Taskent de Tecnolugía dela Información]]<ref>{{Cita web |url=http://www.tuit.uz/ |título=Copia archivada |fechaacceso=17 de febrero de 2013 |fechaArchivu=3 de junio de 2017 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20170603210115/https://tuit.uz/ |deadurl=yes |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20170603210115/http://www.tuit.uz/ |fechaarchivo=2017-06-03 }}</ref>
* [[Nuversidá Enternacional Westminster de Taskent]]<ref>http://www.wiut.uz/</ref>
* [[Nuversidá d’Economía i Diplomacia Enternacional]]
* [[Nuversidá Estatal d’Economía]]
* [[Estítutu Estatal de Derechu de Taskent]]
* [[Estítutu Taskent de Finanças]]
* [[Nuversidá Estatal delas Lenguas del Mundu]]
* [[Conservatoriu de Música de Taskent]]
* [[Estítutu d’Estudius Orientalis de Taskent]]
* [[Nuversidá Islámica de Taskent]]<ref>{{Cita web |url=https://www.tiu.uz/ |título=Copia archivada |fechaacceso=27 de julio de 2019 |urlArchivu=https://web.archive.org/web/20180812024418/http://tiu.uz/ |fechaArchivu=12 de agosto de 2018 }}</ref>
* [[Estítutu de Técnicas en Desenvolvimiento Singapurensi de Taskent]]<ref>https://www.mdis.uz/</ref>
* [[Estítutu Taskent d’Endustria Testil i dela Lus]]
* [[Estítutu Taskent d’Engeniería Ferroviaria]]
== Transporti ==
[[Archivu:Tashkent metro drushbanarod.jpg|250px|thumb|Vista duna delas estacionis del [[Metru de Taskent]].]]
Nel transporti internu por carretera, Taskent cuenta cun sistema d’autobusis públicus complementau puna flota de taxis. Amás, tien un sistema de [[Metru (ferrocarril)|metru]], el [[Metru de Taskent]], que fue inaugurau en 1977, siendu el primeru que se construyó n’[[Asia Central]] i el séptimu dela antigua [[URSS|Unión Soviética]], i qu’ogañu es el de mayol capacidá dela región. Tamién disponi dun serviciu de [[Tranvía|tranvías]].
En quantu al transporti enternacional i interurbanu, la ciá cuenta cun aeropuertu, el [[Aeropuertu Enternacional de Taskent]], que la comunica col restu d’Asia, Uropa i América i qu’es el mayol del país. La [[Estación de Ferrocarril de Taskent|estación de Taskent]] es un importanti centru ferroviariu regional n’Asia Central i está unía puna línea ferroviaria d’alta velocidá con [[Samarcanda]].<ref>https://www.elpais.com/articulo/internacional/Uzbekistan/ningunea/Espana/puesta/marcha/AVE/elpepuint/20110830elpepuint_10/Tes</ref>
== Deporti ==
En Taskent, los equipus de [[Fúrbol|fúrbol]] más importantis dela capital son el [[FC Pajtakor Tashkent]], el [[Lokomotiv Tashkent]] i el [[FC Bunyodkor]]. Los tres clubis compitin ena [[Liga de Fúrbol d’Uzbekistan]], la máxima división del país. Amás, ena ciá se topa la sei dela [[Federación de Fúrbol d’Uzbekistan]], assina comu el [[Estadiu Pakhtakor Markaziy|Estadiu Pajtakor Markaziy]], l’estadiu dela [[Seleción de Fúrbol d’Uzbekistan|seleción]] i del [[FC Pajtakor Tashkent|Pajtakor]].
Taskent es conocía en tol mundu porque aquí se disputa ca añu en setiembri, dendi 1999, un torneu de [[Tenis|tenis]] dela [[WTA]] ([[Torneu de Taskent]]).
Entre las personaliais dela ciá nel ámbitu deportivu destaca el famosu ciclista [[Djamolidine Abdoujaparov]], el ajedrecista [[Nodirbek Abdusattórov]], el tenista [[Denis Istomin]] i el furbolista [[Vassilis Hatzipanagis]], nacíus ena ciá. La gimnasta [[Alina Kabáyeva]] tamién tuvo nacencia en Taskent.
== Ciais germanás ==
Taskent está germaná con:
{{MultiCol}}
* {{bandera|Kazakhstan}} [[Almatý]], Kazajistan
* {{bandera|Turkey}} [[Ankara]], Turquía
* {{bandera|Kazakhstan}} [[Astaná]], Kazajistan
* {{bandera|China}} [[Pekín]], China
* {{bandera|GER}} [[Berlín]], Alemaña
* {{Bandera|Kirguistán}} [[Biskek]], Kirguistan
{{ColBreak}}
* {{bandera|Egypt}} [[El Cairu]], Egitu
* {{bandera|Ukraine}} [[Dnipró]], Ucrania
* {{bandera|Turkey}} [[Estambul]], Turquía
* {{bandera|PAK}} [[Karachi]], Pakistan
* {{bandera|Ukraine}} [[Kiev]], Ucrania
* {{Bandera|Bélgica}} [[Cortrique]], Bélgica
{{ColBreak}}
* {{Bandera|Rusia}} [[Moscú]], Russia
* {{bandera|Latvia}} [[Riga]], Letonia
* {{bandera|USA}} [[Seattle]], EUA
* {{bandera|South Korea}} [[Seúl]], Corea del Sul
* {{bandera|Macedonia}} [[Skopie]], Macedonia
* {{bandera|Tunisia}} [[Tuni (ciá)|Tuni]], Tuni
{{final columnas}}
== Velei tamién ==
* [[Puertas de Taskent]]
== Referencias ==
{{Listaref|2}}
== Atijus esternus ==
* [https://web.archive.org/web/20081225072559/http://www.east-site.com/central-asia-uzbekistan-tashkent Destapal Taskent] (n’inglés)
* [https://web.archive.org/web/20130310195852/http://www.east-site.com/pictures-of-tashkent Taskent - fotografías i planu de callis] (n’inglés)
81si8h7i18scpphzzq3o0kmqyzffzpx