Wikipedia
ffwiki
https://ff.wikipedia.org/wiki/Hello_ja%C9%93%C9%93orgo
MediaWiki 1.47.0-wmf.9
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Malam Aminu Kano
0
4735
177957
177854
2026-07-04T08:19:30Z
MOIBARDE
10068
add links
177957
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Mallam Aminu Kano''' HeɗorGCON<ref>{{Cite book|url=https://gazettes.africa/akn/ng/officialGazette/government-gazette/1982-10-01/50/eng@1982-10-01|title=Nigeria Government Gazette dated 1982-10-01 number 50|date=1982-10-01|language=en}}</ref> (9 [[lewru]] bowte hitaande 1920 — 17 [[lewru]] abriil hitaande 1983) ko dawriyanke, jannginoowo, yimoowo, binndoowo pijirlooji, e senndikaajo jeyaaɗo to [[Kano]]. Gooto nder yimɓe ɓurduɓe anndugo nder diidaaɗi ndimu lesdi [[Naajeeriya]] e taariiha siyaasaaku ɓaawo ndimu ndimu, o anndiraama ngam luulndaaki laamu lesdi [[Naajeeriya]], laamu laamiiɓe aadaaji, e soynde potal ummatoore nder woyla [[Naajeeriya]]. O woniino sosɗo Dental Ƴellitaare Elemenji Fuɗnaange (NEPU) caggal ɗuum o ardii lannda rimɗinde yimɓe (PRP), kamɓe ɗiɗo fof ko ɓe lanndaaji sosiyaalist en, daraniiɓe ndimaagu talakawa (''commons'') e nder leydi [[Naajeeriya|Najeriya]].<ref>{{Citation|last=Bennett|first=Eric|editor-first1=Henry Louis|editor-first2=Kwame Anthony|editor-last1=Gates|editor-last2=Appiah|title=Kano, Alhaji Aminu|date=2010|encyclopedia=Encyclopedia of Africa|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195337709.001.0001/acref-9780195337709-e-2167|access-date=2024-05-23|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/acref/9780195337709.001.0001|isbn=978-0-19-533770-9|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Citation|last=Reynolds|first=Jonathan T.|editor-first1=Emmanuel K.|editor-first2=Henry Louis|editor-last1=Akyeampong|editor-last2=Gates|chapter=Kano, Muhammad Aminu|date=2011-01-01|title=Dictionary of African Biography|chapter-url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195382075.001.0001/acref-9780195382075-e-1016|access-date=2024-05-23|publisher=Oxford University Press|language=en|doi=10.1093/acref/9780195382075.001.0001|isbn=978-0-19-538207-5|chapter-url-access=subscription}}</ref><ref name=":31">{{Citation|last1=Salau|first1=Mohammed Bashir|title=Aminu Kano|date=2024-01-30|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-590|access-date=2024-02-17|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.590|isbn=978-0-19-027773-4|last2=Oluokun|first2=Oyedele|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book|last=Eltantawi|first=Sarah|url=https://www.jstor.org/stable/10.1525/j.ctt1m3p0h2|title=Shari'ah on Trial: Northern Nigeria's Islamic Revolution|date=2017|publisher=University of California Press|edition=1|pages=29|doi=10.1525/j.ctt1m3p0h2}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Uwechue|first=Raph|title=Makers of Modern Africa (Second ed.)|publisher=Africa Books Limited|year=1991|isbn=0903274183|location=United Kingdom|pages=323–324}}</ref>
Aminu fuɗɗorii golle mum ko jannginoowo, o yalti ko e ƴaañde laamu koloñaal Angalteer gila e fuɗɗoode, o luulndii aristokraasi jibinannde e yeeso yimɓe fof, o ñiŋii laamu koloñaal nguu, ngu woni ko e tooñde e huutoraade talakawa en. E hitaande 1948, o sosi Fedde Jannginooɓe Fuɗnaange, fedde gollotooɓe e Fuɗnaange [[Naajeeriya]], o wonti tergal sosngal Fedde Yimɓe Fuɗnaange (NPC), nde o woppi caggal ɗuum sabu jokkere enɗam mum. Ko o hooreejo NEPU gila 1953, o daranii sosiyaalisma demokaraasi, hakkeeji rewɓe, e doole talakawa, o yiɗi ko jokkondirde e kuule [[lislaam]] e nuunɗal renndo.<ref name=":312">{{Citation|last1=Salau|first1=Mohammed Bashir|title=Aminu Kano|date=2024-01-30|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-590|access-date=2024-02-17|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.590|isbn=978-0-19-027773-4|last2=Oluokun|first2=Oyedele|url-access=subscription}}</ref><ref name=":23">{{Cite book|url=http://archive.org/details/literaturesinafr0000unse|title=Literatures in African languages : theoretical issues and sample surveys|date=1985|publisher=Cambridge; New York : Cambridge University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-521-25646-9|editor-last=Andrzejewski|editor-first=B. W.|pages=243|editor-last2=Piłaszewicz|editor-first2=S.|editor-last3=Tyloch|editor-first3=W.}}</ref>
O huwi nder suudu joonde diidaaɗi lesdi [[Naajeeriya]] diga hitaande 1959 nden o waɗi kuuɗe ministaajo nder wakkati sooje'en lesdi [[Naajeeriya]], nden o laati Komisinaajo lesdi [[Naajeeriya]] les laamu [[Yakubu Gowon]]. Ko o depitee parlemaa e nulaaɗo Fedde Ngenndiije Dentuɗe, Aminu Kano ina wallitnoo dille ndimaagu e nder [[Afrik]], ina ƴellita politik caggal leydi mo aldaa e paltoor. O arti caggal mum e politik lannda e nder Republique ɗiɗaɓere, o woni kanndidaa hooreejo leydi PRP.<ref name=":314">{{Citation|last1=Salau|first1=Mohammed Bashir|title=Aminu Kano|date=2024-01-30|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-590|access-date=2024-02-17|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.590|isbn=978-0-19-027773-4|last2=Oluokun|first2=Oyedele|url-access=subscription}}</ref><ref name=":145">{{Cite book|last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>
Aminu Kano, mo yimɓe ɗuuɗɓe ɗon laara bana waylugo gite, o acci limngal duumingal nder miijo siyaasaaku lesdi [[Naajeeriya]]. Juɓɓule inniraaɗe e teddungal makko ina njeyaa heen: Aeroport hakkunde leyɗeele Mallam Aminu Kano, opitaal jannginoowo Aminu Kano, e koleesuuji keewɗi e nokkuuji wiɗto. O limtaama nder baaba'en sosɓe lesdi [[Naajeeriya]] hannde, nden o ɗon mari maande ngam nuunɗal rento e kuuɗe ɗen.<ref name=":313">{{Citation|last1=Salau|first1=Mohammed Bashir|title=Aminu Kano|date=2024-01-30|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-590|access-date=2024-02-17|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.590|isbn=978-0-19-027773-4|last2=Oluokun|first2=Oyedele|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book|last=Paden|first=John N.|url=https://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-3|title=Encyclopaedia of Islam: Aminu Kano|publisher=Brill Reference Online|editor-last=Fleet|editor-first=Kate|edition=3rd|access-date=1 February 2024}}</ref>
==Nguurndam e jaŋde puɗɗagol==
Aminu Kano jibinaa ko e nder wuro Sudawa to Kano ñalnde 9 ut 1920 e Rakaiya e Mallam Yusufu mo Gyanawa, leñol Fulɓe anndiraaɓe e humpito mum en e sariyaaji lislaam.<ref>{{Cite book|last=Paden|first=John N.|url=https://referenceworks.brillonline.com/browse/encyclopaedia-of-islam-3|title=Encyclopaedia of Islam: Aminu Kano|publisher=Brill Reference Online|editor-last=Fleet|editor-first=Kate|edition=3rd|access-date=1 February 2024}}</ref><ref name=":14">{{Cite book|last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 274 E nder jibinannde yumma makko jeegom, ko kanko tan woni jibinannde Bo5 janngi no feewi e [[Lislaam]], baaba makko caggal mum woni mawɗo Alkali [[Kano]]. Neene makko rokkaama tiitoonde Fulani Modibbo, nde heewi wonde ko annduɓe lislaam tedduɓe.<ref name=":5">{{Cite book|last=Segal|first=Ronald|url=http://archive.org/details/politicalafricaw0000sega|title=political Africa : a who's who of personalities and parties|date=1961|publisher=New York : Praeger|others=Internet Archive|pages=122–123}}</ref><ref name=":4">{{Cite book|last=Whitaker|first=C. S. (C Sylvester)|url=http://archive.org/details/politicsoftradit0000whit|title=The politics of tradition continuity and change in Northern Nigeria, 1946-1966|date=1970|publisher=Princeton, N.J., Princeton University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-691-03079-1}}</ref>: 330 E wiyde aadaaji nokku oo, [[Usman dan Fodio]], sosɗo Kalifaandi Sokoto, kanko e hoore makko o toɗɗii banndiiko Aminos e jappeere chiefkali. Gila ndeen, Gyanawa en ina ɗaɓɓiree jogaade jappeere laamu ko wayi no alkaliiji , waliiji e muftiiji
Leñol yumma Aminu kadi ina joginoo worɓe e rewɓe jannguɓe heewɓe, ummoriiɓe e teeminanɗe. Ko kamɓe ngoni Fulɓe egguɓe gila Kukawa e nder laamu Bornu, fayde [[Kano]].<ref name=":42">{{Cite book|last=Whitaker|first=C. S. (C Sylvester)|url=http://archive.org/details/politicsoftradit0000whit|title=The politics of tradition continuity and change in Northern Nigeria, 1946-1966|date=1970|publisher=Princeton, N.J., Princeton University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-691-03079-1}}</ref>: 274 <ref name=":1">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 1:15 Ina jeyaa e maɓɓe mallam gooto, wonnooɗo wasiyaaji keertiiɗi to ''Emir'' [[Kano]] e oon sahaa, hono Sulimanu. Oo mallam ina joginoo hoore mum e reende e yeeyde ƴiye, o dañi innde Mallam Mai Tattabari (‘mallam jom ƴiye’). Ndee innde wonti tiitoonde laawɗunde e nder galle laamorɗo Kano, nde artiraa e lomtiiɓe mo, nde wonnoo ko Imaam en e wasiyaaji e sariyaaji lislaam.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/isbn_9780195382075_3|title=Dictionary of African biography|date=2012|publisher=Oxford; New York : Oxford University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-19-538207-5|editor-last=Akyeampong|editor-first=Emmanuel K.|pages=290|editor-last2=Jr.|editor-first2=Henry Louis Gates}}</ref><ref name=":43">{{Cite book|last=Whitaker|first=C. S. (C Sylvester)|url=http://archive.org/details/politicsoftradit0000whit|title=The politics of tradition continuity and change in Northern Nigeria, 1946-1966|date=1970|publisher=Princeton, N.J., Princeton University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-691-03079-1}}</ref><ref name=":6">{{Cite book|last=Sklar|first=Richard L.|url=http://archive.org/details/nigerianpolitica0000skla|title=Nigerian political parties : power in an emergent African nation|date=1983|publisher=New York : NOK Publishers International|others=Internet Archive|isbn=978-0-88357-100-2}}</ref><ref name=":142">{{Cite book|last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 27
Nde o woni cukalel, Aminu fuɗɗii jaŋde makko ko e jannginooɓe makko adanɓe ko yumma makko e neene makko, kamɓe ɗiɗo fof ɓe njanngini mo ɗemngal Arab e no o janngirta Quraana.<ref name=":143">{{Cite book|last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 100 <ref>{{Citation|last=Gwadabe|first=Maude Rabi'u|title=Tarihin Malam Aminu Kano|date=25 December 2023|url=https://www.youtube.com/watch?v=AhsV76d9kco|access-date=2024-01-03|publisher=[[Media Trust|Aminiya Trust]]|language=ha}}</ref> Caggal nde yumma makko maayi e hitaande 1926,<ref name=":12">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref> o ummii e galle kaaw makko, o hoɗi e les galle kaaw makko ha ton. Ndeen noon, Halilu, kaaw makko mo caggal mum toɗɗaa ‘Mallam Mai Tattabari’, wonti kalfinaaɗo jaŋde makko Quraana.<ref name=":62">{{Cite book|last=Sklar|first=Richard L.|url=http://archive.org/details/nigerianpolitica0000skla|title=Nigerian political parties : power in an emergent African nation|date=1983|publisher=New York : NOK Publishers International|others=Internet Archive|isbn=978-0-88357-100-2}}</ref>: 41–43 <ref name=":9">{{Cite journal|last=Jack|first=Homer A.|date=1959|title=Malam Aminu Kano: A Profile|url=https://www.jstor.org/stable/4184021|journal=Africa Today|volume=6|issue=4|pages=6–10|jstor=4184021|issn=0001-9887}}</ref>: 243 Aminu ɓeydii winnditaade e duɗal leslesal Shehuci, duɗal hirnaange Engele.<ref name=":13">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 276 <ref name=":2">{{Cite book|url=http://archive.org/details/literaturesinafr0000unse|title=Literatures in African languages : theoretical issues and sample surveys|date=1985|publisher=Cambridge; New York : Cambridge University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-521-25646-9|editor-last=Andrzejewski|editor-first=B. W.|pages=243|editor-last2=Piłaszewicz|editor-first2=S.|editor-last3=Tyloch|editor-first3=W.}}</ref>: 243 O ƴetti innde nokku ɗo o jibinaa ɗoo, Kano, ko innde makko, ko ɗum huunde woowaande e nder jannguɓe hirnaange to Fuɗnaange [[Naajeeriya]] e oon sahaa.<ref name=":144">{{Cite book|last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 604
E hitaande 1933, Aminu fuɗɗii yahde duɗal hakkundeewal [[Kano]] (caggal ɗuum innitiraa ko duɗal Rumfa, [[Kano]]), duɗal gonngal hakkunde yimɓe. Ko ɗoon, e hitaande 1935, o ardii gooto e seppooji almudɓe gadani e nder leydi Nijeer ngam ŋakkeende saabunde, ŋakkeende nguura, "kuule keewɗe, e koɗki jikkuuji tiiɗɗi<ref name=":22">{{Cite book|url=http://archive.org/details/literaturesinafr0000unse|title=Literatures in African languages : theoretical issues and sample surveys|date=1985|publisher=Cambridge; New York : Cambridge University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-521-25646-9|editor-last=Andrzejewski|editor-first=B. W.|pages=243|editor-last2=Piłaszewicz|editor-first2=S.|editor-last3=Tyloch|editor-first3=W.}}</ref>: 48–49 Ndeen o yahri to duɗal jaaɓi haaɗtirde Kaduna (caggal ɗuum o wayli innde makko e duɗal jaaɓi haaɗtirde Barewa) ɗo o heɓi dipolomaaji to duɗal jaaɓi haaɗtirde Barewa 1942<ref>{{Cite book|last=Hempstone|first=Smith|url=http://archive.org/details/newafrica0000hemp|title=The new Africa|date=1961|publisher=London, Faber and Faber|others=Internet Archive}}</ref>: 276 [<ref name=":15">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 243
== Golle jannginde ==
Caggal nde o heɓi bak makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde [[Kaduna]] e hitaande 1940, Aminu suɓii ko janngude ko fayti e sariya, wonaa rewde laawol banndiraaɓe makko ɓurɓe suɓaade jannginde. Ndeeɗoo suɓngo heewaani sabu ñaawirɗe sharia, ɓurɗe waawde huutoreede e ñaawirɗe paralel to [[Kano]] e nder juulɓe, njaɓaani awokaaji. Yanti heen, nafoore makko e janngude safaara to Angalteer, haɗi mo yahde to duɗal jaaɓi haaɗtirde ''King’s College'' e duɗal jaaɓi haaɗtirde Yaba ''Higher College'', ɗiin ɗiɗi fof ko to [[Lagos]] to Fuɗnaange leydi Nijeer, fotde duuɓi seeɗa. Kono, sabu jiiɓru almudɓe jokki, gardiiɗo duɗal jaaɓi haaɗtirde ''King’s College'' saliima jaɓde Aminu, ganndiraaɗo ardaade seppooji almudɓe. Aminu kadi etinooma naatde e konu e polis kono o saliima e ɗiɗo fof nde tawnoo omo yahra e duuɓi 5, ko ina tolnoo e 100 meeteer, ina famɗi no feewi. To duɗal jaaɓi haaɗtirde Kaduna, heewɓe ina njokki e wasiyaade mo yo o jokku golle jannginde kono ko jannginoowo makko ganndal, hono Doktoor R. E. Miller, addani mo ƴettude jannginde e nder golle makko.<ref name=":16">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 60 <ref name=":52">{{Cite book|last=Segal|first=Ronald|url=http://archive.org/details/politicalafricaw0000sega|title=political Africa : a who's who of personalities and parties|date=1961|publisher=New York : Praeger|others=Internet Archive|pages=122–123}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tate|first=Carolyn|date=1983|title=Review of Old Gods and Young Heroes: The Pearlman Collection of Maya Ceramics|url=https://www.jstor.org/stable/3335865|journal=African Arts|volume=16|issue=2|pages=86–88|doi=10.2307/3335865|jstor=3335865|issn=0001-9933|url-access=subscription}}</ref><ref name=":63">{{Cite book|last=Sklar|first=Richard L.|url=http://archive.org/details/nigerianpolitica0000skla|title=Nigerian political parties : power in an emergent African nation|date=1983|publisher=New York : NOK Publishers International|others=Internet Archive|isbn=978-0-88357-100-2}}</ref>: 100 ko hujja Miller
Ƴeew, miɗo wasiyoo ma nde naatataa e suudu janngirdu. Hare nde ina jokki, e Almaañnaaɓe ina njahra yeeso e kala fannu, ɗum wonaa huunde nde Hitler waawataa heɓtude leydi Nijeer e nder sahaa gooto. E nder ɗuum, aɗa sokli suuɗnde karallaagal, hol nokku ɓurɗo jannginde ? Ko wonaa cfuum, mi 6eydoto maa tan ko jannginoowo-e-heblo ganndal—gooto e gilli maa mawcfi, wonaa noon?<ref name=":17">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 61 <ref name=":64">{{Cite book|last=Sklar|first=Richard L.|url=http://archive.org/details/nigerianpolitica0000skla|title=Nigerian political parties : power in an emergent African nation|date=1983|publisher=New York : NOK Publishers International|others=Internet Archive|isbn=978-0-88357-100-2}}</ref>: 100
E nder jaŋde makko jannginoowo, Aminu halfinaama gure keewɗe ngam waɗde golle janngingol. E hitaande makko ɗiɗmere, o waɗii lebbi joy gooto e maɓɓe fof to [[Bauchi]] e Zaria e lebbi ɗiɗi goɗɗi "njillu duɗe to bannge worgo". Ko e hitaande makko sakkitiinde e heblo makko e hitaande 1942, miijooji makko politik radikaluuji ɓuuɓɗi peeñi. O fuɗɗii winndude e jaayɗe e jaayndeeji seeɗa gonɗi e oon sahaa, ko wayi no ''Gaskiya Ta Fi Kwabo'' e ''Pilot'' [[Afrik]] worgo, o ƴelliti nafoore mawnde e politik. Ko e ndee hitaande kadi o winndi deftere makko wiyeteende ‘[[Kano]] les martolin otokaraasi native’, nde o winndi e laamu ''native''.<ref name=":147">{{Cite book|last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 277 <ref name=":19">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 69–70
Hakkunde joofnirde dumunna makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde [[Kaduna]], o hawri e [[Sa'adu Zungur]], potnooɗo "waɗde batte e miijo Aminu no feewi".<ref name=":146">{{Cite book|last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 72 <ref name=":44">{{Cite book|last=Whitaker|first=C. S. (C Sylvester)|url=http://archive.org/details/politicsoftradit0000whit|title=The politics of tradition continuity and change in Northern Nigeria, 1946-1966|date=1970|publisher=Princeton, N.J., Princeton University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-691-03079-1}}</ref>: 329 Zungur, ɓurɗo Aminu mawnude e ardiiɗo politik radikal e nder Duɗal Pharma . Aminu ina heewi yeewtidde juutnde e Zungur, ina heewi yillaade galle makko caggal jaŋde. Anndugol maɓɓe fuɗɗii ko e hitaande 1935 nde Zungur yilliima [[Kano]], o acci heen miijo duumotoongo e Aminu e miijooji makko radikal e yahrude yeeso. Aminu jokki jokkondirde e Zungur haa ɓe kawri e Zaria.<ref name=":18">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 72
=== Bauchi ===
Nde o timmini jaŋde makko jannginoowo, Aminu ummiima [[Diiwal Bauchi|Bauchi]], o ƴetti golle jannginoowo tokooso to duɗal hakkundeewal [[Diiwal Bauchi|Bauchi]].<ref name=":53">{{Cite book|last=Segal|first=Ronald|url=http://archive.org/details/politicalafricaw0000sega|title=political Africa : a who's who of personalities and parties|date=1961|publisher=New York : Praeger|others=Internet Archive|pages=122–123}}</ref> Gollodiiɓe makko e duɗal ngal ko [[Abubakar Tafawa Balewa]] e Yahaya Gusau. Jokkondiral Aminu e Balewa, mo ɓaawo man laati hooreejo lesdi [[Naajeeriya]] tan, fuɗɗi wakkati ɓe ɗon janngina haa Bauchi. Ko e oon sahaa Balewa rokki mo innde ‘Molotov’, innde Vyacheslav Molotov, hooreejo dowla Sowiyetik. Zungur kadi ummiima [[Diiwal Bauchi|Bauchi]] e oon sahaa, caggal nde o arti wuro makko sabu rafi ɓuuɓɗo mo o heɓi to Zaria.<ref name=":54">{{Cite book|last=Segal|first=Ronald|url=http://archive.org/details/politicalafricaw0000sega|title=political Africa : a who's who of personalities and parties|date=1961|publisher=New York : Praeger|others=Internet Archive|pages=122–123}}</ref>: 84–85
Aminu ina teddiniree no feewi e nder almuɓɓe duɗal ngal. Ɓe keewi hawrude ko e galle makko caggal waktuuji jaŋde ngam yeewtidde e golle goɗɗe ɗe ngonaa jaŋde. O yuɓɓinta sahaa e sahaa fof pijirlooji e kollirɗe ngam almuɓɓe, sahaa e sahaa fof omo huutoroo golle [[Abubakar Imam|Abubakar Imaam]]. Ngam ɓeydude heen jaŋde makko, o waɗii almuɓɓe makko jime e jimɗi. O woniino kadi e nder renndooji janngooɓe ceertuɗi ko wayi no dingiral, jeewte, e ganndal.<ref name=":110">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 85–86
Jokkondiral makko e almuɓɓe e miijooji makko cemmbinɗi, addani mo waasde yiɗde njuɓɓudi duɗal ngal e jannginooɓe woɗɓe. Heen sahaa gooto, fedde almudɓe ndee fof waɗii seppo sabu geɗe bayɗe no ŋakkeende uniformeeji e kaɓirɗe, ŋakkeende kaalis poos, e ŋakkeende nguura. Almuudo gooto mo yalti, suka hooreejo mo woni miñi Balewa, woni kaaloowo maɓɓe. Almuɓɓe mawɓe ɓee, ina jeyaa e maɓɓe [[Sule Katagum]], ina ardoo almuɓɓe woɗɓe ɓee feewde [[Maiduguri]]. Emir [[Bauchi]] e jannginooɓe heewɓe nanngi ɓe, ina njiɗi haaldude, kono almuɓɓe ɓee ina cemmbina haaldude e Aminu tan. Caggal ɗuum, Aminu ari e Yahya Gusau, o « holliti ɓe wonde wullitaango maɓɓe maa heɓ weeyo no haanirta nii » o wiyi ɓe yo ɓe ngartu e cuuɗi maɓɓe. Caggal wiɗto wullitaango ngoo, ngo laaɓtinaama, ɗum addani lomtinande hooreejo duɗal ngal Balewa, "mo feewni bonanndeeji gonɗi ko adii ɗii".<ref name=":111">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 86
=== Dental ɓamtaare mawngal Bauchi ===
E hitaande 1943, Aminu, e wondude e Zungur, Balewa e Gusau, sosi Dental Moƴƴingol [[Bauchi]] (BGIU), ɗo ɓe mbaɗi jeewte ngam ñiŋde politik koloñaal Angalteer e laamu ɓiɗɓe leydi ndii.<ref name=":65">{{Cite book|last=Sklar|first=Richard L.|url=http://archive.org/details/nigerianpolitica0000skla|title=Nigerian political parties : power in an emergent African nation|date=1983|publisher=New York : NOK Publishers International|others=Internet Archive|isbn=978-0-88357-100-2}}</ref><ref name=":24">{{Cite book|url=http://archive.org/details/literaturesinafr0000unse|title=Literatures in African languages : theoretical issues and sample surveys|date=1985|publisher=Cambridge; New York : Cambridge University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-521-25646-9|editor-last=Andrzejewski|editor-first=B. W.|pages=243|editor-last2=Piłaszewicz|editor-first2=S.|editor-last3=Tyloch|editor-first3=W.}}</ref>:<ref>{{Cite book|last=Awa|first=Eme O.|title=Federal Government in Nigeria|publisher=University of California Press|year=1964|location=Berkeley and Los Angeles|pages=99}}</ref> 100 tawi Zungur ina joginoo batte nannduɗe e Zanguria, ina gasa tawa ko fedde nde yuɓɓini ɗum e hitaande 1943 Dental ɓamtaare mawnde e nder diiwanuuji worgo (NPGIU).<ref name=":7">{{Cite web|last1=Al-Sadique|first1=Abubakar Sufyan|last2=Ahmed|first2=Abubakar|date=2021-09-25|title=Bauchi Discussion Circle: The Circle of Northern Nigerian Politics and Nigeria's Independence {{!}} Wikkitimes|url=https://wikkitimes.com/bauchi-discussion-circle-the-circle-of-northern-nigerian-politics-and-nigerias-independence/|access-date=2023-12-23|language=en-US}}</ref> Aminu e Zungur mbinndi ɓataakeeji e binndanɗe ngam haɓaade politik ‘''directed labour''’ Angalteer, mo ɓe njiyri ko no mbaydi njulaagu mbaylaandi. Nde Angalteer ɗaɓɓi nguura, tinndinoore, e soldateeɓe heewɓe ngam wolde adunaare ɗiɗmere, laamuuji koloñaal en mbaɗti tiiɗnaade e laamuuji leydi ndii ngam ‘’dartina’’ keewal nguura e doole yimɓe. Biritaniya huutoriima no feewi doole kisal ɗe ndarnaaka e nder Fuɗnaange [[Naajeeriya]] ngam wallitde konu mum caggal musiibaaji konu mum to Fuɗnaange ɓadiiɗo e hitaande 1942.<ref>{{Cite journal|last=Ekoko|first=A. E.|date=1982|title=Conscript Labour and Tin Mining in Nigeria During the Second World War|url=https://www.jstor.org/stable/41857118|journal=Journal of the Historical Society of Nigeria|volume=11|issue=3/4|pages=66–85|jstor=41857118|issn=0018-2540}}</ref> Gooto e binndanɗe Aminu ɗe siynaaka, ko mawɗo diiwaan oo, hono A J Knott, e nder ''Pilot'' [[Afrik]] worgo janngi ɗum, o rewi heen haa BGIU. Ndee yiytunde addani dental ngal fusde, lomtinaa ngal e fedde yeewtere [[Diiwal Bauchi|Bauchi]] (BDC) walla ''Majalisar Tadi'' ta [[Bauchi]], nde laamuuji koloñaal toppitii. BDC sosaa ko no lowre sankitiinde ngam jeewte udditiiɗe, tawa ina hawra e ‘kala miijooji’.<ref name=":112">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 89 <ref name=":66">{{Cite book|last=Sklar|first=Richard L.|url=http://archive.org/details/nigerianpolitica0000skla|title=Nigerian political parties : power in an emergent African nation|date=1983|publisher=New York : NOK Publishers International|others=Internet Archive|isbn=978-0-88357-100-2}}</ref>: 89 <ref name=":72">{{Cite web|last1=Al-Sadique|first1=Abubakar Sufyan|last2=Ahmed|first2=Abubakar|date=2021-09-25|title=Bauchi Discussion Circle: The Circle of Northern Nigerian Politics and Nigeria's Independence {{!}} Wikkitimes|url=https://wikkitimes.com/bauchi-discussion-circle-the-circle-of-northern-nigerian-politics-and-nigerias-independence/|access-date=2023-12-23|language=en-US}}</ref><ref name=":73">{{Cite web|last1=Al-Sadique|first1=Abubakar Sufyan|last2=Ahmed|first2=Abubakar|date=2021-09-25|title=Bauchi Discussion Circle: The Circle of Northern Nigerian Politics and Nigeria's Independence {{!}} Wikkitimes|url=https://wikkitimes.com/bauchi-discussion-circle-the-circle-of-northern-nigerian-politics-and-nigerias-independence/|access-date=2023-12-23|language=en-US}}</ref>: 423
=== Bauchi Yeewtere Cirkel ===
BDC waɗii jeewte yontere kala, ina noddira yimɓe heewɓe ko wayi no ardiiɓe departemaaji, njuɓɓudi laamu, yeeyooɓe e jannginooɓe. Limre tawtoraaɓe ɓee ɓurii Limre Dental Bauchi ''General Improvement Union'' (BGIU) ɓennungal ngal, ngal dañii moƳƳere ɓurnde welde e rokkude kuulal laamu nguu. Aminu, hono binndoowo, ko kañum halfinaa neldude noddaango e suɓaade toɓɓe ɗe yeewtetee. Ɗeen toɓɓe yeewtaaɗe ko ɓamtaare faggudu, demokaraasi, safaara, hare e diine. Nde toɓɓere ndee woni ndimaagu jaayndeeji, Aminu e Zungur teeŋtinii luural e nder politik Angalteer, ɓe mbiyi wonde bannge gooto ɓe ndartinii e ɓe ñaawii e nder keeri daande tan ko jeyaaɓe e amiir en, bannge goɗɗo oo, ɓe cemmbinii e yeeso yimɓe fof miijo e eɓɓoore jeytaare.<ref name=":113">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 89
E nder yeewtere jowitiinde e njiimaandi ndi alaa ɗo haaɗi, o wiyi wonde « ndi wuuri ko e faandaare nde ndi fotnoo waɗde » e wonde ndi « njuɓɓudi laamu koloñaal ɓurndi huutoraade ndi aduna o meeɗaa anndude ».<ref name=":114">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 90 <ref name=":67">{{Cite book|last=Sklar|first=Richard L.|url=http://archive.org/details/nigerianpolitica0000skla|title=Nigerian political parties : power in an emergent African nation|date=1983|publisher=New York : NOK Publishers International|others=Internet Archive|isbn=978-0-88357-100-2}}</ref>: 100: 100: 100 [12]: 100 100: 100: 90 [12]: 100 100: 100 [100]: 100 100: 100 [100]: 100 e Capha emiraaji mum mbayliima wonti njuɓɓudi ndi Shehu Usman dan Fodio, sosɗo ɗum oo, anniyaaki. Aminu wi'i limngal kaliifa'en ɗon mari haaje tuugaago dow nafuuda naa dow jibinannde, nden boo laamu otokaraasi ɗon luura bee janngirde Annabi Lislaama Muhammadu e Shehu. Balewa, nde tawnoo ko kañum ɓuri Aminu ɓuuɓde, ina daranii no feewi njuɓɓudi laamu ndi alaa ɗo haaɗi, ina wiya wonde jogaade sariya e deeƴre ina foti wonde huunde himmunde ngam tabitinde tuugnorgal ɗo peeje yiɗaaɗe mbaawi waɗeede e dow mum. Zungur, leeso e nder jonnde ndee, e jaabtaade Balewa, winndi hujjaaji mum e nder ɓataake mo Aminu yettini e dingiral yeewtere ndee e nder jonnde aroore ndee. E nder ndeeɗoo ɓataake, o semmbini hujjaaji Aminu ɗii, o ɓeydi heen seeɗa e hujjaaji makko.[10]: 90 O wiyi Balewa yo ƴeewto no o dañiri "miijo bonngo" ngam daɗndude laamu nguu, o ɓeydi heen :
Suɓagol elite gutter mum [Native Authority] waɗaaka e dow hakkille walla e mbaawka, kono ko e salaade tan yiɗde ɓiyleydi laaɓtundi. Terɗe fedde laamuyankoore ina njogii wellitaare desperadoes ngam njulaagu, alaa ko ŋakki so wonaa kala ko dañi.[10]: 90
E nder batu goɗɗo, Aminu naamndii Ofisee Knott : « Hol ko woni njoɓdi amiir ? Knott jaabtii wonde ɗum fawii ko e tolno golle makko e teddeendi golle makko. Ndeen Aminu hollitii wonde hay so tawii ina famɗi doosɗe e golle so yerondiraama e Emir Bauchi, Lamido Adamawa ina heɓa njoɓdi ɓurndi heewde. Caggal ngool mbayliigu, batu nguu joofi ko ɗoon e ɗoon. Ɓooytaani, Knott habri wonde BDC ina joofna, o wiyi wonde jeewte ɗee ina ‘njippii e laawol’.[10]: 91 [22]: 423
=== Nokku renndo Bauchi ===
Ngam lomtaade BDC, Aminu e Zungur cosi fedde politik woɗnde, hono nokku renndo Bauchi. Puɗɗagol fotde 20 tergal, batu maɓɓe gadano waɗi ko to defterdu Native Authority, sara galle amiir. E nder ndeeɗoo batu, tawi ina wondi e polis, Balewa ɓadtiima ɓe e ɗaɓɓaande amiir oo, wiyi ɓe yo ɓe ndartu sabu « denndaangal senndikaaji (juɓɓule) ina kaɗaa ». Zungur ndeen wiyi mo yo o haalan amiir oo wonde ɓe njahataa fusde. Caggal nde Balewa yahi, ɓe pelliti yettinde ɓataake to mawɗo politik ngam humpitaade ko waɗi koo, ɓe mbiyi amiir oo ina tooña hakkeeji maɓɓe.[10]: 91–92
Balɗe tati caggal ɗuum, terɗe fedde ndee noddaama ngam jokkondirde e amiir oo. Amiir oo salii yamirde yo ɓe ndartu, o wiyi o haɗii ɓe tan huutoraade « masiŋaaji binndol e gollorɗe defterdu Native Authority ». Hay so Balewa wulliima wonde o yettinii konngol ngol o rokkaa ngol no haanirta nii, Zungur ina heppi huutoraade ngalɗoo luural, haala kaa jokkaani haa jooni, fedde ndee jaɓii kuulal ngal amiir oo ƴetti ngal. Caggal ɗuum seeɗa, mawɗo gooto ina wiyee Mallam Waziri, rokki ɓe huutoraade suudu makko ndu alaa ɗo haaɗi ngam waɗde batuuji, so tawii ko kamɓe njuɓɓini ɗum. Ɓe kawri kaalis maɓɓe ɓe ndarni ɗum.[10]: 93 Ɓooytaani, laamu Angalteer rokki Aminu gooto e bursiiji jeeɗiɗi ngam janngude to Angalteer fuɗɗoraade lewru suwee 1946, ko o... jaɓaama.[8]: 276 [10]: 97 [14] [23]: 154
=== Londres ===
E nder duɗal jaaɓi-haaɗtirde to Londres, Aminu naatii e golle yimɓe hono Harold Laski, George Bernard Shaw, e Karl Mannheim, ɓe janngirɗe mum en ngoni « iwdi miijooji Aminu keewɗi e renndo aadee moƴƴo ». O jokkondiri e yimɓe e pelle keewɗe bannge nano to Londres, ina jeyaa heen lannda Sosiyaalist Labour, Fedde Sosiyaalist janngooɓe, e Sosiyaalist sukaaɓe, o hawri e sehilaaɓe e won e terɗe parlemaa bannge nano e "ardiiɓe toowɓe" pelle kominist kadi.[39]25 ko ɗum addani ardiiɓe politik gollotooɓe e oon sahaa, ko wayi no Aneurin Bevan e Fenner Brockway
Caggal nde o feeñnini ɗeen miijooji e batte, Aminu etinooma hawrude e filosofiiji politik adanɗi rewooɓe Farayse e Amerik e sosiyaalisma Shavian Fabian e janngirɗe Usman dan Fodio, tawi fof ko e les njiimaandi miijooji radikal Sa’adu Zungur. O seedtii kadi ñalngu nguu e nder hareeji jeytaare leydi Indiya e leydi Pakistaan rewrude e almudɓe ummoriiɓe leyɗeele ɗiɗi ɗee kala. Aminu, e wondude e almudɓe ummoriiɓe e leyɗeele koloniiji Biritaan en ceertuɗe, jaɓɓiima Ali Jinnah e Jawaharlal Nehru, ardiiɓe dille jeytaare Pakistaan e Inndo, e nder njillu maɓɓe to Londres e hitaande 1947. Ɗee geɗe ina gasa tawa ko ɗe addani mo yiɗde sifaa hare Gandhi.[10]:02]1
E nder jaŋde makko, Aminu jannginii e duɗe leslese nokku oo, o waɗii jonte e nder ladde Galles, o woniino koɗo fedde Young Farmers’ Club. Ngam yoɓde njillu makko ngu o fotnoo waɗde e nder laddeeji Angalteer, o ƴetti golle firo ɗemngal Hausa e nder sosiyetee jaayndeeji Angalteer (BBC). Ko o sikkaano, o noddaama ngam wonde nulaaɗo to Jamboree Boy Scout winndereejo to Rosny, addani mo yahde Orop e njoɓdi ustaandi. Ko adii nde o yahata Farayse, denndaangal fedde « boy scout » yilliima galle laamorɗo Buckingham. Aminu ɗon hulna yi'ugo laamiiɗo e laamiiɗo debbo ɗon yewta e ɗon hawta bee sukaaɓe ɓen ko ɗum feerootiri masin bee no laamu lesdi Biritaniya ɗon mari haaje haa lesdi Naajeeriya. Ndee luural addi mo miijo, o firti ɗum ko maande ŋakkere laamu koloñaal jogorngu arde.[10]: 102–103 [14]
=== Fedde jannginooɓe worgo ===
E lewru marse 1948,[27] nde o woni e janngude haa jooni to Londres, Aminu sosi Fedde Wellitaare Jannginooɓe Fuɗnaange (caggal ɗuum Fedde Jannginooɓe Fuɗnaange), fedde adannde e nder diiwaan hee e senngo gollotooɓe e nder Fuɗnaange Nijeer,[8]: 276 [28][29]: along the otherers from Sali 169 [30]: 66 Senngo ngo ina jokki e haalde ko fayti e geɗe bayɗe no hakkeeji e wellitaare jannginooɓe, ceergal hakkunde diine e wellitaare jannginooɓe e Fuɗnaange e bus moƴƴo sy jannginooɓe nder Duɗe Misiyon Kirista'en ngam nastugo nder kawtal.[10]: 101-102 [12]: 91 [31]: 258
Senngo ngoo mawnii no feewi, ina joginoo fotde 200 tergal e lewru mum adanndu[32] e 25 cazeele e nder hitaande mum adannde, caggal mum ina jogii batte e nder pelle ngenndiije diiwaan oo, garnooze caggal mum.[29]: 41 te [33]: 356 jokki golle e nder worgo Naajeeriya haa is kawtal bee kawtal jannginooɓe Naajeeriya, kawtal jannginooɓe ɓurdungal mawnugo nder fombina Naajeeriya, nder hitaande 1972.[34]: 260
=== Hoto ngartu e Bauchi ===
Nde o timmini jaŋde makko e hitaande 1948, Aminu arti Bauchi ngam fuɗɗaade golle makko janngingol to duɗal hakkundeewal Bauchi. Lebbi seeɗa caggal ɗuum o artiraa to duɗal jaaɓi haaɗtirde jannginooɓe Bauchi.[10]: 110
E nder oon sahaa, Sir John MacPherson, guwerneer keso toɗɗaaɗo leydi Najeriya, ina jokki e waɗde njillu e nder diiwaan hee. O fotnoo ko njillu e gure mawɗe Fuɗnaange, kono o yaltini Bauchi. Aminu e Zungur cikkatnoo ko ndeeɗoo feere ko huunde nde Guwerneer oo e wasiyaaji mum mbaɗi ngam haɗde haɓaade radikal en wuro ngoo e doggol ɗaɓɓaande mum en e wullitaango mum en. Ɓe ɗiɗo fof ɓe ɓadtii Emir Bauchi, ɓe kolliti mo peeje laamu nguu ngam haɗde domen makko, ɓe mbiyi ko sabu baasal duɗe Bauchi, laabi e faggudu. Ɓe keɓii faamnude mo yo ɓe njaɓ yuɓɓinde seppo mawngo ngam salaade ko Guwerneer oo waɗi koo. Ndee ɗoo hiirde mawnde, nde woni ko adii fof e nder Fuɗnaange leydi Nijeer, hawri ko e ujunere neɗɗo.[10]: 110–111
Aminu, e oon sahaa ko jannginoowo tokooso haa jooni, noddaama to Kaduna ngam hawritde e A J Knott (ofisiyee diiwaan yuɓɓinnooɗo BDC e hitaande 1943), jooni ko hooreejo laamu nguu, e Sir MacPherson. E nder ndeeɗoo batu, guwerneer oo, e wiyde Aminu, ina wiyee :
A hollitii wonde aɗa sikki min njiɗi ko jogaade Fuɗnaange caggal, Fuɗnaange e Fuɗnaange peccii—aɗa yiɗi min njaha mbele leydi maa ina heɓa jeytaare. Aan ko a gorko ummoriiɗo e galle Kano teeŋtuɗo, suka, keewɗo ruuhu, kono aɗa foti anndude wonde min njiɗaa haɗde waylooji e haɗde leydi ndii yahrude yeeso.[10]: 115
Knott jokki e humpitaade Aminu wonde ɓe ngoni ko e waɗde hakkillaaji maɓɓe e ƴattooje makko e laamu nguu, o wiyi "min njiɗii no feewi worɓe hono maa, ardiiɓe leydi maa". Ɓe ndokki mo darnde nde addanta mo ƴeewtaade e tawtoreede "taƴre kaalis laamu" walla hay so tawii ko gardiiɗo jaaynde Gaskiya Ta Fi Kwabo. Caggal nde o arti Bauchi, Aminu, caggal nde o ƴeewtindii ɗeen ɗaɓɓaande, o yeewtidi e Zungur e woɗɓe, o wiyi wonde ɗeen ɗaɓɓaande ko etaade laamu nguu ustude golle maɓɓe daraniiɗe jojjanɗe aadee. Ndeen noon, Aminu salii ɗaɓɓaande ndee, o humpitii Knott e MacPherson wonde o ɓuri yiɗde ko heddaade e jannginoowo.[12]: 101 O salii kadi caggal ɗuum golle jannginoowo e ɗemngal Hausa to duɗal jaaɓi haaɗtirde Oxford.[10]: 115–119
Kono, lebbi seeɗa caggal ɗuum, e nder golle maɓɓe jokkuɗe ngam sarde radikal en Bauchi, laamu Angalteer artiri Aminu to Maru to Sokoto, toɗɗii mo hooreejo duɗal jannginooɓe kesal mahaaɗo.[10]: 116 [35]: 72
=== Sokotoo ===
Sokoto wonnoo ko laamorgo Kalifaandi Sokoto e teeminannde 19ɓiire, sosaa ko e jihaadi Usmaan dan Fodio. Kalifaajo man ɗon mari ko ɓuri ɗuuɗugo nder Fuunaange lesdi Naajeeriya nden ko ɓuri ɗuuɗugo nder amiir'en ɗon mari haaje hokkugo Sultan Sokoto.[36] Caggal nde Angalteer koloni dowla oo e nder fuɗɗoode teeminannde 20ɓiire, Sokoto wonti diiwaan, darnde Sultan ustii ; amiiruuji keddiiɗi ɗii njaabtiima laamu Angalteer, nattii jaabtaade Sultan. Kono tan, nde jokki e wonde nokku ɗo laamu aadaaji e diineeji ngoni e nder diiwaan hee. Ndeen noon, nde hiisaama ko taƴre ɓurnde ɓuuɓde e Fuɗnaange ɓuuɓnde no feewi.[10]: 118 Maru (jooni ko Maru, diiwaan Zamfara), wuro e nder diiwaan hee, ina joginoo 8 256 neɗɗo e hitaande 1964.[37] Ina laaɓi wonde yahdu Aminu e Maru wonaa tan ngam woɗɗinde mo e Zungur kono kadi ngam seerndude mo e haɗde mo golle makko. Nde o ari, o etiima sosde dingiral yeewtere kono yimɓe jannguɓe ina pamɗi e sara makko kadi wuro mawngo ɓurngo ɓadaade Maru ina woɗɗi 35 kiloomeeteer, "dow laabi kulɓiniiɗi, ɗi ngalaa ɗo kaaɗi". Sultan oo, hono Siddiq Abubakar III, ina ƴeewndotoo mo kadi, hono no Aminu yiytiri ɗum caggal ɗuum nii. O anndi mawɗo mo o hokkata sadakaaji wakkati fuu, o ɗonno ƴama Sultan nder asaweeje ɗuuɗɗe nder jooɗorde maako haa Maru.[10]: 118–120
E nder dumunna mo o woni e Maru oo fof, Aminu tawi ko e nder hareeji ɗi o meeɗaa waɗde e Sultan. Fuɗɗorii ko nde Aminu riiwti Yan Labari, walla ƴoƴɓe Sultan, caggal nde o ari. Caggal mum, o neldi ɓataake wullitaango feewde e laamuuji Angalteer, o wiyi wonde kaalis potɗo huutoreede ngam remooɓe ɓee, ɓe leydi mum en huutortee ngam waɗde duɗal ngal, yettaaki ɓe.[12]: 101 Luural goɗngal ummii ko nde Aminu e Abubakar Gumi, gollodiiɗo Grander ca Aminust mo worgo Nijeer e al later Feere Qadiriyya-Tijaniyya nder diiwal ngal nde ɓe haɗi almudɓe maɓɓe yahdugo juulde Jumaare ngam haala wuutugo imaam. E wiyde ɗiɗo ɓee, liimam Maru ina waɗa tayammum, ko huunde nde rewnaaka so ndiyam potɗam wuɗde ina famɗi, hay so tawii noon ndiyam ina ŋakki e Maru. Komisiyoŋ wiɗto mo Sultan oo sosi, yaltinii Gumi, o wiyi Sultan oo yo o waɗ heen hoore makko e nder Maru ngam dartinde golle tayammum. Ko fayti e wasiyaaji komisiyoŋ oo, Sultan salii ɗooftaade ɗum, salii riiwtude Limaam oo.[10]: 120–127 [38]
Oon sahaa, Aminu ina renndini jokkondire moƴƴe e Ahmadu Bello, Sardauna Sokoto, joginooɗo luural e Sultan. Nde ñaawirde Sultan ñaawi Bello sabu mum bonnude njoɓdi jangali (‘joɓdi jawdi’) e hitaande 1943, Aminu rokki feccere mawnde e njoɓdi jannginoowo Bauchi mum e kaalis defansiyoŋ Bello. Nde Aminu woni jooni e Maru, Bello yi’i mo ko no sehil potɗo haɓtaade Sultan. Bello ina heewi yillaade Aminu to Maru, e nder njillu Aminu to Sokoto ngam waɗde batu doosgal leydi, o jooɗii ko e galle Bello. E nder ooɗoo sahaa, Sultan oo noddii Aminu noddaango keeriiɗo, ina gasa tawa ina ɗaɓɓa nanondiral. O ɗaɓɓiri batu 2ɓo subaka, kono nde o anndi Aminu haalanii Bello ndee noddaango, Sultan oo mettini heen no feewi, o woppi batu nguu.[10]: 124–125
=== Koolol yimɓe Fuɗnaange ===
Sabu nafooje senngo jannginooɓe Aminu, worɓe jannguɓe woɗɓe teskinaaɓe e nder diiwaan hee ɓadtiima mo ko fayti e sosde fedde nanndunde e ndee. E nder darorɗe hitaande 1948, pelle ceertuɗe to Zaria, Kaduna e Bauchi kawri ngam sosde Jam’iyyar Mutanen Arewa walla Fedde Yimɓe Fuɗnaange (NPC). E lewru suwee 1949, batu udditgol fedde ndee yuɓɓinaama to otel Green’s to Kaduna, fotde 500 neɗɗo tawtoraama. Terɗe sosɗe ɗee ko Dr. R. A. B. Dikko, Yahaya Gusau, Abubakar Imam (rewtinoowo Gaskiya Ta Fi Kwabo), Yuusuf Maitama Sule, Aliyu Mai Bornu, Aminu Kano, Isa Wali (ɓiɗɗo mawniiko Aminu) e Sa’adu Zungur, mo wonnoo koolaaɗo kuuɓal fedde NC Ca Naajeeriya wakkati.[10]: 111 [33]: 358 [39]: 75
E batu mum gadano e lewru desaambar 1949, ardiiɓe kongres oo, hono Dikko e Gusau, kollitii wonde kongres oo yiɗaa foolde laamu koloñaal e aristokraasi, tee :
Jam'iyyar anniyaaki ƴettude laamu laamɓe men Natural; ko wonaa ɗuum koo, ko yiɗde amen tiiɗnde ɓeydude ngalɗoo laamu kala nde waawi wonde e kala ɗo waawi wonde. Eɗen njiɗi wallude laamɓe men Natural e nder golle mum en no haanirta nii...Eɗen njiɗi wallude ɓe e yaynaade Talakawa [yimɓe ɓooyɓe].[33]: 358 [39]: 75
Ofisee diiwaan gooto, gardinooɗo Hoɗɓe Kano, jeertinii tawtoraaɓe ɓee wonde ɓe mbaawataa addude peeje ɗe ɓe njiɗi tan so ɓe njaltii "seese e hakkille" e wonde "neɗɗo ina foti janngude yahde hade mum dogde". Aminu jaabiima e naamnaade mo yo o humpit mawɓe makko wonde :
So en njahii koyɗe en njahrataa ko, en ndogat. Kadi so en njippiima, en ƴettat koye men, en ndoga kadi. Kono maande, min njahataa e koyɗe. Aɗa waawi wiyde min njaha e gelooɗi, walla puccu, kono hay min njuppataa e oto mo min njaha e laana ndiwoowa. Kadi Biritaan en ina poti haɗde en suɓaade laabi men yah-ngartaa, hay so tawii noon ko yaawi.[10]: 121–122 [12]: 93
Laamɓe Fuɗnaange heewɓe, ko wayi no Sultan, Amir Kano e Amir Zaria, njaɓii ngool jikku ‘harmless’ e ‘deferential’ kongres oo. Kono tan, terɗe tokoose hono Maitama, Aminu, e Zungur ina cikkatnoo wonde kongres oo ina yaaji no feewi e emiiruuji ɗii e laamuuji Angalteer ɗii fof, ina teeŋtina haaju mum e peewnugol politik to Fuɗnaange. E joofnirde e lewru ut 1950, won e terɗe NPC radikal en to Kano sosi Dental Jamiyar Neman Sawaba, lannda politik gadano bayyinaango e nder Fuɗnaange Nijeer.[12]: 94 NEPU ina joginoo semmbe e Zungur, radikal en peeñɗi Fedde.[33]: 359 Ɓe njoginoo ballal Aminu, mo waawaano naatde e lannda ka e oon sahaa nde tawnoo omo gollina laamu haa jooni, o waawaano naatde e lannda politik e peeñcu.[10]: 123 [12]: 94
=== Deƴƴere ===
Aminu rokki ɓataake mum deƴƴere ñalnde 16 oktoobar 1950, o ummii Maru haa laaɓi ñalnde 4 noowammbar e ndeen hitaande. Sheek Usmaan Bida, mo Aminu wonnoo e duɗal jaaɓi haaɗtirde Kaduna, e Sule Katagum, Wazirin Katagum, kamɓe ɗiɗo fof ɓe cikki ko o doole ngam woppude laamu. Kanko Aminu, o miijotonoo ko ndeeɗoo feere gila e lewru abriil ndeen hitaande. Nde cukko hooreejo jaŋde to bannge worgo jeertini mo wonde o toɗɗaaka so o jokkii e golle makko politik, Aminu winndi e nder deftere makko, "Ko noon ne kadi, ko ɗuum woni caɗeele makko. Miin ko mi woppu golle haa hitaande aroore."[10]: 129
Winndannde nde Aminu winndi, ina hollita sabaabu mum deƴƴere, yaltinaa e jaaynde wiyeteende Daily Comet ñalnde 11 noowammbar 1950 :
Mi woppii golle sabu mi saliima goongɗinde wonde ndii leydi ko kasoo e nder laamuuji Angalteer-Fulani—mi woppii golle sabu miɗo wondi e miijo wonde laamuuji ngenndiiji ɗii ... ina njogii yaakaare no feewi e safrude caɗeele men jaŋde, renndo, faggudu, politik walla hay diine—My hared stay in England and my all above... jojjanɗe aadee ɗe aduna o haɓata e fasisma—mi hulɓinaama laabi ɗiɗi e ƴiye ɗe ngalaa yurmeende... tawi ko saraaji ɗii fof ina njuɓɓina fenaande, laamu bonngu, bluff politik, maccuɗaagu les garb goɗɗo, nepotism ɓuuɓɗo, tippudi, baasal...retention mo alaa ko nafata e faggudu canmedkei e...exploration faggudu muñan ɗee geɗe sabu uurngol mum en bonngol...miɗo hebli noddireede kala innde. Noddu am koyɗol walla noddu am rewolison; noddu am kulɓiniiɗo walla kala ko oo laamu imperiyaalisma yiɗi. Mi yi’i annoore e dow ŋoral toowngal, miɗo anniya yahde e nder taarik mum timmuɗo, tawa ko miin tan walla e kala jiɗɗo yahdude e am. E ɓeeɗoo suppitooɓe leñol men, mbiɗo wiya ɗum nii: Look Out! Afrik ko mawɗo ɗaaniiɗo nattii! O woni tan ko e diwde e ŋoral...?"[10]: 129-130 [26]: 243 [25]: 541
== Golle politik ==
=== Ko adii jeytaare (1950—1959) ===
Nepotism, baasal e nder njuumri mum, ñawu, maccungaagu e les njiimaandi goɗɗo, tooñannge e majjere nde alaa hersa, ina keewi no feewi no waynoo ko adii gargol imperiyaalisma e nder teeminannde 19ɓiire. Ƴellitaare walla toɗɗagol worɓe ɓe nganndaa janngude, sukaaɓe walla ɓaleeɓe, e jappeere laamu toownde ko heewi ko ngam aksidaa jibinannde tan walla ngam « ɓadtaade naafigaagal » wonaa tan ngam ittude ɓesngu nguu hakkillaaji mum en e eɓɓooji mum en kono kadi ko seede hollirde wonde ndeeɗoo otokaraasi yuɓɓo ko replica native premedilam to the British momtude.
— E nder ƴeewndo Aminu e hitaande 1953, Dr. Walter Miller winndi "Mbele en ŋakkiraama e nder leydi Najeriya?"
Caggal nde o woppi laamu, Aminu arti Kano, o naati e lannda « ''Northern Elements Progressive Union'' » (NEPU) e dow laawol.<ref name=":69">{{Cite book |last=Sklar|first=Richard L.|url=http://archive.org/details/nigerianpolitica0000skla|title=Nigerian political parties : power in an emergent African nation|date=1983|publisher=New York : NOK Publishers International|others=Internet Archive|isbn=978-0-88357-100-2}}</ref>: 101 Paandaale lannda ka cifaaɗe ɗee ina njeyaa heen « ndimaagu ''talakawa'' » (yimɓe) rewrude e « peewnugol politik e nder laamuuji otokaraasi hannde ɗii ». E nder batu ɗiɗaɓuru hitaandeejo Kongres Leƴƴi Fuɗnaange (NPC) e lewru desaambar 1950, kuulal NEPU, ngal Aminu winndi, noddii nde NPC bayyinaa wonde "lannda politik ngenndiyaŋke laaɓtuɗo".[12]: 95 It became political up to party, It became political up to party demokaraasi leydi ndii.[9]: 359–360 Kono tan, amiiruuji doole e "won e ofiseeji njuɓɓudi" ina njiyri NPC ko fedde jogiinde miijooji radikal kulɓiniiɗi. Kuutoragol terɗe terɗe moƳƳere e konservatiif ummii, e kulol wonde NPC, so yiytaama no radikal nii, ina waawi haɓaade ngam wonde lannda ɓurɗo mawnude e nder Fuɗnaange. Terɗe NPC keewɗe ina ndartini yaltude e fedde nde so tawii terɗe NEPU ɗee njaltinaaka.[12]: 95–96
Shehu Shagari, hono hooreejo fedde NPC nde sukaaɓe Sokoto, hokkaama yamiroore ngam salaade kala ɗaɓɓaande Aminu e Zungur ngam heɓde darnde ardorde e nder batu Jos NPC mo hitaande 1950. Shagari, e laawol mum feewde batu nguu, hawri e Aminu e Zungur e nder oto, humpitii ɓe ndeeɗoo yamiroore. O wiyi wonde Aminu, nde nani ɗum, o hirjinii mo « huutoraade mandat mo ndokkaa-mi oo » o hollitii mo kadi jokkude sehilaagal maɓɓe e teddungal maɓɓe.[30]: 68–69 [41]: 25 Ko ɗum waɗi, NEPC, ƴettuɗo hoore mum, yalti e N lannda.[10]: 140-141 [41]: 25-33
Aminu tawtoraama daawal wooteeji gadani e wooteeji parlemaa gadani e lewru suwee 1951 ngam suɓaade suudu sarɗiiji to bannge worgo. Lannda makko, NEPU, heɓi nafoore e 12 e nder 26 jooɗorɗe dokkaaɗe ngam wuro Kano, ɓuri lanndaaji tati keddiiɗi ɗii, ina heen ardiiɓe njuɓɓudi laamu leydi ndii, tawi ko kam en fof njogii jooɗorɗe jeegom.[12]: 30 [35]: 74 kanndidaaji cakkitiiɗi ɗi kolees to gese suudu sarɗiiji rewrude e woote sirlu. Ɗeeɗoo koleesuuji, tawi ina mbaɗi pelle tokoose, heen gooto fof waɗii teemedde keewɗe woote walla ko ɓuri ɗum.[12]: 29 Hay so tawii NEPU ina joginoo nafoore e daawal gadanal ngal, Aminu ina famɗi no feewi e golle woote cakkitiiɗe ɗee, heɓi 16 woote e nder 68 woote, tee hay gooto e NEPU secuɓe e nder 68 woote Asammbele, wonnoo ko kolees woote wonande suudu sarɗiiji. Terɗe NEPU nayi, puɗɗiiɗe heɓde nafoore e daawal hakkundeewal, tawi ina kaɓa e kanndidaaji ɗi ɓe keɓi ko adii ɗuum, ummoriiɗi e laamu leydi ndii e nder daawal gadanal ngal.[12]: 30 [35]: 74 Sabu batte wooteeji ɗii, ko ɗum woni ko Biritaannaaɓe njiyri wonde laamu Biritaannaaɓe e laamu nguu njuɓɓudi woote ɓurndi welde e laamu ngenndi,[12]: 30 [14][42]: 78–79 e "ko heewi e terɗe cuɓaaɗe ɗee ngonti daraniiɓe nafooje mum". wonde Aminu dañii woote ɗee nde tawnoo "ina waawi ittude heen mettere e nder njuɓɓudi Aminu" e wonde "[Fuɗnaange Nijeer] ina haani denndaangal worɓe waawɓe mooftude, e mbaawka Aminu alaa ko waawi naamneede".[43]: 225 Seppo mawngo "15,000 NExtayer souls [PU] yuɓɓinaa keeɓal. Lannda kaa yuɓɓinii wooteeji njuɓɓudi ngam hollitde wonde wooteeji toowɗi ina mbaawi waɗeede e nder njuɓɓudi. NEPU dañii dañde kaalis keewɗo ngam neldude Aminu to Angalteer « ngam ñaawde haala mum en yeeso Parlemaa Angalteer e yimɓe fof ». E ballal Thomas Hodgkin e John Collins, Aminu dañii hawrude e terɗe suudu sarɗiiji, depiteeji Fabian, e jaagorgal leydi Angalteer. Laamu Native Authority jaabtii ɗum e ƴattaade e uddude terɗe NEPU e nder Kano, teeŋti noon e ƴattaade Gambo Sawaba, daraniiɗo hakkeeji rewɓe, gardiiɗo fedde rewɓe NEPU. NPC, hannde woni lannda politik ɓurɗo mawnude e nder Fuɗnaange, huutoriima kadi ‘fedde jom en hakkillaaji en’, ɓe nganndu-ɗaa ko Yan Mahaukata (‘yimɓe majjuɓe’) walla Jam’iyyar Mahaukata (‘Lanndaaji majjuɓe’), ngam ustude terɗe lanndaaji politik goɗɗi to Kano, haa teeŋti noon e terɗe NEPU. Gaagaa sosde fedde wiyeteende Positive Action Wing (PAW) ngam haɓaade ɗeen bonanndeeji, won terɗe parlemaa Angalteer, ko wayi no Fenner Brockway, mbaɗti tiiɗnaade e laamu koloñaal ngam haɗde golle bonɗe ɗee. PAW fusi haa jooni e hitaande 1954 nde wonnoo ko kañum ɓuri Yan Mahaukata doolnude.
Sabu darnde makko toownde e nder lannda kaa, Aminu ina reeni no feewi e fitinaaji ɓalli ɗi terɗe NEPU keddiiɗe ɗee mbaɗata.[48]: 137 Kono Aminu ina joginoo nanngugol keewngol e juuɗe laamu leydi ndii. Teskaama e nder kampaañ woote fedde ndee e hitaande 1954, o ñaawaa laabi ɗiɗi. Arano oo, ko ngam fiyde lefol NEPU e dow oto makko to wuro Kano—golle ɗe aadaaji mum en mbaɗata ko Emir Kano e hoɗɓe e leydi Angalteer. Ɗiɗaɓere, ngam yaltinde binndanɗe ɗe o tuumaa ko ‘anniya fenaande’, ɗum addani mo balɗe tati kasoo wonande gadano oo, e njoɓdi £50 wonande ɗiɗaɓo oo.[12]: 364 [49]: 91 E nder haala goɗɗa, o tuumaama e bidsee, fedde Kamairu e fedde mallasi. Tuumeede ndee ina tuugnii e miijo wonde ɓoornaade butoŋ Sawaba mo terɗe NEPU mbaɗi oo, ko huunde nde wonaa lislaam, tee NEPU ina tuumaa ina gollondira e Kerecee’en ngam haɓaade ardiiɓe diineeji Fuɗnaange. E wondude e wasiyaaji makko Danladi e Lawan Dambazau, Aminu feeñii e yeeso diiso Emir to Kano ngam ƴeewtaade ɗeen tuume. E fawaade e teddeendi tuume ɗee, kanko e wasiyaaji cifaaɗi ɗii « mbaɗii wujjude neɗɗo jogorɗo maayde (rites cakkitiiɗi) ». E nder batu nguu, Aminu hollitii wonde diiso amiir oo wonaa renndo jeewte, yeewtere ndee ina foti waɗeede heen seeɗa, caggal ɗuum haalanee amiir oo. Ɗum nanondiraama, batu ɗiɗaɓo yuɓɓinaama. E nder ndee ɗoo kawral ɗiɗaɓal, Aminu wiyi wonde kawtal NEPU e Kawtal ngenndiwal Naajeeriya e Kameruun (NCNC) wonaa ko luutndii janngirɗe lislaam sabu hay Muhammadu meeɗii waɗde kawtal defannde e yahuud en saraaji Madiina. O wiyi kadi ko ɓooyaani koo, kanko Emir Kano, o jokkondirii e inɗeele Igbo Kerecee'en ngam golloraade Juulirde mawnde Kano e kitaale 1950. To bannge butoŋ Sawaba, Aminu naamndii so tawii kadi ko ɗum huunde nde wonaa lislaam nde won e amiiruuji ɓoornii medal « Ordre britannique de Saint-George ». Haa jooni nanondiral waɗii, terɗe NEPU ina mbaawi ɓoornaade tan ko baaji lannda e nder seppooji mawɗi.[10]: 149–151
Aminu suɓaama hooreejo NEPU e batu tataɓo hitaande 1953, o lomtii Abba Maikwaru. Hitaande fawtii heen, lannda ka waɗi kawtal e Diiso ngenndiijo leydi Nijeer e leydi Kameruun (NCNC) mo Nnamdi Azikiwe. E nder wooteeji diiwaan 1956, Aminu ina haɓa e diiwaan Kano Fuɗnaange. O fooli woote ɗe Ahmadu Dantata, gooto nder Naajeeriya'en ɓurduɓe alɗugo, ronooɓe laamu filu Dantata.[9]: 333 Suɓol ngol, ngol waɗaama dow ko laarani suɓol worɓe yoɓooɓe ceede, ngol timmini bee Dantata heɓugo woote 2,119 dow Aminu 776. [12]: 328 haa 329 [50].
Suɓol mawngol leydi Naajeeriya ngol hitaande 1959 waɗii huunde mawnde, sibu ko ngol woni wooteeji gadani ɗi wooteeji laaɓtuɗi mbaɗata e kala diiwaan. Aminu, gonɗo e les njiimaandi NEPU-NCNC, kadi ƴaañii e wooteeji Kano Fuɗnaange, o heɓi 60,4% e wooteeji ɗii, o heɓi jooɗorde e nder suudu sarɗiiji leydi ndii.[12]: 374 [35]: 370 E nder suudu sarɗiiji leydi ndii, o toɗɗaama e nder suudu sarɗiiji leydi ndii Hooreejo Goomu Alliance ngam geɗe caggal leydi e ina wiyee o saliima toɗɗagol jaagorde nde tawnoo o miijii ko <nowiki>''</nowiki>ina fotnoo<nowiki>''</nowiki> jaɓde jappeere "jogiinde teddungal e doole" tawi fotde 2 000 neɗɗo ina ngondi e lannda makko e nder... kasoo.[10]: 187 [12]: 374 [51]: 630
=== Republiik gadano (1960-1966) ===
Ƴeew kadi: Republiik Najeriya gadano
Ko o depitee, Aminu ƴetti hakkille mum e geɗe ngenndiije e winndereyankooje jowitiiɗe e leydi [[Naajeeriya|Najeriya]] keso ndi, tawi omo jokki e faandaare makko mawnde, hono rimɗinde talakawa. E nder suudu nduu, o hollitii laabi keewɗi ngam wallitde e yaawnude golle leydi ndii ngam haɓaade koloñaal. To bannge politik caggal leydi Nijeer, Aminu ko daraniiɗo pan-[[Afrik]], o wiyi wonde Nijeer ina foti wonde "base hare ngam haɓaade njiimaandi ɓaleeɓe".<ref>{{Cite book |last=Aluko|first=Olajide|url=http://archive.org/details/essaysonnigerian0000aluk|title=Essays on Nigerian foreign policy|date=1981|publisher=London; Boston : Allen & Unwin|others=Internet Archive|isbn=978-0-04-327062-2|pages=125}}</ref> O tiiɗnii e tiiɗnaare ngam [[Naajeeriya]] ɓeyda ballal mum e golle haɓaade apartaayd e nder [[Afrik]] worgo, o hirjinii kadi jokkude golle [[Naajeeriya]] ngam artirde "jam e ndimaagu e nder leydi [[Konngo]]".<ref name=":135">{{Cite book |last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 188 <ref>{{Cite journal |date=1960|title=House of Representatives Debates Official Report Vol. II (Session 1960-61), 19th -23rd, 25th - 29th April, 2nd May 1960|url=https://ir.nilds.gov.ng/handle/123456789/885|journal=House of Representative Parliamentary Debates|language=en|publisher=[[National Institute for Legislative Studies|National Institute for Legislative and Democratic Studies]]|author=Federation of Nigeria}}</ref><ref name=":232">{{Cite journal |date=1961|title=House of Representative Parliamentary Debates First Parliament Second Session 1961-1962, Vol. I|url=https://ir.nilds.gov.ng/handle/123456789/895|journal=House of Representative Parliamentary Debates|language=en|publisher=[[National Institute for Legislative Studies|National Institute for Legislative and Democratic Studies]]|author=Federation of Nigeria}}</ref><ref name=":242">{{Cite journal |date=1962|title=House of Representative Parliamentary Debates First Parliament Third Session 1962-1963, Vol. II|url=https://ir.nilds.gov.ng/handle/123456789/913|journal=House of Representative Parliamentary Debates|language=en|publisher=[[National Institute for Legislative Studies|National Institute for Legislative and Democratic Studies]]|author=Federation of Nigeria}}</ref> Toɗɗaama hooreejo leydi [[Naajeeriya]] (ONU) Balewa, gonnooɗo gollodiiɗo makko ummoriiɗo [[Diiwal Bauchi|Bauchi]], Aminu ina famɗi radikal so en ƴeewtindiima golle makko nokkuyankooje. E nder laamu makko to Fedde Ngenndiije Dentuɗe, haa teeŋti noon e geɗe winndereyankooje, o jokkondirii e « ƴellitaare e jeertinaande ». Ko o pan-[[Afrik|Afriknaajo]] cemmbinɗo, o daraniima darnde nde aldaa e paltoor ngam Nijeer, o goongɗini sabaabu ‘dipolomasi mo aldaa e paltoor’.<ref name=":136">{{Cite book |last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 189–191 <ref>{{Cite book |first=Claude S.|last=Phillips, Jr|url=http://archive.org/details/developmentofnig0000clau|title=the development of nigerian foreign policy|date=1964|publisher=northwestern university press|others=Internet Archive}}</ref>: 29–31
E nder laamu Aminu e nder suudu sarɗiiji to [[Lagos]], njuɓɓudi NEPU ɓeydiima saɗtude. E fuɗɗoode hitaande 1961, [[Joseph Tarka]], hooreejo fedde wiyeteende “Congrès du Moyen Belt” (UMBC), ƴetti konngol ngam waɗde nanondiral hakkunde NEPU e lannda mum ngam sosde fedde tiiɗnde ngam haɓaade NPC to Fuɗnaange. Kono sarɗi oo ko yo NEPU wallit faandaare UMBC sosde dowla keeriiɗo mo ''Middle Belt''. So tawii Aminu yiyii nafooje potɗe heɓde e kawtal ngal, o saliima sabu jokkondiral UMBC e fedde ''Action Group'' (AG). O firti eɓɓaande ndee ko eɓɓoore nde AG waɗi ngam taƴde jokkondiral NCNC e NEPU, luulndo maɓ ɓe ɓurngo mawnude to bannge worgo. Hay so tawii won terɗe NEPU ina luulndii ɗum, eɓɓaande UMBC ndee heɓiino weltaare, tee jaɓgol Aminu ngol ina jokkondiri e ñiŋooje. Ko NEPU waɗi e wooteeji 1961 ngam suɓaade suudu sarɗiiji leydi ndii, ɗo ɓe keɓi jooɗorde wootere tan, ɓeydi heen ŋakkeende kisal nder lannda kaa.<ref name=":137">{{Cite book |last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 196 <ref name=":68">{{Cite book |last=Sklar|first=Richard L.|url=http://archive.org/details/nigerianpolitica0000skla|title=Nigerian political parties : power in an emergent African nation|date=1983|publisher=New York : NOK Publishers International|others=Internet Archive|isbn=978-0-88357-100-2}}</ref>: 421 <ref name=":262">{{Cite book |last=Dudley|first=Billy J.|url=http://archive.org/details/partiespoliticsi0000dudl|title=Parties and politics in northern Nigeria|date=1968|publisher=London : Cass|others=Internet Archive|isbn=978-0-7146-1658-2}}</ref>: 183 de6poer Laamu diiwaan oo ko ''Emir'' [[Kano]]. Aminu tuumi Ahmadu Bello, hooreejo lesdi [[Naajeeriya]], hooreejo NPC, woni ɓaawo limngal limngal. O renndini postooji e propagandeeji ƴettuɗi ko nanndi e luural daartol hakkunde [[Sokoto]] e Kano. Sanusi lomtii ko [[Muhammadu Inuwa]] mawɗo, jokkondirɗo e Aminu. Waɗooɓe Sanusi mbaɗi lannda yimɓe Kano (KPP), ngam yiɗde gartugol makko walla ɓiyiiko Ado Sanusi ƴetta laamu. KPP hawri e NEPU, hay so tawii noon alaa ko woni e mum so wonaa artirde Sanusi. NPC, ngam etaade hisnude ballal to Kano, noddii ballal mum yo salmin ''Emir'' keso oo. Caggal nde wallidiiɓe NEPU ndartinaa e batu nguu, ɓe njuɓɓini batu ɓurngu mawnude ñalnde heen, tawi ko 35 000 neɗɗo tawtoraama, ɗo Amir jaɓɓii ɓe no moƴƴi. Inuwa maayi ñalnde heen caggal ndeeɗoo kawral, Bello, ngam haɗde jiiɓru ɓeydaade, toɗɗii [[Ado Bayero]], miñiiko Sanusi, ammbasadeer leydi Nijeer to Senegaal, ngam lomtaade mo. Deƴƴere Sanusi ndee waɗii batte keewɗe e ballal NEPU to Kano, ɓeydi kadi jiiɓru hakkunde [[Kano]] e Sokoto, haa teeŋti noon e nder banndiraaɓe suufiyankooɓe [[Tijjaniyyah|Tijanniyya]] e [[Qadriyya]]. Hay so tawii Aminu heddiima e kala banndiraagal suufiyanke, o faami nafoore maɓɓe e nder Fuɗnaange [[Naajeeriya]], o huutorii luural ngal ngam yahrude yeeso nafooje NEPU. E nder kampaañiji wooteeji Fedde nde 1964, Aminu yilliima Sheek [[Ibrahim Niass]], hooreejo Tijanni mawɗo, to Kaolack ko ɗum waɗi fotooje Aminu ina keɓa barkeeji e Sheek ina cirƴa to Fuɗnaange [[Naajeeriya]]: 182, 10: 200-206, 57: 290, 170-183
[[File:Premier of Nigeria Sir Ahmadu Bello far right leaving the Atomic Museum Oak Ridge (7196110822).jpg|thumb|Sarkin Kano Muhammad Sanusi I (M) e Sir Ahmadu Bello (R) ina njalta suudu defte atomik to Oak Ridge, Amerik (1960)]]
=== 1964 Woote kuuɓtodinɗe ===
Ƴeew kadi: Fiilde hooreejo leydi Nijeer e hitaande 1964
Caggal nde UMBC joofni jokkondiral mum e Fedde Golle, NEPU e UMBC cosi Fedde toppitiinde ko fayti e ƴellitaare worgo (NPF), tawi faandaare mum ko « feccude diiwaan worgo gooto, ngam rokkude daande laaɓtunde pelle ɓurɗe famɗude ». KPP e pelle tokoose goɗɗe naati e NPF, ina ɗaminii sosde dowla [[Kano]] keeriiɗo, keeriiɗo. Nde leydi ndii ɓadtii woote, diiwanuuji tati ɗii fof ina njogii jiiɓru mawndu e tuumeede fenaande. To [[Kano]], Aminu, hooreejo NEPU, hawri e ''[[Ibrahim Gashash]]'', hooreejo lannda NPC, ngam ustude fitinaaji potɗi waɗeede e nanondiral e njuɓɓudi wooteeji. Gashash jaɓii waawnude ardiiɓe lannda mum ngam haɗde hareeji ƴiiƴam "kono fof alaa ko nafi". Ñalnde 28 desaambar, balɗe ɗiɗi tan ko adii woote ɗee, hooreejo leydi ndii, hono Azikiwe, wiyi gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii, hono Balewa, yo jokku woote ɗee fotde lebbi jeegom sabu ɓeydagol jiiɓru, o ɗaɓɓiri kadi ƴeewndo ONU. Balewa salii ɗaɓɓaande ndee, wiyi ko ɗum yalti e mbaawka makko. Hooreejo Komisariyaa Fedde Ngenndiije Dentuɗe, tawi naamnaaki terɗe goɗɗe, kadi woppii ɗum. Ko ɗum addani tato e nder jeegom terɗe komisiyoŋ oo woppude golle. Tooñanngeeji ɗi njiy-ɗen ɗii e fenaande tuumaande ndee ina addana kanndidaaji e lanndaaji keewɗi ustude woote ɗee, ɗum noon ko njeñtudi ‘lopsided’. Aminu dañii diiwaan mum to Kano Fuɗnaange e kanndidaa NPC, [[Mahmud Dantata]], ɓiy [[Alhassan Ɗantata|Alhassan Dantata]] e gonnooɗo tergal NEPU, Dantata heɓi 1 700 woote e Aminu 690 e nder 40 000 wootooɓe potɓe suɓaade.<ref name=":1417">{{Cite book |last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 312:<ref name=":132">{{Cite book |last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>
Caggal woote ɗee, Aminu e goomu gollordu hakkundeejo NEPU yuɓɓinii batu ngam restrategize. "Deftere daneere dow caɗeele siyaasaaku ɗe lesdi [[Naajeeriya]] ɗon mari" winndaama ngam hollugo, nde ɗon laara darnde NEPU nden ɗon hokka limngal njuɓɓudi. Ndeeɗoo batu ko mawnde e nder daartol lannda kaa, tawi ko depiteeji ummoriiɗi e teemedde cafrirɗe e nder Fuɗnaange fof tawtoraama. Ina jeyaa e toɓɓe yeewtaaɗe ɗee, mbaawka hawrude e denndaangal lanndaaji politik luulndo to bannge worgo, sosde « lannda ngenndiijo kuuɓtodinɗo », sosde dowlaaji kesi, sosde ballal bursi. Koolol ngol kadi addani Diɗɗal Dowla [[Kano]] (KSM) fuɗɗaade, tawi ina waɗi NEPU, KPP, e won e terɗe NPC luulndiiɗe laamu. Ñalnde 14 abriil 1965, batu mawngu yuɓɓinaama ngam udditde KSM, tawi ko gooto e jamaanu ɓurngu mawnude e daartol politik Fuɗnaange Nijeer. Ahmadu Trader, sehil Aminu ɓooyɗo, toɗɗaama hooreejo leydi ndi gadano, Aminu woni jaagorgal mum to bannge politik.<ref name=":133">{{Cite book |last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 213–215 Faandaare KSM adannde ko sosde dowla [[Kano]] ceertuɗo.<ref name=":1418">{{Cite book |last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 271
E hitaande 1965, gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii hono Balewa toɗɗii Aminu yo won nulaaɗo Fedde Ngenndiije Dentuɗe. Aminu woni wakiiliijo lesdi Naajeeriya haa kawtal lesɗe duuniyaaru dow filu e ɓamtaare nder hitaande 1965. Nde o arti e golle ONU, ñalnde 6 lewru bowte hitaande 1966, Aminu ummii Lagos fayde Kano ngam tawtoreede batu NEPU, ɗo yeewtere laabi restrategie jokki. Nde o ari Kano, Aminu humpitaama rewrude e [[Abubakar Gumi]], mawɗo Khadi (Mawɗo Ñaawirde) diiwaan Fuɗnaange e gonnooɗo gollodiiɗo Aminu to Maru, ko fayti e batu sirlu ngu [[Ahmadu Bello]] yuɓɓini, gonnooɗo e oon sahaa to Makka. Joɗnde ndee fotnoo ko waɗde hakkunde maɓɓe tato, nde fotnoo ko ñalnde 16 lewru bowte hitaande 1966. Kono, ko adii nde joɗnde ndee waɗata, Bello waraa ko ñalnde 15 lewru bowte hitaande 1966. So tawii anniyaaji Bello e batu nguu ina keddii e laaɓde sabu maayde makko e sahaa mum, miijo Gumi ko wonde ina gasa tawa o woni ko e ƴeewtaade tolno njiimaandi e nder Fuɗnaange, o yiɗi ko jokkondirde e nanondiral woote ngam wooteeji Asaambele diiwaan Fuɗnaange garooji ɗii.<ref name=":134">{{Cite book |last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>:21
[[File:Aminu Kano addresses his constituents.png|thumb|Seppo politik Aminu e nder kitaale 1960]]
=== Laamu konu (1966—1979) ===
Hakkunde 14 e 15 [[lewru]] Yarkomaa 1966, soldateeɓe murtuɓe konu [[Naajeeriya]] e gardagol [[Kaduna Nzeogwu]] e woɗɓe nayo mbarii Naajeeriyankooɓe heewɓe marɓe semmbe ina jeyaa heen Sir [[Abubakar Tafawa balewa|Abubakar Tafawa Balewa]], gardiiɗo jaagorɗe [[Naajeeriya]], [[Sir Ahmadu Bello]], Sardauna mo [[Naajeeriya]] worgo Sokoto e Ardiiɗo lesdi hirnaange lesdi [[Naajeeriya]]. Ndeeɗoo eɓɓaande kuudetaa umminii dille luulndiiɗe kuudetaa e nder konu nguu, tawi ko Ofisee Seneraal Komanda, [[Johnson Aguiyi-Ironsi]] ardii ɗum, dañii ustude kuudetaa oo. Caggal kuudetaa mo ronki, ñalnde 16 [[lewru]] Yarkomaa, Aguiyi-Ironsi ƴetti golle hooreejo leydi, ardii laamu konu gadano leydi Nijeer.<ref name=":297">{{Cite book |last=Siollun|first=Max|url=http://archive.org/details/oilpoliticsviole0000siol|title=Oil, politics and violence : Nigeria's military coup culture (1966-1976)|date=2009|publisher=New York : Algora Pub.|others=Internet Archive|isbn=978-0-87586-708-3|author-link=Max Siollun}}</ref>: 63
=== Laamu Ironsi ===
Ƴeew kadi: Kuudetaa laamu Nijeer e hitaande 1966
Hay so tawii banndiraaɓe makko NEPU ina njogii hoolaare, sibu ina cikka ina mbaawi heblude ŋakkeende politik nde kuudetaa oo heddinoo, Aminu ɓadtiima laamu Ironsi e hakkille. E lomtaade lannda makko, o neldi laamu nguu telegaraam « hakkilantaagal » , o woppii juulde kono o hollitii yaakaare makko wonde laamu Ironsi ina waawi renndinde ngenndi ndii, ina yahra yeeso e demokaraasi. Ironsi yaawi wontude mo yiɗaa e nder diiwanuuji Fuɗnaange e Hirnaange sabu mum waasde jogaade darnde e darnde politik ɗeen diiwanuuji, o ɓuri yiɗde ko amiir en e mawɓe e nokkuuji mum en . Ko ɓuri heewde e yimɓe politik e nder njuɓɓudi kesiri ndii ko Guwerneeruuji ɓooyɗi, jooni ko kamɓe ngoni wasiyaaji guwerneeruuji konu. Ngonka kesa ka to Fuɗnaange fuɗɗii nanndude e laamu ɓooyngu nguu, ngu koloñaal en Angalteer mbaɗi, ngu ɓeydi heen njiyaagu e laamu nguu, haa teeŋti noon e nder dingiral radikal en. Lebbi tati e nder laamu makko, Aminu ina jokki e yeewtidde e Joseph Tarka e [[Maitama Sule]] ko fayti e ko ɓe njiyri "kuulal gootal wonande leydi Nijeer".<ref name=":1416">{{Cite book |last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 332–333 <ref name=":2713">{{Cite book |last=Robert Melson and Howard Wolpe|url=http://archive.org/details/isbn_9780870131615|title=Nigeria: Modernization and the Politics of Communalism|date=1971|publisher=Michigan State University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-87013-161-5|language=English}}</ref>: 380–381 Hedde sahaa ndeeɗoo batu, Ironsi jaɓi haa jooni jokkondirde e Aminu. Aminu hollitii caɗeele ɗe Fuɗnaange jogori dañde, o holliti heen peeje. Ironsi noon, wayi ko no alaa ko nafi, ko ɗum waɗi, darnde Aminu ndee « alaa ko nafi ». Caggal ɗuum, Aminu tuugnii ko e [[Ado Bayero]], laamɗo Kano, mo nganndu-ɗaa ko kañum woni hooreejo leydi ndii, ngam yettinde miijooji mum cemmbinɗi ɗii to Kumanndaa mawɗo oo.<ref name=":131">{{Cite book |title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|last=Feinstein|first=Alan|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 222–223
E lewru mee, Ironsi yaltinii "Decree dental" luulndiiɗo, momtuɗo diiwanuuji Nijeer, lomtiniri ɗum "pelle diiwanuuji". Yanti heen, Dekere oo renndini ko sarwisaaji siwil ɗi diiwaanuuji ɗii mbaɗnoo ko adii ɗuum. O ɓeydi heen momtude denndaangal lanndaaji politik e pelle pinal ngam yiɗde haɓaade ‘tribalism’. Anndinoore Decree ndee ɓeydii jiiɓru e nder Fuɗnaange, ɗo ko ɓuri heewde e pelle eliteeji ɗii njiyri ko ɓeydaade woɗɗitaade laamu nguu to [[Lagos]]. Ɓe cikki wonde Dekere oo yeewtidaaka e maɓɓe no haanirta nii, tee ina waɗi sarɗiiji "ɗi moƴƴaani e maɓɓe".<ref name=":2712">{{Cite book |last=Robert Melson and Howard Wolpe|url=http://archive.org/details/isbn_9780870131615|title=Nigeria: Modernization and the Politics of Communalism|date=1971|publisher=Michigan State University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-87013-161-5|language=English}}</ref>: 647 To [[Kano]], fotde teemedde ɗiɗi almuudo, ko ɓuri heewde e mum en ummorii ko e duɗal [[Abdullahi Bayero|Abdullahi Bayeron]], duɗal Rumfa, e duɗal janngirɗe aarabeeɓe, yuɓɓini seppooji ɗi Kaverlino de Aarabeeɓe mbinndi Guwerneer diiwal worgo leydi ndi hono Hassan Katsina. Ñalnde heen, fitinaaji mbaɗi e nder wuro ngo, fitinaaji ɗii mbaɗii e njulaagu Igbo en, tawi ko ina tolnoo e 100 haa 200 neɗɗo maayi heen, tawi ko ɓuri heewde heen ko Igbo en kono kadi ina heen woɗɓe nanngaaɓe e fitinaaji ɗii. Ñaawirde sosaa ngam ƴeewtaade fitinaaji ɗii, gardiiɗo mayre ko Sir Lionel Brett, ñaawoowo Angalteer to Ñaawirde Toownde leydi Nijeer. Ñaawirde Sir Brett meeɗaa ƴettude ñaawoore mum nde laamu Ironsi joofi caggal nde o waraa ñalnde 29 sulyee 1966
E lewru sulyee, Ironsi yuɓɓinii batu e amiiruuji e mawɓe leydi ndii ɓurɓe waawde to Ibadan.<ref name=":2711">{{Cite book |last=Robert Melson and Howard Wolpe|url=http://archive.org/details/isbn_9780870131615|title=Nigeria: Modernization and the Politics of Communalism|date=1971|publisher=Michigan State University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-87013-161-5|language=English}}</ref> E nder kawral ngal, o yamiri ɓe yimde jimɗi ngenndiiji ɗin, o holli anniya maako ngam waɗuki ɓe darnde haa lesdi [[Naajeeriya]] bana no guwerneeruuji sooja'en, miijo ngo ɗon mari ƴamol, ''Sarkin'' [[Kano]] [[Ado Bayero]] wurti diga kawtal ngal. Ñalnde 29 lewru juko hitaande 1966, kuudetaa gardinooɗo ko ɓuri heewde e ofiseeji ummoriiɓe Fuɗnaange fuɗɗii, ɗum addani Ironsi waraa to [[Ibadan]].<ref name=":2710">{{Cite book |last=Robert Melson and Howard Wolpe|url=http://archive.org/details/isbn_9780870131615|title=Nigeria: Modernization and the Politics of Communalism|date=1971|publisher=Michigan State University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-87013-161-5|language=English}}</ref>: 385 Ñalnde 1 [[lewru]] bowte hitaande 1966, Lietnaa-Kolonel [[Yakubu Gowon]] toɗɗaa Sustelit be hooreejo leydi caggal nde) ƴettude yamiroore.<ref name=":279">{{Cite book |last=Robert Melson and Howard Wolpe|url=http://archive.org/details/isbn_9780870131615|title=Nigeria: Modernization and the Politics of Communalism|date=1971|publisher=Michigan State University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-87013-161-5|language=English}}</ref>: 52<ref name=":296">{{Cite book |last=Siollun|first=Max|url=http://archive.org/details/oilpoliticsviole0000siol|title=Oil, politics and violence : Nigeria's military coup culture (1966-1976)|date=2009|publisher=New York : Algora Pub.|others=Internet Archive|isbn=978-0-87586-708-3|author-link=Max Siollun}}</ref>
=== Laamu Gowon (1966—1975) ===
Ƴeew kadi: 1966 Kuudetaa Nijeer
[[File:Nigerian Public Domain 137.jpg|thumb|General Yakubu Gowon]]
Toɗɗagol Gowon, Kerecee’en worgo, jeyaaɗo e leñol tokosol, hooreejo leydi, ko huunde nde SMC waɗi ngam haɗde kuuɓtodinɓe worgo, e gardagol Lietnaa-Kolonel [[Murtala Muhammed]], seertude e republique. Gowon woppi ko ɓuri heewde e kasooji politik nanngaaɓe e laamu Ironsi, ina jeyaa heen [[Obafemi Awolowo]], politik Yorubaajo mawɗo mo diiwaan Hirnaange. O woppi kadi kuulal denndinngal luulndiingal ngal, o artiri diiwanuuji nay ɗi limtaa ko adii ɗuum. Yanti heen, Gowon yuɓɓinii batu wakili’en diiwaan ngam ƴettude kuule doosɗe kese, anndiraaɗe goomu doosɗe Ad Hoc. Aminu e Joseph Tarka ina njeyaa e wakili'en diiwaan Fuɗnaange e nder batu nguu. Depiteeji ɗii fof e batu nguu, so wonaa Fuɗnaange-rewo, ina mballita e miijo laamu fedde tiiɗngu tuugiiɗo e dowlaaji tokoosi.<ref name=":278">{{Cite book |last=Robert Melson and Howard Wolpe|url=http://archive.org/details/isbn_9780870131615|title=Nigeria: Modernization and the Politics of Communalism|date=1971|publisher=Michigan State University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-87013-161-5|language=English}}</ref>: 52
Ɗoon e ɗoon, caggal nde Gowon anndinaa toɗɗagol mum, Aminu wallitii e yuɓɓinde jeewte e "ardiiɓe miijo" Fuɗnaange to [[Kaduna]], tawi ina jeyaa heen gollotooɓe laamu e politikaaji Republique gadano. Yeewtere ndee rewi ko e njiimaandi laamu kesu nguu, tawi ko binndanɗe yeewtere ƴettaaɗe, peeñninaama ngam ƴeewtaade, waylude, walla salaade fedde ndee. Ko adii noddaango goomu ad hoc Gowon, fedde yeewtere ndee yeewtidii e toɓɓere dowlaaji kesi, Aminu suɓaama ngam ardaade goomu nguu. Aminu woni wakiliijo fedde [[Kaduna]] nder kawtal Ad Hoc to [[Lagos]], ɓe hokki wasiyaaji maɓɓe ngam sosde lesɗe 12 haa 14, 7 ngam Fuunaange, 5 ngam Fuunaange. Kono, e joofnirde, batu nguu feccii dowlaaji ɗii no fotiri, 6 wonande Fuɗnaange e Fuɗnaange fof. E nder lebbi ɗiɗi gadani laamu Gowon, Aminu waɗii e makko batuuji tati ceertuɗi. Aranndeere nden hawti bee delegaasiyon yimɓe sappo diga Fuunaange, ɗiɗaɓre nden bana tergal Goomu Ad Hoc, kawtal tataɓal ngal hawti bee Aminu nder goomu jowi yimɓe Fuunaange, ardii ɗum Sir [[Kashim Ibrahim]], gonnooɗo siyaasaaku NPC e ''Governor'' siwil cakkitiiɗo dow convened ''Northern'' [[Naajeeriya]], ardii ɗum laamu fedde tiiɗnde e ngootaagu ngenndi.<ref name=":130">{{Cite book |title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|last=Feinstein|first=Alan|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 237–241
Nde wonnoo Fuɗnaange ina jokki e wallitde laamu fedde tiiɗnde, caggal nde Gowon heɓi nafoore mum e delegaasiyoŋ Ibraahiima, e Hirnaange kadi ina jokki e wallitde caggal nde mawɗo Awolowo haa jooni "ardi" e miijo ngoo, ko diiwaan Fuɗnaange tan heddii e luulndaade. Igbo en ɓurɓe heewde Fuɗnaange ina njoginoo ŋakkeende hoolaare e laamu nguu, ina gasa tawa ko sabu fitinaaji "pogrom-like" ɗi ɓe muñnoo ko juuti caggal kuudetaa lewru sulyee, ɗi soldateeɓe fenaande yiɗɓe yoɓde kuudetaa lewru janvier mbaɗi. E nder winndannde makko ñalnde 4 oktoobar 1966, Aminu winnditii "Ko ɓuri mettude e muñal konu. Jaawgol e golle ina ɗaɓɓi. Fuɗnaange ina woni e laawol seertude." E nder etaade yaawnude gartugol laamu siwil, Aminu ɓadtiima ardiiɓe Goomu Ad Hoc, Awolowo (Hirnaange), Kashim Ibrahiima (Fuɗnaange), [[Anthony Enahoro]] (Caka Hirnaange) e ‘Eni’ (Fuɗnaange), ngam fuɗɗoraade kaaldigal ngam sosde laamu joofngu. Kono tan, darnde makko taƴaa ko e ɓuuɓri fitinaaji to Fuɗnaange.<ref name=":129">{{Cite book |title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|last=Feinstein|first=Alan|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 240–241 <ref name=":277">{{Cite book |last=Robert Melson and Howard Wolpe|url=http://archive.org/details/isbn_9780870131615|title=Nigeria: Modernization and the Politics of Communalism|date=1971|publisher=Michigan State University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-87013-161-5|language=English}}</ref>: 52–53
E nder geɗe tati mawɗe baɗnooɗe e fitinaaji mawɗi e hitaande 1966, ko e lewru oktoobar "ko ɓuri heewde e maayɗeele".<ref name=":276">{{Cite book |last=Robert Melson and Howard Wolpe|url=http://archive.org/details/isbn_9780870131615|title=Nigeria: Modernization and the Politics of Communalism|date=1971|publisher=Michigan State University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-87013-161-5|language=English}}</ref>: 131 fitinaaji ɗii ko soldateeɓe Fuɗnaange e wuyɓe nokkuuji ɗii mbaɗi ɗum en, teeŋti noon e yan daba to [[Kano]]. Ko ɗum waɗi [[Igbo]] en heewɓe hoɗɓe e Fuɗnaange ndogi njalti Fuɗnaange ngam yiylaade kisal. Caggal nde ɓe muñi warngooji goɗɗi, diiwaan Fuɗnaange oo salii hootde e batuuji Ad Hoc.<ref name=":275">{{Cite book |last=Robert Melson and Howard Wolpe|url=http://archive.org/details/isbn_9780870131615|title=Nigeria: Modernization and the Politics of Communalism|date=1971|publisher=Michigan State University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-87013-161-5|language=English}}</ref>: 52–56 <ref>{{Cite web|date=22 January 2024|editor-last=LAFRANCO|editor-first=ROB|editor2-last=TOGNINI|editor2-first=GIACOMO|title=Africa's Billionaires 2024|url=https://www.forbes.com/lists/africa-billionaires/|access-date=2024-02-10|website=[[Forbes]]|language=en}}</ref>: 134–138 E joofnirde fitinaaji ɗii, "Ibo en fof ndogi Fuɗnaange, Hausa en Fuɗnaange". Diwgol mawngol fotde miliyoŋ Fuɗnaange addani faggudu Fuɗnaange ɓadtaade. Jaltugol ɗoon e ɗoon binnditagol, karallaagal, njulaagu, e gollotooɓe laamu, ina metti faggudu diiwaan oo no feewi, sibu sarwisaaji ɗii mbaawii tan ko heɓtude fotde 40% e tolnooji ko adii kuudetaa oo, yontereeji jeegom caggal ɗuum. Ngam wallude e safrude ndeeɗoo caɗeele, Aminu sosi Duɗal Njulaagu Renndo Kano (anndiraa hannde Duɗal Njulaagu Renndo Aminu Kano). Hassan Katsina, guwerneer militeer'en lesdi Fuunaange, jaɓi wallugo ngam yaawnugo kuugal ngal, [[Maitama Sule]] hokki saare maako bana nokkuure arandeere nde janngirde nde'e woni. Ina jeyaa e yimɓe woɗɓe wallitɓe eɓɓaande ndee, ''Sarkin'' [[Kano]] [[Ado Bayero]], [[Aminu Dantata]], Sani Gezawa, Inuwa Wada, e [[Tanko Yakasai]]. Aminu e hoore mum rokkii eɓɓaande ndee 250 mbuuɗu, tawi darnde mum fof ina tolnoo e 4 000 mbuuɗu. Aminu woni hooreejo duɗal ngal haa o maayi e hitaande 1983. Gooto e almuɓɓe duɗal ngal ɓurɓe teskinde ko [[Aliko Dangote]], [[Afrik|Afriknaajo]] ɓurɗo alɗude.<ref>{{Cite book|url=https://buk.edu.ng/sites/default/files/pdf/ushd.pdf|title=BAYERO UNIVERSITY, KANO NIGERIA: Student Handbook|isbn=978-9788203018|pages=126|last1=Kamal|first1=Aliyu|date=2008}}</ref><ref>{{Cite web|date=22 January 2024|editor-last=LAFRANCO|editor-first=ROB|editor2-last=TOGNINI|editor2-first=GIACOMO|title=Africa's Billionaires 2024|url=https://www.forbes.com/lists/africa-billionaires/|access-date=2024-02-10|website=[[Forbes]]|language=en}}</ref>
E fuɗɗoode lewru Yarkomaa 1967, Diiso Toowngo Konu (SMC) yuɓɓinii batu to Aburi, Ganaa, ngu daartoowo biyeteeɗo Max Siollun siftini wonde "diisnondiral doosgal daartol, ngal nganndu-ɗaa ko kañum woni sabaabu renndo e politik leydi Nijeer".<ref name=":295">{{Cite book |last=Siollun|first=Max|url=http://archive.org/details/oilpoliticsviole0000siol|title=Oil, politics and violence : Nigeria's military coup culture (1966-1976)|date=2009|publisher=New York : Algora Pub.|others=Internet Archive|isbn=978-0-87586-708-3|author-link=Max Siollun}}</ref>:-153 Batu nguu ɓuri waawde tawtoreede ko Ljukdum Ojuklo. Guwerneer Militeer Fuɗnaange, baɗɗo miijooji keewɗi. E nder ɗeen miijooji, ɓurɗi teeŋtude heen ko wonde diiwanuuji ɗii ina poti jaɓde kala kuule jowitiiɗe e mum en e ko fayi arde, tawa kadi denndaangal kuule gonɗe heen ɗee, luulndiiɗe ndeeɗoo feere, ina poti momteede. Ɗeeɗoo miijooji, ko ɓuri heewde e mum en ko ƴaañde ndimaagu diiwaan oo, keɓii nanondiral gootal hakkunde denndaangal lanndaaji SMC. Kono nde Gowon arti [[Lagos]], "gollotooɓe laamu makko ina mbeltii e luggiɗde e ballal makko e Ojukwu". Ndeen noon, nanondiral Aburi ngal meeɗaa huutoreede, ɗum addani jokkondiral hakkunde Diiwaan Fuɗnaange e laamu fedde ndee ɓeydaade bonde.<ref name=":274">{{Cite book |last=Robert Melson and Howard Wolpe|url=http://archive.org/details/isbn_9780870131615|title=Nigeria: Modernization and the Politics of Communalism|date=1971|publisher=Michigan State University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-87013-161-5|language=English}}</ref>: 56–57 <ref name=":294">{{Cite book |last=Siollun|first=Max|url=http://archive.org/details/oilpoliticsviole0000siol|title=Oil, politics and violence : Nigeria's military coup culture (1966-1976)|date=2009|publisher=New York : Algora Pub.|others=Internet Archive|isbn=978-0-87586-708-3|author-link=Max Siollun}}</ref>: 151–159 Nde ɗum jokki, Aminu; Yuusuf Tarka, hooreejo UMBC; [[Aliyu Makaman Bida]], politik NPC ɓurɗo mawnude e wuurde ; e [[Umaru Dikko]], hono binndoowo maɓɓe, ina njillondiri e Fuɗnaange ngam humpitaade yimɓe ɓee geɗe jooni ɗee, ko ɓuri teeŋtude kadi, ngam haɗde jeewte seertude e Fedde ndee. Jaɓɓungal ngal ina waɗi jeewte jamaanu e jokkondirde e amiiruuji e mawɓe diiwaan oo.[30]: 136 Ɓooytaani caggal njillu nguu, Aminu majjii ɓiyiiko gorko biyeteeɗo Isa Wali e lewru feebariyee, baaba mum majjii e lewru mee.<ref name=":272">{{Cite book |last=Robert Melson and Howard Wolpe|url=http://archive.org/details/isbn_9780870131615|title=Nigeria: Modernization and the Politics of Communalism|date=1971|publisher=Michigan State University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-87013-161-5|language=English}}</ref>: 246–250 <ref>{{Cite journal|title=The Wikipedia Library|url=https://wikipedialibrary.wmflabs.org/|access-date=2024-02-16|website=wikipedialibrary.wmflabs.org|language=en|doi=10.1086/ahr/79.4.1229|url-access=subscription}}</ref>:
Ñalnde 27 lewru bowte hitaande 1967, Gowon habri feccugol leydi Nijeer e dowlaaji sappo e ɗiɗi. Ko ɗum huunde nde leƴƴi pamari ɗi diiwanuuji nay mumtuɗi ɗii mawnini no feewi.<ref name=":128">{{Cite book |title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|last=Feinstein|first=Alan|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 390 <ref name=":273">{{Cite book |last=Robert Melson and Howard Wolpe|url=http://archive.org/details/isbn_9780870131615|title=Nigeria: Modernization and the Politics of Communalism|date=1971|publisher=Michigan State University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-87013-161-5|language=English}}</ref> Diiso doosɗe leydi ndii (FEC) sosaa ngam golloraade e les njiimaandi Diiso Toowngo Konu. FEC ina waɗi jooɗaniiɓe siwil en toɗɗaaɓe e nder kala diiwaan, ina poti wonde junngo njuɓɓudi laamu nguu. Aminu toɗɗaama ngam laataago wakiliijo lesdi Kano, o hokkaama darnde Komisinaajo Fedde nde'e ngam jokkirli.<ref name=":127">{{Cite book |title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|last=Feinstein|first=Alan|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 253–254
=== Hare nder leydi (1967-1970) ===
Winndannde mawnde: Hare nder leydi [[Naajeeriya|Najeriya]]
Balɗe tati caggal feccere diiwanuuji ɗii, Ojukwu hollitii jeytaare Diiwaan Fuɗnaange oo, mo nganndu-ɗaa ko Republique de Biafra.<ref name=":27">{{Cite book |last=Robert Melson and Howard Wolpe|url=http://archive.org/details/isbn_9780870131615|title=Nigeria: Modernization and the Politics of Communalism|date=1971|publisher=Michigan State University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-87013-161-5|language=English}}</ref>: 390 Caggal nde laamu nguu fooli eɓɓooji mum e "action police", ''Military-Government'' jaabtii e ''blockades''. Caggal ɗuum, konu Biafran yani, heɓti laamu dowla hakkundeejo hirnaange (Bendel), ɗum addani Gowon bayyinde wolde.<ref name=":293">{{Cite book |last=Siollun|first=Max|url=http://archive.org/details/oilpoliticsviole0000siol|title=Oil, politics and violence : Nigeria's military coup culture (1966-1976)|date=2009|publisher=New York : Algora Pub.|others=Internet Archive|isbn=978-0-87586-708-3|author-link=Max Siollun}}</ref>: 162
E nder wolde ndee fof, Aminu ina jokki e wonde tergal FEC. O ardii goomu soodgol kaɓirɗe, tawi ina waɗi yah-ngartaa keewɗo e nder winndere ndee, haa arti noon e Orop, [[Amerik]], Dental Sowiyet, e [[Afrik]] worgo, ngam kaaldigal e nanondiral kaɓirɗe.<ref>{{Cite book|last1=Moses|first1=A. Dirk|url=https://books.google.com/books?id=Vk0rDwAAQBAJ|title=Postcolonial Conflict and the Question of Genocide: The Nigeria-Biafra War, 1967–1970|last2=Heerten|first2=Lasse|date=2017-07-06|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-85866-3|pages=184|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O-dHAAAAIBAJ|title=Soviet Moving In With Aid To Rich, Populous Nigeria|date=23 March 1970|publisher=The Morning Record|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=|url=http://archive.org/details/intelligencer-november-1968|title=Intelligencer November 1968|date=November 1968|pages=10}}</ref><ref name=":3110">{{Citation |last1=Salau|first1=Mohammed Bashir|title=Aminu Kano|date=2024-01-30|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-590|access-date=2024-02-17|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.590|isbn=978-0-19-027773-4|last2=Oluokun|first2=Oyedele|url-access=subscription}}</ref> E [[lewru]] mee 1968, Aminu tawtoraama yeewtere jam hakkunde Nijeer e Biafra yuɓɓinaande to [[Kampala]], [[Ugannda|Uganndaa]], hitaande wootere caggal wolde hakkunde leyɗeele. [[Chinua Achebe]], winndiyanke [[Naajeeriya]] mawɗo, tawtoraama kadi yeewtere nde e nder delegaasiyoŋ Biafran. Ngolɗoo batu ko ngol woni go’o ko Achebe ina hawra e Aminu, o siftini :
Miɗo siftora no feewi nde njiy-mi Aminu Kano mo delegaasiyoŋ Naajeeriya ina jooɗii yeeso ina ndaara mette no feewi. Ɗum ina jeyaa e ko ɓuri tiiɗde e ko gorko oo waɗi e am, so en ƴeewtindiima yimɓe hono mawɗo [[Enahoro]] mo wonnoo gardiiɗo delegaasiyoŋ oo ina ƴattondiri e jaaltaaɓe, haa arti noon e Asika. Aminu Kano wayi ko no seertuɗo nii; goonga noon, omo wayi no omo ndaara e nder windo. Nde gollodiiɓe makko ina kaala mawnikinaare e 6uu6ol e 6uu6ol men, Aminu Kano ina dee/i, ina 6uu6too.<ref>{{Cite book|last=Ezenwa-Ohaeto|url=http://archive.org/details/chinuaachebebiog0000ezen|title=Chinua Achebe : A Biography|date=1997|publisher=Bloomington : Indiana University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-253-33342-1|author-link=Ezenwa-Ohaeto}}</ref>: 138 Oo ko gorko mo weltaaki e banngeeji ɗiɗi ɗii fof walla no haala kaa yahrata. Ndeen pottital waɗii e am maande nde momtataa e Aminu Kano, e jikku makko e hakkille makko.<ref>{{Cite book|last=Achebe|first=Chinua|url=http://archive.org/details/there-was-a-country-a-personal-history-of-biafra_202011|title=There Was A Country A Personal History Of Biafra|pages=162|author-link=Chinua Achebe}}</ref>
Aminu ɓadtiima hare ndee wonaa hare hakkunde leñol Igbo walla Diiwaan Fuɗnaange ɓooyɗo, kono ko hare seertude. E nder konngol makko ngol o haali e janngooɓe to duɗal jaaɓi haaɗtirde [[Abdullahi Bayero]] to Kano e lewru feebariyee 1970, o wiyi Naajeeriyankooɓe, e laamu nguu, yo ɓe peewnu no haanirta nii ngam gartugol Biafranaaɓe. Aminu teeŋtinii :<ref name=":1415">{{Cite book |last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>
Ina woodi caɗeele naatgol Ibo en. Ɓe ngummii ko feccere mawnde e ndii leydi, ko heewi e ko ɓe ngummii ko koɗdiiɗo nokku oo ƴetti ɗum. Hol ko ɓe poti waɗde? Ɗum ina waɗi nafoore nde tawnoo eɗen kaɓa e maɓɓe ngam heddaade e leydi Nijeer. Min ɗon wi'a, "A waawataa yahugo. A foti heddaago [[Naajeeriya]]." So ɓe ngartii, mbele aɗa waawi haɗde ɓe jogaade geɗe walla leydi ? A waawaa waɗde noon. Hol no Ibo common waawirta ƴettude ɗuum? Ɓe mbiyi: “Min njiɗi ko yahde.” Min mbi'i, "Aa'a, sey a hedda haa lesdi [[Naajeeriya]]." Ɓe mbi'a: “Jooni min ngartii.” Hol ko mbaɗaten? Ko ɗeen ngoni caɗeele potɗe dañeede. Wonaa caɗeele koyɗe. Wonataa wiyde koɗorɗe to ''Sabon Gari'', koɗorɗe to ''Tudun Wada'', koɗorɗe to Kaduna ina toppitie. Mbele ɓe ngartat? E nder njulaagu maɓɓe? E yiɗde ɓurnde mawnude ngam jooɗaade e leydi [[Naajeeriya]]? Ɓiɓɓe men worɓe e rewɓe heewɓe njahii maayii e innde kawtal ngam haɓaade Ibos en e nder leydi [[Naajeeriya|Najeriya]]. Mbele aɗa waawi ostracize ɓe jooni? A waawaa. Hol ko njahataa waɗde? Hol ko woni porogaraam mon? Aɗa foti fuɗɗoraade peewnugol gila jooni. Heewaani ot wiyde, "Oh eey, eɓe ngarta."<ref name=":1414">{{Cite book |last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 356
=== Reformeeji e nder diiwaan Kano ===
E nder diiwaan Kano keso oo, wonno ko limtooji ɗiɗi laamu ngenndi e sahaa laamu Gowon. Ɓeen ngoni [[Audu Bako]], guwerneer militeeruuji diiwaan [[Kano]], e Aminu, komisariyaajo siwil e tergal FEC.<ref name=":1413">{{Cite book |last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 339
Reformeeji keewɗi mbaɗaama e nder Dowla oo, haa teeŋti noon e to bannge Emiraaji. Ñaawirɗe alkali ɓooyɗe ɗee lomtinaama ñaawirɗe nokkuuji, ñaawirde amiir oo fusi. Polis fedde nde e polis emiraaji ɗii kawri, mbaɗtaa e les njiimaandi komisariyaajo polis, toɗɗaaɗo e laamu fedde ndee. Diiwanuuji Emiraaji ɗii ndenndinaama e nokkuuji 8 njuɓɓudi, heen gooto fof ina jogii ofisee diiwaan toɗɗaaɗo, gardiiɗo binndoowo guwerneer militeer. Laamu ngenndi lomtinaama e laamu nokkuyankeewu (LGA), tawi ɓuri heen heewde ko Diiso Emiraaji e Goomu kuuɓtodinngu. Diiso Emiraaji ina waɗi tergal 40 tawi ko amiir woni hooreejo mum. Fotde tataɓe ɗiɗi e terɗe diiso ngoo ko nulaaɓe diiwanuuji, cuɓaama e woote. Diiso ngoo fof ko guwerneer militeer en toɗɗii ɗum e fuɗɗoode.[8]: 341–351
Hay so tawii doole amiir oo ustaama to [[Kano]], haa teeŋti noon e fannu ñaawoore, omo jogii haa hannde doole keewɗe to bannge LGA. O joginoo ko mbaawka toɗɗaade denndaangal ardiiɓe diiwanuuji ɗii, omo waawi kadi waɗde heen geɗe kuuɓtodinɗe e doosɗe leydi e nder denndaangal tolnooji. Bako hollitii geɗe mum tati politik jowitiiɗe e peeje : hisnude geɗe ɓurɗe moƴƴude e laamu emiraaji gaadanteeji to [[Kano]], ɓamtude wonɓe e laamu nguu e ɓesngu nguu rewrude e wakilaagu ; e waɗde ko tiiɗi e haɗooɓe laamu nguu. Hay so tawii Aminu haalaani e yeeso yimɓe fof ɗeen peeje, o anndaaka no feewi wonde gooto e ardiiɓe peeje. Heewɓe e miijooji makko gadani ko fayti e ustude laamu emiraaji ina mbaawi yiyeede e njuɓɓudi kesiri Dowla Kano, miijooji makko e ittude leydi e doole ñaawoore e nder emiraaji ina nganndaa no feewi.<ref name=":1412">{{Cite book |last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 341–351<ref name=":319">{{Citation |last1=Salau|first1=Mohammed Bashir|title=Aminu Kano|date=2024-01-30|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-590|access-date=2024-02-17|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.590|isbn=978-0-19-027773-4|last2=Oluokun|first2=Oyedele|url-access=subscription}}</ref> Bako ina wayi no toɗɗiima komisariyaaji makko tuugiiɗi e Aminud6.<ref>{{Cite news|last=Yusuf|first=Kabiru A.|date=2021-12-19|title=How I was expelled from NEPU for visiting Russia, China – Yakasai|url=https://dailytrust.com/how-i-was-expelled-from-nepu-for-visiting-russia-china-yakasai/|access-date=2024-07-24|newspaper=[[Daily Trust]]|language=en-US}}</ref>
[[File:Gen. Murtalar Muhammed.jpg|thumb]]
[[File:Jimmy Carter with Lt. Gen. Olusegun Obasanjo of Nigeria.jpg|thumb|Jimmy Carter e Lietnaa Seneraal Olusegun Obasanjo mo leydi Najeriya]]
=== Laamu Muhammadu (1975—1976) e laamu Obasanjo (1976—1979) ===
Caggal nde wolde hakkunde leyɗeele joofi, o heɓi golle Komiseriyaa Fedde Ngenndiije Dentuɗe ngam Cellal e hitaande 1971. E hitaande 1975, kuudetaa laamu fuɗɗii e dow Gowon, tawi Gowon ina lomtoo leydi Nijeer e batu 12ɓo Fedde Ngootaagu [[Afrik]] to Kampala. [[Murtala Muhammed|Murtala Muhammadu]] anndinaama hooreejo leydi e juuɗe kuudetaa en ñalnde 30 sulyee 1975.<ref name=":292">{{Cite book|last=Siollun|first=Max|url=http://archive.org/details/oilpoliticsviole0000siol|title=Oil, politics and violence : Nigeria's military coup culture (1966-1976)|date=2009|publisher=New York : Algora Pub.|others=Internet Archive|isbn=978-0-87586-708-3|author-link=Max Siollun}}</ref>: 175–183 Muhammadu waraa e kuudetaa mo ronkaama hitaande caggal ɗuum, lomtii mo ko cukko makko, hono [[Olusegun Obasanjo]]:<ref name=":29">{{Cite book|last=Siollun|first=Max|url=http://archive.org/details/oilpoliticsviole0000siol|title=Oil, politics and violence : Nigeria's military coup culture (1966-1976)|date=2009|publisher=New York : Algora Pub.|others=Internet Archive|isbn=978-0-87586-708-3|author-link=Max Siollun}}</ref>.
Ko adii maayde makko, Muhammadu sosi Goomu ƴettugol doosɗe leydi (CDC) halfinaaɗo ƴettude doosɗe leydi kese ngam heblude laamu siwil. E lewru ut 1976, Obasanjo habri sosde Asaambele doosɗe ngam ƴeewtaade eɓɓaande doosgal leydi ndi CDC feewni. Wooteeji ngam suɓaade Asaambele ngenndi mbaɗaama, kanndidaaji ɗii cuɓaama e Komiseer Fiilngo Fedde Ngenndiije Dentuɗe (FEDECO) keso oo. Aminu suɓaama, o suɓaama e dow jam.<ref name=":318">{{Citation |last1=Salau|first1=Mohammed Bashir|title=Aminu Kano|date=2024-01-30|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-590|access-date=2024-02-17|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.590|isbn=978-0-19-027773-4|last2=Oluokun|first2=Oyedele|url-access=subscription}}</ref> Asaambele oo waɗii batuuji hakkunde oktoobar 1977 e lewru suwee 1978. Eɓɓaande doosgal Asaambele ndee yettinaama e Diiso Toowngo Konu e lewru ut. Caggal nde SMC jaɓi waylooji 17 eɓɓaande ndee, doosgal kesal ngal hollitaama e lewru suwee 1978.<ref>{{Cite journal|last=Koehn|first=Peter|date=1989|title=Competitive Transition to Civilian Rule: Nigeria's First and Second Experiments|url=https://www.jstor.org/stable/161100|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=27|issue=3|pages=401–430|doi=10.1017/S0022278X0002036X|jstor=161100|issn=0022-278X|url-access=subscription}}</ref> "Haɗeede politik" kadi ustaama e oon ñalawma gooto, Naajeeriyankooɓe cemmbinaama ngam sosde lanndaaji politik ngam heblude wooteeji hitaande aroore ndee.<ref name=":3211">{{Cite book|last=Oyediran|first=Oyeleye|author-link=Oyeleye Oyediran|url=http://archive.org/details/nigerian1979elec00oyed|title=The Nigerian 1979 elections|date=1981|publisher=Illupeju, Lagos [Nigeria] : Macmillan Nigeria|others=Internet Archive|isbn=978-0-333-31786-0}}</ref>: 16
=== Ndenndaandi ɗiɗaɓiri (1979—1983) ===
Caggal nde Seneraal Muhammadu hollitii peeje mum ngam artirde laamu siwil e hitaande 1979, Aminu yettini jokkondiral mum ngam sosde fedde politik. O jokki kadi e jokkondiral e pelle janngooɓe e nder leydi ndii kala.<ref name=":3210">{{Cite book|last=Oyediran|first=Oyeleye|author-link=Oyeleye Oyediran|url=http://archive.org/details/nigerian1979elec00oyed|title=The Nigerian 1979 elections|date=1981|publisher=Illupeju, Lagos [Nigeria] : Macmillan Nigeria|others=Internet Archive|isbn=978-0-333-31786-0}}</ref>: 50 Aminu caggal mum naati e fedde politik wiyeteende Mouvement ''National'' nde wonnoo ko yimɓe mawɓe, ko ɓuri heewde e mum en ko ummoriiɓe Fuɗnaange. Fedde ndee ko lomto toŋngoode fedde yeewtere [[Kaduna]] sosaande caggal kuudetaa 1966 mo joofni Republique gadano oo. Fedde ndee waɗii batuuji sirlu e nder ooɗoo sahaa fof, haa arti noon e noddirde yimɓe politik mawɓe to bannge worgo leydi ndii ngam « sosde lannda ngenndiijo goonga ». Caggal nde haɗeede politik ustaa e lewru suwee 1978, lomto mum, hono lannda ngenndiijo leydi Nijeer (NPN), sosaa.<ref name=":306">{{Cite book |last=Shagari|first=Shehu Usman Aliyu|url=http://archive.org/details/shehushagaribeck0000shag|title=Shehu Shagari : Beckoned To Serve : an autobiography|date=2001|publisher=Nigeria : Heinemann ed. books (Nigeria) plc|others=Internet Archive|isbn=978-978-129-932-2|author-link=Shehu Shagari}}</ref>: 206–207 <ref name=":329">{{Cite book|last=Oyediran|first=Oyeleye|author-link=Oyeleye Oyediran|url=http://archive.org/details/nigerian1979elec00oyed|title=The Nigerian 1979 elections|date=1981|publisher=Illupeju, Lagos [Nigeria] : Macmillan Nigeria|others=Internet Archive|isbn=978-0-333-31786-0}}</ref>: 57–58
=== Sosde PRP ===
Ñalnde heen ko adii udditgol NPN kono, Aminu yalti fedde nde ngam sosde, ina waɗa batu to Yaba, [[Lagos]]. NPN yaawi neldude Joseph Tarka e Inuwa Wada (koɗo mawniiko) ngam waawnude mo yo o hoot. Aminu jaɓi neldude wallidiiɓe joy to udditgol ngol nde o jokki e joɗnde makko, o meeɗaa hootde to NPN.<ref name=":305">{{Cite book |last=Shagari|first=Shehu Usman Aliyu|url=http://archive.org/details/shehushagaribeck0000shag|title=Shehu Shagari : Beckoned To Serve : an autobiography|date=2001|publisher=Nigeria : Heinemann ed. books (Nigeria) plc|others=Internet Archive|isbn=978-978-129-932-2|author-link=Shehu Shagari}}</ref>: 207
Sabaabuuji laaɓtuɗi gaddanɗi Aminu yaltude NPN ina keddii, kono ina woodi miijooji ceertuɗi ceertuɗi. E wiyde [[Shehu Shagari]], tergal gadanal e nder NPN, caggal ɗuum kanndidaa gooto e lannda kaa, batu nguu, ko adii nde laamu nguu fuɗɗotoo, hollitii wonde won terɗe goomu toppitiingu nguu ina poti jogaade golle keertiiɗe e nder dumunna. Aminu ko mawɗo [[Adisa Akinloye]] suɓi ɗum ngam wonde gardiiɗo jaagorɗe. Kono, o suɓiima ɗoon e ɗoon [[Tanko Yakasai]], gonnooɗo tergal NEPU mo o miijii ko neɗɗo ɓurɗo moƴƴude e oon darnde nde tawnoo omo jogii humpito jowitiingo e ɗuum. NPN hollitii wonde miijo Akinloye ngoo addani Aminu woppude laamu nde tawnoo ina sikkaa ko « tooñde darnde makko ngenndiire ». Shagari siftinii ndee firo ko "deduction plausible kono ko feewti e majjere".<ref name=":304">{{Cite book |last=Shagari|first=Shehu Usman Aliyu|url=http://archive.org/details/shehushagaribeck0000shag|title=Shehu Shagari : Beckoned To Serve : an autobiography|date=2001|publisher=Nigeria : Heinemann ed. books (Nigeria) plc|others=Internet Archive|isbn=978-978-129-932-2|author-link=Shehu Shagari}}</ref>: 207 PRP caggal ɗuum wiyi wonde ndee firo ko fenaande sabu darnde ndee ina waawi rokkude Aminu "plateforme moƴƴo ngam mahngo natal".<ref name=":328">{{Cite book|last=Oyediran|first=Oyeleye|author-link=Oyeleye Oyediran|url=http://archive.org/details/nigerian1979elec00oyed|title=The Nigerian 1979 elections|date=1981|publisher=Illupeju, Lagos [Nigeria] : Macmillan Nigeria|others=Internet Archive|isbn=978-0-333-31786-0}}</ref>: 58–59
Yiyngo ngoɗngo e haala kaa ummii ko e sehilaaɓe politik Aminu, haa teeŋti noon e [[Kano]], ko wayi no Lawan Dambazau, Lili Gabari, Dauda Dangalan, e [[Sabo Bakin Zuwo]]. E wiyde maɓɓe, nde o anndi Aminu saliima hootde to NPN, Aminu Dantata yaawi yahde [[Kano]], o noddi batu to galle makko e yimɓe heewɓe teeŋtuɓe, ina heen jom en njulaagu, politik, gollotooɓe laamu, e annduɓe ummoriiɓe Kano. Faandaare ndeeɗoo hawriinde ko yiylaade laabi ngam waawde waawnude Aminu ngam nanondirde e NPN. Tawtoraaɓe heewɓe mbaɗti yeewtidde e haala kaa, e wiyde mo yo o hawru e lannda kaa. Dr. Ibrahim Datti Ahmed, gonnooɗo hooreejo-General Diisnondiral toowngal ngam Sharia e nder leydi Nijeer, o rokkaama fartaŋŋe haalde, e wiyde Dambazau, "o ñaawii Mallam Aminu no gaño worgo; gaño juɓɓule aadaaji; gaño mo, theNP ɓe mbaawaano". Dambazau teskiima hay gooto daranaaki Aminu, etaade haɗde Datti e nder haala mum. Caggal haala Datti, Aminu fawi hoore mum, batu nguu jippii e jiiɓru, ɗum addani ngu jokkude haa janngo mum.<ref name=":285">{{Cite book|last=Auwalu|first=Anwar|url=https://books.google.com/books?id=WYurDwAAQBAJ|title=Politics as Dashed Hopes in Nigeria|date=2019-08-23|publisher=Safari Books Ltd|isbn=978-978-55986-5-0|language=en}}</ref>: 59–60
Aminu rafi ko adii batu garoowo, o woni e leeso balɗe. E nder rafi makko, wallidiiɓe Aminu ummoriiɓe nokkuuji ceertuɗi e nder leydi ndii, ina jeyaa heen Balarabe Muusa (mo [[Kaduna]]), A.D Yahya, Ananobi (mo Port Harcourt), B.K. Benson (ummo [[Lagos]]), e Dandatti Abdulkadir, Dahiru Liman, e Dambazau (kamɓe fof ummiiɓe Kano), kawri to Kano ngam yeewtidde e makko e geɗe garooje ɗe o jogori rewde.<ref name=":284">{{Cite book|last=Auwalu|first=Anwar|url=https://books.google.com/books?id=WYurDwAAQBAJ|title=Politics as Dashed Hopes in Nigeria|date=2019-08-23|publisher=Safari Books Ltd|isbn=978-978-55986-5-0|language=en}}</ref>: 60–62
Waɗooɓe Aminu yuɓɓinii batu mawngu, caggal ɗuum ɓe inniri ɗum Taron Rami, firti ko "batu diƴƴe". Tawaaɓe e ndeeɗoo batu ciftinii wonde Aminu ina tooña, ina hormaa NPN e terɗe mum, ɗum addani mo ƴettude kuulal ngam sosde lannda mum politik. Wowooɓe e hiirde nde ko Dambazau, Usmaan Nagado, e [[Abubakar Rimi|Abuubakar Rimi]]. Hay so tawii o rafii e leeso, Aminu neldi nulaaɓe e nder ngenndi ndii ngam jokkondirde e wallidiiɓe makko e wondiiɓe makko ngam yeewtidde e golle garooje ɗee. Caggal jaabawuuli moƴƴi, o sosi goomu ngam lelnude golle lannda kaa. Lannda rimɗinde yimɓe (PRP) udditaa to [[Kaduna]] ñalnde 21 oktoobar 1978, tawi ina noddira senndikaaji radikal en, artisaneeɓe, remooɓe, jannginooɓe yahruɓe yeeso, jaayndiyankooɓe, winndooɓe, e wonnooɓe terɗe NEPU e nder renndo mum. Terɗe lannda ka arandeeji tedduɗi ina mbaɗi yimɓe mawɓe e nder leydi ndii kala, ko wayi no [[Sam Ikoku]], [[Abubakar Rimi]], [[Chinua Achebe]], [[Wole Soyinka]], [[Yusufu Bala Usman]], [[Umaru Musa Yar'Adua|Umaru Musa Yar’Adua]], [[Sule Lamiɗo|Sule Lamido]], [[Ghali Umar Na'Abba|Ghali Umar Na’Abba]], [[Sabo Bakin Zuwo|Sabo Bakin Zuke]], Michael Im Udditgol ngol e lewru Oktoobar ina wiyee addani "yimɓe heewɓe ɓe ngoongɗinaaka e nder kala fannu nguurndam."<ref name=":283">{{Cite book|last=Auwalu|first=Anwar|url=https://books.google.com/books?id=WYurDwAAQBAJ|title=Politics as Dashed Hopes in Nigeria|date=2019-08-23|publisher=Safari Books Ltd|isbn=978-978-55986-5-0|language=en}}</ref>: 62–65 <ref name=":327">{{Cite book|last=Oyediran|first=Oyeleye|author-link=Oyeleye Oyediran|url=http://archive.org/details/nigerian1979elec00oyed|title=The Nigerian 1979 elections|date=1981|publisher=Illupeju, Lagos [Nigeria] : Macmillan Nigeria|others=Internet Archive|isbn=978-0-333-31786-0}}</ref>: 56–58
=== 1979 suɓol leydi Najeriya ===
Winndannde mawnde: Suɓngo hooreejo leydi Nijeer e hitaande 1979
Wooteeji mbaɗaama hakkunde 7 [[lewru]] juko e 11 [[lewru]] bowte hitaande 1979. Ko lanndaaji joy tan mbaawi tawtoreede ɗeen wooteeji, so wonaa NPN e PRP, tati keddiiɗi ɗii ko Awolowo ardii lannda ngootaagu leydi [[Naajeeriya|Najeriya]] (UPN), Azikiwe ardii lannda yimɓe leydi [[Naajeeriya|Najeriya]] (NPP), e lannda leñol Nijeer (NPP), e lannda leñol [[Naajeeriya|Najeriya]] mawɗo ( Wahirid ''People's Party''). NPC ko politik. Suɓol ngol woni arandewol ngol waɗaama nder duuɓi 15, ngol woni arandewol nder Fuunaange lesdi [[Naajeeriya]] ngol rewɓe ɗon mari haaje tawtoreede.
Aminu suɓaama ngam wonde kanndidaa hooreejo leydi PRP, kono FEDECO salii mo yamiroore ngam tawtoreede woote sabu ŋakkeende to bannge njoɓdi, o ɗaɓɓiraa ko yo o rokku « hujjaaji ɓurɗi laaɓtude ». Aminu salii yoɓde kala ko yowitii e njoɓdi ndi wonaa njoɓdi ndi ɓe ndokki [[Naajeeriya]] fof tawa ko e njoɓdi. O laɓɓinaama haa jooni ɓaawo bayyinaango ñaawirdu yalti ngam wallitde Aminu wiyde o waasaani yoɓde njoɓdi.<ref>{{Cite journal|last=Ojo|first=Olatunde J. B.|date=1981|title=The Impact of Personality and Ethnicity on the Nigerian Elections of 1979|url=https://www.jstor.org/stable/4185981|journal=Africa Today|volume=28|issue=1|pages=47–58|jstor=4185981|issn=0001-9887}}</ref>
Ina ɓeydoo laaɓtude wonde NPN ina « jogori heɓde laamu » nde wooteeji ɗii njahrata yeeso. Caggal nde lannda kaa heɓi nafoore mawnde e wooteeji Asaambele ngenndi, lanndaaji tawtoraaɗi ɗii puɗɗii eɓɓude e sosde nanondiral. Ñalnde 28 sulyee, lanndaaji tati e nder lanndaaji joy ɗii — woni UPN, NPP, e GNPP — kawri to Lagos ngam waɗde fedde ngam haɓaade NPN. PRP noddaama ngam naatde e ndee fedde kono jaabaaki.[72] Ko nanndi e ɗuum, ko NPN ƴetti e PRP rewrude e Shehu Shagari, kanndidaa NPN ngam suɓaade hooreejo leydi. E nder deftere makko, o wiyi o waɗii ndee eɓɓaande ko nde Aminu woni e etaade heɓde FEDECO ngam laaɓtinde mo. O etinooma faamnude Aminu yo yaltu e woote gardagol leydi « nde tawnoo enen ɗiɗo fof eɗen nganndi fartaŋŋe makko ina ŋakki ». E nder ɗuum, PRP ina waawi ɓurde tiiɗnaade e wooteeji goɗɗi ɗii, e « tawtoreede laamu fedde NPN ». E wiyde Shagari, Aminu jaɓii kono ko e sarɗiiji ɗiɗi : maa o yeewtid e terɗe lannda makko, o ɗaɓɓa yamiroore, kadi o luulnda kuulal ngal FEDECO ƴetti e ñaawirdu ngam « daranaade innde makko moƴƴere ». Aminu laɓɓinaama ñalnde 1 ut 1979, waktuuji seeɗa ko adii lajal toɗɗagol hooreejo leydi. O ummiima Kano o fayti Lagos ñalnde heen ngam waɗde kaayitaaji makko to FEDECO. Ɗum addani Shagari wiyde wonde PRP jaɓaani nanondiral maɓɓe ngal.[30]: 225 [73][74]: 90
Woote hooreleydaagu baɗnooɗe ñalnde 11 ut, Aminu heɓi tan ko e nder diiwaan mum Kano, ɗo o dañi 76% e wooteeji ɗii. E nder leydi ndii fof, o dañii 1 732 113 woote, ko ina tolnoo e 10% e wooteeji ɗi o heɓi ɗii fof.[69]: 187 PRP ƴettii woote ɗee no hare e nder Kano nii, o waɗii kampaañ propagande yaajɗo ngam ɓamtude ndeeɗoo daartol, addani lannda oo heɓde nafoore mawnde e nder leydi ndii dowla.<ref name=":326">{{Cite book|last=Oyediran|first=Oyeleye|author-link=Oyeleye Oyediran|url=http://archive.org/details/nigerian1979elec00oyed|title=The Nigerian 1979 elections|date=1981|publisher=Illupeju, Lagos [Nigeria] : Macmillan Nigeria|others=Internet Archive|isbn=978-0-333-31786-0}}</ref>: 110 <ref name=":332">{{Cite book|last=Mwakikagile|first=Godfrey|url=https://books.google.com/books?id=gqTjUjdvTQwC|title=Ethnic Politics in Kenya and Nigeria|date=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-56072-967-9|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Bienen|first=Henry|url=http://archive.org/details/politicalconflic0000bien|title=Political conflict and economic change in Nigeria|date=1985|publisher=London, England; Totowa, N.J. : F. Cass|others=Internet Archive|isbn=978-1-135-17409-5}}</ref>: 83 Yanti heen, PRP heɓi nafooje e wooteeji ɗiɗi guwerneeruuji : [[Abubakar Rimi]] to [[Kano]] (e 79% e wooteeji) e [[Balarabe Musa]] to [[Kaduna]] (e 45% e wooteeji). E wiyde Shagari, Aminu ko kampaañ baawɗo golle, tee "ina teskii yimɓe no feewi, ina yurminii ɓe no feewi" kono o waawaano ɓurde nafoore e nder leydi ndii fof sabu "PRP makko ina ŋakki njuɓɓudi mawndi e kaɓirɗe potɗe huutoreede ngam kampaañ moƴƴo e nder leydi ndii kala".<ref name=":303">{{Cite book|last=Shagari|first=Shehu Usman Aliyu|url=http://archive.org/details/shehushagaribeck0000shag|title=Shehu Shagari : Beckoned To Serve : an autobiography|date=2001|publisher=Nigeria : Heinemann ed. books (Nigeria) plc|others=Internet Archive|isbn=978-978-129-932-2|author-link=Shehu Shagari}}</ref>: 223
Ñalnde 16 lewru nduu, FEDECO yaltini njeñtudi woote gardagol leydi ndii. Shagari hollitaama ko kañum heɓi 5 688 857 woote e nder leydi ndii kala.<ref name=":325">{{Cite book|last=Oyediran|first=Oyeleye|author-link=Oyeleye Oyediran|url=http://archive.org/details/nigerian1979elec00oyed|title=The Nigerian 1979 elections|date=1981|publisher=Illupeju, Lagos [Nigeria] : Macmillan Nigeria|others=Internet Archive|isbn=978-0-333-31786-0}}</ref>: 139
=== Jaabawuuli ===
Anndinoore FEDECO ndee ina waɗi luural, sibu Azikiwe, lomtii lanndaaji nay ɗi keɓaani nafoore, salii "e nder mum fof, tawa alaa ko heddii heen, bayyinaango Alhaji [[Shehu Shagari]] wonde hooreejo leydi cuɓaaɗo".<ref name=":322">{{Cite book|last=Oyediran|first=Oyeleye|author-link=Oyeleye Oyediran|url=http://archive.org/details/nigerian1979elec00oyed|title=The Nigerian 1979 elections|date=1981|publisher=Illupeju, Lagos [Nigeria] : Macmillan Nigeria|others=Internet Archive|isbn=978-0-333-31786-0}}</ref>: 145 <ref>{{Cite web|title=NIGERIA: UNSUCCESSFUL CANDIDATES OPPOSE DECLARATION OF NEW PRESIDENT BY ELECTORAL COMMISSION.|url=https://reuters.screenocean.com/record/1053477|access-date=2024-03-01|website=Reuters Archive Licensing|language=en|type=video}}</ref> Ñaawirde Supree e Awolo app eeraango.<ref name=":323">{{Cite book|last=Oyediran|first=Oyeleye|author-link=Oyeleye Oyediran|url=http://archive.org/details/nigerian1979elec00oyed|title=The Nigerian 1979 elections|date=1981|publisher=Illupeju, Lagos [Nigeria] : Macmillan Nigeria|others=Internet Archive|isbn=978-0-333-31786-0}}</ref>: 148
Caggal nde Shagari bayyinaa wonde hooreejo leydi cuɓaaɗo, kawral hakkunde lanndaaji luulndiiɗi ɗii, tawi jooni ina jeyaa heen PRP, tiiɗtii, ɗum addani NPN laamɗo oo yiylaade kawral mum. Ɓe ɓami lanndaaji nay keddiiɗi ɗii ngam fuɗɗoraade kaaldigal, ko PRP adii jaɓde, e wiyde Shagari. Kono ko NPP Azikiwe joofni e ‘nanondiral’ e lannda laamu nguu. Sarɗiiji nanondiral ngal, ko wakili’en lanndaaji ɗiɗi ɗii njoofni ñalnde 22 ut, balɗe ɗiɗi caggal nde Azikiwe haali konngol mum ngam salaade bayyinaango Shagari. Batuuji jowitiiɗi e sarɗiiji nanondiral ngal puɗɗii ko ñalnde 20 ut, ñalngu nguu konngol ngol waɗi. E wiyde daartoowo biyeteeɗo [[Oyeleye Oyediran]], gooto e nanondiral baɗngal e nder batuuji ɗii ko feewti e Aminu, holliri wonde "peeje keertiiɗe ina poti waɗeede ngam Alhaji Aminu Kano, hooreejo PRP, ko lannda makko ngam naatde e fedde nde."<ref name=":324">{{Cite book|last=Oyediran|first=Oyeleye|author-link=Oyeleye Oyediran|url=http://archive.org/details/nigerian1979elec00oyed|title=The Nigerian 1979 elections|date=1981|publisher=Illupeju, Lagos [Nigeria] : Macmillan Nigeria|others=Internet Archive|isbn=978-0-333-31786-0}}</ref>: 156–158
Ko ɓuri hitaande e nder laamu Shagari, nanondiral NPN-NPP ngal yanii hay so tawii lannda laamu nguu rokkii terɗe NPP geɗe ardorde teeŋtuɗe. Nanondiral ngal joofi ko ñalnde 6 sulyee 1981, caggal nanondiral hakkunde lanndaaji ɗiɗi ɗii.<ref name=":348">{{Cite journal|last=Diamond|first=Larry|author-link=Larry Diamond|date=1982|title=Cleavage, Conflict, and Anxiety in the Second Nigerian Republic|url=https://www.jstor.org/stable/160342|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=20|issue=4|pages=629–668|doi=10.1017/S0022278X00000288|jstor=160342|issn=0022-278X|url-access=subscription}}</ref>
=== PRP feccii ===
Won e lebbi e nder Republique ɗiɗaɓo, guwerneeruuji 9 ummoriiɗi e UPN, GNPP, e PRP mbaɗii batuuji lewru kala ɗo ɓe mbaɗi jeewte e ɓe ndarni wullitaango maɓɓe e laamu Shagari. Ɓeen guwerneeruuji njiytiraa ko no luulndo politik ɓurngo mawnude e lannda laamu nguu. Ɗum addani PRP jiiɓru nde tawnoo ardiiɓe lannda ka ɓurɓe waawde – hooreejo mum Aminu e Sekereteer mum ngenndiijo, S.G. Ikoku – teeŋtinii gollondiral e NPN, won heen terɗe ɓurɗe radikal, ina heen guwerneeruuji ɗiɗi ɗii, [[Abubakar Rimi]] e [[Balarabe Musa]], kamɓe ɗiɗo fof ko ɓe terɗe niver the Goun N luulndii kala sifaa gollondiral.<ref name=":349">{{Cite journal|last=Diamond|first=Larry|author-link=Larry Diamond|date=1982|title=Cleavage, Conflict, and Anxiety in the Second Nigerian Republic|url=https://www.jstor.org/stable/160342|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=20|issue=4|pages=629–668|doi=10.1017/S0022278X00000288|jstor=160342|issn=0022-278X|url-access=subscription}}</ref>
Feddeeji ɗiɗi mbaɗi e nder lannda kaa. Fedde 'radical' ndee ko ɓuri heewde ko "ina tiiɗi e waylo-waylo radikal e doosɗe sosiyaalist en." Ɓe njoginoo ko yiɗde "jokkondiral udditiingal hakkunde doole kisal". Ina waɗi heen yoga e terɗe sosɗe lannda kaa, ko ɓuri heewde e terɗe suudu sarɗiiji mayru, annduɓe mayri teeŋtuɓe, e guwerneeruuji ɗiɗi ɗii. Nde wonnoo fedde woɗnde ndee ko terɗe lannda ɓurɗe teskin’de e miijooji ceertuɗi. Ɓe cemmbini ‘neɗɗaagu demokaraasi’ ɓurngu yooɗde e Aminu Kano, ɓe njogii ko miijo wonde haɓde e laamu Shagari “ina foti rokkude, ko famɗi fof, e oo sahaa, ko foti wonde darnde ngootaagu ngenndi e gollondiral hakkunde lanndaaji.” Ndee fedde ina waɗi leftist en mawɓe—hono Ikoku—njulaagu, annduɓe, e terɗe lannda goɗɗe lolluɗe e Aminu.<ref name=":3410">{{Cite journal|last=Diamond|first=Larry|author-link=Larry Diamond|date=1982|title=Cleavage, Conflict, and Anxiety in the Second Nigerian Republic|url=https://www.jstor.org/stable/160342|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=20|issue=4|pages=629–668|doi=10.1017/S0022278X00000288|jstor=160342|issn=0022-278X|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book|last=Joseph|first=Richard A.|url=http://archive.org/details/democracyprebend0000jose|title=Democracy and prebendal politics in Nigeria : the rise and fall of the Second Republic|date=1987|publisher=Cambridge [Cambridgeshire]; New York : Cambridge University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-521-34136-3}}</ref>: 143 Fedde radikal ndee wiyetee ko Santsi (‘slippery’ e ɗemngal Hausa) caggal nde Aminu wiyi ɓe ngoni ko e ŋoral ŋoral. Rimi jaabii ndeen wonde ‘won e ardiiɓe lanndaaji’ ‘ina njuɓɓina e nder loope’, ko ɗum waɗi fedde daraniiɓe Aminu ndee ina wiyee Taɓo (‘loope’ e ɗemngal Hausa).<ref name=":282">{{Cite book|last=Auwalu|first=Anwar|url=https://books.google.com/books?id=WYurDwAAQBAJ|title=Politics as Dashed Hopes in Nigeria|date=2019-08-23|publisher=Safari Books Ltd|isbn=978-978-55986-5-0|language=en}}</ref>: 432 <ref>{{Cite news|last=Jega|first=Mahmud|title=Red, Blue and Swing States|url=https://issuu.com/thisdaylive/docs/tdla_0116_5adc568f6292ba|work=Thisday Newspapers|pages=48}}</ref>
E nder ndunngu 1980, nde Aminu woni caggal leydi ngam safrude, ardorde PRP haɗi guwerneeruuji ɗiɗi ɗii tawtoreede batuuji guwerneeruuji jeenay ɗii. Nde o arti, o waawaano jokkondirde hakkunde pelle ɗiɗi ɗee, o jokkondiri e fedde Taɓo, o jaɓi heen golle sosngo lannda. Nde guwerneeruuji ɗiɗo ɗii ndartini tawtoreede batuuji ɗii hay so tawii ko yamiroore nde, ɓe ndiiwaa e lannda kaa. E nder jaabawol, fedde Santsi, wiynde ko PRP goonga, noddi batu lannda e lewru desaambar 1980, ɗo ɓe ndiiwi Aminu e Ikoku, ɓe lomtini ɗum en mawɗo [[Michael Imoudu|Michael Imodu]] e [[Abubakar Rimi]]. Kono, hay so tawii noon ko heewi e depiteeji PRP ina ngondi e fedde Santsi, FEDECO jaɓii Aminu wonde hooreejo PRP laawɗuɗo.<ref name=":347">{{Cite journal|last=Diamond|first=Larry|author-link=Larry Diamond|date=1982|title=Cleavage, Conflict, and Anxiety in the Second Nigerian Republic|url=https://www.jstor.org/stable/160342|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=20|issue=4|pages=629–668|doi=10.1017/S0022278X00000288|jstor=160342|issn=0022-278X|url-access=subscription}}</ref><ref name=":346">{{Cite journal|last=Diamond|first=Larry|author-link=Larry Diamond|date=1982|title=Cleavage, Conflict, and Anxiety in the Second Nigerian Republic|url=https://www.jstor.org/stable/160342|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=20|issue=4|pages=629–668|doi=10.1017/S0022278X00000288|jstor=160342|issn=0022-278X|url-access=subscription}}</ref>: 13
[[File:Aminu Kano and Abubakar Rimi.jpg|thumb|Aminu e Abuubakar rimi. Ina gasa tawa ƴettaa ko adii nde lannda kaa feccata.]]
Feddeeji ɗiɗi mbaɗi e nder lannda kaa. Fedde 'radical' ndee ko ɓuri heewde ko "ina tiiɗi e waylo-waylo radikal e doosɗe sosiyaalist en." Ɓe njoginoo ko yiɗde "jokkondiral udditiingal hakkunde doole kisal". Ina waɗi heen yoga e terɗe sosɗe lannda kaa, ko ɓuri heewde e terɗe suudu sarɗiiji mayru, annduɓe mayri teeŋtuɓe, e guwerneeruuji ɗiɗi ɗii. Nde wonnoo fedde woɗnde ndee ko terɗe lannda ɓurɗe teskin’de e miijooji ceertuɗi. Ɓe cemmbini ‘neɗɗaagu demokaraasi’ ɓurngu yooɗde e Aminu Kano, ɓe njogii ko miijo wonde haɓde e laamu Shagari “ina foti rokkude, ko famɗi fof, e oo sahaa, ko foti wonde darnde ngootaagu ngenndi e gollondiral hakkunde lanndaaji.” Ndee fedde ina waɗi leftist en mawɓe—hono Ikoku—njulaagu, annduɓe, e terɗe lannda goɗɗe lolluɗe e Aminu.<ref name=":345">{{Cite journal|last=Diamond|first=Larry|author-link=Larry Diamond|date=1982|title=Cleavage, Conflict, and Anxiety in the Second Nigerian Republic|url=https://www.jstor.org/stable/160342|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=20|issue=4|pages=629–668|doi=10.1017/S0022278X00000288|jstor=160342|issn=0022-278X|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book|last=Joseph|first=Richard A.|url=http://archive.org/details/democracyprebend0000jose|title=Democracy and prebendal politics in Nigeria : the rise and fall of the Second Republic|date=1987|publisher=Cambridge [Cambridgeshire]; New York : Cambridge University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-521-34136-3}}</ref>: 143 Fedde radikal ndee wiyetee ko Santsi (‘''slippery''’ e ɗemngal Hausa) caggal nde Aminu wiyi ɓe ngoni ko e ŋoral ŋoral. Rimi jaabii ndeen wonde ‘won e ardiiɓe lanndaaji’ ‘ina njuɓɓina e nder loope’, ko ɗum waɗi fedde daraniiɓe Aminu ndee ina wiyee Taɓo (‘loope’ e ɗemngal Hausa).<ref name=":28">{{Cite book|last=Auwalu|first=Anwar|url=https://books.google.com/books?id=WYurDwAAQBAJ|title=Politics as Dashed Hopes in Nigeria|date=2019-08-23|publisher=Safari Books Ltd|isbn=978-978-55986-5-0|language=en}}</ref>: 432 <ref>{{Cite news|last=Jega|first=Mahmud|title=Red, Blue and Swing States|url=https://issuu.com/thisdaylive/docs/tdla_0116_5adc568f6292ba|work=Thisday Newspapers|pages=48}}</ref>
E nder ndunngu 1980, nde Aminu woni caggal leydi ngam safrude, ardorde PRP haɗi guwerneeruuji ɗiɗi ɗii tawtoreede batuuji guwerneeruuji jeenay ɗii. Nde o arti, o waawaano jokkondirde hakkunde pelle ɗiɗi ɗee, o jokkondiri e fedde Taɓo, o jaɓi heen golle sosngo lannda. Nde guwerneeruuji ɗiɗo ɗii ndartini tawtoreede batuuji ɗii hay so tawii ko yamiroore nde, ɓe ndiiwaa e lannda kaa. E nder jaabawol, fedde Santsi, wiynde ko PRP goonga, noddi batu lannda e lewru desaambar 1980, ɗo ɓe ndiiwi Aminu e Ikoku, ɓe lomtini ɗum en mawɗo [[Michael Imoudu|Michael Imodu]] e [[Abubakar Rimi]]. Kono, hay so tawii noon ko heewi e depiteeji PRP ina ngondi e fedde Santsi, FEDECO jaɓii Aminu wonde hooreejo PRP laawɗuɗo.<ref name=":344">{{Cite journal|last=Diamond|first=Larry|author-link=Larry Diamond|date=1982|title=Cleavage, Conflict, and Anxiety in the Second Nigerian Republic|url=https://www.jstor.org/stable/160342|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=20|issue=4|pages=629–668|doi=10.1017/S0022278X00000288|jstor=160342|issn=0022-278X|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book|last=Jr.|first=C S Whitaker|url=http://archive.org/details/perspectivesonse0000unse|title=Perspectives on the second republic in Nigeria|date=1981|publisher=Waltham, Mass. : Crossroads Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-918456-43-4}}</ref>: 13
=== 1981 Kano fitina ===
Ñalnde 7 sulyee 1981, guwerneer Rimi yaltini ɓataake feewde e ''Emir'' [[Kano]], hono [[Ado Bayero]], ina tuuma ɗum wonde o anniyaaki hormaade laamu diiwaan Kano. Ɓataake oo ina ɗaɓɓi jaabawol e nder waktuuji 48 ngam hollirde hol ko waɗi kuule diisnondiral fotaani ƴetteede. Ɓataake oo siforaama e jaaynde wiyeteende ''West Africa'' wonde « ɓuri waasde hormaade... ina fotnoo wasiyaade binndoowo, kono... ina fotnoo haaldude e hooreejo aadaaji e diine [teddinaaɗo] ». Diineeji e hakkillaaji goɗɗi cemmbinɗi kadi ñiŋii ɓataake oo, kam e kaalirde fedde Taɓo. NPN huutoriima ngonka kaa ko yaawi, e wiyde "yimɓe moƴƴuɓe" yo "rewru e juɓɓule mum en gaadanteeje".<ref name=":343">{{Cite journal|last=Diamond|first=Larry|author-link=Larry Diamond|date=1982|title=Cleavage, Conflict, and Anxiety in the Second Nigerian Republic|url=https://www.jstor.org/stable/160342|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=20|issue=4|pages=629–668|doi=10.1017/S0022278X00000288|jstor=160342|issn=0022-278X|url-access=subscription}}</ref>
Fitinaaji puɗɗii ñalnde 10 sulyee 1981, to Kano, tawi ko cuuɗi laamu keewɗi wuli, ina jeyaa heen Sekretariyaa laamu leydi ndii, Rajo Kano, e suudu sarɗiiji leydi ndii. Joɗnde fedde Santsi e hoɗorɗe mawɓe e laamu Rimi kadi ko ko njiylotonoo. Doktoor [[Bala Mohammed Bauchi]], mawɗo jaagorgal Rimi to bannge politik, kadi ko kañum woni ganndo mawɗo e nder lannda ka, maayi e nder yiite ngee. Jaaynde [[Afrik]] worgo limtii bonnugol fitinaaji ɗii fof ko ₦100 miliyoŋ e nder tonngoode mum 20 sulyee 1981. Ardiiɓe fedde Santsi tuumi NPN e Aminu ko kamɓe njuɓɓini fitinaaji ɗii ngam "reende doole maɓɓe politik".<ref name=":342">{{Cite journal|last=Diamond|first=Larry|author-link=Larry Diamond|date=1982|title=Cleavage, Conflict, and Anxiety in the Second Nigerian Republic|url=https://www.jstor.org/stable/160342|journal=The Journal of Modern African Studies|volume=20|issue=4|pages=629–668|doi=10.1017/S0022278X00000288|jstor=160342|issn=0022-278X|url-access=subscription}}</ref>
=== Caggal mum ===
Warngo Doktoor Bala Mohammed ɓeydii luggiɗde e feccere e nder PRP. Ko adii hitaande nde, Balarabe Musa, guwerneer PRP mo Kaduna, ƴaɓɓii laamu e suudu sarɗiiji leydi ndi NPN ɓuri heewde. E hitaande 1982, o yaltini deftere wiyeteende « Hare ngam waylude renndo e faggudu » , o tuumi heen Aminu wonde ko kañum yuɓɓini warngooji baɗnooɗi e hitaande 1981 ɗii. Musa ɓeydi heen wonde hay so tawii "denndaangal haalaaji makko, taali makko, geɗe makko, e peeje makko, Mallam Aminu Kano waawaano heɓde laamu men e ko ɓuri heewde e lannda kaa ngam janfaade Porogaraam men mawɗo oo."<ref>{{Cite book|last=Musa|first=Balarabe|author-link=Abdulkadir Balarabe Musa|url=http://archive.org/details/struggleforsocia0000musa|title=Struggle for social and economic change|date=1982|publisher=Zaria : Northern Nigerian Pub. Co.|others=Internet Archive|isbn=978-978-169-216-1}}</ref>: 162
Caggal nde terɗe keewɗe jogiiɗe doole e nder PRP riiwaa, fedde Santsi ndee feccii, sabu geɗe bayɗe no wooteeji, kiris nguurndam, e luural peeñngal. [[Abubakar Rimi]] naati e NPP Azikiwe, [[Balarabe Muusa]] etinooma jokkondirde e Aminu.<ref>{{Cite journal|last1=Abdulraheem|first1=Tajudeen|last2=Olukoshi|first2=Adebayo|date=1986|title=The Left in Nigerian Politics and the Struggle for Socialism: 1945-1985|url=https://www.jstor.org/stable/4005819|journal=Review of African Political Economy|issue=37|pages=64–80|jstor=4005819|issn=0305-6244}}</ref> Musa hollitii e yeewtere 2012 wonde rafi Aminu e nder ooɗoo sahaa addi mo « ko ɓuri heewde e ko o anndaa ko woni e sara makko », ko ɗum « won e yimɓe bonɓe wonɓe e sara makko ». Muusaa siftini kadi anniya Aminu ngam yuɓɓinde batu nanondiral e galle mum, kono cellal makko bonngal haɗi ɗum, ɗum addani mo maayde haa jooni.<ref>{{Cite web|last=Tilde|first=Dr Aliyu U.|date=2012-05-26|title=Interview (1): An Evening with Balarabe Musa|url=https://aliyuutilde.wordpress.com/2012/05/26/interview-1-an-evening-with-balarabe-musa/|access-date=2024-03-23|website=Discourse With Dr. Tilde|language=en}}</ref>
E nder heblo woote hooreleydaagu 1983, Aminu suɓii Bola Ogunbo ngam won'de hooreejo leydi ndii, ko ngol woni go'o ko debbo ina jogori jogaade darnde e nder leydi ndii.<ref>{{Cite journal|last=Mama|first=Amina|date=1995|title=Feminism or Femocracy? State Feminism and Democratisation in Nigeria|url=https://www.jstor.org/stable/43657968|journal=Africa Development / Afrique et Développement|volume=20|issue=1|pages=37–58|jstor=43657968|issn=0850-3907}}</ref> Kono o sankii ko ñalnde 17 abriil 1983, lebbi keewɗi ko adii woote ɗee.<ref>{{Cite journal|last=Mahmud|first=Sakah S.|date=1988|editor-last=Feinstein|editor-first=Alan|title=Mallam Aminu Kano and the Politics of Change in Nigeria|url=https://www.jstor.org/stable/4186467|journal=Africa Today|volume=35|issue=1|pages=57–60|jstor=4186467|issn=0001-9887}}</ref>
== Wade ==
Caggal nde o dañi rafi mboros bonɗo sabu rafi mboros cerebral, Aminu Kano sankii ñalnde 17 abriil 1983 to galle makko to [[Kano]]. O wirnaa ko ñalnde heen e nder galle makko.<ref>{{Cite web|title=Aminu Kano {{!}} Zaccheus Onumba Dibiaezue Memorial Libraries|url=https://zodml.org/discover-nigeria/people/historicalpeople/aminu-kano|access-date=2024-04-11|website=zodml.org}}</ref> Gila hitaande 2001, hitaande kala, ñalngu mawningol maayde makko ina waɗee e nder galle [[Mambayya]].<ref>{{Cite news|last=Dori|first=Gambo|date=20 April 2018|title=Musings from Aminu Kano's 35th anniversary for the 17th yr on 17th April|url=https://www.vanguardngr.com/2018/04/musings-from-aminu-kanos-35th-anniversary-for-the-17th-yr-on-17th-april/|location=Lagos, Nigeria|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]}}</ref>
== Njawdi ==
Naajeeriya waawataa wonde noon kadi sabu Aminu Kano ina hoɗi ɗoo.
— [[Chinua Achebe]], Natal [[Afrik]] / Caɗeele e [[Naajeeriya]]
Batte Aminu ina njokki e ƴellitaade e nder politik leydi [[Naajeeriya|Najeriya]] ko juuti caggal maayde makko. Heewɓe e almuɓɓe makko gila e balɗe makko e nder PRP njahi haa ɓe ngonti yimɓe mawɓe e nder politik leydi [[Naajeeriya|Najeriya]], haa teeŋti noon e jamaanu Republique nayaɓere (1999—hannde). Teskaama e nder ɓeeɗoo politikaaji ko [[Sule Lamiɗo|Sule Lamido]], gonnooɗo guwerneer Jigawa tuggi 2007 haa 2015, e teddungal Aminu, mahii ''Triangle'' Mallam Aminu Kano to [[Dutse]];<ref>{{Cite news|last=Gaya|first=Suleiman Uba|date=8 March 2015|title=Sule Lamido and the Jigawa Narrative|url=https://www.vanguardngr.com/2015/03/sule-lamido-and-the-jigawa-narrative/|location=Lagos, Nigeria|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]}}</ref> [[Ghali Umar Na'Abba]]; joginooɗo jappeere hooreejo suudu sarɗiiji leydi ndii tuggi3990. e ɓurɗo teeŋtude, [[Umaru Musa Yar'Adua]], gardinooɗo leydi Nijeer gila 2007 haa o maayi ñalnde 5 [[lewru]] mbooy hitaande 2010.<ref name=":317">{{Citation|last1=Salau|first1=Mohammed Bashir|title=Aminu Kano|date=2024-01-30|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-590|access-date=2024-02-17|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.590|isbn=978-0-19-027773-4|last2=Oluokun|first2=Oyedele|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web|last=Adekaiyaoja|first=Afolabi|date=2022-07-07|title=Rabiu Kwankwaso and the Legacy of Aminu Kano|url=https://republic.com.ng/june-july-2022/kwankwaso-kano/|access-date=2024-04-25|website=The Republic|language=en-GB}}</ref>
Ina gasa tawa maande ɓurnde tiiɗde e batte Aminu jokkuɗe e politik leydi [[Naajeeriya|Najeriya]] ina yiyee e nder diiwaan makko [[Kano]]. Politiyankooɓe yiɗɓe ballal ''talakawa'' ina keewi wiyde ko kamɓe ngoni ‘lomtiiɓe Aminu Kano’, tawi ko gonnooɗo guwerneer diiwaan [[Kano]] e ƴamoowo hooreejo leydi [[Rabiu Kwankwaso]] woni yeru maantinɗo.<ref name=":316">{{Citation|last1=Salau|first1=Mohammed Bashir|title=Aminu Kano|date=2024-01-30|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-590|access-date=2024-02-17|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.590|isbn=978-0-19-027773-4|last2=Oluokun|first2=Oyedele|url-access=subscription}}</ref><ref name=":352">{{Cite web|last=Tilde|first=Dr Aliyu U.|date=2012-06-15|title=Interview (4): Kwankwaso|url=https://aliyuutilde.wordpress.com/2012/06/15/interview-4-kwankwaso/|access-date=2024-04-25|website=Discourse With Dr. Tilde|language=en}}</ref>
[[File:Kwankwasiyya May 29 2011.jpeg|thumb|Natal ngal ƴettaa ko to [[Kano]] e sahaa nde Kwankwaso toɗɗaa e gardagol guwerneer Kano e hitaande 2011, ngalɗoo natal ina hollita almuɓɓe makko, anndiraaɓe [[Kwankwasiyya]]. Ɓe mbeltiniri cappanɗe boɗeeje, limce daneeje, e paɗe ɓaleeje, ɗe njibinaama e mbaydi siyno Aminu, ndi Kwankwaso ƴetti caggal mum.<ref name=":35">{{Cite web|last=Tilde|first=Dr Aliyu U.|date=2012-06-15|title=Interview (4): Kwankwaso|url=https://aliyuutilde.wordpress.com/2012/06/15/interview-4-kwankwaso/|access-date=2024-04-25|website=Discourse With Dr. Tilde|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Abuh|first=Adamu|date=3 November 2015|title='Our Kwankwasiya ideology improved the lot of Kano indigenes'|url=https://guardian.ng/features/our-kwankwasiya-ideology-improved-the-lot-of-kano-indigenes/|location=Lagos, Nigeria|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref>]]
=== Sinemaaji e pijirlooji Hausa ===
Ƴeew kadi: Sinema ɗemngal Hausa
Nde o woni suka, Aminu ina heewi waɗde pijirlooji ɗi o huutortoo ngam waɗde "wullitaango makko, ñiŋooje makko, e yiɗdeeji makko e mbaadi pijirlooji". E nder ɗeen pijirlooji, o heewnoo ko reende darnde ardiinde ndee e hoore makko, o rokka geɗe goɗɗe ɗee wondiiɓe makko pijirlooji ɗii.<ref name=":126">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 43–44 Caggal ɗuum, nde o woni almuudo to duɗal hakkundeewal [[Kano]], o woni gadano winndude golle pijirlooji e ɗemngal Hausa.<ref name=":26">{{Cite book|url=http://archive.org/details/literaturesinafr0000unse|title=Literatures in African languages : theoretical issues and sample surveys|date=1985|publisher=Cambridge; New York : Cambridge University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-521-25646-9|editor-last=Andrzejewski|editor-first=B. W.|pages=243|editor-last2=Piłaszewicz|editor-first2=S.|editor-last3=Tyloch|editor-first3=W.}}</ref>:228<ref>{{Cite book|last=Gar|first=Yusuf Baba|url=https://books.google.com/books?id=jFjfEAAAQBAJ|title=Capturing Culture: Traditional Theater in Contemporary Hausa Video Films|date=2024-01-18|publisher=LIT Verlag|isbn=978-3-643-96410-6|pages=81|language=en}}</ref> Which heduna the 92 sosi Fedde Dramatique, o winndi heen pijirlooji keewɗi ɗi o:
...ƴami huuwugo yimɓe ɗuuɗɓe nden ɓe ɗon ƴama system emiraaji haa woyla lesdi [[Naajeeriya]]. E nder pijirlooji ɗii, ''Kai wane ne a kasuwar'' [[Kano]] ''da ba za a cuce ka ba''? (‘Ko mbaaw-ɗaa wonde fof, aɗa foolee e luumo [[Kano]]’) o hollitii huutoraade yimɓe leydi e juuɗe njulaagu ɓe ngalaa ɓerɗe, e nder ''Karya Fure take ba ta ‘ya’ya'' (‘Fenaande ina ɓuuɓna kono alaa ko heɓata’) o umminii caɗeele njoɓdi ɓurtundi ndi yimɓe teeru [[Hausa language|Hausa]] en njoɓata. E nder duuɓi 1939—1941 Aminu Kano winndi ko ina tolnoo e pijirlooji juutɗi capanɗe ɗiɗi ngam huutoraade duɗe ɗe o jaɓaani yoga e aadaaji nokkuuji ɓooyɗi kam e golle laamu ngenndi e nder njuɓɓudi njuɓɓudi koloñaal ndi wonaa to bannge njuɓɓudi.<ref name=":1411">{{Cite book|last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>:276 <ref name=":25">{{Cite book|url=http://archive.org/details/literaturesinafr0000unse|title=Literatures in African languages : theoretical issues and sample surveys|date=1985|publisher=Cambridge; New York : Cambridge University Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-521-25646-9|editor-last=Andrzejewski|editor-first=B. W.|pages=243|editor-last2=Piłaszewicz|editor-first2=S.|editor-last3=Tyloch|editor-first3=W.}}</ref>228 <ref name=":34">{{Cite book|last=Adamu|first=Abdalla Uba|url=https://auadamu.com/phocadownload/Conference_Presentations/Media_and_Cultural_Communication_Presentations/2005%20Read%20to%20Reel%20-%20Transformation%20of%20Hausa%20Popular%20Literature%20from%20Orality%20to%20Visuality.pdf|title=Read to Reel: Transformation of Hausa Popular Literature from Orality to Visuality|publisher=Department of Mass Communication Bayero University, Kano|year=2005|pages=8–9}}</ref>:
E hitaande 1940, e nder batu kuuɓtodinngu ɗiɗaɓuru hitaande kala fedde sukaaɓe mawɓe [[Kaduna]] (hannde Fedde sukaaɓe mawɓe Barewa), batu ɗo almudɓe duɗal ngal « kawri e yeewtere welnde hakkunde mum en », Aminu, e oon sahaa ko almuudo haa jooni, yuɓɓini pijirlooji mum ''Kai wane ne a kasuwar'' Kanotendees to KOBA. E wiyde [[Abubakar Imam]], jeyaaɗo e tawtoraaɓe ɓee, ‘yiylotooɓe’ ɓee njiyri pijirlooji ɗii ko no « politik nii, baawɗi bonnude ko ɓuri moƴƴude e deeƴre diiwaan oo, haa teeŋti noon e hare winndereere » . Ɗum addani ardiiɓe duɗal ngal salaade jaɓɓaade kala batuuji garooji e jokkondirde e KOBA.<ref name=":10">{{Cite book|last=Imam|first=Abubakar|url=https://books.google.com/books?id=yawsAAAAIAAJ|title=The Abubakar Imam Memoirs|date=1989|publisher=NNPC|isbn=978-978-169-308-3|language=en}}</ref>: 162
Aminu heɓi heen miijo mum ko e winndooɓe mawɓe hono Sekseer,<ref>{{Cite book|last=Clark|first=Trevor|url=http://archive.org/details/wasitonlyyesterd0000unse|title=Was it only yesterday? : the last generation of Nigeria's "Turawa"|publisher=Bristol : BECM Press|others=Internet Archive|year=2002|isbn=978-0-9530174-7-8}}</ref>: 284 Rousseau, Voltaire, e Tom Paine, e etaade waylude golle mum en ngam heɗtiiɓe Hausa en.<ref name=":33">{{Cite book|last=Adamu|first=Abdalla Uba|url=https://auadamu.com/phocadownload/Conference_Presentations/Media_and_Cultural_Communication_Presentations/2005%20Read%20to%20Reel%20-%20Transformation%20of%20Hausa%20Popular%20Literature%20from%20Orality%20to%20Visuality.pdf|title=Read to Reel: Transformation of Hausa Popular Literature from Orality to Visuality|publisher=Department of Mass Communication Bayero University, Kano|year=2005|pages=8–9}}</ref> O heewi wonde ko binndoowo pijirlooji, fijoowo, e gardotooɗo e nder pijirlooji makko, sahaa e sahaa fof omo wayla binndanɗe e pijirlooji walla omo huutoroo geɗe asliije tiiɗɗe. Kanko e gollodiiɓe makko ɓe mbaɗii dingiral, ɓe noddi yimɓe ɓee ngam seedaade kollirɗe maɓɓe, heewɓe heen ko e kewuuji hono Sallah. Ɗee golle keɓii weltaare, sahaa e sahaa fof ina ngadda heen hay amiir e ardiiɓe diiwanuuji. Aminu waɗii miijooji renndo e ñiŋooje rewrude e ɗeen pijirlooji e kollirɗe. Pijirlooji gooti teskiniiɗi, ɗi puɗɗii innireede Kar Ka Bata Hajin Naka (‘Wota bonnu hajjuuji maa’), caggal ɗuum ɗi inniri Alhaji Ka Iya Kwanga (‘Alhaji, aɗa anndi no njiyru-ɗaa Conga’), jeertinii Naajeeriyankooɓe e waasde nanngeede e njiimaandi ɓurndi toowde e laabi Hirnaange, teeŋtinirɗi. E nder ɗuum, o wiyi yo waylo waylo rewrude e jaŋde e nder aadaaji maɓɓe.<ref name=":125">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 55
Hay so tawii o neldii pijirlooji makko keewɗi to [[Gaskiya Ta Fi Kwabo]], jaaynde laamu nde ɗemngal Hausa, hay heen gootal jaɓaaka.<ref name=":1410">{{Cite book|last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 277 <ref name=":32">{{Cite book|last=Adamu|first=Abdalla Uba|url=https://auadamu.com/phocadownload/Conference_Presentations/Media_and_Cultural_Communication_Presentations/2005%20Read%20to%20Reel%20-%20Transformation%20of%20Hausa%20Popular%20Literature%20from%20Orality%20to%20Visuality.pdf|title=Read to Reel: Transformation of Hausa Popular Literature from Orality to Visuality|publisher=Department of Mass Communication Bayero University, Kano|year=2005|pages=8–9}}</ref> E wiyde [[Abdalla Uba Adamu]], ‘''Establishment'' aadaaji ɗii fof ina tiiɗi no feewi ngam jaɓde ƴeewndo binndol keeriiɗo e maɓɓe,9. Pijirlooji Aminu Kano ina njogii batte e nder sinemaaji [[Hausa language|Hausa]], pijirlooji makko keewɗi mbaɗtaa e filmuuji.<ref>{{Cite journal|last=McCain|first=Carmen|date=2013|title=Nollywood and Its Others: Questioning English Language Hegemony in Nollywood Studies|url=https://muse.jhu.edu/pub/3/article/538429|journal=The Global South|volume=7|issue=1|pages=30–54|doi=10.2979/globalsouth.7.1.30|s2cid=144044295|issn=1932-8656|url-access=subscription}}</ref> O ɓuri teeŋtude ko e [[Maitama Sule]], gooto e ƴettuɓe sinemaa [[Hausa language|Hausa]] ko adii. Sule siftinii yahde duɗal jaaɓi haaɗtirde [[Kaduna]] caggal nde Aminu heɓi bak mum, o siftini wonde fotde pijirlooji ɗi o waɗi ɗii fof ko Aminu winndi ɗi.<ref name=":124">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 56–57 O ɓeydi heen wonde o siftorii sahaa gooto ɗo:
...almuɓɓe ndarni haa nokkuure laanawol lesdi ngam salmingo Aminu nde ɓe nani o ɗon yaha diga [[Kano]] haa [[Diiwal Bauchi|Bauchi]], o ɗon jooɗa wakkati seɗɗa haa [[Kaduna]]. Lonngere ndee leeltinii waktuuji keewɗi, kamɓe fof ɓe ndartiima e ladde ngam waɗde pijirlooji makko ɗi ɓe ngollotonoo ɗii. Aminu, nde o ari, o naati e fedde nde...<ref name=":123">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 57
Sule waɗii darnde mawnde e sosde gooto e sosiyeteeji peewnugol filmuuji gadani e nder Fuɗnaange [[Naajeeriya]], hono [[Maitama Sule]] ''Drama Group''.<ref name=":3">{{Cite book|last=Adamu|first=Abdalla Uba|url=https://auadamu.com/phocadownload/Conference_Presentations/Media_and_Cultural_Communication_Presentations/2005%20Read%20to%20Reel%20-%20Transformation%20of%20Hausa%20Popular%20Literature%20from%20Orality%20to%20Visuality.pdf|title=Read to Reel: Transformation of Hausa Popular Literature from Orality to Visuality|publisher=Department of Mass Communication Bayero University, Kano|year=2005|pages=8–9}}</ref> Ɗemɗe makko renndo e politik ina keewi feeñde e filmuuji [[Naajeeriya|Najeriya]], haa teeŋti e ɗi ɗemngal [[Hausa language|Hausa]].<ref>{{Cite journal|last=McCain|first=Carmen|date=2013|title=Nollywood and Its Others: Questioning English Language Hegemony in Nollywood Studies|url=https://muse.jhu.edu/pub/3/article/538429|journal=The Global South|volume=7|issue=1|pages=30–54|doi=10.2979/globalsouth.7.1.30|issn=1932-8656|url-access=subscription}}</ref>
=== Miijooji peewnitgol ===
Aminu Kano naati e Dental ''Progressive Elements Nord'' ngam wonde fedde politik ngam haɓaade ko o miijii ko golle otokaraasi e fedde laamu ''Native Northern''. O feewni njiimaandi makko e elite laamu nguu haa arti noon e amiir en, tawi ko ɓuri heewde e mum en ko [[Fulɓe]]. Doole plateau makko semmbinaama heen seeɗa sabu ''background'' makko. Baaba makko ko Alkali golloowo to [[Kano]] ummoriiɗo e leñol diineeji lislaam, Aminu Kano kadi addi miijooji lislaam ko fayti e potal e nder laabi kampaañ mum e nder republique gadano. ''Talakawas'' (commons) ɗuuɗɓe haa [[Kano]] ndarni ɓaawo nulal maako nden darnde maako nder siyaasa mawni diga ballal yimɓe [[Kano]] e soodooɓe pamari egguɓe haa woyla.<ref>M. G. Smith; Government in Kano, 1350-1950, Westview Press, 1997. p 492-493.</ref> Heewɓe e njulaagu nguu caggal ɗuum njooɗiima e birooji NEPU. O yiɗi kadi huutoraade politik ngam sosde renndo fotngo e nder Fuɗnaange [[Naajeeriya]].
Miijo makko mawngo ngoɗngo e nder fuɗɗoode republique gadano oo, ko ruppitde lanndaaji tuugiiɗi e leƴƴi. Miijo ngoo jaɓɓaama no feewi e ballal makko ummoriingal e njulaagu tokoosi e gollooɓe e nder gure saraaji laawol laana njoorndi. Worɓe e rewɓe ɓuri heewde ko yimɓe eggooɓe yiylotooɓe fartaŋŋeeji njulaagu, tee ina njogii nanondiral leƴƴi seeɗa e renndooji jaɓɓotooɗi ɗum en ɗii. O holliti kadi njuɓɓudi fiscal ndi ina yiɗi yoɓde alɗuɓe e nder diiwaan hee, tee ina jeyaa e ko ɓuri teeŋtude e ardiiɓe politikaaji leydi [[Naajeeriya|Najeriya]], ballitooji potal hakkeeji rewɓe.
Mallam Aminu Kano ko siyaasyanke teddinaaɗo no feewi e nder Fuɗnaange [[Naajeeriya]]. O maantinii demokaraasi, doole rewɓe e ndimaagu haala. Aeroport, kolees e kadi mbedda mawɗo kadi ina inniree mo to [[Kano]]. Galle makko ɗo o hoɗi e ɗo o maayi e ɗo o wirnaa, wayliima wonti nokku wiɗto e heblo demokaraasi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Bayero [[Kano]]
=== Doole rewɓe ===
Kuutoragol Aminu luggiɗngol e yumma mum e caɗeele renndo ɗe o fotnoo dañde, addani mo waɗde doole rewɓe e nder nguurndam makko.<ref name=":173">{{Cite journal|editor-last=Wakili|editor-first=Haruna|title=The Social and Political Thoughts of Malam Aminu Kano|url=https://www.academia.edu/38919731|journal=The Social and Political Thoughts of Malam Aminu Kano|date=January 2019|publisher=Mambayya House, Centre for Democratic Studies, Bayero University|publication-place=[[Kano, Nigeria]]}}</ref>: 53 O reentii e jogaade rewɓe heewɓe, o wiyi wonde Qur'aana ina jaɓi juulɗo resde haa rewɓe nayo hay so tawii ko impsuret tan wadugo. O firti ɗum ko Qur’aana jaɓaani dewgal keewngal. Goongɗinɗo no feewi jaŋde ko feere ngam rimɗinde rewɓe, o wallitorii duɗal rewɓe ngal hawri e galle makko gila 1952 haa o sankii e hitaande 1983, o rokki heen janngirɗe e golle juuɗe, e sewnde, e Hausa, e binndol e ɗemngal Engele. E nder duuɓi ɗiɗi ɗi o janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde jaŋde, o winndi denndaangal binndanɗe makko teskinɗe e "Caɗeele jaŋde sukaaɓe rewɓe e nder [[Kano]]".<ref name=":149">{{Cite book|last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 290–291 <ref name=":121">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 102 <ref name=":122">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>
E nder nguurndam makko politik, Aminu ina jokki e haɓaade ittugol rewɓe e nguurndam renndo e geɗe politik laaɓtuɗe. O ƴetti miijooji lislaam ɗii « ndimaagu », « jihaadi » e « nuunɗal » ngam wallitde doole rewɓe, o waɗti ɗum e ngoƴa mawɗo e nder lannda makko politik. E bannge ɓiyiiko gorko biyeteeɗo Isa Wali, o daraniima ndeeɗoo feere e kitaale 1950 e 1960, darnde nde heewaani yiyeede e oon sahaa. E nder kitaale 1970 e 1980, e gartugol demokaraasi e nder leydi [[Naajeeriya|Najeriya]], lannda ''People’s Redemption Party'' (PRP), e gardagol makko, ummii ko e lannda politik tan e nder leydi [[Naajeeriya|Najeriya]], jogorɗo haɓaade ndee ɗoo haala, Aminu wonti jokkondiral tiiɗngal e daranaade hakkeeji rewɓe ko ɓuri kala politikyanke leydi ndii. O hollitii wonde Qur'aana ina rokka juulɓe hakke "jogaade haala laaɓtuka e geɗe dowla walla wakiliijo mo o suɓii".<ref name=":163">{{Cite book|url=http://archive.org/details/hausawomenintwen0000unse|title=Hausa Women in the Twentieth Century|date=1991|publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-299-13024-4|editor-last=Coles|editor-first=Catherine|editor-last2=Mack|editor-first2=Beverly}}</ref>: 153 <ref name=":164">{{Cite book|url=http://archive.org/details/hausawomenintwen0000unse|title=Hausa Women in the Twentieth Century|date=1991|publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-299-13024-4|editor-last=Coles|editor-first=Catherine|editor-last2=Mack|editor-first2=Beverly}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/womenstatedevelo0000unse|title=Women, the state, and development|date=1989|publisher=Albany : State University of New York Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-7914-0064-7|editor-last=M. Charlton|editor-first=Sue Ellen|pages=108|editor-last2=Everett|editor-first2=Jana|editor-last3=Staudt|editor-first3=Kathleen}}</ref>
So tawiino o tawtoraama wooteeji hooreejo leydi e hitaande 1983, ko kanko woni debbo Bola Ogunbo, ko ngol woni go’o ko debbo [[Naajeeriya|Najeriya]] ina suɓee e jappeere laamu toownde. O wiyi yo rewɓe ɓeydu naatde e geɗe renndo, o waɗta eɓɓooji jaŋde mawɗi wonande rewɓe rewrude e lannda makko PRP, o toɗɗii rewɓe heewɓe e golle renndo. E nder lanndaaji ɗiɗi ɗi o ardii ɗii, hono Dental Dowlaaji Dentuɗi (NEPU) tuggi 1953 haa 1966 e PRP tuggi 1978 haa 1983, rewɓe ina cemmbinaa e politik. Kono, nde tawnoo ɗeen lanndaaji ina cosi baɗe rewɓe, ina kaɓa e geɗe jowitiiɗe e jaŋde e hakkeeji woote, ina keewi ustude terɗe rewɓe ngam haɓaade geɗe ɓurɗe yaajde e dow ndimaagu mum en. Baagal rewɓe, hay so ina woodi, ardaani waylooji moƴƴi walla mbayliigu wonande rewɓe.<ref name=":162">{{Cite book|url=http://archive.org/details/hausawomenintwen0000unse|title=Hausa Women in the Twentieth Century|date=1991|publisher=Madison, Wis. : University of Wisconsin Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-299-13024-4|editor-last=Coles|editor-first=Catherine|editor-last2=Mack|editor-first2=Beverly}}</ref>: 157
=== Duɗe lislaamiyya ===
E nder kitaale 1950, e ƴettude ƴoƴre e duɗe lislaam to [[Sudan|Sudaan]],<ref>{{Cite news|last=Tankarkar|first=Maijama'a Sule|date=18 May 2012|title=Remembering Mallam Aminu Kano|url=https://www.premiumtimesng.com/opinion/5163-remembering_mallam_aminu_kano.html|access-date=2024-01-11|newspaper=[[Premium Times]]}}</ref> binndanɗe [[Abdullahi Dan fodio|Abdullahi dan Fodio]], e won e dille peewnitgol nannduɗe e ɗeen to Nijeer, Aminu fuɗɗii sosde duɗe [[Lislaamu|lislaam]] gadane, tawi faandaare mum ko peewnude e ƴellitde jaŋde [[Lislaamu|lislaam]] to [[Kano]]. Ngam heɓugo ballal, Aminu hokki taskaram man haa mallamai mawɓe haa [[Kano]], hawtaade e Sheek Na’ibi Suleymaani Wali e [[Inuwa Wada]]. Ko adii fof e ɗeen duɗe sosaa ko e nder diiwaan Sudawa wuro ngoo, ko yaawi ɓeydaade heewde yimɓe e binnditagol adanngol ngol almuudo 30, ko ɓooyaani koo mawni haa 60. Jibnaaɓe, haa teeŋti e ɓeen wonɓe e sukaaɓe rewɓe tokosɓe, ɓuri yiɗde ɗeen duɗe nde tawnoo ɗe ɓuri tiiɗnaade ko e jaŋde [[Lislaamu|lislaam]] tawa kadi ina naatna heen geɗe goɗɗe ɗe ngonaa jaŋde Hirnaange fof.<ref name=":120">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 142-144 <ref>{{Cite book|last=Daneji|first=Abdalla Uba Adamu|url=https://www.researchgate.net/publication/368602049|title=From Evolution to Revolution: The Kano Emirate Yesterday Today and Tomorrow|date=July 2021|location=Kano|pages=12}}</ref><ref>{{Cite news|last=Mustapha|first=Olusegun|date=2018-04-20|title=Tunawa da Marigayi Malam Aminu Kano|url=https://aminiya.ng/tunawa-da-marigayi-malam-aminu-kano/|issn=0794-9049|access-date=2024-01-11|newspaper=Aminiya|language=ha}}</ref><ref name=":184">{{Cite journal|last=Reichmuth|first=Stefan|date=1989|title=New Trends in Islamic Education in Nigeria: A Preliminary Account|url=https://www.jstor.org/stable/1570982|journal=Die Welt des Islams|volume=29|issue=1/4|pages=41–60|doi=10.2307/1570982|jstor=1570982|issn=0043-2539|url-access=subscription}}</ref><ref name=":193">{{Cite book|url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00M825.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211113815/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00M825.pdf|url-status=dead|archive-date=11 February 2017|title=Kano State Education Accounts 2005/2006|date=2006|publisher=Kano State Education Accounts|pages=19–20}}</ref>
Jaagorgal jaŋde ƴeewtiima duɗe ɗee, o weltiima e porogaraam oo, addani ɗum naatde e njuɓɓudi duɗe toowɗe. E nder hitaande wootere, duɗe Islamiyya sappo goɗɗe udditaama nder gure mawɗe nder Fuunaange [[Naajeeriya]], hawtaade e [[Kano]], [[Kaduna]], e [[Jos]]. Haa hitaande 1958, ko ina tolnoo e duɗe 60 hono ɗeen. E teskaade wonde ko ɓuri heewde e ballal ɗeen duɗe ummorii ko e terɗe NEPU, ɗe ngonti politik, ɗe ngoni ko e ƴattaade sahaa e sahaa fof, hay so tawii ko e fitinaaji. Ko wonaa ɗuum koo, njiimaandi ɗeen duɗe ina duumii, haa teeŋti noon e sukaaɓe rewɓe.<ref name=":183">{{Cite journal|last=Reichmuth|first=Stefan|date=1989|title=New Trends in Islamic Education in Nigeria: A Preliminary Account|url=https://www.jstor.org/stable/1570982|journal=Die Welt des Islams|volume=29|issue=1/4|pages=41–60|doi=10.2307/1570982|jstor=1570982|issn=0043-2539|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book|last=Kane|first=Ousmane|url=https://books.google.com/books?id=8CGIM8F6fuQC|title=Non-Europhone Intellectuals|date=2012|publisher=African Books Collective|isbn=978-2-86978-506-9|pages=38|language=en}}</ref>
Caggal nde [[Naajeeriya]] heɓi ndimu mum e hitaande 1960, laamu Fuɗnaange ɓeydi ballal mum e duɗe Islamiyya. E kitaale 1970, janngooɓe duɗe leslese "ko jiidaa e jaŋde maɓɓe leslese ina njaha e duɗe Islamiyya fo waktuuji keewɗi e ñalawma".<ref name=":182">{{Cite journal|last=Reichmuth|first=Stefan|date=1989|title=New Trends in Islamic Education in Nigeria: A Preliminary Account|url=https://www.jstor.org/stable/1570982|journal=Die Welt des Islams|volume=29|issue=1/4|pages=41–60|doi=10.2307/1570982|jstor=1570982|issn=0043-2539|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book|last=Bray|first=Mark|url=http://archive.org/details/educationsociety0000bray|title=Education and society in Africa|date=1986|publisher=London : Edward Arnold|others=Internet Archive|isbn=978-0-7131-8158-6}}</ref>: 92 Hannde, ko ɓuri heewde e sukaaɓe e nder Fuɗnaange [[Naajeeriya]] ina njaha e duɗe Islamiyya e sara jaŋde leslesre aada.<ref name=":192">{{Cite book|url=https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00M825.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211113815/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00M825.pdf|url-status=dead|archive-date=11 February 2017|title=Kano State Education Accounts 2005/2006|date=2006|publisher=Kano State Education Accounts|pages=19–20}}</ref> Ɗee duɗe keɓii ballal laamu [[Naajeeriya]] e pelle winndereyankooje, ko wayi no USAID, e nder golle ngam ƴellitde paandaale hono jaŋde sukaaɓe rewɓe.<ref>{{Cite web|last=Thurston|first=Alex|date=2012-05-18|title=Nigeria's Islamiyya Schools: Global Project, Local Target|url=https://therevealer.org/islamiyya-schools-draft/|access-date=2024-01-11|website=The Revealer|language=en-US}}</ref>
== Nguurndam neɗɗo ==
=== Caalaje ===
Debbo Aminu gadano, Umma, ko debbo ceertuɗo e dewgal goɗngal. Ɓesngu makko ko '''royalty of sorts''<nowiki/>', ɓe njaɓaani dewgal makko e Aminu sabu 'darnde makko udditiinde ngam haɓaade laamɗo'. Dewgal ngal waɗi ko to [[Kano]] e hitaande 1939; kono ɓe ndartini ɗum nde Aminu ummii to duɗal jaaɓi haaɗtirde Kaduna. Umma, mo luutndii fusde, dogi fayi Kaduna, resi Aminu. Ɓesngu makko dañii waawde faamnude ''Alkali'' nokku oo ngam fusde dewgal ngal laabi ɗiɗi caggal nde ɓe ngarti e [[Kano]] ngam juulde. Caggal nde jokkondiral makko e Aminu joofi, Umma dogi fayti [[Gana]] tan.<ref name=":119">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 67–68 <ref name=":315">{{Citation|last1=Salau|first1=Mohammed Bashir|title=Aminu Kano|date=2024-01-30|encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History|url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-590|access-date=2024-02-17|language=en|doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.590|isbn=978-0-19-027773-4|last2=Oluokun|first2=Oyedele|url-access=subscription}}</ref>
Debbo ɗiɗaɓo Aminu ko Hasia, ummoriiɗo e galle laamɗo to [[Bauchi]]. Neene makko ɓadtii baaba Aminu e innde makko, o jaɓi eɓɓoore ndee. Aminu anndi ɗum nde o timmini jaŋde makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Kaduna, o arti Kano ko juuti. Caggal ɗuum, kanko e Hasia ɓe ngummii Bauchi ngam golle makko jannginde. E sahaa dewgal maɓɓe, Hasia ina famɗi, alaa jaŋde toownde. Aminu ƴetti e hoore mum ngam jannginde mo e Quraan, e binndol Engele (janngude, winndude, e hiisa), e cellal ɓalli.<ref name=":118">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 68–69 O renndini kadi ganndal makko e jannginde rewɓe woɗɓe wonɓe e sara makko.<ref name=":117">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 76 infeleed, ''During marriage'' maɓɓe mbaawka makko jibinde ɓiɓɓe. E hitaande 1948, o jibini kono caggal mum o ruttii.<ref name=":116">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 109 Nde Aminu woppi jaŋde e hitaande 1950, o naati politik, ɓe ngummii Kano. Golle makko politik ɗee ngaddaani waktuuji seeɗa e Hasia, mo nganndu-ɗaa ina woɗɗi. O hoɗi ko e galle galle Aminu to Sudawa kono caggal ɗuum o arti e galle yumma makko caggal nde o luurdi e yumma makko jom suudu Aminu. Jaɓde hootde, dewgal maɓɓe joofi. Aminu yuɓɓini Hasia golloraade e nder safrirde jibinannde, golle ɗe o joginoo haa ko famɗi fof e fuɗɗoode kitaale 1970. Dewgal maɓɓe fof e joofde, Aminu e Hasia ina keddii e nanondiral moƴƴal. O tawtoraama dewgal makko e hitaande 1969, hitaande caggal ɗuum, o walli mo e hijjoore makko to Makka<ref name=":115">{{Cite book|last=Feinstein|first=Alan|url=http://archive.org/details/africanrevolutio0000fein|title=African revolutionary; the life and times of Nigeria's Aminu Kano|date=1973|publisher=[New York] Quadrangle|others=Internet Archive|isbn=978-0-8129-0321-8}}</ref>: 68–69, 181
=== Gooɗo ===
[[Chinua Achebe]], winndiyanke [[Naajeeriya]] mawɗo, gollodiiɗo PRP e Aminu, siftinii mo wonde "seniiɗo e mbayliigu". O ɓeydi heen wonde :<ref>{{Cite book|last=Achebe|first=Chinua|url=http://archive.org/details/imageofafricatro0000ache|title=An image of Africa; and the trouble with Nigeria|date=2010|publisher=London : Penguin|others=Internet Archive|isbn=978-0-14-119258-1}}</ref>
...so Aminu Kano yiytii wonde o naatii e fedde tooñooɓe o woppataa darnde makko ko yaawi e peeñcu, o waɗa hare e hoore makko!<ref>{{Cite book|last=Huxley|first=Elspeth|url=http://archive.org/details/fourguineas0000huxl|title=Four Guineas: A Journey Through West Africa|date=1954|publisher=[[Chatto & Windus]]|others=Internet Archive}}</ref>: 86
Jaayndiyanke e daartoowo Angalteer biyeteeɗo Basil Davidson, mo Aminu sifotoo ko sehil mum, siftini Aminu ko « jannginoowo, murtuɗo, kulɓiniiɗo-politik, e dowla-parlemaa ». E ɓeydude heen sifaa Davidson, Aminu siftinii hoore mum e nder konngol mum to duɗal jaaɓi haaɗtirde Bayero e hitaande 1982, wonde « ko o neɗɗo demokaraasiyanke, baawɗo ɓamtude neɗɗaagu e ƴellitde ndimaagu rewɓe ». e nder deftere makko 1954 « Gineeji nay : Jaɓɓal e nder [[Afrik]] hirnaange », o siftinii Aminu wonde « Cassius gorko, ɓuuɓɗo, ɓuuɓɗo, ganndo Engele, ɓernde mum ko ƴiye, ɗemngal mum ko fijirde ». O siftini mo kadi ko "demagog--ɗemngal taƴngal, fanatik".<ref name=":302">{{Cite book|last=Shagari|first=Shehu Usman Aliyu|url=http://archive.org/details/shehushagaribeck0000shag|title=Shehu Shagari : Beckoned To Serve : an autobiography|date=2001|publisher=Nigeria : Heinemann ed. books (Nigeria) plc|others=Internet Archive|isbn=978-978-129-932-2|author-link=Shehu Shagari}}</ref>: 254–255
Aminu ina anndaa no feewi e nguurndam mum ɓuuɓɗam.[113] Fuu e darnde maako ministaajo les Gowon, o ɗonno jogga hoore maako bee "ndema tokoosa" e dokke wakkati feere diga soobiraaɓe maako.<ref name=":30">{{Cite book|last=Shagari|first=Shehu Usman Aliyu|url=http://archive.org/details/shehushagaribeck0000shag|title=Shehu Shagari : Beckoned To Serve : an autobiography|date=2001|publisher=Nigeria : Heinemann ed. books (Nigeria) plc|others=Internet Archive|isbn=978-978-129-932-2|author-link=Shehu Shagari}}</ref>: 73
Ganndal Aminu e [[Islaam]] addani mo innde Mallam (innde nde worɓe jannguɓe keɓata e nder Fuɗnaange [[Naajeeriya]]). O woniino karallo e sariyaaji [[Lislaamu|lislaam]] e tafsiir, omo waɗa jeewte keewɗe e dow ɗeen geɗe, haa teeŋti noon e wuro [[Kano]].<ref name=":172">{{Cite journal|editor-last=Wakili|editor-first=Haruna|title=The Social and Political Thoughts of Malam Aminu Kano|url=https://www.academia.edu/38919731|journal=The Social and Political Thoughts of Malam Aminu Kano|date=January 2019|publisher=Mambayya House, Centre for Democratic Studies, Bayero University|publication-place=[[Kano, Nigeria]]}}</ref>: 51 Firooji makko Qur’aana ɓuri teeŋtude ko e doosɗe [[lislaam]] jowitiiɗe e nuunɗal, nafoore jaŋde e nder [[Lislaamu|Lislaam]], e wallitde deftere juulɓe ndee. Kerecee’en, e Yahuudu’en.<ref name=":148">{{Cite book|last=Paden|first=John N.|url=http://archive.org/details/ethnicenterprise00ligh|title=Religion and political culture in Kano|date=1973|publisher=Berkeley, University of California Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-520-01738-2}}</ref>: 299-305
== Ƴeew kadi ==
Dental ɓamtaare Elemenji Fuɗnaange
Lannda rimɗinde yimɓe
[[Saadu Zungur]]
Bayyinaango Sawaba
== Tuugnorgal ==
5mpfiealy3xt8nyvu82mirrk9278562
Bernard Henri Burdiyon
0
42647
177933
176886
2026-07-03T23:33:40Z
Ibrahim abusufyan
12706
Created by translating the section "Colonial service" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1355967840|Bernard Henry Bourdillon]]"
177933
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Sir Bernard Henri Burdiyon''' GCMG KBE (1883-1948) ko gardiiɗo koloñaal Angalteer, wonnoo ko guwerneer [[Ugannda|Uganndaa]] (1932-1935) e [[Naajeeriya|leydi Nijeer]] (1935-1943).
== Duuɓi gadani ==
Bourdillon jibinaa ko ñalnde 3 desaambar 1883 to Burnie, to Tasmani, jibnaaɓe mum ko Engele en. Hay so o jibinaa ko to Tasmani, o wiyi omo jogori wonde « Engele, wonaa Ostarali ». <ref name="Meredith" /> O mawni ko to Angalteer e Afrik worgo, o janngi to duɗal Tonbridge to Tonbridge, Kent . O naati duɗal jaaɓi haaɗtirde St John, Oxford, o heɓi bak makko e hitaande 1906. E hitaande 1908, o naati e golle laamu leydi Indiya . <ref name="Bodley" /> O resi Violet Grace Billinghurst e lewru noowammbar 1909. <ref name="Meredith" /> E hitaande 1935, Violet siforaa ko « debbo guwerneer timmuɗo ». Ɓiɓɓe makko tato ɓee, hono Bernard Godwin Burdillon, Henri Townsend Burdillon e Patrik Imbert Burdillon njanngii e duɗal jaaɓi haaɗtirde Korpus Christi, Oxford, kamɓe fof ɓe ndewi e baaba maɓɓe e nder golle koloñaal. Bernard Godwin Bourdillon, balloowo mawɗo jaagorɗe leydi Palestiin, waraa caggal ɗuum e bommbooji baɗnooɗi e otel King David e hitaande 1946.
E hitaande 1913, Bourdillon toɗɗaa yo won gardiiɗo jaagorɗe laamu diiwanuuji dentuɗi ɗii. E hitaande 1915, o waɗtaa binnditoowo to Ñaawirde Toownde Allahabad. Nde o woni to leydi Inndo, o dañii innde ganndo ɗemɗe.
E nder wolde adunaare adannde, Bourdillon naati konu, o woni Lietnaa ɗiɗaɓo e hitaande 1917, o artiraa to Irak e hitaande 1918. O arti e darnde Major, e nder fitinaaji Iraak e hitaande 1919, o haalaama e nder binndanɗe.
[[File:Baghdad_1923_Bell_Cornwallis_Eskell_Bourdillon.jpg|right|thumb|Foto tedduɓe Angalteer e Iraak to Bagdaad gila 1923 e jamaanu Iraak Mandatory . Gila ɗiɗaɓo nano haa nyaamo e doggol yeeso ngol, ko Kinahan Kornwalis, Sassoon Eskel, e Gertrude Bell . Bourdillon ina darii caggal Bell to bannge doggol ɗiɗaɓol.]]
Bourdillon yalti konu e hitaande 1919 ngam naatde e njuɓɓudi siwil Iraak, o toɗɗaa Sekereteer politik to Komiseer Toowɗo Iraak e hitaande 1921. Tuggi 1924 haa 1929, o woni Konseye. Hakkunde 1925 e 1926, o woniino Komiseer mawɗo jogiiɗo doole guurɗe e nder kaaldigal nanondiral hakkunde Angalteer e Irak e hitaande 1926.
== Sarwiis koloñaal ==
=== Seylan ===
Bourdillon artiraa e Sarwiis Siwil Koloñaal e hitaande 1929 ngam ƴettude golle Sekereteer Koloñaal Ceylon, o woni e oon darnde haa hitaande 1932, o wonii laabi ɗiɗi guwerneer Ceylon . Nde o woni to leydi Ceylon, o wonii hooreejo fedde laamuyankoore Asiyankoore to Ceylon e hitaande 1931. O noddaama kadi to Maldives e hitaande 1931 ngam wasiyaade Sultan Muhammadu Shamsuddeen III e binndol doosgal leydi ndii gadanal binndaangal . O wasiyiima yo leydi ndi ardo diiso jaagorɗe, gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii, kono wasiyaaji makko njaɓaaka e goomu ƴettugol binnditagol ngol.
=== Uganndaa ===
E hitaande 1932, o waɗaa Guwerneer e Komaandaŋ mawɗo leydi Uganndaa. To leydi Uganndaa, Bourdillon wiyaama "heɓii safaara" nde tawnoo geɗe keewɗe ummiima nde o woni guwerneer ɗo o waawi waɗde kuule ɗe ko ɓuri heewde e Afriknaaɓe njiɗi. Heen sahaaji, luural waɗii hakkunde njulaagu aarabeeɓe to Kampala (kamɓe e koye maɓɓe ko eggooɓe ummoriiɓe leydi Angalteer to Aden) e jom en njulaagu Afriknaaɓe e nder renndo ngoo. Bourdillon ƴeewtii hujjaaji ɗii, o miijii wonde ko goonga, sibu jom en jawɗeele en aarabeeɓe ɓee mbaɗii golle bonɗe, tawi heen huunde ina luurdi e sariyaaji Protektorat Uganndaa . E ko nanndi heen, o laamiima e fawaade e depasuuji Afrik.
E sahaa goɗɗo o ɓadtiima ardiiɓe Laamu Tooro, ɓe mbiyi wonde wuyɓe belsik ina taƴa leydi Konngo Belsik tawa ko e dow laawol, ina njiyloo jawdi e dow leyɗeele jeyaaɗe e Laamu Tooro. Bourdillon ƴeewtindiima haala kaa, yamiri Askari yo ƴeewndo keeri ngam nanngude wuyɓe ɓee. Caggal ɗuum, wuyɓe ɓee nanngaa, laamuuji Angalteer nanngi ɗum en kasoo, hay so tawii ko Oropnaaɓe. Heen sahaa goɗɗo, belsiknaajo gooto hoɗnooɗo to Entebbe, tuumaama fiyde gollotooɓe mum afriknaaɓe. Bourdillon noddi seedeeji, ina heen gollotooɓe gorko belsiknaajo woɗɓe ɓee. Caggal nde o nani hujjaaji ɗii fof, gorko belsiknaajo oo waɗtaa yoɓde njoɓdi, caggal ɗuum o riiwaa e nder leydi Uganndaa, o artiraa e leydi Konngo belsik. E nder ɗeeɗoo geɗe ɗiɗi fof, Bourdillon ina wondi e Afriknaaɓe ɓiɗɓe leydi ndii e Oropnaaɓe, o huutoriima nokku makko e nder njuɓɓudi laamu koloñaal ngam ƴellitde kuule ɗe Afriknaaɓe njiɗi e Oropnaaɓe. Ɗumɗoo ina teskaa nde tawnoo ina famɗi no feewi e nder Afrik koloñaal.
Wonno ko laabi njoɓdi mahaaɗi rewrude e leydi leñol Lango e nder caka protektoraat. Lango heewɓe ngulliima e ɗeen laabi njoɓdi. Caggal nde "Komisiyoŋ diiwaan gooto hirjini ɓe ngam ɗaɓɓude guwerneer oo e wullitaango maɓɓe", fedde yimɓe Lango hawri e ɗaɓɓaande ngam humpitaade ko waɗi ɓe njiɗaa laabi tolnooji ɗii, ɓe njiɗi ko yo tolnooji ɗii ittu. Teemedde Langooji ciifi ɗaɓɓaande ndee. Komiseriyaa diiwaan oo walli ɓe addude ɗaɓɓaande maɓɓe to Bourdillon. Caggal nde o ƴeewti ɗaɓɓaande ndee, o haaldii e DC e ardiiɓe Lango ɓe DC addi e makko ɓee fof, Bourdillon yamiri yo tolnooji ɗii ƴette ɗoon e ɗoon. Joɗnde ndee fof waɗii waktuuji ɗiɗi tan, gartugol DC e ardiiɓe Lango to diiwaan mo Lango ɓuri heewde e mum en to caka protektoraat oo, ko "nafoore". [1] [2]
== Tuugnorgal ==
== Colonial service ==
=== Ceylon ===
Bourdillon jaɓɓii to Dowla leydi leydi leydi leydi ndii nder 1929 ngam o jaɓɓina golle mawɗo leydi Ceylon, o waɗi golle ɗee haa 1932 e ɗiɗi o golli hooreejo leydi Ceylons. Nde o wonnoo nder Ceylon, o waɗi hooreejo Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society nder 1931. O ɗon nodda to Maldives nder 1931 ngam hokki Sultan Muhammad Shamsuddeen III ha nder haɓɓugo leydi ndii fuɗnaande nde windaa. O holli leydi ndii haani wonde ko e hooreejo leydi, kono ko e dowla makko, o jaɓaani.
=== Uganda ===
E hitaande 1932, o laamaama hooreejo leydi Uganda e hooreejo leydi. Nder Uganda, Bourdillon wi'i o "wurtini fota" ngam daliila feere feere fuɗɗi wakkati o jeyaa e laamu, to o waawi waɗugo hakkiiloji je je ɗon yiɗugo yimɓe Afrik. Wakkati go'oto, hawti hakkunde jaayndiyankooɓe Arabɓe nder Kampala (ko'en ɓe immireɓe diga lesdi Aden nder lesdi Biritaniya) e jaayndiyaaɓe Afrikɓe nder ummaatoore nden. Bourdillon ɗaɓɓiti daliila boo o yi'i ɗum goonga ngam yimɓe Arab'en ɓe ɗon mari kuuje ɗe ɓe ɗon kuuwa, feere nder ɗi ɗon haani e dille ɗe lesdi Uganda ɗon haani. Ngam maajum o waɗi kiita ngam ɓe ɗon jaɓɓa kuuje nder lesdi Afrika.
Nder wakkati feere o haani hooreeɓe Laamu Tooro ɓe mbi'i ɓe haani ɓe haani belji'en ɓe haani haani diga Belji'en Congo e haani haandi dow lesdi to Tooro. Bourdillon ɗon ɗaɓɓita haala nden, o waɗi Askari'en ɗon ɗon ɗon ɗon jaɓɓa nder hirsirde ngam ɓe mburtina ɓe. Ɓaawo ɗon mawɓe man ɓe ɗon haɓɓana ɓe ɓe ɓe ɓe ɗon haɓɓa ngam ɓe ɗon ɓe ɗon ɓe ɓe ɗon ɓe nder suudu kurkutu, ɓe ɗon ɓe ɗo ɓe ɗon ɓe woni ɓe ɓe ɓe nder lesdi Europe. Nder wakkati feere, goɗɗo Beljiyanko'en nder Entebbe ɗon ceede ngam woppaago maccuɓe maako nder lesdi Afrika. Bourdillon noddi goɗɗum, hawti e go'o gollooɓe belji. Caggal nanki daliila fuu, beljiyankeejo on ɗon haɓa hokkugo mo boɗɗum, nden o ɗon wurtina diga lesdi Uganda to lesdi Beljiyan Congo. Nder haalaji ɗiɗawɗi ɗi ɗi ɗum wi'i, Bourdillon wari dow lesdi Afriknaaɓe ha dow Europe'en e huutori nokkuure maako nder laamu koloniyaal ngam waɗugo kiita dow Afriknaaɓe haa ɓe hawtoro Europe'en. Ɗuum waɗi ɗum ɓurɗo seɗɗa nder Afrik koloniyaal.
Wonaa laawolji ɗi laatii nder lesdi Lango nder nder lesdi protectorate. Yimɓe Lango ɗuuɗɓe ɗon ɗon ɗon ɗon nganndi dow laawolji ɗi ɗon mari limce. "Ɓay ɓe ɗon "jiɓɓa ngam komiisaaru diiwaan ngam ɓe ƴaɓɓita gomnaaru ngam ɓe ɗon njanngina", yimɓe Lango ɓe kawti ngam ɓe ɗon faami daliila ɓe ngalaa laawolji ɗi ɓe ɗon mari tolle e ɓe ngiɗi ɓe ƴaƴina tolle. Yimɓe Lango ɗuuɗɓe ɓe dentuɗo petisyon. Komisaaru diiwaan walliɓe ɓe ɓe wurtina ɓe bo Bourdillon. Caggal nde boodi petisiyon nden haalanki bee hooreejo DC e hooreejo Lango ɓe DC wari to maako, Bourdillon umri boodi'en ɓe ɗon njaɓa. Kawtal ngal fuɗɗii sahaaji ɗiɗi tan, nden warugo hooreeɓe DC e Lango to leydi Lango nder fannu protectorate "footi".
=== Nigeria ===
E hitaande 1935, o waɗii hooreejo leydi Nigeria e hooreejo leydi, o jokki golle ɗee haa o hootiima laamu e hitaande 1943. Sir Bernard Bourdillon ɗon haɗi e laabi habaru nder siyasa koloniya, e ɗon ɓeyda heɓugo hakkiilo e jaɓugo yimɓe lesdi Nigeria. E 1 feebari 1938, o hawti e Movement Youth Nigeria ngam nanugo ko ɓe nganndi dow laawol ngol kawtal Kooko Pool Europe'en ɗon sakkindi gasa. Nde ɓe noddi mo ngam jaɓugo darnde gootol nder nder nder hawtaade o jaɓaayi, o wi'i o ɗon jaɓɓa darnde Afrik. Balɗe goɗɗe ɓaawo, Jaɓɓorgo Koloniyaal ngal anndini bandol jaɓɓorgo, ɓaawo nde poolgu ngal ummi. [[Nnamdi Azikiwe]]'s West African Pilot be'i bo'o ngam Bourdillon. O tokki haa o haɓɓii e ardiiɓe hakkilantaaji lesdi Naajeeriya nder wakkati maako fuu.
Bourdillon siforaama wonde « ina woɗɗi jamaanu mum » e geɗe njiyaagu. O meeɗii winndude wonde o "salii e ɓernde makko fof miijo ngo alaa ɗo haaɗi wonde won e leƴƴi ina ɓura woɗɓe" o wiyi "hono ɗeeɗoo haalaaji ngalaa daliilu e ganndal walla e diine kerecee en." E won e fannuuji ɗum addani mo luulndaade, o jokki e wallitde Afriknaaɓe e dañde laamu mum, e nder leydi Uganndaa e Nijeer fof o ƴettii darnde ngam ɓeydude naatgol Afriknaaɓe e laamu.
==firooji==
== Colonial service ==
=== Ceylon ===
Bourdillon jaɓɓii to Dowla leydi leydi leydi leydi ndii nder 1929 ngam o jaɓɓina golle mawɗo leydi Ceylon, o waɗi golle ɗee haa 1932 e ɗiɗi o golli hooreejo leydi Ceylons. Nde o wonnoo nder Ceylon, o waɗi hooreejo Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society nder 1931. O ɗon nodda to Maldives nder 1931 ngam hokki Sultan Muhammad Shamsuddeen III ha nder haɓɓugo leydi ndii fuɗnaande nde windaa. O holli leydi ndii haani wonde ko e hooreejo leydi, kono ko e dowla makko, o jaɓaani.
=== Uganda ===
E hitaande 1932, o laamaama hooreejo leydi Uganda e hooreejo leydi. Nder Uganda, Bourdillon wi'i o "wurtini fota" ngam daliila feere feere fuɗɗi wakkati o jeyaa e laamu, to o waawi waɗugo hakkiiloji je je ɗon yiɗugo yimɓe Afrik. Wakkati go'oto, hawti hakkunde jaayndiyankooɓe Arabɓe nder Kampala (ko'en ɓe immireɓe diga lesdi Aden nder lesdi Biritaniya) e jaayndiyaaɓe Afrikɓe nder ummaatoore nden. Bourdillon ɗaɓɓiti daliila boo o yi'i ɗum goonga ngam yimɓe Arab'en ɓe ɗon mari kuuje ɗe ɓe ɗon kuuwa, feere nder ɗi ɗon haani e dille ɗe lesdi Uganda ɗon haani. Ngam maajum o waɗi kiita ngam ɓe ɗon jaɓɓa kuuje nder lesdi Afrika.
Nder wakkati feere o haani hooreeɓe Laamu Tooro ɓe mbi'i ɓe haani ɓe haani belji'en ɓe haani haani diga Belji'en Congo e haani haandi dow lesdi to Tooro. Bourdillon ɗon ɗaɓɓita haala nden, o waɗi Askari'en ɗon ɗon ɗon ɗon jaɓɓa nder hirsirde ngam ɓe mburtina ɓe. Ɓaawo ɗon mawɓe man ɓe ɗon haɓɓana ɓe ɓe ɓe ɓe ɗon haɓɓa ngam ɓe ɗon ɓe ɗon ɓe ɓe ɗon ɓe nder suudu kurkutu, ɓe ɗon ɓe ɗo ɓe ɗon ɓe woni ɓe ɓe ɓe nder lesdi Europe. Nder wakkati feere, goɗɗo Beljiyanko'en nder Entebbe ɗon ceede ngam woppaago maccuɓe maako nder lesdi Afrika. Bourdillon noddi goɗɗum, hawti e go'o gollooɓe belji. Caggal nanki daliila fuu, beljiyankeejo on ɗon haɓa hokkugo mo boɗɗum, nden o ɗon wurtina diga lesdi Uganda to lesdi Beljiyan Congo. Nder haalaji ɗiɗawɗi ɗi ɗi ɗum wi'i, Bourdillon wari dow lesdi Afriknaaɓe ha dow Europe'en e huutori nokkuure maako nder laamu koloniyaal ngam waɗugo kiita dow Afriknaaɓe haa ɓe hawtoro Europe'en. Ɗuum waɗi ɗum ɓurɗo seɗɗa nder Afrik koloniyaal.
Wonaa laawolji ɗi laatii nder lesdi Lango nder nder lesdi protectorate. Yimɓe Lango ɗuuɗɓe ɗon ɗon ɗon ɗon nganndi dow laawolji ɗi ɗon mari limce. "Ɓay ɓe ɗon "jiɓɓa ngam komiisaaru diiwaan ngam ɓe ƴaɓɓita gomnaaru ngam ɓe ɗon njanngina", yimɓe Lango ɓe kawti ngam ɓe ɗon faami daliila ɓe ngalaa laawolji ɗi ɓe ɗon mari tolle e ɓe ngiɗi ɓe ƴaƴina tolle. Yimɓe Lango ɗuuɗɓe ɓe dentuɗo petisyon. Komisaaru diiwaan walliɓe ɓe ɓe wurtina ɓe bo Bourdillon. Caggal nde boodi petisiyon nden haalanki bee hooreejo DC e hooreejo Lango ɓe DC wari to maako, Bourdillon umri boodi'en ɓe ɗon njaɓa. Kawtal ngal fuɗɗii sahaaji ɗiɗi tan, nden warugo hooreeɓe DC e Lango to leydi Lango nder fannu protectorate "footi".
=== Nigeria ===
E hitaande 1935, o waɗii hooreejo leydi Nigeria e hooreejo leydi, o jokki golle ɗee haa o hootiima laamu e hitaande 1943. Sir Bernard Bourdillon ɗon haɗi e laabi habaru nder siyasa koloniya, e ɗon ɓeyda heɓugo hakkiilo e jaɓugo yimɓe lesdi Nigeria. E 1 feebari 1938, o hawti e Movement Youth Nigeria ngam nanugo ko ɓe nganndi dow laawol ngol kawtal Kooko Pool Europe'en ɗon sakkindi gasa. Nde ɓe noddi mo ngam jaɓugo darnde gootol nder nder nder hawtaade o jaɓaayi, o wi'i o ɗon jaɓɓa darnde Afrik. Balɗe goɗɗe ɓaawo, Jaɓɓorgo Koloniyaal ngal anndini bandol jaɓɓorgo, ɓaawo nde poolgu ngal ummi. [[Nnamdi Azikiwe]]'s West African Pilot be'i bo'o ngam Bourdillon. O tokki haa o haɓɓii e ardiiɓe hakkilantaaji lesdi Naajeeriya nder wakkati maako fuu.
Bourdillon siforaama wonde « ina woɗɗi jamaanu mum » e geɗe njiyaagu. O meeɗii winndude wonde o "salii e ɓernde makko fof miijo ngo alaa ɗo haaɗi wonde won e leƴƴi ina ɓura woɗɓe" o wiyi "hono ɗeeɗoo haalaaji ngalaa daliilu e ganndal walla e diine kerecee en." E won e fannuuji ɗum addani mo luulndaade, o jokki e wallitde Afriknaaɓe e dañde laamu mum, e nder leydi Uganndaa e Nijeer fof o ƴettii darnde ngam ɓeydude naatgol Afriknaaɓe e laamu.
8fy4gptps8tm9erh1p7erq9i0jtjtty
177934
177933
2026-07-03T23:34:01Z
Ibrahim abusufyan
12706
177934
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Sir Bernard Henri Burdiyon''' GCMG KBE (1883-1948) ko gardiiɗo koloñaal Angalteer, wonnoo ko guwerneer [[Ugannda|Uganndaa]] (1932-1935) e [[Naajeeriya|leydi Nijeer]] (1935-1943).
== Duuɓi gadani ==
Bourdillon jibinaa ko ñalnde 3 desaambar 1883 to Burnie, to Tasmani, jibnaaɓe mum ko Engele en. Hay so o jibinaa ko to Tasmani, o wiyi omo jogori wonde « Engele, wonaa Ostarali ». <ref name="Meredith" /> O mawni ko to Angalteer e Afrik worgo, o janngi to duɗal Tonbridge to Tonbridge, Kent . O naati duɗal jaaɓi haaɗtirde St John, Oxford, o heɓi bak makko e hitaande 1906. E hitaande 1908, o naati e golle laamu leydi Indiya . <ref name="Bodley" /> O resi Violet Grace Billinghurst e lewru noowammbar 1909. <ref name="Meredith" /> E hitaande 1935, Violet siforaa ko « debbo guwerneer timmuɗo ». Ɓiɓɓe makko tato ɓee, hono Bernard Godwin Burdillon, Henri Townsend Burdillon e Patrik Imbert Burdillon njanngii e duɗal jaaɓi haaɗtirde Korpus Christi, Oxford, kamɓe fof ɓe ndewi e baaba maɓɓe e nder golle koloñaal. Bernard Godwin Bourdillon, balloowo mawɗo jaagorɗe leydi Palestiin, waraa caggal ɗuum e bommbooji baɗnooɗi e otel King David e hitaande 1946.
E hitaande 1913, Bourdillon toɗɗaa yo won gardiiɗo jaagorɗe laamu diiwanuuji dentuɗi ɗii. E hitaande 1915, o waɗtaa binnditoowo to Ñaawirde Toownde Allahabad. Nde o woni to leydi Inndo, o dañii innde ganndo ɗemɗe.
E nder wolde adunaare adannde, Bourdillon naati konu, o woni Lietnaa ɗiɗaɓo e hitaande 1917, o artiraa to Irak e hitaande 1918. O arti e darnde Major, e nder fitinaaji Iraak e hitaande 1919, o haalaama e nder binndanɗe.
[[File:Baghdad_1923_Bell_Cornwallis_Eskell_Bourdillon.jpg|right|thumb|Foto tedduɓe Angalteer e Iraak to Bagdaad gila 1923 e jamaanu Iraak Mandatory . Gila ɗiɗaɓo nano haa nyaamo e doggol yeeso ngol, ko Kinahan Kornwalis, Sassoon Eskel, e Gertrude Bell . Bourdillon ina darii caggal Bell to bannge doggol ɗiɗaɓol.]]
Bourdillon yalti konu e hitaande 1919 ngam naatde e njuɓɓudi siwil Iraak, o toɗɗaa Sekereteer politik to Komiseer Toowɗo Iraak e hitaande 1921. Tuggi 1924 haa 1929, o woni Konseye. Hakkunde 1925 e 1926, o woniino Komiseer mawɗo jogiiɗo doole guurɗe e nder kaaldigal nanondiral hakkunde Angalteer e Irak e hitaande 1926.
== Sarwiis koloñaal ==
=== Seylan ===
Bourdillon artiraa e Sarwiis Siwil Koloñaal e hitaande 1929 ngam ƴettude golle Sekereteer Koloñaal Ceylon, o woni e oon darnde haa hitaande 1932, o wonii laabi ɗiɗi guwerneer Ceylon . Nde o woni to leydi Ceylon, o wonii hooreejo fedde laamuyankoore Asiyankoore to Ceylon e hitaande 1931. O noddaama kadi to Maldives e hitaande 1931 ngam wasiyaade Sultan Muhammadu Shamsuddeen III e binndol doosgal leydi ndii gadanal binndaangal . O wasiyiima yo leydi ndi ardo diiso jaagorɗe, gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii, kono wasiyaaji makko njaɓaaka e goomu ƴettugol binnditagol ngol.
=== Uganndaa ===
E hitaande 1932, o waɗaa Guwerneer e Komaandaŋ mawɗo leydi Uganndaa. To leydi Uganndaa, Bourdillon wiyaama "heɓii safaara" nde tawnoo geɗe keewɗe ummiima nde o woni guwerneer ɗo o waawi waɗde kuule ɗe ko ɓuri heewde e Afriknaaɓe njiɗi. Heen sahaaji, luural waɗii hakkunde njulaagu aarabeeɓe to Kampala (kamɓe e koye maɓɓe ko eggooɓe ummoriiɓe leydi Angalteer to Aden) e jom en njulaagu Afriknaaɓe e nder renndo ngoo. Bourdillon ƴeewtii hujjaaji ɗii, o miijii wonde ko goonga, sibu jom en jawɗeele en aarabeeɓe ɓee mbaɗii golle bonɗe, tawi heen huunde ina luurdi e sariyaaji Protektorat Uganndaa . E ko nanndi heen, o laamiima e fawaade e depasuuji Afrik.
E sahaa goɗɗo o ɓadtiima ardiiɓe Laamu Tooro, ɓe mbiyi wonde wuyɓe belsik ina taƴa leydi Konngo Belsik tawa ko e dow laawol, ina njiyloo jawdi e dow leyɗeele jeyaaɗe e Laamu Tooro. Bourdillon ƴeewtindiima haala kaa, yamiri Askari yo ƴeewndo keeri ngam nanngude wuyɓe ɓee. Caggal ɗuum, wuyɓe ɓee nanngaa, laamuuji Angalteer nanngi ɗum en kasoo, hay so tawii ko Oropnaaɓe. Heen sahaa goɗɗo, belsiknaajo gooto hoɗnooɗo to Entebbe, tuumaama fiyde gollotooɓe mum afriknaaɓe. Bourdillon noddi seedeeji, ina heen gollotooɓe gorko belsiknaajo woɗɓe ɓee. Caggal nde o nani hujjaaji ɗii fof, gorko belsiknaajo oo waɗtaa yoɓde njoɓdi, caggal ɗuum o riiwaa e nder leydi Uganndaa, o artiraa e leydi Konngo belsik. E nder ɗeeɗoo geɗe ɗiɗi fof, Bourdillon ina wondi e Afriknaaɓe ɓiɗɓe leydi ndii e Oropnaaɓe, o huutoriima nokku makko e nder njuɓɓudi laamu koloñaal ngam ƴellitde kuule ɗe Afriknaaɓe njiɗi e Oropnaaɓe. Ɗumɗoo ina teskaa nde tawnoo ina famɗi no feewi e nder Afrik koloñaal.
Wonno ko laabi njoɓdi mahaaɗi rewrude e leydi leñol Lango e nder caka protektoraat. Lango heewɓe ngulliima e ɗeen laabi njoɓdi. Caggal nde "Komisiyoŋ diiwaan gooto hirjini ɓe ngam ɗaɓɓude guwerneer oo e wullitaango maɓɓe", fedde yimɓe Lango hawri e ɗaɓɓaande ngam humpitaade ko waɗi ɓe njiɗaa laabi tolnooji ɗii, ɓe njiɗi ko yo tolnooji ɗii ittu. Teemedde Langooji ciifi ɗaɓɓaande ndee. Komiseriyaa diiwaan oo walli ɓe addude ɗaɓɓaande maɓɓe to Bourdillon. Caggal nde o ƴeewti ɗaɓɓaande ndee, o haaldii e DC e ardiiɓe Lango ɓe DC addi e makko ɓee fof, Bourdillon yamiri yo tolnooji ɗii ƴette ɗoon e ɗoon. Joɗnde ndee fof waɗii waktuuji ɗiɗi tan, gartugol DC e ardiiɓe Lango to diiwaan mo Lango ɓuri heewde e mum en to caka protektoraat oo, ko "nafoore". [1] [2]
== Tuugnorgal ==
== Colonial service ==
=== Ceylon ===
Bourdillon jaɓɓii to Dowla leydi leydi leydi leydi ndii nder 1929 ngam o jaɓɓina golle mawɗo leydi Ceylon, o waɗi golle ɗee haa 1932 e ɗiɗi o golli hooreejo leydi Ceylons. Nde o wonnoo nder Ceylon, o waɗi hooreejo Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society nder 1931. O ɗon nodda to Maldives nder 1931 ngam hokki Sultan Muhammad Shamsuddeen III ha nder haɓɓugo leydi ndii fuɗnaande nde windaa. O holli leydi ndii haani wonde ko e hooreejo leydi, kono ko e dowla makko, o jaɓaani.
=== Uganda ===
E hitaande 1932, o laamaama hooreejo leydi Uganda e hooreejo leydi. Nder Uganda, Bourdillon wi'i o "wurtini fota" ngam daliila feere feere fuɗɗi wakkati o jeyaa e laamu, to o waawi waɗugo hakkiiloji je je ɗon yiɗugo yimɓe Afrik. Wakkati go'oto, hawti hakkunde jaayndiyankooɓe Arabɓe nder Kampala (ko'en ɓe immireɓe diga lesdi Aden nder lesdi Biritaniya) e jaayndiyaaɓe Afrikɓe nder ummaatoore nden. Bourdillon ɗaɓɓiti daliila boo o yi'i ɗum goonga ngam yimɓe Arab'en ɓe ɗon mari kuuje ɗe ɓe ɗon kuuwa, feere nder ɗi ɗon haani e dille ɗe lesdi Uganda ɗon haani. Ngam maajum o waɗi kiita ngam ɓe ɗon jaɓɓa kuuje nder lesdi Afrika.
Nder wakkati feere o haani hooreeɓe Laamu Tooro ɓe mbi'i ɓe haani ɓe haani belji'en ɓe haani haani diga Belji'en Congo e haani haandi dow lesdi to Tooro. Bourdillon ɗon ɗaɓɓita haala nden, o waɗi Askari'en ɗon ɗon ɗon ɗon jaɓɓa nder hirsirde ngam ɓe mburtina ɓe. Ɓaawo ɗon mawɓe man ɓe ɗon haɓɓana ɓe ɓe ɓe ɓe ɗon haɓɓa ngam ɓe ɗon ɓe ɗon ɓe ɓe ɗon ɓe nder suudu kurkutu, ɓe ɗon ɓe ɗo ɓe ɗon ɓe woni ɓe ɓe ɓe nder lesdi Europe. Nder wakkati feere, goɗɗo Beljiyanko'en nder Entebbe ɗon ceede ngam woppaago maccuɓe maako nder lesdi Afrika. Bourdillon noddi goɗɗum, hawti e go'o gollooɓe belji. Caggal nanki daliila fuu, beljiyankeejo on ɗon haɓa hokkugo mo boɗɗum, nden o ɗon wurtina diga lesdi Uganda to lesdi Beljiyan Congo. Nder haalaji ɗiɗawɗi ɗi ɗi ɗum wi'i, Bourdillon wari dow lesdi Afriknaaɓe ha dow Europe'en e huutori nokkuure maako nder laamu koloniyaal ngam waɗugo kiita dow Afriknaaɓe haa ɓe hawtoro Europe'en. Ɗuum waɗi ɗum ɓurɗo seɗɗa nder Afrik koloniyaal.
Wonaa laawolji ɗi laatii nder lesdi Lango nder nder lesdi protectorate. Yimɓe Lango ɗuuɗɓe ɗon ɗon ɗon ɗon nganndi dow laawolji ɗi ɗon mari limce. "Ɓay ɓe ɗon "jiɓɓa ngam komiisaaru diiwaan ngam ɓe ƴaɓɓita gomnaaru ngam ɓe ɗon njanngina", yimɓe Lango ɓe kawti ngam ɓe ɗon faami daliila ɓe ngalaa laawolji ɗi ɓe ɗon mari tolle e ɓe ngiɗi ɓe ƴaƴina tolle. Yimɓe Lango ɗuuɗɓe ɓe dentuɗo petisyon. Komisaaru diiwaan walliɓe ɓe ɓe wurtina ɓe bo Bourdillon. Caggal nde boodi petisiyon nden haalanki bee hooreejo DC e hooreejo Lango ɓe DC wari to maako, Bourdillon umri boodi'en ɓe ɗon njaɓa. Kawtal ngal fuɗɗii sahaaji ɗiɗi tan, nden warugo hooreeɓe DC e Lango to leydi Lango nder fannu protectorate "footi".
=== Nigeria ===
E hitaande 1935, o waɗii hooreejo leydi Nigeria e hooreejo leydi, o jokki golle ɗee haa o hootiima laamu e hitaande 1943. Sir Bernard Bourdillon ɗon haɗi e laabi habaru nder siyasa koloniya, e ɗon ɓeyda heɓugo hakkiilo e jaɓugo yimɓe lesdi Nigeria. E 1 feebari 1938, o hawti e Movement Youth Nigeria ngam nanugo ko ɓe nganndi dow laawol ngol kawtal Kooko Pool Europe'en ɗon sakkindi gasa. Nde ɓe noddi mo ngam jaɓugo darnde gootol nder nder nder hawtaade o jaɓaayi, o wi'i o ɗon jaɓɓa darnde Afrik. Balɗe goɗɗe ɓaawo, Jaɓɓorgo Koloniyaal ngal anndini bandol jaɓɓorgo, ɓaawo nde poolgu ngal ummi. [[Nnamdi Azikiwe]]'s West African Pilot be'i bo'o ngam Bourdillon. O tokki haa o haɓɓii e ardiiɓe hakkilantaaji lesdi Naajeeriya nder wakkati maako fuu.
Bourdillon siforaama wonde « ina woɗɗi jamaanu mum » e geɗe njiyaagu. O meeɗii winndude wonde o "salii e ɓernde makko fof miijo ngo alaa ɗo haaɗi wonde won e leƴƴi ina ɓura woɗɓe" o wiyi "hono ɗeeɗoo haalaaji ngalaa daliilu e ganndal walla e diine kerecee en." E won e fannuuji ɗum addani mo luulndaade, o jokki e wallitde Afriknaaɓe e dañde laamu mum, e nder leydi Uganndaa e Nijeer fof o ƴettii darnde ngam ɓeydude naatgol Afriknaaɓe e laamu.
==firooji==
== Colonial service ==
=== Ceylon ===
Bourdillon jaɓɓii to Dowla leydi leydi leydi leydi ndii nder 1929 ngam o jaɓɓina golle mawɗo leydi Ceylon, o waɗi golle ɗee haa 1932 e ɗiɗi o golli hooreejo leydi Ceylons. Nde o wonnoo nder Ceylon, o waɗi hooreejo Ceylon Branch of the Royal Asiatic Society nder 1931. O ɗon nodda to Maldives nder 1931 ngam hokki Sultan Muhammad Shamsuddeen III ha nder haɓɓugo leydi ndii fuɗnaande nde windaa. O holli leydi ndii haani wonde ko e hooreejo leydi, kono ko e dowla makko, o jaɓaani.
=== Uganda ===
E hitaande 1932, o laamaama hooreejo leydi Uganda e hooreejo leydi. Nder Uganda, Bourdillon wi'i o "wurtini fota" ngam daliila feere feere fuɗɗi wakkati o jeyaa e laamu, to o waawi waɗugo hakkiiloji je je ɗon yiɗugo yimɓe Afrik. Wakkati go'oto, hawti hakkunde jaayndiyankooɓe Arabɓe nder Kampala (ko'en ɓe immireɓe diga lesdi Aden nder lesdi Biritaniya) e jaayndiyaaɓe Afrikɓe nder ummaatoore nden. Bourdillon ɗaɓɓiti daliila boo o yi'i ɗum goonga ngam yimɓe Arab'en ɓe ɗon mari kuuje ɗe ɓe ɗon kuuwa, feere nder ɗi ɗon haani e dille ɗe lesdi Uganda ɗon haani. Ngam maajum o waɗi kiita ngam ɓe ɗon jaɓɓa kuuje nder lesdi Afrika.
Nder wakkati feere o haani hooreeɓe Laamu Tooro ɓe mbi'i ɓe haani ɓe haani belji'en ɓe haani haani diga Belji'en Congo e haani haandi dow lesdi to Tooro. Bourdillon ɗon ɗaɓɓita haala nden, o waɗi Askari'en ɗon ɗon ɗon ɗon jaɓɓa nder hirsirde ngam ɓe mburtina ɓe. Ɓaawo ɗon mawɓe man ɓe ɗon haɓɓana ɓe ɓe ɓe ɓe ɗon haɓɓa ngam ɓe ɗon ɓe ɗon ɓe ɓe ɗon ɓe nder suudu kurkutu, ɓe ɗon ɓe ɗo ɓe ɗon ɓe woni ɓe ɓe ɓe nder lesdi Europe. Nder wakkati feere, goɗɗo Beljiyanko'en nder Entebbe ɗon ceede ngam woppaago maccuɓe maako nder lesdi Afrika. Bourdillon noddi goɗɗum, hawti e go'o gollooɓe belji. Caggal nanki daliila fuu, beljiyankeejo on ɗon haɓa hokkugo mo boɗɗum, nden o ɗon wurtina diga lesdi Uganda to lesdi Beljiyan Congo. Nder haalaji ɗiɗawɗi ɗi ɗi ɗum wi'i, Bourdillon wari dow lesdi Afriknaaɓe ha dow Europe'en e huutori nokkuure maako nder laamu koloniyaal ngam waɗugo kiita dow Afriknaaɓe haa ɓe hawtoro Europe'en. Ɗuum waɗi ɗum ɓurɗo seɗɗa nder Afrik koloniyaal.
Wonaa laawolji ɗi laatii nder lesdi Lango nder nder lesdi protectorate. Yimɓe Lango ɗuuɗɓe ɗon ɗon ɗon ɗon nganndi dow laawolji ɗi ɗon mari limce. "Ɓay ɓe ɗon "jiɓɓa ngam komiisaaru diiwaan ngam ɓe ƴaɓɓita gomnaaru ngam ɓe ɗon njanngina", yimɓe Lango ɓe kawti ngam ɓe ɗon faami daliila ɓe ngalaa laawolji ɗi ɓe ɗon mari tolle e ɓe ngiɗi ɓe ƴaƴina tolle. Yimɓe Lango ɗuuɗɓe ɓe dentuɗo petisyon. Komisaaru diiwaan walliɓe ɓe ɓe wurtina ɓe bo Bourdillon. Caggal nde boodi petisiyon nden haalanki bee hooreejo DC e hooreejo Lango ɓe DC wari to maako, Bourdillon umri boodi'en ɓe ɗon njaɓa. Kawtal ngal fuɗɗii sahaaji ɗiɗi tan, nden warugo hooreeɓe DC e Lango to leydi Lango nder fannu protectorate "footi".
=== Nigeria ===
E hitaande 1935, o waɗii hooreejo leydi Nigeria e hooreejo leydi, o jokki golle ɗee haa o hootiima laamu e hitaande 1943. Sir Bernard Bourdillon ɗon haɗi e laabi habaru nder siyasa koloniya, e ɗon ɓeyda heɓugo hakkiilo e jaɓugo yimɓe lesdi Nigeria. E 1 feebari 1938, o hawti e Movement Youth Nigeria ngam nanugo ko ɓe nganndi dow laawol ngol kawtal Kooko Pool Europe'en ɗon sakkindi gasa. Nde ɓe noddi mo ngam jaɓugo darnde gootol nder nder nder hawtaade o jaɓaayi, o wi'i o ɗon jaɓɓa darnde Afrik. Balɗe goɗɗe ɓaawo, Jaɓɓorgo Koloniyaal ngal anndini bandol jaɓɓorgo, ɓaawo nde poolgu ngal ummi. [[Nnamdi Azikiwe]]'s West African Pilot be'i bo'o ngam Bourdillon. O tokki haa o haɓɓii e ardiiɓe hakkilantaaji lesdi Naajeeriya nder wakkati maako fuu.
Bourdillon siforaama wonde « ina woɗɗi jamaanu mum » e geɗe njiyaagu. O meeɗii winndude wonde o "salii e ɓernde makko fof miijo ngo alaa ɗo haaɗi wonde won e leƴƴi ina ɓura woɗɓe" o wiyi "hono ɗeeɗoo haalaaji ngalaa daliilu e ganndal walla e diine kerecee en." E won e fannuuji ɗum addani mo luulndaade, o jokki e wallitde Afriknaaɓe e dañde laamu mum, e nder leydi Uganndaa e Nijeer fof o ƴettii darnde ngam ɓeydude naatgol Afriknaaɓe e laamu.
==firooji==
mf4pju7d896jkxtxqr8iqui63sub9j3
Bandele omoniyi
0
42957
177920
177872
2026-07-03T13:37:52Z
Fulani215
7983
/* */ fixed typo
177920
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Bandele Omoniyi''' Listen c (6 noowammbar 1884 – 1913) ko ngenndiyanke Nijeernaajo ɓurɗo anndeede e deftere mum ''[[A Defence of the Ethiopian Movement|wiyeteende A Defense of the Ethiopie Mouvement]]'' (1908), nde o wiyi ina foti waylude politik e nder koloniiji, o jeertini wonde so wonaa ɗuum ina waawi waɗde mbayliigu e nder Afrik. E wiyde Hakim Adi, omo jeyaa e yeruuji gadani janngoowo [[Afrik]] hirnaange gonɗo e politik to Angalteer.
== Nguurndam ==
Bandele Omoniyi jibinaa ko to Lagos, e nder leydi Najeriya hannde, jibnaaɓe makko njeeyti leydi mum en ngam heɓde kaalis ngam janngude jaŋde makko to leydi Angalteer, ɗo Omoniyi fuɗɗii yahde e hitaande 1905. Nde o winnditii e duɗal jaaɓi haaɗtirde Edinburgh e hitaande 1906 ngam janngude sariya, o woppi jaŋde makko nde o ɓeydii naatde e jeewte politik e hitaande 1905 binndanɗe sosiyaalist, Ecoppi e Nijeer. [1] O winndiino politikaaji Angalteer keewɗi, ina jeyaa heen gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii, hono Henry Campbell-Bannerman, e hooreejo lannda Labour garoowo oo, hono Ramsay MacDonald, ngam ɗaɓɓude wakilaagu Afriknaaɓe e nder koloniiji ɗii . E hitaande 1907, Omoniyi ñiŋi laamu koloñaal e nder ɓataakeeji ɗi o winndi e jaaynde Edinburgh . O winndi kadi binndanɗe ngam jaayndeeji Afrik worgo, e hitaande 1908 o yaltini deftere makko mawnde, A Defense of the Ethiopian Movement, to Edinburgh, o sakkitii nde « terɗe tedduɗe e tedduɗe Parlemaa Angalteer ». [2]<ref>Kevin Shillington, Encyclopedia of African History, Volume 1, Fitzroy Dearborn, 2005, p. 596.</ref>
=== Daande ngam moƴƴitinde e potal ===
E fuɗɗoode teeminannde 20ɓiire, e nder mbayliigaaji renndo e muñal koloñaal, ganndo jibinaaɗo to leydi Nijeer, hono Bandele Omoniyi, yalti ko e neɗɗo maantinɗo, daraniiɗo potal renndo e politik e nder laamu Biritaan . Nguurndam makko e golle makko ina kollita caɗeele gonɗe e nder renndo, e imperiyaalisma, e yiɗde waylude ngonka mum e nder yontaaji ɗi caɗeele teeŋtuɗe wonande annduɓe Afrik.
=== Konngol waylo-waylo ===
Omoniyi caggal ɗuum ummiima Beresiil hedde 1910, caggal ɗuum o nanngaa sabu golle makko politik. O salii ballal Konsul Angalteer . O sokaa, o heɓi rafi beriberi, o maayi, omo yahra e duuɓi 28.
== Tuugnorgal ==
{{Reflist}}
4d841mww6zkvytg9fxqe2n90jwr68al
177921
177920
2026-07-03T13:41:19Z
Fulani215
7983
/* Nguurndam */ fixed typo
177921
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Bandele Omoniyi''' Listen c (6 noowammbar 1884 – 1913) ko ngenndiyanke Nijeernaajo ɓurɗo anndeede e deftere mum ''[[A Defence of the Ethiopian Movement|wiyeteende A Defense of the Ethiopie Mouvement]]'' (1908), nde o wiyi ina foti waylude politik e nder koloniiji, o jeertini wonde so wonaa ɗuum ina waawi waɗde mbayliigu e nder Afrik. E wiyde Hakim Adi, omo jeyaa e yeruuji gadani janngoowo [[Afrik]] hirnaange gonɗo e politik to Angalteer.
== Nguurndam ==
Bandele Omoniyi jibinaa ko to Lagos, e nder leydi Najeriya hannde, jibnaaɓe makko njeeyti leydi mum en ngam heɓde kaalis ngam janngude jaŋde makko to leydi Angalteer, ɗo Omoniyi fuɗɗii yahde e hitaande 1905. Nde o winnditii e duɗal jaaɓi haaɗtirde Edinburgh e hitaande 1906 ngam janngude sariya, o woppi jaŋde makko nde o ɓeydii naatde e jeewte politik e hitaande 1905 binndanɗe sosiyaalist, Ecoppi e Nijeer. O winndiino politikaaji Angalteer keewɗi, ina jeyaa heen gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii, hono Henry Campbell-Bannerman, e hooreejo lannda Labour garoowo oo, hono Ramsay MacDonald, ngam ɗaɓɓude wakilaagu Afriknaaɓe e nder koloniiji ɗii . E hitaande 1907, Omoniyi ñiŋi laamu koloñaal e nder ɓataakeeji ɗi o winndi e jaaynde Edinburgh . O winndi kadi binndanɗe ngam jaayndeeji Afrik worgo, e hitaande 1908 o yaltini deftere makko mawnde, A Defense of the Ethiopian Movement, to Edinburgh, o sakkitii nde « terɗe tedduɗe e tedduɗe Parlemaa Angalteer <ref>Kevin Shillington, Encyclopedia of African History, Volume 1, Fitzroy Dearborn, 2005, p. 596.</ref>
=== Daande ngam moƴƴitinde e potal ===
E fuɗɗoode teeminannde 20ɓiire, e nder mbayliigaaji renndo e muñal koloñaal, ganndo jibinaaɗo to leydi Nijeer, hono Bandele Omoniyi, yalti ko e neɗɗo maantinɗo, daraniiɗo potal renndo e politik e nder laamu Biritaan . Nguurndam makko e golle makko ina kollita caɗeele gonɗe e nder renndo, e imperiyaalisma, e yiɗde waylude ngonka mum e nder yontaaji ɗi caɗeele teeŋtuɗe wonande annduɓe Afrik.
=== Konngol waylo-waylo ===
Omoniyi caggal ɗuum ummiima Beresiil hedde 1910, caggal ɗuum o nanngaa sabu golle makko politik. O salii ballal Konsul Angalteer . O sokaa, o heɓi rafi beriberi, o maayi, omo yahra e duuɓi 28.
== Tuugnorgal ==
{{Reflist}}
6g770u5uhpdt2hl0fmd5c4e9xokbtil
177922
177921
2026-07-03T13:42:43Z
Fulani215
7983
/* Nguurndam */ fixed typo
177922
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Bandele Omoniyi''' Listen c (6 noowammbar 1884 – 1913) ko ngenndiyanke Nijeernaajo ɓurɗo anndeede e deftere mum ''[[A Defence of the Ethiopian Movement|wiyeteende A Defense of the Ethiopie Mouvement]]'' (1908), nde o wiyi ina foti waylude politik e nder koloniiji, o jeertini wonde so wonaa ɗuum ina waawi waɗde mbayliigu e nder Afrik. E wiyde Hakim Adi, omo jeyaa e yeruuji gadani janngoowo [[Afrik]] hirnaange gonɗo e politik to Angalteer.
== Nguurndam ==
Bandele Omoniyi jibinaa ko to Lagos, e nder leydi Najeriya hannde, jibnaaɓe makko njeeyti leydi mum en ngam heɓde kaalis ngam janngude jaŋde makko to leydi Angalteer, ɗo Omoniyi fuɗɗii yahde e hitaande 1905. Nde o winnditii e duɗal jaaɓi haaɗtirde Edinburgh e hitaande 1906 ngam janngude sariya, o woppi jaŋde makko nde o ɓeydii naatde e jeewte politik e hitaande 1905 binndanɗe sosiyaalist, Ecoppi e Nijeer. O winndiino politikaaji Angalteer keewɗi, ina jeyaa heen gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii, hono Henry Campbell-Bannerman, e hooreejo lannda Labour garoowo oo, hono Ramsay MacDonald, ngam ɗaɓɓude wakilaagu Afriknaaɓe e nder koloniiji ɗii . E hitaande 1907, Omoniyi ñiŋi laamu koloñaal e nder ɓataakeeji ɗi o winndi e jaaynde Edinburgh . O winndi kadi binndanɗe ngam jaayndeeji Afrik worgo, e hitaande 1908 o yaltini deftere makko mawnde, A Defense of the Ethiopian Movement, to Edinburgh, o sakkitii nde terɗe tedduɗe e tedduɗe Parlemaa Angalteer <ref>Kevin Shillington, Encyclopedia of African History, Volume 1, Fitzroy Dearborn, 2005, p. 596.</ref>
=== Daande ngam moƴƴitinde e potal ===
E fuɗɗoode teeminannde 20ɓiire, e nder mbayliigaaji renndo e muñal koloñaal, ganndo jibinaaɗo to leydi Nijeer, hono Bandele Omoniyi, yalti ko e neɗɗo maantinɗo, daraniiɗo potal renndo e politik e nder laamu Biritaan . Nguurndam makko e golle makko ina kollita caɗeele gonɗe e nder renndo, e imperiyaalisma, e yiɗde waylude ngonka mum e nder yontaaji ɗi caɗeele teeŋtuɗe wonande annduɓe Afrik.
=== Konngol waylo-waylo ===
Omoniyi caggal ɗuum ummiima Beresiil hedde 1910, caggal ɗuum o nanngaa sabu golle makko politik. O salii ballal Konsul Angalteer . O sokaa, o heɓi rafi beriberi, o maayi, omo yahra e duuɓi 28.
== Tuugnorgal ==
{{Reflist}}
ff2mt265yzb9fiuddzc0asgan6g3n7d
177923
177922
2026-07-03T13:47:29Z
Fulani215
7983
/* Himobe */ fixed typo
177923
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Bandele Omoniyi''' Listen c (6 noowammbar 1884 – 1913) ko ngenndiyanke Nijeernaajo ɓurɗo anndeede e deftere mum ''[[A Defence of the Ethiopian Movement|wiyeteende A Defense of the Ethiopie Mouvement]]'' (1908), nde o wiyi ina foti waylude politik e nder koloniiji, o jeertini wonde so wonaa ɗuum ina waawi waɗde mbayliigu e nder Afrik. E wiyde Hakim Adi, omo jeyaa e yeruuji gadani janngoowo [[Afrik]] hirnaange gonɗo e politik to Angalteer.
== Nguurndam ==
Bandele Omoniyi jibinaa ko to Lagos, e nder leydi Najeriya hannde, jibnaaɓe makko njeeyti leydi mum en ngam heɓde kaalis ngam janngude jaŋde makko to leydi Angalteer, ɗo Omoniyi fuɗɗii yahde e hitaande 1905. Nde o winnditii e duɗal jaaɓi haaɗtirde Edinburgh e hitaande 1906 ngam janngude sariya, o woppi jaŋde makko nde o ɓeydii naatde e jeewte politik e hitaande 1905 binndanɗe sosiyaalist, Ecoppi e Nijeer. O winndiino politikaaji Angalteer keewɗi, ina jeyaa heen gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii, hono Henry Campbell-Bannerman, e hooreejo lannda Labour garoowo oo, hono Ramsay MacDonald, ngam ɗaɓɓude wakilaagu Afriknaaɓe e nder koloniiji ɗii . E hitaande 1907, Omoniyi ñiŋi laamu koloñaal e nder ɓataakeeji ɗi o winndi e jaaynde Edinburgh . O winndi kadi binndanɗe ngam jaayndeeji Afrik worgo, e hitaande 1908 o yaltini deftere makko mawnde, A Defense of the Ethiopian Movement, to Edinburgh, o sakkitii nde terɗe tedduɗe e tedduɗe Parlemaa Angalteer <ref>Kevin Shillington, Encyclopedia of African History, Volume 1, Fitzroy Dearborn, 2005, p. 596.</ref>
=== Daande ngam moƴƴitinde e potal ===
E fuɗɗoode teeminannde 20ɓiire, e nder mbayliigaaji renndo e muñal koloñaal, ganndo jibinaaɗo to leydi Nijeer, hono Bandele Omoniyi, yalti ko e neɗɗo maantinɗo, daraniiɗo potal renndo e politik e nder laamu Biritaan . Nguurndam makko e golle makko ina kollita caɗeele gonɗe e nder renndo, e imperiyaalisma, e yiɗde waylude ngonka mum e nder yontaaji ɗi caɗeele teeŋtuɗe wonande annduɓe Afrik.
=== Konngol waylo-waylo ===
Omoniyi caggal ɗuum ummiima Beresiil hedde 1910, caggal ɗuum o nanngaa sabu golle makko politik. O salii ballal Konsul Angalteer . O sokaa, o heɓi rafi beriberi, o maayi, omo yahra e duuɓi 28.
== Himobe ==
{{Reflist}}
0c8whq5u8z18bki0ic0ri5h67lpcuuw
Kamorudeen Adekunle Adedibu
0
42971
177956
177907
2026-07-04T06:34:39Z
Adamu mc
10501
Edit
177956
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Kamorudeen Adekunle Adedibu''' ListenR suɓaama senateer to diiwaan [[Oyo East|Oyo]] Sud to diiwaan Oyo, leydi Nijeer, o fuɗɗii laamu ñalnde 29 lewru Mbooy hitaande 2007. O jeyaa ko e lannda Demokaraasi Yimɓe (PDP).<ref name="indy141">{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/200906010141.html|title=There is No Democracy to Celebrate - Adedibu|work=Daily Independent|date=29 May 2009|access-date=2010-06-13}}</ref>
Adedibu ko ɓiy maayɗo Lamidi Adedibu, gardiiɗo laamu leydi Oyo.Caggal nde o jooɗii e Senaa, o toɗɗaa e goomuuji ko faati e Industry (Hooreejo), Karallaagal Fedde Ngenndiije Dentuɗe & Geɗe hakkunde Laamuuji, Golle, Golle & Productive, Defense & Army e Kabaaru e Jaayndeeji.[1] E nder limngal hakkundeere Senator'en nder lewru Mee 2009, ThisDay teskiima dow o wallitorii kuugal sosde hukuumaaji pamari lesdi Naajeeriya nden o wallitorii e o wallitorii goɗɗi motionji.[3] E nder yeewtere makko e lewru m<ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/200905250350.html?viewall=1|title=An Improved Senate, But Some Uninspiring Senators...|work=ThisDay|date=24 May 2009|access-date=2010-06-13}}</ref>ee 2009 o hollitii mettere makko e ngonka leydi ndii, o wiyi caɗeele ina keewi. O tuumi ko ardiiɓe politik ɓee ngonaa nuunɗuɓe e parrochial en.
== Tuugnorgal ==
<references />
4h5jfunp02btglzbuqhmg4ejobyc698
Adeniyi Olabode Adebisi
0
42972
177932
177910
2026-07-03T15:31:28Z
Fulani215
7983
/* Himobe */ fixed typo
177932
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Adebisi Adeniyi Olabode''' (jibinaa ko hitaande 1971) ko neɗɗo siyaasyanke e njulaagu leydi Najeriya. O waɗii kuuɗe siyaasaaku ɗuuɗɗe nder jiha Oyo, nden o woni Komisinaajo filu, njulaagu, njulaagu, e koperatiifuuji. O woniino kadi Komiseer to bannge ndema e ƴellitaare ladde.<ref name=":0">{{Cite web|last=InsideOyo|date=2019-07-27|title=Meet Adeniyi Olabode Adebisi, Oyo Commissioner-designate -|url=https://insideoyo.com/meet-adeniyi-olabode-adebisi-oyo-commissioner-designate/|access-date=2025-12-19|language=en-US}}</ref>
== Nguurndam e jaŋde puɗɗagol ==
Olabode jibinaa ko hitaande 1971 to diiwaan Saki West to diiwaan Oyo. O janngii jaŋde karallaagal to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ado‐Ekiti (hannde ko duɗal jaaɓi haaɗtirde Ekiti State), o heɓi dipolomaaji makko e hitaande 2002. Caggal ɗuum o heɓi Dipolomaaji makko e njuɓɓudi eɓɓooji (projets) to duɗal jaaɓi haaɗtirde njuɓɓudi e peeje to Amerik,
== Kugal ==
Naatgol Olabode e politik fuɗɗii ko e toɓɓere nokku. Hakkunde 1999 e 2000, o woniino gardiiɗo lannda fedde wiyeteende Alliance pour la Démocratie to laamu nokku Saki West. Caggal ɗuum o wonti sekreteruuji lannda ngam diiwaan senateer Oyo North e les lannda gooto. E hitaande 2003, o toɗɗaa Auditeur (Auditeur) fedde wiyeteende Alliance pour la Démocratie. O joginoo kadi golle jokkondirɗe e kampaañuuji ngenndiiji, ina jeyaa heen Sekereteer Dowla ngam Goomu Kampaañ Atiku Abubakar e hitaande 2007 e Koolaaɗo kuuɓal Mobilisaasiyoŋ ngam Atiku Abubakar suɓaade hooreejo leydi e hitaande 2019.
E hitaande 2019, o suɓaama e juuɗe guwerneer diiwaan Oyo ngam wonde komisinaajo, caggal ɗuum o toɗɗaa komisinaajo njulaagu, njulaagu, njulaagu, e koperatiifuuji.<ref>{{Cite news|title=Makinde to Inaugurate Commissioners Thursday|url=https://www.thisdaylive.com/2019/08/15/makinde-to-inaugurate-commissioners-thursday/|access-date=2025-12-19|language=en-US|newspaper=[[This Day]]}}</ref><ref>{{Cite web|title=LeaderBox - Political Leadership Platform|url=https://leaderbox.africa/leaders/adebisi-adeniyi-olabode|access-date=2025-12-19|website=leaderbox.africa|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Honourable Adebisi Adeniyi Olabode – Ministry of Trade, Industry and Cooperatives|url=https://trade.oyostate.gov.ng/team/hon-adebisi-adeniyi-olabode/|access-date=2025-12-19|language=en-US}}</ref>
O joginoo kadi portfolio Komisinaajo ndema e ƴellitaare ladde e nder diiwaan Oyo.[5]
== Himobe==
<references />
fqvp2wlwaaxocezxvity0vrza8b7mvm
Kareem Tajudeen Abisodun
0
42973
177930
177912
2026-07-03T15:30:14Z
Fulani215
7983
/* */ fixed typo
177930
wikitext
text/x-wiki
'''Kareem Tajudeen Abisodunlisten'''
ko o siyaasyanke mo leydi Najeriya. O wonii hannde Wakiiliijo Fedde nde lomtotooɗo diiwaan Saki Fuɗnaange/Saki Hirnaange/Atisbo e nder Asaambele ngenndi 10ɓo.<ref>{{Cite web|last=Mukhail|first=Ayo|date=2024-04-22|title=Oyo Reps' Member, Abisodun 'Were', Becomes Asiwaju Adinni Of Saki Land|url=https://insideoyo.com/oyo-reps-member-abisodun-were-becomes-asiwaju-adinni-of-saki-land/|access-date=2024-12-31|website=InsideOyo.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=National Assembly Election Winners in Oyo|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/02/27/national-assembly-election-winners-in-oyo/|access-date=2024-12-31|newspaper=[[This Day]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Adebayo|first=Musliudeen|date=2023-03-01|title=APC wins 3 senatorial, 8 reps seats, PDP wins 4 in Oyo [FULL LIST]|url=https://dailypost.ng/2023/03/01/apc-wins-3-senatorial-8-reps-seats-pdp-wins-4-in-oyo-full-list/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2024-12-31|newspaper=[[Daily Post (Nigeria)|Daily Post]]|language=en-US}}</ref>
== Tuugnorgal ==
<references />
7p9gx6032usr6094875bljtyz5j0tgj
177931
177930
2026-07-03T15:30:48Z
Fulani215
7983
/* Himobe */ fixed typo
177931
wikitext
text/x-wiki
'''Kareem Tajudeen Abisodunlisten'''
ko o siyaasyanke mo leydi Najeriya. O wonii hannde Wakiiliijo Fedde nde lomtotooɗo diiwaan Saki Fuɗnaange/Saki Hirnaange/Atisbo e nder Asaambele ngenndi 10ɓo.<ref>{{Cite web|last=Mukhail|first=Ayo|date=2024-04-22|title=Oyo Reps' Member, Abisodun 'Were', Becomes Asiwaju Adinni Of Saki Land|url=https://insideoyo.com/oyo-reps-member-abisodun-were-becomes-asiwaju-adinni-of-saki-land/|access-date=2024-12-31|website=InsideOyo.com|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=National Assembly Election Winners in Oyo|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/02/27/national-assembly-election-winners-in-oyo/|access-date=2024-12-31|newspaper=[[This Day]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|last=Adebayo|first=Musliudeen|date=2023-03-01|title=APC wins 3 senatorial, 8 reps seats, PDP wins 4 in Oyo [FULL LIST]|url=https://dailypost.ng/2023/03/01/apc-wins-3-senatorial-8-reps-seats-pdp-wins-4-in-oyo-full-list/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2024-12-31|newspaper=[[Daily Post (Nigeria)|Daily Post]]|language=en-US}}</ref>
== Himobe==
<references />
md7dew8ok52rl9wnwmqymt1wd42ijux
Olaiya Abideen
0
42974
177928
177915
2026-07-03T15:28:53Z
Fulani215
7983
/* Himobe */ fixed typo
177928
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Olaiya Abideen''' (HeɗtoR) ko siyaasyanke, jannginoowo leydi Najeriya. O woniino tergal suudu sarɗiiji e hitaande 1998, o lomtii Ibadan Fuɗnaange-rewo e Fuɗnaange-rewo e les njiimaandi GDM.<ref name=":0">{{Cite news|last=Adebayo|first=Musliudeen|date=2018-10-13|title=Oyo 2019: Ex-governor, Alao-Akala picks Abideen Olaiya as running mate|url=https://dailypost.ng/2018/10/13/oyo-2019-ex-governor-alao-akala-picks-abideen-olaiya-running-mate/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2025-01-01|newspaper=[[Daily Post (Nigeria)|Daily Post]]|language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|last=vanguard|date=2018-10-13|title=2019: ADP guber candidate Alao-Akala picks Prof. Olaiya as running mate|url=https://www.vanguardngr.com/2018/10/2019-adp-guber-candidate-alao-akala-picks-prof-olaiya-as-running-mate/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2025-01-01|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-GB}}</ref>
== Nguurndam e jaŋde puɗɗagol ==
Olaiya Abideen jibinaa ko e hitaande 1967 to Oke Oluokun, to Ibadan, to diiwaan Oyo, to leydi Najeriya. O naati duɗal leslesal laamu munisipaal Ibadan III, Eleta, Ibadan, tuggi 1975 haa 1981. Tuggi 1981 haa 1986, o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Olubi, Molete, Ibadan. O jokki jaŋde makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Politeknik Ibadan. Hakkunde 1987 e 1992, o heɓi seedantaagal makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde karallaagal fedde ndee, Akure. O timmini jaŋde makko leslesre to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ibadan, tuggi 1993 haa 1995, caggal ɗuum o jokki jaŋde makko Ph.D. e nder duɗal gootal.<ref name=":2">{{Cite web|title=Profile {{!}} Dr. Olaiya Abideen Olaitan for Oyo State Governor 2019|url=https://amolaiya.wixsite.com/olaiyaabideen/profile|access-date=2025-01-01|website=olaiyaabideen|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Voice|first=Muslim|date=2022-01-08|title=MSSN Congratulate Dr Abideen Olaitan Olaiya on his Elevation as Professor {{!}} The Muslim Voice, Nigeria|url=https://muslimvoice.com.ng/2022/01/08/mssn-congratulate-dr-abideen-olaitan-olaiya-on-his-elevation-as-professor/|access-date=2025-01-01|language=en-US}}</ref>
== Kugal ==
Abideen wonno tergal suudu sarɗiiji e hitaande 1998, o lomtii Ibadan Fuɗnaange-rewo e Fuɗnaange-rewo e les njiimaandi GDM.[1] O fooli cuɓol guwerneer lesdi Oyo nder hitaande 2019, ammaa Oluwaseyi Abiodun Makinde, mo ardiiɗo lesdi PDP fooli mo. Abideen waɗii ɗaɓɓaande nde heɓaani ngam heɓde hooreejo lannda oo e jooɗorde hooreejo leydi ndii e hitaande 1999 e hitaande 2003. E hitaande 2003, o hawri e kippu mawɗo Ladoja, e hitaande 2007, o tawtoraama jooɗorde Fedde Oluyole e les njiimaandi lannda Labour Ladoja, kono o saliima heɓde nafoore e fedde Adedibu jogiinde doole, nde ustii woote ɗee. O dogi caggal mum ngam heɓde jooɗorde Fedde Oluyole wootere e wooteeji 2015 e lannda Accord, tan o woppitaa e hojomaaji cakkitiiɗi ɗii.[3][2][5]
== Himobe ==
<references />
36x316naecs8yzeurniyvs0mwpp6c5m
177929
177928
2026-07-03T15:29:24Z
Fulani215
7983
/* Kugal */ fixed typo
177929
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Olaiya Abideen''' (HeɗtoR) ko siyaasyanke, jannginoowo leydi Najeriya. O woniino tergal suudu sarɗiiji e hitaande 1998, o lomtii Ibadan Fuɗnaange-rewo e Fuɗnaange-rewo e les njiimaandi GDM.<ref name=":0">{{Cite news|last=Adebayo|first=Musliudeen|date=2018-10-13|title=Oyo 2019: Ex-governor, Alao-Akala picks Abideen Olaiya as running mate|url=https://dailypost.ng/2018/10/13/oyo-2019-ex-governor-alao-akala-picks-abideen-olaiya-running-mate/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2025-01-01|newspaper=[[Daily Post (Nigeria)|Daily Post]]|language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|last=vanguard|date=2018-10-13|title=2019: ADP guber candidate Alao-Akala picks Prof. Olaiya as running mate|url=https://www.vanguardngr.com/2018/10/2019-adp-guber-candidate-alao-akala-picks-prof-olaiya-as-running-mate/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2025-01-01|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-GB}}</ref>
== Nguurndam e jaŋde puɗɗagol ==
Olaiya Abideen jibinaa ko e hitaande 1967 to Oke Oluokun, to Ibadan, to diiwaan Oyo, to leydi Najeriya. O naati duɗal leslesal laamu munisipaal Ibadan III, Eleta, Ibadan, tuggi 1975 haa 1981. Tuggi 1981 haa 1986, o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Olubi, Molete, Ibadan. O jokki jaŋde makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Politeknik Ibadan. Hakkunde 1987 e 1992, o heɓi seedantaagal makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde karallaagal fedde ndee, Akure. O timmini jaŋde makko leslesre to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ibadan, tuggi 1993 haa 1995, caggal ɗuum o jokki jaŋde makko Ph.D. e nder duɗal gootal.<ref name=":2">{{Cite web|title=Profile {{!}} Dr. Olaiya Abideen Olaitan for Oyo State Governor 2019|url=https://amolaiya.wixsite.com/olaiyaabideen/profile|access-date=2025-01-01|website=olaiyaabideen|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Voice|first=Muslim|date=2022-01-08|title=MSSN Congratulate Dr Abideen Olaitan Olaiya on his Elevation as Professor {{!}} The Muslim Voice, Nigeria|url=https://muslimvoice.com.ng/2022/01/08/mssn-congratulate-dr-abideen-olaitan-olaiya-on-his-elevation-as-professor/|access-date=2025-01-01|language=en-US}}</ref>
== Kugal ==
Abideen wonno tergal suudu sarɗiiji e hitaande 1998, o lomtii Ibadan Fuɗnaange-rewo e Fuɗnaange-rewo e les njiimaandi GDM.O fooli cuɓol guwerneer lesdi Oyo nder hitaande 2019, ammaa Oluwaseyi Abiodun Makinde, mo ardiiɗo lesdi PDP fooli mo. Abideen waɗii ɗaɓɓaande nde heɓaani ngam heɓde hooreejo lannda oo e jooɗorde hooreejo leydi ndii e hitaande 1999 e hitaande 2003. E hitaande 2003, o hawri e kippu mawɗo Ladoja, e hitaande 2007, o tawtoraama jooɗorde Fedde Oluyole e les njiimaandi lannda Labour Ladoja, kono o saliima heɓde nafoore e fedde Adedibu jogiinde doole, nde ustii woote ɗee. O dogi caggal mum ngam heɓde jooɗorde Fedde Oluyole wootere e wooteeji 2015 e lannda Accord, tan o woppitaa e hojomaaji cakkitiiɗi ɗii.
== Himobe ==
<references />
buv5sej13vg6hrko6h6dkqgxg3b2rpz
Kafayat Oyetola
0
42976
177924
177919
2026-07-03T13:52:36Z
Fulani215
7983
/* Nguurndam gadano e jaŋde */ fixed typo
177924
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Kafayat Olaitan Oyetola''' (jibinaa ko ñalnde ɗiɗi 2 lewru abriil hiitande alif 1960) ko neɗɗo Najeriya, neɗɗo baawɗo wonde fof, debbo Gboyega Oyetola, guwerneer nayaɓo diiwaan Osun, leydi Najeriya. O heɓi darnde debbo gadano diiwaan Osun ñalnde 27 noowammbar 2018 caggal nde o hunni jom suudu makko wonde guwerneer kuuɓtodinɗo diiwaan oo.<ref>{{Cite web|url=https://tvcnews.tv/osun-state-to-eliminate-act-of-open-defecation-by-2024/|title=Osun state to eliminate act of open defecation by 2024|website=TVC News Nigeria|date=5 September 2019|language=en-US|access-date=2019-09-16}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-06-09|title=Osun First Lady, Kafayat Oyetola emerges SGWF Chairperson|url=https://www.vanguardngr.com/2021/06/osun-first-lady-kafayat-oyetola-emerges-sgwf-chairperson/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2022-02-23|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-US}}</ref>
== Nguurndam gadano e jaŋde ==
Kafayat jibinaa ko ñalnde 2 abriil 1960, to Osogbo, o naati duɗal leslesal All Saints, Osogbo, tuggi 1966 haa 1971. Ndeen o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Osogbo hakkunde 1973 e 1977, caggal ɗuum o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde to Wiltshire, to leydi Angalteer, to leydi Angalteer. Nde o arti Naajeeriya, o janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Kaduna ngam OND makko hakkunde hitaande 1979 e 1982 hade makko heɓde seedantaagal makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Yaba, ɗo o janngi karallaagal binndol gila 1983 haa 1985. O wonnoo ko e cukaagu makko ko yiɗde wonde awokaa, e nder yeewtere nde o waɗdunoo e jaaynde Punch News Papers, haa jooni omo jogii yiɗde janngude sariya.
== Kugal ==
Kafayat ina jogii golle karallaagal e nder fannu binndol :
* Jokkondira e naalanke e Punch Nigeria Limited e jokkondiral gollorɗe e hitaande 1981
* Jaaynde Concord ƴetti naalanke e hitaande 1982
* Litogaraaf ngam jaaynde Litramed Oregun Lagos 1982 haa 1983
* Litogaraaf jaaynde Guardian e nder NYSC makko 1985 haa 1986
* Hiisoowo jaaynde Guardian Express (gardiiɗo lesdi) 1986 haa 1989
* Gardiiɗo peewnugol Ibukunoluwa ina yaltina Naajeeriya e hitaande 1990 haa 1992
Caggal nde o arti e leydi Angalteer seeɗa, o yahi Kaduna ngam njillu, o hawri e Adeboyega Oyetola, duuɓi seeɗa caggal ɗuum, o resi. Ɓe ndañi ɓiɓɓe nayo : ɓiɓɓe rewɓe tato e ɓiɓɓe gorko gooto.
== Eɓɓoore ƴellitaare Ilerioluwa ==
Ko kanko woni sosɗo e hooreejo fedde ƴellitaare Ilerioluwa, fedde nde wonaa laamuyankoore, nde daranii ko wallitde rewɓe e sukaaɓe ɓe ngalaa kaɓirɗe e nder leydi Najeriya.[5]
== Ƴeew kadi ==
Doggol rewɓe arandeeji e nder diiwanuuji Naajeeriya
== Tuugnorgal ==
<references />
2uj77nsdfw18cjzoca5gjxbv90swtlz
177925
177924
2026-07-03T13:53:12Z
Fulani215
7983
/* Kugal */ fixed typo
177925
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Kafayat Olaitan Oyetola''' (jibinaa ko ñalnde ɗiɗi 2 lewru abriil hiitande alif 1960) ko neɗɗo Najeriya, neɗɗo baawɗo wonde fof, debbo Gboyega Oyetola, guwerneer nayaɓo diiwaan Osun, leydi Najeriya. O heɓi darnde debbo gadano diiwaan Osun ñalnde 27 noowammbar 2018 caggal nde o hunni jom suudu makko wonde guwerneer kuuɓtodinɗo diiwaan oo.<ref>{{Cite web|url=https://tvcnews.tv/osun-state-to-eliminate-act-of-open-defecation-by-2024/|title=Osun state to eliminate act of open defecation by 2024|website=TVC News Nigeria|date=5 September 2019|language=en-US|access-date=2019-09-16}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-06-09|title=Osun First Lady, Kafayat Oyetola emerges SGWF Chairperson|url=https://www.vanguardngr.com/2021/06/osun-first-lady-kafayat-oyetola-emerges-sgwf-chairperson/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2022-02-23|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-US}}</ref>
== Nguurndam gadano e jaŋde ==
Kafayat jibinaa ko ñalnde 2 abriil 1960, to Osogbo, o naati duɗal leslesal All Saints, Osogbo, tuggi 1966 haa 1971. Ndeen o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Osogbo hakkunde 1973 e 1977, caggal ɗuum o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde to Wiltshire, to leydi Angalteer, to leydi Angalteer. Nde o arti Naajeeriya, o janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Kaduna ngam OND makko hakkunde hitaande 1979 e 1982 hade makko heɓde seedantaagal makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Yaba, ɗo o janngi karallaagal binndol gila 1983 haa 1985. O wonnoo ko e cukaagu makko ko yiɗde wonde awokaa, e nder yeewtere nde o waɗdunoo e jaaynde Punch News Papers, haa jooni omo jogii yiɗde janngude sariya.
== Kugal ==
Kafayat ina jogii golle karallaagal e nder fannu binndol
* Jokkondira e naalanke e Punch Nigeria Limited e jokkondiral gollorɗe e hitaande 1981
* Jaaynde Concord ƴetti naalanke e hitaande 1982
* Litogaraaf ngam jaaynde Litramed Oregun Lagos 1982 haa 1983
* Litogaraaf jaaynde Guardian e nder NYSC makko 1985 haa 1986
* Hiisoowo jaaynde Guardian Express (gardiiɗo lesdi) 1986 haa 1989
* Gardiiɗo peewnugol Ibukunoluwa ina yaltina [[Naajeeriya]] e hitaande 1990 haa 1992
Caggal nde o arti e leydi Angalteer seeɗa, o yahi Kaduna ngam njillu, o hawri e Adeboyega Oyetola, duuɓi seeɗa caggal ɗuum, o resi. Ɓe ndañi ɓiɓɓe nayo : ɓiɓɓe rewɓe tato e ɓiɓɓe gorko gooto.
== Eɓɓoore ƴellitaare Ilerioluwa ==
Ko kanko woni sosɗo e hooreejo fedde ƴellitaare Ilerioluwa, fedde nde wonaa laamuyankoore, nde daranii ko wallitde rewɓe e sukaaɓe ɓe ngalaa kaɓirɗe e nder leydi Najeriya.[5]
== Ƴeew kadi ==
Doggol rewɓe arandeeji e nder diiwanuuji Naajeeriya
== Tuugnorgal ==
<references />
fupkbzscdymnr46zdnel3naloipfubr
177926
177925
2026-07-03T13:53:37Z
Fulani215
7983
/* Himobe */ fixed typo
177926
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Kafayat Olaitan Oyetola''' (jibinaa ko ñalnde ɗiɗi 2 lewru abriil hiitande alif 1960) ko neɗɗo Najeriya, neɗɗo baawɗo wonde fof, debbo Gboyega Oyetola, guwerneer nayaɓo diiwaan Osun, leydi Najeriya. O heɓi darnde debbo gadano diiwaan Osun ñalnde 27 noowammbar 2018 caggal nde o hunni jom suudu makko wonde guwerneer kuuɓtodinɗo diiwaan oo.<ref>{{Cite web|url=https://tvcnews.tv/osun-state-to-eliminate-act-of-open-defecation-by-2024/|title=Osun state to eliminate act of open defecation by 2024|website=TVC News Nigeria|date=5 September 2019|language=en-US|access-date=2019-09-16}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-06-09|title=Osun First Lady, Kafayat Oyetola emerges SGWF Chairperson|url=https://www.vanguardngr.com/2021/06/osun-first-lady-kafayat-oyetola-emerges-sgwf-chairperson/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2022-02-23|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-US}}</ref>
== Nguurndam gadano e jaŋde ==
Kafayat jibinaa ko ñalnde 2 abriil 1960, to Osogbo, o naati duɗal leslesal All Saints, Osogbo, tuggi 1966 haa 1971. Ndeen o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Osogbo hakkunde 1973 e 1977, caggal ɗuum o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde to Wiltshire, to leydi Angalteer, to leydi Angalteer. Nde o arti Naajeeriya, o janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Kaduna ngam OND makko hakkunde hitaande 1979 e 1982 hade makko heɓde seedantaagal makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Yaba, ɗo o janngi karallaagal binndol gila 1983 haa 1985. O wonnoo ko e cukaagu makko ko yiɗde wonde awokaa, e nder yeewtere nde o waɗdunoo e jaaynde Punch News Papers, haa jooni omo jogii yiɗde janngude sariya.
== Kugal ==
Kafayat ina jogii golle karallaagal e nder fannu binndol
* Jokkondira e naalanke e Punch Nigeria Limited e jokkondiral gollorɗe e hitaande 1981
* Jaaynde Concord ƴetti naalanke e hitaande 1982
* Litogaraaf ngam jaaynde Litramed Oregun Lagos 1982 haa 1983
* Litogaraaf jaaynde Guardian e nder NYSC makko 1985 haa 1986
* Hiisoowo jaaynde Guardian Express (gardiiɗo lesdi) 1986 haa 1989
* Gardiiɗo peewnugol Ibukunoluwa ina yaltina [[Naajeeriya]] e hitaande 1990 haa 1992
Caggal nde o arti e leydi Angalteer seeɗa, o yahi Kaduna ngam njillu, o hawri e Adeboyega Oyetola, duuɓi seeɗa caggal ɗuum, o resi. Ɓe ndañi ɓiɓɓe nayo : ɓiɓɓe rewɓe tato e ɓiɓɓe gorko gooto.
== Eɓɓoore ƴellitaare Ilerioluwa ==
Ko kanko woni sosɗo e hooreejo fedde ƴellitaare Ilerioluwa, fedde nde wonaa laamuyankoore, nde daranii ko wallitde rewɓe e sukaaɓe ɓe ngalaa kaɓirɗe e nder leydi Najeriya.[5]
== Ƴeew kadi ==
Doggol rewɓe arandeeji e nder diiwanuuji Naajeeriya
== Himobe ==
<references />
hmjyvbjm4v0ccrssciovkq5ld4dz7e6
177927
177926
2026-07-03T14:41:52Z
Fulani215
7983
/* Eɓɓoore ƴellitaare Ilerioluwa */ fixed typo
177927
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}'''Kafayat Olaitan Oyetola''' (jibinaa ko ñalnde ɗiɗi 2 lewru abriil hiitande alif 1960) ko neɗɗo Najeriya, neɗɗo baawɗo wonde fof, debbo Gboyega Oyetola, guwerneer nayaɓo diiwaan Osun, leydi Najeriya. O heɓi darnde debbo gadano diiwaan Osun ñalnde 27 noowammbar 2018 caggal nde o hunni jom suudu makko wonde guwerneer kuuɓtodinɗo diiwaan oo.<ref>{{Cite web|url=https://tvcnews.tv/osun-state-to-eliminate-act-of-open-defecation-by-2024/|title=Osun state to eliminate act of open defecation by 2024|website=TVC News Nigeria|date=5 September 2019|language=en-US|access-date=2019-09-16}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-06-09|title=Osun First Lady, Kafayat Oyetola emerges SGWF Chairperson|url=https://www.vanguardngr.com/2021/06/osun-first-lady-kafayat-oyetola-emerges-sgwf-chairperson/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2022-02-23|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-US}}</ref>
== Nguurndam gadano e jaŋde ==
Kafayat jibinaa ko ñalnde 2 abriil 1960, to Osogbo, o naati duɗal leslesal All Saints, Osogbo, tuggi 1966 haa 1971. Ndeen o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Osogbo hakkunde 1973 e 1977, caggal ɗuum o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde to Wiltshire, to leydi Angalteer, to leydi Angalteer. Nde o arti Naajeeriya, o janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Kaduna ngam OND makko hakkunde hitaande 1979 e 1982 hade makko heɓde seedantaagal makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Yaba, ɗo o janngi karallaagal binndol gila 1983 haa 1985. O wonnoo ko e cukaagu makko ko yiɗde wonde awokaa, e nder yeewtere nde o waɗdunoo e jaaynde Punch News Papers, haa jooni omo jogii yiɗde janngude sariya.
== Kugal ==
Kafayat ina jogii golle karallaagal e nder fannu binndol
* Jokkondira e naalanke e Punch Nigeria Limited e jokkondiral gollorɗe e hitaande 1981
* Jaaynde Concord ƴetti naalanke e hitaande 1982
* Litogaraaf ngam jaaynde Litramed Oregun Lagos 1982 haa 1983
* Litogaraaf jaaynde Guardian e nder NYSC makko 1985 haa 1986
* Hiisoowo jaaynde Guardian Express (gardiiɗo lesdi) 1986 haa 1989
* Gardiiɗo peewnugol Ibukunoluwa ina yaltina [[Naajeeriya]] e hitaande 1990 haa 1992
Caggal nde o arti e leydi Angalteer seeɗa, o yahi Kaduna ngam njillu, o hawri e Adeboyega Oyetola, duuɓi seeɗa caggal ɗuum, o resi. Ɓe ndañi ɓiɓɓe nayo : ɓiɓɓe rewɓe tato e ɓiɓɓe gorko gooto.
== Eɓɓoore ƴellitaare Ilerioluwa ==
Ko kanko woni sosɗo e hooreejo fedde ƴellitaare Ilerioluwa, fedde nde wonaa laamuyankoore, nde daranii ko wallitde rewɓe e sukaaɓe ɓe ngalaa kaɓirɗe e nder leydi [[Naajeeriya]].
== Ƴeew kadi ==
Doggol rewɓe arandeeji e nder diiwanuuji Naajeeriya
== Himobe ==
<references />
iq1dr8bezzkmh99dd7l40tr0yvld191
Nataniyel laamiiɗo
0
42977
177935
2026-07-04T03:27:19Z
Sardeeq
14292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1341027743|Nathaniel King]]"
177935
wikitext
text/x-wiki
'''Nathaniel Thomas King''' (14 lewru juko hitaande 1847 – 12 lewru juko hitaande 1884) jeyaa ko e safrooɓe Afrik hirnaange artuɓe jannguɓe e hirnaange ngam waɗde safaara e nder [[Naajeeriya|leydi Nijeer]] .
== Ngendam ==
King jibinaa ko to wuro wiyeteengo Hastings, to leydi Siyeraa Leyoon, e nder galle [[Yimɓe Yarbanko'en|Yoruba en]], hono mawɗo Thomas e Mary King. Baaba makko ko katekist e nder fedde misiyoŋaaji Eklesiya mo walli [[Samuel Ajayi Crowther|Ajayi Crowther]] e firo Biibal ngal e [[Yoruba language|ɗemngal Yoruba]] . E hitaande 1850, baaba makko ummiima to misiyoŋ Yoruba to [[Abeokuta]], to diiwaan Ogun, ɓesngu nguu yahdi e makko. E hitaande 1861, laamcfo suka oo, Henry Venn wasiyiima yo o won gooto e almud6e nayo janngu6e e nder porogaraam janngugol ko adii safaara e nder fedde wiyeteende Church Mission Society (CMS) e les njiimaandi Doktoor A. A. Harrison, doktoor janngudo to Cambridge . Kono Harrison maayi ko e hitaande 1865, Venn wasiyii King yo o yah to duɗal jaaɓi haaɗtirde Fourah Bay ngam jokkude jaŋde makko. Nde o woni to [[Firiton|Freetown]], o golliima kadi to opitaal koloñaal. King caggal ɗuum yahi to duɗal jaaɓi haaɗtirde King, to Londres, e ballal kaaw makko, hono Henry Robbin, e CMS. King heɓi MRCS maako haa jangirde King's College nden o heɓi dipolomaaji maako haa janngirde Edinburgh e Aberdeen nder hitaande 1876. O warti lesdi Naajeeriya, o nasti nder ummaatoore nyawndiigu jamaanu nder lesdi ndi'i.
To leydi Naajeeriya, o ƴellitii laaɓal nokkuuji, o waɗii ƴeewndotooɗo e duɗal CMS Grammar, Lagos, e duɗal jaaɓi haaɗtirde Wesley kadi o woniino kadi tergal hoolaare e kaalis Rebecca Hussey ngam Afriknaaɓe Archived .
O maayi ko e hitaande 1884, tawi omo yahra e duuɓi 37.
== Tuugnorgal ==
own2l738n6krvigy20g2sooxsivold9
177936
177935
2026-07-04T03:27:56Z
Sardeeq
14292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1341027743|Nathaniel King]]"
177936
wikitext
text/x-wiki
'''Nathaniel Thomas King''' (14 lewru juko hitaande 1847 – 12 lewru juko hitaande 1884) jeyaa ko e safrooɓe Afrik hirnaange artuɓe jannguɓe e hirnaange ngam waɗde safaara e nder [[Naajeeriya|leydi Nijeer]] . <ref>Adelola Adeloye (1998). Early Medical Schools in Nigeria (Nature Discovery Series). Heinemann Educational Books. <nowiki>ISBN 978-9-781-2981-89</nowiki>.</ref>
== Ngendam ==
King jibinaa ko to wuro wiyeteengo Hastings, to leydi Siyeraa Leyoon, e nder galle [[Yimɓe Yarbanko'en|Yoruba en]], hono mawɗo Thomas e Mary King. Baaba makko ko katekist e nder fedde misiyoŋaaji Eklesiya mo walli [[Samuel Ajayi Crowther|Ajayi Crowther]] e firo Biibal ngal e [[Yoruba language|ɗemngal Yoruba]] . E hitaande 1850, baaba makko ummiima to misiyoŋ Yoruba to [[Abeokuta]], to diiwaan Ogun, ɓesngu nguu yahdi e makko. E hitaande 1861, laamcfo suka oo, Henry Venn wasiyiima yo o won gooto e almud6e nayo janngu6e e nder porogaraam janngugol ko adii safaara e nder fedde wiyeteende Church Mission Society (CMS) e les njiimaandi Doktoor A. A. Harrison, doktoor janngudo to Cambridge . Kono Harrison maayi ko e hitaande 1865, Venn wasiyii King yo o yah to duɗal jaaɓi haaɗtirde Fourah Bay ngam jokkude jaŋde makko. Nde o woni to [[Firiton|Freetown]], o golliima kadi to opitaal koloñaal. King caggal ɗuum yahi to duɗal jaaɓi haaɗtirde King, to Londres, e ballal kaaw makko, hono Henry Robbin, e CMS. King heɓi MRCS maako haa jangirde King's College nden o heɓi dipolomaaji maako haa janngirde Edinburgh e Aberdeen nder hitaande 1876. O warti lesdi Naajeeriya, o nasti nder ummaatoore nyawndiigu jamaanu nder lesdi ndi'i.
To leydi Naajeeriya, o ƴellitii laaɓal nokkuuji, o waɗii ƴeewndotooɗo e duɗal CMS Grammar, Lagos, e duɗal jaaɓi haaɗtirde Wesley kadi o woniino kadi tergal hoolaare e kaalis Rebecca Hussey ngam Afriknaaɓe Archived .
O maayi ko e hitaande 1884, tawi omo yahra e duuɓi 37.
== Tuugnorgal ==
nboxzz0ont08u43ngelr7gt25s4sm27
177937
177936
2026-07-04T03:28:21Z
Sardeeq
14292
177937
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Nathaniel Thomas King''' (14 lewru juko hitaande 1847 – 12 lewru juko hitaande 1884) jeyaa ko e safrooɓe Afrik hirnaange artuɓe jannguɓe e hirnaange ngam waɗde safaara e nder [[Naajeeriya|leydi Nijeer]] . <ref>Adelola Adeloye (1998). Early Medical Schools in Nigeria (Nature Discovery Series). Heinemann Educational Books. <nowiki>ISBN 978-9-781-2981-89</nowiki>.</ref>
== Ngendam ==
King jibinaa ko to wuro wiyeteengo Hastings, to leydi Siyeraa Leyoon, e nder galle [[Yimɓe Yarbanko'en|Yoruba en]], hono mawɗo Thomas e Mary King. Baaba makko ko katekist e nder fedde misiyoŋaaji Eklesiya mo walli [[Samuel Ajayi Crowther|Ajayi Crowther]] e firo Biibal ngal e [[Yoruba language|ɗemngal Yoruba]] . E hitaande 1850, baaba makko ummiima to misiyoŋ Yoruba to [[Abeokuta]], to diiwaan Ogun, ɓesngu nguu yahdi e makko. E hitaande 1861, laamcfo suka oo, Henry Venn wasiyiima yo o won gooto e almud6e nayo janngu6e e nder porogaraam janngugol ko adii safaara e nder fedde wiyeteende Church Mission Society (CMS) e les njiimaandi Doktoor A. A. Harrison, doktoor janngudo to Cambridge . Kono Harrison maayi ko e hitaande 1865, Venn wasiyii King yo o yah to duɗal jaaɓi haaɗtirde Fourah Bay ngam jokkude jaŋde makko. Nde o woni to [[Firiton|Freetown]], o golliima kadi to opitaal koloñaal. King caggal ɗuum yahi to duɗal jaaɓi haaɗtirde King, to Londres, e ballal kaaw makko, hono Henry Robbin, e CMS. King heɓi MRCS maako haa jangirde King's College nden o heɓi dipolomaaji maako haa janngirde Edinburgh e Aberdeen nder hitaande 1876. O warti lesdi Naajeeriya, o nasti nder ummaatoore nyawndiigu jamaanu nder lesdi ndi'i.
To leydi Naajeeriya, o ƴellitii laaɓal nokkuuji, o waɗii ƴeewndotooɗo e duɗal CMS Grammar, Lagos, e duɗal jaaɓi haaɗtirde Wesley kadi o woniino kadi tergal hoolaare e kaalis Rebecca Hussey ngam Afriknaaɓe Archived .
O maayi ko e hitaande 1884, tawi omo yahra e duuɓi 37.
== Tuugnorgal ==
6qb3oe001h5szfnowy6xh5pna8ovrww
Yujene Keasor
0
42978
177938
2026-07-04T03:30:04Z
Sardeeq
14292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1333009313|Eugene Keazor]]"
177938
wikitext
text/x-wiki
[[File:EK5.jpg|thumb|Eugene Keazor, Gardiiɗo ƴeewndo 1960]]
[[File:EK.01.jpg|thumb|Eugene keazor to leydi Kongngo, 2e nano e kolonel mobutu sese seko]]
'''Eugene Akosa Keazor''' CPM (7 sulyee 1907 – 1975) ko polis Najeriya. Gila hitaande 1959 haa nde Naajeeriya heɓi jeytaare hitaande aroore ndee o joginoo darnde polis ɓurnde mawnude nde Afriknaajo gooto meeɗaa jogaade e nder koloni Biritaan, o woppi golle makko e hitaande 1964. Ina wiyee kadi wonde e daawe keewɗe e nder nguurndam makko, o jeyaa ko e poliseeɓe ɓurɓe mawnude e nder koloni Biritaan.
== Nguurndam gadano ==
Keazor jibinaa ko to Obosi, Fuɗnaange [[Naajeeriya|leydi Nijeer]] (e nder ko wiyetee hannde [[Diiwal Aanambaara|diiwaan Anambra]] ) ñalnde 7 sulyee 1907, to Ikeazor Uba Oboli I, mawɗo nokku oo, gonɗo e [[Kiristanci|diine kerecee en]] gila ko ɓooyi to Obosi.
Suka Keazor heɓi naatde e duɗal renndo Obosi kesal sosaangal, caggal ɗuum duɗal Dennis Memorial Grammar to [[Onitsha]] e hitaande 1920 tawi omo yahra e duuɓi 13. O wonnoo ko tergal tiiɗngal e nder fedde Boy Scouts leydi Najeriya, o suɓaama e Jamboree Scouts winndereyankeewo gadano to Olympia20, London e hitaande 1999.
== Kugal ==
Keazor naati e konu konstabulaar Afrik worgo hedde hitaande 1927, o suɓaa ngam heblude ofiseeji to Londres, o toɗɗaa Inspekteer e hitaande 1930 e caggal ɗuum, o heɓi darnde balloowo superintendent. Nde o warti lesdi Naajeeriya o hokkaama kuugal polis'en laawol Panti haa caka [[Lagos]], bana polis'en divisional. O suɓaama e tawtoreede kewu janngo laamɗo George VI e nder wakili’en polis koloñaal e lewru feebariyee 1952 [http://www.london-gazette.co.uk/issues/39575/supplements/3361]
Keazor heɓi darnde balloowo komisinaajo polis nder hitaande 1959, darnde ɓurnde mawnugo nde Afriknaajo meeɗi heɓugo nder ko laarani polis Naajeeriya wakkati ɗum woni les kuugal laamu Biritaniya. O seerti e golle makko e nder fedde polis [[Ngenndiije Dentuɗe|Fedde Ngenndiije Dentuɗe]] ngam haɓaade jam, nde o waɗnoo to [[Konngo (Ndenndaandi Demokaraasiyankeeri Konngo)|Konngo-Kinshasa]] e sahaa kiris 1960.
O woppi golle makko e hitaande 1964, o fayi to Angalteer, o hoɗi ɗoon e debbo makko Anne Abiola Keazor (jibinaa ko Solanke). O maayi nder hitaande 1975, o woppi ɓikkoy ɗuuɗɓe, bana hooreejo Timothy Chimezie Ikeazor SAN LLD, sosɗo taskaram ballal lesdi Naajeeriya, Teddungal Ñaawirde Kenneth Keazor, Jaagorɗo lesdi Naajeeriya mo wakkati woore, e Ñaawirde Suudu Sarɗiiji Naajeeriya, Dr Keazor, gonnooɗo paratrooper konu Angalteer e golloowo laamu.Mr.Oyebola Dada Adediran Keazor, ina gollina to ñaawirdu mawndu Lagos ko golloowo laamu.
== Njeenaaje ==
O rokkaa njeenaari polis koloñaal e hitaande 1953 e nder ñalɗi jibinannde makko.
== Tuugnorgal ==
28gmrojkvura6g2urb1nqr7lu2q76wt
177939
177938
2026-07-04T03:30:40Z
Sardeeq
14292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1333009313|Eugene Keazor]]"
177939
wikitext
text/x-wiki
[[File:EK5.jpg|thumb|Eugene Keazor, Gardiiɗo ƴeewndo 1960]]
[[File:EK.01.jpg|thumb|Eugene keazor to leydi Kongngo, 2e nano e kolonel mobutu sese seko]]
'''Eugene Akosa Keazor''' CPM (7 sulyee 1907 – 1975) ko polis Najeriya. Gila hitaande 1959 haa nde Naajeeriya heɓi jeytaare hitaande aroore ndee o joginoo darnde polis ɓurnde mawnude nde Afriknaajo gooto meeɗaa jogaade e nder koloni Biritaan, o woppi golle makko e hitaande 1964. Ina wiyee kadi wonde e daawe keewɗe e nder nguurndam makko, o jeyaa ko e poliseeɓe ɓurɓe mawnude e nder koloni Biritaan.<ref>Colonial Empire (for Meritorious Service)". Supplement to the London Gazette. United Kingdom government. 3 June 1953. Eugene Kenneth KEAZOR, Assistant Super-intendent, Nigeria Police Force.</ref>
== Nguurndam gadano ==
Keazor jibinaa ko to Obosi, Fuɗnaange [[Naajeeriya|leydi Nijeer]] (e nder ko wiyetee hannde [[Diiwal Aanambaara|diiwaan Anambra]] ) ñalnde 7 sulyee 1907, to Ikeazor Uba Oboli I, mawɗo nokku oo, gonɗo e [[Kiristanci|diine kerecee en]] gila ko ɓooyi to Obosi.
Suka Keazor heɓi naatde e duɗal renndo Obosi kesal sosaangal, caggal ɗuum duɗal Dennis Memorial Grammar to [[Onitsha]] e hitaande 1920 tawi omo yahra e duuɓi 13. O wonnoo ko tergal tiiɗngal e nder fedde Boy Scouts leydi Najeriya, o suɓaama e Jamboree Scouts winndereyankeewo gadano to Olympia20, London e hitaande 1999.
== Kugal ==
Keazor naati e konu konstabulaar Afrik worgo hedde hitaande 1927, o suɓaa ngam heblude ofiseeji to Londres, o toɗɗaa Inspekteer e hitaande 1930 e caggal ɗuum, o heɓi darnde balloowo superintendent. Nde o warti lesdi Naajeeriya o hokkaama kuugal polis'en laawol Panti haa caka [[Lagos]], bana polis'en divisional. O suɓaama e tawtoreede kewu janngo laamɗo George VI e nder wakili’en polis koloñaal e lewru feebariyee 1952 [http://www.london-gazette.co.uk/issues/39575/supplements/3361]
Keazor heɓi darnde balloowo komisinaajo polis nder hitaande 1959, darnde ɓurnde mawnugo nde Afriknaajo meeɗi heɓugo nder ko laarani polis Naajeeriya wakkati ɗum woni les kuugal laamu Biritaniya. O seerti e golle makko e nder fedde polis [[Ngenndiije Dentuɗe|Fedde Ngenndiije Dentuɗe]] ngam haɓaade jam, nde o waɗnoo to [[Konngo (Ndenndaandi Demokaraasiyankeeri Konngo)|Konngo-Kinshasa]] e sahaa kiris 1960.
O woppi golle makko e hitaande 1964, o fayi to Angalteer, o hoɗi ɗoon e debbo makko Anne Abiola Keazor (jibinaa ko Solanke). O maayi nder hitaande 1975, o woppi ɓikkoy ɗuuɗɓe, bana hooreejo Timothy Chimezie Ikeazor SAN LLD, sosɗo taskaram ballal lesdi Naajeeriya, Teddungal Ñaawirde Kenneth Keazor, Jaagorɗo lesdi Naajeeriya mo wakkati woore, e Ñaawirde Suudu Sarɗiiji Naajeeriya, Dr Keazor, gonnooɗo paratrooper konu Angalteer e golloowo laamu.Mr.Oyebola Dada Adediran Keazor, ina gollina to ñaawirdu mawndu Lagos ko golloowo laamu.
== Njeenaaje ==
O rokkaa njeenaari polis koloñaal e hitaande 1953 e nder ñalɗi jibinannde makko.
== Tuugnorgal ==
iu7u0rligyuzndn67bcuy1dy7sash89
177940
177939
2026-07-04T03:30:58Z
Sardeeq
14292
177940
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
[[File:EK5.jpg|thumb|Eugene Keazor, Gardiiɗo ƴeewndo 1960]]
[[File:EK.01.jpg|thumb|Eugene keazor to leydi Kongngo, 2e nano e kolonel mobutu sese seko]]
'''Eugene Akosa Keazor''' CPM (7 sulyee 1907 – 1975) ko polis Najeriya. Gila hitaande 1959 haa nde Naajeeriya heɓi jeytaare hitaande aroore ndee o joginoo darnde polis ɓurnde mawnude nde Afriknaajo gooto meeɗaa jogaade e nder koloni Biritaan, o woppi golle makko e hitaande 1964. Ina wiyee kadi wonde e daawe keewɗe e nder nguurndam makko, o jeyaa ko e poliseeɓe ɓurɓe mawnude e nder koloni Biritaan.<ref>Colonial Empire (for Meritorious Service)". Supplement to the London Gazette. United Kingdom government. 3 June 1953. Eugene Kenneth KEAZOR, Assistant Super-intendent, Nigeria Police Force.</ref>
== Nguurndam gadano ==
Keazor jibinaa ko to Obosi, Fuɗnaange [[Naajeeriya|leydi Nijeer]] (e nder ko wiyetee hannde [[Diiwal Aanambaara|diiwaan Anambra]] ) ñalnde 7 sulyee 1907, to Ikeazor Uba Oboli I, mawɗo nokku oo, gonɗo e [[Kiristanci|diine kerecee en]] gila ko ɓooyi to Obosi.
Suka Keazor heɓi naatde e duɗal renndo Obosi kesal sosaangal, caggal ɗuum duɗal Dennis Memorial Grammar to [[Onitsha]] e hitaande 1920 tawi omo yahra e duuɓi 13. O wonnoo ko tergal tiiɗngal e nder fedde Boy Scouts leydi Najeriya, o suɓaama e Jamboree Scouts winndereyankeewo gadano to Olympia20, London e hitaande 1999.
== Kugal ==
Keazor naati e konu konstabulaar Afrik worgo hedde hitaande 1927, o suɓaa ngam heblude ofiseeji to Londres, o toɗɗaa Inspekteer e hitaande 1930 e caggal ɗuum, o heɓi darnde balloowo superintendent. Nde o warti lesdi Naajeeriya o hokkaama kuugal polis'en laawol Panti haa caka [[Lagos]], bana polis'en divisional. O suɓaama e tawtoreede kewu janngo laamɗo George VI e nder wakili’en polis koloñaal e lewru feebariyee 1952 [http://www.london-gazette.co.uk/issues/39575/supplements/3361]
Keazor heɓi darnde balloowo komisinaajo polis nder hitaande 1959, darnde ɓurnde mawnugo nde Afriknaajo meeɗi heɓugo nder ko laarani polis Naajeeriya wakkati ɗum woni les kuugal laamu Biritaniya. O seerti e golle makko e nder fedde polis [[Ngenndiije Dentuɗe|Fedde Ngenndiije Dentuɗe]] ngam haɓaade jam, nde o waɗnoo to [[Konngo (Ndenndaandi Demokaraasiyankeeri Konngo)|Konngo-Kinshasa]] e sahaa kiris 1960.
O woppi golle makko e hitaande 1964, o fayi to Angalteer, o hoɗi ɗoon e debbo makko Anne Abiola Keazor (jibinaa ko Solanke). O maayi nder hitaande 1975, o woppi ɓikkoy ɗuuɗɓe, bana hooreejo Timothy Chimezie Ikeazor SAN LLD, sosɗo taskaram ballal lesdi Naajeeriya, Teddungal Ñaawirde Kenneth Keazor, Jaagorɗo lesdi Naajeeriya mo wakkati woore, e Ñaawirde Suudu Sarɗiiji Naajeeriya, Dr Keazor, gonnooɗo paratrooper konu Angalteer e golloowo laamu.Mr.Oyebola Dada Adediran Keazor, ina gollina to ñaawirdu mawndu Lagos ko golloowo laamu.
== Njeenaaje ==
O rokkaa njeenaari polis koloñaal e hitaande 1953 e nder ñalɗi jibinannde makko.
== Tuugnorgal ==
kg2vek1ij8bkzappj7bublktxgxj66u
Kolonaar Kitin
0
42979
177941
2026-07-04T03:32:12Z
Sardeeq
14292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1331025523|Clonard Keating]]"
177941
wikitext
text/x-wiki
[[File:ClonardKeatingCanadianWarMuseum.JPG|thumb|Kolonaar Kitin]]
'''Henry Edward Clonard Keating''' (13 Duujal 1871 – 9 Oktoobar 1898) ko ofisee konu Nova Scotia, mawɗo, gollinooɗo e konu laamɗo Afrik hirnaange to [[Maayo Jaaliba|maayo Niiseer]] to [[Naajeeriya|Niiseer]] ( Afrik hirnaange Angalteer ) e sahaa hare ngam Afrik . Clonard waraa ko e nder laylaytol golle.
== Kugal ==
Keating fuɗɗii ko e konu Leinster mo laamɗo Galles . Gila ɗoon o ɗaɓɓiri yo o waɗte e konu Afrik worgo . E nder bataliyoŋ 1ɓo, Lieut. Keating ari Lokoja ñalnde 2 mee 1898. O waɗi yahdu nduu dow maayo ko ina tolnoo e 400 kiloomeeteer haa Lafagou, o yottii ɗo o yahrata ɗoo ñalnde 12 suwee 1898. Haa e lewru oktoobar, tolno attrition hollitaama ko 63% e Oropnaaɓe, ofiseeji e NCOs e nder climatide walla dehomead.
Keating ina joginoo worɓe 22 ɓe o foti ardaade diiwaan capanɗe jeegom kiloomeeteer gila [[Lafagu, Nigeria|Lafagu, Nijeer]] haa [[Rofia]] e Illah . O woni ko e Lafagu, kala yontere jeegom o foti ko yillaade Rofia e Illecon. O ƴetti njillu makko gadano ngam ƴeewde postooji makko e maayo makko e fuɗɗoode lewru oktoobar. Nde yonti hootde Lafagu, ñalnde 9 oktoobar, Keating yahdi e konu mum 14 to wuro duunde Hela, sara [[Yelwa]], ngam ɓeydude laanaaji. Leñol ngol salii ɗaɓɓaande Keatings. E nder jaabawol, Keating wari laamɗo wuro ngoo, ƴetti laanaaji ɗi o haani, o nanngi worɓe potɓe golloraade ɗi. Wuro ngoo yani e Keating e wuttulo e wuttulo e laanaaji. Keating e yimɓe mum ngartiri yiite. Konu Keating ɓooyaani ko balɗe mum en njoofi. Hare juuɗe e juuɗe waɗi, nde won e lannda Keating mbaraa e daande maayo hade heddiiɓe e lannda kaa waawde naatde e laana. Ndeen worɓe teskinɓe e golle ɓee, mberlii laanaaji ɗii. Wuro ngoo rewi e laanaaji, ina mberloo laanaaji, ina mberloo ƴiye e patrol dognoowo oo. Keating gaañiiɗo laabi joy nde o waraa e lannda haa hoore makko. Heddiiɓe e patrol ɓee kadi mbaraama so wonaa soldateeɓe ɗiɗo jeyaaɓe e leydi ndii gaañiiɓe no feewi. E nder jaabawol warngooji ɗii, konu koloñaal ari e Hela yontere aroore ndee, ñalnde 16 oktoobar 1898, yani e wuro ngoo, yani e wuro ngoo.
== Ciftorgol ==
[[File:HenryHowardClonardKeatingPlaqueHalifaxPublicGardensNovaScotia.JPG|thumb|Tappirde Klonard Keating, Jardiiji jamaa Halifax, Nova Ecosse]]
Ɓanndu Keating, haa jooni, heɓtinaama.e wirnaa e nder galle keso Biritaan en to [[Yelwa]], feccere kiloomeeteer to Hela. To yanaande Keating, sehilaaɓe Keating mahii ciftorgol e alluwal njamndi e alluwal ndarnaangal. (Ina woodi kadi hayre yanaande Keating to yanaande Saint James to Toronto .)
Haala kaa heɓiino yeewtere mawnde. To Halifax, ñalnde 8 mee 1899, jannginooɓe e almudɓe duɗal Morris Street, duɗal jaaɓi haaɗtirde Keatings, njibini lekki ngam siftorde mo e nder jardeeji jamaa Halifax . Seneraal Lord William Seymour, gardinooɗo konu Angalteer, waɗi konngol. E yeeso lekki kii, esel ina waɗee, ina waɗi natal laamɗo debbo biyeteeɗo Victoria e Keating, fof ina fawii e kalaaji Leinsters. Tiitoonde jaaynde ''Herald'' hollitii « Aawdi lekki ngam jaambaaro Halifax ». E hitaande 1925, maande waɗtaa e lekki kii.
E hitaande 1900, alluwal ciftorgal udditaa ngam teddinde Keating e nder jumaa Saint Luke (Anglikan) to Halifax, caggal ɗuum majjii e yiite. Tappirde ɗiɗmere waɗaama e nder jumaa parrois to Birr, to Irlannda (to depot Leinsters woni ɗoo) ngam teddinde Keating e Leinsters woɗɓe waraaɓe e Afrik e hitaande wootere. To wuro wiyeteengo Aldershot, to leydi Angalteer, innde Keating winndaa ko e alluwal ngam siftorde denndaangal worɓe konu Afrik worgo maayɓe walla warɓe to leydi Nijeer. [1]
== Ƴeew kadi ==
* Daartol konu Nova Scotia
* Wiliyam Grant ko ƴeeŋre
== Tuugnorgal ==
* Potiyeer Bernard. Nova Ecosse e nder Afrik hirnaange: Lietnaa Klonard Kiting, 1871-1898. Ƴeewndo daartol Nova Scotia.
me4fjn5wundw766xu1q1izqk4p6w4ky
177942
177941
2026-07-04T03:32:27Z
Sardeeq
14292
177942
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
[[File:ClonardKeatingCanadianWarMuseum.JPG|thumb|Kolonaar Kitin]]
'''Henry Edward Clonard Keating''' (13 Duujal 1871 – 9 Oktoobar 1898) ko ofisee konu Nova Scotia, mawɗo, gollinooɗo e konu laamɗo Afrik hirnaange to [[Maayo Jaaliba|maayo Niiseer]] to [[Naajeeriya|Niiseer]] ( Afrik hirnaange Angalteer ) e sahaa hare ngam Afrik . Clonard waraa ko e nder laylaytol golle.
== Kugal ==
Keating fuɗɗii ko e konu Leinster mo laamɗo Galles . Gila ɗoon o ɗaɓɓiri yo o waɗte e konu Afrik worgo . E nder bataliyoŋ 1ɓo, Lieut. Keating ari Lokoja ñalnde 2 mee 1898. O waɗi yahdu nduu dow maayo ko ina tolnoo e 400 kiloomeeteer haa Lafagou, o yottii ɗo o yahrata ɗoo ñalnde 12 suwee 1898. Haa e lewru oktoobar, tolno attrition hollitaama ko 63% e Oropnaaɓe, ofiseeji e NCOs e nder climatide walla dehomead.
Keating ina joginoo worɓe 22 ɓe o foti ardaade diiwaan capanɗe jeegom kiloomeeteer gila [[Lafagu, Nigeria|Lafagu, Nijeer]] haa [[Rofia]] e Illah . O woni ko e Lafagu, kala yontere jeegom o foti ko yillaade Rofia e Illecon. O ƴetti njillu makko gadano ngam ƴeewde postooji makko e maayo makko e fuɗɗoode lewru oktoobar. Nde yonti hootde Lafagu, ñalnde 9 oktoobar, Keating yahdi e konu mum 14 to wuro duunde Hela, sara [[Yelwa]], ngam ɓeydude laanaaji. Leñol ngol salii ɗaɓɓaande Keatings. E nder jaabawol, Keating wari laamɗo wuro ngoo, ƴetti laanaaji ɗi o haani, o nanngi worɓe potɓe golloraade ɗi. Wuro ngoo yani e Keating e wuttulo e wuttulo e laanaaji. Keating e yimɓe mum ngartiri yiite. Konu Keating ɓooyaani ko balɗe mum en njoofi. Hare juuɗe e juuɗe waɗi, nde won e lannda Keating mbaraa e daande maayo hade heddiiɓe e lannda kaa waawde naatde e laana. Ndeen worɓe teskinɓe e golle ɓee, mberlii laanaaji ɗii. Wuro ngoo rewi e laanaaji, ina mberloo laanaaji, ina mberloo ƴiye e patrol dognoowo oo. Keating gaañiiɗo laabi joy nde o waraa e lannda haa hoore makko. Heddiiɓe e patrol ɓee kadi mbaraama so wonaa soldateeɓe ɗiɗo jeyaaɓe e leydi ndii gaañiiɓe no feewi. E nder jaabawol warngooji ɗii, konu koloñaal ari e Hela yontere aroore ndee, ñalnde 16 oktoobar 1898, yani e wuro ngoo, yani e wuro ngoo.
== Ciftorgol ==
[[File:HenryHowardClonardKeatingPlaqueHalifaxPublicGardensNovaScotia.JPG|thumb|Tappirde Klonard Keating, Jardiiji jamaa Halifax, Nova Ecosse]]
Ɓanndu Keating, haa jooni, heɓtinaama.e wirnaa e nder galle keso Biritaan en to [[Yelwa]], feccere kiloomeeteer to Hela. To yanaande Keating, sehilaaɓe Keating mahii ciftorgol e alluwal njamndi e alluwal ndarnaangal. (Ina woodi kadi hayre yanaande Keating to yanaande Saint James to Toronto .)
Haala kaa heɓiino yeewtere mawnde. To Halifax, ñalnde 8 mee 1899, jannginooɓe e almudɓe duɗal Morris Street, duɗal jaaɓi haaɗtirde Keatings, njibini lekki ngam siftorde mo e nder jardeeji jamaa Halifax . Seneraal Lord William Seymour, gardinooɗo konu Angalteer, waɗi konngol. E yeeso lekki kii, esel ina waɗee, ina waɗi natal laamɗo debbo biyeteeɗo Victoria e Keating, fof ina fawii e kalaaji Leinsters. Tiitoonde jaaynde ''Herald'' hollitii « Aawdi lekki ngam jaambaaro Halifax ». E hitaande 1925, maande waɗtaa e lekki kii.
E hitaande 1900, alluwal ciftorgal udditaa ngam teddinde Keating e nder jumaa Saint Luke (Anglikan) to Halifax, caggal ɗuum majjii e yiite. Tappirde ɗiɗmere waɗaama e nder jumaa parrois to Birr, to Irlannda (to depot Leinsters woni ɗoo) ngam teddinde Keating e Leinsters woɗɓe waraaɓe e Afrik e hitaande wootere. To wuro wiyeteengo Aldershot, to leydi Angalteer, innde Keating winndaa ko e alluwal ngam siftorde denndaangal worɓe konu Afrik worgo maayɓe walla warɓe to leydi Nijeer. [1]
== Ƴeew kadi ==
* Daartol konu Nova Scotia
* Wiliyam Grant ko ƴeeŋre
== Tuugnorgal ==
* Potiyeer Bernard. Nova Ecosse e nder Afrik hirnaange: Lietnaa Klonard Kiting, 1871-1898. Ƴeewndo daartol Nova Scotia.
9xn93ygjas6iu13510d3l9547yvpquj
Estaas Loren
0
42980
177943
2026-07-04T03:35:14Z
Sardeeq
14292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352937068|Eustace Loraine]]"
177943
wikitext
text/x-wiki
'''Eustace Broke Loraine''' (3 suwee 1879 – 5 sulyee 1912) ko piilaaɗo diwooje Angalteer, ofisee gadano e nder diwooje laamɗo, waraaɗo e diwooje.
Eustace Loraine ko ɓiɗɗo gadano e gardagol leydi ndi hono no Sir Lambton Loraine, 11ɓo e debbo mum Frederika Mary Horatia (jibinaa ko Broke). Miñiiko biyeteeɗo Percy jibinaa ko e hitaande 1880. Ko kanko woni taaniiko mawɗo biyeteeɗo Rear-Amiral Sir Philip Broke ofisee laana ndiwoowa tedduɗo.
== Sarwiis e nder Afrik ==
Loraine gazetee ko Lietnaa ɗiɗaɓo ñalnde 5 sulyee 1899 e garde Grenadier . O artiraa e Lietnaa e lewru mee 1900 lewru caggal nde o arti Afrik worgo ɗo o golli haa lewru mee 1902 nde o arti Angalteer. <ref name="obit" /> O woniino adjutant, garde grenadier gila lewru sulyee 1905 haa lewru suwee 1906. <ref name="obit" /> O artiraa e Kapiteen e lewru sulyee 1907 o suɓaama e nder konu keeriiru Afrik hirnaange e lewru oktoobar 1908. <ref name="obit" /> Caggal ɗuum o golliima e nder leydi [[Lagos|Nijeer]] e nder section Lago acomlo Ko Trenchard waɗi e hitaande 1907 / 1908 to leñol Munshi . E hitaande 1909 nde Loraine woni e leydi Nijeer, ciimtol yettii mo ko fayti e diwgol Louis Blériot e nder maayo Angalteer. Oo kabaaru ɓuuɓni Loraine, o felliti humpitaade ko ɓuri laaɓtude e diwde.
== Piilaaɗo aeroport ==
Ofis konu oo weltiima e yoɓde Loraine heblo mum e diwde, o seerti e Garde Grenadier ngam waawde janngude diwde. Loraine timminii jaŋde mum diwooje, o heɓi seedantaagal Royal Aero Club limngal 154 ngal ñalnde 7 noowammbar 1911.
Loraine ina jokkondiri e Trenchard, golloowo to Irlannda, omo jokki e humpitaade Trenchard no yahrunoo yeeso e nder diwooje. Waɗi sahaa gooto e ndunngu / ndunngu 1912, Loraine winndi Trenchard ina ɗaɓɓi e makko yo o janngu fiyde. Trenchard weltiima no feewi e konngol Loraine ngol o winndi "A anndaa ko ŋakki e maa, ... Ngaree ƴeewen worɓe no mborosaaji nii ina njirloo." Oon sahaa Trenchard ina yiyloo laawol kesol caggal nde o janngi ɓataake Loraine o felliti etaade janngude fiyde. Trenchard yahi haa ardii konu diwooje to Farayse e wolde adunaare adannde, caggal ɗuum o woni hooreejo gadano konu diwooje Royal Air Force .
E won e sahaaji e hitaande 1911 walla puɗal hitaande 1912, Lorraine jokkondiri e kompaañ 2ɓo bataliyoŋ aeroport mo jooɗinoo ko to Larkhill e dow ŋoral Salisbury . Ñalnde 13 mee 1912, e sosde Korse diwooje laamɗo, Kompaañ 2ɓo wayliima wonti eskaadron 3ɓo RFC e Loraine heddii to Larkhill.
== Wade ==
[[File:Airmen's_Cross.jpg|thumb|Siftorde Kapiteen Loraine e Staf-Sergeant Wilson e nokku mum]]
Ko famɗi fof lebbi ɗiɗi caggal ɗuum, e duuɓi 13 tigi rigi gila o naati konu, Loraine e yahdiiɓe mum, hono Sergeant [[Richard Hubert Victor Wilson|RHV Wilson,]] ina njillondiri e laana ndiwoowa Nieuport Monoplane, ina njalta Larkhill, ina njillondiri e laana ndiwoowa subaka. Ɓe ngoni ko e waɗde njillu tiiɗngu, nde laana ndiwoowa ka yani feewde leydi, ka yani. Wilson waraa ko laaɓɗo cer, hay so tawii Loraine yaawnaama to [[Bulford Hospital|opitaal Bulford]] e nder oto puccu, o maayi e gaañanɗe makko ko hojomaaji seeɗa tan caggal nde o arti e opitaal. Loraine e Wilson ko kamɓe ngoni gollotooɓe Flying Corps adanɓe maayɓe e diwooje nde ɓe ngoni e golle. Caggal ñalawma oo yamiroore yaltinaa ina wiya "Flying maa jokku e oo kikiiɗe no woorunoo", ko noon fuɗɗorii aada.
Nokku ɗo laana ndiwoowa ka yani ɗoo to Greenlands Bottom, sara nokku ɓooyɗo ɗo laabi A344 e A360 kawri e ko famɗi fof kiloomeeteer gooto bannge worgo Stonehenge, ko hannde anndiraa ‘Airman’s Cross’. Siftorde leggal kaaƴe waɗaama e hakkunde duunde huɗo to nokku jokkondirɗo. Binndol ngol ina winndaa heen :
'E siftorde Kapiteen Loraine e Staff-Sergeant Wilson ɓe nde ɓe njippii e laana ndiwoowa, ɓe kawri e aksidaa bonɗo sara oo nokku ñalnde 5 sulyee 1912. Ko sehilaaɓe maɓɓe ndarni ɗum en'.
Ñalnde 25 lewru juko hitaande 2012, siftorde ndee ittaa e nokku mum to bannge laawol ngam waɗde laawol e cirƴam kesam jogorɗam yahde to nokku keso njilluuji to Stonehenge. Nde resndaa ko e defterdu e nder galleeji Royal Engineers to Perham Down haa nde artiraa e nder nokku keso njilluuji Stonehenge, udditaa e lewru desaambar 2013. [1]
[[File:Memorial_outside_Sonehenge_Visitors'_Centre.JPG|thumb|Nokku keso mo siftorde ndee woni e yaasi nokku njilluuji Stonehenge (Dec 2013)]]
== Ƴeew kadi ==
* Doggol aksidaaji e kewuuji baɗnooɗi e laana ndiwoowa konu ko adii 1925
* Larkiil
== Janngude ko ɓeydii ==
* Newton, cukko hooreejo leydi Barry. ''Monumndaaji cuusal: Daartol caggal Airmans Cross'' (Bayyinaango e hoore mum, 2012)
== Tuugnorgal ==
jzue5u6p5lggzqanm34fs19bmcq6sxn
177944
177943
2026-07-04T03:35:34Z
Sardeeq
14292
177944
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Eustace Broke Loraine''' (3 suwee 1879 – 5 sulyee 1912) ko piilaaɗo diwooje Angalteer, ofisee gadano e nder diwooje laamɗo, waraaɗo e diwooje.
Eustace Loraine ko ɓiɗɗo gadano e gardagol leydi ndi hono no Sir Lambton Loraine, 11ɓo e debbo mum Frederika Mary Horatia (jibinaa ko Broke). Miñiiko biyeteeɗo Percy jibinaa ko e hitaande 1880. Ko kanko woni taaniiko mawɗo biyeteeɗo Rear-Amiral Sir Philip Broke ofisee laana ndiwoowa tedduɗo.
== Sarwiis e nder Afrik ==
Loraine gazetee ko Lietnaa ɗiɗaɓo ñalnde 5 sulyee 1899 e garde Grenadier . O artiraa e Lietnaa e lewru mee 1900 lewru caggal nde o arti Afrik worgo ɗo o golli haa lewru mee 1902 nde o arti Angalteer. <ref name="obit" /> O woniino adjutant, garde grenadier gila lewru sulyee 1905 haa lewru suwee 1906. <ref name="obit" /> O artiraa e Kapiteen e lewru sulyee 1907 o suɓaama e nder konu keeriiru Afrik hirnaange e lewru oktoobar 1908. <ref name="obit" /> Caggal ɗuum o golliima e nder leydi [[Lagos|Nijeer]] e nder section Lago acomlo Ko Trenchard waɗi e hitaande 1907 / 1908 to leñol Munshi . E hitaande 1909 nde Loraine woni e leydi Nijeer, ciimtol yettii mo ko fayti e diwgol Louis Blériot e nder maayo Angalteer. Oo kabaaru ɓuuɓni Loraine, o felliti humpitaade ko ɓuri laaɓtude e diwde.
== Piilaaɗo aeroport ==
Ofis konu oo weltiima e yoɓde Loraine heblo mum e diwde, o seerti e Garde Grenadier ngam waawde janngude diwde. Loraine timminii jaŋde mum diwooje, o heɓi seedantaagal Royal Aero Club limngal 154 ngal ñalnde 7 noowammbar 1911.
Loraine ina jokkondiri e Trenchard, golloowo to Irlannda, omo jokki e humpitaade Trenchard no yahrunoo yeeso e nder diwooje. Waɗi sahaa gooto e ndunngu / ndunngu 1912, Loraine winndi Trenchard ina ɗaɓɓi e makko yo o janngu fiyde. Trenchard weltiima no feewi e konngol Loraine ngol o winndi "A anndaa ko ŋakki e maa, ... Ngaree ƴeewen worɓe no mborosaaji nii ina njirloo." Oon sahaa Trenchard ina yiyloo laawol kesol caggal nde o janngi ɓataake Loraine o felliti etaade janngude fiyde. Trenchard yahi haa ardii konu diwooje to Farayse e wolde adunaare adannde, caggal ɗuum o woni hooreejo gadano konu diwooje Royal Air Force .
E won e sahaaji e hitaande 1911 walla puɗal hitaande 1912, Lorraine jokkondiri e kompaañ 2ɓo bataliyoŋ aeroport mo jooɗinoo ko to Larkhill e dow ŋoral Salisbury . Ñalnde 13 mee 1912, e sosde Korse diwooje laamɗo, Kompaañ 2ɓo wayliima wonti eskaadron 3ɓo RFC e Loraine heddii to Larkhill.
== Wade ==
[[File:Airmen's_Cross.jpg|thumb|Siftorde Kapiteen Loraine e Staf-Sergeant Wilson e nokku mum]]
Ko famɗi fof lebbi ɗiɗi caggal ɗuum, e duuɓi 13 tigi rigi gila o naati konu, Loraine e yahdiiɓe mum, hono Sergeant [[Richard Hubert Victor Wilson|RHV Wilson,]] ina njillondiri e laana ndiwoowa Nieuport Monoplane, ina njalta Larkhill, ina njillondiri e laana ndiwoowa subaka. Ɓe ngoni ko e waɗde njillu tiiɗngu, nde laana ndiwoowa ka yani feewde leydi, ka yani. Wilson waraa ko laaɓɗo cer, hay so tawii Loraine yaawnaama to [[Bulford Hospital|opitaal Bulford]] e nder oto puccu, o maayi e gaañanɗe makko ko hojomaaji seeɗa tan caggal nde o arti e opitaal. Loraine e Wilson ko kamɓe ngoni gollotooɓe Flying Corps adanɓe maayɓe e diwooje nde ɓe ngoni e golle. Caggal ñalawma oo yamiroore yaltinaa ina wiya "Flying maa jokku e oo kikiiɗe no woorunoo", ko noon fuɗɗorii aada.
Nokku ɗo laana ndiwoowa ka yani ɗoo to Greenlands Bottom, sara nokku ɓooyɗo ɗo laabi A344 e A360 kawri e ko famɗi fof kiloomeeteer gooto bannge worgo Stonehenge, ko hannde anndiraa ‘Airman’s Cross’. Siftorde leggal kaaƴe waɗaama e hakkunde duunde huɗo to nokku jokkondirɗo. Binndol ngol ina winndaa heen :
'E siftorde Kapiteen Loraine e Staff-Sergeant Wilson ɓe nde ɓe njippii e laana ndiwoowa, ɓe kawri e aksidaa bonɗo sara oo nokku ñalnde 5 sulyee 1912. Ko sehilaaɓe maɓɓe ndarni ɗum en'.
Ñalnde 25 lewru juko hitaande 2012, siftorde ndee ittaa e nokku mum to bannge laawol ngam waɗde laawol e cirƴam kesam jogorɗam yahde to nokku keso njilluuji to Stonehenge. Nde resndaa ko e defterdu e nder galleeji Royal Engineers to Perham Down haa nde artiraa e nder nokku keso njilluuji Stonehenge, udditaa e lewru desaambar 2013. [1]
[[File:Memorial_outside_Sonehenge_Visitors'_Centre.JPG|thumb|Nokku keso mo siftorde ndee woni e yaasi nokku njilluuji Stonehenge (Dec 2013)]]
== Ƴeew kadi ==
* Doggol aksidaaji e kewuuji baɗnooɗi e laana ndiwoowa konu ko adii 1925
* Larkiil
== Janngude ko ɓeydii ==
* Newton, cukko hooreejo leydi Barry. ''Monumndaaji cuusal: Daartol caggal Airmans Cross'' (Bayyinaango e hoore mum, 2012)
== Tuugnorgal ==
mruhtzj0vh5kprhedlpuqaofa1g4848
Sir Martin Lindsay, ko kañum woni hooreejo leydi ndii
0
42981
177945
2026-07-04T03:37:55Z
Sardeeq
14292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352656782|Sir Martin Lindsay, 1st Baronet]]"
177945
wikitext
text/x-wiki
Lietnaa kolonel '''Sir Martin Aleksanndere Lindsay, 1er baronet Dowhill''', CBE , DSO (22 ut 1905 – 5 mee 1981) ko ofisee konu Angalteer, wiɗtoowo polaar, politik e binndoowo.
O adii artude e hakkillaaji ngenndiiji ko e kitaale 1930, nde o woni wiɗtoowo Polar to Greenland . E nder wolde adunaare ɗimmere, Lindsay ina joginoo darnde gollotooɓe e kampaañ Norwees, ɗo o wonti ƴaañoowo no feewi e ŋakkeende golle ɗee. Caggal ɗuum o ardii bataliyoŋ gooto to Fuɗnaange-rewo Orop, o gaañiiɗo e golle, o siftinaama e Despatches laabi ɗiɗi, o rokkaa kadi yamiroore distinguished service .
Ɗoon e ɗoon, caggal wolde ndee, o naati e politik, o woni tergal parlemaa fotde duuɓi capanɗe ɗiɗi. E hitaande 1962, o rokkaa njeenaari Baronet mo leydi Angalteer, o sosaa Barone Dowhill e nder diiwaan Kinross .
== Nguurndam gadano ==
Lindsay jibinaa ko e galle tedduɗo Ecoppinaajo ɓooyɗo, ina waawi rewindaade iwdi mum, hono 22ɓo e doggol Sir William Lindsay mo Rossie, 1ɓo Dowhill, ɓiy tokooso Sir Alexander Lindsay mo Glenesk ɓiy tataɓo Sir David Lindsay, 6ɓo joom Crawford. Martin Lindsay e hoore mum ko ɓiy ofisee e nder konu leydi Angalteer, wonnooɗo lietnaa kolonel e nder konu laamɗo 2ɓo Edward VII mo Gurkha Rifles .
Lindsay janngi ko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Wellington e to duɗal jaaɓi haaɗtirde konu laamɗo Sandhurst .
== Ofisee konu ==
E hitaande 1925, Lindsay yalti duɗal jaaɓi haaɗtirde konu laamɗo, Sandhurst, o waɗtaa lietnaa ɗiɗaɓo e nder konu laamɗo Ecoppi Fusiliers .
Duuɓi ɗiɗi caggal ɗuum, o neldaa to leydi Nijeer, o waɗtaa e bataliyoŋ 4ɓo, konu Nijeer . E nder ooɗoo sahaa, Lindsay heɓi njeenaari e kawgel pucci mawngel leydi Nijeer.
Caggal nde o woni e njillu Arktik lebbi 13 o waɗtaa e Bat 2. e fusiliyeeji laamɓe Ecoppi haa Shanghai.
== Ekspedisiyoŋaaji gadani ==
E joofnirde duuɓi makko ɗiɗi e nder leydi Nijeer e hitaande 1929, Lindsay ƴetti njillu mum gadano, o yahri gila Hirnaange haa Fuɗnaange Afrik rewrude e ladde Ituri e nder ko wiyetee e oon sahaa Konngo Belsik .
E hitaande 1930 o toɗɗaa yo o won Surveyor e nder njillu Angalteer feewde Greenland, tawi ko Gino Watkins ardii ɗum . Terɗe fedde nde ina njeyaa heen John Rymill e Freddie Spencer Chapman kono, nde tawnoo ko o ofisee konu keewɗo humpito, Lindsay addii e fedde nde humpito njuɓɓudi e njuɓɓudi laaɓtundi. Caggal ɗuum Lindsay winndi ko o dañi e deftere ''wiyeteende « Ñalɗi Greenland'' » (1932), o yetti Watkins e mahngo ekipaaji. Nafoore ndeeɗoo yah-ngartaa addani Lindsay e terɗe yah-ngartaa keddiiɗe ɗee heɓde njeenaari Polar Medal, e clasp ''Arctic 1930–1931'' .
Lindsay ina weltii e winndude ko fayti e wiɗtooɓe, e hitaande 1933, o jokki e nafoore makko e ''The Epic of Captain Scott'', teddungal makko e wiɗtoowo lolluɗo oo .
=== Jaɓɓungal Biritaannaaɓe hakkunde leydi Greenland ===
E hitaande 1934 Lindsay wonnoo ko Ardiiɗo Diɗɗal Biritaannaaɓe to leydi Greenland e les njiimaandi laamɗo Galles . Ekspedisiyoŋ oo, ko ministeeruuji laamu Angalteer keewɗi mballiti ɗum, tawi faandaare mum ko yiylaade e ƴettude karte nokku Greenland mo 350 kiloomeeteer njuuteendi mum meeɗaa yillaade kono ina waɗi koɗli ɓurɗi toowde e nder taariindi Arktik. Ko Andrew Croft woni fotoowo e njillu nguu ; Ko Lietnaa Daniel Godfrey woni kalfinaaɗo wiɗto e yah-ngartaa.
Laawol ngol tacci Greenland gila hirnaange haa fuɗnaange, ngol dañii fiɓnde nokkuuji keewɗi teeŋtuɗi ina heen Gunnbjørnsfjeld . E nder laawol gartugol ngol, kippu nguu yahri ko fuɗnaange-rewo haa Amassalik (hannde Tasiilaq ) e nder laawol maɓɓe ngol, ɓe njiyti ko ina tolnoo e 100 000 mbuuɗu ''(Kronprins Frederik Bjerge)'' . Laawol Lindsay ngol waɗii limre hesere e nder winndere ndee caggal nde o waɗi 1 050 kiloomeeteer (700 heen ko e nokkuuji ɗi njiytaaka).
Nde kamɓe tato fof ɓe ngarti e jam, njillu nguu ƴeewtaama no feewi, sibu jaaynde ''wiyeteende The Times'' ina rokki ɗum gardiiɗo . ''Times'' teskiima wonde "ngam cuusal e nafoore [ɗum] maa won darnde toownde e nder defte juutɗe wiɗtooji polar". Lindsay kadi winndiino ciimtol mum e njillu nguu e jaaynde wiyeteende ''The Times'' e hitaande 1935 o winndi deftere wiyeteende ''Sledge'', tuugniinde e ɗeen ciimtol. Innde makko yaajii haa ɓurti Angalteer, e lewru abriil 1935 o heɓi njeenaari kaŋŋe Alexandre de la Roquette ndi Fedde Geɗe Farayse rokki mo ngam ardaade mo.
== Hakkunde siwil en ==
E hitaande 1936, Lindsay yalti konu. O resiino ɓiɗɗo mawniiko debbo biyeteeɗo Joyce Lindsay e hitaande 1932, ɓe njogii galle tokooso.
O ummii o fayi Lincolnshire ɗo o jaɓaa ngam wonde kanndidaa lannda Conservative Party to Brigg e lewru suwee 1936. Diɗɗal ngal ko Labour joginoo ko ɓuri heewde e yimɓe 203 tan, Lindsay fuɗɗii tawtoreede kewuuji renndo e nder diiwaan hee ngam etaade mahde fartaŋŋe makko e suɓaade.
O woniino cukko lietnaa Lincolnshire gila 1938.
== Konu aduna ɗiɗmo ==
Lindsay winndiino jaaynde ''The Times'' e lewru abriil 1939 ngam wallitde naatgol konngol, tuugnaade e ganndal makko e yimɓe Brigg, o wiyi wonde « ina yaaji no feewi e pellital neɗɗo golloowo Angalteer ngam ‘Stop Hitler’, mi sikkaani so ina woodi luulndo ngo alaa nafoore ».
=== Kampaañ leydi Norwees ===
Lindsay artii e konu 1939, e fuɗɗoode wolde adunaare ɗimmere, o golliima e toɗɗagol gollotooɓe e nder kampaañ Norwees. Ko duuɓi tati tan o yalti Konu. E ndunngu 1940 Angalteer felliti neldude konu mum to Fuɗnaange Norwees e Lindsay, e humpito mum e yuɓɓinde njilluuji Polar, ko suɓngo laaɓtungo ngam wallitde wasiyaade caɗeele teeŋtuɗe ɗe weeyo e leydi mbaawi addude e golle konu.
Kono o wonti ƴattoowo no feewi e golle ɗe yuɓɓinaaka no moƴƴi e ɗe peewnaaka no feewi to Norwees haa o huli wonde Angalteer ina waasa wolde nde so wonaa tawa ko janngirɗe teeŋtuɗe njanngaa caggal nde debacle oo waɗi. [1] Lindsay ina jeyaa e soldateeɓe adanɓe yettaade Londres caggal nde ɓe ngummii Norwees, o hollitii heen humpito makko laaɓtungo e golle ɗee e terɗe luulndo laamu nguu hono Clement Attlee e Herbert Morrison . [2] Ndeeɗoo ciimtol anndiraa ko " Memorandum Lindsay " ɗo Lindsay siftini operaasiyoŋ riiwtuɗo e ŋakkeende ɓurnde mawnude, nde o wiyi yahri ko to dow laamu too. Seedeeji ɗi Lindsay holliti ɗii, Attlee huutoriima ɗi ngam addude woote cemmbinɗe ardorde gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii e oon sahaa , hono Neville Chamberlain, ko ɗum addani Chamberlain woppude laamu, toɗɗaade Winston Churchill e sosde laamu kuuɓtodinngu . [3] Darnde Lindsay e kampaañ Norwees addani mo siftoreede e Despatches .
== Tuugnorgal ==
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
j8cwu0j7ei05lz8bla7a90e99zpklmc
177946
177945
2026-07-04T03:38:49Z
Sardeeq
14292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352656782|Sir Martin Lindsay, 1st Baronet]]"
177946
wikitext
text/x-wiki
Lietnaa kolonel '''Sir Martin Aleksanndere Lindsay, 1er baronet Dowhill''', CBE , DSO (22 ut 1905 – 5 mee 1981) ko ofisee konu Angalteer, wiɗtoowo polaar, politik e binndoowo.<ref>Lindsay, Martin; Snowed in with Greenland Eskimos; China Journal, Vol. 16 (1932), pp. 19–24</ref>
O adii artude e hakkillaaji ngenndiiji ko e kitaale 1930, nde o woni wiɗtoowo Polar to Greenland . E nder wolde adunaare ɗimmere, Lindsay ina joginoo darnde gollotooɓe e kampaañ Norwees, ɗo o wonti ƴaañoowo no feewi e ŋakkeende golle ɗee. Caggal ɗuum o ardii bataliyoŋ gooto to Fuɗnaange-rewo Orop, o gaañiiɗo e golle, o siftinaama e Despatches laabi ɗiɗi, o rokkaa kadi yamiroore distinguished service .
Ɗoon e ɗoon, caggal wolde ndee, o naati e politik, o woni tergal parlemaa fotde duuɓi capanɗe ɗiɗi. E hitaande 1962, o rokkaa njeenaari Baronet mo leydi Angalteer, o sosaa Barone Dowhill e nder diiwaan Kinross .
== Nguurndam gadano ==
Lindsay jibinaa ko e galle tedduɗo Ecoppinaajo ɓooyɗo, ina waawi rewindaade iwdi mum, hono 22ɓo e doggol Sir William Lindsay mo Rossie, 1ɓo Dowhill, ɓiy tokooso Sir Alexander Lindsay mo Glenesk ɓiy tataɓo Sir David Lindsay, 6ɓo joom Crawford. Martin Lindsay e hoore mum ko ɓiy ofisee e nder konu leydi Angalteer, wonnooɗo lietnaa kolonel e nder konu laamɗo 2ɓo Edward VII mo Gurkha Rifles .
Lindsay janngi ko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Wellington e to duɗal jaaɓi haaɗtirde konu laamɗo Sandhurst .
== Ofisee konu ==
E hitaande 1925, Lindsay yalti duɗal jaaɓi haaɗtirde konu laamɗo, Sandhurst, o waɗtaa lietnaa ɗiɗaɓo e nder konu laamɗo Ecoppi Fusiliers .
Duuɓi ɗiɗi caggal ɗuum, o neldaa to leydi Nijeer, o waɗtaa e bataliyoŋ 4ɓo, konu Nijeer . E nder ooɗoo sahaa, Lindsay heɓi njeenaari e kawgel pucci mawngel leydi Nijeer.
Caggal nde o woni e njillu Arktik lebbi 13 o waɗtaa e Bat 2. e fusiliyeeji laamɓe Ecoppi haa Shanghai.
== Ekspedisiyoŋaaji gadani ==
E joofnirde duuɓi makko ɗiɗi e nder leydi Nijeer e hitaande 1929, Lindsay ƴetti njillu mum gadano, o yahri gila Hirnaange haa Fuɗnaange Afrik rewrude e ladde Ituri e nder ko wiyetee e oon sahaa Konngo Belsik .
E hitaande 1930 o toɗɗaa yo o won Surveyor e nder njillu Angalteer feewde Greenland, tawi ko Gino Watkins ardii ɗum . Terɗe fedde nde ina njeyaa heen John Rymill e Freddie Spencer Chapman kono, nde tawnoo ko o ofisee konu keewɗo humpito, Lindsay addii e fedde nde humpito njuɓɓudi e njuɓɓudi laaɓtundi. Caggal ɗuum Lindsay winndi ko o dañi e deftere ''wiyeteende « Ñalɗi Greenland'' » (1932), o yetti Watkins e mahngo ekipaaji. Nafoore ndeeɗoo yah-ngartaa addani Lindsay e terɗe yah-ngartaa keddiiɗe ɗee heɓde njeenaari Polar Medal, e clasp ''Arctic 1930–1931'' .
Lindsay ina weltii e winndude ko fayti e wiɗtooɓe, e hitaande 1933, o jokki e nafoore makko e ''The Epic of Captain Scott'', teddungal makko e wiɗtoowo lolluɗo oo .
=== Jaɓɓungal Biritaannaaɓe hakkunde leydi Greenland ===
E hitaande 1934 Lindsay wonnoo ko Ardiiɗo Diɗɗal Biritaannaaɓe to leydi Greenland e les njiimaandi laamɗo Galles . Ekspedisiyoŋ oo, ko ministeeruuji laamu Angalteer keewɗi mballiti ɗum, tawi faandaare mum ko yiylaade e ƴettude karte nokku Greenland mo 350 kiloomeeteer njuuteendi mum meeɗaa yillaade kono ina waɗi koɗli ɓurɗi toowde e nder taariindi Arktik. Ko Andrew Croft woni fotoowo e njillu nguu ; Ko Lietnaa Daniel Godfrey woni kalfinaaɗo wiɗto e yah-ngartaa.
Laawol ngol tacci Greenland gila hirnaange haa fuɗnaange, ngol dañii fiɓnde nokkuuji keewɗi teeŋtuɗi ina heen Gunnbjørnsfjeld . E nder laawol gartugol ngol, kippu nguu yahri ko fuɗnaange-rewo haa Amassalik (hannde Tasiilaq ) e nder laawol maɓɓe ngol, ɓe njiyti ko ina tolnoo e 100 000 mbuuɗu ''(Kronprins Frederik Bjerge)'' . Laawol Lindsay ngol waɗii limre hesere e nder winndere ndee caggal nde o waɗi 1 050 kiloomeeteer (700 heen ko e nokkuuji ɗi njiytaaka).
Nde kamɓe tato fof ɓe ngarti e jam, njillu nguu ƴeewtaama no feewi, sibu jaaynde ''wiyeteende The Times'' ina rokki ɗum gardiiɗo . ''Times'' teskiima wonde "ngam cuusal e nafoore [ɗum] maa won darnde toownde e nder defte juutɗe wiɗtooji polar". Lindsay kadi winndiino ciimtol mum e njillu nguu e jaaynde wiyeteende ''The Times'' e hitaande 1935 o winndi deftere wiyeteende ''Sledge'', tuugniinde e ɗeen ciimtol. Innde makko yaajii haa ɓurti Angalteer, e lewru abriil 1935 o heɓi njeenaari kaŋŋe Alexandre de la Roquette ndi Fedde Geɗe Farayse rokki mo ngam ardaade mo.
== Hakkunde siwil en ==
E hitaande 1936, Lindsay yalti konu. O resiino ɓiɗɗo mawniiko debbo biyeteeɗo Joyce Lindsay e hitaande 1932, ɓe njogii galle tokooso.
O ummii o fayi Lincolnshire ɗo o jaɓaa ngam wonde kanndidaa lannda Conservative Party to Brigg e lewru suwee 1936. Diɗɗal ngal ko Labour joginoo ko ɓuri heewde e yimɓe 203 tan, Lindsay fuɗɗii tawtoreede kewuuji renndo e nder diiwaan hee ngam etaade mahde fartaŋŋe makko e suɓaade.
O woniino cukko lietnaa Lincolnshire gila 1938.
== Konu aduna ɗiɗmo ==
Lindsay winndiino jaaynde ''The Times'' e lewru abriil 1939 ngam wallitde naatgol konngol, tuugnaade e ganndal makko e yimɓe Brigg, o wiyi wonde « ina yaaji no feewi e pellital neɗɗo golloowo Angalteer ngam ‘Stop Hitler’, mi sikkaani so ina woodi luulndo ngo alaa nafoore ».
=== Kampaañ leydi Norwees ===
Lindsay artii e konu 1939, e fuɗɗoode wolde adunaare ɗimmere, o golliima e toɗɗagol gollotooɓe e nder kampaañ Norwees. Ko duuɓi tati tan o yalti Konu. E ndunngu 1940 Angalteer felliti neldude konu mum to Fuɗnaange Norwees e Lindsay, e humpito mum e yuɓɓinde njilluuji Polar, ko suɓngo laaɓtungo ngam wallitde wasiyaade caɗeele teeŋtuɗe ɗe weeyo e leydi mbaawi addude e golle konu.
Kono o wonti ƴattoowo no feewi e golle ɗe yuɓɓinaaka no moƴƴi e ɗe peewnaaka no feewi to Norwees haa o huli wonde Angalteer ina waasa wolde nde so wonaa tawa ko janngirɗe teeŋtuɗe njanngaa caggal nde debacle oo waɗi. [1] Lindsay ina jeyaa e soldateeɓe adanɓe yettaade Londres caggal nde ɓe ngummii Norwees, o hollitii heen humpito makko laaɓtungo e golle ɗee e terɗe luulndo laamu nguu hono Clement Attlee e Herbert Morrison . [2] Ndeeɗoo ciimtol anndiraa ko " Memorandum Lindsay " ɗo Lindsay siftini operaasiyoŋ riiwtuɗo e ŋakkeende ɓurnde mawnude, nde o wiyi yahri ko to dow laamu too. Seedeeji ɗi Lindsay holliti ɗii, Attlee huutoriima ɗi ngam addude woote cemmbinɗe ardorde gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii e oon sahaa , hono Neville Chamberlain, ko ɗum addani Chamberlain woppude laamu, toɗɗaade Winston Churchill e sosde laamu kuuɓtodinngu . [3] Darnde Lindsay e kampaañ Norwees addani mo siftoreede e Despatches .
== Tuugnorgal ==
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
2hegna2ut0dv95wyp7wialrsa7trzu2
177947
177946
2026-07-04T03:39:13Z
Sardeeq
14292
177947
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
Lietnaa kolonel '''Sir Martin Aleksanndere Lindsay, 1er baronet Dowhill''', CBE , DSO (22 ut 1905 – 5 mee 1981) ko ofisee konu Angalteer, wiɗtoowo polaar, politik e binndoowo.<ref>Lindsay, Martin; Snowed in with Greenland Eskimos; China Journal, Vol. 16 (1932), pp. 19–24</ref>
O adii artude e hakkillaaji ngenndiiji ko e kitaale 1930, nde o woni wiɗtoowo Polar to Greenland . E nder wolde adunaare ɗimmere, Lindsay ina joginoo darnde gollotooɓe e kampaañ Norwees, ɗo o wonti ƴaañoowo no feewi e ŋakkeende golle ɗee. Caggal ɗuum o ardii bataliyoŋ gooto to Fuɗnaange-rewo Orop, o gaañiiɗo e golle, o siftinaama e Despatches laabi ɗiɗi, o rokkaa kadi yamiroore distinguished service .
Ɗoon e ɗoon, caggal wolde ndee, o naati e politik, o woni tergal parlemaa fotde duuɓi capanɗe ɗiɗi. E hitaande 1962, o rokkaa njeenaari Baronet mo leydi Angalteer, o sosaa Barone Dowhill e nder diiwaan Kinross .
== Nguurndam gadano ==
Lindsay jibinaa ko e galle tedduɗo Ecoppinaajo ɓooyɗo, ina waawi rewindaade iwdi mum, hono 22ɓo e doggol Sir William Lindsay mo Rossie, 1ɓo Dowhill, ɓiy tokooso Sir Alexander Lindsay mo Glenesk ɓiy tataɓo Sir David Lindsay, 6ɓo joom Crawford. Martin Lindsay e hoore mum ko ɓiy ofisee e nder konu leydi Angalteer, wonnooɗo lietnaa kolonel e nder konu laamɗo 2ɓo Edward VII mo Gurkha Rifles .
Lindsay janngi ko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Wellington e to duɗal jaaɓi haaɗtirde konu laamɗo Sandhurst .
== Ofisee konu ==
E hitaande 1925, Lindsay yalti duɗal jaaɓi haaɗtirde konu laamɗo, Sandhurst, o waɗtaa lietnaa ɗiɗaɓo e nder konu laamɗo Ecoppi Fusiliers .
Duuɓi ɗiɗi caggal ɗuum, o neldaa to leydi Nijeer, o waɗtaa e bataliyoŋ 4ɓo, konu Nijeer . E nder ooɗoo sahaa, Lindsay heɓi njeenaari e kawgel pucci mawngel leydi Nijeer.
Caggal nde o woni e njillu Arktik lebbi 13 o waɗtaa e Bat 2. e fusiliyeeji laamɓe Ecoppi haa Shanghai.
== Ekspedisiyoŋaaji gadani ==
E joofnirde duuɓi makko ɗiɗi e nder leydi Nijeer e hitaande 1929, Lindsay ƴetti njillu mum gadano, o yahri gila Hirnaange haa Fuɗnaange Afrik rewrude e ladde Ituri e nder ko wiyetee e oon sahaa Konngo Belsik .
E hitaande 1930 o toɗɗaa yo o won Surveyor e nder njillu Angalteer feewde Greenland, tawi ko Gino Watkins ardii ɗum . Terɗe fedde nde ina njeyaa heen John Rymill e Freddie Spencer Chapman kono, nde tawnoo ko o ofisee konu keewɗo humpito, Lindsay addii e fedde nde humpito njuɓɓudi e njuɓɓudi laaɓtundi. Caggal ɗuum Lindsay winndi ko o dañi e deftere ''wiyeteende « Ñalɗi Greenland'' » (1932), o yetti Watkins e mahngo ekipaaji. Nafoore ndeeɗoo yah-ngartaa addani Lindsay e terɗe yah-ngartaa keddiiɗe ɗee heɓde njeenaari Polar Medal, e clasp ''Arctic 1930–1931'' .
Lindsay ina weltii e winndude ko fayti e wiɗtooɓe, e hitaande 1933, o jokki e nafoore makko e ''The Epic of Captain Scott'', teddungal makko e wiɗtoowo lolluɗo oo .
=== Jaɓɓungal Biritaannaaɓe hakkunde leydi Greenland ===
E hitaande 1934 Lindsay wonnoo ko Ardiiɗo Diɗɗal Biritaannaaɓe to leydi Greenland e les njiimaandi laamɗo Galles . Ekspedisiyoŋ oo, ko ministeeruuji laamu Angalteer keewɗi mballiti ɗum, tawi faandaare mum ko yiylaade e ƴettude karte nokku Greenland mo 350 kiloomeeteer njuuteendi mum meeɗaa yillaade kono ina waɗi koɗli ɓurɗi toowde e nder taariindi Arktik. Ko Andrew Croft woni fotoowo e njillu nguu ; Ko Lietnaa Daniel Godfrey woni kalfinaaɗo wiɗto e yah-ngartaa.
Laawol ngol tacci Greenland gila hirnaange haa fuɗnaange, ngol dañii fiɓnde nokkuuji keewɗi teeŋtuɗi ina heen Gunnbjørnsfjeld . E nder laawol gartugol ngol, kippu nguu yahri ko fuɗnaange-rewo haa Amassalik (hannde Tasiilaq ) e nder laawol maɓɓe ngol, ɓe njiyti ko ina tolnoo e 100 000 mbuuɗu ''(Kronprins Frederik Bjerge)'' . Laawol Lindsay ngol waɗii limre hesere e nder winndere ndee caggal nde o waɗi 1 050 kiloomeeteer (700 heen ko e nokkuuji ɗi njiytaaka).
Nde kamɓe tato fof ɓe ngarti e jam, njillu nguu ƴeewtaama no feewi, sibu jaaynde ''wiyeteende The Times'' ina rokki ɗum gardiiɗo . ''Times'' teskiima wonde "ngam cuusal e nafoore [ɗum] maa won darnde toownde e nder defte juutɗe wiɗtooji polar". Lindsay kadi winndiino ciimtol mum e njillu nguu e jaaynde wiyeteende ''The Times'' e hitaande 1935 o winndi deftere wiyeteende ''Sledge'', tuugniinde e ɗeen ciimtol. Innde makko yaajii haa ɓurti Angalteer, e lewru abriil 1935 o heɓi njeenaari kaŋŋe Alexandre de la Roquette ndi Fedde Geɗe Farayse rokki mo ngam ardaade mo.
== Hakkunde siwil en ==
E hitaande 1936, Lindsay yalti konu. O resiino ɓiɗɗo mawniiko debbo biyeteeɗo Joyce Lindsay e hitaande 1932, ɓe njogii galle tokooso.
O ummii o fayi Lincolnshire ɗo o jaɓaa ngam wonde kanndidaa lannda Conservative Party to Brigg e lewru suwee 1936. Diɗɗal ngal ko Labour joginoo ko ɓuri heewde e yimɓe 203 tan, Lindsay fuɗɗii tawtoreede kewuuji renndo e nder diiwaan hee ngam etaade mahde fartaŋŋe makko e suɓaade.
O woniino cukko lietnaa Lincolnshire gila 1938.
== Konu aduna ɗiɗmo ==
Lindsay winndiino jaaynde ''The Times'' e lewru abriil 1939 ngam wallitde naatgol konngol, tuugnaade e ganndal makko e yimɓe Brigg, o wiyi wonde « ina yaaji no feewi e pellital neɗɗo golloowo Angalteer ngam ‘Stop Hitler’, mi sikkaani so ina woodi luulndo ngo alaa nafoore ».
=== Kampaañ leydi Norwees ===
Lindsay artii e konu 1939, e fuɗɗoode wolde adunaare ɗimmere, o golliima e toɗɗagol gollotooɓe e nder kampaañ Norwees. Ko duuɓi tati tan o yalti Konu. E ndunngu 1940 Angalteer felliti neldude konu mum to Fuɗnaange Norwees e Lindsay, e humpito mum e yuɓɓinde njilluuji Polar, ko suɓngo laaɓtungo ngam wallitde wasiyaade caɗeele teeŋtuɗe ɗe weeyo e leydi mbaawi addude e golle konu.
Kono o wonti ƴattoowo no feewi e golle ɗe yuɓɓinaaka no moƴƴi e ɗe peewnaaka no feewi to Norwees haa o huli wonde Angalteer ina waasa wolde nde so wonaa tawa ko janngirɗe teeŋtuɗe njanngaa caggal nde debacle oo waɗi. [1] Lindsay ina jeyaa e soldateeɓe adanɓe yettaade Londres caggal nde ɓe ngummii Norwees, o hollitii heen humpito makko laaɓtungo e golle ɗee e terɗe luulndo laamu nguu hono Clement Attlee e Herbert Morrison . [2] Ndeeɗoo ciimtol anndiraa ko " Memorandum Lindsay " ɗo Lindsay siftini operaasiyoŋ riiwtuɗo e ŋakkeende ɓurnde mawnude, nde o wiyi yahri ko to dow laamu too. Seedeeji ɗi Lindsay holliti ɗii, Attlee huutoriima ɗi ngam addude woote cemmbinɗe ardorde gardiiɗo jaagorɗe leydi ndii e oon sahaa , hono Neville Chamberlain, ko ɗum addani Chamberlain woppude laamu, toɗɗaade Winston Churchill e sosde laamu kuuɓtodinngu . [3] Darnde Lindsay e kampaañ Norwees addani mo siftoreede e Despatches .
== Tuugnorgal ==
[[Category:Pages with unreviewed translations]]
r9w30zhb43k3qh7ini43yxvppt9c0uu
Silviya Leydi-Ross
0
42982
177948
2026-07-04T03:40:41Z
Sardeeq
14292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1353761907|Sylvia Leith-Ross]]"
177948
wikitext
text/x-wiki
'''Sylvia Hope Leith-Ross''', MBE ( ''jibinaa ko'' '''Ruxton''' ) (30 suwee 1884 – 12 feebariyee 1980) ko ganndo ko faati e neɗɗaagu e binndoowo Engele, golloowo ko ɓuri heewde e leydi Nijeer.
== Nguurndam gadano ==
Silvia Hope Ruxton jibinaa ko to Londres, ko ɓiy amiral wiliyam Fitzherbert Ruxton e Silvia Howland Grinnell Ruxton. Baaba makko ko amiir e nder konu laana ndiwoowa laamɗo ; yumma makko ko Ameriknaajo jibinaaɗo, ɓiy debbo biyeteeɗo Henry Grinnell e miñiiko debbo biyeteeɗo Henry Walton Grinnell . Sylvia e yumma mum ngummii Pari e hitaande 1896, o janngi toon. Deftere Sylvia wiyeteende ''Cocks in the Dawn'' (1944) ina siftina ooɗoo sahaa ko fuɗɗoode jokkondiral makko e Farayse e nder nguurndam makko.
== Kugal ==
E hitaande 1907, nde o woni jom suudu keso, o ummii o fayi Zungeru to leydi Nijeer, ɗo jom suudu makko, hono Arthur Leith-Ross, woni mawɗo diɗɗal ngal e nder leydi Angalteer. O arti leydi Naajeeriya e hitaande 1910, o woni debbo jom suudu makko, ngam hoɗde e miñiiko e debbo makko Geneviève. Rewɓe ɗiɗo ɓee njaltinii deftere deftere, ''wiyeteende West African Cookery'' (1908), nde sukaaɓe worɓe Oropnaaɓe hesɓe e leydi Nijeer ɓee njiɗi, ɓe nganndaa ko deftere walla geɗe Afrik hirnaange. E hitaande 1921, o yaltinii ''deftere Fulani Grammar'', deftere teskinnde e ɗemngal Fulɓe e won e daartol leñol firo.
E kitaale 1920 miñiiko ina jooɗinoo to Lagos; Sylvia Leith-Ross toɗɗaama "Laamɗo hooreejo jaŋde" e hitaande 1925. O walli e sosde duɗal jaaɓi haaɗtirde Queen's College, Lagos, duɗal sukaaɓe rewɓe, o sosi kadi duɗal sukaaɓe rewɓe to Kano. E hitaande 1931 o neldaa Angalteer ngam heɓtude cellal makko. Nde o arti kadi, o huutoriima Fedde wiɗto Leverhulme ngam waɗde wiɗtooji anthropologie hakkunde rewɓe fuɗnaange leydi Nijeer, caggal [[Women's War|wolde rewɓe]] ; ndeeɗoo golle ngaddi deftere wiyeteende ''Rewɓe Afrik: Janngugol Ibo Nijeer'' (1939).
E wolde adunaare adannde, Sylvia Leith-Ross, huutoriima ganndal mum e ɗemngal Farayse, waɗii ballal mum e opitaaluuji konu e gardagol Croix-Rouge Farayse. Ndeen golle addani mo golloraade e nder safrirde to Londres tuggi 1920 haa 1925. O golliima kadi e opitaaluuji konu e nder wolde hakkunde leyɗeele Espaañ e fuɗɗoode wolde adunaare ɗimmere . O woniino to leydi Najeriya ko heddii e wolde adunaare ɗimmere, e nder heen ngam rokkude humpitooji ko faati e koloniiji Farayse to Fedde wiɗtooji politik e faggudu. Defte ɗiɗi goɗɗe, ''Pecce yeewtere Afrik'' (1944, deftere jaaynde) e ''Beyond the Niger'' (1951) mbinndaama e oon sahaa.
E nder nguurndam makko, o waɗi duuɓi sappo (1956 haa 1966) omo moofta mbaydiiji e yeewtidde e waɗooɓe mbaydiiji e nder leydi Nijeer. Deftere makko cakkitiinde yaltunde e nguurndam makko, ''Nigerian Pottery'' (1970), ina winnda ko o dañi e fotooje e binndi, ko ɗum woni catal koolol ngol o yuɓɓini to [[Suudu Tariihawol Jos|galle defte Jos]] .
== Nguurndam neɗɗo ==
Sylvia Ruxton resi Arthur Leith-Ross, ofisee Kanadaa, gollotonooɗo to Fuɗnaange leydi Najeriya e Upton Fitzherbert Ruxton, miñiiko Sylvia. Sylvia ko debbo jom suudu mum ina yahra e duuɓi 24, nde Arthur maayi e ñawu nguu . O sankii ko to Holland Park, to Londres e hitaande 1980, omo yahra e duuɓi 95. [1] Deftere woɗnde, nguurndam makko ina wiyee « Kaaƴe ƴaañɗe : ciimtol Nijeer koloñaal, 1907–1960 », yalti caggal maayde makko, e hitaande 1983. [2]
== Tuugnorgal ==
gv6grn8hnac07oin5r9tm9wyyvv5cse
177949
177948
2026-07-04T03:41:15Z
Sardeeq
14292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1353761907|Sylvia Leith-Ross]]"
177949
wikitext
text/x-wiki
'''Sylvia Hope Leith-Ross''', MBE ( ''jibinaa ko'' '''Ruxton''' ) (30 suwee 1884 – 12 feebariyee 1980) ko ganndo ko faati e neɗɗaagu e binndoowo Engele, golloowo ko ɓuri heewde e leydi Nijeer.<ref>Helen Callaway, "Ross, Sylvia Hope Leith" in Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 23 September 2004.</ref>
== Nguurndam gadano ==
Silvia Hope Ruxton jibinaa ko to Londres, ko ɓiy amiral wiliyam Fitzherbert Ruxton e Silvia Howland Grinnell Ruxton. Baaba makko ko amiir e nder konu laana ndiwoowa laamɗo ; yumma makko ko Ameriknaajo jibinaaɗo, ɓiy debbo biyeteeɗo Henry Grinnell e miñiiko debbo biyeteeɗo Henry Walton Grinnell . Sylvia e yumma mum ngummii Pari e hitaande 1896, o janngi toon. Deftere Sylvia wiyeteende ''Cocks in the Dawn'' (1944) ina siftina ooɗoo sahaa ko fuɗɗoode jokkondiral makko e Farayse e nder nguurndam makko.
== Kugal ==
E hitaande 1907, nde o woni jom suudu keso, o ummii o fayi Zungeru to leydi Nijeer, ɗo jom suudu makko, hono Arthur Leith-Ross, woni mawɗo diɗɗal ngal e nder leydi Angalteer. O arti leydi Naajeeriya e hitaande 1910, o woni debbo jom suudu makko, ngam hoɗde e miñiiko e debbo makko Geneviève. Rewɓe ɗiɗo ɓee njaltinii deftere deftere, ''wiyeteende West African Cookery'' (1908), nde sukaaɓe worɓe Oropnaaɓe hesɓe e leydi Nijeer ɓee njiɗi, ɓe nganndaa ko deftere walla geɗe Afrik hirnaange. E hitaande 1921, o yaltinii ''deftere Fulani Grammar'', deftere teskinnde e ɗemngal Fulɓe e won e daartol leñol firo.
E kitaale 1920 miñiiko ina jooɗinoo to Lagos; Sylvia Leith-Ross toɗɗaama "Laamɗo hooreejo jaŋde" e hitaande 1925. O walli e sosde duɗal jaaɓi haaɗtirde Queen's College, Lagos, duɗal sukaaɓe rewɓe, o sosi kadi duɗal sukaaɓe rewɓe to Kano. E hitaande 1931 o neldaa Angalteer ngam heɓtude cellal makko. Nde o arti kadi, o huutoriima Fedde wiɗto Leverhulme ngam waɗde wiɗtooji anthropologie hakkunde rewɓe fuɗnaange leydi Nijeer, caggal [[Women's War|wolde rewɓe]] ; ndeeɗoo golle ngaddi deftere wiyeteende ''Rewɓe Afrik: Janngugol Ibo Nijeer'' (1939).
E wolde adunaare adannde, Sylvia Leith-Ross, huutoriima ganndal mum e ɗemngal Farayse, waɗii ballal mum e opitaaluuji konu e gardagol Croix-Rouge Farayse. Ndeen golle addani mo golloraade e nder safrirde to Londres tuggi 1920 haa 1925. O golliima kadi e opitaaluuji konu e nder wolde hakkunde leyɗeele Espaañ e fuɗɗoode wolde adunaare ɗimmere . O woniino to leydi Najeriya ko heddii e wolde adunaare ɗimmere, e nder heen ngam rokkude humpitooji ko faati e koloniiji Farayse to Fedde wiɗtooji politik e faggudu. Defte ɗiɗi goɗɗe, ''Pecce yeewtere Afrik'' (1944, deftere jaaynde) e ''Beyond the Niger'' (1951) mbinndaama e oon sahaa.
E nder nguurndam makko, o waɗi duuɓi sappo (1956 haa 1966) omo moofta mbaydiiji e yeewtidde e waɗooɓe mbaydiiji e nder leydi Nijeer. Deftere makko cakkitiinde yaltunde e nguurndam makko, ''Nigerian Pottery'' (1970), ina winnda ko o dañi e fotooje e binndi, ko ɗum woni catal koolol ngol o yuɓɓini to [[Suudu Tariihawol Jos|galle defte Jos]] .
== Nguurndam neɗɗo ==
Sylvia Ruxton resi Arthur Leith-Ross, ofisee Kanadaa, gollotonooɗo to Fuɗnaange leydi Najeriya e Upton Fitzherbert Ruxton, miñiiko Sylvia. Sylvia ko debbo jom suudu mum ina yahra e duuɓi 24, nde Arthur maayi e ñawu nguu . O sankii ko to Holland Park, to Londres e hitaande 1980, omo yahra e duuɓi 95. [1] Deftere woɗnde, nguurndam makko ina wiyee « Kaaƴe ƴaañɗe : ciimtol Nijeer koloñaal, 1907–1960 », yalti caggal maayde makko, e hitaande 1983. [2]
== Tuugnorgal ==
o4ds7aa2wgbu06dn8hisidim30xxj7u
177950
177949
2026-07-04T03:41:32Z
Sardeeq
14292
177950
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Sylvia Hope Leith-Ross''', MBE ( ''jibinaa ko'' '''Ruxton''' ) (30 suwee 1884 – 12 feebariyee 1980) ko ganndo ko faati e neɗɗaagu e binndoowo Engele, golloowo ko ɓuri heewde e leydi Nijeer.<ref>Helen Callaway, "Ross, Sylvia Hope Leith" in Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 23 September 2004.</ref>
== Nguurndam gadano ==
Silvia Hope Ruxton jibinaa ko to Londres, ko ɓiy amiral wiliyam Fitzherbert Ruxton e Silvia Howland Grinnell Ruxton. Baaba makko ko amiir e nder konu laana ndiwoowa laamɗo ; yumma makko ko Ameriknaajo jibinaaɗo, ɓiy debbo biyeteeɗo Henry Grinnell e miñiiko debbo biyeteeɗo Henry Walton Grinnell . Sylvia e yumma mum ngummii Pari e hitaande 1896, o janngi toon. Deftere Sylvia wiyeteende ''Cocks in the Dawn'' (1944) ina siftina ooɗoo sahaa ko fuɗɗoode jokkondiral makko e Farayse e nder nguurndam makko.
== Kugal ==
E hitaande 1907, nde o woni jom suudu keso, o ummii o fayi Zungeru to leydi Nijeer, ɗo jom suudu makko, hono Arthur Leith-Ross, woni mawɗo diɗɗal ngal e nder leydi Angalteer. O arti leydi Naajeeriya e hitaande 1910, o woni debbo jom suudu makko, ngam hoɗde e miñiiko e debbo makko Geneviève. Rewɓe ɗiɗo ɓee njaltinii deftere deftere, ''wiyeteende West African Cookery'' (1908), nde sukaaɓe worɓe Oropnaaɓe hesɓe e leydi Nijeer ɓee njiɗi, ɓe nganndaa ko deftere walla geɗe Afrik hirnaange. E hitaande 1921, o yaltinii ''deftere Fulani Grammar'', deftere teskinnde e ɗemngal Fulɓe e won e daartol leñol firo.
E kitaale 1920 miñiiko ina jooɗinoo to Lagos; Sylvia Leith-Ross toɗɗaama "Laamɗo hooreejo jaŋde" e hitaande 1925. O walli e sosde duɗal jaaɓi haaɗtirde Queen's College, Lagos, duɗal sukaaɓe rewɓe, o sosi kadi duɗal sukaaɓe rewɓe to Kano. E hitaande 1931 o neldaa Angalteer ngam heɓtude cellal makko. Nde o arti kadi, o huutoriima Fedde wiɗto Leverhulme ngam waɗde wiɗtooji anthropologie hakkunde rewɓe fuɗnaange leydi Nijeer, caggal [[Women's War|wolde rewɓe]] ; ndeeɗoo golle ngaddi deftere wiyeteende ''Rewɓe Afrik: Janngugol Ibo Nijeer'' (1939).
E wolde adunaare adannde, Sylvia Leith-Ross, huutoriima ganndal mum e ɗemngal Farayse, waɗii ballal mum e opitaaluuji konu e gardagol Croix-Rouge Farayse. Ndeen golle addani mo golloraade e nder safrirde to Londres tuggi 1920 haa 1925. O golliima kadi e opitaaluuji konu e nder wolde hakkunde leyɗeele Espaañ e fuɗɗoode wolde adunaare ɗimmere . O woniino to leydi Najeriya ko heddii e wolde adunaare ɗimmere, e nder heen ngam rokkude humpitooji ko faati e koloniiji Farayse to Fedde wiɗtooji politik e faggudu. Defte ɗiɗi goɗɗe, ''Pecce yeewtere Afrik'' (1944, deftere jaaynde) e ''Beyond the Niger'' (1951) mbinndaama e oon sahaa.
E nder nguurndam makko, o waɗi duuɓi sappo (1956 haa 1966) omo moofta mbaydiiji e yeewtidde e waɗooɓe mbaydiiji e nder leydi Nijeer. Deftere makko cakkitiinde yaltunde e nguurndam makko, ''Nigerian Pottery'' (1970), ina winnda ko o dañi e fotooje e binndi, ko ɗum woni catal koolol ngol o yuɓɓini to [[Suudu Tariihawol Jos|galle defte Jos]] .
== Nguurndam neɗɗo ==
Sylvia Ruxton resi Arthur Leith-Ross, ofisee Kanadaa, gollotonooɗo to Fuɗnaange leydi Najeriya e Upton Fitzherbert Ruxton, miñiiko Sylvia. Sylvia ko debbo jom suudu mum ina yahra e duuɓi 24, nde Arthur maayi e ñawu nguu . O sankii ko to Holland Park, to Londres e hitaande 1980, omo yahra e duuɓi 95. [1] Deftere woɗnde, nguurndam makko ina wiyee « Kaaƴe ƴaañɗe : ciimtol Nijeer koloñaal, 1907–1960 », yalti caggal maayde makko, e hitaande 1983. [2]
== Tuugnorgal ==
l3c6bsjpsz6txm3vvgi1fsccrygr6wm
Sodeinde Leydi-Sodipe
0
42983
177951
2026-07-04T03:42:28Z
Sardeeq
14292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1341633059|Sodeinde Leigh-Sodipe]]"
177951
wikitext
text/x-wiki
'''Sodeinde Akinsiku Leigh-Sodipe''' (21 marse 1865 - 15 abriil 1901) ko doktoor Niiseernaajo. O jeyaa ko e Afrik hirnaange adanɓe heɓde seedantaagal safroowo to [[Biritaani-Mawndi|leydi Angalteer]] .
== Nguurndam e jaŋde puɗɗagol ==
Sodeinde jibinaa ko ñalnde 21 marse 1865 e galle Konsul e Mrs Leigh-Sodipe. Sodeinde naati duɗal CMS Grammar, Lagos ɗo o yahri to duɗal jaaɓi haaɗtirde safaara duɗal jaaɓi haaɗtirde Durham, Newcastle upon Tyne ngam janngude safaara, o rokkaa dipolom MB to Durham ñalnde 30 lewru abriil hitaande 1892 Laabi Afrik" e duɗal jaaɓi haaɗtirde Durham rokki mo seedantaagal ngal e nder absenti ñalnde 25 suwee 1897.
== Kugal ==
Nde o arti galle makko, Sodeinde sosi nokku safrooɓe keeriiɗo e nder Koloni Lagos, e hitaande 1896 o toɗɗaa balloowo safrooɓe koloñaal e nder sarwiis safrooɓe koloñaal Lagos. O golliima to Lagos, Ibadan, Saki, Badagry e Epe . [1]
== Wade ==
Sodeinde sankii ko to Lagos e hitaande 1901, omo yahra e duuɓi 36.
== Tuugnorgal ==
86civz1d2oj8t4tuh2kcnvp75uweap5
177952
177951
2026-07-04T03:42:58Z
Sardeeq
14292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1341633059|Sodeinde Leigh-Sodipe]]"
177952
wikitext
text/x-wiki
'''Sodeinde Akinsiku Leigh-Sodipe''' (21 marse 1865 - 15 abriil 1901) ko doktoor Niiseernaajo. O jeyaa ko e Afrik hirnaange adanɓe heɓde seedantaagal safroowo to [[Biritaani-Mawndi|leydi Angalteer]] . <ref>Ososanya, Tunde (21 July 2021). "Meet the Only Eight Nigerian Medical Doctors in the 19th Century, they Were All Outstanding - Legit.ng". Legit.ng.</ref>
== Nguurndam e jaŋde puɗɗagol ==
Sodeinde jibinaa ko ñalnde 21 marse 1865 e galle Konsul e Mrs Leigh-Sodipe. Sodeinde naati duɗal CMS Grammar, Lagos ɗo o yahri to duɗal jaaɓi haaɗtirde safaara duɗal jaaɓi haaɗtirde Durham, Newcastle upon Tyne ngam janngude safaara, o rokkaa dipolom MB to Durham ñalnde 30 lewru abriil hitaande 1892 Laabi Afrik" e duɗal jaaɓi haaɗtirde Durham rokki mo seedantaagal ngal e nder absenti ñalnde 25 suwee 1897.
== Kugal ==
Nde o arti galle makko, Sodeinde sosi nokku safrooɓe keeriiɗo e nder Koloni Lagos, e hitaande 1896 o toɗɗaa balloowo safrooɓe koloñaal e nder sarwiis safrooɓe koloñaal Lagos. O golliima to Lagos, Ibadan, Saki, Badagry e Epe . [1]
== Wade ==
Sodeinde sankii ko to Lagos e hitaande 1901, omo yahra e duuɓi 36.
== Tuugnorgal ==
1tuxgnutbfg8ea37vauwnij4cd1qoqn
177953
177952
2026-07-04T03:43:16Z
Sardeeq
14292
177953
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Sodeinde Akinsiku Leigh-Sodipe''' (21 marse 1865 - 15 abriil 1901) ko doktoor Niiseernaajo. O jeyaa ko e Afrik hirnaange adanɓe heɓde seedantaagal safroowo to [[Biritaani-Mawndi|leydi Angalteer]] . <ref>Ososanya, Tunde (21 July 2021). "Meet the Only Eight Nigerian Medical Doctors in the 19th Century, they Were All Outstanding - Legit.ng". Legit.ng.</ref>
== Nguurndam e jaŋde puɗɗagol ==
Sodeinde jibinaa ko ñalnde 21 marse 1865 e galle Konsul e Mrs Leigh-Sodipe. Sodeinde naati duɗal CMS Grammar, Lagos ɗo o yahri to duɗal jaaɓi haaɗtirde safaara duɗal jaaɓi haaɗtirde Durham, Newcastle upon Tyne ngam janngude safaara, o rokkaa dipolom MB to Durham ñalnde 30 lewru abriil hitaande 1892 Laabi Afrik" e duɗal jaaɓi haaɗtirde Durham rokki mo seedantaagal ngal e nder absenti ñalnde 25 suwee 1897.
== Kugal ==
Nde o arti galle makko, Sodeinde sosi nokku safrooɓe keeriiɗo e nder Koloni Lagos, e hitaande 1896 o toɗɗaa balloowo safrooɓe koloñaal e nder sarwiis safrooɓe koloñaal Lagos. O golliima to Lagos, Ibadan, Saki, Badagry e Epe . [1]
== Wade ==
Sodeinde sankii ko to Lagos e hitaande 1901, omo yahra e duuɓi 36.
== Tuugnorgal ==
lu76rpj0yjj0l3h6uays325qinx8t86
Usmaan laawal-osula
0
42984
177954
2026-07-04T03:44:41Z
Sardeeq
14292
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1350850728|Usman Lawal-Osula]]"
177954
wikitext
text/x-wiki
'''Mawɗo Usman Mofeyintioluwa Lawal-Osula''' (12 mars 1910 – 2 desaambar 1972) ko jom njulaagu Najeriya, jogiiɗo nafooje e nder asiraaji, e nder njulaagu e nder gollorɗe goɗɗe. Ko o tergal e galle laamɗo Benin, o joginoo ko tiitoonde aadaaji ndonaandi hono Arala Benin e sahaa maayde makko.
== Hare sariya yiɗde ==
[[File:U.M._Lawal-Osula_and_Gidley.jpg|thumb|Mr. Courtney Gidley (naamo), gonnooɗo tergal polis'en Naajeeriya, hooreejo UM Lawal-Osula]]
Ñaawoore yiɗde mawɗo UM Lawal-Osula wontii gooto e ñaawooje ɓurɗe teeŋtude e sariyaaji ɓesngu janngeteeɗi e nder winndere nde nde tawnoo ñaawoore sakkitiinde arii caggal duuɓi 23 luural e hareeji ñaawirdu. E sahaa maayde makko e hitaande 1972, wasiya mo mawɗo UM Lawal-Osula winndi ñalnde 22 noowammbar 1968 tawaama.
E dow sariya e aadaaji leydi Benin, mawɗo aadaaji leydi Benin lomtotoo ko ɓiyiiko mawɗo so maayii kono ko adii maayde mawɗo UM Lawal-Osula, o winndiino wasiyaaji ɗi o waɗi heen kuule ngam debbo makko e sukaaɓe makko tawi o wiyi o alaa ɓiyiiko gorko guurɗo. Kono caggal maayde UM Lawal-Osula, gorko mo kuule mbaɗaaka e nder wasiyya oo wiyi ko ɓiy mawɗo mawɗo oo ( ñaawoowo oo ) e ɗuum addani luural e naamnal hol ronoowo jawdi mawɗo UM Lawal-Osula, ɗum addani court bafe series de ɓiɓɓe mawɗo oo Lawal-Osula wonti tuumaaɗo . <ref name="kkeleja1995" />
E hitaande 1986, wullitooɓe ɓee puɗɗiima ñaawoore nde ɓe mbiyata e tuumaaɗo oo wonde testament cakkitiiɗo oo ñalnde 22 noowammbar 1968 ko huunde nde alaa ɗo haaɗi e nder Ñaawirde Toownde Dowla Bendel hay so tawii mawɗo oo hollitii laaɓndal ''wonde "...nde hay gooto fotaani waylude walla waylude ko Benom sariya oo e Will not this custll ɗaɓɓu waylude walla waylude ndeeɗoo Wasiya am."'' Kono e hitaande 1995, duuɓi ɗiɗi caggal maayde tuumaaɗo 1ɓo oo, Mrs Lydia Lawal-Osula, Ñaawirde Toownde leydi Nijeer waɗii kuulal wonde jeyi leydi e jeyi leydi tawaaɗi e nder jeyi mawɗo Usman Mofeyintioluwa Lawal-Osula maa ndokke e dowla. <ref name="lawpavilionpersonal1995" />
== Nguurndam e maayde neɗɗo ==
[[File:U.M._Lawal-Osula_and_friends.jpg|thumb|Mawɗo UM Lawal-Osula (ɗiɗaɓo nano) e sehilaaɓe]]
Mawɗo Usmaan Lawal-Osula ko taaniiko mawɗo laamɗo debbo biyeteeɗo Aghayubini, ɓiy Oba Osemwende, Oba 33ɓo leydi Benin . E hitaande 1957, o teddinaama e tiitoonde, Arala mo Benin e juuɗe Oba Akenzua II, ɓiy-yumma makko e Oba 37ɓo mo Benin .
O woniino hooreejo kawtal naalankaagal Midwest e cukko hooreejo kawtal naalankaagal leydi Naajeeriya, jooni woni kawtal naalankaagal ngenndiwal e pinal. O waɗii nafoore mawnde e hokkude seedeeji ngam wallitde sosde Dowla Caka-West Naajeeriya hade Sir Henry Willink e woɗɓe. E duuɓi makko gadani, mawɗo Usman Lawal-Osula toɗɗaama e Goomu njuɓɓudi diiwaan Benin e hitaande 1948, o wonti juulɗo gadano golloowo e njuɓɓudi koloñaal diiwaan oo. E nder nafooje njulaagu ceertuɗe e nder leydi Najeriya, o golliima e nder njuɓɓudiiji keewɗi ko wayi no Midwest Textile Mills e TA Oni & Sons, kadi o waɗii darnde mawnde e addude Banke Dentuɗo ngam Afrik e nder diiwaan hakkundeejo hirnaange leydi Najeriya caggal nde o wayliima ummoraade e Banke Biritaan e FarayseF Li6mi .
Mawɗo Usman Lawal-Osula sankii to galle mum to wuro Benin ñalnde 2 desaambar 1972, ñalnde o arti e opitaal to Angalteer, to leydi Angalteer. E sahaa maayde makko, o woppi debbo makko, mawɗo (Mrs.) Lydia Modupe Lawal-Osula JP e ɓiɓɓe makko rewɓe <ref name="lawpavilionpersonal1995" /> [[Moses Odaro|Dr]] Ifueko Akai e laamɗo debbo biyeteeɗo Edugie Joan Nzeribe, debbo senaateer [[Artuur Nzeribe|Artur Nzeribe]] .
== Filantropi ==
Mawɗo Usman Lawal-Osula ko mooftuɗo naalankaagal winndereyankeewal, o ballitoo e suudu tataɓuru suudu naalankooɓe wuro Benin . [1] E hitaande 1965, mawɗo Lawal-Osula ñaagii rewrude e Sir Francis Cumming-Bruce, Baron Thurlow 8ɓo, feewde e leñol Angalteer e nder fedde teddinde mawɗo oo to Lagos, yo ɓe ngartir e leydi Benin yoga e ngalu ngu ɓe njiylotonoo e nder njillu Benin e hitaande 1897 . [2] O waɗii kadi nafoore e heɓde cukko amiir Sir Gilbert Stephenson ngam artirde kaafaahi kirse kewu Benin keɓaaɗo e sahaa njillu Benin to Oba Benin rewrude e humpito makko e ɓiyiiko, Gilbert L. Stephenson (Jnr.) mo wonnoo Sekreteruuji fedde nde wonaa laamuyankoore Overse the Volunt time. [3]
== Binndanɗe ==
Mawɗo Usmaan Lawal-Osula yaltiniino defte e binndanɗe keewɗe. O joginoo masiŋ tappirde, o sosi jaaynde ''wiyeteende The Benin Voice'' e hitaande 1949, jaaynde adannde e nder diiwaan hakkundeejo hirnaange leydi Najeriya. Siftorde gooto e njilluuji makko to Angalteer ina woni hannde e defterdu to duɗal jaaɓi haaɗtirde McGill .
== Tuugnorgal ==
ebfgf7q47fee1bkrwxj09dybymj2973
177955
177954
2026-07-04T03:45:03Z
Sardeeq
14292
177955
wikitext
text/x-wiki
{{Databox}}
'''Mawɗo Usman Mofeyintioluwa Lawal-Osula''' (12 mars 1910 – 2 desaambar 1972) ko jom njulaagu Najeriya, jogiiɗo nafooje e nder asiraaji, e nder njulaagu e nder gollorɗe goɗɗe. Ko o tergal e galle laamɗo Benin, o joginoo ko tiitoonde aadaaji ndonaandi hono Arala Benin e sahaa maayde makko.
== Hare sariya yiɗde ==
[[File:U.M._Lawal-Osula_and_Gidley.jpg|thumb|Mr. Courtney Gidley (naamo), gonnooɗo tergal polis'en Naajeeriya, hooreejo UM Lawal-Osula]]
Ñaawoore yiɗde mawɗo UM Lawal-Osula wontii gooto e ñaawooje ɓurɗe teeŋtude e sariyaaji ɓesngu janngeteeɗi e nder winndere nde nde tawnoo ñaawoore sakkitiinde arii caggal duuɓi 23 luural e hareeji ñaawirdu. E sahaa maayde makko e hitaande 1972, wasiya mo mawɗo UM Lawal-Osula winndi ñalnde 22 noowammbar 1968 tawaama.
E dow sariya e aadaaji leydi Benin, mawɗo aadaaji leydi Benin lomtotoo ko ɓiyiiko mawɗo so maayii kono ko adii maayde mawɗo UM Lawal-Osula, o winndiino wasiyaaji ɗi o waɗi heen kuule ngam debbo makko e sukaaɓe makko tawi o wiyi o alaa ɓiyiiko gorko guurɗo. Kono caggal maayde UM Lawal-Osula, gorko mo kuule mbaɗaaka e nder wasiyya oo wiyi ko ɓiy mawɗo mawɗo oo ( ñaawoowo oo ) e ɗuum addani luural e naamnal hol ronoowo jawdi mawɗo UM Lawal-Osula, ɗum addani court bafe series de ɓiɓɓe mawɗo oo Lawal-Osula wonti tuumaaɗo . <ref name="kkeleja1995" />
E hitaande 1986, wullitooɓe ɓee puɗɗiima ñaawoore nde ɓe mbiyata e tuumaaɗo oo wonde testament cakkitiiɗo oo ñalnde 22 noowammbar 1968 ko huunde nde alaa ɗo haaɗi e nder Ñaawirde Toownde Dowla Bendel hay so tawii mawɗo oo hollitii laaɓndal ''wonde "...nde hay gooto fotaani waylude walla waylude ko Benom sariya oo e Will not this custll ɗaɓɓu waylude walla waylude ndeeɗoo Wasiya am."'' Kono e hitaande 1995, duuɓi ɗiɗi caggal maayde tuumaaɗo 1ɓo oo, Mrs Lydia Lawal-Osula, Ñaawirde Toownde leydi Nijeer waɗii kuulal wonde jeyi leydi e jeyi leydi tawaaɗi e nder jeyi mawɗo Usman Mofeyintioluwa Lawal-Osula maa ndokke e dowla. <ref name="lawpavilionpersonal1995" />
== Nguurndam e maayde neɗɗo ==
[[File:U.M._Lawal-Osula_and_friends.jpg|thumb|Mawɗo UM Lawal-Osula (ɗiɗaɓo nano) e sehilaaɓe]]
Mawɗo Usmaan Lawal-Osula ko taaniiko mawɗo laamɗo debbo biyeteeɗo Aghayubini, ɓiy Oba Osemwende, Oba 33ɓo leydi Benin . E hitaande 1957, o teddinaama e tiitoonde, Arala mo Benin e juuɗe Oba Akenzua II, ɓiy-yumma makko e Oba 37ɓo mo Benin .
O woniino hooreejo kawtal naalankaagal Midwest e cukko hooreejo kawtal naalankaagal leydi Naajeeriya, jooni woni kawtal naalankaagal ngenndiwal e pinal. O waɗii nafoore mawnde e hokkude seedeeji ngam wallitde sosde Dowla Caka-West Naajeeriya hade Sir Henry Willink e woɗɓe. E duuɓi makko gadani, mawɗo Usman Lawal-Osula toɗɗaama e Goomu njuɓɓudi diiwaan Benin e hitaande 1948, o wonti juulɗo gadano golloowo e njuɓɓudi koloñaal diiwaan oo. E nder nafooje njulaagu ceertuɗe e nder leydi Najeriya, o golliima e nder njuɓɓudiiji keewɗi ko wayi no Midwest Textile Mills e TA Oni & Sons, kadi o waɗii darnde mawnde e addude Banke Dentuɗo ngam Afrik e nder diiwaan hakkundeejo hirnaange leydi Najeriya caggal nde o wayliima ummoraade e Banke Biritaan e FarayseF Li6mi .
Mawɗo Usman Lawal-Osula sankii to galle mum to wuro Benin ñalnde 2 desaambar 1972, ñalnde o arti e opitaal to Angalteer, to leydi Angalteer. E sahaa maayde makko, o woppi debbo makko, mawɗo (Mrs.) Lydia Modupe Lawal-Osula JP e ɓiɓɓe makko rewɓe <ref name="lawpavilionpersonal1995" /> [[Moses Odaro|Dr]] Ifueko Akai e laamɗo debbo biyeteeɗo Edugie Joan Nzeribe, debbo senaateer [[Artuur Nzeribe|Artur Nzeribe]] .
== Filantropi ==
Mawɗo Usman Lawal-Osula ko mooftuɗo naalankaagal winndereyankeewal, o ballitoo e suudu tataɓuru suudu naalankooɓe wuro Benin . [1] E hitaande 1965, mawɗo Lawal-Osula ñaagii rewrude e Sir Francis Cumming-Bruce, Baron Thurlow 8ɓo, feewde e leñol Angalteer e nder fedde teddinde mawɗo oo to Lagos, yo ɓe ngartir e leydi Benin yoga e ngalu ngu ɓe njiylotonoo e nder njillu Benin e hitaande 1897 . [2] O waɗii kadi nafoore e heɓde cukko amiir Sir Gilbert Stephenson ngam artirde kaafaahi kirse kewu Benin keɓaaɗo e sahaa njillu Benin to Oba Benin rewrude e humpito makko e ɓiyiiko, Gilbert L. Stephenson (Jnr.) mo wonnoo Sekreteruuji fedde nde wonaa laamuyankoore Overse the Volunt time. [3]
== Binndanɗe ==
Mawɗo Usmaan Lawal-Osula yaltiniino defte e binndanɗe keewɗe. O joginoo masiŋ tappirde, o sosi jaaynde ''wiyeteende The Benin Voice'' e hitaande 1949, jaaynde adannde e nder diiwaan hakkundeejo hirnaange leydi Najeriya. Siftorde gooto e njilluuji makko to Angalteer ina woni hannde e defterdu to duɗal jaaɓi haaɗtirde McGill .
== Tuugnorgal ==
a78c4upjy33lbe9aziqbud9s030rwh4