Güiquipedia extwiki https://ext.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCiquipedia:Port%C3%A1 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Mediu Especial Caraba Usuario Usuario caraba Güiquipedia Güiquipedia caraba Archivu Archivu caraba MediaWiki MediaWiki caraba Prantilla Prantilla caraba Ayua Ayua caraba Categoría Categoría caraba TimedText TimedText talk Módulo Módulo discusión Evento Evento discusión Lengua asturiana 0 373 145061 136194 2026-11-11T01:05:46Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145061 wikitext text/x-wiki {{Infobox idiomas|nombri=Asturianu|nombriautótonu=''asturianu'' |Imagin=[[Archivu:Asturian_linguistic_areas.PNG|197px]] |algotrasdenominacionis=Babli |estaus=[[España]] |territórius= [[Astúrias]] |palrantis=450.000<br /> |p1=100.000|p2=- |crasificación= |família=[[Luengas induropeas|Induropea]]<br /> &nbsp;&nbsp;Luenga itálica<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Luenga Romanci|Luengas romancis]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Itálica-Ociental<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Italica-Ociental-Ociental<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Galu-Ibérica<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Íberu-Romanci<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Ibérica-Ociental<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Astur-Lionés<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Asturianu'''<br /> |pais= |regulau=Academia de la Llingua Asturiana |iso1= |iso2=ast |sil=ast |Cóigu wiki=ast }} El '''asturianu''' es una [[Lenguas romancis|lengua romanci]] palrá, con destintas varieais dialetalis, prencipalmenti nel [[Prencipau d'Astúrias]]. Amás, endrentu el sugrupu asturlionés, desistin relacionaus en mayol u menol miia con el asturianu: * [[Lionés]]: se palra enas províncias de [[Província e Lión|Lión]], [[Província e Çamora|Çamora]], i [[Província e Salamanca|Salamanca]]. * [[Lengua estremeña|estremeñu]]: palrá nel norti d'[[Estremaura]] i sul la província e [[Província e Salamanca|Salamanca]] (la [[palra el Rebollal]]). * [[Cántabru|Cántabru u montañés]] * [[Lengua mirandesa|Mirandés]]: Es lengua oficial huntu al [[Luenga purtuguesa|purtugués]] ena Tierra de Miranda. Desistin tres dialetus predominantis (el ociental, el central i el oriental), qu'al mesmu tiempu posein mas sudialetus. Pol razonis estóricas i demográficas el estandal lingüísticu se hizu basau enos dialetus centralis d'Astúrias. Ogañu desisti una gramática el asturianu, un izionáriu la luenga asturiana i unas normas ortugráficas del asturianu, asín cumu algotras pal mirandés i el lionés. == Estatus atual == === España === ===== En Astúrias ===== * Está protehiu, inque nu s'alcuentra reconociu pol Gobielnu d'Astúrias cumu [[luenga oficial]]. * El artículu 4 el Estatutu d'Autunomia el Prencipau d'Astúrias se refieri al usu la ''llingua''. Nel apartau 2 izi que «se tendrá por váliu a tolos efetus el usu el asturianu enas comunicacionis oralis u escritas de los ciaanus con el Prencipau d'Astúrias». * Lei 1/[[1998]], de 23 de Marçu, de usu i promoción del asturianu. * Pran de Nolmaliçación Social del Asturianu 2005-2007 * Estendia campaña en favol la oficialiá la luenga: Xunta Pola Defensa de la Llingua Asturiana, Conceyu Abiertu pola Oficialidá. [[File:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|290px|Sé la Academia de la Llingua Asturiana en [[Ovieu]].]] == Eucáncia == Los zagalis con eais comprendias entri los 6 i los 12 añus estuyan el asturianu nel coléhiu e horma voluntária, mentris qu'entri los 12 i los 18 es posibbri estuyalu e horma otativa en ciertus estitutus. La su oferta es obligatória en cualisquiel centru d'ensiñança, inque en albondus chascus estu nu se cumpri. Nu ostanti, estu tiendi a corrihilsi. Está en procesu d'aprobaeru el entítulu e filulohia asturiana nel Consehu d'Univelsiais con el nuevu pran de filulohias. == Muestra testual == '''Parti e ''L'últimu home''''' ''Un españíu fizo tremar el fayéu. El ñarbatu esnaló lloñe. L'esguil espaeció nel ñeru. Hebo otru españíu, y darréu otru. L'home, entós, mientres cayía coles manes abiertes, los güeyos nel infinitu y el so cuerpu remanando per tolos llaos abonda sangre, glayó una pallabra, una pallabra namás, que resonó y güei sigue resonando na biesca y en toa Asturies: «¡Llibertá!».'' '''Traución al estremeñu e ''El úrtimu ombri''''' ''Un estrumpiu hizu rehilal el hayeu. El mielru voló largu. L'ardilla esapaició nel ñiu. Ubu otru estumpiu, i alogu algotru. El ombri, altonci, mentris caia colas manus abiertas, los ohus nel enfinitu i el su cuerpu virtiendu pol tolos laus albonda sangri, gañitó una parabra, una parabra namás, que resonó i ogañu acontina resonandu nel esboçu i en toa Astúrias: «Libertá!».'' '''Traución al castellanu e ''El último hombre''''' ''Un estallido hizo temblar el hayedo. El mirlo voló lejos. La ardilla desapareció en el nido. Hubo otro estallido, y luego otro. El hombre, entonces, mientras caía con las manos abiertas, los ojos en el infinito y su cuerpo vertiendo por todas partes mucha sangre, gritó una palabra, sólo una palabra, que resonó y hoy sigue resonando en el bosque y en toda Asturias: «¡Libertad!».'' == Comparáncia dialetal == El Pairi Muestru enos tres dialetus prencipalis: '''Ociental''' ''Pai nuesu que tas en cielu, sentificáu sía'l tou nome. Amiye'l tou reinu, fágase la túa voluntá lo mesmu na tierra cumo en cielu. El nuesu pan de tódolos días dánoslu güei ya perdónanos las nuesas ofensas lo mesmu que nós facemos conos que nos faltanon. Ya nun nos deixes cayere na tentación ya ḷḷíbranos del mal. Amén.'' '''Central''' ''Padre nuesu que tas en cielu, santificáu seya'l to nome. Amiye'l to reinu, fáigase la to voluntá lo mesmo na tierra qu'en cielu. El nuesu pan de tolos díes dánoslu güei y perdónamos les nueses ofenses lo mesmo que nós facemos colos que mos faltaren. Y nun mos dexes cayer na tentación, y llíbramos del mal. Amén.'' '''Oriental''' ''Padre nuestru que tas en cielu, santificáu seya'l tu nome. Amiye'l tu reinu, ḥágase la tu voluntá lu mesmu ena tierra qu'en cielu. El nuestru pan de tolos díes dánoslu hoi y perdónanos les nuestres ofenses lu mesmu que nosotros ḥacemos colos que nos ḥaltaren. Y nun nos dexes cayer ena tentación, y llíbranos del mal. Amén.'' == Dialetus del asturianu == * Asturianu ociental L'asturianu ocidental es la variedá gastáa nel ocidente . Es mu similar ala luenga lionesa. Hazi el femeninu plural comu en estremeñu as * Asturianu central El asturianu central es la varianti del asturianu que se palra nel centru d'Asturias. I repressenta la basi del modelu normativu dela "Academia de la llingüa asturiana",( Academia dela luenga asturiana). Es la varianti con más palrantis. *Hazi el femeninu plural en es * Asturianu oriental es la variedá dela luenga que más se pareci al cántabru i al mesmu tiempu, ala muestra luenga estremeña. Destaca el cambiu delas palabras que prencipian por f en h aspiráa. Asturianu normativu " farina" astirianu oriental h.arina . Se pue ponel un puntu abaju la h pa marcal la aspiración == Algotras variantis del dominiu astur-lionés == * Lionés (variedá palrá enas tierras del país Lionés andi se palra esta luenga, quitandu la [[Palra d'El Rebollal]], sur de Salamanca de origin estremeñu) * [[Cántabru (palra)|Cántabru]] u montañés * [[Lengua estremeña|Estremeñu]] * [[Lengua mirandesa|Mirandés]] (variedáa dela lengua asturlionesa que se palra ena tierra de Miranda i que tien reconocimientu oficial) ** Gallegu-asturiano. Enque sía una luenga de origin gallegupurtugués, tien una gran influencia asturiana enas sus palabras y angunas estructuras gramaticalis. == Atijus == * [https://web.archive.org/web/20100417080702/http://www.academiadelallingua.com/ Academia de la Llingua Asturiana] * [http://www.academiadelallingua.com/pdf/Informe_sobre_la_llingua_asturiana.pdf Enhormi al tentu la Luenga asturiana] (en [[pdf]]) * [http://proel.org/lenguas/bable.html «Asturianu» en PROEL] * [http://www.politicallinguistica.org Dirección Heneral de Pulítica Luengüística el Gobielnu el Prencipau d'Astúrias]. * [https://web.archive.org/web/20080528183558/http://www.uniovi.es/eslema/ Proyecto Eslema,] pal criaeru dun corpus luengüísticu el dominiu astur === Izionárius === * [http://www.academiadelallingua.com/diccionariu/index.php Izionáriu la Academia de la Llingua Asturiana]] * [https://web.archive.org/web/20130531082317/http://mas.lne.es/diccionario/intro.php Izionáriu Heneral de la luenga asturiana (asturianu — español)] [[Categoría:Luengas d'Asturias]] [[Categoría:Luengas romancis]] [[Categoría:Luenga asturiana]] nf50magydtubmllnriwiu0yhsc9oo7x Francés 0 1050 145062 145028 2026-11-11T01:37:09Z ~2026-59762-54 20943 Eshazel revisión [[Special:Diff/145028|145028]] de [[Special:Contributions/~2026-59219-43|~2026-59219-43]] ([[User talk:~2026-59219-43|Caraba]]) 145062 wikitext text/x-wiki '''Francés''' es una parabra que puei sinifical: * cualisquiá pressona u chascu orihináriu de '''[[Fráncia]]'''; * la '''[[luenga francesa]]'''. {{Desambiguáncia}} 31lyqsasoiq0fijihozuhv90wox50yz 145064 145062 2026-11-11T01:47:23Z ~2026-59762-54 20943 145064 wikitext text/x-wiki '''Francés''' es una parabra que puei sinifical: * cualisquiá pressona u chascu orihináriu de '''[[Fráncia]]'''; * la '''[[luenga francesa]]'''. {{Desambiguáncia}} mrwluyffb1caqimce7o44nrtn5cesqh Paraguai 0 3765 145057 131424 2026-11-10T22:39:05Z Martin Macha 2111 14543 /* */ 145057 wikitext text/x-wiki {| border="1" align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big>'''Paraguai'''</big> |- | style="background: #f7f8ff;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; text-align: center;" | width="140px" | [[File:Flag of Paraguay.svg|150px|Bandera]] | width="140px" | [[File:Coat_of_arms_of_Paraguay.svg|150px|Escú]] |} |- | align="center" colspan="2" style="background:#f9f9f9;" | [[File:LocationParaguay.svg|right|300px]] |- | [[Luenga oficial]] || [[Luenga castellana|castellanu]], [[guaraní]] |- | [[Capital]] || [[Asunción]] |- | [[Presienti la República|Presienti]] || [[Pedro Alliana]] |- | [[Vicepresidenti]] || [[Antonio Barrios]] |- | [[Cumprimentu]]<br />&nbsp;- Total<br />&nbsp;- 2,3% augua | [[Lista paisis pol supifícii|Posición 59ª]]<br />406.752 [[quilómetru cuairau|km&sup2;]] |- |[[Puebración]]<br />&nbsp;- Total ([[2016]])<br />&nbsp;- [[Densiá de puebración|Densiá]] | [[Lista paísis por puebración|Puestu 106º]]<br />6 854 536 <br />16,9 ab/km&sup2; |- | [[Produtu interiol brutu|PIB]]<br />&nbsp;- Total ([[2005]])<br />&nbsp;- PIB/capita || [[Lista e paísis por PIB|Posición 97ª]]<br />37.267 millonis e US$<br /> |- | [[Monea]] || Guaraní |- | [[Inu]] || ''Paraguayos, República o Muerte'' |- | [[Domiñu Internet]] || .py |- | [[Lista de cóigus telefónicus|Cóigu telefónicu]] || +595 |- | align="left" colspan="2" | Miembru de: ONU, OEA, CSN, Mercosur |- | colspan="2" | <small> |} La '''Repúbrica el Paraguai''' ( ''República del Paraguay'' en [[castellanu]] ''Paraguái Tavakuairetã'' en [[guaraní]]) es un país d'[[América el Sul]]. Los sus arrayus son al sul i al sulesti con [[Argentina]], al esti con [[Brasil]] i al noroesti con [[Bolívia]]. La su capital es [[Asunción]]. Es un estau unitariu deviiu en la capital i 17 departamentus. == Atijus == {{Commonscat|Paraguay}} {{América}} [[Categoría:Paraguai]] 8fgfx0gimrwzj463us7ik3exq80ge1h 145058 145057 2026-11-10T22:39:44Z Martin Macha 2111 14543 /* */ 145058 wikitext text/x-wiki {| border="1" align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+ <big>'''Paraguai'''</big> |- | style="background: #f7f8ff;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; text-align: center;" | width="140px" | [[File:Flag of Paraguay.svg|150px|Bandera]] | width="140px" | [[File:Coat_of_arms_of_Paraguay.svg|150px|Escú]] |} |- | align="center" colspan="2" style="background:#f9f9f9;" | [[File:LocationParaguay.svg|right|300px]] |- | [[Luenga oficial]] || [[Luenga castellana|castellanu]], [[guaraní]] |- | [[Capital]] || [[Asunción]] |- | [[Presienti la República|Presienti]] || [[Pedro Alliana]] |- | [[Vicepresidenti]] || [[Antonio Barrios]] |- | [[Cumprimentu]]<br />&nbsp;- Total<br />&nbsp;- 2,3% augua | [[Lista paisis pol supifícii|Posición 59ª]]<br />406.752 [[quilómetru cuairau|km&sup2;]] |- |[[Puebración]]<br />&nbsp;- Total ([[2016]])<br />&nbsp;- [[Densiá de puebración|Densiá]] | [[Lista paísis por puebración|Puestu 113º]]<br />6 460 159 <br />15,9 ab/km&sup2; |- | [[Produtu interiol brutu|PIB]]<br />&nbsp;- Total ([[2005]])<br />&nbsp;- PIB/capita || [[Lista e paísis por PIB|Posición 97ª]]<br />37.267 millonis e US$<br /> |- | [[Monea]] || Guaraní |- | [[Inu]] || ''Paraguayos, República o Muerte'' |- | [[Domiñu Internet]] || .py |- | [[Lista de cóigus telefónicus|Cóigu telefónicu]] || +595 |- | align="left" colspan="2" | Miembru de: ONU, OEA, CSN, Mercosur |- | colspan="2" | <small> |} La '''Repúbrica el Paraguai''' ( ''República del Paraguay'' en [[castellanu]] ''Paraguái Tavakuairetã'' en [[guaraní]]) es un país d'[[América el Sul]]. Los sus arrayus son al sul i al sulesti con [[Argentina]], al esti con [[Brasil]] i al noroesti con [[Bolívia]]. La su capital es [[Asunción]]. Es un estau unitariu deviiu en la capital i 17 departamentus. == Atijus == {{Commonscat|Paraguay}} {{América}} [[Categoría:Paraguai]] fsfbjk77bhxy2dihcwv26jfs36bjojh Vlk 0 4956 145063 145024 2026-11-11T01:47:03Z ~2026-59762-54 20943 145063 wikitext text/x-wiki '''Vlk''' es un apelliu checu (senifica [[lobu]]), Se puei refiril a: * [[Lubomír Vlk]], fubulista checu * [[Miloslav Vlk]] (1932-2017), arzobispu checu {{Desambiguáncia}} estqk3oxkd8vjes91i7xlh64dgwvwz0 Alexandru Ioan Cuza 0 11142 145060 145002 2026-11-10T23:23:38Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145060 wikitext text/x-wiki {{ficha de pressona}} [[Archivu:160th-Anniversary-of-the-Unification-of-the-Principalities.jpg|250px|thumb|right|Representación de Alexandru Ioan Cuza nun sellu rumanu de 2019 comemorandu el 160º aniversariu dela unificación delos prencepaus]] '''Alejandru Juan Cuza''', tamién conocíu comu '''Alejandru Juan I de Rumanía''' a partil de 1862 (en [[Luenga rumana|rumanu]]: ''Alexandru Ioan Cuza''; 20 de marçu de 1820, Bârlad, Prencepau de Moldavia - 15 de mayu de 1873, Heidelberg, [[Alemaña]])<ref name="RadioCh">[https://radiochisinau.md/portret-alexandru-ioan-cuza-primul-domnitor-al-principatelor-romane-unite---129511.html Alexandru Ioan Cuza, primul domnitor al Principatelor Române Unite], ''[[Radio Chișinău]]'', 20 martie 2021</ref>, hue un políticu i milital nacíu en Moldavia, que llegó a sel préncepi (''Domnitor'', literalmenti "gobernanti") delos Principaus Unius de Valaquia i Moldavia entri 1859 i 1866. Es considerau el pairi del Estau rumanu moernu<ref>Horia C. Matei, Ion Nicolae, Silviu Neguț, Caterina Radu, ''Enciclopedia statelor lumii'', ediția a VII-a, București, Editura Meronia, 2001 - ISBN 973-99451-5-6</ref>, i alas vezis se le llama «el Napoleón III rumanu».<ref>Horia C. Matei, Ion Nicolae, Silviu Neguț, Caterina Radu, ''Enciclopedia statelor lumii'', ediția a VII-a, București, Editura Meronia, 2001 - ISBN 973-99451-5-6</ref> con la su capital en [[Bucarest]] i un só gobiernu.<ref>Mircea Mâciu, Nicolae C. Nicolescu, Valeriu Șuteu, ''Mic dicționar enciclopedic'', București, Editura Științifică și Enciclopedică, 1986</ref> == Juventú == Tuvu nacencia en Huşi. Cuza pertenecía a una familia de noblis moldavus, siendu el iju del terrateniente Juan Cuza i de Sultana, nacía Cozadini (Cozadini era una familia fanariota). Alejandru recibió una educación uropea urbana i llegó a sel oficial nel ejércitu de Moldavia (avanzandu hasta coronel). Se casó con Elena Rosetti en 1844.. En 1848 la revolución general uropea s'estendió ata Valaquia i Moldavia. En Moldavia la sublevación fue suprimía rápidamenti, inque en Valaquia los sublevaus llegun a enstaurar nel veranu el su propiu gubiernu. El moçu Cuza hizu un papel emportanti i afirmó las sus creyencias liberalis duranti la sublevación de Moldavia i fue mandau a Viena cumu prisioneru, i endispués rápidamenti liberau d'aí conel apoyu delos británicus. Cuza revolvió a [[Moldavia]], duranti el reinu del príncipe [[Grigore Alexandru Ghica]], i fue nombrau menistru de Guerra en 1858. Representó a Galaţi nel "divan ad-hoc" de [[Iași]], baxu la proteción delos poderis uropeus (pocu endispués dela guerra de Crimea), col propósitu de nominalizal a un nuevu prencepi pa Moldavia. Cuza era un buen oraol i sostribó l'unión de Moldavia i Valaquia. En lugal dun príncipe forasteru, Cuza fue nominalizau enos dos paísis pola "Partida Naţională", aprovechándu-si duna ambigüeá nel Tratau de París, qu'especificaba quelos dos paísis an de tenel enstituciones destintas, pero no necessariamenti dueñus. Ansina, fue escogiu prencepi de Moldavia nel 17 de jeneru de 1859 (5 de jeneru, calendariu julianu) i, alogo de pressión callejera pa cambial el votu, prencepi de [[Valaquia]]<nowiki/> nel 5 de hebreru de 1859 (24 de jeneru, calendariu julianu). Inque él i la su mujel Elena Rosetti nunca tuvun ijus, ella crió cumu alos sus propius ijus a Alexandru Al. Ioan Cuza i a Dimitrie Cuza, qu'en realidá eran los ijus del su maríu cola su amanti Marija Catargiu-Obrenović. == Reinau == === Esjuerçus diplomáticus === Cuza consiguió la unión "de factu" delos dos prencepaus. Los poeris no entervinun, [[Napoleón III Bonaparte|Napoleón III]] del [[Imperio francés]] sostenía la unión, inque Austria s'opussu nel Congresu de París (18 d'otubri de 1858); cumu consecuencia, l'autoridá de Cuza no fue reconocía pol soberanu turcu Abd-ul-Aziz, hata el 23 de diziembri de 1861 (i entoncis solu duranti el reinu de Cuza)<ref>Michel Mourre, ''Dictionnaire encyclopédique d'histoire''. Vol. C. Articolul: Cuza Alexandre-Jean I, p. 1281</ref>. La unión fue proclamá tres añus más tardi, el 5 de hebreru de 1862 (24 de jeneru, calendariu julianu), el nuevu país se llamó Rumanía i la capital era [[Bucarest]]. Cuza dedicó tolos sus julepis en alfañiqueal más concessionis de parti delos poderis. === Reformas === [[Archivu:Carol_Popp_de_Szathmary_-_Cuza.jpg|miniaturadeimagen|Fotografía de [[Carol Popp de Szathmary]] del précipi possandu conun asputo assemenati al del emperaol Napoleon III nella se refletan los sieti añus de reinu que estuvun marcaus por una política d'enspiración bonapartista.]] Assistíu pol su consejeru Mihail Kogălniceanu, un líder enteletual dela revolución de 1848, el rei prencipió una seri de rejormas que contribuyun ala moelnización dela sociedá rumana i delas estruturas estatalis<ref>Aurel Loghin, Maria și Gh. Platon, ''Universitatea „Al. I. Cuza” din Iași'', București, 1972, p. 143</ref>. La primera medía tomá por Cuza fue la secularización delos bienis monásticus (1863), col propósitu d'otenel nuevas huntis d'engressu pal Estau. Más dun quartu delos terrenus cultivablis de Rumanía estaban controlaus por monesterius ortodossus "dedicaus", que mantenían mongis griegus, forasterus en general, nel [[Monti Athos]] o en [[Jerusalén]] que senificaban una pesá carga financiera pal estau rumanu. Cuza otuvu el respaldo del parlamentu i ofreció ala Esglesia ortodossa griega un compensamientu, pero Sofronio III, el patriarca de Constantinopla, repuntó qualisquia negociamientu. Endipues de varius añus, el gubiernu rumanu retiró la su oferta i no se pagó nengun compensamientu. Desta manera, los engressus del Estau aumentun, sin entroducil nuevus empuestus. La reforma agraria<ref name="sec2010-08-08">[http://www.evz.ro/detalii/stiri/de-ce-sa-finanteze-statul-biserica-pentru-secularizarile-lui-cuza-si-opera-sociala-902150.html "De ce finanțează statul Biserica?". Pentru "secularizările lui Cuza și opera socială"], 02 august 2010, evz.ro, accesat la 8 august 2010</ref>., conel propósitu de liberal alos campesinus delas obligacionis feudalis i redistribuil parti delos terrenus (1864), tuvu menus éssitu i nel su ententu por ganal el apoyu delos campesinus, Cuza se vio enfrentau conlos conservaoris. El su requilorio duna lei liberal que garantizaba alos campesinus la propiedá del terrenu que trabajaban fue repunteá i, inque endispués los conservaoris presentun una lei que suprimía las obligacionis feudalis delos campesinus, nella se dexaba toa propiedá dela tierra en manus delos antigus propietarius. Peranti essa oposición, Cuza gastó el su derechu de vetu i convocó un plebiscitu pa modifical las cláusulas dela Convención de París (que funcionaba cumu una costitución), ala manera de [[Napoleón III]]. El plan de Cuza pa establezel el sufragiu universal palos varonis, juntu conel derechu del Domnitor de gubernal a basi de decretu, jue aprobau con 682.621 votus en favol i 1.307 en contra. Ansina pues, llegó a gubernal el país según Statutul dezvoltător al Convenţiei de la Paris ("El estatutu estendíu dela Convención de París"), una lei orgánica adoptá nel 15 de juliu de 1864. Conlos sus nuevus poderis plenarius, Cuza promulgó una nueva Lei Agraria en 1863. Los campesinus recibienon el títulu del terrenu que trabajaban, pero los terratenientis siguienon posseyendu la tercera parti. Si los terrenus no eran lo suficienti estensu cumu pa hazel rentabli esta división, los terratenientis recibienon terrenus delos que habíen síu confiscaus delos monesterius. A pesar delos ententus del gubiernu de Lascăr Catargiu (conservaol) de mantenel algunas obligacionis feudalis, la reforma agraria de Cuza marcó el fin dela classi delos boieri cumu grupu privilegiau i orientó al país hazia el caminu del capitalismu i la endustrialización. Los terrenus distribuíus alos campesinus, sin embargu, no siempri juenon suficientis pa cubril a largu plaçu las necessidais delas familias campesinas, que solían sel numerosas, ansina que algunos optanon pa vendel las sus tierras i el problema agrariu no quedó plenamenti solucionau. Las reformas de Cuza tamién encluyun l'aporijamentu del Códigu Penal i del Códigu Civil, basau nel Códigu Civil de [[Francia]](1864) i la Lei dela Educación, qu'assiguraba la gratuiá dela enseñança nel primer ciclu. Creó la [[Nuversidá Alexandru Ioan Cuza de Iași|Nuversidá de Iași]] en 1860 i la de [[Nuversidá de Bucarest|Bucarest]] en 1864 i tnetó desenvolvel un exércitu rumanu moelnu, sigún el modelu uropeu, colaborandu especialmenti con [[Francia]]. == Essiliu == Cuza marró nel su ententu de crial una aliança entri campesinus prósperus i un poderosu préncepi liberal. Basándu-si solamenti en un pequeñu grupu d'hombris de confiança, no pueu enfrentassi conlos terratenientis (encluso liberalis) enfadaus pola su lei agraria. El escándalu dela su aventura con Maria Catargiu-Obrenović jue un buen motivu pa desencadenal la furia popular, que culminó con un golpi d'Estau. Cuza se vio obligau a abdicar pola ansina llamá Coalición Monstruosa, formá por conservaoris i liberalis. Alas cuatru dela mañana del 22 de hebreru de 1866, un grupu de conspiraoris militaris entrenon nel su palaciu i obligenon al monarca a firmal la su abdicación. El siguienti día fue escoltau pa llegal al otru lau dela raya.<ref>[[Nicolae Iorga|N. Iorga]], ''Sfaturi pe întuneric''. Antologie, ediție îngrijită, note și comentarii de Valeriu Râpeanu și Sanda Râpeanu, București, Editura Militară, 1977</ref><ref>Constantin Bacalbașa, ''Bucureștii de altădată'', vol. I (1871-1877). Ediție îngrijită de Aristița și Tiberiu Avramescu, Editura Eminescu, București, 1987, p. 123</ref> Alejandru Juan passó el restu dela su vida nel exiliu, principalmenti en [[París]], [[Viena]] i [[Wiesbaden]], acompañau pola su mujer, la su amanti i los sus dos ijus. Murió en [[Heidelberg]] siendo enterrau en Ruginoasa, pero los sus restus juenon trasladaus ala catedral Trei Ierarhi de Iaşi endispués dela [[II Guerra Mundial]]. == Referencias == {{Listaref}}  == Bibliografia == * Valeriu Stan, ''Alexandru Ioan Cuza'', București, Editura Științifică și Enciclopedică, 1984. * Dan Bogdan, Viorel Știrbu, ''Pe urmele lui Alexandru Ioan Cuza'', București, Editura Sport-Turism, 1985. * Dumitru Ivănescu, ''Alexandru Ioan Cuza în conștiința posterității'', Iași, Editura Junimea, 2001. == Lectura suplimentaria == * ''Viața și opera lui Cuza Vodă'', Constantin C. Giurescu, Editura Științifică, 1966 * ''Anecdote din viața lui Cuza-Vodă'', Dumitru Teleor, Editura "Lumen" - [http://cacheprod.bcub.ro/webopac/FullBBBody.csp?SearchMethod=Find_1&Profile=Default&OpacLanguage=rum&RequestId=884740_1&RecordNumber=0&JavaScriptDisabled=1&CSPCHD=00010000000135ywcXXj003013751221] == Atijus p'ahuera == {{Wikisource}} * {{Commonscat-inline}} * [https://web.archive.org/web/20111011082618/http://www.ipedia.ro/alexandru-ioan-cuza-924/ Alexandru Ioan Cuza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011082618/http://www.ipedia.ro/alexandru-ioan-cuza-924/ |date=2011-10-11 }} * [https://web.archive.org/web/20160228170903/http://museum.ici.ro/moldova/iasi/romanian/muzeul_memorial_cuza.htm Muzeul Memorial Al. Ioan Cuza] * {{en icon}}[https://web.archive.org/web/20070211010736/http://www.ohiou.edu/~Chastain/ac/cuza.htm ''Cuza, Alexandru Ioan (1820-1870)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211010736/http://www.ohiou.edu/~Chastain/ac/cuza.htm |date=2007-02-11 }}, de Gerald J. Bobango și Paul E. Michelson, în ''Encyclopedia of 1848 Revolutions''. * [https://web.archive.org/web/20140815181100/http://ziarullumina.ro/cultura/cuza-si-napoleon-al-iii-lea Cuza și Napoleon al III-lea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815181100/http://ziarullumina.ro/cultura/cuza-si-napoleon-al-iii-lea |date=2014-08-15 }}, 24 ianuarie 2012, Dan Stanca, ''Ziarul Lumina'' * [https://web.archive.org/web/20170911205439/http://acad.ro/bdar/armembriLit.php?vidT=C Membrii Academiei Române din 1866 până în prezent – C] '''''Articole biografice''''' * [https://web.archive.org/web/20111114205318/http://historia.ro/exclusiv_web/actualitate/articol/cuza-erou-dictator Cuza, erou sau dictator?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114205318/http://historia.ro/exclusiv_web/actualitate/articol/cuza-erou-dictator |date=2011-11-14 }}, 26 ianuarie 2011, Florin Marin, Mihai Voinea, ''Historia'' * [https://web.archive.org/web/20111114113158/http://historia.ro/exclusiv_web/general/articol/al-i-cuza-tentatiile-unei-domnii-autoritare Al. I. Cuza: tentațiile unei domnii autoritare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114113158/http://historia.ro/exclusiv_web/general/articol/al-i-cuza-tentatiile-unei-domnii-autoritare |date=2011-11-14 }}, Decembrie 2009, Liviu Brătescu, ''Historia'' * [https://web.archive.org/web/20111114204124/http://historia.ro/exclusiv_web/general/articol/fost-alexandru-ioan-cuza-un-dictator-i A fost Alexandru Ioan Cuza un dictator? (I)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114204124/http://historia.ro/exclusiv_web/general/articol/fost-alexandru-ioan-cuza-un-dictator-i |date=2011-11-14 }}, 13 aprilie 2010, Paul E. Michelson, ''Historia'' * [https://web.archive.org/web/20111114204915/http://historia.ro/exclusiv_web/general/articol/fost-alexandru-ioan-cuza-un-dictator-ii A fost Alexandru Ioan Cuza un dictator? (II)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114204915/http://historia.ro/exclusiv_web/general/articol/fost-alexandru-ioan-cuza-un-dictator-ii |date=2011-11-14 }}, 13 aprilie 2010, ''Historia'' * [http://enciclopediaromaniei.ro/wiki/Alexandru_Ioan_Cuza Alexandru Ioan Cuza - Enciclopedia României] * [https://web.archive.org/web/20210208092910/http://istoria.md/articol/38 Alexandru Ioan I Cuza, domn al Moldovei, Munteniei și Principatelor Unite ale Moldovei și Valahiei (1820 - 1873)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210208092910/http://istoria.md/articol/38 |date=2021-02-08 }} Articol 38, ''Istoria'' * [http://www.evz.ro/detalii/stiri/alexandru-ioan-cuza-un-om-curajos-dar-singur-836851.html Alexandru Ioan Cuza: un om curajos, dar singur], 24 ianuarie 2009, Andreea Dogar, ''Evenimentul zilei'' * [http://www.ftr.ro/24-ianuarie-1859--realitatea-se-naste-din-vise-52844.php 24 ianuarie 1859 - Realitatea se naște din vise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523101311/http://www.ftr.ro/24-ianuarie-1859--realitatea-se-naste-din-vise-52844.php |date=2012-05-23 }}, 12 decembrie 2011, Camelia Pop, ''Foaia Transilvană'' * [http://www.jurnalul.ro/special/135-de-ani-de-la-moartea-lui-alexandru-ioan-i-cuza-125232.htm 135 de ani de la moartea lui Alexandru Ioan I Cuza]{{Legătură nefuncțională|date=octombrie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 23 mai 2008, Prof. Dr. Stelian Neagoe, ''Jurnalul Național'' * [https://web.archive.org/web/20140204030906/http://ziarullumina.ro/documentar/galatiul-un-reper-biografia-lui-cuza Galațiul - un reper în biografia lui Cuza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140204030906/http://ziarullumina.ro/documentar/galatiul-un-reper-biografia-lui-cuza |date=2014-02-04 }}, 24 ianuarie 2009, Pr. Gabriel Ioan Pelin, ''Ziarul Lumina'' 589cayodrd1qosvs5zdgdsmqta6olas Academia Rumana 0 11664 145059 144943 2026-11-10T23:18:19Z InternetArchiveBot 17037 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 145059 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="float: right; margin-left: 1em; width: 300px; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; font-size: 90%;" ! colspan="2" style="background-color: #e6e6e6; text-align: center; font-size: 1.25em; font-weight: bold; padding: 0.2em 0.5em;" | Academia Rumana |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 1.1em; padding: 0.2em 0.5em;" | ''Academia Română'' |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em 0.5em;" | [[Archivu:Academia_Romana.jpg|250px|Sei dela Academia Rumana en Bucarest.]] |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%; padding: 0.2em 0.5em;" | Sei dela Academia Rumana en Bucarest. |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.5em 0.5em;" | [[Archivu:Logo_of_the_Romanian_Academy.png|120px|Escú dela Academia Rumana.]] |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 90%; padding: 0.2em 0.5em;" | Escú dela Academia Rumana. |- ! colspan="2" style="background-color: #e6e6e6; text-align: center; font-weight: bold; padding: 0.2em 0.5em;" | Información |- ! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold; width: 40%;" | Acrónimu | style="padding: 0.2em 0.5em; width: 60%;" | A. R. |- ! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Lema | style="padding: 0.2em 0.5em;" | ''In servitute, contra servitutem'' |- ! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Tipu | style="padding: 0.2em 0.5em;" | [[Socieá centífica]] |- ! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Hundaeru | style="padding: 0.2em 0.5em;" | 1 d'abril de 1866 <small>(158 añus)</small> |- ! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Hundaol | style="padding: 0.2em 0.5em;" | [[Carlos I de Rumania]] |- ! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Sei | style="padding: 0.2em 0.5em;" | [[Bucarest]], {{bandera|Rumania}} |- ! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Coordenás | style="padding: 0.2em 0.5em;" | 44°26′47″N 26°05′31″E |- ! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Presienti | style="padding: 0.2em 0.5em;" | Ioan-Aurel Pop |- ! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Biembrus | style="padding: 0.2em 0.5em;" | 181 |- ! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Biembru de | style="padding: 0.2em 0.5em;" | [[Unión Académica Internacional]] |- ! style="padding: 0.2em 0.5em; text-align: left; font-weight: bold;" | Filial de | style="padding: 0.2em 0.5em;" | [[Academia de Ciencias de Moldavia]] |- ! colspan="2" style="background-color: #e6e6e6; text-align: center; font-weight: bold; padding: 0.2em 0.5em;" | Sitiu web |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 0.2em 0.5em; word-break: break-all;" | [https://web.archive.org/web/20160405175405/http://acad.ro/ www.acad.ro] |} '''Academia Română''' es un foru coltural de [[Rumanía]]. Hue hundau el 1 d'abril de 1866, en [[Bucarest]], baxu la denominación de Sociedá Literaria Rumana. El 1 d'abostu de 1867 se convirtió ena Sociedá Académica Rumana, i dendi 1879 lleva la denominación atual. L'Academia Rumana tieni comu atribucionis prencipalis la promoción dela [[luenga rumana|luenga]] i la [[literatura rumana]], el establecimientu delas normas [[Ortografía|ortográficas]], la envestigación dela estoria nacional i el apoyu ala ativiá [[científica]]. Argunus delos proyetus fundamentalis dela academia son [[Dicționarul Limbii Române (DLR)]], [[Dicționarul explicativ al limbii române]] (DEX), [[Dicționarul ortografic, ortoepic și morfologic al limbii române]] (DOOM).<ref>Citat web|url=https://academiaromana.ro/acteNormative/pag_acteNormative.htm|titlu=Acte normative|publisher=academiaromana.ro</ref><ref>citation|last=Nicolescu|first=Nicolae C.|title=Enciclopedia șefilor de guvern ai României (1862-2006)|pages=215|year=2006|place=București|publisher=Editura Meronia</ref> Conhormi al su estatutu de estitución púbrica utónoma, l'Academia Rumana puei tenel un númiru mássimu de 181 biembrus titularis i correspondientis i 135 biembrus d'onol, delos qualis comu muchu 40 de Rumanía. «El Día dela Academia Rumana» se marca anualmenti ena fecha de 4 d'abril. <ref>Citation|title=4 aprilie - Ziua Academiei Române|date=2023-04-04|url=https://www.agerpres.ro/documentare/2023/04/04/4-aprilie-ziua-academiei-romane--1086472|newspaper=Agerpres.ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404215032/https://www.agerpres.ro/documentare/2023/04/04/4-aprilie-ziua-academiei-romane--1086472|dead-url=yes|accessdate=2023-4-5|archive-date=2023-04-04</ref><ref>Citation|author=|title=Membrii Academiei Române|date=|url=http://www.academiaromana.ro/membri_ar/membri.htm|newspaper=Academiaromana.ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930111431/http://www.academiaromana.ro/membri_ar/membri.htm|dead-url=yes|accessdate=26 septembrie 2018|archive-date=2018-09-30</ref> L'Academia tieni baju la su subordinación [[Lista instituțiilor din subordinea Academiei Române|una serii de institucionis]], la [[Biblioteca Academiei Române]] i la [[Editura Academiei Române]]. == Estoria == [[Archivu:Societatea Academica.jpg|thumb|left|200px|Biembrus dela Sociedá Académica (abostu de 1867)]] Las academias dessistían, en hormas tempranas en [[Țara Românească|Valaquia]] (Bucarest, circa 1689) i nel [[Principatul Moldovei|Prencipau de Moldavia]] (Iași, 1707), institucionis que se transformarun más tardi en [[Universitate|nuversidais]]. Las primeras sociedais colturalis moernas huerun hundás en [[Brașov]] (1821), [[Bucarest]] (1844) i [[Cernăuți]] (1862), sobri el modelu estitucional d'inspiración [[Lumea occidentală|ocidental]]. A meyaus del sigru XIX, nel contextu dela moerniçación del estau rumanu i dela afirmación dela dentiá coltural, huerun iniciás varias gestionis pala fundación d'una institución central con perfil académicu. La [[Unirea Principatelor Române|Unión delos Prencipaus Rumanus]] del 24 de eneru de 1859 i las reformas ulterioris crearun el marcu favorabli pala fundación d'un foru nacional de coltura. En 1860, [[Ioan Maiorescu]] proponía la constitución d'una «sociedá académica» que coordinara l'ativiá delos [[Intelectual|inteletualis]] rumanus nel dominiu dela luenga i dela estoria. El su proyetu no hue realizau, inque l'idea hue retomá i sostribá por varius biembrus del'[[Elită|eliti]] coltural i política.[[Archivu:Bucuresti, Romania, Academia Romana, Calea Victoriei, nr. 121-127, sect. 1 (Vedere de ansamblu).JPG|thumb|Sedi l'Academiei Române ena [[Calea Victoriei]]]] [[File:AcademiaRomana12rhd.jpg|thumb|Edeficiu nuevu dela Casa l'Academiei, assitiau junta'l [[Paláciu del Parlamentu]]]] A propuesta de [[Constantin Alexandru Rosetti]], el 1 d'abril de 1866, la [[Locotenența Domnească (1866)|regencia prencipesca]] aprobó el reglamentu de funcionamientu dela Sociedá Literaria Rumana, con sedi en Bucarest. Los pesquis prencipalis dela nueva institución eran establecel l'[[Ortografia limbii române|ortografía]] dela luenga rumana, redatal una [[Gramatica limbii române|gramática]] i elaboral un [[dicționar]]-[[Comoară|tesoru]]. El reglamentu preveía el nombramientu delos biembrus pol [[Ministerul Instrucțiunii Publice|Ministeriu d'Instrución Púbrica]], con representación de toas las regionis abitás por [[români|rumanus]] i [[aromâni|arrumanus]].<ref>''Predescu'', p.9</ref><ref>''Rusu'', en Introducere, de Ionel Haiduc, p.5</ref> En total, el númeru de biembrus fundadoris llegó a 25. La primera sesión dela nueva institución tuvu lugal el 13 d'abostu de 1867, en Bucarest, momentu nel que se decidiú el cambiu dela denominación a Sociedá Académica Rumana. La institución recién fundá fue al enceti una sociedá nacional [[Enciclopedism|enciclopédica]]. El primel presidenti fue [[Ion Heliade-Rădulescu]] (ata el 1 d'abostu de 1870). El 30 de marçu de 1879, puna ley especial, la Sociedá Académica Rumana fue declará institución nacional baju el nombri de Academia Rumana, con rol d'autoriá enos dominius dela coltura, la ciencia i la moral púbrica. Nel periodu del régimi [[Comunism|comunista]], l'Academia Rumana fue disuelta pol Decretu n.º 76 del 9 de juñu de 1948, siendu reemplaçá pola [[Academia Republicii Populare Române|Academia dela Repúbrica Populal Rumana]]. La nueva institución no fue considerá acontinaora de derechu del'Academia Rumana, i la lista de biembrus elegíus fue modificá. Más de 100 biembrus dela antigua academia no fuerun incluíus ena nueva estrutura que fue completá con nombris cercanus al régimi comunista. Posteriormenti, la institución llevó la denominación de Academia dela Repúbrica Socialista de Rumanía. Endispués de 1989, tras la reinstauración del régimi [[Democrație|democráticu]], la institución retomó la su denominación de Academia Rumana. == Biembrus fundadoris == {| class="wikitable sortable" |+ Biembrus fundadoris dela Academia Rumana !N.º !Nombri !Provincia !Nacencia !Muerti !Edá ena fundación !Biembru por |- |1 |[[Vasile Alecsandri]] |[[Principatul Moldovei|Prencipau de Moldavia]] |21 de juliu de 1821 |22 d'abostu de 1890 |{{ayd|1821|7|21|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1890|8|22}} |- |2 |[[Vincențiu Babeș]] |[[Banat]] |21 de eneru de 1821 |22 de eneru de 1907 |{{ayd|1821|1|21|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1907|1|22}} |- |3 |[[George Barițiu]] |[[Transilvania]] |4 de juñu de 1812 |2 de mayu de 1893 |{{ayd|1812|6|4|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1893|5|2}} |- |4 |[[Ioan D. Caragiani]] |[[Macedonia (regiune)|Macedonia]] |11 de hebreru de 1841 |13 de eneru de 1921 |{{ayd|1841|2|11|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1921|1|13}} |- |5 |[[Timotei Cipariu]] |[[Transilvania]] |21 de hebreru de 1805 |3 de setiembri de 1887 |{{ayd|1805|2|21|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1887|9|3}} |- |6 |[[Dimitrie Cozacovici]] |[[Macedonia (regiune)|Macedonia]] |1790 |31 d'abostu de 1868 |{{ayd|1790|1|1|1866|4|1}}<ref>Fecha arbitraria de 1 de eneru, por falta de datus fáticus que sostribin una fecha real de nacencia</ref> |{{ayd|1866|4|1|1868|8|31}} |- |7 |[[Ambrosiu Dimitrovici]] |[[Bucovina]] |20 de juliu de 1838 |3 de juliu de 1866 |{{ayd|1838|7|20|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1866|7|3}} |- |8 |[[Ștefan Gonata]] |[[Basarabia]] |1 de hebreru de 1838 |18 de setiembri de 1896 |{{ayd|1838|2|1|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1896|9|18}} |- |9 |[[Alexandru Hâjdeu]] |[[Basarabia]] |30 de noviembri de 1811 |9 de noviembri de 1872 |{{ayd|1811|11|30|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1872|11|9}} |- |10 |[[Ion Heliade-Rădulescu]] |[[Țara Românească|Valaquia]] |6 de eneru de 1802 |27 d'abril de 1872 |{{ayd|1802|1|6|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1872|4|27}} |- |11 |[[Iosif Hodoș]] |[[Transilvania]] |20 d'otubri de 1829 |28 de noviembri de 1880 |{{ayd|1829|10|20|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1880|11|28}} |- |12 |[[Alexandru Hurmuzachi]] |[[Bucovina]] |16 d'abostu de 1823 |8 de marçu de 1871 |{{ayd|1823|8|16|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1871|3|8}} |- |13 |[[Nicolae Ionescu (publicist)|Nicolae Ionescu]] |[[Principatul Moldovei|Prencipau de Moldavia]] |1820 |24 de eneru de 1905 |{{ayd|1820|1|1|1866|4|1}}<ref>Fecha arbitraria de 1 de eneru, por falta de datus fáticus que sostribin una fecha real de nacencia</ref> |{{ayd|1866|4|1|1905|1|24}} |- |14 |[[August Treboniu Laurian]] |[[Transilvania]] |17 de juliu de 1810 |25 de hebreru de 1881 |{{ayd|1810|7|17|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1881|2|25}} |- |15 |[[Titu Maiorescu]] |[[Țara Românească|Valaquia]] |15 de hebreru de 1840 |18 de juñu de 1917 |{{ayd|1840|2|15|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1917|6|18}} |- |16 |[[Ion C. Massim]] |[[Țara Românească|Valaquia]] |1825 |1877 |{{ayd|1825|1|1|1866|4|1}}<ref>Fecha arbitraria de 1 de eneru, por falta de datus fáticus que sostribin una fecha real de nacencia</ref> |{{ayd|1866|4|1|1877|1|1}} |- |17 |[[Andrei Mocioni]] |[[Banat]] |27 de juñu de 1812 |23 d'abril de 1880 |{{ayd|1812|6|27|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1880|4|23}} |- |18 |[[Gavriil Munteanu]] |[[Transilvania]] |hebreru de 1812 |17 de diziembri de 1869 |{{ayd|1812|2|1|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1869|12|17}} |- |19 |[[Constantin Negruzzi]] |[[Principatul Moldovei|Prencipau de Moldavia]] |1808 |24 d'abostu de 1868 |{{ayd|1808|1|1|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1868|8|24}} |- |20 |[[Alexandru Roman]] |[[Transilvania]] |26 de noviembri de 1826 |15 de setiembri de 1897 |{{ayd|1826|11|26|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1897|9|15}} |- |21 |[[Constantin Alexandru Rosetti]] |[[Țara Românească|Valaquia]] |2 de juñu de 1816 |8 d'abril de 1885 |{{ayd|1816|6|2|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1885|4|8}} |- |22 |[[Ion G. Sbiera]] |[[Bucovina]] |1 de noviembri de 1835 |22 d'otubri de 1916 |{{ayd|1835|11|1|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1916|10|22}} |- |23 |[[Constantin Stamati]] |[[Basarabia]] |1786 |12 de setiembri de 1869 |{{ayd|1786|1|1|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1869|9|12}} |- |24 |[[Ioan Străjescu]] |[[Basarabia]] |1833 |1873 |{{ayd|1833|1|1|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1873|1|1}} |- |25 |[[Vasile Urechea-Alexandrescu]] |[[Principatul Moldovei|Prencipau de Moldavia]] |15 de hebreru de 1834 |21 de noviembri de 1901 |{{ayd|1834|2|15|1866|4|1}} |{{ayd|1866|4|1|1901|11|21}} |} == Biembrus == L'Academia Rumana se compón de cincu categorías de biembrus: * biembrus titularis, * biembrus correspondientis (títulu onoríficu académicu, sin beneficius financierus), * biembrus d'onol (del país i del estrangeru), * biembrus post-mortem * biembru donanti ([[Constantin Năsturel-Herescu]]). Nel casu delos biembrus titularis, las propuestas solu puein sel formulás por biembrus titularis, i los candidatus debin sel ya biembrus correspondientis. Pala eleción dun biembru correspondienti, las propuestas puein sel hechas por biembrus titularis o correspondientis. Los biembrus titularis i correspondientis son elegíus entri pressonaliais con logrus enos dominius dela ciencia, la coltura, l'arti u l'educación. Las candidaturas son propuestas por biembrus dessistentis del'Academia i analizás polas secionis d'especialiá, qu'evalúan las contribucionis científicas, los trabajus publicaus, el impactu nacional i enternacional, assin comu la conduta profesional i moral delos candidatus. Endispués del ditami dela seción d'especialiá i l'aprobación del Buró del Presidium, la candidatura se someti al votu secretu del'Asamblea General. La eleción tieni lugal con mayoría absoluta delos votus delos biembrus titularis presentis. Una vezi elegíus, los biembrus titularis recibin: * una indemnización mensual vitalicia dela parti del estau, amás dela pensión ordinaria; * el estatutu de digniá púbrica (función púbrica onorífica, reconocía oficialmenti pol estau, similal ala d'altu dignatariu, inque sin atribucionis ejecutivas o políticas); * acessu alos recursus institucionalis del'Academia: bibliotecas, institutus d'investigación, laboratorius i acessu a financiación pala ativiá académica; * rol consultivu en problemas d'interés nacional, siendu llamaus a contribuil ala formulación de posicionis académicas en dominius comu l'educación, el patrimoñu coltural u l'investigación científica; * l'autoriá de participal ena elaboración i validación delas normas oficialis dela luenga rumana (inclusu por meyu de diccionarius i regras ortográficas), assin comu ena definición delos estándaris colturalis i científicus asumíus pol estau rumanu. El títulu de biembru post-mortem se otorga, de mou eccecional, a argunas figuras de marca fallecías, en señal de reconocimientu dela su contribución. Los biembrus d'onol son elegíus entri las pressonaliais de juera del'Academia, del país u del estrangeru, que s'án destacau por contribucionis sinificativas en dominius relevantis. El únicu biembru donanti dela estoria dela Sociedá Académica Rumana es el general [[Constantin Năsturel-Herescu]]. Dela su donación se fundarun los [[Premiile Năsturel-Herescu|Premios «Năsturel-Herescu»]] pa trabajus del dominiu dela literatura, estoria, arqueología, geografía i derechu.<ref>Academia Româna, Scurt Istoric - [http://www.acad.ro/academia2002/acadrom/tmp/repereIstoriceAR.doc Repere cronologice] Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109002823/http://www.acad.ro/academia2002/acadrom/tmp/repereIstoriceAR.doc |date=2012-11-09 , accesat la 8 mai 2011</ref> Nel ''Diccionariu d'académicus rumanus, 1866-1999'', Dorina N. Rusu contabilizaba que ata el añu 1999 l'Academia á reuníu un númeru de [[Lista membrilor Academiei Române|1.494 biembrus]], delos qualis: 980 rumanus (25 fundadoris, 375 titularis, 178 d'onol, 361 correspondientis, 41 elegíus post-mortem) i 514 estrangerus (404 biembrus d'onol, 109 correspondientis, 1 elegíu post-mortem). D'entri los biembrus estrangerus, los paísis con más biembrus eran: [[Francia]] con 163, [[Alemaña]] con 60, [[Itália]] 48, [[Estaus Uníus]] 39, [[Ingalaterra]] 22, [[URSS]] ([[Russia]]) 20, [[Bélgica]] 17 etc. == Funcionamientu == L'Academia es una institución financiá, prencipalmenti, del presupuestu del estau i que funciona autónomamenti. Fuentis secundarias de financiación puein sel las ativiais propias u l'esplotación del propiu patrimoñu, assin comu las donacionis. Tieni 3 filialis, en [[Iași]], [[Cluj-Napoca]] i [[Timișoara]]. Baju la su subordinación s'alcuentran [[Lista instituțiilor din subordinea Academiei Române|una serii d'institucionis]] prestigiosas i centrus d'investigación de Rumanía (circa 60). Nel añu 2001, dos delos institutus del'Academia Rumana fuerun reconocíus pola [[Comunitatea Europeană|Comuniá Uropea]] comu institutus d'ecelencia. Sigún el estatutu atual, un mandatu de presidenti tieni la duración de quatru añus, i una pressona no puei ostental la función de presidenti por más de dos mandatus. El Buró del Presidium del'Academia Rumana está formau por seis académicus: el [[Lista președinților Academiei Române|presidenti del'Academia Rumana]], los quatru vicepresidentis i el secretariu general. L'atual Buró del Presidium fue elegíu pun mandatu de quatru añus, nel marcu del'Asamblea General del 4 de mayu de 2022, por votu secretu.<ref>Citation | url=https://acad.ro/mediaAR/com2022/c0504-AlegereConducereAR-comunicat.pdf| title=Alegerea conducerii Academiei Române| newspaper=Acad.ro| date=2022-05-04| accessdate=2022-05-06</ref><ref>Citation | url=https://www.mediafax.ro/cultura-media/academia-romana-si-a-ales-noua-conducere-pentru-un-mandat-de-4-ani-20799180| title=Academia Română și-a ales noua conducere pentru un mandat de 4 ani| newspaper=Mediafax| date=2022-05-04| accessdate=2022-05-06|author = Laura Buciu</ref> {| class="wikitable" |+Presidentis del'Academia Rumana (1989-ogañu) !N.º !Nombri !Nacencia !Encetu mandatu !Fin mandatu !Muerti |- |37 |[[Radu Voinea]] |24 de mayu de 1923 |13 de noviembri de 1984 |2 de hebreru de 1990 |11 de mayu de 2010 |- |38 |[[Mihai Drăgănescu]] |6 d'otubri de 1929 |2 de hebreru de 1990 |18 de eneru de 1994 |28 de mayu de 2010 |- |39 |[[Virgiliu N. Constantinescu]] |27 de marçu de 1931 |1994 |1998 |31 de eneru de 2009 |- |40 |[[Eugen Simion]] |25 de mayu de 1933 |16 de eneru de 1998 |20 d'abril de 2006 |18 d'otubri de 2022 |- |41 |[[Ionel Haiduc]] |9 de mayu de 1937 |20 d'abril de 2006 |8 d'abril de 2014 | |- |42 |[[Ionel Valentin Vlad]] |22 de setiembri de 1943 |8 d'abril de 2014 |24 de diziembri de 2017 |24 de diziembri de 2017 |- |  |[[Cristian Hera]] |18 de diziembri de 1933 |5 de eneru de 2018 |5 d'abril de 2018 | |- |43 |[[Ioan-Aurel Pop]] |1 de eneru de 1955 |5 d'abril de 2018 |ogañu | |} La [[Biblioteca Academiei Române]], fundá en 1867, tieni una coleción de más de sieti millonis de librus i colecionis de dibujus, grabaus, mapas i moneas. L'Academia tieni tamién la su propia [[Editura Academiei Române|editorial]]. == Curiosiais == [[Archivu:Academia Romana placa.jpg|Placa conmemorativa assitiá nel edeficiu dela sedi del'Academia Rumana ena Calea Victoriei|thumb|200px]] El escrebiol [[Andrei Vizanti]], elegíu comu biembru correspondienti en 1882, fue apartau en 1903, endispués d'empendolal el país pa escapal d'una pena por delapidación de dineru púbricu. Unu delos biembrus controvertíus fue el filólogu [[Alexe Procopovici]], de quien [[Eugen Lovinescu]] izía qu'es «el ombri que no á escritu na». [[Eugen Lovinescu]] fue rechazau de mou «escandalosu»<ref>Ionel Haiduc, en Introducere, ''Rusu'', p.7</ref> por causa dela oposición de [[Nicolae Iorga]] i [[Ovid Densusianu]]. Él fue elegíu biembru post-mortem en 1991. [[Elena Ceaușescu]] fue elegía comu biembru titulal en 1974, i [[Nicolae Ceaușescu]] biembru titulal i presidenti d'onol en 1985. Dambos dos fuerun excluíus post-mortem ena sesión del 26 de diziembri de 1989. [[Manea Mănescu]] fue elegíu biembru titulal en 1974 i excluíu el 2 de hebreru de 1990. Lo mesmu passó tamién con [[Suzana Gâdea]]. Dambos dos tuvun condenas penalis. == Polémicas == En 2013, la [[Fundația Națională pentru Știință și Artă]], dirigía pol antiguu presidenti del'Academia, Eugen Simion, fue demandá por publical la obra de [[Emil Cioran]] baju la égida del'Academia, sin tenel los [[Drepturi de autor|derechus d'autol]].<ref>Citat web|url=https://www.mediafax.ro/cultura-media/drepturile-pentru-opera-lui-cioran-liiceanu-il-acuza-pe-eugen-simion-simion-spune-ca-a-fost-corect-11134180|titlu=Drepturile pentru opera lui Cioran: Liiceanu îl acuză pe Eugen Simion. Simion spune că a fost corect|publisher=Mediafax.ro|accessdate=2022-10-22|limbă=ro</ref><ref>Citat web|url=https://ziare.com/cultura/scriitori/scandal-intre-gabriel-liiceanu-si-eugen-simion-pe-opera-lui-cioran-1247093|titlu=Scandal intre Gabriel Liiceanu si Eugen Simion, pe opera lui Cioran|publisher=Ziare.com|accessdate=2022-10-22|limbă=ro</ref> En 2015, l'Academia Rumana fue criticá por republical en edición bilingüi una obra de [[Dimitrie Cantemir]] (''Istoria măririi si decăderii Curții othmane''), gastandu el testu latinu establecíu pol filólogu [[Dan Slușanschi]], sin acredital-lu correspondientementi ena página de títulu u ena descrición CIP del volumi.<ref>Citat web|url=https://www.contributors.ro/cresterea-si-descresterea-academiei-romane/|titlu=Creșterea și descreșterea Academiei Române|accessdate=2022-10-22|limbă=ro-RO</ref> En abostu de 2020, l'Academia Rumana publicó ena su web un comunicau firmau pola Seción de ciencias médicas, coordiná pol acad. [[Victor Voicu]], nel que se promovían opinionis sin fundamentu con respetu alas redis [[5G]] i se sugería que la [[Organizația Mondială a Sănătății|Organización Mundial dela Salú]] sedríe induciendu a marrar ala puebración. El comunicau fue retirau ulteriormenti sin esplicacionis oficialis, i la direción del'Academia reusó comental púbricamenti el incidenti. Ulteriormenti, l'Academia precisó que el documentu no reflejaba la posición oficial dela institución, que solu puei sel espressá pol presidenti o pol Buró del Presidium.<ref>[[enlace sospechoso eliminado] Implementarea rețelei 5 G și posibilele probleme de sănătate publică] (accesat în 28 august 2020)</ref><ref>[https://academiaromana.ro/ Site-ul Academiei Române] (accesat în 28 august 2020)</ref><ref>[https://economie.hotnews.ro/stiri-telecom-24256163-academia-romana-sters-site-propriu-comunicatul-care-sustinea-tehnologia-5g-poate-avea-grave-consecinte-asupra-sanatatii-populatiei.htm Academia Română a șters de pe site-ul propriu comunicatul în care susținea că tehnologia 5G poate avea grave consecințe asupra sănătății populației] (accesat în 28 august 2020)</ref><ref>[https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/declaratie-socanta-a-conducerii-academiei-romane-care-sustine-teoriile-conspiratiei-despre-5g-si-un-fals-despre-oms-1359044 Declarație șocantă a conducerii Academiei Române, care susține teoriile conspirației despre 5G și un fals despre OMS] (accesat în 28 august 2020)</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200903015040/https://economie.hotnews.ro/stiri-telecom-24264623-academia-romana-explicatii-conspiratii-5G-victor-voicu-comunicat-sters-tehnologia-5g-grave-consecinte-sanatate.htm%7Cdate%3D2020-09-03 Academia Română revine cu explicații] Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200903015040/https://economie.hotnews.ro/stiri-telecom-24264623-academia-romana-explicatii-conspiratii-5G-victor-voicu-comunicat-sters-tehnologia-5g-grave-consecinte-sanatate.htm%7Cdate%3D2020-09-03 (accesat în 3 septembrie 2020)</ref><ref>[https://academiaromana.ro/com2020/doc/d0512-PozitiaOficialaAR.pdf Poziția oficială a Academiei Române] (accesat în 28 august 2020)</ref> Dendi los añus 2020, l'Academia Rumana á síu el pesqui dunas críticas recurrentis dela parti delos periodistas, los inteletualis i la sociedá civil, qu'án acusau la direción dela institución de promovel unas ideas [[Naționalism|nacionalistas]], [[Suveranism|soberanistas]] i [[Protocronism|protocronistas]] enas políticas [[Ministerul Educației și Cercetării (România)|del Ministeriu d'Educación]].<ref>Citat web|url=https://hotnews.ro/mircea-cartarescu-nu-a-fost-admis-ca-membru-al-academiei-romane-diferenta-a-fost-o-un-singur-vot-am-fost-foarte-aproape-sa-facem-un-act-corect-1900529|titlu=Mircea Cărtărescu nu a fost admis ca membru al Academiei Române la o diferență de un singur vot|date=2025-02-12|accessdate=2025-02-14|limbă=ro-RO</ref><ref>Citat web|url=https://www.g4media.ro/semnal-negativ-academia-romana-vrea-sa-se-implice-formal-in-activitatea-ministerului-educatiei-academia-e-populata-de-nationalisti-suveranisti-si-promoveaza-masiv-curentul-pr.html|nume=Mihăescu|prenume=Alexandru|titlu=Academia Română vrea să se implice formal în activitatea Ministerului Educației|publisher=G4Media.ro|date=2025-06-25|limbă=ro-RO</ref><ref>Citat web|url=https://www.vice.com/ro/article/cele-mai-penibile-scandaluri-ale-academiei-romane/|nume=Lazăr|prenume=Mihnea|titlu=Scandaluri ale Academiei Române|publisher=VICE|date=2017-03-01|limbă=en-US</ref><ref>Citat web|url=https://www.g4media.ro/cu-urss-in-inima-si-lenin-pe-buze-scandalul-respingerii-lui-mircea-cartarescu-de-catre-academia-romana.html|nume=Pantazi|prenume=Cristian|titlu=Scandalul respingerii lui Mircea Cărtărescu de către Academia Română|publisher=G4Media.ro|date=2025-02-14|accessdate=2025-07-19|limbă=ro-RO</ref><ref>Citat web|url=https://www.g4media.ro/academia-romana-l-a-premiat-pe-alex-mihai-stoenescu-turnator-la-securitate-cu-decizie-definitiva-in-justitie-stoenescu-e-un-controversat-istoric-amator-acuzat-de-michael-shafir-ca-a-aparat-miscarea.html|nume=Pavel|prenume=Andreea|titlu=Academia Română l-a premiat pe Alex Mihai Stoenescu, turnător la Securitate cu decizie definitivă în justiție|publisher=G4Media.ro|date=2024-12-04|limbă=ro-RO</ref><ref>Citat web|url=https://www.g4media.ro/zeci-de-istorici-profesori-universitari-si-experti-cer-public-academiei-romane-sa-ii-retraga-diploma-acordata-lui-alex-mihai-stoenescu-turnator-la-securitate-cu-decizie-definitiva-in-justitie.html|nume=Milonean|prenume=Ioana|titlu=„Delațiunile lui Alex Mihai Stoenescu au trimis oameni în închisoare”|publisher=G4Media.ro|date=2024-12-09|limbă=ro-RO</ref><ref>Citat web|url=https://www.g4media.ro/membru-al-academiei-romane-despre-protestele-anti-calin-georgescu-e-in-cale-afara-de-ciudat-cat-de-manipulati-sunt-tinerii-de-pe-strazi-caci-resping-tendinta-pro-pace-al-carei-exponent-este-calin-geo.html|nume=Mihăescu|prenume=Alexandru|titlu=Membru al Academiei Române despre protestele anti-Călin Georgescu|publisher=G4Media.ro|date=2024-12-01|accessdate=2025-07-19|limbă=ro-RO</ref> == Referencias == {{Listaref|2}} == Bibliografía == Lucian Predescu, ''Enciclopedia României. Cugetarea'', Editura Saeculum, Bucarest, 1999. ISBN 973-9399-03-7. Dorina N. Rusu, ''Membrii Academiei Române, 1866-1999'', Editura Academiei Române, Bucarest, 1999. ISBN 973-27-06967. == Vel tamién == [[Biblioteca Academiei Române]] [[Lista instituțiilor din subordinea Academiei Române]] [[Lista membrilor epurați ai Academiei Române]] [[Editura Academiei Române]] [[Lista membrilor Academiei Române]] [[Lista președinților Academiei Române]] [[Lista femeilor membre ale Academiei Române]] [[Listă cu laureați ai premiilor Academiei Române]] *[[Academia Oamenilor de Știință din România]] *[[Academia de Științe din România]] *[[Academia de Științe a Moldovei]] == Atijus esternus == [https://dspace.bcu-iasi.ro/browse?rpp=40&sort%20by=-1&type=subject&offset=49&etal=-1&order=ASC Resurse digitalizate disponibile în Biblioteca Digitală a BCU IAȘI] [https://web.archive.org/web/20251030090407/https://acad.ro/academia_romana/ Site-ul oficial al Academiei Române] [http://www.biblacad.ro/ Biblioteca Academiei] [http://www.ear.ro/ Editura Academiei] [http://www.acad.ro/membri_ar/membri.htm Membrii Academiei Române] Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729014349/http://acad.ro/membri_ar/membri.htm |date=2013-07-29 [http://www.evz.ro/detalii/stiri/victime-de-elita-705702.html Victime de elită (Academia Română în vremea comunismului)], 4 februarie 2006, ''Evenimentul zilei'' *[http://www.contributors.ro/cultura/academia-romana-nu-mai-este-cel-mai-inalt-for-de-consacrare-%c8%99tiin%c8%9bifica-%c8%99i-culturala/ Academia Română NU mai este cel mai înalt for de consacrare științifică și culturală!] *[http://www.contributors.ro/cultura/cresterea-si-descresterea-academiei-romane/ Creșterea și descreșterea Academiei Române] *[http://www.jurnalul.ro/special/academia-si-problemele-limbii-romane-564837.htm Academia și problemele limbii române]Legătură nefuncțională|date=octombrie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes , 14 ianuarie 2011, Acad. Marius Sala, ''Jurnalul Național'' [https://web.archive.org/web/20241204104510/https://acad.ro/com2016/pag_com16_0404.htm Academia Română marchează 150 de ani în serviciul națiunii române] [http://www.jurnalul.ro/observator/adunarea-generala-a-academiei-romane-marcheaza-145-de-ani-de-existenta-a-institutiei-573994.htm Adunarea generală a Academiei Române marchează 145 de ani de existență a instituției]Legătură nefuncțională|date=octombrie 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes , 4 aprilie 2011, Gabriela Antoniu, ''Jurnalul Național'' *[http://www.ziare.com/social/salariu/cat-castiga-membrii-academiei-romane-1137485 Cat castiga membrii Academiei Romane?], 2 decembrie 2011, ''Ziare.com'' 2fbu7a8pvdlvhjjma1o2h0jwzktuz0l