Wikipedia ffwiki https://ff.wikipedia.org/wiki/Hello_ja%C9%93%C9%93orgo MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Naajeeriya 0 2103 195454 193301 2026-11-10T17:23:12Z Zaujeel khair 15680 /* */ 195454 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''[[Naajeeriya]]''' e m''ooɓgal Leydi Naajeeriya'' Hirnaanre [[Leydi|di]] to Hirnaanre [[Afrik]] . ɓaawo Woyla e ndi hakkunde Cakaare e hakkude Sahel nden boo e juggol Gini ɓaawo fommbina ko juggol Atlantica. E ndi woodi njaajirka leydi ko heewtii kiloomitaji 923,769 (356,669 sq mi) nden boo e jogii ɗuuɗirka [[yimmɓe|yimɓe]] ko ɓuri miliyonnji 216, kayri woni leydi [[Burunndi|ɓurndi]] ɗuuɗirka yimɓe e Afrik, nonmaa ndi joweeɗiɗi e duniyaaru ɓurdundi ɗuuɗirka yimɓe. Leydi Naajeeriya waɗii keerol e Niijeer ta woyla e leydi [[Caadi|Caad]] ta fuuɗaangae walaandu woyla e fuuna [[Cameroun]] ([[Kamerun]]) ta walaadu fommbinaare fuuna e kadi [[Benin]] ([[Bini]]) ta hirnaange. Mooɓgal leydi Naajeeriya,e saawi diiwe 36 e [[Abuuja]], to Laamorde leydi ndin woni to Abuuja nden ɗon woni wuudu laamu maari. Gelle mawɗe e [[Naajeeriya]] hawtii e Leegas e ndi tawaa nder boo gelle [[Mawɗo Temitope Ajayi|mawɗe]] to duuniyaaru nden boo gelle ɗiɗaɓe ɓurɗe mawngu nder Afrik. Naajeeriya laatakeno [[lesɗe]] e laamuuji ɗuuɗɗi ko adii koloñaal gila duuɓi ujunaaje ɗiɗaɓe ko adii jibineede Iisaa, tawi ko siwil Nok e nder teemiɗɗeree 15-ɓiire ko adii jibineede Iisaa, ko ɗum woni dental nder leydi aranal.[10] Dowla hannde kan fuɗɗii ko e koloñaal Biritaani'en e nder teemiɗɗeree 19-ɓiire,O ƴetti mbaadi leydi ndi hannde ndii e hawrude e Protectorate Woylaare Naajeeriya e Protectorate Fommbinaare Naajeeriya e hitaande 1914. Biritaannaaɓe mbaɗii njuɓɓudi laamu e sariyaaji tawa ina kuutoroo laamuuji ɗi ngonaa laamuyankooji rewrude e laamuuji aadaaji. [[Naajeeriya]] wonti fedde jeytaare mum e ñalnde 1 lewru Oktoobaaru hiitande 1960. Nde heɓi wolde hakkunde leyɗeele tuggii e 1967 haa 1970, nde rewi heen ko jokkondire hakkunde laamuuji sooji'en e laamuuji ranna-kolte'en cuɓaaɗi e demokaraasi haa nde heɓi laamu daartiingu e hitaande 1999 wooteeji hooreejo leydi Naajeeriya [[Ogun State|Ogun]], Olu Obasanjo mo lannda demokaraasi leƴƴi. Kono leydi ndi ina heewi heɓde fenaande e nder wooteeji, kadi fenaande ina heewi e nder nokkuuji keewɗi e nder politik leydi Naajeeriya. [[Naajeeriya]] ko leydi ndi leƴƴi keewɗi ngoni, ndi ko ɓuri leƴƴi 250 ina kaala ɗemɗe 500 ceertuɗe, tawi fof ina nanndi e pine [[keewɗe]].<ref>{{cite web|title=Ethnicity in Nigeria|url=https://www.pbs.org/newshour/arts/africa-jan-june07-ethnic_04-05|date=5 April 2007|publisher=PBS|access-date=9 May 2015|archive-date=6 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006235712/http://www.pbs.org/newshour/updates/africa-jan-june07-ethnic_04-05/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Nigeria|url=https://www.ethnologue.com/country/NG|website=Ethnologue|access-date=4 July 2019|archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227084603/https://www.ethnologue.com/country/NG|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Linguistic diversity in Africa and Europe – Languages Of The World|url=http://www.languagesoftheworld.info/geolinguistics/linguistic-diversity-in-africa-and-europe.html|date=16 June 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120515155945/http://www.languagesoftheworld.info/geolinguistics/linguistic-diversity-in-africa-and-europe.html|archive-date=15 May 2012|access-date=4 July 2019|last=Pereltsvaig|first=Asya}}</ref> Leƴƴi tati ɓurɗi mawnude ɗii ko Hausa en to bannge worgo, [[Yoruba language|Yoruba]] en to hirnaange, e Igbo en to fuɗnaange, kamɓe fof ɓe ngoni ko e 60% e yimɓe leydi ndii fof.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/attachments/summaries/NI-summary.pdf|title=Nigeria – CIA World Factbook 2019|access-date=25 May 2020|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923163518/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/attachments/summaries/NI-summary.pdf|url-status=dead}}</ref> Ɗemngal laawɗungal ko Enngele,<ref>{{cite web|last=Mann|first=Charles C.|date=1990|title=Choosing an Indigenous Official Language for Nigeria|url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED397681.pdf|access-date=10 July 2020|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202033702/https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED397681.pdf|url-status=live}}</ref> cuɓaangal ngam wallitde ngootaagu ɗemɗe to bannge ngenndi. Doosgal lesdi Naajeeriya ɗon hokka ndimu diina de jure, nden boo ndi ɗon mari juulɓe e Kirista'en ɓurduɓe nder winndere.<ref>{{cite web|title=Nigerian Constitution|url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm#Powers_of_Federal_Republic_of_Nigeria|work=Nigeria Law|access-date=17 July 2015|archive-date=25 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160525192058/http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm#Powers_of_Federal_Republic_of_Nigeria|url-status=live}}</ref> Naajeeriya feccii ko ina wona feccere hakkunde juulɓe, ɓurɓe heewde ko e bannge worgo leydi ndii, e Kerecee’en, ɓe ɓuri heewde ko e bannge worgo; diineeji ɓiɓɓe leydi, ko wayi no diineeji jeyaaɗi e leƴƴi Igbo e Yoruba, ina ngonndi e ŋakkeende.<ref name="USEN">{{cite web|title=Nigeria Fact Sheet|url=https://photos.state.gov/libraries/nigeria/487468/pdfs/Nigeria%20overview%20Fact%20Sheet.pdf|publisher=United States Embassy in Nigeria|access-date=23 September 2018|archive-date=18 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018101915/https://photos.state.gov/libraries/nigeria/487468/pdfs/Nigeria%20overview%20Fact%20Sheet.pdf|url-status=dead}}</ref> Naajeeriya ko leydi cemmbinndi e nder [[Afrik]], kadi ko leydi hakkundeeri e nder geɗe winndere. Faggudu leydi Naajeeriya woni nayaɓri nder Afrik, 53-ɓri nder duuniyaaru to bannge PIB nominal, e 27-ɓri to bannge PPP. Naajeeriya ina [[heewi]] wiyeede ko Giant of Africa sabu keewal yimɓe mum e faggudu mum,<ref>{{Cite book|last=Achebe|first=Nwando|title=The female king of colonial Nigeria : Ahebi Ugbabe|isbn=978-0-253-00507-6|location=Bloomington|oclc=707092916}}</ref> kadi ko kañum woni luumo ƴellitoore e nder Saggordu Winndere. Naajeeriya ko leydi sosndi Dental Leyɗeele Afrik, kadi ko tergal e pelle winndereyankooje keewɗe, ko wayi no Fedde Ngenndiije Dentuɗe, Fedde Ngenndiije Dentuɗe, NAM, Fedde Faggudu Dowlaaji Hirnaange Afrik, Fedde Gollondiral Lislaam e OPEP. Kadi ina jeyaa e fedde leyɗeele MINT ɗe ngonaa laamuyankooje, ina jeyaa e faggudu ''Next Eleven''.<ref>{{Cite news|date=2023-02-27|title=2023 elections: EU faults INEC, says process distorted, lacks transparency|url=https://www.vanguardngr.com/2023/02/2023-elections-eu-faults-inec-says-process-distorted-lacks-transparency/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2026-07-25|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=NedMedia|date=2023-06-03|title=Peter Obi Court Evidence: INEC Gives Laughable Reasons For Objection & Denying CTCs, Full Analysis|url=https://www.youtube.com/watch?v=lJSloGAWyPk|access-date=2026-07-25|website=YouTube}}</ref> == Ɗooforde Helmere == Innde [[Naajeeriya]] iwdi ko e maayo Niiseer ngo dogata e nder leydi ndi. Ndee innde sosaa ko ñalnde 8 lewru bowte hitaande 1897, ko jaayndiyanke Angalteer biyeteeɗo Flora Shaw. [[Ndenndaandi]] Niiseer keedndi ndii itti innde mum ko e ngool maayo. Iwdi innde Niiseer, nde fuɗɗinoo huutoreede ko e nokkuuji hakkundeeji maayo Niiseer tan, laaɓtaani.<ref>{{cite web|url=https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/non-aligned-movement-nam|title=Non-Aligned Movement (NAM) – The Nuclear Threat Initiative|access-date=19 October 2021|archive-date=19 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019023811/https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/non-aligned-movement-nam/|url-status=live}}</ref> Ina gasa tawa konngol ngol ko waylude innde Tuareg egerew n-igerewen nde hoɗɓe e saraaji maayo hakkundeejo saraaji Timbuktu hade koloñaal Oropnaaɓe e teeminannde 19ɓiire. Ko adii nde Flora Shaw suɓata innde Niiseer, inɗe goɗɗe cifaaɗe ɗee ko nokkuuji Sosiyetee Royal [[Niger]], Sudaan hakkundeejo, Laamu Niiseer, [[Sudan|Sudaan]] Niiseer, e nokkuuji [[Hausare]]. == Daartol/ Taariiha == === Ko adii daartol === Wasde baraas Kainji hollitii golle njamndi e teeminannde 2ɓiire ko adii jibineede Iisaa. Jaltugol gila e jamaanu Neolitik haa e jamaanu njamndi waɗi ko tawa njamndi hakkundeeri waɗaaka. Won heen mbiyi karallaagal ngal ummiima bannge hirnaange ummoraade e falnde Niil.<ref>The Arabic name ''nahr al-anhur'' is a direct translation of the Tuareg.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Niger|title=''Online Etymological Dictionary''|publisher=Etymonline.com|access-date=28 July 2014|archive-date=2 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702152902/http://www.etymonline.com/index.php?term=Niger|url-status=live}}</ref> Kono jamaanu njamndi e nder falnde maayo Niiseer e diiwaan ladde ina wayi no adii naatgol njamndi e nder safaara toowɗo ko ina ɓura duuɓi 800, kam e adii ɗum e nder falnde Niil. Wiɗtooji baɗanooɗi ko ɓooyaani ina kollita wonde njamndi mboɗeeri ƴellitiima e nder [[Afriknaaɓe nder Milwaukee|Afrik]] worgo Sahara. Siwil Nok ƴellitii hakkunde 1 500 ko adii jibineede Iisaa e hitaande 200 caggal Iisaa hedde hitaande 550 ko adii jibineede Iisaa e ina gasa tawa ko teeminanɗe seeɗa ko adii ɗuum.Seedeeji ɓuuɓɗi njamndi kadi njiytaama e nokkuuji e nder diiwaan [[Nsukka]] to fuɗnaange-rewo leydi Najeriya : ko ina wona hitaande 2000 ko adii jibineede Iisaa to nokku Lejja[34] e hitaande 750 ko adii jibineede Iisaa e nokku Opi.<ref name="Tylecote 1975 see below">Tylecote 1975 (see below)</ref><ref name="Eggert 2014 51–59">{{cite book|title=Nok: African Sculpture in Archaeological Context|last=Eggert|first=Manfred|publisher=Africa Magna Verlag Press|year=2014|editor-last=Breunig|editor-first=P|location=Frankfurt, Germany|pages=51–59|chapter=Early iron in West and Central Africa}}</ref><ref name="Eggert 2014 53–54">{{cite book|title=Nok: African Sculpture in Archaeological Context|last=Eggert|first=Manfred|publisher=Africa Magna Verlag Press|year=2014|isbn=9783937248462|editor-last=Breunig|editor-first=P|location=Frankfurt, Germany|pages=53–54|chapter=Early iron in West and Central Africa|chapter-url=https://books.google.com/books?id=BBn1BQAAQBAJ&q=Nok+Breunig&pg=PA38}}</ref><ref name="Holl-2020#2">{{cite book|last1=Holl|first1=Augustin F. C.|title=Oxford Research Encyclopedia of Anthropology|chapter=The Origins of African Metallurgies|date=2020|doi=10.1093/acrefore/9780190854584.013.63|isbn=978-0-19-085458-4}}</ref> === Daartol adanngol === [[File:Ancient_Benin_city.JPG|thumb|Natal wuro Benin e juuɗe naalanke Holanndeejo e hitaande 1668. Ko nanndi e mahdi e nder caka ina gasa tawa ina hollira mahdi Benin, ɗo galle laamorɗo taariindi wuro Benin fawaa e njamndi Benin.]] Taariindi [[Kano]] ina teeŋtina daartol ɓooyngol tuggi hedde hitaande 999 caggal iisa,<ref>{{Cite web|title=Nigeria – Colonialism, Independence, Civil War|url=https://www.britannica.com/place/Nigeria/History|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002112646/https://www.britannica.com/place/Nigeria/History|archive-date=2 October 2023|access-date=8 September 2023|website=Britannica|language=en}}</ref> e nder wuro-dowla Hawsa Saheliyankeewo Kano, e gure Hawsa mawɗe goɗɗe (walla Hawsa Bakwai) Daura, [[Hadeija]], Kano, [[Katsina]], Zazzau, [[Rano]], e Gobir fof ina mbinndaa daartol ummoriingol e teeminannde 10ɓiire. Nde Lislaam yaaji gila e teeminannde 7ɓiire caggal Iisaa, nokku oo anndiraa Sudaan walla Bilad Al Sudaan (Engele: Leydi ɓaleeɓe).<ref name="Tylecote 1975 see below2">Tylecote 1975 (see below)</ref> Nde tawnoo yimɓe ɓee ina njokkondiri seeɗa e pinal juulɓe aarabeeɓe worgo Afrik, ɓe puɗɗii ko njulaagu hakkunde Sahara, ɓe mbiyatnoo ɓe Al-Sudan (maanaa « ɓaleeɓe ») nde tawnoo ɓe njiytiraa ko ɓe feccere yaajnde e juulɓe duniya.<ref name="PB 2014">Breunig, Peter. 2014. Nok: African Sculpture in Archaeological Context: p. 21.</ref><ref>Nicole Rupp, Peter Breunig & Stefanie Kahlheber, "[http://www.antiquity.ac.uk/projgall/kahlheber/ Exploring the Nok Enigma] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304112232/http://www.antiquity.ac.uk/projgall/kahlheber/|date=4 March 2016}}", ''Antiquity'' 82.316, June 2008.</ref><ref>{{cite journal|last1=Fagg|first1=B. E. B.|title=The Nok Culture in Prehistory|journal=Journal of the Historical Society of Nigeria|date=1959|volume=1|issue=4|pages=288–293|jstor=41970639}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Fagg|first1=B. E. B.|title=The Nok Culture in Prehistory|journal=Journal of the Historical Society of Nigeria|date=1959|volume=1|issue=4|pages=288–293|jstor=41970639}}</ref><ref name="archaeology">{{cite book|last1=Kleiner|first1=Fred S.|first2=Christin J.|last2=Mamiya|title=Gardner's Art Through the Ages: Non-Western Perspectives|publisher=[[Cengage Learning]]|edition=13, revised|year=2009|page=194|url=https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&q=Nok+terracotta+earliest|isbn=978-0-495-57367-8}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nok/hd_nok.htm|title=Nok Terracottas (500 B.C.–200 A.D.) &#124; Thematic Essay &#124; Heilbrunn Timeline of Art History &#124; The Metropolitan Museum of Art|publisher=Metmuseum.org|date=2 June 2014|access-date=16 July 2014|archive-date=24 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024215836/http://www.metmuseum.org/toah/hd/nok/hd_nok.htm|url-status=live}}</ref> Won nate taariiha arandeeje ɗe daartiyankooɓe aarabeeɓe e juulɓe e yontaaji hakkundeeji e annduɓe geɗe leydi mbiyata laamu Kanem–Bornu ko nokku ɓurɗo mawnude e diiwaan oo ngam ƴellitaare lislaam.[citation needed] Laamu Nri mo leñol Igbo ngol semmbini nder teeminannde 10ɓiire, o jokki haa o dañi laamu makko e juuɗe Angalteer e hitaande 1911.[35][36] Nri laaminoo ko Eze Nri, wuro Nri ina hiisee wonde ko kañum woni sosngo pinal Igbo. Nri e Aguleri, ɗo daartol tagoore Igbo ummorii, woni ko e leydi leñol Umeuri. Terɗe leñol ngol ina njokki e leƴƴi mum en haa e laamɗo mawɗo biyeteeɗo Eri.[37] E nder Afrik hirnaange, njamndiiji ɓurɗi ɓooyde peewnaaɗi e kuutoragol peeje wax majjuɗe ɗee ko Igbo-Ukwu, wuro ngo Nri woni e mum.[35] Laamuuji Yorubaaji Ife e Oyo to fuɗnaange-rewo Naajeeriya mbaɗti mawnude e nder teeminannde 12ɓiire[38][39] e 14ɓiire[40]. Maandeeji ɓurɗi ɓooyde e koɗki aadee e nokku Ife hannde oo, ummorii ko e teeminannde 9ɓiire,[38] e pinal mum kaɓirɗe ina waɗi nate terakota e njamndi. === Jamanuuji ko adii koloñaal === E teeminannde 16ɓiire, wiɗtooɓe Purtugeec en ngoni Oropnaaɓe adanɓe fuɗɗaade njulaagu teeŋtungu, toowngu e leƴƴi fuɗnaange Naajeeriya, to porto mo ɓe inniri [[Lagos]] (Eko ko adii) e to Calabar e sara diiwaan Slave Coast. Oropnaaɓe ina njeeyda marsandiis e leƴƴi to bannge geec ; njulaagu daande maayo e Oropnaaɓe kadi ko fuɗɗoode njulaagu jiyaaɓe Atlantik.[41] Port Calabar to bannge taariindi Bight of Biafra (ko heewi wiyeede hannde ko Bight of Bonny) wonti gooto e nokkuuji ɓurɗi mawnude e njulaagu jiyaaɓe e nder Afrik hirnaange e ooɗoo sahaa. Portooji maccuɓe mawɗi goɗɗi ina tawee e Badagry, Lagos to maayo Benin, e duunde Bonny to maayo Biafra.[41][42] Ko ɓuri heewde e nawaaɓe e ɗeen portooji nanngaa ko e hareeji e hareeji.[43] Heewi wonde ko nanngaaɓe ɓee ngartiraa e leydi jaaltaaɓe ɓee, ko golle doole ; ɓe ngoni ko e pinal seeɗa-seeɗa, ɓe naatnee e renndo jaaltaaɓe. Laabi maccuɓe mbaɗaama e nder leydi Najeriya fof jokkondirɗi e nokkuuji hinndeeji e portooji mawɗi daande maayo. Won e laamlaamuuji ɓurɗi heewde njulaagu jiyaaɓe tawtoranooɓe njulaagu jiyaaɓe Atlantik ina njokkondiri e Laamu Benin Edo to fuɗnaange, Laamu Oyo to fuɗnaange-rewo, e Konfederaasiyoŋ Aro to fuɗnaange-rewo.Laamu Benin duumiima hakkunde teeminannde 15ɓiire e 19ɓiire.[44] Oyo, e nder leydi mum ɓurndi mawnude e darorɗe teeminannde 17ɓiire haa fuɗɗoode teeminannde 18ɓiire, yaajtini semmbe mum gila hirnaange Naajeeriya haa Togo hannde oo. To bannge worgo, hareeji ɗi ndartaaki hakkunde gure-dowlaaji Hausa en e ustaare laamu Bornu addani leñol Fulɓe heɓde yahrude yeeso e nder diiwaan hee. Haa jooni, Fulɓe, leñol gonngol e njilluuji, ɓuri waawde yahde ko e diiwaan Saheli, mo jeereende mum woni, to fuɗnaange Sudaan, ina rewi jawdi, ina reena njulaagu e jillondirde e leƴƴi Sudaan. E fuɗɗoode teeminannde 19ɓiire, Usmaan dan Fodio ardiima jihaadi cemmbinndi e Laamlaamuuji Hawsa en, o sosi Kalifaandi Sokoto hakkundeejo. Ndeen laamu, tawi ko ɗemngal Arab woni ɗemngal mum laawɗungal, mawni no feewi e les njiimaandi makko e njiimaandi iwdi makko, nelduɓe konuuji njiimaandi e kala bannge. Laamu mawngu nguu, ngu alaa ko woni e mum, jokkondiri fuɗnaange e diiwaan hirnaange Sudaan, ngu waɗi njilluuji dow fuɗnaange ngam heɓtude geɗe Laamaandi Oyo (Kwara hannde oo), ngu yahri yeeso feewde e ɓernde Yoruba en wiyeteende Ibadan, haa yettii geec Atlantik. Leydi ndi laamu nguu joginoo ndii ina waɗi ko ɓuri heewde e nokkuuji hannde ɗii to bannge worgo e hakkundeere leydi Najeriya. Sultan oo neldi amiiruuji ngam tabitinde laamu e dow leyɗeele keɓtinaaɗe ɗee, e ƴellitde siwil lislaam ; emiruuji ɗii kadi ɓeydii alɗude e doole rewrude e njulaagu e maccungaagu. E kitaale 1890, jiyaaɓe ɓurɓe heewde e winndere ndee, fotde miliyoŋaaji ɗiɗi, ina keewi e nder terɗe Kalifaandi Sokoto. Huutoraade golle maccuɓe ina yaaji, haa teeŋti noon e ndema.E sahaa nde nde feccii e hitaande 1903 e nder koloniiji Orop ceertuɗi, Kalifaandi Sokoto ina jeyaa e leyɗeele ɓurɗe mawnude e nder Afrik ko adii koloñaal.[46] Waylude yamiroore sariya (haɗde njulaagu jiyaaɓe e Atlantik e hitaande 1807) e yamiroore faggudu (yiɗde deeƴre politik e renndo) addani ko ɓuri heewde e leyɗeele Orop wallitde ndema geɗe ndema, ko wayi no paltoor, ngam huutoraade ɗum e nder gollorɗe Orop . Njulaagu jiyaaɓe jokki caggal nde haɗaa, nde tawnoo jom en jawɗeele en ina cooda jiyaaɓe e saraaji maayo e juuɗe jiyaaɓe jeyaaɓe e leydi ndii. Eskaadron leydi Angalteer to Afrik worgo yiɗiino haɗde jom en jawɗeele en e nder maayo. Maccuɓe hisnaaɓe ɓee nawaama to Freetown, koloni to Afrik hirnaange, mo Lietnaa John Clarkson sosi e fuɗɗoode ngam hoɗnude jiyaaɓe ɓe Angalteer woppi to Amerik worgo caggal wolde [[Aameerik]]. === Koloñaal Angalteer === Angalteer naati e hare laamu Lagos, nde yani e Lagos e hitaande 1851, o riiwti Oba Kosoko, jom njulaagu jiyaaɓe, o walli ngam sosde Oba Akitoye, jom doole en, o siifondiri nanondiral hakkunde Angalteer e Lagos ñalnde 1 lewru Yarkomaa 1852. Angalteer heɓti Lagos koloni korona e lewru ut 1861 e nanondiral cession Lagos. Misiyoŋaaji Angalteer njaajni golle mum en, njahi haa ɓurti e nder leydi. E hitaande 1864, Samuel Ajayi Crowther wonti biskop Afriknaajo gadano e nder Egliis Angalteer. [[File:Flag of Lagos Colony (1888–1906).svg|thumb|Bannge Koloni Lagos|157x157px|left]] E hitaande 1885, wiyde Angalteer ina jogii doole e nder Afrik hirnaange, heɓi njeenaari e leyɗeele Orop goɗɗe e nder batu [[Berlin]]. Hitaande rewtunde ndee, nde ƴetti Sosiyetee Royal Niiseer e gardagol Sir George Taubman Goldie. E darorɗe teeminannde 19ɓiire e fuɗɗoode teeminannde 20ɓiire, sosiyetee oo dañii nafoore mawnde e jiimde laamlaamuuji hoɗɓe jeyaaɓe e maayo Niiseer, Angalteer heɓti Benin e hitaande 1897, e nder wolde Anglo-Aro (1901-1902), fooli luutndiiɓe woɗɓe. Foolde ɗeen dowlaaji udditi nokku Niiseer oo e njiimaandi Angalteer. E hitaande 1900, leydi sosiyetee oo naati e les njiimaandi laamu Angalteer, o sosi Protectorate Sud Nigeria, ko ɗum woni protectorat Angalteer, jeyaa ko e laamu Angalteer. [[File:Tcitp d012 frederick john dealtry lugard and wife.jpg|thumb|Joomiraawo e debbo Lugard, hitaande 1908|upright]] [[File:Emir of Kano-1911.jpg|thumb|Laamɗo Kano e konu pucci, 1911|left]] E hitaande 1902, Angalteer fuɗɗiima waɗde feere ngam yahde worgo e nder Kalifaandi Sokoto. Seneraal Angalteer biyeteeɗo Lord Frederick Lugard ko Biro Koloñaal halfinaa ɗum ngam huutoraade ajenda oo. Lugard huutoriima luural hakkunde heewɓe e emiir en wonɓe e nokkuuji fuɗnaange kalifaandi e laamu Sokoto hakkundeejo ngam haɗde kala deftordu nde o gollotoo feewde laamorgo ngoo. Nde Angalteer ɓadtii wuro Sokoto, Sultan Muhammadu Attahiru I yuɓɓini difagol jaawngol wuro ngoo, o haɓi e konu Angalteer ardinoongu yahrude yeeso. Doole Angalteer njaawnii, neldi Attahiru I e ujunnaaje ujunnaaje almuɓɓe mum e hijra Mahdist en. To bannge worgo-fuɗnaange, ustaare laamu Bornu addani Emiraaji Borno ɗi Angalteer jiimnoo, ɗi ndarni Abubakar Garbai mo Borno laamɗo. E hitaande 1903, nafoore Angalteer e wolde Kano rokki ɓe mbaawkaaji logistique ngam deeƴnude ɓernde Kalifaandi Sokoto e geɗe laamu Bornu ɓooyngu. Ñalnde 13 marse 1903, to luumo mawngo Sokoto, wiziir cakkitiiɗo kalifaandi oo jaɓi laamu Angalteer e dow laabi. Angalteer toɗɗii Muhammadu Attahiru II yo won kaliifa keso. Lugard momti kalifaandi kono o jokki tiitoonde sultan ngam wonde darnde maantiniinde e nder Protectorat Fuɗnaange Naajeeriya yuɓɓinaaɗo keso oo. Ndeeɗoo heddiinde wonti ko anndiraa « Diiso Sultan Sokoto ». E lewru suwee 1903, Angalteer fooli heddiiɓe e konu worgo Attahiru. E hitaande 1906, denndaangal haɓaade laamu Angalteer gasii. [[File:Nnamdi Azikiwe PC (cropped).jpg|thumb|[[Nnamdi Azikiwe]], Ardiiɗo Naajeeriya gadano (1963-1966)|upright|left]] Ñalnde 1 lewru Yarkomaa 1914, Angalteer hawritii e dow laawol, Protektoraat Nijeeriya Fuɗnaange e Protektoraat Fuɗnaange Nijeeriya, ɓe mbaɗti ɗum en Koloni e Protektoraaji Naajeeriya. To bannge laamu, leydi Naajeeriya heddii ina feccii e Protectorat Fuɗnaange e Fuɗnaange e Koloni Lagos. Hoɗɓe e diiwaan fuɗnaange oo ɓuri jogaade jokkondiral, faggudu e pinal, e Angalteer e Oropnaaɓe woɗɓe sabu faggudu daande maayo.[48] Misiyoŋaaji kerecee en mbaɗii duɗe jaŋde hirnaange e nder protektoraaji ɗii. E nder politik leydi Angalteer jowitiingal e laamuuji ɗi ngonaa juutɗi e tabitinde aadaaji lislaam, laamu nguu semmbinaani golle misiyoŋaaji kerecee en to bannge worgo, to bannge lislaam leydi ndii. E nder caka teeminannde 20ɓiire caggal wolde adunaare ɗimmere, ɓuuɓol ngam jeytaare ina yaaji e nder Afrik, ngam jaabaade ɓeydagol ngenndiyaŋkaagal Naajeeriya e ɗaɓɓaande jeytaare, doosɗe leydi Naajeeriya jokkondirɗe ɗe laamu Biritaan ƴetti, ndartini Naajeeriya e laamu hoore mum e dow wakiliijo e ɓeydotoo ko e tuugnorgal fedde nde. E ñalngu jeytaare e hitaande 1960, ceertugol diiwanuuji e nder jaŋde hannde ndee ina teskaa. Lefol ngol, hay so ina famɗi no feewi, ina jokki haa hannde. Imbalances hakkunde woyla e fuɗnaange hollitaama e nder nguurndam politik leydi Najeriya kadi. Yeru, woylaare lesdi Naajeeriya haɗi maccungaagu haa hitaande 1936 nden nder nokkuuje feere nder lesdi Naajeeriya, maccungaagu ndartinaama ɓaawo koloñaal. ==Al'aadaji== === Binndol === [[File:Chinua Achebe, 1966 (cropped).jpg|thumb|[[Chinua Achebe]], keɓɗo njeenaari Booker 2007 e njeenaari jam to njulaagu defte Almaañ 2002 |192x192px]] Ko ɓuri heewde e binndi Naajeeriya mbinndaa ko e ɗemngal Engele, heen geɗal ko sabu ko ɓuri heewde e Naajeeriya en paami ɗemngal ngal. Binndol e nder ɗemɗe Yoruba, Hausa e Igbo (ɗemɗe tati ɓurɗe heewde yimɓe e nder leydi Nijeer) ina woodi, kono, e nder haala Hausa, yeru, ina waawi ƴeewtaade aadaaji ɓooyɗi. E Wole Soyinka, Naajeeriya ina waawi rokkude njeenaari Nobel ngam binndol. Ben Okri heɓi njeenaari Booker mawndi e hitaande 1991 ; Chinua Achebe waɗi noon e hitaande 2007. Achebe kadi heɓi njeenaari jam njulaagu defte Almaañ e hitaande 2002. Lola Shoneyin heɓi njeenaaje keewɗe ngam deftere mum wiyeteende Nguurndam sirlu rewɓe Baba Segi. === Womre === [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|left|Bammbooji e nder [[Ojumo Oro]], [[Diiwal Kwara|Diiwaal Kwara]]|258x258px]] Ko ɓuri anndeede e jimɗi ɓurɗi lollude e nder leydi Najeriya ko jimɗi palm-wine ɗi ɓuri heewde e jimɗi ɗii e kitaale 1920. Tunde King ko innde mawnde e nder fannu oo.[309][310] E kitaale 1930, Orkestra Native Onitsha feeñi. Ɓe ƴeewtindoyii tiitooɗe renndo e mbaydiiji ceertuɗi e nder jimɗi maɓɓe.[309][310] E kitaale 1950 e 1960, jimɗi Highlife ngonti ko ɓuri heewde e yimɓe leydi ndii e jimɗi diiwaanuuji ko wayi no Igbo Highlife. Ko ɓuri teeŋtude e fannu oo ko fedde sukaaɓe Najeriya adannde wiyeteende Bobby Benson, Osita Osadebe, Victor Olaiya, Rex Lawson, Dr Sir Warrior e Oliver De Coque.[[File:Davido performing at the Lagos city Marathon gala 2020 10 27 05 793000.jpeg|thumb|Davido]]Duuɓi 1970 ko yonta Fela Kuti, ardiiɗo jimɗi Afrobeat - jillondirɗi e Highlife, Jazz e jimɗi Yoruba. Fela caggal mum wayliima wonti gollal renndo e hakkille ɓaleejo.[309][310] [[File:Wizkid at Iyanya's album launch concert, 2013 (Cropped).png|left|thumb|Wizkid|210x210px]] E kitaale 1980, laamɗo Sunny Ade heɓi nafoore e Juju Music. Yimoowo mawɗo e yonta oo ko William Onyeabor mo nganndu-ɗaa ko kañum woni jimol Funk e Disko. E kitaale 1990, jimɗi reggae mbayliima e nder dingiral jimɗi. Naalanke mawɗo e oon sahaa ko Majek Fashek. E nder cakkital kitaale 1990, Hip hop Music fuɗɗii dañde darnde, ardii ɗum ko golle bayɗe no Remedies, Trybes Men, JJC ekn... E nder duuɓi ɗii fof, jimɗi highlife ina njokki e ƴellitde e nder leydi ndii. [[File:Burna Boy (cropped).jpg|thumb|Burna Boy]] [[File:CKay during an interview in March 2022.png|left|thumb|CKay]]E fuɗɗoode teeminannde ndee, golle lolluɗe e kitaale 2000 ko wayi no P-Square, 2face, e Dbanj ina njeyaa e ko mbaɗi batte mawɗe e ƴellitaare Afrobeats e ƴellitaare mum e nder dingiral winnderewal. E lewru Noowammbar 2008, dingiral jimɗi leydi Najeriya (e ngal Afrik) heɓi hakkillaaji winndere nde nde MTV yuɓɓini yeewtere adannde e nder duunde nde ngam hokkude njeenaaje jimɗi Afrik to Abuja.[315] Ko ɓuri duuɓi sappo caggal ɗuum, fannu Afrobeat ina yaaji, ina waɗi naalanke hono Davido, Wizkid e Burna Boy. === Juulde === [[File:Sallah Durba 2014.jpg|thumb|Ko juulde sallah to Bauchi]] Juuldeeji ɗuuɗɗi ɗon nder leydi Naajeeriya, goɗɗi nder maajum ɗon mari wakkati ko adii gartugo diinaaji mawɗi nder lesdi ndi’i ɗuuɗal leƴƴi e finaa-tawaa. Juulde mawnde julbe e Kerecee’en ina heewi mawnineede e nder laabi zi ngonaa gootum e nder leydi Naajeeriya walla tawa ko e nder yimve nokku gooto.[328] Koolol ƴellitaare turism leydi Najeriya ina gollondira e dowlaaji ngam ƴellitde juuldeeji aadaaji, ɗi mbaawi wonde jolɗe teeŋtuɗe ngam heɓde ngalu turism.[329] === Nyaamndu === [[File:Cooked masa.jpg|thumb|Masa|upright]] [[File:Suya with pepper sauce.jpg | thumb|right | Suya e soseeji|upright]] [[File:AKARA.jpg | thumb|right | Kosai (akara)|upright]] [[File:Nkwobi.jpg | thumb|right |Nkwobi|upright]] Kuugal lesdi Naajeeriya, bana kuugal Afrik hirnaange fuu, don anndi bee risku e feere-feere. Ko heewi e ɓuuɓri, leɗɗe, e ɓuuɓri ina kuutoree e nebam palme walla nebam ɗam ngam waɗde ɓuuɓri luggiɗndi e suukara keewɗo waɗeede e nguleeki no feewi e ɓuuɓri cili. Juuldeeji Naajeeriya ina keewi, ina keewi, kadi kosam luumooji e saraaji laawol, ina heewi kadi ina heewi. Suya ina heewi yeeyde e nder gure haa teeŋti noon e jamma.[330] === Saaman === [[File:2013 Duro Olowu ensemble, Spring-Summer 01.jpg|left|thumb|upright=0.8|Ansammbele ko [[Duro Olowu]]]] Industry mojobere nder Naajeeriya ɗon wallita masin nder faggudu lesdi ndi'i. Ko ɓuri heewde e ɓoornaade comci casual kono styles formal e traditional kadi ina ɓoornee fawaade e ñalngu nguu. Naajeeriya anndaaka tan e mbaydiiji mum e mbaydiiji mum, kono kadi e mbaydi mbaylaandi ndi ɓeydii heɓde njeenaari e nder winndere ndee. Euromonitor ina limta wonde luumo mooftirgel to bannge worgo Sahara ina jogii 31 miliyaar dolaar, tawi ko Najeriya ina jogii 15% e ɗeen miliyaaruuji 31 ​​dolaar.[331] Naajeeriya anndaaka tan ngam ɗuuɗal limngal limngal limngal limngal limngal limngal sirru nder finaa-tawaa maɓɓe. Ɓe njaltini kadi diisneteeɓe heewɓe ƴellitiiɓe karallaagal e njulaagu keewngu e nder laawol. ==Laawol tokkingo Laamu== [[Naajeeriya]] un jamhuriyawal kautugal e tokkingo lawol laamuji maagal tokkuɗi eɗun [[Aameerik]]. Inare mo bawal yaahirki hanko wooni arɗiɗo leydi. Arɗujo leydi kanko wooni jaagorɗo ɗembo mawɗo gomnatire hawtugo; eɗun subta arɗujo eta laawol kuri'aaji [[yimmɓe]] yaari ɓurɗun mangu wa’aɗu ɗiiɗum ɗun ɗuuɓi naayi. Majalisu dotti’en eɓe ngooɗi wakiltiɓe ɓe ɗaaroɓe arɗuugal mauɗo leydi inare eɗun hautiɓe e suudu wooru ɗun inɗe National Assembly. Majalisu dotti’en ke ɓe jooɗerɗe 109 ɓe wakillentaato gaɗa koɗame diiwal hai bo gimɗo gooto gaɗa gelle mawɗe hawtugo [[Abuja]] eɗun subta memɓa’en ɓen dai eɓe ngooɗi joɗerle 360, nokkuje ɗuuɗirka joɗerle e koɗeye diiwal tantanshoto ɗuuɗirka [[yimmɓe]]. ==Sifaaji== [[File:Le Fleuve Niger 01.jpg|thumb|'''Le Fleuve Niger''']] [[File:Dawasa rural steliment.jpg|thumb]] [[Naajeeriya]] ko leydi e duungal [[Afirik]] [[Naajeeriya]] (/naɪˈdʒɪəriə/ (nanu)), ɓurndi ɗuuɗal [[yimmɓe]] nder duungal [[Afrik]], ndi [[yimmɓe]] ɓe hiisaango yottini miliyonji 211. Keerniiɗum Kawtal Mooɓgal [[Naajeeriya]], ɗum lesdi on haa hirnaanngeere [[Afrik]], keeri bee [[Niiser|Niijer]] haa wayla, [[Caadi|Chadi]] haa wayla walaadu hirna, [[Kamerun]] haa fuuna, nden [[Benen|Benin]] haa hirna. Ndi wortoongo haa fommbina lonyoodu [[Gine/adlam|Gine]] haa nder maayo Filitiingo Atlantic. Ɗum kawtal mooɓgal diiwe (jahaaji) 36 bee 1 Laamorde kawtal cappal, laamorde ndeen haa galluure [[Abuuja]] woni. Tuuginurde lesdi (constitution) tinndini [[Naajeeriya]] dow diiwal dimukuraaɗiyya on.[6] Gallol ɓurngol mawngu e [[Naajeeriya]] ko [[Lagos]].<ref>Nicole Rupp, Peter Breunig & Stefanie Kahlheber, "[http://www.antiquity.ac.uk/projgall/kahlheber/ Exploring the Nok Enigma]", ''Antiquity'' 82.316, June 2008.</ref><ref>B.E.B. Fagg, "The Nok Culture in Prehistory", ''Journal of the Historical Society of Nigeria'' 1.4, December 1959.</ref> ==Lasgi E Ɗemle== E wooɗi ɗemle 521 nder [[Naajeeriya]], jewenayi nɗer maaje majji. E goɗɗe geɓɓe [[Naajeeriya]] lasgi eɓe bolwiral bolle ko ɓuuri go’o ɗun subti wolɗe ɗe ɗun huutirta e hukuma [[Naajeeriya]] biaɗe ingilisii ngam hoinuuki hawtuki ko'e (hore) [[yimmɓe]] ummatore e laawol heɓirki kawtal hore ɗun ɗemle e lesdi ɗin hollingo laamu boɗejo mallakiɓe ɓe Britain ɗunɗun waɗɗi keerol maajun e ɗungu 1960. Ɗemle mawɗe ɗe ɗun wolwirta (woldata’emaje) e [[Naajeeriya]] eɗe wakilto mauɗe yalji tati ɗun ɗemle [[Afrik]]. {{Pie chart |thumb = right |caption = Lenyol nder Naajeeriya (2020)<ref name="Africa: Nigeria">{{Cite web|work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nigeria/|access-date=2020-06-21 |title=Africa: Nigeria}}</ref> |label1 = [[Hausa people|Hausa]] |value1 = 25 |color1 = Green |label2 = [[Yoruba people|Yoruba]] |value2 = 21 |color2 = Red |color3 = Blue |label4 = [[igbo people|Igbo]] |value4 = 18 |color4 = Orange |label3 = [[Ijaw people|Ijaw]] |value3 = 1.8 |label5 = [[Ibibio people|Ibibio]] |value5 = 3.5 |color5 = Pink |label6 = [[Tiv people|Tiv]] |value6 = 2.4 |color6 = Maroon |label7 = [[Fulani people|Fulani]] |value7 = 6 |color7 = Black |label8 = [[Kanuri people|Kanuri]] |value8 = 3 |color8 = Cyan |label9=Woɗɓe|color9=White|value9=19.3}} Ɗuuɗirka ɗemle [[Niijer]]-Congo kammani [[Igbo]], [[Yoruba]], [[Ibibio]], [[Ijaw]], [[Fulfulde]], [[Ogoni]] e [[Edo]]. [[Kanuri]] ɗeɗun woldata e woyla ta fuuna musamman e [[Borno]] ɗen e [[Yobe]] geɓal gal leyol nilo-saharanje kanjun maaboɗen bolle ɗemgal [[hausare]] un ɗemgal eɗun Afroasiatic. Fuu e wiiki ɗuuɗirka laasgi ɗi ɓuri yidgo wolɗuki e wolde ɗemgal Englishire eɗau jonɗe ɗemgal hukumare eɗun huutiraɗe semɓe e inaje hokkuki ilmu (famgo) ɗembo e inare luumɓe. Turankore e jonɗe wolɗe artuɗe un goɗɗe seɗɗaje gaɗa ɗer gelleji leydi ɗin kuuwirta e maare ɗembo ɗun woldata e maare ko e seɗɗa e goɗɗe geɓɓe karkaraje. Hausare kaire ke wooni wolɗe ɗeɗun ɓuri wolɗuuki (wolwirki) haire ɓuri ɗuuɗirka bolle eɗer mauɗe ɗemle taati ɗe ɗun wolwirta e maare e [[Naajeeriya]]. Lattaki ɓurɓe ɗuuɗuki ummatore [[Naajeeriya]] eɓe jooɗi e geɓal sareji (karkaraji) ɗemle mauɗe ɗe ɗun wolwirta e leydi ɗin ɓe lattake ɗemle kammani yimɓe faaro ɗun usl. Goɗɗe ɓurɗe maugu gaɗa ɗer ɗeɗɗen musamman Yorobanko’en e Igbo ɓe keeɓoyi (fottugo) fottuɗugo ɗemle gaɗa bolle fere-fere ɗembo ɗe eɗen ɗemle eɓe bolwira e maare. Turanko’en pidgin ɗun [[Naajeeriya]], lattiɗe ɗe ɗun ɓuri e noddireki pidgin ko bo e (broken english) kaire ma ɗe anɗaaɗe wolde ɗen koenoyiiki eɓe goodi tasiru geɓe fere-fere eɗau wolde. Turanko’en pidgin kobo Englishire ɗun [[Naajeeriya]] eɗun wolda e maare semɓe eɗer geɓal [[Niger Delta]]. ==Natal== <gallery> File:Masque Angas-Nigeria (British Museum).jpg|thumb|Masque mo yimɓe Angas leydi Najeriya kuutortoo (Musée britannique) File:Abuja, Laamurde lesdi 3.jpg|Abuja - Naajeeriya File:Bowl for ritual objects from Nigeria Yoruba people 1880-1954 Dallas Museum of Art.jpg|thumb|Bowl ngam kuuje juulde diga yimbe Yoruba, Naajeeriya 1880-1954 Duunde mawnde Dallas File:Queen Mother Pendant Mask- Iyoba MET DP231460.jpg|thumb|Royal [[Benin ivory mask]], one of Nigeria's most recognized artifacts. [[Benin Empire]], 16th century. </gallery> {{Commons|Nigeria}} {{Afirik}} ==Tuugnorɗe== [[Catégorie:Leydi]] [[Catégorie:Afirik]] [[Catégorie:Naajeeriya| ]] t18kax6gl5afantfd8bb4it5zljr38l 195455 195454 2026-11-10T17:24:06Z Zaujeel khair 15680 /* */ 195455 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''[[Naajeeriya]]''' e m''ooɓgal Leydi Naajeeriya'' Hirnaanre [[Leydi|di]] to Hirnaanre [[Afrik]] . ɓaawo Woyla e ndi hakkunde Cakaare e hakkude Sahel nden boo e juggol Gini ɓaawo fommbina ko juggol Atlantica. E ndi woodi njaajirka leydi ko heewtii kiloomitaji 923,769 (356,669 sq mi) nden boo e jogii ɗuuɗirka [[yimmɓe|yimɓe]] ko ɓuri miliyonnji 216, kayri woni leydi [[Burunndi|ɓurndi]] ɗuuɗirka yimɓe e Afrik, nonmaa ndi joweeɗiɗi e duniyaaru ɓurdundi ɗuuɗirka yimɓe. Leydi Naajeeriya waɗii keerol e Niijeer ta woyla e leydi [[Caadi|Caad]] ta fuuɗaangae walaandu woyla e fuuna [[Cameroun]] ([[Kamerun]]) ta walaadu fommbinaare fuuna e kadi [[Benin]] ([[Bini]]) ta hirnaange. Mooɓgal leydi Naajeeriya,e saawi diiwe 36 e [[Abuuja]], to Laamorde leydi ndin woni to Abuuja nden ɗon woni wuudu laamu maari. Gelle mawɗe e [[Naajeeriya]] hawtii e Leegas e ndi tawaa nder boo gelle [[Mawɗo Temitope Ajayi|mawɗe]] to duuniyaaru nden boo gelle ɗiɗaɓe ɓurɗe mawngu nder Afrik. Naajeeriya laatakeno [[lesɗe]] e laamuuji ɗuuɗɗi ko adii koloñaal gila duuɓi ujunaaje ɗiɗaɓe ko adii jibineede Iisaa, tawi ko siwil Nok e nder teemiɗɗeree 15-ɓiire ko adii jibineede Iisaa, ko ɗum woni dental nder leydi aranal.[10] Dowla hannde kan fuɗɗii ko e koloñaal Biritaani'en e nder teemiɗɗeree 19-ɓiire,O ƴetti mbaadi leydi ndi hannde ndii e hawrude e Protectorate Woylaare Naajeeriya e Protectorate Fommbinaare Naajeeriya e hitaande 1914. Biritaannaaɓe mbaɗii njuɓɓudi laamu e sariyaaji tawa ina kuutoroo laamuuji ɗi ngonaa laamuyankooji rewrude e laamuuji aadaaji. [[Naajeeriya]] wonti fedde jeytaare mum e ñalnde 1 lewru Oktoobaaru hiitande 1960. Nde heɓi wolde hakkunde leyɗeele tuggii e 1967 haa 1970, nde rewi heen ko jokkondire hakkunde laamuuji sooji'en e laamuuji ranna-kolte'en cuɓaaɗi e demokaraasi haa nde heɓi laamu daartiingu e hitaande 1999 wooteeji hooreejo leydi Naajeeriya [[Ogun State|Ogun]], Olu Obasanjo mo lannda demokaraasi leƴƴi. Kono leydi ndi ina heewi heɓde fenaande e nder wooteeji, kadi fenaande ina heewi e nder nokkuuji keewɗi e nder politik leydi Naajeeriya. [[Naajeeriya]] ko leydi ndi leƴƴi keewɗi ngoni, ndi ko ɓuri leƴƴi 250 ina kaala ɗemɗe 500 ceertuɗe, tawi fof ina nanndi e pine [[keewɗe]].<ref>{{cite web|title=Ethnicity in Nigeria|url=https://www.pbs.org/newshour/arts/africa-jan-june07-ethnic_04-05|date=5 April 2007|publisher=PBS|access-date=9 May 2015|archive-date=6 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006235712/http://www.pbs.org/newshour/updates/africa-jan-june07-ethnic_04-05/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Nigeria|url=https://www.ethnologue.com/country/NG|website=Ethnologue|access-date=4 July 2019|archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227084603/https://www.ethnologue.com/country/NG|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Linguistic diversity in Africa and Europe – Languages Of The World|url=http://www.languagesoftheworld.info/geolinguistics/linguistic-diversity-in-africa-and-europe.html|date=16 June 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120515155945/http://www.languagesoftheworld.info/geolinguistics/linguistic-diversity-in-africa-and-europe.html|archive-date=15 May 2012|access-date=4 July 2019|last=Pereltsvaig|first=Asya}}</ref> Leƴƴi tati ɓurɗi mawnude ɗii ko Hausa en to bannge worgo, [[Yoruba language|Yoruba]] en to hirnaange, e Igbo en to fuɗnaange, kamɓe fof ɓe ngoni ko e 60% e yimɓe leydi ndii fof.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/attachments/summaries/NI-summary.pdf|title=Nigeria – CIA World Factbook 2019|access-date=25 May 2020|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923163518/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/attachments/summaries/NI-summary.pdf|url-status=dead}}</ref> Ɗemngal laawɗungal ko Enngele,<ref>{{cite web|last=Mann|first=Charles C.|date=1990|title=Choosing an Indigenous Official Language for Nigeria|url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED397681.pdf|access-date=10 July 2020|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202033702/https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED397681.pdf|url-status=live}}</ref> cuɓaangal ngam wallitde ngootaagu ɗemɗe to bannge ngenndi. Doosgal lesdi Naajeeriya ɗon hokka ndimu diina de jure, nden boo ndi ɗon mari juulɓe e Kirista'en ɓurduɓe nder winndere.<ref>{{cite web|title=Nigerian Constitution|url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm#Powers_of_Federal_Republic_of_Nigeria|work=Nigeria Law|access-date=17 July 2015|archive-date=25 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160525192058/http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm#Powers_of_Federal_Republic_of_Nigeria|url-status=live}}</ref> Naajeeriya feccii ko ina wona feccere hakkunde juulɓe, ɓurɓe heewde ko e bannge worgo leydi ndii, e Kerecee’en, ɓe ɓuri heewde ko e bannge worgo; diineeji ɓiɓɓe leydi, ko wayi no diineeji jeyaaɗi e leƴƴi Igbo e Yoruba, ina ngonndi e ŋakkeende.<ref name="USEN">{{cite web|title=Nigeria Fact Sheet|url=https://photos.state.gov/libraries/nigeria/487468/pdfs/Nigeria%20overview%20Fact%20Sheet.pdf|publisher=United States Embassy in Nigeria|access-date=23 September 2018|archive-date=18 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018101915/https://photos.state.gov/libraries/nigeria/487468/pdfs/Nigeria%20overview%20Fact%20Sheet.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Naajeeriya]] ko leydi cemmbinndi e nder [[Afrik]], kadi ko leydi hakkundeeri e nder geɗe winndere. Faggudu leydi Naajeeriya woni nayaɓri nder Afrik, 53-ɓri nder duuniyaaru to bannge PIB nominal, e 27-ɓri to bannge PPP. [[Naajeeriya]] ina [[heewi]] wiyeede ko Giant of [[Africa]] sabu keewal yimɓe mum e faggudu mum,<ref>{{Cite book|last=Achebe|first=Nwando|title=The female king of colonial Nigeria : Ahebi Ugbabe|isbn=978-0-253-00507-6|location=Bloomington|oclc=707092916}}</ref> kadi ko kañum woni luumo ƴellitoore e nder Saggordu Winndere. Naajeeriya ko leydi sosndi Dental Leyɗeele Afrik, kadi ko tergal e pelle winndereyankooje keewɗe, ko wayi no Fedde Ngenndiije Dentuɗe, Fedde Ngenndiije Dentuɗe, NAM, Fedde Faggudu Dowlaaji Hirnaange Afrik, Fedde Gollondiral Lislaam e OPEP. Kadi ina jeyaa e fedde leyɗeele MINT ɗe ngonaa laamuyankooje, ina jeyaa e faggudu ''Next Eleven''.<ref>{{Cite news|date=2023-02-27|title=2023 elections: EU faults INEC, says process distorted, lacks transparency|url=https://www.vanguardngr.com/2023/02/2023-elections-eu-faults-inec-says-process-distorted-lacks-transparency/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2026-07-25|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=NedMedia|date=2023-06-03|title=Peter Obi Court Evidence: INEC Gives Laughable Reasons For Objection & Denying CTCs, Full Analysis|url=https://www.youtube.com/watch?v=lJSloGAWyPk|access-date=2026-07-25|website=YouTube}}</ref> == Ɗooforde Helmere == Innde [[Naajeeriya]] iwdi ko e maayo Niiseer ngo dogata e nder leydi ndi. Ndee innde sosaa ko ñalnde 8 lewru bowte hitaande 1897, ko jaayndiyanke Angalteer biyeteeɗo Flora Shaw. [[Ndenndaandi]] Niiseer keedndi ndii itti innde mum ko e ngool maayo. Iwdi innde Niiseer, nde fuɗɗinoo huutoreede ko e nokkuuji hakkundeeji maayo Niiseer tan, laaɓtaani.<ref>{{cite web|url=https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/non-aligned-movement-nam|title=Non-Aligned Movement (NAM) – The Nuclear Threat Initiative|access-date=19 October 2021|archive-date=19 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019023811/https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/non-aligned-movement-nam/|url-status=live}}</ref> Ina gasa tawa konngol ngol ko waylude innde Tuareg egerew n-igerewen nde hoɗɓe e saraaji maayo hakkundeejo saraaji Timbuktu hade koloñaal Oropnaaɓe e teeminannde 19ɓiire. Ko adii nde Flora Shaw suɓata innde Niiseer, inɗe goɗɗe cifaaɗe ɗee ko nokkuuji Sosiyetee Royal [[Niger]], Sudaan hakkundeejo, Laamu Niiseer, [[Sudan|Sudaan]] Niiseer, e nokkuuji [[Hausare]]. == Daartol/ Taariiha == === Ko adii daartol === Wasde baraas Kainji hollitii golle njamndi e teeminannde 2ɓiire ko adii jibineede Iisaa. Jaltugol gila e jamaanu Neolitik haa e jamaanu njamndi waɗi ko tawa njamndi hakkundeeri waɗaaka. Won heen mbiyi karallaagal ngal ummiima bannge hirnaange ummoraade e falnde Niil.<ref>The Arabic name ''nahr al-anhur'' is a direct translation of the Tuareg.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Niger|title=''Online Etymological Dictionary''|publisher=Etymonline.com|access-date=28 July 2014|archive-date=2 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702152902/http://www.etymonline.com/index.php?term=Niger|url-status=live}}</ref> Kono jamaanu njamndi e nder falnde maayo Niiseer e diiwaan ladde ina wayi no adii naatgol njamndi e nder safaara toowɗo ko ina ɓura duuɓi 800, kam e adii ɗum e nder falnde Niil. Wiɗtooji baɗanooɗi ko ɓooyaani ina kollita wonde njamndi mboɗeeri ƴellitiima e nder [[Afriknaaɓe nder Milwaukee|Afrik]] worgo Sahara. Siwil Nok ƴellitii hakkunde 1 500 ko adii jibineede Iisaa e hitaande 200 caggal Iisaa hedde hitaande 550 ko adii jibineede Iisaa e ina gasa tawa ko teeminanɗe seeɗa ko adii ɗuum.Seedeeji ɓuuɓɗi njamndi kadi njiytaama e nokkuuji e nder diiwaan [[Nsukka]] to fuɗnaange-rewo leydi Najeriya : ko ina wona hitaande 2000 ko adii jibineede Iisaa to nokku Lejja[34] e hitaande 750 ko adii jibineede Iisaa e nokku Opi.<ref name="Tylecote 1975 see below">Tylecote 1975 (see below)</ref><ref name="Eggert 2014 51–59">{{cite book|title=Nok: African Sculpture in Archaeological Context|last=Eggert|first=Manfred|publisher=Africa Magna Verlag Press|year=2014|editor-last=Breunig|editor-first=P|location=Frankfurt, Germany|pages=51–59|chapter=Early iron in West and Central Africa}}</ref><ref name="Eggert 2014 53–54">{{cite book|title=Nok: African Sculpture in Archaeological Context|last=Eggert|first=Manfred|publisher=Africa Magna Verlag Press|year=2014|isbn=9783937248462|editor-last=Breunig|editor-first=P|location=Frankfurt, Germany|pages=53–54|chapter=Early iron in West and Central Africa|chapter-url=https://books.google.com/books?id=BBn1BQAAQBAJ&q=Nok+Breunig&pg=PA38}}</ref><ref name="Holl-2020#2">{{cite book|last1=Holl|first1=Augustin F. C.|title=Oxford Research Encyclopedia of Anthropology|chapter=The Origins of African Metallurgies|date=2020|doi=10.1093/acrefore/9780190854584.013.63|isbn=978-0-19-085458-4}}</ref> === Daartol adanngol === [[File:Ancient_Benin_city.JPG|thumb|Natal wuro Benin e juuɗe naalanke Holanndeejo e hitaande 1668. Ko nanndi e mahdi e nder caka ina gasa tawa ina hollira mahdi Benin, ɗo galle laamorɗo taariindi wuro Benin fawaa e njamndi Benin.]] Taariindi [[Kano]] ina teeŋtina daartol ɓooyngol tuggi hedde hitaande 999 caggal iisa,<ref>{{Cite web|title=Nigeria – Colonialism, Independence, Civil War|url=https://www.britannica.com/place/Nigeria/History|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002112646/https://www.britannica.com/place/Nigeria/History|archive-date=2 October 2023|access-date=8 September 2023|website=Britannica|language=en}}</ref> e nder wuro-dowla Hawsa Saheliyankeewo Kano, e gure Hawsa mawɗe goɗɗe (walla Hawsa Bakwai) Daura, [[Hadeija]], Kano, [[Katsina]], Zazzau, [[Rano]], e Gobir fof ina mbinndaa daartol ummoriingol e teeminannde 10ɓiire. Nde Lislaam yaaji gila e teeminannde 7ɓiire caggal Iisaa, nokku oo anndiraa Sudaan walla Bilad Al Sudaan (Engele: Leydi ɓaleeɓe).<ref name="Tylecote 1975 see below2">Tylecote 1975 (see below)</ref> Nde tawnoo yimɓe ɓee ina njokkondiri seeɗa e pinal juulɓe aarabeeɓe worgo Afrik, ɓe puɗɗii ko njulaagu hakkunde Sahara, ɓe mbiyatnoo ɓe Al-Sudan (maanaa « ɓaleeɓe ») nde tawnoo ɓe njiytiraa ko ɓe feccere yaajnde e juulɓe duniya.<ref name="PB 2014">Breunig, Peter. 2014. Nok: African Sculpture in Archaeological Context: p. 21.</ref><ref>Nicole Rupp, Peter Breunig & Stefanie Kahlheber, "[http://www.antiquity.ac.uk/projgall/kahlheber/ Exploring the Nok Enigma] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304112232/http://www.antiquity.ac.uk/projgall/kahlheber/|date=4 March 2016}}", ''Antiquity'' 82.316, June 2008.</ref><ref>{{cite journal|last1=Fagg|first1=B. E. B.|title=The Nok Culture in Prehistory|journal=Journal of the Historical Society of Nigeria|date=1959|volume=1|issue=4|pages=288–293|jstor=41970639}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Fagg|first1=B. E. B.|title=The Nok Culture in Prehistory|journal=Journal of the Historical Society of Nigeria|date=1959|volume=1|issue=4|pages=288–293|jstor=41970639}}</ref><ref name="archaeology">{{cite book|last1=Kleiner|first1=Fred S.|first2=Christin J.|last2=Mamiya|title=Gardner's Art Through the Ages: Non-Western Perspectives|publisher=[[Cengage Learning]]|edition=13, revised|year=2009|page=194|url=https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&q=Nok+terracotta+earliest|isbn=978-0-495-57367-8}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nok/hd_nok.htm|title=Nok Terracottas (500 B.C.–200 A.D.) &#124; Thematic Essay &#124; Heilbrunn Timeline of Art History &#124; The Metropolitan Museum of Art|publisher=Metmuseum.org|date=2 June 2014|access-date=16 July 2014|archive-date=24 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024215836/http://www.metmuseum.org/toah/hd/nok/hd_nok.htm|url-status=live}}</ref> Won nate taariiha arandeeje ɗe daartiyankooɓe aarabeeɓe e juulɓe e yontaaji hakkundeeji e annduɓe geɗe leydi mbiyata laamu Kanem–Bornu ko nokku ɓurɗo mawnude e diiwaan oo ngam ƴellitaare lislaam.[citation needed] Laamu Nri mo leñol Igbo ngol semmbini nder teeminannde 10ɓiire, o jokki haa o dañi laamu makko e juuɗe Angalteer e hitaande 1911.[35][36] Nri laaminoo ko Eze Nri, wuro Nri ina hiisee wonde ko kañum woni sosngo pinal Igbo. Nri e Aguleri, ɗo daartol tagoore Igbo ummorii, woni ko e leydi leñol Umeuri. Terɗe leñol ngol ina njokki e leƴƴi mum en haa e laamɗo mawɗo biyeteeɗo Eri.[37] E nder Afrik hirnaange, njamndiiji ɓurɗi ɓooyde peewnaaɗi e kuutoragol peeje wax majjuɗe ɗee ko Igbo-Ukwu, wuro ngo Nri woni e mum.[35] Laamuuji Yorubaaji Ife e Oyo to fuɗnaange-rewo Naajeeriya mbaɗti mawnude e nder teeminannde 12ɓiire[38][39] e 14ɓiire[40]. Maandeeji ɓurɗi ɓooyde e koɗki aadee e nokku Ife hannde oo, ummorii ko e teeminannde 9ɓiire,[38] e pinal mum kaɓirɗe ina waɗi nate terakota e njamndi. === Jamanuuji ko adii koloñaal === E teeminannde 16ɓiire, wiɗtooɓe Purtugeec en ngoni Oropnaaɓe adanɓe fuɗɗaade njulaagu teeŋtungu, toowngu e leƴƴi fuɗnaange Naajeeriya, to porto mo ɓe inniri [[Lagos]] (Eko ko adii) e to Calabar e sara diiwaan Slave Coast. Oropnaaɓe ina njeeyda marsandiis e leƴƴi to bannge geec ; njulaagu daande maayo e Oropnaaɓe kadi ko fuɗɗoode njulaagu jiyaaɓe Atlantik.[41] Port Calabar to bannge taariindi Bight of Biafra (ko heewi wiyeede hannde ko Bight of Bonny) wonti gooto e nokkuuji ɓurɗi mawnude e njulaagu jiyaaɓe e nder Afrik hirnaange e ooɗoo sahaa. Portooji maccuɓe mawɗi goɗɗi ina tawee e Badagry, Lagos to maayo Benin, e duunde Bonny to maayo Biafra.[41][42] Ko ɓuri heewde e nawaaɓe e ɗeen portooji nanngaa ko e hareeji e hareeji.[43] Heewi wonde ko nanngaaɓe ɓee ngartiraa e leydi jaaltaaɓe ɓee, ko golle doole ; ɓe ngoni ko e pinal seeɗa-seeɗa, ɓe naatnee e renndo jaaltaaɓe. Laabi maccuɓe mbaɗaama e nder leydi Najeriya fof jokkondirɗi e nokkuuji hinndeeji e portooji mawɗi daande maayo. Won e laamlaamuuji ɓurɗi heewde njulaagu jiyaaɓe tawtoranooɓe njulaagu jiyaaɓe Atlantik ina njokkondiri e Laamu Benin Edo to fuɗnaange, Laamu Oyo to fuɗnaange-rewo, e Konfederaasiyoŋ Aro to fuɗnaange-rewo.Laamu Benin duumiima hakkunde teeminannde 15ɓiire e 19ɓiire.[44] Oyo, e nder leydi mum ɓurndi mawnude e darorɗe teeminannde 17ɓiire haa fuɗɗoode teeminannde 18ɓiire, yaajtini semmbe mum gila hirnaange Naajeeriya haa Togo hannde oo. To bannge worgo, hareeji ɗi ndartaaki hakkunde gure-dowlaaji Hausa en e ustaare laamu Bornu addani leñol Fulɓe heɓde yahrude yeeso e nder diiwaan hee. Haa jooni, Fulɓe, leñol gonngol e njilluuji, ɓuri waawde yahde ko e diiwaan Saheli, mo jeereende mum woni, to fuɗnaange Sudaan, ina rewi jawdi, ina reena njulaagu e jillondirde e leƴƴi Sudaan. E fuɗɗoode teeminannde 19ɓiire, Usmaan dan Fodio ardiima jihaadi cemmbinndi e Laamlaamuuji Hawsa en, o sosi Kalifaandi Sokoto hakkundeejo. Ndeen laamu, tawi ko ɗemngal Arab woni ɗemngal mum laawɗungal, mawni no feewi e les njiimaandi makko e njiimaandi iwdi makko, nelduɓe konuuji njiimaandi e kala bannge. Laamu mawngu nguu, ngu alaa ko woni e mum, jokkondiri fuɗnaange e diiwaan hirnaange Sudaan, ngu waɗi njilluuji dow fuɗnaange ngam heɓtude geɗe Laamaandi Oyo (Kwara hannde oo), ngu yahri yeeso feewde e ɓernde Yoruba en wiyeteende Ibadan, haa yettii geec Atlantik. Leydi ndi laamu nguu joginoo ndii ina waɗi ko ɓuri heewde e nokkuuji hannde ɗii to bannge worgo e hakkundeere leydi Najeriya. Sultan oo neldi amiiruuji ngam tabitinde laamu e dow leyɗeele keɓtinaaɗe ɗee, e ƴellitde siwil lislaam ; emiruuji ɗii kadi ɓeydii alɗude e doole rewrude e njulaagu e maccungaagu. E kitaale 1890, jiyaaɓe ɓurɓe heewde e winndere ndee, fotde miliyoŋaaji ɗiɗi, ina keewi e nder terɗe Kalifaandi Sokoto. Huutoraade golle maccuɓe ina yaaji, haa teeŋti noon e ndema.E sahaa nde nde feccii e hitaande 1903 e nder koloniiji Orop ceertuɗi, Kalifaandi Sokoto ina jeyaa e leyɗeele ɓurɗe mawnude e nder Afrik ko adii koloñaal.[46] Waylude yamiroore sariya (haɗde njulaagu jiyaaɓe e Atlantik e hitaande 1807) e yamiroore faggudu (yiɗde deeƴre politik e renndo) addani ko ɓuri heewde e leyɗeele Orop wallitde ndema geɗe ndema, ko wayi no paltoor, ngam huutoraade ɗum e nder gollorɗe Orop . Njulaagu jiyaaɓe jokki caggal nde haɗaa, nde tawnoo jom en jawɗeele en ina cooda jiyaaɓe e saraaji maayo e juuɗe jiyaaɓe jeyaaɓe e leydi ndii. Eskaadron leydi Angalteer to Afrik worgo yiɗiino haɗde jom en jawɗeele en e nder maayo. Maccuɓe hisnaaɓe ɓee nawaama to Freetown, koloni to Afrik hirnaange, mo Lietnaa John Clarkson sosi e fuɗɗoode ngam hoɗnude jiyaaɓe ɓe Angalteer woppi to Amerik worgo caggal wolde [[Aameerik]]. === Koloñaal Angalteer === Angalteer naati e hare laamu Lagos, nde yani e Lagos e hitaande 1851, o riiwti Oba Kosoko, jom njulaagu jiyaaɓe, o walli ngam sosde Oba Akitoye, jom doole en, o siifondiri nanondiral hakkunde Angalteer e Lagos ñalnde 1 lewru Yarkomaa 1852. Angalteer heɓti Lagos koloni korona e lewru ut 1861 e nanondiral cession Lagos. Misiyoŋaaji Angalteer njaajni golle mum en, njahi haa ɓurti e nder leydi. E hitaande 1864, Samuel Ajayi Crowther wonti biskop Afriknaajo gadano e nder Egliis Angalteer. [[File:Flag of Lagos Colony (1888–1906).svg|thumb|Bannge Koloni Lagos|157x157px|left]] E hitaande 1885, wiyde Angalteer ina jogii doole e nder Afrik hirnaange, heɓi njeenaari e leyɗeele Orop goɗɗe e nder batu [[Berlin]]. Hitaande rewtunde ndee, nde ƴetti Sosiyetee Royal Niiseer e gardagol Sir George Taubman Goldie. E darorɗe teeminannde 19ɓiire e fuɗɗoode teeminannde 20ɓiire, sosiyetee oo dañii nafoore mawnde e jiimde laamlaamuuji hoɗɓe jeyaaɓe e maayo Niiseer, Angalteer heɓti Benin e hitaande 1897, e nder wolde Anglo-Aro (1901-1902), fooli luutndiiɓe woɗɓe. Foolde ɗeen dowlaaji udditi nokku Niiseer oo e njiimaandi Angalteer. E hitaande 1900, leydi sosiyetee oo naati e les njiimaandi laamu Angalteer, o sosi Protectorate Sud Nigeria, ko ɗum woni protectorat Angalteer, jeyaa ko e laamu Angalteer. [[File:Tcitp d012 frederick john dealtry lugard and wife.jpg|thumb|Joomiraawo e debbo Lugard, hitaande 1908|upright]] [[File:Emir of Kano-1911.jpg|thumb|Laamɗo Kano e konu pucci, 1911|left]] E hitaande 1902, Angalteer fuɗɗiima waɗde feere ngam yahde worgo e nder Kalifaandi Sokoto. Seneraal Angalteer biyeteeɗo Lord Frederick Lugard ko Biro Koloñaal halfinaa ɗum ngam huutoraade ajenda oo. Lugard huutoriima luural hakkunde heewɓe e emiir en wonɓe e nokkuuji fuɗnaange kalifaandi e laamu Sokoto hakkundeejo ngam haɗde kala deftordu nde o gollotoo feewde laamorgo ngoo. Nde Angalteer ɓadtii wuro Sokoto, Sultan Muhammadu Attahiru I yuɓɓini difagol jaawngol wuro ngoo, o haɓi e konu Angalteer ardinoongu yahrude yeeso. Doole Angalteer njaawnii, neldi Attahiru I e ujunnaaje ujunnaaje almuɓɓe mum e hijra Mahdist en. To bannge worgo-fuɗnaange, ustaare laamu Bornu addani Emiraaji Borno ɗi Angalteer jiimnoo, ɗi ndarni Abubakar Garbai mo Borno laamɗo. E hitaande 1903, nafoore Angalteer e wolde Kano rokki ɓe mbaawkaaji logistique ngam deeƴnude ɓernde Kalifaandi Sokoto e geɗe laamu Bornu ɓooyngu. Ñalnde 13 marse 1903, to luumo mawngo Sokoto, wiziir cakkitiiɗo kalifaandi oo jaɓi laamu Angalteer e dow laabi. Angalteer toɗɗii Muhammadu Attahiru II yo won kaliifa keso. Lugard momti kalifaandi kono o jokki tiitoonde sultan ngam wonde darnde maantiniinde e nder Protectorat Fuɗnaange Naajeeriya yuɓɓinaaɗo keso oo. Ndeeɗoo heddiinde wonti ko anndiraa « Diiso Sultan Sokoto ». E lewru suwee 1903, Angalteer fooli heddiiɓe e konu worgo Attahiru. E hitaande 1906, denndaangal haɓaade laamu Angalteer gasii. [[File:Nnamdi Azikiwe PC (cropped).jpg|thumb|[[Nnamdi Azikiwe]], Ardiiɗo Naajeeriya gadano (1963-1966)|upright|left]] Ñalnde 1 lewru Yarkomaa 1914, Angalteer hawritii e dow laawol, Protektoraat Nijeeriya Fuɗnaange e Protektoraat Fuɗnaange Nijeeriya, ɓe mbaɗti ɗum en Koloni e Protektoraaji Naajeeriya. To bannge laamu, leydi Naajeeriya heddii ina feccii e Protectorat Fuɗnaange e Fuɗnaange e Koloni Lagos. Hoɗɓe e diiwaan fuɗnaange oo ɓuri jogaade jokkondiral, faggudu e pinal, e Angalteer e Oropnaaɓe woɗɓe sabu faggudu daande maayo.[48] Misiyoŋaaji kerecee en mbaɗii duɗe jaŋde hirnaange e nder protektoraaji ɗii. E nder politik leydi Angalteer jowitiingal e laamuuji ɗi ngonaa juutɗi e tabitinde aadaaji lislaam, laamu nguu semmbinaani golle misiyoŋaaji kerecee en to bannge worgo, to bannge lislaam leydi ndii. E nder caka teeminannde 20ɓiire caggal wolde adunaare ɗimmere, ɓuuɓol ngam jeytaare ina yaaji e nder Afrik, ngam jaabaade ɓeydagol ngenndiyaŋkaagal Naajeeriya e ɗaɓɓaande jeytaare, doosɗe leydi Naajeeriya jokkondirɗe ɗe laamu Biritaan ƴetti, ndartini Naajeeriya e laamu hoore mum e dow wakiliijo e ɓeydotoo ko e tuugnorgal fedde nde. E ñalngu jeytaare e hitaande 1960, ceertugol diiwanuuji e nder jaŋde hannde ndee ina teskaa. Lefol ngol, hay so ina famɗi no feewi, ina jokki haa hannde. Imbalances hakkunde woyla e fuɗnaange hollitaama e nder nguurndam politik leydi Najeriya kadi. Yeru, woylaare lesdi Naajeeriya haɗi maccungaagu haa hitaande 1936 nden nder nokkuuje feere nder lesdi Naajeeriya, maccungaagu ndartinaama ɓaawo koloñaal. ==Al'aadaji== === Binndol === [[File:Chinua Achebe, 1966 (cropped).jpg|thumb|[[Chinua Achebe]], keɓɗo njeenaari Booker 2007 e njeenaari jam to njulaagu defte Almaañ 2002 |192x192px]] Ko ɓuri heewde e binndi Naajeeriya mbinndaa ko e ɗemngal Engele, heen geɗal ko sabu ko ɓuri heewde e Naajeeriya en paami ɗemngal ngal. Binndol e nder ɗemɗe Yoruba, Hausa e Igbo (ɗemɗe tati ɓurɗe heewde yimɓe e nder leydi Nijeer) ina woodi, kono, e nder haala Hausa, yeru, ina waawi ƴeewtaade aadaaji ɓooyɗi. E Wole Soyinka, Naajeeriya ina waawi rokkude njeenaari Nobel ngam binndol. Ben Okri heɓi njeenaari Booker mawndi e hitaande 1991 ; Chinua Achebe waɗi noon e hitaande 2007. Achebe kadi heɓi njeenaari jam njulaagu defte Almaañ e hitaande 2002. Lola Shoneyin heɓi njeenaaje keewɗe ngam deftere mum wiyeteende Nguurndam sirlu rewɓe Baba Segi. === Womre === [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|left|Bammbooji e nder [[Ojumo Oro]], [[Diiwal Kwara|Diiwaal Kwara]]|258x258px]] Ko ɓuri anndeede e jimɗi ɓurɗi lollude e nder leydi Najeriya ko jimɗi palm-wine ɗi ɓuri heewde e jimɗi ɗii e kitaale 1920. Tunde King ko innde mawnde e nder fannu oo.[309][310] E kitaale 1930, Orkestra Native Onitsha feeñi. Ɓe ƴeewtindoyii tiitooɗe renndo e mbaydiiji ceertuɗi e nder jimɗi maɓɓe.[309][310] E kitaale 1950 e 1960, jimɗi Highlife ngonti ko ɓuri heewde e yimɓe leydi ndii e jimɗi diiwaanuuji ko wayi no Igbo Highlife. Ko ɓuri teeŋtude e fannu oo ko fedde sukaaɓe Najeriya adannde wiyeteende Bobby Benson, Osita Osadebe, Victor Olaiya, Rex Lawson, Dr Sir Warrior e Oliver De Coque.[[File:Davido performing at the Lagos city Marathon gala 2020 10 27 05 793000.jpeg|thumb|Davido]]Duuɓi 1970 ko yonta Fela Kuti, ardiiɗo jimɗi Afrobeat - jillondirɗi e Highlife, Jazz e jimɗi Yoruba. Fela caggal mum wayliima wonti gollal renndo e hakkille ɓaleejo.[309][310] [[File:Wizkid at Iyanya's album launch concert, 2013 (Cropped).png|left|thumb|Wizkid|210x210px]] E kitaale 1980, laamɗo Sunny Ade heɓi nafoore e Juju Music. Yimoowo mawɗo e yonta oo ko William Onyeabor mo nganndu-ɗaa ko kañum woni jimol Funk e Disko. E kitaale 1990, jimɗi reggae mbayliima e nder dingiral jimɗi. Naalanke mawɗo e oon sahaa ko Majek Fashek. E nder cakkital kitaale 1990, Hip hop Music fuɗɗii dañde darnde, ardii ɗum ko golle bayɗe no Remedies, Trybes Men, JJC ekn... E nder duuɓi ɗii fof, jimɗi highlife ina njokki e ƴellitde e nder leydi ndii. [[File:Burna Boy (cropped).jpg|thumb|Burna Boy]] [[File:CKay during an interview in March 2022.png|left|thumb|CKay]]E fuɗɗoode teeminannde ndee, golle lolluɗe e kitaale 2000 ko wayi no P-Square, 2face, e Dbanj ina njeyaa e ko mbaɗi batte mawɗe e ƴellitaare Afrobeats e ƴellitaare mum e nder dingiral winnderewal. E lewru Noowammbar 2008, dingiral jimɗi leydi Najeriya (e ngal Afrik) heɓi hakkillaaji winndere nde nde MTV yuɓɓini yeewtere adannde e nder duunde nde ngam hokkude njeenaaje jimɗi Afrik to Abuja.[315] Ko ɓuri duuɓi sappo caggal ɗuum, fannu Afrobeat ina yaaji, ina waɗi naalanke hono Davido, Wizkid e Burna Boy. === Juulde === [[File:Sallah Durba 2014.jpg|thumb|Ko juulde sallah to Bauchi]] Juuldeeji ɗuuɗɗi ɗon nder leydi Naajeeriya, goɗɗi nder maajum ɗon mari wakkati ko adii gartugo diinaaji mawɗi nder lesdi ndi’i ɗuuɗal leƴƴi e finaa-tawaa. Juulde mawnde julbe e Kerecee’en ina heewi mawnineede e nder laabi zi ngonaa gootum e nder leydi Naajeeriya walla tawa ko e nder yimve nokku gooto.[328] Koolol ƴellitaare turism leydi Najeriya ina gollondira e dowlaaji ngam ƴellitde juuldeeji aadaaji, ɗi mbaawi wonde jolɗe teeŋtuɗe ngam heɓde ngalu turism.[329] === Nyaamndu === [[File:Cooked masa.jpg|thumb|Masa|upright]] [[File:Suya with pepper sauce.jpg | thumb|right | Suya e soseeji|upright]] [[File:AKARA.jpg | thumb|right | Kosai (akara)|upright]] [[File:Nkwobi.jpg | thumb|right |Nkwobi|upright]] Kuugal lesdi Naajeeriya, bana kuugal Afrik hirnaange fuu, don anndi bee risku e feere-feere. Ko heewi e ɓuuɓri, leɗɗe, e ɓuuɓri ina kuutoree e nebam palme walla nebam ɗam ngam waɗde ɓuuɓri luggiɗndi e suukara keewɗo waɗeede e nguleeki no feewi e ɓuuɓri cili. Juuldeeji Naajeeriya ina keewi, ina keewi, kadi kosam luumooji e saraaji laawol, ina heewi kadi ina heewi. Suya ina heewi yeeyde e nder gure haa teeŋti noon e jamma.[330] === Saaman === [[File:2013 Duro Olowu ensemble, Spring-Summer 01.jpg|left|thumb|upright=0.8|Ansammbele ko [[Duro Olowu]]]] Industry mojobere nder Naajeeriya ɗon wallita masin nder faggudu lesdi ndi'i. Ko ɓuri heewde e ɓoornaade comci casual kono styles formal e traditional kadi ina ɓoornee fawaade e ñalngu nguu. Naajeeriya anndaaka tan e mbaydiiji mum e mbaydiiji mum, kono kadi e mbaydi mbaylaandi ndi ɓeydii heɓde njeenaari e nder winndere ndee. Euromonitor ina limta wonde luumo mooftirgel to bannge worgo Sahara ina jogii 31 miliyaar dolaar, tawi ko Najeriya ina jogii 15% e ɗeen miliyaaruuji 31 ​​dolaar.[331] Naajeeriya anndaaka tan ngam ɗuuɗal limngal limngal limngal limngal limngal limngal sirru nder finaa-tawaa maɓɓe. Ɓe njaltini kadi diisneteeɓe heewɓe ƴellitiiɓe karallaagal e njulaagu keewngu e nder laawol. ==Laawol tokkingo Laamu== [[Naajeeriya]] un jamhuriyawal kautugal e tokkingo lawol laamuji maagal tokkuɗi eɗun [[Aameerik]]. Inare mo bawal yaahirki hanko wooni arɗiɗo leydi. Arɗujo leydi kanko wooni jaagorɗo ɗembo mawɗo gomnatire hawtugo; eɗun subta arɗujo eta laawol kuri'aaji [[yimmɓe]] yaari ɓurɗun mangu wa’aɗu ɗiiɗum ɗun ɗuuɓi naayi. Majalisu dotti’en eɓe ngooɗi wakiltiɓe ɓe ɗaaroɓe arɗuugal mauɗo leydi inare eɗun hautiɓe e suudu wooru ɗun inɗe National Assembly. Majalisu dotti’en ke ɓe jooɗerɗe 109 ɓe wakillentaato gaɗa koɗame diiwal hai bo gimɗo gooto gaɗa gelle mawɗe hawtugo [[Abuja]] eɗun subta memɓa’en ɓen dai eɓe ngooɗi joɗerle 360, nokkuje ɗuuɗirka joɗerle e koɗeye diiwal tantanshoto ɗuuɗirka [[yimmɓe]]. ==Sifaaji== [[File:Le Fleuve Niger 01.jpg|thumb|'''Le Fleuve Niger''']] [[File:Dawasa rural steliment.jpg|thumb]] [[Naajeeriya]] ko leydi e duungal [[Afirik]] [[Naajeeriya]] (/naɪˈdʒɪəriə/ (nanu)), ɓurndi ɗuuɗal [[yimmɓe]] nder duungal [[Afrik]], ndi [[yimmɓe]] ɓe hiisaango yottini miliyonji 211. Keerniiɗum Kawtal Mooɓgal [[Naajeeriya]], ɗum lesdi on haa hirnaanngeere [[Afrik]], keeri bee [[Niiser|Niijer]] haa wayla, [[Caadi|Chadi]] haa wayla walaadu hirna, [[Kamerun]] haa fuuna, nden [[Benen|Benin]] haa hirna. Ndi wortoongo haa fommbina lonyoodu [[Gine/adlam|Gine]] haa nder maayo Filitiingo Atlantic. Ɗum kawtal mooɓgal diiwe (jahaaji) 36 bee 1 Laamorde kawtal cappal, laamorde ndeen haa galluure [[Abuuja]] woni. Tuuginurde lesdi (constitution) tinndini [[Naajeeriya]] dow diiwal dimukuraaɗiyya on.[6] Gallol ɓurngol mawngu e [[Naajeeriya]] ko [[Lagos]].<ref>Nicole Rupp, Peter Breunig & Stefanie Kahlheber, "[http://www.antiquity.ac.uk/projgall/kahlheber/ Exploring the Nok Enigma]", ''Antiquity'' 82.316, June 2008.</ref><ref>B.E.B. Fagg, "The Nok Culture in Prehistory", ''Journal of the Historical Society of Nigeria'' 1.4, December 1959.</ref> ==Lasgi E Ɗemle== E wooɗi ɗemle 521 nder [[Naajeeriya]], jewenayi nɗer maaje majji. E goɗɗe geɓɓe [[Naajeeriya]] lasgi eɓe bolwiral bolle ko ɓuuri go’o ɗun subti wolɗe ɗe ɗun huutirta e hukuma [[Naajeeriya]] biaɗe ingilisii ngam hoinuuki hawtuki ko'e (hore) [[yimmɓe]] ummatore e laawol heɓirki kawtal hore ɗun ɗemle e lesdi ɗin hollingo laamu boɗejo mallakiɓe ɓe Britain ɗunɗun waɗɗi keerol maajun e ɗungu 1960. Ɗemle mawɗe ɗe ɗun wolwirta (woldata’emaje) e [[Naajeeriya]] eɗe wakilto mauɗe yalji tati ɗun ɗemle [[Afrik]]. {{Pie chart |thumb = right |caption = Lenyol nder Naajeeriya (2020)<ref name="Africa: Nigeria">{{Cite web|work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nigeria/|access-date=2020-06-21 |title=Africa: Nigeria}}</ref> |label1 = [[Hausa people|Hausa]] |value1 = 25 |color1 = Green |label2 = [[Yoruba people|Yoruba]] |value2 = 21 |color2 = Red |color3 = Blue |label4 = [[igbo people|Igbo]] |value4 = 18 |color4 = Orange |label3 = [[Ijaw people|Ijaw]] |value3 = 1.8 |label5 = [[Ibibio people|Ibibio]] |value5 = 3.5 |color5 = Pink |label6 = [[Tiv people|Tiv]] |value6 = 2.4 |color6 = Maroon |label7 = [[Fulani people|Fulani]] |value7 = 6 |color7 = Black |label8 = [[Kanuri people|Kanuri]] |value8 = 3 |color8 = Cyan |label9=Woɗɓe|color9=White|value9=19.3}} Ɗuuɗirka ɗemle [[Niijer]]-Congo kammani [[Igbo]], [[Yoruba]], [[Ibibio]], [[Ijaw]], [[Fulfulde]], [[Ogoni]] e [[Edo]]. [[Kanuri]] ɗeɗun woldata e woyla ta fuuna musamman e [[Borno]] ɗen e [[Yobe]] geɓal gal leyol nilo-saharanje kanjun maaboɗen bolle ɗemgal [[hausare]] un ɗemgal eɗun Afroasiatic. Fuu e wiiki ɗuuɗirka laasgi ɗi ɓuri yidgo wolɗuki e wolde ɗemgal Englishire eɗau jonɗe ɗemgal hukumare eɗun huutiraɗe semɓe e inaje hokkuki ilmu (famgo) ɗembo e inare luumɓe. Turankore e jonɗe wolɗe artuɗe un goɗɗe seɗɗaje gaɗa ɗer gelleji leydi ɗin kuuwirta e maare ɗembo ɗun woldata e maare ko e seɗɗa e goɗɗe geɓɓe karkaraje. Hausare kaire ke wooni wolɗe ɗeɗun ɓuri wolɗuuki (wolwirki) haire ɓuri ɗuuɗirka bolle eɗer mauɗe ɗemle taati ɗe ɗun wolwirta e maare e [[Naajeeriya]]. Lattaki ɓurɓe ɗuuɗuki ummatore [[Naajeeriya]] eɓe jooɗi e geɓal sareji (karkaraji) ɗemle mauɗe ɗe ɗun wolwirta e leydi ɗin ɓe lattake ɗemle kammani yimɓe faaro ɗun usl. Goɗɗe ɓurɗe maugu gaɗa ɗer ɗeɗɗen musamman Yorobanko’en e Igbo ɓe keeɓoyi (fottugo) fottuɗugo ɗemle gaɗa bolle fere-fere ɗembo ɗe eɗen ɗemle eɓe bolwira e maare. Turanko’en pidgin ɗun [[Naajeeriya]], lattiɗe ɗe ɗun ɓuri e noddireki pidgin ko bo e (broken english) kaire ma ɗe anɗaaɗe wolde ɗen koenoyiiki eɓe goodi tasiru geɓe fere-fere eɗau wolde. Turanko’en pidgin kobo Englishire ɗun [[Naajeeriya]] eɗun wolda e maare semɓe eɗer geɓal [[Niger Delta]]. ==Natal== <gallery> File:Masque Angas-Nigeria (British Museum).jpg|thumb|Masque mo yimɓe Angas leydi Najeriya kuutortoo (Musée britannique) File:Abuja, Laamurde lesdi 3.jpg|Abuja - Naajeeriya File:Bowl for ritual objects from Nigeria Yoruba people 1880-1954 Dallas Museum of Art.jpg|thumb|Bowl ngam kuuje juulde diga yimbe Yoruba, Naajeeriya 1880-1954 Duunde mawnde Dallas File:Queen Mother Pendant Mask- Iyoba MET DP231460.jpg|thumb|Royal [[Benin ivory mask]], one of Nigeria's most recognized artifacts. [[Benin Empire]], 16th century. </gallery> {{Commons|Nigeria}} {{Afirik}} ==Tuugnorɗe== [[Catégorie:Leydi]] [[Catégorie:Afirik]] [[Catégorie:Naajeeriya| ]] gokkh4xd4lgox456l4a21cxfxusxnk0 195456 195455 2026-11-10T17:26:14Z Zaujeel khair 15680 /* */ 195456 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''[[Naajeeriya]]''' e m''ooɓgal Leydi Naajeeriya'' Hirnaanre [[Leydi|di]] to Hirnaanre [[Afrik]] . ɓaawo Woyla e ndi hakkunde Cakaare e hakkude Sahel nden boo e juggol Gini ɓaawo fommbina ko juggol Atlantica. E ndi woodi njaajirka leydi ko heewtii kiloomitaji 923,769 (356,669 sq mi) nden boo e jogii ɗuuɗirka [[yimmɓe|yimɓe]] ko ɓuri miliyonnji 216, kayri woni leydi [[Burunndi|ɓurndi]] ɗuuɗirka yimɓe e Afrik, nonmaa ndi joweeɗiɗi e duniyaaru ɓurdundi ɗuuɗirka yimɓe. Leydi Naajeeriya waɗii keerol e Niijeer ta woyla e leydi [[Caadi|Caad]] ta fuuɗaangae walaandu woyla e fuuna [[Cameroun]] ([[Kamerun]]) ta walaadu fommbinaare fuuna e kadi [[Benin]] ([[Bini]]) ta hirnaange. Mooɓgal leydi Naajeeriya,e saawi diiwe 36 e [[Abuuja]], to Laamorde leydi ndin woni to Abuuja nden ɗon woni wuudu laamu maari. Gelle mawɗe e [[Naajeeriya]] hawtii e Leegas e ndi tawaa nder boo gelle [[Mawɗo Temitope Ajayi|mawɗe]] to duuniyaaru nden boo gelle ɗiɗaɓe ɓurɗe mawngu nder Afrik. Naajeeriya laatakeno [[lesɗe]] e laamuuji ɗuuɗɗi ko adii koloñaal gila duuɓi ujunaaje ɗiɗaɓe ko adii jibineede Iisaa, tawi ko siwil Nok e nder teemiɗɗeree 15-ɓiire ko adii jibineede Iisaa, ko ɗum woni dental nder leydi aranal.[10] Dowla hannde kan fuɗɗii ko e koloñaal Biritaani'en e nder teemiɗɗeree 19-ɓiire,O ƴetti mbaadi leydi ndi hannde ndii e hawrude e Protectorate Woylaare Naajeeriya e Protectorate Fommbinaare Naajeeriya e hitaande 1914. Biritaannaaɓe mbaɗii njuɓɓudi laamu e sariyaaji tawa ina kuutoroo laamuuji ɗi ngonaa laamuyankooji rewrude e laamuuji aadaaji. [[Naajeeriya]] wonti fedde jeytaare mum e ñalnde 1 lewru Oktoobaaru hiitande 1960. Nde heɓi wolde hakkunde leyɗeele tuggii e 1967 haa 1970, nde rewi heen ko jokkondire hakkunde laamuuji sooji'en e laamuuji ranna-kolte'en cuɓaaɗi e demokaraasi haa nde heɓi laamu daartiingu e hitaande 1999 wooteeji hooreejo leydi Naajeeriya [[Ogun State|Ogun]], Olu Obasanjo mo lannda demokaraasi leƴƴi. Kono leydi ndi ina heewi heɓde fenaande e nder wooteeji, kadi fenaande ina heewi e nder nokkuuji keewɗi e nder politik leydi Naajeeriya. [[Naajeeriya]] ko leydi ndi leƴƴi keewɗi ngoni, ndi ko ɓuri leƴƴi 250 ina kaala ɗemɗe 500 ceertuɗe, tawi fof ina nanndi e pine [[keewɗe]].<ref>{{cite web|title=Ethnicity in Nigeria|url=https://www.pbs.org/newshour/arts/africa-jan-june07-ethnic_04-05|date=5 April 2007|publisher=PBS|access-date=9 May 2015|archive-date=6 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006235712/http://www.pbs.org/newshour/updates/africa-jan-june07-ethnic_04-05/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Nigeria|url=https://www.ethnologue.com/country/NG|website=Ethnologue|access-date=4 July 2019|archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227084603/https://www.ethnologue.com/country/NG|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Linguistic diversity in Africa and Europe – Languages Of The World|url=http://www.languagesoftheworld.info/geolinguistics/linguistic-diversity-in-africa-and-europe.html|date=16 June 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120515155945/http://www.languagesoftheworld.info/geolinguistics/linguistic-diversity-in-africa-and-europe.html|archive-date=15 May 2012|access-date=4 July 2019|last=Pereltsvaig|first=Asya}}</ref> Leƴƴi tati ɓurɗi mawnude ɗii ko Hausa en to bannge worgo, [[Yoruba language|Yoruba]] en to hirnaange, e Igbo en to fuɗnaange, kamɓe fof ɓe ngoni ko e 60% e yimɓe leydi ndii fof.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/attachments/summaries/NI-summary.pdf|title=Nigeria – CIA World Factbook 2019|access-date=25 May 2020|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923163518/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/attachments/summaries/NI-summary.pdf|url-status=dead}}</ref> Ɗemngal laawɗungal ko Enngele,<ref>{{cite web|last=Mann|first=Charles C.|date=1990|title=Choosing an Indigenous Official Language for Nigeria|url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED397681.pdf|access-date=10 July 2020|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202033702/https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED397681.pdf|url-status=live}}</ref> cuɓaangal ngam wallitde ngootaagu ɗemɗe to bannge ngenndi. Doosgal lesdi Naajeeriya ɗon hokka ndimu diina de jure, nden boo ndi ɗon mari juulɓe e Kirista'en ɓurduɓe nder winndere.<ref>{{cite web|title=Nigerian Constitution|url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm#Powers_of_Federal_Republic_of_Nigeria|work=Nigeria Law|access-date=17 July 2015|archive-date=25 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160525192058/http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm#Powers_of_Federal_Republic_of_Nigeria|url-status=live}}</ref> Naajeeriya feccii ko ina wona feccere hakkunde juulɓe, ɓurɓe heewde ko e bannge worgo leydi ndii, e Kerecee’en, ɓe ɓuri heewde ko e bannge worgo; diineeji ɓiɓɓe leydi, ko wayi no diineeji jeyaaɗi e leƴƴi Igbo e Yoruba, ina ngonndi e ŋakkeende.<ref name="USEN">{{cite web|title=Nigeria Fact Sheet|url=https://photos.state.gov/libraries/nigeria/487468/pdfs/Nigeria%20overview%20Fact%20Sheet.pdf|publisher=United States Embassy in Nigeria|access-date=23 September 2018|archive-date=18 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018101915/https://photos.state.gov/libraries/nigeria/487468/pdfs/Nigeria%20overview%20Fact%20Sheet.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Naajeeriya]] ko leydi cemmbinndi e nder [[Afrik]], kadi ko leydi hakkundeeri e nder geɗe winndere. Faggudu leydi Naajeeriya woni nayaɓri nder Afrik, 53-ɓri nder duuniyaaru to bannge PIB nominal, e 27-ɓri to bannge PPP. [[Naajeeriya]] ina [[heewi]] wiyeede ko Giant of [[Africa]] sabu keewal yimɓe mum e faggudu mum,<ref>{{Cite book|last=Achebe|first=Nwando|title=The female king of colonial Nigeria : Ahebi Ugbabe|isbn=978-0-253-00507-6|location=Bloomington|oclc=707092916}}</ref> kadi ko kañum woni luumo ƴellitoore e nder Saggordu Winndere. Naajeeriya ko leydi sosndi Dental Leyɗeele Afrik, kadi ko tergal e pelle winndereyankooje keewɗe, ko wayi no Fedde Ngenndiije Dentuɗe, Fedde Ngenndiije Dentuɗe, NAM, Fedde Faggudu Dowlaaji Hirnaange Afrik, Fedde Gollondiral Lislaam e OPEP. Kadi ina jeyaa e fedde leyɗeele MINT ɗe ngonaa laamuyankooje, ina jeyaa e faggudu ''Next Eleven''.<ref>{{Cite news|date=2023-02-27|title=2023 elections: EU faults INEC, says process distorted, lacks transparency|url=https://www.vanguardngr.com/2023/02/2023-elections-eu-faults-inec-says-process-distorted-lacks-transparency/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2026-07-25|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=NedMedia|date=2023-06-03|title=Peter Obi Court Evidence: INEC Gives Laughable Reasons For Objection & Denying CTCs, Full Analysis|url=https://www.youtube.com/watch?v=lJSloGAWyPk|access-date=2026-07-25|website=YouTube}}</ref> == Ɗooforde Helmere == Innde [[Naajeeriya]] iwdi ko e maayo Niiseer ngo dogata e nder leydi ndi. Ndee innde sosaa ko ñalnde 8 lewru bowte hitaande 1897, ko jaayndiyanke Angalteer biyeteeɗo Flora Shaw. [[Ndenndaandi]] Niiseer keedndi ndii itti innde mum ko e ngool maayo. Iwdi innde Niiseer, nde fuɗɗinoo huutoreede ko e nokkuuji hakkundeeji maayo Niiseer tan, laaɓtaani.<ref>{{cite web|url=https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/non-aligned-movement-nam|title=Non-Aligned Movement (NAM) – The Nuclear Threat Initiative|access-date=19 October 2021|archive-date=19 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019023811/https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/non-aligned-movement-nam/|url-status=live}}</ref> Ina gasa tawa konngol ngol ko waylude innde Tuareg egerew n-igerewen nde hoɗɓe e saraaji maayo hakkundeejo saraaji Timbuktu hade koloñaal Oropnaaɓe e teeminannde 19ɓiire. Ko adii nde Flora Shaw suɓata innde Niiseer, inɗe goɗɗe cifaaɗe ɗee ko nokkuuji Sosiyetee Royal [[Niger]], Sudaan hakkundeejo, Laamu Niiseer, [[Sudan|Sudaan]] Niiseer, e nokkuuji [[Hausare]]. == Daartol/ Taariiha == === Ko adii daartol === Wasde baraas Kainji hollitii golle njamndi e teeminannde 2ɓiire ko adii jibineede Iisaa. Jaltugol gila e jamaanu Neolitik haa e jamaanu njamndi waɗi ko tawa njamndi hakkundeeri waɗaaka. Won heen mbiyi karallaagal ngal ummiima bannge hirnaange ummoraade e falnde Niil.<ref>The Arabic name ''nahr al-anhur'' is a direct translation of the Tuareg.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Niger|title=''Online Etymological Dictionary''|publisher=Etymonline.com|access-date=28 July 2014|archive-date=2 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702152902/http://www.etymonline.com/index.php?term=Niger|url-status=live}}</ref> Kono jamaanu njamndi e nder falnde maayo Niiseer e diiwaan ladde ina wayi no adii naatgol njamndi e nder safaara toowɗo ko ina ɓura duuɓi 800, kam e adii ɗum e nder falnde Niil. Wiɗtooji baɗanooɗi ko ɓooyaani ina kollita wonde njamndi mboɗeeri ƴellitiima e nder [[Afriknaaɓe nder Milwaukee|Afrik]] worgo Sahara. Siwil Nok ƴellitii hakkunde 1 500 ko adii jibineede Iisaa e hitaande 200 caggal Iisaa hedde hitaande 550 ko adii jibineede Iisaa e ina gasa tawa ko teeminanɗe seeɗa ko adii ɗuum.Seedeeji ɓuuɓɗi njamndi kadi njiytaama e nokkuuji e nder diiwaan [[Nsukka]] to fuɗnaange-rewo leydi Najeriya : ko ina wona hitaande 2000 ko adii jibineede Iisaa to nokku Lejja[34] e hitaande 750 ko adii jibineede Iisaa e nokku Opi.<ref name="Tylecote 1975 see below">Tylecote 1975 (see below)</ref><ref name="Eggert 2014 51–59">{{cite book|title=Nok: African Sculpture in Archaeological Context|last=Eggert|first=Manfred|publisher=Africa Magna Verlag Press|year=2014|editor-last=Breunig|editor-first=P|location=Frankfurt, Germany|pages=51–59|chapter=Early iron in West and Central Africa}}</ref><ref name="Eggert 2014 53–54">{{cite book|title=Nok: African Sculpture in Archaeological Context|last=Eggert|first=Manfred|publisher=Africa Magna Verlag Press|year=2014|isbn=9783937248462|editor-last=Breunig|editor-first=P|location=Frankfurt, Germany|pages=53–54|chapter=Early iron in West and Central Africa|chapter-url=https://books.google.com/books?id=BBn1BQAAQBAJ&q=Nok+Breunig&pg=PA38}}</ref><ref name="Holl-2020#2">{{cite book|last1=Holl|first1=Augustin F. C.|title=Oxford Research Encyclopedia of Anthropology|chapter=The Origins of African Metallurgies|date=2020|doi=10.1093/acrefore/9780190854584.013.63|isbn=978-0-19-085458-4}}</ref> === Daartol adanngol === [[File:Ancient_Benin_city.JPG|thumb|Natal wuro Benin e juuɗe naalanke Holanndeejo e hitaande 1668. Ko nanndi e mahdi e nder caka ina gasa tawa ina hollira mahdi Benin, ɗo galle laamorɗo taariindi wuro Benin fawaa e njamndi Benin.]] Taariindi [[Kano]] ina teeŋtina daartol ɓooyngol tuggi hedde hitaande 999 caggal iisa,<ref>{{Cite web|title=Nigeria – Colonialism, Independence, Civil War|url=https://www.britannica.com/place/Nigeria/History|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002112646/https://www.britannica.com/place/Nigeria/History|archive-date=2 October 2023|access-date=8 September 2023|website=Britannica|language=en}}</ref> e nder wuro-dowla Hawsa Saheliyankeewo Kano, e gure Hawsa mawɗe goɗɗe (walla Hawsa Bakwai) Daura, [[Hadeija]], Kano, [[Katsina]], Zazzau, [[Rano]], e Gobir fof ina mbinndaa daartol ummoriingol e teeminannde 10ɓiire. Nde Lislaam yaaji gila e teeminannde 7ɓiire caggal Iisaa, nokku oo anndiraa Sudaan walla Bilad Al Sudaan (Engele: Leydi ɓaleeɓe).<ref name="Tylecote 1975 see below2">Tylecote 1975 (see below)</ref> Nde tawnoo yimɓe ɓee ina njokkondiri seeɗa e pinal juulɓe aarabeeɓe worgo Afrik, ɓe puɗɗii ko njulaagu hakkunde Sahara, ɓe mbiyatnoo ɓe Al-Sudan (maanaa « ɓaleeɓe ») nde tawnoo ɓe njiytiraa ko ɓe feccere yaajnde e juulɓe duniya.<ref name="PB 2014">Breunig, Peter. 2014. Nok: African Sculpture in Archaeological Context: p. 21.</ref><ref>Nicole Rupp, Peter Breunig & Stefanie Kahlheber, "[http://www.antiquity.ac.uk/projgall/kahlheber/ Exploring the Nok Enigma] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304112232/http://www.antiquity.ac.uk/projgall/kahlheber/|date=4 March 2016}}", ''Antiquity'' 82.316, June 2008.</ref><ref>{{cite journal|last1=Fagg|first1=B. E. B.|title=The Nok Culture in Prehistory|journal=Journal of the Historical Society of Nigeria|date=1959|volume=1|issue=4|pages=288–293|jstor=41970639}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Fagg|first1=B. E. B.|title=The Nok Culture in Prehistory|journal=Journal of the Historical Society of Nigeria|date=1959|volume=1|issue=4|pages=288–293|jstor=41970639}}</ref><ref name="archaeology">{{cite book|last1=Kleiner|first1=Fred S.|first2=Christin J.|last2=Mamiya|title=Gardner's Art Through the Ages: Non-Western Perspectives|publisher=[[Cengage Learning]]|edition=13, revised|year=2009|page=194|url=https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&q=Nok+terracotta+earliest|isbn=978-0-495-57367-8}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/nok/hd_nok.htm|title=Nok Terracottas (500 B.C.–200 A.D.) &#124; Thematic Essay &#124; Heilbrunn Timeline of Art History &#124; The Metropolitan Museum of Art|publisher=Metmuseum.org|date=2 June 2014|access-date=16 July 2014|archive-date=24 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024215836/http://www.metmuseum.org/toah/hd/nok/hd_nok.htm|url-status=live}}</ref> Won nate taariiha arandeeje ɗe daartiyankooɓe aarabeeɓe e juulɓe e yontaaji hakkundeeji e annduɓe geɗe leydi mbiyata laamu Kanem–Bornu ko nokku ɓurɗo mawnude e diiwaan oo ngam ƴellitaare lislaam.[citation needed] Laamu Nri mo leñol Igbo ngol semmbini nder teeminannde 10ɓiire, o jokki haa o dañi laamu makko e juuɗe Angalteer e hitaande 1911.[35][36] Nri laaminoo ko Eze Nri, wuro Nri ina hiisee wonde ko kañum woni sosngo pinal Igbo. Nri e Aguleri, ɗo daartol tagoore Igbo ummorii, woni ko e leydi leñol Umeuri. Terɗe leñol ngol ina njokki e leƴƴi mum en haa e laamɗo mawɗo biyeteeɗo Eri.[37] E nder Afrik hirnaange, njamndiiji ɓurɗi ɓooyde peewnaaɗi e kuutoragol peeje wax majjuɗe ɗee ko Igbo-Ukwu, wuro ngo Nri woni e mum.[35] Laamuuji Yorubaaji Ife e Oyo to fuɗnaange-rewo Naajeeriya mbaɗti mawnude e nder teeminannde 12ɓiire[38][39] e 14ɓiire[40]. Maandeeji ɓurɗi ɓooyde e koɗki aadee e nokku Ife hannde oo, ummorii ko e teeminannde 9ɓiire,[38] e pinal mum kaɓirɗe ina waɗi nate terakota e njamndi. === Jamanuuji ko adii koloñaal === E teeminannde 16ɓiire, wiɗtooɓe Purtugeec en ngoni Oropnaaɓe adanɓe fuɗɗaade njulaagu teeŋtungu, toowngu e leƴƴi fuɗnaange Naajeeriya, to porto mo ɓe inniri [[Lagos]] (Eko ko adii) e to Calabar e sara diiwaan Slave Coast. Oropnaaɓe ina njeeyda marsandiis e leƴƴi to bannge geec ; njulaagu daande maayo e Oropnaaɓe kadi ko fuɗɗoode njulaagu jiyaaɓe Atlantik.[41] Port Calabar to bannge taariindi Bight of Biafra (ko heewi wiyeede hannde ko Bight of Bonny) wonti gooto e nokkuuji ɓurɗi mawnude e njulaagu jiyaaɓe e nder Afrik hirnaange e ooɗoo sahaa. Portooji maccuɓe mawɗi goɗɗi ina tawee e Badagry, Lagos to maayo Benin, e duunde Bonny to maayo Biafra.[41][42] Ko ɓuri heewde e nawaaɓe e ɗeen portooji nanngaa ko e hareeji e hareeji.[43] Heewi wonde ko nanngaaɓe ɓee ngartiraa e leydi jaaltaaɓe ɓee, ko golle doole ; ɓe ngoni ko e pinal seeɗa-seeɗa, ɓe naatnee e renndo jaaltaaɓe. Laabi maccuɓe mbaɗaama e nder leydi Najeriya fof jokkondirɗi e nokkuuji hinndeeji e portooji mawɗi daande maayo. Won e laamlaamuuji ɓurɗi heewde njulaagu jiyaaɓe tawtoranooɓe njulaagu jiyaaɓe Atlantik ina njokkondiri e Laamu Benin Edo to fuɗnaange, Laamu Oyo to fuɗnaange-rewo, e Konfederaasiyoŋ Aro to fuɗnaange-rewo.Laamu Benin duumiima hakkunde teeminannde 15ɓiire e 19ɓiire.[44] Oyo, e nder leydi mum ɓurndi mawnude e darorɗe teeminannde 17ɓiire haa fuɗɗoode teeminannde 18ɓiire, yaajtini semmbe mum gila hirnaange Naajeeriya haa Togo hannde oo. To bannge worgo, hareeji ɗi ndartaaki hakkunde gure-dowlaaji Hausa en e ustaare laamu Bornu addani leñol Fulɓe heɓde yahrude yeeso e nder diiwaan hee. Haa jooni, Fulɓe, leñol gonngol e njilluuji, ɓuri waawde yahde ko e diiwaan Saheli, mo jeereende mum woni, to fuɗnaange Sudaan, ina rewi jawdi, ina reena njulaagu e jillondirde e leƴƴi Sudaan. E fuɗɗoode teeminannde 19ɓiire, Usmaan dan Fodio ardiima jihaadi cemmbinndi e Laamlaamuuji Hawsa en, o sosi Kalifaandi Sokoto hakkundeejo. Ndeen laamu, tawi ko ɗemngal Arab woni ɗemngal mum laawɗungal, mawni no feewi e les njiimaandi makko e njiimaandi iwdi makko, nelduɓe konuuji njiimaandi e kala bannge. Laamu mawngu nguu, ngu alaa ko woni e mum, jokkondiri fuɗnaange e diiwaan hirnaange Sudaan, ngu waɗi njilluuji dow fuɗnaange ngam heɓtude geɗe Laamaandi Oyo (Kwara hannde oo), ngu yahri yeeso feewde e ɓernde Yoruba en wiyeteende Ibadan, haa yettii geec Atlantik. Leydi ndi laamu nguu joginoo ndii ina waɗi ko ɓuri heewde e nokkuuji hannde ɗii to bannge worgo e hakkundeere leydi Najeriya. Sultan oo neldi amiiruuji ngam tabitinde laamu e dow leyɗeele keɓtinaaɗe ɗee, e ƴellitde siwil lislaam ; emiruuji ɗii kadi ɓeydii alɗude e doole rewrude e njulaagu e maccungaagu. E kitaale 1890, jiyaaɓe ɓurɓe heewde e winndere ndee, fotde miliyoŋaaji ɗiɗi, ina keewi e nder terɗe Kalifaandi Sokoto. Huutoraade golle maccuɓe ina yaaji, haa teeŋti noon e ndema.E sahaa nde nde feccii e hitaande 1903 e nder koloniiji Orop ceertuɗi, Kalifaandi Sokoto ina jeyaa e leyɗeele ɓurɗe mawnude e nder Afrik ko adii koloñaal.[46] Waylude yamiroore sariya (haɗde njulaagu jiyaaɓe e Atlantik e hitaande 1807) e yamiroore faggudu (yiɗde deeƴre politik e renndo) addani ko ɓuri heewde e leyɗeele Orop wallitde ndema geɗe ndema, ko wayi no paltoor, ngam huutoraade ɗum e nder gollorɗe Orop . Njulaagu jiyaaɓe jokki caggal nde haɗaa, nde tawnoo jom en jawɗeele en ina cooda jiyaaɓe e saraaji maayo e juuɗe jiyaaɓe jeyaaɓe e leydi ndii. Eskaadron leydi Angalteer to Afrik worgo yiɗiino haɗde jom en jawɗeele en e nder maayo. Maccuɓe hisnaaɓe ɓee nawaama to Freetown, koloni to Afrik hirnaange, mo Lietnaa John Clarkson sosi e fuɗɗoode ngam hoɗnude jiyaaɓe ɓe Angalteer woppi to Amerik worgo caggal wolde [[Aameerik]]. === Koloñaal Angalteer === Angalteer naati e hare laamu Lagos, nde yani e Lagos e hitaande 1851, o riiwti Oba Kosoko, jom njulaagu jiyaaɓe, o walli ngam sosde Oba Akitoye, jom doole en, o siifondiri nanondiral hakkunde Angalteer e Lagos ñalnde 1 lewru Yarkomaa 1852. Angalteer heɓti Lagos koloni korona e lewru ut 1861 e nanondiral cession Lagos. Misiyoŋaaji Angalteer njaajni golle mum en, njahi haa ɓurti e nder leydi. E hitaande 1864, Samuel Ajayi Crowther wonti biskop Afriknaajo gadano e nder Egliis Angalteer. [[File:Flag of Lagos Colony (1888–1906).svg|thumb|Bannge Koloni Lagos|157x157px|left]] E hitaande 1885, wiyde Angalteer ina jogii doole e nder Afrik hirnaange, heɓi njeenaari e leyɗeele Orop goɗɗe e nder batu [[Berlin]]. Hitaande rewtunde ndee, nde ƴetti Sosiyetee Royal Niiseer e gardagol Sir George Taubman Goldie. E darorɗe teeminannde 19ɓiire e fuɗɗoode teeminannde 20ɓiire, sosiyetee oo dañii nafoore mawnde e jiimde laamlaamuuji hoɗɓe jeyaaɓe e maayo Niiseer, Angalteer heɓti Benin e hitaande 1897, e nder wolde Anglo-Aro (1901-1902), fooli luutndiiɓe woɗɓe. Foolde ɗeen dowlaaji udditi nokku Niiseer oo e njiimaandi Angalteer. E hitaande 1900, leydi sosiyetee oo naati e les njiimaandi laamu Angalteer, o sosi Protectorate Sud Nigeria, ko ɗum woni protectorat Angalteer, jeyaa ko e laamu Angalteer. [[File:Tcitp d012 frederick john dealtry lugard and wife.jpg|thumb|Joomiraawo e debbo Lugard, hitaande 1908|upright]] [[File:Emir of Kano-1911.jpg|thumb|Laamɗo Kano e konu pucci, 1911|left]] E hitaande 1902, Angalteer fuɗɗiima waɗde feere ngam yahde worgo e nder Kalifaandi Sokoto. Seneraal Angalteer biyeteeɗo Lord Frederick Lugard ko Biro Koloñaal halfinaa ɗum ngam huutoraade ajenda oo. Lugard huutoriima luural hakkunde heewɓe e emiir en wonɓe e nokkuuji fuɗnaange kalifaandi e laamu Sokoto hakkundeejo ngam haɗde kala deftordu nde o gollotoo feewde laamorgo ngoo. Nde Angalteer ɓadtii wuro Sokoto, Sultan Muhammadu Attahiru I yuɓɓini difagol jaawngol wuro ngoo, o haɓi e konu Angalteer ardinoongu yahrude yeeso. Doole Angalteer njaawnii, neldi Attahiru I e ujunnaaje ujunnaaje almuɓɓe mum e hijra Mahdist en. To bannge worgo-fuɗnaange, ustaare laamu Bornu addani Emiraaji Borno ɗi Angalteer jiimnoo, ɗi ndarni Abubakar Garbai mo Borno laamɗo. E hitaande 1903, nafoore Angalteer e wolde Kano rokki ɓe mbaawkaaji logistique ngam deeƴnude ɓernde Kalifaandi Sokoto e geɗe laamu Bornu ɓooyngu. Ñalnde 13 marse 1903, to luumo mawngo Sokoto, wiziir cakkitiiɗo kalifaandi oo jaɓi laamu Angalteer e dow laabi. Angalteer toɗɗii Muhammadu Attahiru II yo won kaliifa keso. Lugard momti kalifaandi kono o jokki tiitoonde sultan ngam wonde darnde maantiniinde e nder Protectorat Fuɗnaange Naajeeriya yuɓɓinaaɗo keso oo. Ndeeɗoo heddiinde wonti ko anndiraa « Diiso Sultan Sokoto ». E lewru suwee 1903, Angalteer fooli heddiiɓe e konu worgo Attahiru. E hitaande 1906, denndaangal haɓaade laamu Angalteer gasii. [[File:Nnamdi Azikiwe PC (cropped).jpg|thumb|[[Nnamdi Azikiwe]], Ardiiɗo [[Naajeeriya]] gadano (1963-1966)|upright|left]] Ñalnde 1 lewru Yarkomaa 1914, Angalteer hawritii e dow laawol, Protektoraat Nijeeriya Fuɗnaange e Protektoraat Fuɗnaange Nijeeriya, ɓe mbaɗti ɗum en Koloni e Protektoraaji Naajeeriya. To bannge laamu, leydi Naajeeriya heddii ina feccii e Protectorat Fuɗnaange e Fuɗnaange e Koloni Lagos. Hoɗɓe e diiwaan fuɗnaange oo ɓuri jogaade jokkondiral, faggudu e pinal, e Angalteer e Oropnaaɓe woɗɓe sabu faggudu daande maayo.[48] Misiyoŋaaji kerecee en mbaɗii duɗe jaŋde hirnaange e nder protektoraaji ɗii. E nder politik leydi Angalteer jowitiingal e laamuuji ɗi ngonaa juutɗi e tabitinde aadaaji lislaam, laamu nguu semmbinaani golle misiyoŋaaji kerecee en to bannge worgo, to bannge lislaam leydi ndii. E nder caka teeminannde 20ɓiire caggal wolde adunaare ɗimmere, ɓuuɓol ngam jeytaare ina yaaji e nder Afrik, ngam jaabaade ɓeydagol ngenndiyaŋkaagal Naajeeriya e ɗaɓɓaande jeytaare, doosɗe leydi Naajeeriya jokkondirɗe ɗe laamu Biritaan ƴetti, ndartini Naajeeriya e laamu hoore mum e dow wakiliijo e ɓeydotoo ko e tuugnorgal fedde nde. E ñalngu jeytaare e hitaande 1960, ceertugol diiwanuuji e nder jaŋde hannde ndee ina teskaa. Lefol ngol, hay so ina famɗi no feewi, ina jokki haa hannde. Imbalances hakkunde woyla e fuɗnaange hollitaama e nder nguurndam politik leydi Najeriya kadi. Yeru, woylaare lesdi Naajeeriya haɗi maccungaagu haa hitaande 1936 nden nder nokkuuje feere nder lesdi Naajeeriya, maccungaagu ndartinaama ɓaawo koloñaal. ==Al'aadaji== === Binndol === [[File:Chinua Achebe, 1966 (cropped).jpg|thumb|[[Chinua Achebe]], keɓɗo njeenaari Booker 2007 e njeenaari jam to njulaagu defte Almaañ 2002 |192x192px]] Ko ɓuri heewde e binndi Naajeeriya mbinndaa ko e ɗemngal Engele, heen geɗal ko sabu ko ɓuri heewde e Naajeeriya en paami ɗemngal ngal. Binndol e nder ɗemɗe Yoruba, Hausa e Igbo (ɗemɗe tati ɓurɗe heewde yimɓe e nder leydi Nijeer) ina woodi, kono, e nder haala Hausa, yeru, ina waawi ƴeewtaade aadaaji ɓooyɗi. E Wole Soyinka, Naajeeriya ina waawi rokkude njeenaari Nobel ngam binndol. Ben Okri heɓi njeenaari Booker mawndi e hitaande 1991 ; Chinua Achebe waɗi noon e hitaande 2007. Achebe kadi heɓi njeenaari jam njulaagu defte Almaañ e hitaande 2002. Lola Shoneyin heɓi njeenaaje keewɗe ngam deftere mum wiyeteende Nguurndam sirlu rewɓe Baba Segi. === Womre === [[File:Kwarastatedrummers.jpg|thumb|left|Bammbooji e nder [[Ojumo Oro]], [[Diiwal Kwara|Diiwaal Kwara]]|258x258px]] Ko ɓuri anndeede e jimɗi ɓurɗi lollude e nder leydi Najeriya ko jimɗi palm-wine ɗi ɓuri heewde e jimɗi ɗii e kitaale 1920. Tunde King ko innde mawnde e nder fannu oo.[309][310] E kitaale 1930, Orkestra Native Onitsha feeñi. Ɓe ƴeewtindoyii tiitooɗe renndo e mbaydiiji ceertuɗi e nder jimɗi maɓɓe.[309][310] E kitaale 1950 e 1960, jimɗi Highlife ngonti ko ɓuri heewde e yimɓe leydi ndii e jimɗi diiwaanuuji ko wayi no Igbo Highlife. Ko ɓuri teeŋtude e fannu oo ko fedde sukaaɓe Najeriya adannde wiyeteende Bobby Benson, Osita Osadebe, Victor Olaiya, Rex Lawson, Dr Sir Warrior e Oliver De Coque.[[File:Davido performing at the Lagos city Marathon gala 2020 10 27 05 793000.jpeg|thumb|Davido]]Duuɓi 1970 ko yonta Fela Kuti, ardiiɗo jimɗi Afrobeat - jillondirɗi e Highlife, Jazz e jimɗi Yoruba. Fela caggal mum wayliima wonti gollal renndo e hakkille ɓaleejo.[309][310] [[File:Wizkid at Iyanya's album launch concert, 2013 (Cropped).png|left|thumb|Wizkid|210x210px]] E kitaale 1980, laamɗo Sunny Ade heɓi nafoore e Juju Music. Yimoowo mawɗo e yonta oo ko William Onyeabor mo nganndu-ɗaa ko kañum woni jimol Funk e Disko. E kitaale 1990, jimɗi reggae mbayliima e nder dingiral jimɗi. Naalanke mawɗo e oon sahaa ko Majek Fashek. E nder cakkital kitaale 1990, Hip hop Music fuɗɗii dañde darnde, ardii ɗum ko golle bayɗe no Remedies, Trybes Men, JJC ekn... E nder duuɓi ɗii fof, jimɗi highlife ina njokki e ƴellitde e nder leydi ndii. [[File:Burna Boy (cropped).jpg|thumb|Burna Boy]] [[File:CKay during an interview in March 2022.png|left|thumb|CKay]]E fuɗɗoode teeminannde ndee, golle lolluɗe e kitaale 2000 ko wayi no P-Square, 2face, e Dbanj ina njeyaa e ko mbaɗi batte mawɗe e ƴellitaare Afrobeats e ƴellitaare mum e nder dingiral winnderewal. E lewru Noowammbar 2008, dingiral jimɗi leydi Najeriya (e ngal Afrik) heɓi hakkillaaji winndere nde nde MTV yuɓɓini yeewtere adannde e nder duunde nde ngam hokkude njeenaaje jimɗi Afrik to Abuja.[315] Ko ɓuri duuɓi sappo caggal ɗuum, fannu Afrobeat ina yaaji, ina waɗi naalanke hono Davido, Wizkid e Burna Boy. === Juulde === [[File:Sallah Durba 2014.jpg|thumb|Ko juulde sallah to Bauchi]] Juuldeeji ɗuuɗɗi ɗon nder leydi Naajeeriya, goɗɗi nder maajum ɗon mari wakkati ko adii gartugo diinaaji mawɗi nder lesdi ndi’i ɗuuɗal leƴƴi e finaa-tawaa. Juulde mawnde julbe e Kerecee’en ina heewi mawnineede e nder laabi zi ngonaa gootum e nder leydi Naajeeriya walla tawa ko e nder yimve nokku gooto.[328] Koolol ƴellitaare turism leydi Najeriya ina gollondira e dowlaaji ngam ƴellitde juuldeeji aadaaji, ɗi mbaawi wonde jolɗe teeŋtuɗe ngam heɓde ngalu turism.[329] === Nyaamndu === [[File:Cooked masa.jpg|thumb|Masa|upright]] [[File:Suya with pepper sauce.jpg | thumb|right | Suya e soseeji|upright]] [[File:AKARA.jpg | thumb|right | Kosai (akara)|upright]] [[File:Nkwobi.jpg | thumb|right |Nkwobi|upright]] Kuugal lesdi Naajeeriya, bana kuugal Afrik hirnaange fuu, don anndi bee risku e feere-feere. Ko heewi e ɓuuɓri, leɗɗe, e ɓuuɓri ina kuutoree e nebam palme walla nebam ɗam ngam waɗde ɓuuɓri luggiɗndi e suukara keewɗo waɗeede e nguleeki no feewi e ɓuuɓri cili. Juuldeeji Naajeeriya ina keewi, ina keewi, kadi kosam luumooji e saraaji laawol, ina heewi kadi ina heewi. Suya ina heewi yeeyde e nder gure haa teeŋti noon e jamma.[330] === Saaman === [[File:2013 Duro Olowu ensemble, Spring-Summer 01.jpg|left|thumb|upright=0.8|Ansammbele ko [[Duro Olowu]]]] Industry mojobere nder Naajeeriya ɗon wallita masin nder faggudu lesdi ndi'i. Ko ɓuri heewde e ɓoornaade comci casual kono styles formal e traditional kadi ina ɓoornee fawaade e ñalngu nguu. Naajeeriya anndaaka tan e mbaydiiji mum e mbaydiiji mum, kono kadi e mbaydi mbaylaandi ndi ɓeydii heɓde njeenaari e nder winndere ndee. Euromonitor ina limta wonde luumo mooftirgel to bannge worgo Sahara ina jogii 31 miliyaar dolaar, tawi ko Najeriya ina jogii 15% e ɗeen miliyaaruuji 31 ​​dolaar.[331] Naajeeriya anndaaka tan ngam ɗuuɗal limngal limngal limngal limngal limngal limngal sirru nder finaa-tawaa maɓɓe. Ɓe njaltini kadi diisneteeɓe heewɓe ƴellitiiɓe karallaagal e njulaagu keewngu e nder laawol. ==Laawol tokkingo Laamu== [[Naajeeriya]] un jamhuriyawal kautugal e tokkingo lawol laamuji maagal tokkuɗi eɗun [[Aameerik]]. Inare mo bawal yaahirki hanko wooni arɗiɗo leydi. Arɗujo leydi kanko wooni jaagorɗo ɗembo mawɗo gomnatire hawtugo; eɗun subta arɗujo eta laawol kuri'aaji [[yimmɓe]] yaari ɓurɗun mangu wa’aɗu ɗiiɗum ɗun ɗuuɓi naayi. Majalisu dotti’en eɓe ngooɗi wakiltiɓe ɓe ɗaaroɓe arɗuugal mauɗo leydi inare eɗun hautiɓe e suudu wooru ɗun inɗe National Assembly. Majalisu dotti’en ke ɓe jooɗerɗe 109 ɓe wakillentaato gaɗa koɗame diiwal hai bo gimɗo gooto gaɗa gelle mawɗe hawtugo [[Abuja]] eɗun subta memɓa’en ɓen dai eɓe ngooɗi joɗerle 360, nokkuje ɗuuɗirka joɗerle e koɗeye diiwal tantanshoto ɗuuɗirka [[yimmɓe]]. ==Sifaaji== [[File:Le Fleuve Niger 01.jpg|thumb|'''Le Fleuve Niger''']] [[File:Dawasa rural steliment.jpg|thumb]] [[Naajeeriya]] ko leydi e duungal [[Afirik]] [[Naajeeriya]] (/naɪˈdʒɪəriə/ (nanu)), ɓurndi ɗuuɗal [[yimmɓe]] nder duungal [[Afrik]], ndi [[yimmɓe]] ɓe hiisaango yottini miliyonji 211. Keerniiɗum Kawtal Mooɓgal [[Naajeeriya]], ɗum lesdi on haa hirnaanngeere [[Afrik]], keeri bee [[Niiser|Niijer]] haa wayla, [[Caadi|Chadi]] haa wayla walaadu hirna, [[Kamerun]] haa fuuna, nden [[Benen|Benin]] haa hirna. Ndi wortoongo haa fommbina lonyoodu [[Gine/adlam|Gine]] haa nder maayo Filitiingo Atlantic. Ɗum kawtal mooɓgal diiwe (jahaaji) 36 bee 1 Laamorde kawtal cappal, laamorde ndeen haa galluure [[Abuuja]] woni. Tuuginurde lesdi (constitution) tinndini [[Naajeeriya]] dow diiwal dimukuraaɗiyya on.[6] Gallol ɓurngol mawngu e [[Naajeeriya]] ko [[Lagos]].<ref>Nicole Rupp, Peter Breunig & Stefanie Kahlheber, "[http://www.antiquity.ac.uk/projgall/kahlheber/ Exploring the Nok Enigma]", ''Antiquity'' 82.316, June 2008.</ref><ref>B.E.B. Fagg, "The Nok Culture in Prehistory", ''Journal of the Historical Society of Nigeria'' 1.4, December 1959.</ref> ==Lasgi E Ɗemle== E wooɗi ɗemle 521 nder [[Naajeeriya]], jewenayi nɗer maaje majji. E goɗɗe geɓɓe [[Naajeeriya]] lasgi eɓe bolwiral bolle ko ɓuuri go’o ɗun subti wolɗe ɗe ɗun huutirta e hukuma [[Naajeeriya]] biaɗe ingilisii ngam hoinuuki hawtuki ko'e (hore) [[yimmɓe]] ummatore e laawol heɓirki kawtal hore ɗun ɗemle e lesdi ɗin hollingo laamu boɗejo mallakiɓe ɓe Britain ɗunɗun waɗɗi keerol maajun e ɗungu 1960. Ɗemle mawɗe ɗe ɗun wolwirta (woldata’emaje) e [[Naajeeriya]] eɗe wakilto mauɗe yalji tati ɗun ɗemle [[Afrik]]. {{Pie chart |thumb = right |caption = Lenyol nder Naajeeriya (2020)<ref name="Africa: Nigeria">{{Cite web|work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nigeria/|access-date=2020-06-21 |title=Africa: Nigeria}}</ref> |label1 = [[Hausa people|Hausa]] |value1 = 25 |color1 = Green |label2 = [[Yoruba people|Yoruba]] |value2 = 21 |color2 = Red |color3 = Blue |label4 = [[igbo people|Igbo]] |value4 = 18 |color4 = Orange |label3 = [[Ijaw people|Ijaw]] |value3 = 1.8 |label5 = [[Ibibio people|Ibibio]] |value5 = 3.5 |color5 = Pink |label6 = [[Tiv people|Tiv]] |value6 = 2.4 |color6 = Maroon |label7 = [[Fulani people|Fulani]] |value7 = 6 |color7 = Black |label8 = [[Kanuri people|Kanuri]] |value8 = 3 |color8 = Cyan |label9=Woɗɓe|color9=White|value9=19.3}} Ɗuuɗirka ɗemle [[Niijer]]-Congo kammani [[Igbo]], [[Yoruba]], [[Ibibio]], [[Ijaw]], [[Fulfulde]], [[Ogoni]] e [[Edo]]. [[Kanuri]] ɗeɗun woldata e woyla ta fuuna musamman e [[Borno]] ɗen e [[Yobe]] geɓal gal leyol nilo-saharanje kanjun maaboɗen bolle ɗemgal [[hausare]] un ɗemgal eɗun Afroasiatic. Fuu e wiiki ɗuuɗirka laasgi ɗi ɓuri yidgo wolɗuki e wolde ɗemgal Englishire eɗau jonɗe ɗemgal hukumare eɗun huutiraɗe semɓe e inaje hokkuki ilmu (famgo) ɗembo e inare luumɓe. Turankore e jonɗe wolɗe artuɗe un goɗɗe seɗɗaje gaɗa ɗer gelleji leydi ɗin kuuwirta e maare ɗembo ɗun woldata e maare ko e seɗɗa e goɗɗe geɓɓe karkaraje. Hausare kaire ke wooni wolɗe ɗeɗun ɓuri wolɗuuki (wolwirki) haire ɓuri ɗuuɗirka bolle eɗer mauɗe ɗemle taati ɗe ɗun wolwirta e maare e [[Naajeeriya]]. Lattaki ɓurɓe ɗuuɗuki ummatore [[Naajeeriya]] eɓe jooɗi e geɓal sareji (karkaraji) ɗemle mauɗe ɗe ɗun wolwirta e leydi ɗin ɓe lattake ɗemle kammani yimɓe faaro ɗun usl. Goɗɗe ɓurɗe maugu gaɗa ɗer ɗeɗɗen musamman Yorobanko’en e Igbo ɓe keeɓoyi (fottugo) fottuɗugo ɗemle gaɗa bolle fere-fere ɗembo ɗe eɗen ɗemle eɓe bolwira e maare. Turanko’en pidgin ɗun [[Naajeeriya]], lattiɗe ɗe ɗun ɓuri e noddireki pidgin ko bo e (broken english) kaire ma ɗe anɗaaɗe wolde ɗen koenoyiiki eɓe goodi tasiru geɓe fere-fere eɗau wolde. Turanko’en pidgin kobo Englishire ɗun [[Naajeeriya]] eɗun wolda e maare semɓe eɗer geɓal [[Niger Delta]]. ==Natal== <gallery> File:Masque Angas-Nigeria (British Museum).jpg|thumb|Masque mo yimɓe Angas leydi Najeriya kuutortoo (Musée britannique) File:Abuja, Laamurde lesdi 3.jpg|Abuja - Naajeeriya File:Bowl for ritual objects from Nigeria Yoruba people 1880-1954 Dallas Museum of Art.jpg|thumb|Bowl ngam kuuje juulde diga yimbe Yoruba, Naajeeriya 1880-1954 Duunde mawnde Dallas File:Queen Mother Pendant Mask- Iyoba MET DP231460.jpg|thumb|Royal [[Benin ivory mask]], one of Nigeria's most recognized artifacts. [[Benin Empire]], 16th century. </gallery> {{Commons|Nigeria}} {{Afirik}} ==Tuugnorɗe== [[Catégorie:Leydi]] [[Catégorie:Afirik]] [[Catégorie:Naajeeriya| ]] 7ypamfjgfkan4kkirvxsrabonamtdp5 Farayse 0 2207 195486 187671 2026-11-10T18:04:14Z Mamman Ali 9126 Added external link 195486 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Farayse''', e dow laabi mum '''Ndenndaandi Farayse''', ko [[leydi]] tawaandi ɓurndi heewde e [[Yuroopu]] hirnaange. Ina jeyaa heen kadi diiwanuuji e terɗe caggal geec e nder [[Aameerik|Amerik]] e [[Maayo filtiingo Atalantika|Maayo Atlantik]], [[Maayo Pasifik|Pasifik]], e Inndo,[XII] rokki ɗum gooto e nokkuuji faggudu keertiiɗi ɓurɗi mawnude e nder winndere ndee. Farayse mawɗo ina renndini keeri e [[Beljik|Belsik]] e [[Luxembourg]] to fuɗnaange, [[Almaañ]] to fuɗnaange-rewo, [[Suwis|Siwis]] to fuɗnaange, Itali e Monako to fuɗnaange-rewo, Andorra e Espaañ to fuɗnaange, e keeri maayo e Biritaan to fuɗnaange-rewo . Nokku mum mawɗo ina yaaji gila e maayo Rhin haa e maayo Atlantik e gila e maayo Mediteraane haa e maayo Angalteer e maayo worgo. Leyɗeele mum caggal maayo ina njeyaa heen: Guyana Farayse to [[Amerik]] worgo, Saint Pierre e Miquelon to Atlantik worgo, Inndo-Worgo Farayse, e duuɗe keewɗe to Oseani e nder geec Inndo. Diiwanuuji mayre sappo e jeetati (joyi heen ko caggal leydi) ina njogii wertallo 643 801 km2 (248 573 km2) e ina njogii 68,4 miliyoŋ neɗɗo e lewru Yarkomaa 2024.[5][8] Farayse ko republique semi-présidentielle gooto, laamorgo mum ko Pari, wuro ɓurngo mawnude e leydi ndii, ngo woni nokku pinal e njulaagu mawɗo ; nokkuuji mawɗi goɗɗi e nder gure ina njeyaa heen Marseille, Liyon, Tuluz, Lille, Bordoo, Strasburg, Nante, e Niiseer. Farayse mawɗo koɗnooɗo e jamaanu njamndi, ko leƴƴi Celtic anndiraaɗi Gauls ko adii nde Room ina heɓta nokku oo e hitaande 51 ko adii jibineede Iisaa, ɗum addani ɗum pinal Gallo-Roman ceertungal. E fuɗɗoode duuɓi hakkundeeji, Frank en Almaañnaaɓe cosi Laamu Francia, ngu laatii ɓernde Laamu Karolingian. Nafoore Verdun hitaande 843 feccii laamu nguu, Farayse hirnaange wayliima wonti Laamu Farayse. E nder yontaaji hakkundeeji toowɗi, Farayse wonnoo ko laamu feudaal doole kono ngu alaa ko woni e mum, kono gila e cakkital teeminannde 14ɓiire haa caka teeminannde 15ɓiire, Farayse naati e hare laamu e Angalteer anndiraande wolde duuɓi teemedere. E teeminannde 16ɓiire, Rennaissance Farayse yi’i pinal ina ƴellitoo, laamu koloñaal Farayse ina ƴellitoo.[13] E nder leydi ndii, Farayse ɓuri heewde ko luural hakkunde mum e galle Habsburg e hareeji diine Farayse hakkunde katolik en e huguenot en. Farayse heɓiino nafoore e wolde duuɓi capanɗe tati, ɓeydi semmbe mum e laamu Luwis XIV.[14] Rewolison Farayse 1789 liɓi laamu Ancien Régime, yaltini Deklarasiyoŋ jojjanɗe aadee, hollitoore miijooji ngenndi ndii haa hannde. Farayse yettiima darnde mum to bannge politik e konu mum ko e fuɗɗoode teeminannde 19ɓiire e gardagol Napoleyoŋ Bonaparte, o heɓti feccere e duunde Yuroopu, o sosi Laamu Farayse gadano. Hareeji Farayse e Napoleyoŋ mbayli no feewi yahdu daartol Yuroopu. Sosde laamu nguu fuɗɗii ko e sahaa ŋakkeende, ɗo Farayse muñnoo e Restorasiyoŋ Bourbon haa sosde Republique Farayse ɗiɗaɓo mo Laamu Farayse ɗiɗaɓo lomtii ɗum nde Napoleyoŋ III heɓti laamu. Laamu makko yani ko e wolde Farayse e Prusse e hitaande 1870. Ɗum addani mo sosde Republique Farayse tataɓo, e duuɓi capanɗe garooji ɗii, ko yonta ƴellitaare faggudu e ƴellitaare pinal e ganndal anndiraande Belle Époque. Farayse ina jeyaa e leyɗe ɓurɗe waawde tawtoreede wolde adunaare adannde, nde yalti heen, nde heɓi nafoore mawnde e nder aadee e faggudu. Nde jeyaa ko e leyɗeele dentuɗe wolde adunaare ɗiɗmere, kono nde sakkitii, nde heɓti Axis e hitaande 1940. Caggal nde nde woppitaa e hitaande 1944, Republique nayaɓere nde juutaani, sosaa, caggal ɗuum nde fusi e nder doggol foolde e wolde Alseri . Ndenndaandi joyaɓiri hannde ndii, sosaa ko e hitaande 1958 e juuɗe Charles de Gaulle. Alseri e ko ɓuri heewde e koloniiji Farayse keɓii jeytaare mum en e kitaale 1960, tawi ko ɓuri heewde e mum en ina njokkondiri e Farayse to bannge faggudu e konu. Farayse ina jokki e darnde mum duuɓi teeminanɗe, hono nokku winndereyankeewo naalankaagal, ganndal e filosof. Ko ɗoon woni tataɓol ɓurngol mawnude e nokkuuji taariindi UNESCO, ko kañum woni nokku ɓurɗo mawnude e winndere ndee, ko kañum jaɓɓotoo 100 miliyoŋ njillu caggal leydi e hitaande 2023.[15] Farayse ko leydi ƴellitiindi, jogiindi ngalu keewngu e nder winndere ndee, faggudu mum yahrundu yeeso ina jeyaa e leyɗeele ɓurɗe mawnude e winndere ndee. Ko doole mawɗe,[16] nde jeyaa ko e terɗe joy duumiiɗe e Goomu Kisal Fedde Ngenndiije Dentuɗe, kadi ko leydi laawɗundi jogiindi kaɓirɗe nukliyeer. Farayse ko tergal ardiingal e sosngal Dental Yuroopu e zone euro,[17] kadi ko tergal teeŋtungal e nder fedde jeeɗiɗi, Fedde nanondiral Atlantik worgo (OTAN), Fedde gollondiral e ƴellitaare faggudu (OCDE), e Farayse. == Etimoloji e firo == Innde Farayse ndee fuɗɗii huutoreede ko e ɗemngal Latin Francia, walla "laamu Frank en".[18] Farayse hannde oo ina wiyee haa hannde Francia e ɗemngal Itaali e Españool, Frankreich e ɗemngal Almaañ, Frankrijk e ɗemngal Holanndee, e Frankrike e ɗemngal Suwed e Norwees fof firti ko "Leydi/laamu Faraysenaaɓe". Innde Frank en ina jokkondiri e helmere Engeleere frank ("ndimaagu"): ɗiɗmo oo ummii ko e Farayse ɓooyɗo franc ("ndimaagu, tedduɗo, laaɓɗo"), haa jooni ko e helmere Latin Medieval francus ("ndimaagu, woppude). sarwiis; freeman, Frank"), ko huuɓtodinnde innde leñol ngol ummii ko e ɗemngal Latin cakkitiingal ngal endonim Frank mo moƴƴinaa *Frank.[19][20] Ina sikkaa wonde maanaa « ndimaagu » ƴettaa ko sabu, caggal nde Gaul heɓti, ko Frank en tan ngonnoo ndimaagu,[21] walla ko ɓuri heewde, sabu ko kamɓe njogii darnde ndimaagu e ko seerti e gollotooɓe walla maccuɓe.[20] Etimoloji *Frank ko huunde nde laaɓtaani. Nde ummii ko e aadaaji e helmere Proto-Germanic *frankōn, firti ko "javelin" walla "lance" (axe werlaa Frank en ina anndiranoo francisca),[22] hay so tawii noon ɗeen kaɓirɗe ina mbaawi innireede sabu mum en kuutoragol Frank en, wonaa noon.[20] E ɗemngal Engele, ‘Farayse’ wi’etee ko /fræns/ FRANSS e Engele Amerik e /frɑːns/ FRAHNSS walla /fræns/ FRANSS e Engele Angalteer. Haaldude e /ɑː/ ɓuri heewde ko e aksanuuji jogiiɗi feccere trap-bath ko wayi no Received Pronunciation, hay so tawii noon ina waawi naneede e won e ɗemɗe goɗɗe ko wayi no Engele Cardiff, ɗo /frɑːns/ woni e mbaydi keeriindi e /fræns/ . [23] ==== Tariya ==== [[File:Maison_Carree_in_Nimes_(16).jpg|thumb|left|Maison carrée]] === Ko adii teeminannde 6th ko adii jibineede Iisaa === Batte ɓurɗe ɓooyde e yimɓe ɓooyɓe e nder ko wiyetee hannde Farayse koo, ko ina wona duuɓi miliyoŋaaji 1,8 jooni.[24] Neandertal en njoginoo nokku oo haa e jamaanu Paleolitik toowɗo kono seeɗa seeɗa ɓe lomtii ɗum en e Homo sapiens hedde hitaande 35 000 ko adii jibineede Iisaa.[25] Ndeeɗoo yonta seediima feeñde pentol caalli e nder Dordogne e Pyrenees, haa arti noon e Lascaux, tuggi c.000 ko adii jibineede Iisaa.[24] E joofnirde yontaaji ɓuuɓɗi (10 000 ko adii jibineede Iisaa), weeyo ngo ɓeydii ɓuuɓde;[24] gila ko ina wona 7 000 ko adii jibineede Iisaa, ndeeɗoo feccere Yuroopu hirnaange naatii e jamaanu Neolitik, hoɗɓe heen ngoni ko e jooɗaade. Caggal ƴellitaare demokaraasi e ndema hakkunde ujunnaaje 4 e 3 ko adii jibineede Iisaa, njamndi feeñii, fuɗɗoode ko kaŋŋe, njamndi e njamndi, caggal ɗuum njamndi.[26] Farayse ina jogii nokkuuji keewɗi megalitik gila e jamaanu Neolitik, ina heen nokku denndaaɗo kaaƴe Carnac (ko ina wona 3 300 ko adii jibineede Iisaa). === Hiirde (karnunde 6th ko adii jibineede Iisaa – teeminannde 5th caggal jibineede Iisaa) === E hitaande 600 ko adii jibineede Iisaa, Gerek en Iyonnaaɓe ummoriiɓe Foseya cosi koloni Massalia (Marseille hannde oo).[27] Leƴƴi Celtic naatii e nokkuuji fuɗnaange e worgo Farayse, njalti e nder leydi ndii hakkunde teeminannde 5ɓiire e 3ɓiire ko adii jibineede Iisaa.[28] Hedde hitaande 390 ko adii jibineede Iisaa, mawɗo Gall biyeteeɗo Brennus e konu mum mbaɗi laawol feewde Itali Room, ɓe njalti Roomnaaɓe e wolde Allia, ɓe taari Room, ɓe ndokki ɗum en.[29] Ɗuum addani Rome leeltude, Gaul en njokki e ƴattaade diiwaan oo haa hitaande 345 ko adii jibineede Iisaa nde ɓe mbaɗi nanondiral jam.[30] Kono Roomnaaɓe e Gaul en ngoni ko e luulndaade fotde teeminanɗe, Gaul en ina njokki e wonde kulhuli e nder leydi Itali. Hedde hitaande 125 ko adii jibineede Iisaa, fuɗnaange Gaul ko Roomnaaɓe keɓti, ɓe innitiri ndeeɗoo diiwaan Provincia Nostra ("Diiwaan men"), ɗum wayliima wonti Provence e ɗemngal Farayse.[32] Julius Caesar heɓti ko heddii e Gaul, o fooli murto mawɗo Gaul biyeteeɗo Vercingetorix e hitaande 52 ko adii jibineede Iisaa.[33] Gaul ko Augustus fecci ɗum e diiwanuuji[34] e gure keewɗe sosaa e jamaanu Gallo-Roman, ina jeyaa heen Lugdunum (Lyon hannde), laamorgo Gaul en.[34] E hitaande 250-290 caggal iisa, Gaul Roman heɓi caɗeele e keeri mum cemmbinɗi ɗi barbaar en njani e mum.[35] Ngonka kaa ɓeydiima moƴƴude e feccere adannde e teeminannde 4ɓiire, yonta ummital e ƴellitaare.[36] E hitaande 312, laamɗo Konstantin I naati diine kerecee en. Kerecee’en, ɓe torlaama, ɓeydii.[37] Kono gila e teeminannde 5ɓiire, njilluuji Barbaar en puɗɗii.[38] Leƴƴi Teutonik en naati e diiwaan hee, Visigoth en koɗi to fuɗnaange-rewo, Burgundi en koɗi e saraaji maayo Rhine, Frank en koɗi to fuɗnaange.[39] === Fuɗɗoode Duuɓi Cakkitiiɗi (Teeminannde 5th–10th) === [[File:Chlodwigs taufe.jpg|thumb|pentugol Clovis|218x218px]] E nder yontaaji ɓooyɗi, Gaul ɓooyɗo feccii ko e laamuuji Almaañ e nokkuuji Gallo-Roman keddiiɗi ɗii. Biritaan en Seltik en, dognooɓe e koɗki Angalteer-Saxon en to Angalteer, koɗi to bannge worgo Armorica ; duunde Armorica ndee wayli innde mum ko Bretagne, pinal Celtic wuurtinaama. Ardiiɗo gadano hawrude e Frank en fof ko Clovis I, puɗɗinooɗo laamu mum e laamɗo Frank en Salian en e hitaande 481, o fooli doole guwerneeruuji Roomnaaɓe cakkitiiɗi e hitaande 486. Clovis wiyi maa o loote Kerecee so tawii o dañii nafoore e... Laamu Visigoth, ndi wiyetee ko kañum gardii hare ndee. Clovis heɓti fuɗnaange-rewo e juuɗe Visigoth en, o lootaa e hitaande 508. Clovis I woni jaaliiɗo Almaañ gadano caggal nde laamu Room hirnaange yani, o naati e diine kerecee en katolik ; ko noon Farayse rokkaa tiitoonde "Ɓiɗɗo debbo mawɗo Eklesiya" e juuɗe paap,[40] e laamɓe Farayse ina mbiya "Laamɓe Farayse ɓurɓe Kerecee'en".[[File:Joan of Arc miniature graded.jpg|left|thumb|Joan mo Arc|217x217px]]Frank en njaɓɓi pinal Kerecee’en Gallo-Roman, Gaul ɓooyɗo inniraa Francia (“Leydi Frank en”). Frank en Almaañnaaɓe ƴetti ɗemɗe Roman en. Clovis waɗti Pari laamorgo mum, o sosi laamu Meroving, kono laamu makko daɗaani e maayde makko. Frank en ina njoginoo leydi ko jeyi keeriiɗo, ɓe pecci ndi hakkunde ronooɓe maɓɓe, ko ɗum waɗi laamlaamuuji nay ummii e laamu Clovis : Pari, Orléans, Soissons, e Rheims. Laamɓe Merovingiyaŋkooɓe cakkitiiɓe ɓee njippiima e juuɗe meeruuji mum en galle laamorɗo (hooreejo galle). Gooto e meeruuji galle laamorɗo oo, hono Charles Martel, foolii njiimaandi Umayya en to Gaul e wolde Tours (732). Ɓiyiiko biyeteeɗo Pepin juutɗo, heɓti kuɗol Farayse e juuɗe Meroving en lolluɓe, sosi laamu Karoling en. Ɓiɗɗo Pepin, biyeteeɗo Charlemagne, hawritini laamuuji Frank en, mahi laamu e nder Yuroopu hirnaange e hakkundeejo. [[File:Eiffel Tower Paris 01.JPG|thumb|Eiffel Tower, Paris|306x306px]]Laamɗo Room ceniiɗo mo Pape Leo III bayyini ɗum, ko noon kadi o sosi fedde daartol juutnde hakkunde laamu Farayse e Eklesiya Katolik,[41] Charlemagne etinooma wuurtinde laamu Room hirnaange e mawngu pinal mum. Ɓiɗɗo Charlemagne, Louis I jokki laamu nguu, kono e hitaande 843, ndi feccii hakkunde ɓiɓɓe Louis tato, e Farayse Fuɗnaange, Farayse hakkundeejo e Farayse hirnaange. Farayse hirnaange ina ɓadii nokku mo Farayse hannde oo joginoo, ko ɗum woni ko adii ɗum.[42] E nder teeminannde 9ɓiire e 10ɓiire, e nder kulhuli e njiimaandi Viking en, Farayse wonti leydi ndi alaa ko woni e mum so wonaa : tiitooɗe e leyɗeele tedduɗe ɗee ngonti ko ndonaandi, laamu laamɗo oo ɓeydii wonde ko diine ɓuri diine, ɗum noon ko ɗum huunde nde alaa ɗo haaɗi, kadi ko tedduɓe ɓee luulndii ɗum. Nii woni fedde nde tabitini e Farayse. Won e vassal laamɗo mawni haa ɓe mbaɗti hulɓinaade laamɗo. Caggal wolde Hastings e hitaande 1066, William the Conqueror ɓeydi heen « laamɗo Angalteer » e tiitooɗe mum, o wonti vassal e fotde laamɗo Farayse, ɗum addani ɗum jiiɓru keewndu. === Joografi === === Nokku e keeri === [[File:Chamonix valley from la Flégère,2010 07.JPG|thumb|Falnde Chamonix e Mont Blanc caggal mum, ko tufnde ɓurnde toowde e nder Alpes e Yuroopu hirnaange e keerol leydi [[Italiya]]]] Ko ɓuri heewde e leydi Farayse e yimɓe mum ina tawee e Yuroopu hirnaange, ina wiyee Farayse Metropolitan, ngam seerndude ɗum e politikaaji leydi ndii ceertuɗi caggal leydi. Heeddi ndi ko maayo Worgo to fuɗnaange, maayo Angalteer to fuɗnaange-rewo, Geec Atlantik to hirnaange e maayo Mediteraane to fuɗnaange-rewo. Keeri leydi ndii ko Belsik e Luxembourg to worgo-fuɗnaange, Almaañ e Siwis to fuɗnaange-rewo, Itaali e Monako to fuɗnaange-rewo, Andorra e Espaañ to fuɗnaange-rewo. So wonaa fuɗnaange-rewo, ko ɓuri heewde e keeri leydi Farayse ina keewi keeri tago e sifaaji geɗe leydi : to fuɗnaange e fuɗnaange-rewo, Pireneeji e Alpes e Jura, e to fuɗnaange, maayo Rhine. Sabu mbaadi mum, Farayse ina heewi wiyeede l'Hexagone ("Hexagon"). Farayse mawɗo ina waɗi duuɗe keewɗe daande maayo, ɓurɗe mawnude heen ko Korsik. Farayse mawɗo oo ɓuri wonde ko hakkunde latitudeeji 41° e 51° N, e njuuteendi 6° W e 10° E, to bannge hirnaange Yuroopu, ko noon kadi woniri e nder nokkuuji ɓuuɓɗi to bannge worgo. Feccere duunde mayre ina waɗi hedde 1000 km tuggi worgo haa fuɗnaange e fuɗnaange haa hirnaange. Farayse mawɗo oo ina waɗi 551 500 kiloomeeteer kaaree (212 935 mi kaaree),[84] ko kañum ɓuri mawnude e nder terɗe Dental Yuroopu.[17] Wertallo leydi Farayse fof, kam e departemaaji mum e terɗe mum caggal geec (ina heen Adélie Land), ko 643 801 km2 (248 573 miil2), woni 0,45% e wertallo Leydi. Farayse ina jogii nokkuuji keewɗi, gila e laddeeji daande maayo to fuɗnaange e hirnaange haa e koɗli Alpes to fuɗnaange-rewo, Massif Central to fuɗnaange-rewo e Pireneeji to fuɗnaange-rewo. Sabu departemaaji mum keewɗi caggal leydi e nokkuuji mum cakkitiiɗi e nder tagofeere nde, Farayse ina jogii nokku faggudu keeriiɗo (ZEE) ɗiɗaɓo ɓurɗo mawnude e winndere ndee, tawi ina waɗi 11 035 000 km2 (4 261 000 km2), caggal tan EEZ Amerik, tawi ina yaaji1105 km2 (4 383 000 km2), kono ko yeeso EEZ Ostarali, tawi ko 8 148 250 km2 (3 146 000 km2). ZEE mum ina waɗi ko ina tolnoo e 8% e wertallo leydi ndii fof e nder ZEE winndere ndee kala. === Jeeyoloji, topografi e hidrogaraafi === [[File:2013.07.05 roussillon - roque anthéron 172.JPG|thumb|Kosam ɗam saraaji Rusillon, Vaukluse]] Farayse mawɗo ina jogii nokkuuji keewɗi e nokkuuji tawaaɗi. Feccere mawnde e leydi Farayse hannde ndii ummiima e sahaaji tektonik keewɗi, ko wayi no ƴellitaare Hercynian e yontaaji Paleozoik, ɗo Masif Armorican, Masif Cakaare, Morvan, Vosges e Ardennes e duunde Korsika peeñi. Ɗeeɗoo masiŋaaji ina cifa nokkuuji keewɗi ɓuuɓɗi ko wayi no ɓuuɓol Aquitaine to fuɗnaange-rewo e ɓuuɓol Pari to worgo, ɗiɗmo oo ina waɗi nokkuuji keewɗi ɗi leydi mum ɓuri ɓuuɓde ko wayi no ɓuuɓol Beauce e Brie. Laabi feere-feere ɗi taariindi, bana falnde Rhône, ɗon hokka jokkirgol koyngol. Koɗli Alpine, Pireneeji e Jura ɓuri famɗude, ina njogii sifaaji ɓuuɓɗi. E dow 4 810,45 meeter (15 782 ft)[85] dow geec, Mont Blanc, woni ko e Alpes to keerol Farayse e Itali, woni nokku ɓurɗo toowde e Yuroopu hirnaange. Hay so tawii 60% e municipaalitee ina limtee e nder vursugol ngol, vursugol ngol ina heddii e vursugol ngol. === Tarde === Farayse ina jeyaa e leyɗeele gadane sosde ministeer ko fayti e taariindi, e hitaande 1971.[87] Hay so tawii ina jeyaa e leyɗe ɓurɗe waawde golloraade e nder winndere ndee, Farayse woni ko e 19ɓo tan to bannge njulaagu gaas karbonik, caggal leyɗeele ɓurɗe famɗude yimɓe ko wayi no Kanadaa walla Ostarali. Ɗum noon ko sabu njulaagu leydi ndii e nder semmbeeji nukliyeer caggal nde 1973 heɓi caɗeele petroŋ,[88] ko ɗum woni hannde 75% e peewnugol kuuraa[89], ɗum noon ina addana ɗum ustude pollugol.[90][91] E wiyde limto golle taariindi 2020 ngo Yale e Columbia mbaɗi, Farayse woni leydi joyaɓiri ɓurndi waawde taariindi e nder winndere nde (caggal leydi Angalteer).[92][93] Hono denndaangal leyɗeele Dental Yuroopu, Farayse jaɓii ustude ko famɗi fof 20% e tolnooji 1990 haa 2020,[94] so yerondiraama e peeje Amerik ngam ustude 4% e tolnooji 1990.[95] Haa e hitaande 2009, gaas karbonik Farayse ina famzi e nder yimve Siin.[96] Leydi ndii ina foti waɗde njoɓdi karbon e hitaande 2009, fotde 17 oroo e kala tonngoode karbon yaltinnde,[97] ɗum noon ina addana ɗum heɓde miliyaaruuji 4 oroo hitaande kala.[98] Kono tan, peeje ɗee ngoppaama sabu kulol ustude njulaagu Farayse.[99] [[File:Roselière de Pauillac et carrelets sur l'estuaire de la Gironde, France.jpg|thumb|Estuary Gironde ina jeyaa e nokkuuji tagoodi nder geec, ina jeyaa e lowre Natura 2000. Bannge nano oo ina jeyaa e nokku tagoore diiwaan Médoc. E nder wertallo leydi, ko 635 km2 (245 km2), ko kañum woni maayo ɓurngo mawnude e nder Yuroopu.]] Laddeeji ina njogii 31% e leydi Farayse—ko woni nayaɓal ɓurngal mawnude e nder Yuroopu—ɗum woni ɓeydagol 7% gila 1990.[100][101][102] Laddeeji Farayse ina njeyaa e ɓurɗi heewde e Yuroopu, ina mbaɗi ko ina ɓura 140 sifaa leɗɗe.[103] Farayse ina joginoo 2018 limre 4.52/10, woni 123ɓo e nder winndere nde e nder 172 leydi.[104] Parkeeji ngenndiiji jeenay[105] e parkeeji naftooji 46 ina ngoodi e nder leydi Farayse.[106] Park naturel diiwaan[107] (e Farayse: parc naturel régional walla PNR) ko nokku renndo e nder Farayse hakkunde laamuuji nokkuuji e laamu ngenndiijo, jowitiiɗi e nokkuuji ladde hoɗɓe e ŋarɗugol keewngol, ngam reende nokkuuji e ndonaandi kam e sosde ko duumotoo ƴellitaare faggudu e nder nokku hee.[108] PNR ina waɗa paandaale e laabi ngam ƴellitde hoɗorde aadee, ƴellitaare faggudu duumotoonde e reende nokkuuji tawaaɗi tuugiiɗi e nokkuuji e ndonu kala parsel keeriiɗo. Parkeeji ɗii ina cemmbina porogaraamuuji wiɗtooji ekolosii e jaŋde renndo e nder gannde tago.[109] Haa e hitaande 2019 ina waɗi 54 PNR e nder leydi Farayse.[110] === Sigga === === Yiyngo === [[File:04-2017. París-34.jpg|thumb|La Défense wonnoo ko e hitaande 2017 e limto Ernst & Young e nder diiwaan njulaagu hakkundeejo e nder duunde Yuroopu, e nayaɓo e nder winndere nde.]] Farayse ina jogii faggudu luumo jillondirndu, ina sikkaa ko laamuuji keewɗi mbaɗata heen, e keewal faggudu. Ko ina wona teeminanɗe ɗiɗi, faggudu Farayse ina jeyaa e sappo ɓurɗe mawnude e winndere ndee ; hannde ko kañum woni leydi nayaɓiri ɓurndi mawnude e winndere ndee to bannge doole coodgu, ndi woni jeeɗiɗaɓo ɓurndi mawnude e PIB nominaal, ndi woni ɗiɗaɓiri e nder Dental Yuroopu to bannge tolnooji ɗiɗi ɗii fof.[174] Farayse ina hiisee wonde leydi doole faggudu, ina jeyaa e fedde leyɗeele jeeɗiɗi ɓurɗe mawnude e nder njulaagu, hono Fedde toppitiinde ko fayti e faggudu e ƴellitaare faggudu (OCDE), e fedde leyɗeele capanɗe jeegom ɓurɗe mawnude. Faggudu Farayse ina heewi no feewi ; sarwisaaji ina mbaɗi tataɓe ɗiɗi e nder golle e PIB,[175] tawi noon sekteer gollordu ina jogii joyaɓal PIB e ko nanndi e golle. Farayse woni leydi tataɓiri ɓurndi mawnude e peewnugol e nder Yuroopu, caggal Almaañ e Itali, kadi ko leydi go’aɓiri e nder winndere nde to bannge peewnugol e nder winndere ndee, ko 1,9 e nder teemedere.[176] Ko famzi fof 2 e nder teemedere e nder PIB ko sekteer gadano oo, woni ndema;[177] kono sekteer ndema Farayse ina jeyaa e ko vuri mawnude e nafoore, ina ardii UE to bannge peewnugol keewngol.[178] === Turism === [[File:Paris vue d'ensemble tour Eiffel.jpg|thumb|Tower Eiffel ko monimaaji yoɓaaɗi ɓurɗi yilleede e winndere ndee, ko maande Pari e Farayse fof.]] [[File:Hafen von Nizza.jpg|thumb|Hafen von Nizza]] [[File:Mont-Saint-Michel vu du ciel.jpg|thumb|Mont-Saint-Michel e maayo mum limtaama e doggol ndonu winndereyankeewu UNESCO e hitaande 1979.]] E nder 100 miliyoŋ turismaa hakkunde leyɗeele e hitaande 2023,[196] Farayse woni leydi ɓurndi heewde turismaa e winndere ndee, ina yahra e Espaañ (85 miliyoŋ) e Amerik (66 miliyoŋ). Kono tan, ko kañum woni tataɓo e ngalu keɓaaɗo e turism sabu juutde balɗe njilluuji.[197] Nokkuuji turism ɓurɗi lollude ina njeyaa heen (yillotooɓe hitaande kala): Tower Eiffel (miliyoŋaaji 6,2), Château de Versailles (miliyoŋaaji 2,8), Musée national d’Histoire naturelle (miliyoŋaaji ɗiɗi), Pont du Gard (miliyoŋaaji 1,5), Arc de Triomphe (1,2). miliyoŋaaji), Mont Saint-Michel (miliyoŋaaji 1), Sainte-Chapelle (683 000), Galle mawɗo Kenigsbourg (549 000), Puy de Dôme (500 000), Musée Picasso (441 000), e Carcasonne (362 000). Farayse, haa teeŋti noon e Pari, ina jogii yoga e musiumuuji ɓurɗi mawnude e lollude e winndere ndee, ina jeyaa heen Louvre, woni musium naalankaagal ɓurɗo yilleede e winndere ndee (7,7 miliyoŋ njillu e hitaande 2022), Musée d’Orsay (3,3 miliyoŋ), ko ɓuri heewde heen ko dewal to Impressionnisme, ko Musée de l’Orangerie (1,02 miliyoŋ), ɗo Claude Monet waɗi nate mawɗe jeetati, ɗe Claude Monet waɗi, kam e Centre Georges Pompidou (miliyoŋaaji tati), baɗaaɗo ngam naalankaagal hannde. Disneyland Paris woni nokku ɓurɗo lollude e nder Yuroopu, tawi ko miliyoŋaaji 15 neɗɗo njillotoo nokku oo e nokku biyeteeɗo Walt Disney e hitaande 2009.[199] Ko ɓuri miliyoŋaaji 10 turism hitaande kala, Riviera Farayse (Farayse: Côte d’Azur), to Fuɗnaange-rewo Farayse, woni nokku ɗiɗaɓo ɓurɗo mawnude e turism e nder leydi ndii, caggal Diiwaan Pari.[200] Ina naftoroo balɗe 300 naange e hitaande, 115 kiloomeeteer (71 mi) e daande maayo e beeli, 18 nokku golf, 14 nokku ski e 3 000 nokku restoraaji.[201]: 31 Hitaande kala ko Côte d'Azur ina jaɓɓoo' 50% e winndere ndee laana ndiwoowa mawka.[201]: 66 E nder miliyoŋaaji 6 turism hitaande kala, galleeji falnde Loire (e Farayse: châteaux) e falnde Loire e hoore mum ko tataɓere ɓurnde mawnude e Farayse;[202][203] ndeeɗoo nokkuure winndereyankoore ina teskaa e ndonu mum mahdi, e... gure mum daartol kono teeŋti noon e cuuɗi mum, ko wayi no galleeji Ambois, Chambord, Usé, Villandry, Chenonceau e Montsoreau. Château de Chantilly, Versailles e Vaux-le-Vicomte, ɗiin tati fof ina ngoni sara Pari, ko ɗiin kadi ngoni nokkuuji njilluuji. Farayse ina jogii nokkuuji 52 binndaaɗi e doggol taariindi winndereeji UNESCO, ina heen gure pinal toowɗe, beeli e nokkuuji ɗo geec, nokkuuji ski, kam e nokkuuji laddeeji ɗi heewɓe mbeltiima e ŋarɗugol mum en e deeƴre mum en (turism vert). Wurooji Farayse tokoosi e belɗi ina ƴellitee e nder fedde wiyeteende Les Plus Beaux Villages de France (e ɗemngal "Wurooji ɓurɗi ŋarɗude e Farayse"). Lefol "Jardiiji kaawniiɗi" ko doggol ko ina ɓura 200 jardeeji ɗi ministeer pinal renndini. Ndeeɗoo lefol ina foti reende e ƴellitde gesaaji e parkeeji kaawniiɗi. Farayse ina nodda hijjooɓe diine heewɓe e laawol feewde Saint-Jacques, walla Lourdes, wuro wonngo e nder Hautes-Pyrénées ngo jaɓɓotoo ko miliyoŋaaji keewɗi hoɗɓe e hitaande kala. == Sembe == [[File:Centrale EDF de Belleville-FR-18-a05.jpg|thumb|left|Ko ɗoon woni ɗo Belleville woni ɗoo. Farayse ina heɓa ko ɓuri heewde e kuuraa mum ko e semmbe nukliyeer, ko ɗum woni ko ɓuri heewde e winndere ndee.]] Farayse woni leydi sappoɓiri ɓurndi heewde kuuraa e nder winndere nde.[204] Électricité de France (EDF), ko laamu Farayse jeyi ko ɓuri heewde, ko kañum woni sosiyeteeji ɓurɗi mawnude e nder winndere ndee, ko kañum woni sosiyeteeji ɓurɗi mawnude e winndere ndee, ko kañum woni tataɓo e ngalu e nder winndere ndee.[205] E hitaande 2018, EDF yaltinii fotde joyaɓal kuuraa Dental Yuroopu, ko ɓuri heewde ko e semmbe nukliyeer.[206] Haa e hitaande 2021, Farayse woni leydi ɓurndi heewde semmbe e nder Yuroopu, ko ɓuri heewde ko to Angalteer e Itali,[207] e leydi ɓurndi heewde semmbe e nder winndere nde.[207] Gila e kiris petroŋ 1973, Farayse ina jokki e politik tiiɗɗo ngam kisal semmbeeji,[207] woni rewrude e njulaagu teeŋtungu e nder semmbeeji nukliyeer. Nde jeyaa ko e leyɗeele 32 jogiiɗe kuutorɗe nukliyeer, woni ɗiɗmere e nder winndere ndee to bannge limoore kuutorɗe nukliyeer gollorɗe, ko 56.[208] Ndeen noon, 70% e kuuraa Farayse ko e semmbe nukliyeer, ko ɗum woni ko ɓuri heewde e winndere ndee e marge mawɗo;[209] ko Slowaki e Ukrain tan kadi keɓata ko ɓuri heewde e kuuraa e semmbe nukliyeer, ko ina tolnoo e 53% e 51%. [210] Farayse ina hiisee wonde leydi ɓurndi mawnude e winndere ndee to bannge karallaagal nukliyeer, tawi ko reaktoruuji e geɗe petroŋ ngoni ko ɓuri heewde e njulaagu.[207] Tuugnaade Farayse no feewi e semmbeeji nukliyeer, addani ɗum ƴellitde semmbeeji kesi ɗii, so renndinaama e leyɗeele hirnaange goɗɗe ɗee. Ɗum fof e wayde noon, hakkunde 2008 e 2019, mbaawka peewnugol Farayse ummoraade e semmbeeji kesi ina ɓeydoo heewde, fotde laabi ɗiɗi.[211] Hidropower woni ko ɓuri heewde e doole, ko ɓuri feccere e semmbeeji kesi leydi ndii[212], ina addana ɗum 13% e semmbeeji mum,[211] ko ɓuri heewde e Yuroopu caggal Norwees e Turki.[212] No doole nukliyeer nii, ko ɓuri heewde e gollorɗe kuuraa ndiyam, ko wayi no Eguzon, Étang de Soulcem, e Lac de Vouglans, ko EDF toppitii ɗum en.[212] Farayse ina anniyii ɓeydude yaajtinde doole ndiyam haa hitaande 2040.[211] === Moota === [[File:Creissels_et_Viaduct_de_Millau.jpg|thumb|Millau Viaduct woni pont ɓurɗo toowde e winndere nde]] Resooji laana njoorndi Farayse, ɗi njuuteendi mum en tolnii e 29 473 kiloomeeteer (18 314 mi) e hitaande 2008,[214] ko kañum woni ɗiɗaɓo ɓurɗo yaajde e nder Yuroopu hirnaange caggal Almaañ.[215] Ko SNCF gollotoo nde, e otooji jaawɗi ina mbaɗi Thalys, Eurostar e TGV, ɗi njahata ko e 320 km/h (199 mph).[216] Eurostar, kam e laana ndiwoowa Eurotunnel, ina jokkondiri e leydi Angalteer rewrude e laana ndiwoowa Kanaal. Jokkondiral laana njoorndi ina woodi e leyɗeele hoɗdiiɓe Yuroopu ɗee kala so wonaa Andorra. Jokkondiral hakkunde gure kadi ina ƴellitii no feewi, ko ɓuri heewde e gure mawɗe ina njogii sarwisaaji les leydi walla tramway ina timmina sarwisaaji otooji. Ko ina tolnoo e 1 027 183 kiloomeeteer (638 262 mi) laawol gollorteengol ina woodi e nder leydi Farayse, ɗum noon ko kañum woni lowre ɓurnde yaajde e duunde Yuroopu.[217] Diiwaan Pari ina heewi jolngo laabi e laabi mawɗi, jokkondirɗi e ko famɗi fof nokkuuji leydi ndii kala. Laabi Farayse ina njogii kadi yah-ngartaa mawɗo hakkunde leyɗeele, jokkondirɗo e gure koɗdiiɗe Belsik, Luxembourg, Almaañ, Siwis, Itali, Espaañ, Andorra e Monako. Alaa njoɓdi binnditagol hitaande kala walla njoɓdi laawol ; kono kuutoragol laabi mawɗi ɓurɗi heewde jeyi ko rewrude e tolnooji so wonaa e saraaji kominaaji mawɗi. Lugge otooji kesi ɗii ɓuri heewde ko markeeji nder leydi ko wayi no Renault, Peugeot e Citroën.[218] Farayse ina jogii « Millau Viaduct », woni pont ɓurɗo toowde e winndere ndee,[219] ina mahi pontooji keewɗi teeŋtuɗi ko wayi no Pont de Normandie. Otooji e laanaaji diwooje disel e petroŋ ina ngadda feccere mawnde e pollugol henndu leydi ndii e gaasuuji gaddooji seer.[220][221] Ko 464 laana ndiwoowa ngoni e nder leydi Farayse.[84] Aeroport Charles de Gaulle, woni ko e saraaji Pari, ko kañum woni aeroport ɓurɗo mawnude e ɓurɗo heewde yimɓe e nder leydi ndii, ina joginoo ko ɓuri heewde e jolngooji yimɓe e njulaagu, ina jokkondiri Pari e ko famɗi fof gure mawɗe winndere ndee kala. Air France woni laaɗe diwooje ngenndiije, hay so tawii noon sosiyeteeji keewɗi ina mbaɗa diwooje nder leydi e nder leyɗeele goɗɗe. Portooji mawɗi sappo ina ngoodi e Farayse, ɓurɗi mawnude heen ko Marseille,[222] ko kañum kadi ɓuri mawnude e keerol maayo Mediteraane.[223] 261 kiloomeeteer (7 619 mi) laabi ndiyam ina rewi Farayse ina heen Canal du Midi, jokkondirɗo e maayo Mediteraane e maayo Atlantik rewrude e maayo Garonne.[84] === Ganndal e karallaagal === [[File:Ariane_5_with_James_Webb_Space_Telescope_Prelaunch_(51773093465).jpg|thumb|upright|left|Farayse woni e hitaande 2020 ɓurɗo waawde wallitde kaalis ngenndiijo e nder Fedde Oropnaare weeyo,[224] nde jibini galle roketaaji Ariane, jolnaaɗi ummoraade Gine Farayse (Ariane 5 natal)]] Gila e yontaaji hakkundeeji, Farayse ina walliti e ƴellitgol ganndal e karallaagal. E fuɗɗoode teeminannde 11ɓiire, Pape Sylvester II jibinaaɗo to Farayse, artiri abacus e armillary sphere, o artiri limooje e waktuuji aarabeeɓe e nder ko ɓuri heewde e Orop.[225] Duɗal jaaɓi-haaɗtirde Pari, sosaangal e cakkital teeminannde 12ɓiire, ina jeyaa haa jooni e duɗe janngirɗe ɓurɗe teeŋtude e nder winndere hirnaange.[226] E teeminannde 17ɓiire, hiisiwal e filosof biyeteeɗo René Descartes ardii rationalism ngam heɓde ganndal ganndal, Blaise Pascal wonti lolluɗo e golle mum e dow mekanikuuji baawɗi wonde e ndiyam ; kamɓe ɗiɗo fof ɓe ngoni ko e yimɓe teeŋtuɓe e Rewolison ganndal, ɓuuɓɗo e nder Orop e oon sahaa. Akademi gannde Farayse, sosaaɗo e cakkital teeminannde 17ɓiire e juuɗe Luwis XIV ngam hirjinde e reende wiɗtooji ganndal Farayse, ina jeyaa e duɗe ganndal ngenndiije gadane e nder daartol. Duuɓi cemmbiɗinki anndaama bee kuugal annduɗo tago Buffon, gootel nder annduɓe tago’en arande’en anndugo tokkitol ekolooji, e ganndo kemist biyeteeɗo Lavoisier, mo yi’i darnde oksijen nder ngurdam. Diderot e D’Alembert njaltinii Encyclopédie, faandaare mum ko rokkude renndo ngoo "ganndal nafoowal" baawngal huutoreede e nguurndam ñalnde kala.[227] Waylo sanɗaaji nder teeminannde 19ɓiire yi’i ɓamtaare ganndal mawnde to Farayse, nde Augustin Fresnel sosi optik keso, Sadi Carnot lelni doosɗe termodinamik, e Louis Pasteur ardii mikroobayoloji. Annduɓe Farayse woɗɓe mawɓe e oon sahaa ina mbinndaa inɗe mum en e dow Tower Eiffel. Annduɓe Farayse lolluɓe e teeminannde 20ɓiire ina njeyaa heen hiisiyanke e ganndo fisik biyeteeɗo Henri Poincaré ; fisiknaaɓe Henri Becquerel, Pierre e Marie Curie, heddiiɓe e lollude e golle mum en to bannge raajo-aktiwite ; ganndo fisik biyeteeɗo Paul Langevin; e ganndo ko faati e mboros biyeteeɗo Luc Montagnier, gooto e yiytuɓe SIDA VIH. Koolol juuɗe ƴettaa ko to Lyon e hitaande 1998, tawi ko fedde winndereyankoore, tawi ina jeyaa heen Jean-Michel Dubernard, caggal ɗuum waɗi ko juuɗe ɗiɗi gadane ɗe njuumri.[228] Tele-opereeji ɗii ko seppooji Faraysenaaɓe ardii ɗi Jacques Marescaux ñalnde 7 suwee 2001 e nder geec Atlantik.[229] Ko adii fof ko Bernard Devauchelle waɗi mbayliigu yeeso ñalnde 27 noowammbar 2005. Farayse woni 11ɓo e nder limlebbi winndereeji 2023, so yerondiraama e 16ɓo e hitaande 2019.[232][233][234][235] === Hotooji === <gallery mode="packed" class="center"> File:Château de Maintenon 2008.jpg File:Rue des Marchands depuis le Koïfhus (Colmar) (4).jpg File:Rouleau de Bostan 07.jpg File:St-Malo Tombe Chateaubriand 2010.jpg </gallery> === Tuugnorgal === {{Commons|France}} {{Yuroopu}} [[Catégorie:Leydi]] [[Catégorie:Yuroopu]] [[Catégorie:Faransi]] [[Catégorie:Farayse]] [[Category:Nyaddo]] fqid924516mbnwosyowdyoosj7c2nxa Wikipedia talk:Damugal renndo 5 3524 195457 191928 2026-11-10T17:47:24Z Mamman Ali 9126 /* Administrator request */ 195457 wikitext text/x-wiki == Usi[[commons:Special:MyLanguage/Commons:Upload Wizard|UploadWizard]] for uploads == [[Image:Commons-logo.svg|right|220px|alt=Wikimedia Commons logo]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello! It was noted that on this wiki you have [[Special:Statistics|less than 10 local files]]. Presumably, you therefore don't have interest nor energies to have [[commons:Category:Licensing templates|hundreds templates]] with the [[mw:Multimedia/Media Viewer/Template compatibility|now required HTML]], even less a local [[m:EDP|EDP]]. However, this means that users here will experience a mostly broken and/or [[wmf:Resolution:Licensing policy|illegal]] uploading. I propose to * '''have [[Special:Upload|local upload]] [[commons:Commons:Turning off local uploads|restricted]]''' to the "{{int:group-sysop}}" group (for emergency uploads) and * the '''sidebar point to [[commons:Special:UploadWizard]]''', so that you can avoid local maintenance and all users can have a functioning, easy upload interface [[translatewiki:Special:Translate/ext-uploadwizard|in their own language]]. All registered users can upload on Commons and [[Special:ListFiles|existing files]] will not be affected. I'll get this done in one week from now. # If you disagree with the proposal, just [[m:User:Nemo bis/Unused local uploads|remove your wiki from the list]]. # To make the UploadWizard even better, please tell your experience and ideas on [[commons:Commons:Upload Wizard feedback]]. [[m:User:Nemo_bis|Nemo]] 19 Duujal 2014 à 20:38 (UTC) </div> <!-- Message envoyé par User:Nemo bis@metawiki en utilisant la liste à http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Nemo_bis/Unused_local_uploads&oldid=8578536 --> == Pulaagu, Islaam e Ganndal: Daarto Seyhu Usmaan Ɓiy Foodiyo == Sayku Usmaan Ɓiy Foodiyo ko gooto e mujaddid en ɓurɓe teskeede e nder daartol Islaam haa ɓuri teeŋtude noon e nder ɓaleeri Afrik. Dan fodio (firti ko ɓiy Foodiyo e hawsankoore) hono no o ɓuri lollirde, ko Pullo jeyaaɗo to leydi Hawsa. Ceerno Maamuudu Jah mo Pete (Fuuta Tooro) ene wiya ko o Demdemo (yettoode makko ko Dem) kadi iwdi makko ko Jamaa-Alwaali, diiwan Tooro e nder leydi Fuuta Tooro.Hayso ɗuum laatiima ne, tawat ɓe perii ummaade Fuuta fayde leydi Hawsa gila e yontaaji keewɗi. H.A.S. Johnston e nder deftere mum The Fulani Empire of Sokoto ene hollira heen doggol asko maɓɓe hono no ɓe mbinndiri ɗum ni, tuggude e Muusa Jokollo taaniiɓe gadiiɗo arde Birnin Konni e nder leydi Hawsa o haa yettii Muhammadu Foodiyo baaba mum Seyku Usman, taaniraaɓe sappo ene e hakkude he. Tuugnaade e ngoon asko Johnston ene qiimoo gargol lenyol Dan Fodio en e nder leydi Hawsa gila e hitaande 1450. Kanko Johnston o beydi heen haa jooni “ Ko ɗoon ɓe ngonno nde Konu Askiya honi bannge hiirnaage leydi Hawsa, e ɓe tawaa ƴellitagol e jangol laamu Muhammadu Kanta ndaɓɓu balɗe, ɓe nanii kabaaru wonde konu Jukun en nana darii e damal Katsina kadi ɓe ceediima fusgo laamu Zamfara.”  Ko ɓuri faayodin’de ni e jarde teskaade’ o wiy kanko Johnston, “ko kamɓe Fulɓe Toorankaawa (Toorooɓe) en ɓee ngadii Goobiraawa en, hono Hawsankeeɓe askitinteeɓe e nokku he ɓe, hoɗde e nder diiwaan he.” Kala ko waawi heen won’de kam, daartol nguurndam Seyku Usman ɓiy Foodiyo ene aywina daartol Islaam e nder Ɓaleeri Afrik kala, haa ɓuri teeŋtude noon e daartol lenyol Fulɓe ngol ɓe o jeeyaa e nder mum en ngol.  Islaam e nder Ɓaleeri Afrik Fulɓe ene njeyaa e lenyɗi Hiirnaange Afrik gadiiɗi naatde e nder diine Islaam. Daartiyankooɓe Arabeeɓe ko wayno Al Bakri, Al-Idriisi walla Ibnu Batuuta en fof ene ceedo jaajgol Islaam e nder Fuuta Tooro (Takrur) gila e teemedannde 11ɓre. Pergol Fulɓe aynaaɓe heewɓe ummaade Fuuta Tooro fayde fuɗnaange e naatondiral maɓɓe toon e lenyɗi goɗɗi Afriknaaji juulɓe, ko wayno Manndiŋkeeɓe e Hawsankeeɓe, ɓeydiima tiiɗtindeɓe e nder Islaam e saanga nde yoga e maɓɓe mbaɗti hoɗde e wuurde nguurndam saareyeejam. Nde tawnoo diine e pinal Islaam ko kanum ɓurnoo battinde e yiytinaade e nder saareeji Bilad as-Sudaan.   Bilaad as-Sudaan, hono no daartiyankeeɓe Islaamyankeeɓe adanɓe ɓe noddiratnoo ɓaleeri Afrik ni, ko cirfol worgo sahara tuggude e Maayo Atlantik to banngo hiirnaange haa yettii Mayo Woɗewo to bannge fuɗnaange. Wiyaama Islaam fuɗɗiima naatde e nder diiwaan he gila e teemedannde 8ɓre. Ko adii nde Islaam naatata e ɓaleeri Afrik, taw jokkondiral ene woodno hakkunde mum e  Afrik Bannge-rewo, rewrude e lappi njulaagu Taƴcugol Sahara (Trans-saharien). Julaaɓe ummotonooɓe rewo ɓee ene ngaddatnoo njulaari mum en, ndi ngannduɗaa ene tawetenoo heen ndenndaangal geɗe peewnetenooɗe e diiwaan Mediteraani haa e leyɗeele goɗɗe dow mum. So ɓe njeeyi ɓe comoo ɗoon kadi kaŋŋe e lamɗam, nde tawnoo ko geɗe keewnooɗe no feewi e diiwaan ɓaleeri he. Caggal nde Islaam naati diiwaan o, binndol Arab fuɗɗii saraade e yaajde e nder diiwaan he. Ɗuum ɓeydii jokkondiral, waawde nanondirde e faamondirde; kisal e deeƴre; hoolaare ɓeydii e laabi hee kadi addani jahondiral e njulaagu hakkunde diiwaanuuji ɗiɗi beydaade. Nguun mbayliigu udditii damal naatondiral pine, jillondiral lenyɗi e ƴellitagol pine saarankeeje. Ko e nguun mbayliigu laamu Ganna jibinaa e teemedannde 11bre, ngu wuuri haa e teemedannde 13ɓre laamu woɗngu ɓurngu ngu yaajde e doolnude lomtiingu ene wiyee Joomaandu Mali. Duuɓi teemedde ɗiɗi caggal ɗuum laamu ngoɗngu ene wiyee Sonngaay jogtii araaray e nder Hiirnaange Afrik tuggude e teemedannde 15ɓre haa e nder teemedannde 17ɓre. E hitaande 1596 laamu Marok yani e Sonngay ngam yiɗnoode fawde junngo mum e dow kaŋŋe mayri. Haysinno Marok danyaani heen ko wonno sago mum koo, doole Sonngaay keli, laamu ngu feccii wonti leykon tokoson. Eɗen teskoo ɗiiɗoo joomaanduji fof noon, gaagaa nder keeri majji,eɗi njiimatnoo e laamuuji tokoosi gonɗi e nder diiwaan he ɗi, ɗi njoɓnoo ɗum en kubbal. To bannge fuɗnaage Sonngaay to laamu nana toon ene wiyee Kanem-Borno ene wiyee ko kanngu e Ganna njiƴƴi kono Kanem-Borno wuurii kanum haa e teemedannde 19ɓre. Hakkunde Sonngaay e Kanem-Borno ko ɗoon leydi Hawsa woni. Ko ndi fecciindi e diiwaanuji, heen gooto fof ene laami hoore mum hayso tawi e ɓe mbaɗdi tummbudu ngootaagu. Ene jeyaa e ko teskini e laamuuji jaŋtaaɗi dow ɗii kala, wonde ɗi kannji fof laamuuji nodditirtooɗi Islaam. Hayso keeweendi e yimɓe leyɗeele ɓe ngonaano juulɓe ne, haa ɓuri teeŋtude e dowrinkooɓe ɓe, laamɓe ɓee e ko ɓuri heewde e julankooɓe ɓee ko juulɓe ngonno. Laamuuji ɗi mahinoo ko e mbaydi laamuuji leyɗeele Islaam ɗe no mbaynii. Annduɓe ene ittananoo heen geɗal mawngal kadi jaŋde ene hurumanoo heen no feewi. Laamɓe ɓee ene ngaadorino yahde Makkah ngam hajjoyde rwrude  Ejipta, so e ɓe ngarta ɓe ngaddora defte, heen sahaaji ni ɓe ƴettora toon annduɓe ko wayno  seerenɓe diine ɓe ngadda ɗum en ɓe koɗna ɗum en e nokkuuji maɓɓe mbele ene ɓeyda sarde diine o e yaajnude ganndal e nder leyɗeele maɓɓe. Almudɓe kadi ene ummotonoo e leyɗeele he njaha janngoyde e nder duɗe Islaam mawɗe ɗe kala, ko wayno jaaɓi haaɗtirde Azhar to leydi Ejipt to ngannduɗaa laamuuji ɗi ene njogotnoo toon jipporɗe koye mum en, almudɓe ummiiɓe e nder ɗeen leyɗeele ko heen njippotoo tawa ko laamuji  leyɗeele mum en njaltinatnoo hitaande kala ko ɗiin nokkuuji njogoraa. Diiwaan o e hoore mum duɗe keewɗe, mawɗe, kuɓɓii heen. Ganndal Islaam ene sarino no feewi e nder Bilaad as-Sudaan ummaade e Timbuktu haa fay Fuuta Jalon haa yettoyi Fuuta Tooro jaŋde ene saakinoo heen sanne. Jibinannde E Nehdi Usmaan Dan Foodiyo jibinaa ko e nder wuro wiyeteengo Maratta e nder ngootiri e leyɗeele Hawsankeeɓe wiyeteendi Gobir, nyalnde 29 lewru Safar, hitaande 1168 Fergo Nelaaɗo ene hawra 15 Decembre 1754. Baaba makko Muhammad Foodiyo, ko ganndo kuɓɓuɗo kadi nananooɗo e nder yonta mum e nder leydi Gobir. Ko o pullo tooroodo, galle maɓɓe ko ɓooyɗo anndireede ganndal e diineyankaagal. Ndeen jibinannde sikke alaa, rokki Usmaan fartaŋeeji ɗiɗi: danyde jannginooɓe tawa ko annduɓe dowrowɓe e rontude hurum e teddungal jibnaaɓe makko e nder ngo renndo ngo ganndal ko huunde teddinaande kadi annduɓe ko rokkaaɓe hurum, heɗanteeɓe.   Duuɓi ɗiɗi caggal jibineede Dan Foodiyo, Muhammad Fodiyo e ɓesngu mum eggi ummaaade Maratta ɓe koɗoyi wuro ene wiyee Degel.Nde Usmaan danyi duuɓi naatirɗi jaŋde, baaba makko janngini-mo Qur’aan. O janngi kaɓorɗe e biyeteeɗo Abdu Rahmaan dan Hamada. O dali sariya e juuɗe Usmaan Binndoowo Bakebbi, o janngi e mum fannuji keewɗi ko wayno fiqhu, lugha,nahwu, e gannde bayɗe no hiisa (mathematic),  mbewu (astronomie), walla jime (poesie).  Caggal ɗuum o yahi Agades to ganndo gooto Tuwaareg ene wiyee Seyku (sheikh) Jibriilu ben Omar, ko ceedtanonooɗo ganndal e nder diiwan ɓaleeri hee kala; ene wiyee so omo ɗannotonoo, e nder sate makko heen gelooɗi ɗiɗi ndimndata tan ko defte. Usmaan  woni toon ko Allah haaji, o arti  leydi maɓɓe, o fuɗɗii janngude Tafsiir e juuɗe Hasimiwu Basanfara o jokkitoyi e juuɗe bappaany makko ene wiyee Ahmadu dan Muhammadu Amiinu. Bappaany makko goɗɗo kadi ene wiyee Muhammadu dan Raji, kanum ne janngini-mo ganndal Hadiis.   Seyku Usmaan, sabu ko ndeen innde o ɓurata hankadi anndireede, ko almuudo ceedtanaaɗo welde hakkille e yiɗde ganndal; ko o moƴƴo hakkille baawɗo reende kala ko o jannginaa, jaawɗo faamde. O fuɗɗiima winndude jime e neenewal makko Pulaar gila o suwaa heɓde duuɓi noogaas, ɗuum ene sedto udditaare makko e ganndal e feɗɗitaare makko e binndol gila ko o suka. Nde o heɓi hedde duuɓi noogaas ko ndeen o fuɗɗii waɗtude winndude e Arab, o winndi heen yimre makko arwaniire o mo jaara heen Nelaaɗo. Nde Seyku Usmaan heɓata duuɓi 25 taw o heɓii lijaasa (o rokkaa walla o duwana hono no almudɓe mbiyrata jooni ni), o heɓii yamiroore waɗtude jannginde. Ko ndeen o fuɗɗii jannginde almudɓe, ɓe ene jeyaa heen minyiiko ene wiyee Abdullaahi mo o hecci duuɓi sappo e ɗiɗi. O waɗti kadi waajaade,siftinde yimɓe diine mum en e noddude fayde e diine Allah.  Ɗo seyku Usmaan ɗo noon, duwaneede walla reokkeede lijaasa firtaani gaynude jaŋde hono no almudaagal jooni-ni, alaa, ɗo makko ɗo ko ndeen jaŋde fuɗɗii. Kala ɗo o nannoo ganndo ene hoɗi walla ene yilli e nder diiwaan he o yettoto ɗum, o heɗtoo e mum, wooda ko o ƴoogi e mum. Ene wiyee e ndiin mbaydi o janngii e seerenɓe ko ɓuri teemedere.   == Administrator request == Usee yimɓe Fula, miɗo yiɗi ngam miɗo jaɓɓa hakkille dow Fulfulde Wikipedia ngam tataɓre. Miɗo tammi on hokkata on jaɓugo mon e jaɓugo ma yeeso anndal ngol ngam mi hokke mi fursat go'o ngam mi tokki kuugal ngal belɗum ngam kuɓɓugo Wiki ɗemngal men. Miɗo yetta on ngam walliingo on nder ɗum. Ko'e mon boo. [[User:De-Invincible|De-Invincible]] ([[User talk:De-Invincible|yeewtu]]) 06:42, 24 Korse 2024 (UTC) :@[[User:De-Invincible|De-Invincible]] has been doing a good job. I support his renewal of adminship. [[User:Harandee|Harandee]] ([[User talk:Harandee|yeewtu]]) 06:58, 24 Korse 2024 (UTC) :I support the renewal of this request, because the user has been active in discharging his roles as admin. [[User:Awwerl|Awwerl]] ([[User talk:Awwerl|yeewtu]]) 07:01, 24 Korse 2024 (UTC) :Mi ɗon jaɓana ɓeydaaki daliila ngol, ngam huutorɗo ɗon ɗon waɗugo kuuɗe maako bana adiiminjo. [[User:Zarerh|Zarerh]] ([[User talk:Zarerh|yeewtu]]) 07:05, 24 Korse 2024 (UTC) :I strongly support this request. [[User:Apdoull|Apdoull]] ([[User talk:Apdoull|yeewtu]]) 07:09, 24 Korse 2024 (UTC) :O ɗon waɗa gollaaku ngam ɓamtaare Fulfulde Wikipedia. Ngam maajum mi ɗon jaɓɓa ɓeydaaki dabare nde'e, ngam marɗo huutoraade ɗon waɗugo kuuɗe maako bana ardiiɗo. [[User:Fatheema|Fatheema]] ([[User talk:Fatheema|yeewtu]]) 07:15, 24 Korse 2024 (UTC) :Strong support. I hope @[[User:De-Invincible|De-Invincible]] can become permanent admin. [[User:Asmiatu|Asmiatu]] ([[User talk:Asmiatu|yeewtu]]) 15:56, 1 Morso 2024 (UTC) == Administrator renewal request == Usee yimɓe Fula, miɗo yiɗi ngam miɗo jaɓɓa hakkille dow Fulfulde Wikipedia ngam tataɓre. Miɗo tammi on hokkata on jaɓugo mon e jaɓugo ma yeeso anndal ngol ngam mi hokke mi fursat go'o ngam mi tokki kuugal ngal belɗum ngam kuɓɓugo Wiki ɗemngal men. Miɗo yetta on ngam walliingo on nder ɗum. Ko'e mon boo.[[User:De-Invincible|De-Invincible]] ([[User talk:De-Invincible|yeewtu]]) 12:19, 29 Duujal 2025 (UTC) :I support the request of @[[User:De-Invincible|De-Invincible]] for renewal of his administrator right because he helps make ffwiki be in check. [[User:Majalam|Majalam]] ([[User talk:Majalam|yeewtu]]) 18:19, 4 Korse 2025 (UTC) :O ɗon waɗa gollaaku ngam ɓamtaare Fulfulde Wikipedia. Ngam maajum mi ɗon jaɓɓa ɓeydaaki dabare nde'e, ngam marɗo huutoraade ɗon waɗugo kuuɗe maako bana adminjo [[User:Zaynab05|Zaynab05]] ([[User talk:Zaynab05|yeewtu]]) 18:22, 4 Korse 2025 (UTC) :The user @[[User:De-Invincible|De-Invincible]] has been doing a good job in patrolling new and spam pages. I support his renewal of adminship. [[User:Awwerl|Awwerl]] ([[User talk:Awwerl|yeewtu]]) 18:25, 4 Korse 2025 (UTC) :Ever since I knew him, he has been active in discharging his roles as admin. He become a source of motivation to many us. I endorsed his request for the renewal. [[User:Fati A.J|Fati A.J]] ([[User talk:Fati A.J|yeewtu]]) 18:29, 4 Korse 2025 (UTC) == jime pulaar == ngatamaare [[User:Mamoysane|Mamoysane]] ([[User talk:Mamoysane|yeewtu]]) 22:16, 2 Colte 2026 (UTC) == Shugaba,en makko Fula Wikimedia == Bandirabe am usee yimɓe Fula, miɗo yiɗi ngam miɗo jaɓɓa hakkille dow Fulfulde Wikipedia ngam tataɓre. Miɗo tammi on hokkata on jaɓugo mon e jaɓugo ma yeeso anndal ngol ngam mi hokke mi fursat go'o ngam mi tokki kuugal ngal belɗum ngam kuɓɓugo Wiki ɗemngal men. Miɗo yetta on ngam walliingo on nder ɗum. Ko'e mon boo. Allah seni, on [[User:Fulani215|Fulani215]] ([[User talk:Fulani215|yeewtu]]) 13:45, 25 Korse 2026 (UTC) :mii ɓawitee e saɓɓe ɗingo [[User:Adamu mc|Adamu mc]] ([[User talk:Adamu mc|yeewtu]]) 14:11, 25 Korse 2026 (UTC) :strongly support [[User:Umargana1|Umargana1]] ([[User talk:Umargana1|yeewtu]]) 18:16, 25 Korse 2026 (UTC) :Not supported. This user doesn't have the basic knowledge of editing Fulfulde Wikipedia. Instead of requesting for admin roles, he should focus on strengthening his editing skills.[[User:MOIBARDE|MOIBARDE]] ([[User talk:MOIBARDE|yeewtu]]) 16:08, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) Miɗon walli ɓaawo banɗam gam hesɗinki yesoku muɗum to fulfulde Wikipedia. [[User:Mamman Ali|Mamman Ali]] ([[User talk:Mamman Ali|yeewtu]]) 06:07, 28 Korse 2026 (UTC) ==Admin request== Hello community members, I am writing to formally request the Administrator(Sysop) role on the Fulfulde wikipedia. As our community continues to grow, there is an increasing need for active local technical maintenance,page deletion , spam mitigation, and user management.Having been deeply involved in the growth of this project, Iam eager to take on these responsibilities to help ensure a clean, well-organized,and save environment for all contributors. Thank you for your support.[[User:MOIBARDE|MOIBARDE]] ([[User talk:MOIBARDE|yeewtu]]) :The applicant has been a great contributor on ffwiki. He has a strong track of record in making awesome contributions. This opportunity will enable him expand his scope of contributions. [[User:De-Invincible|<span style="color:#0b2545; font-family:'Trebuchet MS', Verdana, sans-serif;">'''''De-'''''</span>]][[User Talk:De-Invincible|<span style="color:#b8860b; font-family:'Trebuchet MS', Verdana, sans-serif;">'''''Invincible'''''</span>]] 08:25, 26 Morso 2026 (UTC) :I support the admin rights request because more admins are needed for proper maintenance tasks of this Wikipedia. [[User:Maydala|Maydala]] ([[User talk:Maydala|yeewtu]]) 16:41, 27 Morso 2026 (UTC) ::I support this request. [[User:JammyGirl|JammyGirl]] ([[User talk:JammyGirl|yeewtu]]) 16:47, 27 Morso 2026 (UTC) == Administrator request == Usee yimɓe Fula, miɗo yiɗi ngam miɗo jaɓɓa hakkille dow Fulfulde Wikipedia ngam tataɓre. Miɗo tammi on hokkata on jaɓugo mon e jaɓugo ma yeeso anndal ngol ngam mi hokke mi fursat go'o ngam mi tokki kuugal ngal belɗum ngam kuɓɓugo Wiki ɗemngal men. Miɗo yetta on ngam walliingo on nder ɗum. Ko'e mon boo. [[User:MOIBARDE|MOIBARDE]] ([[User talk:MOIBARDE|yeewtu]]) 16:09, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) :I support this request[[User:Ilya Discuss|Ilya Discuss]] ([[User talk:Ilya Discuss|yeewtu]]) 16:22, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) ::I strongly support this request. His dedication, commitment, and continuous contributions to the growth of Fulfulde Wikipedia are truly commendable. I believe granting you Administrator (Sysop) rights will further strengthen our community and improve the maintenance, security, and overall development of the project. You have my full support and confidence as you take on this important responsibility. [[Special:Contributions/~2026-53206-03|~2026-53206-03]] ([[User talk:~2026-53206-03|talk]]) 16:49, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) :You have my full support! I believe your experience, dedication, and passion for the Fulfulde Wikipedia community make you well-positioned to take on this responsibility. Our project needs committed contributors who are ready to serve, protect, and strengthen the platform. I am confident that your leadership and technical contributions will help us move forward and achieve even greater milestones. Wishing you success in this journey! [[User:Adam644|Adam644]] ([[User talk:Adam644|yeewtu]]) 17:03, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) == Request for temporary Sysop == Dear community members, I am writing to formally request a temporary Sysop role on the Fula Wikipedia. This is as a result of our community's continued growth, leading to an increasing need for active local technical maintenance, page deletion , spam mitigation, and user management.Having been deeply involved in the growth of this project, Iam eager to take on these responsibilities to help ensure a clean, well-organized,and save environment for all contributors. Thank you for your support. [[User:Ilya Discuss|Ilya Discuss]] ([[User talk:Ilya Discuss|yeewtu]]) 16:25, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) :i strongly support this request , he is dedicate and hardworking editor by approved/grant him this right he may be able to carry out local maintenance such as page deletion,vandalism , spam mitigation and as well as user management. [[User:MOIBARDE|MOIBARDE]] ([[User talk:MOIBARDE|yeewtu]]) 16:44, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) ::I strongly support this request. His dedication, commitment, and continuous contributions to the growth of Fulfulde Wikipedia are truly commendable. I believe granting you Administrator (Sysop) rights will further strengthen our community and improve the maintenance, security, and overall development of the project. You have my full support and confidence as you take on this important responsibility. [[User:Adam644|Adam644]] ([[User talk:Adam644|yeewtu]]) 16:53, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) :::e mii ɓawiita mai barɗe lato ardujo fulah e nder yadu [[User:Adamu mc|Adamu mc]] ([[User talk:Adamu mc|yeewtu]]) 17:10, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) :<nowiki>I strongly support this request ~~~</nowiki> [[User:Zahraswaty|Zahraswaty]] ([[User talk:Zahraswaty|yeewtu]]) 08:59, 4 Yarkomaa 2026 (UTC) :e mii ɓawiita iliya discuss laato ardujo fulfulde Wikipedia [[User:Adamu mc|Adamu mc]] ([[User talk:Adamu mc|yeewtu]]) 10:55, 9 Yarkomaa 2026 (UTC) == Administrator request == On njaaraama renndo. Miɗo ɗaɓɓa hakkeeji njuɓɓudi to Wikipedia Fulfulde. Miɗo jogii duuɓi e humpito e nder eɓɓooji Wikimedia ceertuɗi e heblo renndo nokku. No renndo wallidiiɓe mawnirta e nder Gambia e Senegaal, faamde am e ngonka diiwaan men ina wallita e wallitde mawnugol men. So mi rokkaama ɗeen hakkeeji, maa mi huutoro ɗe e dow nuunɗal ngam yuurnitaade baylagol, haɗde bonnugol, ardude e baylagol kesol, e jogaade toppitagol ko woowaa. Miɗo ñaagii on miijo e ballal mon. Mi yeti onn bandirabe am [[User:Gayobah13|Gayobah13]] ([[User talk:Gayobah13|yeewtu]]) 09:56, 5 Yarkomaa 2026 (UTC) :eh mi sebbeɗena ɓawo to lattaki gayobah jagurdo e nder ardungal fulfulde wikipedia e jooni [[User:Adamu mc|Adamu mc]] ([[User talk:Adamu mc|yeewtu]]) 10:40, 5 Yarkomaa 2026 (UTC) :E mii ɓawiita boyogah laato ardujo fulfulde Wikipedia e jeewey nder hiitande de [[User:Zaujeel khair|Zaujeel khair]] ([[User talk:Zaujeel khair|yeewtu]]) 15:23, 5 Yarkomaa 2026 (UTC) :E mii ɓawiita boyogah laato ardujo fulfulde Wikipedia e jeewey nder hiitande de [[User:Ilya Discuss|Ilya Discuss]] ([[User talk:Ilya Discuss|yeewtu]]) 17:29, 5 Yarkomaa 2026 (UTC) E mii ɓawiita boyogah laato ardujo fulfulde Wikipedia e jeewey nder hiitande de jooni [[User:Hauwa&#39;u lawal ardo|Hauwa&#39;u lawal ardo]] ([[User talk:Hauwa&#39;u lawal ardo|yeewtu]]) 19:41, 6 Yarkomaa 2026 (UTC) :E mii ɓawiita boyogah laato ardujo fulfulde Wikipedia e jeewey nder hiitande de [[User:Bin Hassaini|Bin Hassaini]] ([[User talk:Bin Hassaini|yeewtu]]) 14:02, 8 Yarkomaa 2026 (UTC) Emii ɗon yiɗii laato arduujo fulfulde wikipeediya haa ɗon wonii hiireejo [[User:Mamman Ali|Mamman Ali]] ([[User talk:Mamman Ali|yeewtu]]) 17:47, 10 Jolal 2026 (UTC) 4qbwrb9xtoujt8s2j7ewm9f9hhoba30 195458 195457 2026-11-10T17:49:58Z Mamman Ali 9126 /* Administrator request */ 195458 wikitext text/x-wiki == Usi[[commons:Special:MyLanguage/Commons:Upload Wizard|UploadWizard]] for uploads == [[Image:Commons-logo.svg|right|220px|alt=Wikimedia Commons logo]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Hello! It was noted that on this wiki you have [[Special:Statistics|less than 10 local files]]. Presumably, you therefore don't have interest nor energies to have [[commons:Category:Licensing templates|hundreds templates]] with the [[mw:Multimedia/Media Viewer/Template compatibility|now required HTML]], even less a local [[m:EDP|EDP]]. However, this means that users here will experience a mostly broken and/or [[wmf:Resolution:Licensing policy|illegal]] uploading. I propose to * '''have [[Special:Upload|local upload]] [[commons:Commons:Turning off local uploads|restricted]]''' to the "{{int:group-sysop}}" group (for emergency uploads) and * the '''sidebar point to [[commons:Special:UploadWizard]]''', so that you can avoid local maintenance and all users can have a functioning, easy upload interface [[translatewiki:Special:Translate/ext-uploadwizard|in their own language]]. All registered users can upload on Commons and [[Special:ListFiles|existing files]] will not be affected. I'll get this done in one week from now. # If you disagree with the proposal, just [[m:User:Nemo bis/Unused local uploads|remove your wiki from the list]]. # To make the UploadWizard even better, please tell your experience and ideas on [[commons:Commons:Upload Wizard feedback]]. [[m:User:Nemo_bis|Nemo]] 19 Duujal 2014 à 20:38 (UTC) </div> <!-- Message envoyé par User:Nemo bis@metawiki en utilisant la liste à http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Nemo_bis/Unused_local_uploads&oldid=8578536 --> == Pulaagu, Islaam e Ganndal: Daarto Seyhu Usmaan Ɓiy Foodiyo == Sayku Usmaan Ɓiy Foodiyo ko gooto e mujaddid en ɓurɓe teskeede e nder daartol Islaam haa ɓuri teeŋtude noon e nder ɓaleeri Afrik. Dan fodio (firti ko ɓiy Foodiyo e hawsankoore) hono no o ɓuri lollirde, ko Pullo jeyaaɗo to leydi Hawsa. Ceerno Maamuudu Jah mo Pete (Fuuta Tooro) ene wiya ko o Demdemo (yettoode makko ko Dem) kadi iwdi makko ko Jamaa-Alwaali, diiwan Tooro e nder leydi Fuuta Tooro.Hayso ɗuum laatiima ne, tawat ɓe perii ummaade Fuuta fayde leydi Hawsa gila e yontaaji keewɗi. H.A.S. Johnston e nder deftere mum The Fulani Empire of Sokoto ene hollira heen doggol asko maɓɓe hono no ɓe mbinndiri ɗum ni, tuggude e Muusa Jokollo taaniiɓe gadiiɗo arde Birnin Konni e nder leydi Hawsa o haa yettii Muhammadu Foodiyo baaba mum Seyku Usman, taaniraaɓe sappo ene e hakkude he. Tuugnaade e ngoon asko Johnston ene qiimoo gargol lenyol Dan Fodio en e nder leydi Hawsa gila e hitaande 1450. Kanko Johnston o beydi heen haa jooni “ Ko ɗoon ɓe ngonno nde Konu Askiya honi bannge hiirnaage leydi Hawsa, e ɓe tawaa ƴellitagol e jangol laamu Muhammadu Kanta ndaɓɓu balɗe, ɓe nanii kabaaru wonde konu Jukun en nana darii e damal Katsina kadi ɓe ceediima fusgo laamu Zamfara.”  Ko ɓuri faayodin’de ni e jarde teskaade’ o wiy kanko Johnston, “ko kamɓe Fulɓe Toorankaawa (Toorooɓe) en ɓee ngadii Goobiraawa en, hono Hawsankeeɓe askitinteeɓe e nokku he ɓe, hoɗde e nder diiwaan he.” Kala ko waawi heen won’de kam, daartol nguurndam Seyku Usman ɓiy Foodiyo ene aywina daartol Islaam e nder Ɓaleeri Afrik kala, haa ɓuri teeŋtude noon e daartol lenyol Fulɓe ngol ɓe o jeeyaa e nder mum en ngol.  Islaam e nder Ɓaleeri Afrik Fulɓe ene njeyaa e lenyɗi Hiirnaange Afrik gadiiɗi naatde e nder diine Islaam. Daartiyankooɓe Arabeeɓe ko wayno Al Bakri, Al-Idriisi walla Ibnu Batuuta en fof ene ceedo jaajgol Islaam e nder Fuuta Tooro (Takrur) gila e teemedannde 11ɓre. Pergol Fulɓe aynaaɓe heewɓe ummaade Fuuta Tooro fayde fuɗnaange e naatondiral maɓɓe toon e lenyɗi goɗɗi Afriknaaji juulɓe, ko wayno Manndiŋkeeɓe e Hawsankeeɓe, ɓeydiima tiiɗtindeɓe e nder Islaam e saanga nde yoga e maɓɓe mbaɗti hoɗde e wuurde nguurndam saareyeejam. Nde tawnoo diine e pinal Islaam ko kanum ɓurnoo battinde e yiytinaade e nder saareeji Bilad as-Sudaan.   Bilaad as-Sudaan, hono no daartiyankeeɓe Islaamyankeeɓe adanɓe ɓe noddiratnoo ɓaleeri Afrik ni, ko cirfol worgo sahara tuggude e Maayo Atlantik to banngo hiirnaange haa yettii Mayo Woɗewo to bannge fuɗnaange. Wiyaama Islaam fuɗɗiima naatde e nder diiwaan he gila e teemedannde 8ɓre. Ko adii nde Islaam naatata e ɓaleeri Afrik, taw jokkondiral ene woodno hakkunde mum e  Afrik Bannge-rewo, rewrude e lappi njulaagu Taƴcugol Sahara (Trans-saharien). Julaaɓe ummotonooɓe rewo ɓee ene ngaddatnoo njulaari mum en, ndi ngannduɗaa ene tawetenoo heen ndenndaangal geɗe peewnetenooɗe e diiwaan Mediteraani haa e leyɗeele goɗɗe dow mum. So ɓe njeeyi ɓe comoo ɗoon kadi kaŋŋe e lamɗam, nde tawnoo ko geɗe keewnooɗe no feewi e diiwaan ɓaleeri he. Caggal nde Islaam naati diiwaan o, binndol Arab fuɗɗii saraade e yaajde e nder diiwaan he. Ɗuum ɓeydii jokkondiral, waawde nanondirde e faamondirde; kisal e deeƴre; hoolaare ɓeydii e laabi hee kadi addani jahondiral e njulaagu hakkunde diiwaanuuji ɗiɗi beydaade. Nguun mbayliigu udditii damal naatondiral pine, jillondiral lenyɗi e ƴellitagol pine saarankeeje. Ko e nguun mbayliigu laamu Ganna jibinaa e teemedannde 11bre, ngu wuuri haa e teemedannde 13ɓre laamu woɗngu ɓurngu ngu yaajde e doolnude lomtiingu ene wiyee Joomaandu Mali. Duuɓi teemedde ɗiɗi caggal ɗuum laamu ngoɗngu ene wiyee Sonngaay jogtii araaray e nder Hiirnaange Afrik tuggude e teemedannde 15ɓre haa e nder teemedannde 17ɓre. E hitaande 1596 laamu Marok yani e Sonngay ngam yiɗnoode fawde junngo mum e dow kaŋŋe mayri. Haysinno Marok danyaani heen ko wonno sago mum koo, doole Sonngaay keli, laamu ngu feccii wonti leykon tokoson. Eɗen teskoo ɗiiɗoo joomaanduji fof noon, gaagaa nder keeri majji,eɗi njiimatnoo e laamuuji tokoosi gonɗi e nder diiwaan he ɗi, ɗi njoɓnoo ɗum en kubbal. To bannge fuɗnaage Sonngaay to laamu nana toon ene wiyee Kanem-Borno ene wiyee ko kanngu e Ganna njiƴƴi kono Kanem-Borno wuurii kanum haa e teemedannde 19ɓre. Hakkunde Sonngaay e Kanem-Borno ko ɗoon leydi Hawsa woni. Ko ndi fecciindi e diiwaanuji, heen gooto fof ene laami hoore mum hayso tawi e ɓe mbaɗdi tummbudu ngootaagu. Ene jeyaa e ko teskini e laamuuji jaŋtaaɗi dow ɗii kala, wonde ɗi kannji fof laamuuji nodditirtooɗi Islaam. Hayso keeweendi e yimɓe leyɗeele ɓe ngonaano juulɓe ne, haa ɓuri teeŋtude e dowrinkooɓe ɓe, laamɓe ɓee e ko ɓuri heewde e julankooɓe ɓee ko juulɓe ngonno. Laamuuji ɗi mahinoo ko e mbaydi laamuuji leyɗeele Islaam ɗe no mbaynii. Annduɓe ene ittananoo heen geɗal mawngal kadi jaŋde ene hurumanoo heen no feewi. Laamɓe ɓee ene ngaadorino yahde Makkah ngam hajjoyde rwrude  Ejipta, so e ɓe ngarta ɓe ngaddora defte, heen sahaaji ni ɓe ƴettora toon annduɓe ko wayno  seerenɓe diine ɓe ngadda ɗum en ɓe koɗna ɗum en e nokkuuji maɓɓe mbele ene ɓeyda sarde diine o e yaajnude ganndal e nder leyɗeele maɓɓe. Almudɓe kadi ene ummotonoo e leyɗeele he njaha janngoyde e nder duɗe Islaam mawɗe ɗe kala, ko wayno jaaɓi haaɗtirde Azhar to leydi Ejipt to ngannduɗaa laamuuji ɗi ene njogotnoo toon jipporɗe koye mum en, almudɓe ummiiɓe e nder ɗeen leyɗeele ko heen njippotoo tawa ko laamuji  leyɗeele mum en njaltinatnoo hitaande kala ko ɗiin nokkuuji njogoraa. Diiwaan o e hoore mum duɗe keewɗe, mawɗe, kuɓɓii heen. Ganndal Islaam ene sarino no feewi e nder Bilaad as-Sudaan ummaade e Timbuktu haa fay Fuuta Jalon haa yettoyi Fuuta Tooro jaŋde ene saakinoo heen sanne. Jibinannde E Nehdi Usmaan Dan Foodiyo jibinaa ko e nder wuro wiyeteengo Maratta e nder ngootiri e leyɗeele Hawsankeeɓe wiyeteendi Gobir, nyalnde 29 lewru Safar, hitaande 1168 Fergo Nelaaɗo ene hawra 15 Decembre 1754. Baaba makko Muhammad Foodiyo, ko ganndo kuɓɓuɗo kadi nananooɗo e nder yonta mum e nder leydi Gobir. Ko o pullo tooroodo, galle maɓɓe ko ɓooyɗo anndireede ganndal e diineyankaagal. Ndeen jibinannde sikke alaa, rokki Usmaan fartaŋeeji ɗiɗi: danyde jannginooɓe tawa ko annduɓe dowrowɓe e rontude hurum e teddungal jibnaaɓe makko e nder ngo renndo ngo ganndal ko huunde teddinaande kadi annduɓe ko rokkaaɓe hurum, heɗanteeɓe.   Duuɓi ɗiɗi caggal jibineede Dan Foodiyo, Muhammad Fodiyo e ɓesngu mum eggi ummaaade Maratta ɓe koɗoyi wuro ene wiyee Degel.Nde Usmaan danyi duuɓi naatirɗi jaŋde, baaba makko janngini-mo Qur’aan. O janngi kaɓorɗe e biyeteeɗo Abdu Rahmaan dan Hamada. O dali sariya e juuɗe Usmaan Binndoowo Bakebbi, o janngi e mum fannuji keewɗi ko wayno fiqhu, lugha,nahwu, e gannde bayɗe no hiisa (mathematic),  mbewu (astronomie), walla jime (poesie).  Caggal ɗuum o yahi Agades to ganndo gooto Tuwaareg ene wiyee Seyku (sheikh) Jibriilu ben Omar, ko ceedtanonooɗo ganndal e nder diiwan ɓaleeri hee kala; ene wiyee so omo ɗannotonoo, e nder sate makko heen gelooɗi ɗiɗi ndimndata tan ko defte. Usmaan  woni toon ko Allah haaji, o arti  leydi maɓɓe, o fuɗɗii janngude Tafsiir e juuɗe Hasimiwu Basanfara o jokkitoyi e juuɗe bappaany makko ene wiyee Ahmadu dan Muhammadu Amiinu. Bappaany makko goɗɗo kadi ene wiyee Muhammadu dan Raji, kanum ne janngini-mo ganndal Hadiis.   Seyku Usmaan, sabu ko ndeen innde o ɓurata hankadi anndireede, ko almuudo ceedtanaaɗo welde hakkille e yiɗde ganndal; ko o moƴƴo hakkille baawɗo reende kala ko o jannginaa, jaawɗo faamde. O fuɗɗiima winndude jime e neenewal makko Pulaar gila o suwaa heɓde duuɓi noogaas, ɗuum ene sedto udditaare makko e ganndal e feɗɗitaare makko e binndol gila ko o suka. Nde o heɓi hedde duuɓi noogaas ko ndeen o fuɗɗii waɗtude winndude e Arab, o winndi heen yimre makko arwaniire o mo jaara heen Nelaaɗo. Nde Seyku Usmaan heɓata duuɓi 25 taw o heɓii lijaasa (o rokkaa walla o duwana hono no almudɓe mbiyrata jooni ni), o heɓii yamiroore waɗtude jannginde. Ko ndeen o fuɗɗii jannginde almudɓe, ɓe ene jeyaa heen minyiiko ene wiyee Abdullaahi mo o hecci duuɓi sappo e ɗiɗi. O waɗti kadi waajaade,siftinde yimɓe diine mum en e noddude fayde e diine Allah.  Ɗo seyku Usmaan ɗo noon, duwaneede walla reokkeede lijaasa firtaani gaynude jaŋde hono no almudaagal jooni-ni, alaa, ɗo makko ɗo ko ndeen jaŋde fuɗɗii. Kala ɗo o nannoo ganndo ene hoɗi walla ene yilli e nder diiwaan he o yettoto ɗum, o heɗtoo e mum, wooda ko o ƴoogi e mum. Ene wiyee e ndiin mbaydi o janngii e seerenɓe ko ɓuri teemedere.   == Administrator request == Usee yimɓe Fula, miɗo yiɗi ngam miɗo jaɓɓa hakkille dow Fulfulde Wikipedia ngam tataɓre. Miɗo tammi on hokkata on jaɓugo mon e jaɓugo ma yeeso anndal ngol ngam mi hokke mi fursat go'o ngam mi tokki kuugal ngal belɗum ngam kuɓɓugo Wiki ɗemngal men. Miɗo yetta on ngam walliingo on nder ɗum. Ko'e mon boo. [[User:De-Invincible|De-Invincible]] ([[User talk:De-Invincible|yeewtu]]) 06:42, 24 Korse 2024 (UTC) :@[[User:De-Invincible|De-Invincible]] has been doing a good job. I support his renewal of adminship. [[User:Harandee|Harandee]] ([[User talk:Harandee|yeewtu]]) 06:58, 24 Korse 2024 (UTC) :I support the renewal of this request, because the user has been active in discharging his roles as admin. [[User:Awwerl|Awwerl]] ([[User talk:Awwerl|yeewtu]]) 07:01, 24 Korse 2024 (UTC) :Mi ɗon jaɓana ɓeydaaki daliila ngol, ngam huutorɗo ɗon ɗon waɗugo kuuɗe maako bana adiiminjo. [[User:Zarerh|Zarerh]] ([[User talk:Zarerh|yeewtu]]) 07:05, 24 Korse 2024 (UTC) :I strongly support this request. [[User:Apdoull|Apdoull]] ([[User talk:Apdoull|yeewtu]]) 07:09, 24 Korse 2024 (UTC) :O ɗon waɗa gollaaku ngam ɓamtaare Fulfulde Wikipedia. Ngam maajum mi ɗon jaɓɓa ɓeydaaki dabare nde'e, ngam marɗo huutoraade ɗon waɗugo kuuɗe maako bana ardiiɗo. [[User:Fatheema|Fatheema]] ([[User talk:Fatheema|yeewtu]]) 07:15, 24 Korse 2024 (UTC) :Strong support. I hope @[[User:De-Invincible|De-Invincible]] can become permanent admin. [[User:Asmiatu|Asmiatu]] ([[User talk:Asmiatu|yeewtu]]) 15:56, 1 Morso 2024 (UTC) == Administrator renewal request == Usee yimɓe Fula, miɗo yiɗi ngam miɗo jaɓɓa hakkille dow Fulfulde Wikipedia ngam tataɓre. Miɗo tammi on hokkata on jaɓugo mon e jaɓugo ma yeeso anndal ngol ngam mi hokke mi fursat go'o ngam mi tokki kuugal ngal belɗum ngam kuɓɓugo Wiki ɗemngal men. Miɗo yetta on ngam walliingo on nder ɗum. Ko'e mon boo.[[User:De-Invincible|De-Invincible]] ([[User talk:De-Invincible|yeewtu]]) 12:19, 29 Duujal 2025 (UTC) :I support the request of @[[User:De-Invincible|De-Invincible]] for renewal of his administrator right because he helps make ffwiki be in check. [[User:Majalam|Majalam]] ([[User talk:Majalam|yeewtu]]) 18:19, 4 Korse 2025 (UTC) :O ɗon waɗa gollaaku ngam ɓamtaare Fulfulde Wikipedia. Ngam maajum mi ɗon jaɓɓa ɓeydaaki dabare nde'e, ngam marɗo huutoraade ɗon waɗugo kuuɗe maako bana adminjo [[User:Zaynab05|Zaynab05]] ([[User talk:Zaynab05|yeewtu]]) 18:22, 4 Korse 2025 (UTC) :The user @[[User:De-Invincible|De-Invincible]] has been doing a good job in patrolling new and spam pages. I support his renewal of adminship. [[User:Awwerl|Awwerl]] ([[User talk:Awwerl|yeewtu]]) 18:25, 4 Korse 2025 (UTC) :Ever since I knew him, he has been active in discharging his roles as admin. He become a source of motivation to many us. I endorsed his request for the renewal. [[User:Fati A.J|Fati A.J]] ([[User talk:Fati A.J|yeewtu]]) 18:29, 4 Korse 2025 (UTC) == jime pulaar == ngatamaare [[User:Mamoysane|Mamoysane]] ([[User talk:Mamoysane|yeewtu]]) 22:16, 2 Colte 2026 (UTC) == Shugaba,en makko Fula Wikimedia == Bandirabe am usee yimɓe Fula, miɗo yiɗi ngam miɗo jaɓɓa hakkille dow Fulfulde Wikipedia ngam tataɓre. Miɗo tammi on hokkata on jaɓugo mon e jaɓugo ma yeeso anndal ngol ngam mi hokke mi fursat go'o ngam mi tokki kuugal ngal belɗum ngam kuɓɓugo Wiki ɗemngal men. Miɗo yetta on ngam walliingo on nder ɗum. Ko'e mon boo. Allah seni, on [[User:Fulani215|Fulani215]] ([[User talk:Fulani215|yeewtu]]) 13:45, 25 Korse 2026 (UTC) :mii ɓawitee e saɓɓe ɗingo [[User:Adamu mc|Adamu mc]] ([[User talk:Adamu mc|yeewtu]]) 14:11, 25 Korse 2026 (UTC) :strongly support [[User:Umargana1|Umargana1]] ([[User talk:Umargana1|yeewtu]]) 18:16, 25 Korse 2026 (UTC) :Not supported. This user doesn't have the basic knowledge of editing Fulfulde Wikipedia. Instead of requesting for admin roles, he should focus on strengthening his editing skills.[[User:MOIBARDE|MOIBARDE]] ([[User talk:MOIBARDE|yeewtu]]) 16:08, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) Miɗon walli ɓaawo banɗam gam hesɗinki yesoku muɗum to fulfulde Wikipedia. [[User:Mamman Ali|Mamman Ali]] ([[User talk:Mamman Ali|yeewtu]]) 06:07, 28 Korse 2026 (UTC) ==Admin request== Hello community members, I am writing to formally request the Administrator(Sysop) role on the Fulfulde wikipedia. As our community continues to grow, there is an increasing need for active local technical maintenance,page deletion , spam mitigation, and user management.Having been deeply involved in the growth of this project, Iam eager to take on these responsibilities to help ensure a clean, well-organized,and save environment for all contributors. Thank you for your support.[[User:MOIBARDE|MOIBARDE]] ([[User talk:MOIBARDE|yeewtu]]) :The applicant has been a great contributor on ffwiki. He has a strong track of record in making awesome contributions. This opportunity will enable him expand his scope of contributions. [[User:De-Invincible|<span style="color:#0b2545; font-family:'Trebuchet MS', Verdana, sans-serif;">'''''De-'''''</span>]][[User Talk:De-Invincible|<span style="color:#b8860b; font-family:'Trebuchet MS', Verdana, sans-serif;">'''''Invincible'''''</span>]] 08:25, 26 Morso 2026 (UTC) :I support the admin rights request because more admins are needed for proper maintenance tasks of this Wikipedia. [[User:Maydala|Maydala]] ([[User talk:Maydala|yeewtu]]) 16:41, 27 Morso 2026 (UTC) ::I support this request. [[User:JammyGirl|JammyGirl]] ([[User talk:JammyGirl|yeewtu]]) 16:47, 27 Morso 2026 (UTC) == Administrator request == Usee yimɓe Fula, miɗo yiɗi ngam miɗo jaɓɓa hakkille dow Fulfulde Wikipedia ngam tataɓre. Miɗo tammi on hokkata on jaɓugo mon e jaɓugo ma yeeso anndal ngol ngam mi hokke mi fursat go'o ngam mi tokki kuugal ngal belɗum ngam kuɓɓugo Wiki ɗemngal men. Miɗo yetta on ngam walliingo on nder ɗum. Ko'e mon boo. [[User:MOIBARDE|MOIBARDE]] ([[User talk:MOIBARDE|yeewtu]]) 16:09, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) :I support this request[[User:Ilya Discuss|Ilya Discuss]] ([[User talk:Ilya Discuss|yeewtu]]) 16:22, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) ::I strongly support this request. His dedication, commitment, and continuous contributions to the growth of Fulfulde Wikipedia are truly commendable. I believe granting you Administrator (Sysop) rights will further strengthen our community and improve the maintenance, security, and overall development of the project. You have my full support and confidence as you take on this important responsibility. [[Special:Contributions/~2026-53206-03|~2026-53206-03]] ([[User talk:~2026-53206-03|talk]]) 16:49, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) :You have my full support! I believe your experience, dedication, and passion for the Fulfulde Wikipedia community make you well-positioned to take on this responsibility. Our project needs committed contributors who are ready to serve, protect, and strengthen the platform. I am confident that your leadership and technical contributions will help us move forward and achieve even greater milestones. Wishing you success in this journey! [[User:Adam644|Adam644]] ([[User talk:Adam644|yeewtu]]) 17:03, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) Emi ɗoon tefa laataaki horeejo ɗer hoore'e ko ardu'en fulfulde Wikipedia [[User:Mamman Ali|Mamman Ali]] ([[User talk:Mamman Ali|yeewtu]]) 17:49, 10 Jolal 2026 (UTC) == Request for temporary Sysop == Dear community members, I am writing to formally request a temporary Sysop role on the Fula Wikipedia. This is as a result of our community's continued growth, leading to an increasing need for active local technical maintenance, page deletion , spam mitigation, and user management.Having been deeply involved in the growth of this project, Iam eager to take on these responsibilities to help ensure a clean, well-organized,and save environment for all contributors. Thank you for your support. [[User:Ilya Discuss|Ilya Discuss]] ([[User talk:Ilya Discuss|yeewtu]]) 16:25, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) :i strongly support this request , he is dedicate and hardworking editor by approved/grant him this right he may be able to carry out local maintenance such as page deletion,vandalism , spam mitigation and as well as user management. [[User:MOIBARDE|MOIBARDE]] ([[User talk:MOIBARDE|yeewtu]]) 16:44, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) ::I strongly support this request. His dedication, commitment, and continuous contributions to the growth of Fulfulde Wikipedia are truly commendable. I believe granting you Administrator (Sysop) rights will further strengthen our community and improve the maintenance, security, and overall development of the project. You have my full support and confidence as you take on this important responsibility. [[User:Adam644|Adam644]] ([[User talk:Adam644|yeewtu]]) 16:53, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) :::e mii ɓawiita mai barɗe lato ardujo fulah e nder yadu [[User:Adamu mc|Adamu mc]] ([[User talk:Adamu mc|yeewtu]]) 17:10, 3 Yarkomaa 2026 (UTC) :<nowiki>I strongly support this request ~~~</nowiki> [[User:Zahraswaty|Zahraswaty]] ([[User talk:Zahraswaty|yeewtu]]) 08:59, 4 Yarkomaa 2026 (UTC) :e mii ɓawiita iliya discuss laato ardujo fulfulde Wikipedia [[User:Adamu mc|Adamu mc]] ([[User talk:Adamu mc|yeewtu]]) 10:55, 9 Yarkomaa 2026 (UTC) == Administrator request == On njaaraama renndo. Miɗo ɗaɓɓa hakkeeji njuɓɓudi to Wikipedia Fulfulde. Miɗo jogii duuɓi e humpito e nder eɓɓooji Wikimedia ceertuɗi e heblo renndo nokku. No renndo wallidiiɓe mawnirta e nder Gambia e Senegaal, faamde am e ngonka diiwaan men ina wallita e wallitde mawnugol men. So mi rokkaama ɗeen hakkeeji, maa mi huutoro ɗe e dow nuunɗal ngam yuurnitaade baylagol, haɗde bonnugol, ardude e baylagol kesol, e jogaade toppitagol ko woowaa. Miɗo ñaagii on miijo e ballal mon. Mi yeti onn bandirabe am [[User:Gayobah13|Gayobah13]] ([[User talk:Gayobah13|yeewtu]]) 09:56, 5 Yarkomaa 2026 (UTC) :eh mi sebbeɗena ɓawo to lattaki gayobah jagurdo e nder ardungal fulfulde wikipedia e jooni [[User:Adamu mc|Adamu mc]] ([[User talk:Adamu mc|yeewtu]]) 10:40, 5 Yarkomaa 2026 (UTC) :E mii ɓawiita boyogah laato ardujo fulfulde Wikipedia e jeewey nder hiitande de [[User:Zaujeel khair|Zaujeel khair]] ([[User talk:Zaujeel khair|yeewtu]]) 15:23, 5 Yarkomaa 2026 (UTC) :E mii ɓawiita boyogah laato ardujo fulfulde Wikipedia e jeewey nder hiitande de [[User:Ilya Discuss|Ilya Discuss]] ([[User talk:Ilya Discuss|yeewtu]]) 17:29, 5 Yarkomaa 2026 (UTC) E mii ɓawiita boyogah laato ardujo fulfulde Wikipedia e jeewey nder hiitande de jooni [[User:Hauwa&#39;u lawal ardo|Hauwa&#39;u lawal ardo]] ([[User talk:Hauwa&#39;u lawal ardo|yeewtu]]) 19:41, 6 Yarkomaa 2026 (UTC) :E mii ɓawiita boyogah laato ardujo fulfulde Wikipedia e jeewey nder hiitande de [[User:Bin Hassaini|Bin Hassaini]] ([[User talk:Bin Hassaini|yeewtu]]) 14:02, 8 Yarkomaa 2026 (UTC) Emii ɗon yiɗii laato arduujo fulfulde wikipeediya haa ɗon wonii hiireejo [[User:Mamman Ali|Mamman Ali]] ([[User talk:Mamman Ali|yeewtu]]) 17:47, 10 Jolal 2026 (UTC) knbv197zce3hfhm2dqzj7xogtxvh5sb Baku 0 3818 195471 191963 2026-11-10T17:57:29Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 195471 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big><big>'''{{PAGENAME}}'''</big></big><br />''Bakı'' |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[File:Coat of arms of Baku.svg|100px]] | align="center" width="140px" | [[File:Aj-map.png|right|100px]] |} |- | align=center colspan=2 | [[File:Baku Montage.jpg|250px]] |} '''Baku''' woni laamorde e wuro ɓurngo mawnude e nder leydi [[Aserbayjan|Aserbayjaan]],<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Baku}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia|url=http://www.lexico.com/definition/Baku|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205191002/https://www.lexico.com/definition/baku|archive-date=5 December 2020|title=Baku|dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> hono no Diiwaan Kaukasus.<ref>{{Cite web|title=Seven astounding facts about the city of Baku|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/2KC0g2TGpjBXGp5x5rm4KKd/seven-astounding-facts-about-the-city-of-baku|access-date=6 September 2020|archive-date=30 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930063703/https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/2KC0g2TGpjBXGp5x5rm4KKd/seven-astounding-facts-about-the-city-of-baku|url-status=live}}</ref> Baku ina woni les 28 meeta (92ft) les tolno maayo, ko ɗum waɗi ɗum laamorgo ngenndi ɓurngo lesɗude e winndere nde, kadi ko wuro ɓurngo mawnude e winndere nde les tolno maayo. Baku woni ko e daande maayo Abseron, to bannge worgo Baku. Yimɓe wuro Baku ina limtee e miliyoŋaaji ɗiɗi neɗɗo e hitaande 2009.<ref name="pop">{{Cite web|title=Population by economic and administrative regions, urban settlements at the beginning of the 2009|url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/2_2.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20091114093435/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/2_2.shtml|archive-date=14 November 2009|access-date=21 November 2009}}</ref> Baku woni wuro ɓurngo mawnude e nder leydi Aserbayjaan—ko ɗum wuro mawngo tan e nder leydi ndii, fotde 25% e hoɗɓe e leydi ndii fof ina nguuri e nder wuro mawngo Baku. Baku feccii ko e raions njuɓɓudi sappo e ɗiɗi e 48 wuro. Ina jeyaa e ɗeen gure gonɗe e duuɗe Arsipelago Baku, kam e nokku gollordu Neft Daşları mahaaɗo e dow laylayti petroŋ, 60 kiloomeeteer (37 miil) woɗɗi wuro Baku to maayo Kaspi. Wuro ɓooyngo ngo, ngo ina waɗi galle laamorɗo Shirvanshah e Tower Maiden, toɗɗaama e hitaande 2000 ngam wonde nokku taariindi winndereyankoori [[UNESCO]].<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/958/|title=Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower|website=UNESCO|access-date=11 April 2023}}</ref> Wuro ngo ko nokku ganndal, pinal, e gollorɗe Aserbayjaan. Juɓɓule Aserbayjaan keewɗe mawɗe ina njogii toon njuɓɓudi mum en. E kitaale 2010, Baku wonti nokku ɗo kewuuji mawɗi hakkunde leyɗeele mbaɗata. Ko nde jaɓɓii kawgel jimɗi 57th Eurovision e hitaande 2012, Pijirlooji [[Yuroopu]] 2015, Pijirlooji 4th ngam ballal [[Lislaamu|lislaam]], kawgel mawngel Yuroopu e hitaande 2016, kawgel mawngel Aserbayjaan gila 2017. Final kawgel ngel UEFA e hitaande 2018–19 e Ligue Evropa Na20 Cli20, UEFA2019 Koolol ngol.<ref>{{cite news|last1=James|first1=William|title=Explainer: What is the point of a UN climate COP?|url=https://www.reuters.com/business/environment/what-is-point-un-climate-cop-2024-11-09/|access-date=11 November 2024|agency=Reuters}}</ref><ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Yusuf|title=Welcome to Baku, a City Built on Oil Hosting the World's Climate Conference|url=https://www.wsj.com/articles/welcome-to-baku-a-city-built-on-oil-hosting-the-worlds-climate-conference-ba3d7e58?mod=lead_feature_below_a_pos1|access-date=11 November 2024|work=The Wall Street Journal}}</ref> Porto njulaagu hakkunde leyɗeele Baku ina waawi jogaade miliyoŋaaji ɗiɗi ton kaɓirɗe mawɗe e joorɗe hitaande kala.<ref>{{Cite web|title=Port of Baku|url=http://www.worldportsource.com/ports/AZE_Port_of_Baku_2192.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721064024/http://www.worldportsource.com/ports/AZE_Port_of_Baku_2192.php|archive-date=21 July 2011|access-date=23 December 2010|publisher=World Port Source}}</ref> Baku ina anndaa e henndu mum tiiɗndu, ina feeñi e innde mum, "Wuro henndu". ==Nate== <gallery class="center" perrow="5" widths="180" heights="120"> File:National_Museum_of_History_of_Azerbaijan_10.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:National_Museum_of_History_of_Azerbaijan_10.JPG|[[:en:National_Museum_of_History_of_Azerbaijan|National Museum of History]] File:Nizami_Museum_of_Azerbaijan_Literature,_Baku,_2015.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nizami_Museum_of_Azerbaijan_Literature,_Baku,_2015.jpg|[[:en:Nizami_Museum_of_Azerbaijani_Literature|Nizami Museum of Literature]] File:National_Art_Museum_of_Azerbaijan_(de_Burs_House)_edited.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:National_Art_Museum_of_Azerbaijan_(de_Burs_House)_edited.jpg|[[:en:National_Art_Museum_of_Azerbaijan|National Art Museum]] File:Villa_Petrolea_front.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Villa_Petrolea_front.jpg|[[:en:Villa_Petrolea|Villa Petrolea]] File:Baku_Museum_of_Modern_Art_entrance.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baku_Museum_of_Modern_Art_entrance.jpg|[[:en:Baku_Museum_of_Modern_Art|Baku Museum of Modern Art]] File:"From Waste to Art" Museum.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%E2%80%9CFrom_Waste_to_Art%E2%80%9D_Museum.jpg|[[:en:“From_Waste_to_Art”_Museum|“From Waste to Art” Museum]] </gallery> == Tuugnorgal == {{reflist}} {{commons|Baku}} [[Category:Aserbayjan]] [[Category:Stub]] di61jse93bomd7772bz0axgkkq5eie9 Sakkwatoɓe 0 4591 195473 179304 2026-11-10T17:58:14Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195473 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Sokoto | official_name = | image_skyline = Front of Sokoto Sultan Palce.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Sokoto State Flag.svg | flag_alt = Flag of Sokoto State | image_seal = Seal of Sokoto State.png | seal_alt = Seal of Sokoto State | nickname = [[List of Nigerian state nicknames|Seat of the Caliphate]] | image_map = Nigeria - Sokoto.svg | map_alt = | map_caption = Location of Sokoto State in Nigeria | coordinates = {{coord|13|05|N|05|15|E|region:NG_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Nigeria}} | established_title = [[List of Nigerian states by date of statehood|Date created]] | established_date = 3 February 1976 | seat_type = [[List of Nigerian state capitals|Capital]] | seat = [[Sokoto (city)|Sokoto]] | government_footnotes = | governing_body = Government of Sokoto State | leader_party = [[All Progressive Congress (Nigeria)|APC]] | leader_title = [[List of Nigerian state governors|Governor]] <br> ([[List of Governors of Sokoto State|List]]) | leader_name = [[Ahmad Aliyu]] | leader_title1 = {{nowrap|Deputy Governor}} | leader_name1 = [[Idris Muhammad Gobir]] ([[All Progressive Congress (Nigeria)|APC]]) | leader_title2 = Legislature | leader_name2 = [[Sokoto State House of Assembly]] | leader_title3 = [[Senate of Nigeria|Senators]] | leader_name3 = {{Nowrap|E: [[Senator Ibrahim Lamido]] ([[All Progressives Congress|APC]])}}<br>{{Nowrap|N: [[Aliyu Wamakko]] ([[All Progressives Congress|APC]])}}<br>{{Nowrap|S: [[Aminu Waziri Tambuwal]] ([[People's Democratic Party (Nigeria)|PDP]])}} | leader_title4 = [[Nigerian House of Representatives|Representatives]] | leader_name4 = [[Nigerian National Assembly delegation from Sokoto|List]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 25,973 | area_rank = [[List of Nigerian states by area|16th of 36]] | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 3,702,676<ref name="PHC Tables">{{Cite web|url=http://population.gov.ng/core-activities/surveys/dataset/2006-phc-priority-tables/|title=2006 PHC Priority Tables – NATIONAL POPULATION COMMISSION|website=population.gov.ng|language=en-US|access-date=2017-10-10}}</ref> | population_as_of = 2006 census | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = [[List of Nigerian states by population|11th of 36]] | population_est = 6,391,000<ref>{{Cite web |title=Sokoto State: Subdivision |url=https://www.citypopulation.de/en/nigeria/admin/NGA034__sokoto/|access-date=2024-02-07 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | pop_est_as_of = 2022 | population_note = | demographics_type1 = [[List of Nigerian states by GDP|GDP (PPP)]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Year | timezone1 = [[West Africa Time|WAT]] | utc_offset1 = +01 | postal_code_type = postal code | postal_code = 840001 | area_code = | area_code_type = | iso_code = [[ISO 3166-2:NG|NG-SO]] | blank_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2021) | blank_info_sec1 = 0.336<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13}}</ref><br/>{{color|#900|low}} · [[List of Nigerian states by Human Development Index|36th of 37]] | website = <!-- [http://www.example.com example.com] --> | footnotes = | type = [[States of Nigeria|State]] | demographics1_info1 = 2021 | demographics1_title2 = Total | demographics1_info2 = $18.44&nbsp;billion<ref name="C-GIDD GDP">{{cite web |date=2022-10-13 |editor-last=Okeowo |editor-first=Gabriel |editor2-last=Fatoba |editor2-first=Iyanuoluwa |title=State of States 2022 Edition |url=https://yourbudgit.com/wp-content/uploads/2022/10/2022-State-of-states_Official.pdf |access-date=2023-03-07 |website=Budgit.org |publisher=BudgIT |publication-date=2022-10-13}}</ref><br />[[List of Nigerian states by GDP|20th of 36]] | demographics1_title3 = Per capita | demographics1_info3 = $3,174<ref name="C-GIDD GDP"/><br />[[List of Nigerian states by GDP|22nd of 36]] | native_name = {{small|{{native name|ha|Jihar Sakkwato}}}}<br> {{small|{{native name|ff|𞤤𞤫𞤴𞤣𞤭 𞤧𞤮𞥅𞤳𞤮𞥅𞤼𞤮𞥅}}}} }} '''Sokoto''' diiwal Dow e leysɗi [[Niiseriya]]. Sokoto mauɗun boɗɗe gonɗun enare woyla yidde hirna [[Naajeeriya]] jiki hawtaki maayo wurgo [[Sokoto]] e rima nonnoɗun 2006. Gelleɗen ɗuɗirka yimɓe 4.2 dubuuje. Sokoto hanjuke mauɗun birni Sokoto ɗun zamani e gaɗe hanjuke mauɗun boɗɗe. Gelle woyla yidde hirna inɗe Sokoto ɗun hanjuke aranɗe ende Sokoto ɗun aranɗe larabankejo wakiltotoɓe ɗen yo un an ɗiɗun e Sokoto boɗɗe Shehu Bello ko Sokoto mauɗun birni Shehu e Bello “Bello Umar Maikaset joɗorɗe  ko’eɗo Sokoto gellede fu’un Musulmi’en ɗen e muhimmin enare jonɗe jangirɗe addinin Musulunci e Najeriya mauɗe Musulmai Khalifa maudo jirowo Musulmi en Najeriya.<ref>https://web.archive.org/web/20171010054745/http://population.gov.ng/core-activities/surveys/dataset/2006-phc-priority-tables/</ref> === Etimoloji === Innde Sokoto (nde woni innde nokkuure nde, Sakkwato) iwdi mum ko e ɗemngal Arab, ina hollira suk, "luumo". Ina wiyee kadi Sakkwato, Birnin Shaihu da Bello walla « Sokoto, laamorgo Shaihu e Bello ». == Tariya == Gila nde sosaa e dowla e hitaande 1976 (gila e peccitagol Dowla Fuɗnaange-rewo (Kartal) ɓooyɗo oo, feewde e Dowlaaji Sokoto e Niiseer, dowla Sokoto ina laamii guwerneeruuji, ko ɓuri heewde e mum en ko ofiseeji konu ɓooyɗi, lomtondirɗi e sahaaji juutɗi. Sokoto, ko diiwaan, ina anndi daartol ɓurngol juutde. E laamu laamu Fulɓe e teeminannde 19ɓiire Sokoto wonnoo ko leydi Fulɓe mawndi, ko jiidaa e wonde wuro, ko wonnoo e oon sahaa hirnaange caka leydi [[Naajeeriya|Najeriya]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Sokoto State of Nigeria :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Sokoto/|access-date=2022-02-11|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> Gila ca. 1900, e ƴettugol laamu Biritaan en, Sokoto, ndeen ndeen ina hawri e nokkuuji fuɗnaange-rewo leydi Nijeer ɗii fof, wonti diiwaan mo Biritaan en njiimi leydi Nijeer. Ɓooytaani Gando ɓeydaama e nder diiwaan tokooso.<ref name="EB1911">{{EB1911|wstitle=Sokoto|volume=25|pages=353–354|inline=1|first=Flora|last=Shaw|author-link=Flora Shaw, Lady Lugard}}</ref> Ndeen diiwaan ɗiɗaɓo ina waɗi 90 000 kiloomeeteer kaaree (35 000 miil kaaree) tawi yimɓe mum ina tolnoo e 500 000 neɗɗo. Ina jeyaa heen laamu [[Zamfara]] e [[Argungu]] walla Kebbi ndeen. Ko ɗoo ɗoo ƴettaa e ''Encyclopædia Britannica'' 1911 ina rokka heen humpitooji ummoraade e laamu Angalteer keɓtinaaɗo : Diiwal ngal yuɓɓinaama dow ko laarani diiwalji feere feere haa woyla lesdi [[Naajeeriya]]. Hoɗɓe e leydi Angalteer e nder kalaas gadano mbaɗaama to Sokoto e ballondiral hoɗɓe e nokkuuji goɗɗi. Ñaawirɗe leydi Biritaan mbaɗaama, guwerneeruuji leydi Biritaan ina njooɗii e nder diiwaan o. Detaasuuji polis siwil ina mbaɗee kadi e nokkuuji mawɗi ɗii. Leydi ndi ƴeewtaama e les njiimaandi kesiri ngam yoɓde njoɓdi, ina udditaa e ko yaawi ngam njulaagu. Caggal nde laamu Angalteer sosaa, remooɓe e durooɓe ndartini diiwanuuji ɗii, hoɗɓe e gure ɗee ngarti e leydi ndii, mbaɗti mahde gure ɗe njibinaaka fotde duuɓi capanɗe joyi. Reende pucci e jawdi ko kañum woni sabaabu ɓurɗo teeŋtude e ngalu e nder diiwaan hee. Ina woodi heen ndema ostrich. So wonaa e nokkuuji ceene ina waɗi ndema yaajka, ina heen maaro e kosam. Gese keertiiɗe ina ndema e nder falndeeji ɗii e ndiyam. Wefde, ɓuuɓnude e ɓuuɓnude ko golle ɓurɗe teeŋtude e nder leydi ndii. Laabi njuɓɓudi ina njokki e mahde rewrude e diiwaan o. Njulaagu ina ɓeydoo, kaalis kaalis ina naati. [...] E hitaande 1906 ummital siforaangal e fenaande diine waɗi sara Sokoto ɗo ofiseeji daneeji tati mbaraa. Amiir oo salii e ɓernde mum gardiiɗo ummital ngal, wiyɗo wonde ko Mahdiyanke, jiɗɗo riiwtude ɓaleejo oo e leydi ndii. Doole Biritaan en njalti e murtu6e 6ee, 6e ndartinaa e baasal mawngal e lewru marse 1906. Ardiiɗo oo ñaawaa warngo e nder suudu sarɗiiji emir, o waraa e nder luumo Sokoto, e ko ɓuri teeŋtude e ko waɗi koo, ko hollirde nuunɗal e njuɓɓudi Biritaan en ndi o evoked on the all si E hitaande 1967, ko juuti caggal nde Naajeeriya heɓi jeytaare mum e juuɗe Biritaan en, diiwaan oo anndiraa ko Dowla Fuɗnaange-rewo. Ndeeɗoo leydi noon, e hitaande 1976, feccii wonti Dowla Sokoto e Dowla Niiseer. Caggal mum, diiwaan Kebbi (1991) e diiwaan [[Zamfara]] (1996) ceerti e diiwaan Sokoto. == Demokaraasi == Diiwaan Sokoto ɓuri hoɗde ko Hausa en. wondude e Gobirawa tawaaɗo to Gobir e LGA Isa.[7] Ko ɓuri heewde e hoɗɓe e Dowla Sokoto ko juulɓe sunnit en, tawi ko Shiite en seeɗa ; fitinaaji hakkunde pelle ɗiɗi ɗee ina keewi. Ko ɓuri 80% e yimɓe hoɗɓe e diiwaan hee ina mbaɗa ndema. == Ɗemɗe == Hausa e [[Pullo|Fulfulde]] ɓuri doolnude. Ɗemngal Kainji Ut-Ma'in kadi ina haalee e LGA Kebbe e Ɗemngal Kainji kamuku ina haalee kadi e LGA Sokoto. Minorités ina kaala ɗemɗe goɗɗe ko wayi no Zarma e Tuareg. Ɗemɗe Dowla Sokoto limtaaɗe e LGA:[citation needed] Ɗemɗe LGA Gada Zarma; Tuwaareg en Gudu Zarma; Tuwaareg en Illela Zarma; Tuwaareg en Kebbe Ut-Maayin Sabon Birni Zarma; Tuwaareg en Sokoto kamuku; Zarma; Tuwaareg en Tangaza Zarma; Tuwaareg en [[File:Tireta forest in sokoto.jpg|thumb|Ladde Tireta]] == Geography == Dowla Sokoto woni ko e Sahel yoorɗo, ina taarnaa e savannaaji ceene e koɗli ceertuɗi. Sokoto ko nokku ɓuuɓɗo no feewi, e nguleeki mum tolniiki e 28,3 °C (82,9 °F) hitaande kala. Kono nguleeki ɓurki mawnude e ñalawma ko ko ɓuri heewde e hitaande ndee ko ɓuri heewde ko les 40 °C (104,0 °F) e yooro ina addana nguleeki muñde. Lebbi ɓurɗi wulde ko lewru feebariyee haa abriil nde nguleeki ñalawma waawi ɓurde 45 °C (113,0 °F). Toɓooli ko tuggi lewru suwee haa lewru oktoobar tawi ko ñalnde kala toɓooli ina mbaɗa. Toɓooji ɗii ina pamɗi juutde, ina woɗɗi toɓooli ɓuuɓɗi keewɗi anndaaɗi e nokkuuji ɓuuɓɗi. Tuggi darorɗe lewru oktoobar haa feebariyee, e nder dumunna ɓuuɓɗo, henndu Harmattan ina heewi ɓuuɓde e dow leydi ndii. Duunde ndee ina dimmbina lewru, ɗum noon ina usta nguleeki no feewi, kadi ina addana duunde ndee waasde welde e kala nokku e nder galleeji.<ref name=":02">{{Cite web|title=Sokoto State of Nigeria :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Sokoto/|access-date=2022-02-11|website=www.nigeriagalleria.com}}</ref> Nguurndam diiwaan oo ngam ndema ko ɓulli ɓuuɓɗi e nder weeyo maayo Sokoto-Rima (ƴeew maayo Sokoto), ɗi ɓuuɓɗi e leydi ɓuuɓndi. Heddii ko, yooro huuɓtodinngo diiwaan oo ina addana ndema seeɗa, ma a taw ko millet ɓuri heewde, ina timmina heen maaro, gawri, cereeli goɗɗi e ñebbe. Gaa gaa tomaate ko leɗɗe seeɗa tan njibinaa e diiwaan hee. == Wurooji e gure == Kabaaruuji goɗɗi: Doggol gure e gure nder diiwaan Sokoto Nokkuuji laamuuji nokkuuji Ƴeew kadi: Doggol gure e nder diiwaan Sokoto Dowla Sokoto ina waɗi nokkuuji laamu nokkuuji capanɗe tati e tati[8]. Ɓe lati: Binndi Bodinga Dange Shuni Gada Goronyo Gudu Gwaadabawa Illela Isa Kebbe Kware Raaba Birni sabon Shagari Silaam Sokoto Fuɗnaange Sokoto Fuɗnaange Tambuwal Tangaza Tureta Wamako Wurno Yaabo == Jaangirde == Jaaɓihaaɗtirde mawnde nder diiwal Sokoto ina jeyaa heen: Koolaaɗo kuuɓal jaŋde [[Shehu Shagari]]<ref>{{Cite web|date=2019-03-06|title=List of Courses in Shehu Shagari College Of Education, Sokoto (SSCOESOK)|url=https://www.realmina.com/2019/03/list-of-courses-in-shehu-shagari-college-of-education-sokoto-sscoesok/|access-date=2021-11-22|website=Real Mina Blog|language=en-US}}</ref> Jaami'aare lesdi Sokoto<ref>{{Cite web|date=2019-03-06|title=List of Courses in Shehu Shagari College Of Education, Sokoto (SSCOESOK)|url=https://www.realmina.com/2019/03/list-of-courses-in-shehu-shagari-college-of-education-sokoto-sscoesok/|access-date=2021-11-22|website=Real Mina Blog|language=en-US}}</ref> Koolaaɗo kuuɓal gannde infirmiyee, Tambuwal<ref>{{Cite web|date=2023-06-23|title=College of Nursing Tambuwal General Nursing & Basic Midwifery Admission Form 2023/2024|url=https://infoguidenigeria.com/college-of-nursing-tambuwal-general-nursing-basic-midwifery-admission-form/|access-date=2023-12-26|website=InfoGuideNigeria.com|language=en-US}}</ref> Duɗal jaaɓi haaɗtirde Sokoto to Fuɗnaange-rewo<ref>{{Cite news|author=News Desk|date=2023-08-12|title=Northwest University Sokoto matriculates 200 pioneer students|url=https://dailynigerian.com/northwest-university-sokoto/|access-date=2023-12-26|newspaper=[[Daily Nigerian]]|language=en-GB}}</ref> [[Shehu Shagari|Shehu shagari]] Duɗal jaaɓi haaɗtirde jaŋde, Sokoto<ref>{{Cite news|last=|first=|date=2023-05-29|title=Sokoto renames University, teaching hospital after ex-President Shehu Shagari, Sultan Abubakar|url=https://guardian.ng/news/sokoto-renames-university-teaching-hospital-after-ex-president-shehu-shagari-sultan-abubakar/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2023-12-26|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US}}</ref> [[Umaru Ali Shinkafi]] Politeknik Sokoto<ref>{{Cite web|date=2018-01-15|title=List of Courses Offered at Umaru Ali Shinkafi Polytechnic Sokoto|url=https://nigerianscholars.com/school-news/list-of-courses-offered-at-umaru-ali-shinkafi-polytechnic-sokoto/|access-date=2021-11-22|website=Nigerian Scholars|language=en-US}}</ref> Duɗal jaaɓi haaɗtirde [[Usmaan Danfodio]]. === Sigga === Ndema woni fannu faggudu ɓurɗo teeŋtude. Ina gollina ko ɓuri heewde e teemedere e nder teemedere (100) yimɓe gollooɓe e nder diiwaan hee. Diiwal ngal ina jeyaa e ɓurɗe waasde e nder leydi [[Naajeeriya|Najeriya]], ina jeyaa e ɓurɗe heewde baasal mawngal (hedde 80% e yimɓe leydi ndii) e fawaade e humpitooji Banke Adunaajo gila 2018.<ref>{{Cite web|title=Geospatial Poverty Portal: Interactive Maps|url=https://pipmaps.worldbank.org/en/data/datatopics/poverty-portal/poverty-interactivemap|access-date=2024-01-22|website=World Bank|language=en}}</ref> == Moota == === Laabi mawɗi fedde nde === A1 fuɗnaange diga [[diiwal Kebbi]] haa sera Tungan Ilo bana laawol Kangi-Gindi ngam 19 km diga Kuchi nder LGA Kebbe haa diiwal Kebbi fahin haa Maishaika, woyla-fuunaange diga diiwal Kebbi fahin haa Illela bana laawol Sokoto-Jega ngam 9 km diga Tambawel nder LGA Kebbe haa diiwal Kebbi-fuunaange fahin diga diiwal Bar- Sokoto-Jega Rd rewrude e Kajiji, Ganga, Dandi e Adarawa haa Sokoto, e fuɗnaange gila Sokoto 93 km ko laawol Sokoto-Illela rewrude e Kware, Gwadabawa, e Momonsuka haa Illela ɗo ngol jokkondiri e RN1 to Nijeer to Birnin-Konni. A126 fuɗnaange gila A1 nder Sokoto 71 km bana laawol Sokoto-Gusau ngol laawol Shunni, Dange, Boda e Numba Tureta haa lesdi Zamfara haa Bimasa === Laabi tati feewde Niiseer === Laawol Chana Boto-Kafin ngol fuɗnaange-rewo rewrude e Yakka e Boto haa RN1 to Kiéché rewrude e Bado, Fuɗnaange gila Ruawuri to Diboni haa laawol RN1 du 15 avril sara Tafouka, A1 ummorii ko Illela. === Laabi mawɗi goɗɗi === Laabi Illela-Yerimawa fuɗnaange gila A1 rewrude e Wauru, Gidan Amamata e Biyangadi Chadawa haa Gada. Laawol Kware-Salame-Mammande-Gada ngol fuɗnaange-rewo ummoraade A1 to Kware rewrude e Chimola, Salame, Jema e Mamande haa Gada. Laawol Sokoto-Shinaka walla Sokoto-Yerimawa fuɗnaange-rewo gila A1 to Dabage fuɗnaange Sokoto hono laawol Gidan Liman-Gudumi rewrude e Alkamu, Marnona, Bijeje e Goronyo haa Shinaka. laawol Shinaka-Dan Tudu fuɗnaange gila Shinaka rewrude e Mallamawa, Yerimawa, Kurukuru e Mahaya haa Dan Tudu. laawol Dan Tudu-Makuwana haa fombina diga Dan Tudu bana laawol Magagindoke-Shinkafe ngol laawol Sobon Birni, Garin Maikasuwa, Gidan Kurau, Takwattawa, Kura Mota e Kaffi haa lesdi Zamfara haa Kwanar Isa bana laawol Sabon Bimi-Tungan Gwragwu Rd. Laawol Marona Isa fuɗnaange gila Takwattawa haa Isa, ɗo laawol Isa-Tsibiri ngol yahrata fuɗnaange haa Kwanar Isa. Laabi Abdulahi Fodo diga A1 haa Sokoto 14 km haa A1 haa Kaura bana laawol Gumbenawa. Laawol Arugungu-Iyabo-Sokoto walla laawol Dagawa-Argungu bannge hirnaange gila A1 to Dagawa 40 km rewrude e Sainyman Daji haa diiwaan Kebbi sara Fakwon Sarki. === Laanaaji diwooje === Sadiq Abuubakar III international sara wuro Sokoto == Politik == Laamu leydi ndi ardii ɗum ko guwerneer cuɓaaɗo e nder demokaraasi, gollodiiɗo e terɗe suudu sarɗiiji leydi ndi. Laamorde diiwal ngal yo Sokoto. [[File:Government House Sokoto.jpg|thumb|Galle laamu Sokoto]] === Sifaa woote === Guwerneer diiwaan oo suɓaama e kuutoragol mbaydi mbaylaandi, ndi ronndo ɗiɗi. Ngam suɓaade e nder daawal gadanal ngal, kanndidaa ina foti heɓde keewal wooteeji e ko ɓuri 25% e wooteeji ɗii, ko famɗi fof, tataɓe ɗiɗi e nder nokkuuji laamuuji diiwaan oo. So tawii hay kanndidaa gooto rewaani threshold, woote ɗiɗmere mbaɗata ko hakkunde kanndidaa ɓurɗo toowde e kanndidaa garoowo heɓde keewal wooteeji e nder nokkuuji ɓurɗi heewde laamuuji. == Fuɗɗoode == Nijeer [kartal]. 2005. Ko defte Spectrum yaltini ɗum ==Hiimobe== [[Catégorie:Diiwal dow e Naajeeriya]] [[Catégorie:Naajeeriya]] [[Catégorie:Diiwal]] [[Category:Stub]] 03fxn5jciz9knwdjie4w2x7cxi3csre Isa Ali Ibrahim pantami 0 4863 195467 193191 2026-11-10T17:53:53Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195467 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Isa Ali Ibrahim''' CON (HeɗtoR) mo yimɓe fof anndi Isa Ali Pantami, ko siyaasaajo Naajeeriya, ko diineeji lislaam, o wonnoo ko jaagorgal jokkondiral e faggudu dijital gila 2019 haa 2023. O wonnoo kadi ko gardiiɗo mawɗo fedde ƴellitaare karallaagal kumpital leydi Naajeeriya gila lewru Seeɗto26 2019, hade makko toɗɗaade jaagorgal, o hunnaa ñalnde 21 ut 2019.<ref>{{cite news|title=Buhari swears in ministers (LIVE UPDATES)|url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/347756-buhari-swears-in-ministers-live-updates.html|accessdate=21 August 2019|date=21 August 2019|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821122457/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/347756-buhari-swears-in-ministers-live-updates.html|url-status=live|newspaper=[[Premium Times]]}}</ref><ref>{{cite news|title=21 August 2019|url=https://punchng.com/live-updates-ministerial-swearing-in/|accessdate=21 August 2019|issue=21 August 2019|date=21 August 2019|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821143844/https://punchng.com/live-updates-ministerial-swearing-in/|url-status=live|newspaper=[[The Punch]]}}</ref><ref name="SaSt">[https://web.archive.org/web/20160930232239/http://sahelstandard.com/index.php/2016/09/28/meet-the-new-nitda-director-general-dr-isa-ali-pantami/ Meet the New NITDA Director-General-Dr Isa Ali Pantami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160930232239/http://sahelstandard.com/index.php/2016/09/28/meet-the-new-nitda-director-general-dr-isa-ali-pantami/|date=30 September 2016}}, ''Sahara Standard''</ref> == Kugal == Pantami wonnoo ko jannginoowo to duɗal jaaɓi haaɗtirde Abubakar Tafawa Balewa, Bauchi e karallaagal kumpital hade makko naatde e duɗal jaaɓi haaɗtirde Lislaam to Madiina to duɗal kesal to bannge limto e humpito ngam wonde hooreejo binndol karallaagal e hitaande 2014.<ref name="SaSt2">[https://web.archive.org/web/20160930232239/http://sahelstandard.com/index.php/2016/09/28/meet-the-new-nitda-director-general-dr-isa-ali-pantami/ Meet the New NITDA Director-General-Dr Isa Ali Pantami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160930232239/http://sahelstandard.com/index.php/2016/09/28/meet-the-new-nitda-director-general-dr-isa-ali-pantami/|date=30 September 2016}}, ''Sahara Standard''</ref><ref name="NITDA">[https://web.archive.org/web/20171113060208/http://nitda.gov.ng/pantami/ Pantami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113060208/http://nitda.gov.ng/pantami/|date=13 November 2017}}, National Information Technology Development Agency</ref><ref>{{Cite web|title=Dr Isa Ali Ibrahim Pantami|url=https://islamicmarkets.com/scholars/dr-isa-ali-ibrahim-pantami|access-date=2022-09-28|website=islamicmarkets.com|language=en}}</ref> Pantami ina jeyaa e janngooɓe jeeɗiɗo (porofeseeruuji jokkondirɗi) ɓe Diiso Goomu Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Fedde Teknoloji Owerri (FUTO) toɗɗii e batu mum 186ɓo yuɓɓinaangu ñalnde aset 20 ut 2021.<ref>{{cite news|date=6 September 2021|title=Communications Minister, Pantami Becomes Professor of Cyber Security|url=https://prnigeria.com/2021/09/06/pantami-professor-cyber-security/|accessdate=8 September 2021|publisher=PRNigeria}}</ref><ref>{{cite news|date=6 September 2021|title=Pantami promoted to professor of cyber security|url=https://m.guardian.ng/news/pantami-promoted-to-professor-of-cyber-security/|location=Lagos, Nigeria|accessdate=8 September 2021|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Malumfashi|first=Muhammad|date=6 September 2021|title=Isa Pantami ya zama Farfesan Jami'a yana rike da kujerar Ministan Gwamnati a Najeriya|url=https://hausa.legit.ng/1432907-isa-pantami-ya-zama-farfesa-yana-rike-da-kujerar-ministan-gwamnati-a-najeriya.html|accessdate=8 September 2021|newspaper=[[Legit.ng]]}}</ref><ref>{{cite news|date=13 September 2021|title=Aisha Buhari Pantami: President Buhari wife explain why she use Prof. Isa Pantami video on Nigeria security|url=https://www.bbc.com/pidgin/58542534|accessdate=19 September 2021|publisher=BBC News Pidgin}}</ref> Kono noon, ndee ɗoo ƴellitgol ina jokki e jibinde luural, won heen annduɓe ina naamnoo ɗum no feewi e tuumeede wonde nde rewaani laawol gonngol e toɗɗagol professeur en e nder duɗe jaaɓi haaɗtirde Najeriya.<ref>{{Cite news|date=11 September 2021|title=Pantami's fake FUTO professorship joins other intellectual frauds|url=https://gazettengr.com/farooq-kperogi-pantamis-fake-futo-professorship-joins-other-intellectual-frauds/|location=Abuja, Nigeria|newspaper=[[Peoples Gazette]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=18 September 2021|title=Definitive case against Pantami's FUTO fraudfessorship|url=https://gazettengr.com/farooq-kperogi-definitive-case-against-pantamis-futo-fraudfessorship/|location=Abuja, Nigeria|newspaper=[[Peoples Gazette]]}}</ref> === Jaagorgal ko feewti e jokkondiral, newingol e faggudu dijital === Caggal nde hooreejo leydi [[Muhammadu Buhari]] suɓaama kadi, laamu maako waylitii nder hitaande 2019, Pantami toɗɗaama ngam laataago ministaajo arandeejo dow ko laarani jokkindiral e faggudu dijital ɓaawo nde innde tiitoonde nde'e wayliti ngam waɗugo "Faggudu dijital. Tuugnaade e miijooji keɓaaɗi e njuɓɓudi kisal caggal nde ƴeewndorɗe SIM ɗe mbinnditaaki no haanirta nii e lewru suwee 2019 e uddugol ɓeen ɓe mbaawaano ƴeewndorɗe SIM mum en, Pantami yamiri Komiseer jokkondiral leydi Najeriya yo huutoro politik binnditagol e kuutoragol kaayitaaji SIM tawa ina yiɗi tabitinde tan ko maxi a number SIM huutortooɓe kesi huutortooɓe gonɓe ina ɗaminaa maa kesɗitin defte mum en e NIN mum en ko adii 1 Duujal 2020.<ref>{{cite news|last1=Ekine|first1=Moseph|title=Why you no go fit use pass three SIM Cards for Nigeria|url=https://www.bbc.com/pidgin/tori-51404037|website=[[BBC Pidgin]]|access-date=25 May 2021|archive-date=25 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525204952/https://www.bbc.com/pidgin/tori-51404037|url-status=live}}</ref> Sabu ɗuum, ñalnde 13 feebariyee 2020, hooreejo Boko Haram, hono Abubakar Shekau, hulɓinii Pantami e peeñcu, o ñiŋii politik keso oo, ngam haɗde limoore kaayitaaji SIM mobiil ɗi abonmaajo waawi jogaade e dow sariya, haa tati. Shekau siftini kadi Pantami ko feewti e Sheek Jaafar Mahmud Adam, diine mo waraa e nder juulirde mum to Kano, o noddi ownooɓe e nder Afrik fof ngam tarde mo o wiyi, "Banndiraaɓe am wonɓe e [[Afrik]], [[Naajeeriya]] walla nokku goɗɗo, ko waɗi Jaafar koo alaa ko woni e dow Iversa Panta1 Pantami ko tergal fedde ordinateeruuji Biritaan (FBCS) e fedde ordinateeruuji leydi Nijeer (FNCS).<ref>{{Cite news|last1=Haruna|first1=Abdulkareem|title=In new video, Boko Haram leader Shekau threatens minister, journalists|url=https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/377482-in-new-video-boko-haram-leader-shekau-threatens-minister-journalists.html|newspaper=[[Premium Times]]|date=15 February 2020|access-date=25 May 2021|archive-date=25 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525204956/https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/377482-in-new-video-boko-haram-leader-shekau-threatens-minister-journalists.html|url-status=live}}</ref> Pantami ƴettii hooreejo batu winndereewu jowitiingu e fedde humpito (WSIS) e lewru mee 2022. Ɗum rewi ko e udditgol Sekreteruuji Jeneral Dental Telefoŋaaji hakkunde leyɗeele (ITU) to Geneve, Siwis.<ref name=":0">{{Cite web|title=Isa Ali Ibrahim Pantami, PhD, FNCS, FBCS, FIIM.|url=https://nitda.gov.ng/isa-ali-ibrahim-pantami-phd-fbcs/|website=NITDA|language=en-US|access-date=25 May 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716013633/https://nitda.gov.ng/isa-ali-ibrahim-pantami-phd-fbcs/|url-status=live}}</ref> === Kampaañ guwerneeruuji diiwaan Gombe 2027 === E hitaande 2026, Pantami ɗaɓɓiri noddaango guwerneer e nder diiwaan Gombe kono o yalti e woote gardagol leydi ndii. Caggal mum o naati e lannda Demokaraasi Leƴƴi (PDP) o yalti e kanndidaa lannda ka ngam suɓaade guwerneer diiwaan Gombe e hitaande 2027 e nder wooteeji garooji baɗaaɗi e lewru mee 2026<ref>{{Cite web|last=Agbo|first=Lawrence|date=2026-09-24|title=2027: Court nullifies Pantami's PDP candidacy, orders fresh primary in Gombe|url=https://thesun.ng/2027-court-nullifies-pantamis-pdp-candidacy-orders-fresh-primary-in-gombe/|access-date=2026-09-29|website=The Sun Nigeria|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Azubuike|first=Chima|date=2026-09-29|title=Gombe 2027: Pantami, Mailantarki, Garry enter fresh PDP ticket battle|url=https://punchng.com/gombe-2027-pantami-mailantarki-garry-enter-fresh-pdp-ticket-battle/|access-date=2026-09-29|website=Punch Newspapers|language=en-US}}</ref>. Ñalnde 24 lewru Seeɗto hitaande 2026, Ñaawirde Toownde Fedde nde to Gombe, ustii primaar mo Pantami waɗi kanndidaa PDP, yamiri lannda kaa yo waɗ primaar keso. Ñaawirde ndee jaɓaani ɗaɓɓaande ittude Pantami e PDP.<ref>{{Cite web|last=Olufemi|first=Damilola|date=2026-05-26|title=Ex-minister Pantami clinches Gombe PDP governorship ticket|url=https://guardian.ng/politics/ex-minister-pantami-clinches-gombe-pdp-governorship-ticket/|access-date=2026-09-29|website=The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ayobami|first=Ayooluwa|date=2026-05-26|title=Ex-Minister Pantami Defects to PDP, Emerges Guber Candidate in Gombe|url=https://www.tvcnews.tv/ex-minister-pantami-defects-to-pdp-emerges-guber-candidate-in-gombe/|access-date=2026-09-29|website=Trending News}}</ref> == Waajuuji ɓuuɓɗi e warde Alet Achi == Pantami wonnoo ko mawɗo Limaam to duɗal jaaɓi haaɗtirde Abubakar Tafawa Balewa (ATBU) e hitaande 2004 ɗo waajuuji makko mbiyata ko ina addana ɗum en ustude jokkere enɗam e/walla ustude fitinaaji ɗi, haa jooni ko ɗum addani warngo Sunday Nache Achi e ustude birooji fedde Evangelical Fellowship to duɗal jaaɓi haaɗtirde ngal. Sunday Achi, e oon sahaa ko janngoowo hitaande nayaɓere, hooreejo fedde Egliis Linjiila Winning All (ECWA) e nder duɗal jaaɓi haaɗtirde, waraa ko ñalnde 8 lewru Duujal hitaande 2004 e nder caɗeele etno-diineeji puɗɗinooɗe caggal nde won e almudɓe juulɓe tuumi mo wonde omo cirƴa binndanɗe diineeji ina mbaɗi fenaande e Islaam.<ref>https://www.icirnigeria.org/how-pantami-inciting-sermon-led-to-sunday-achis-death-former-atbu-students/</ref><ref>https://punchng.com/my-son-had-premonition-of-his-death-father-of-slain-atbu-christian-leader/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20260106190349/https://ikengaonline.com/2021/05/06/how-pantami-inciting-sermon-led-to-sunday-achas-death-former-atbu-students/</ref> == Jokkondiral tuumaangal e Boko Haram e ummital haalaaji fundamentaliste en == E lewru abriil 2021, winndannde yaltunde e jaaynde wiyeteende The Daily Independent, sosiyatee jaayndeeji internet, jokkondirii Pantami e gonnooɗo hooreejo Boko Haram, Mohammed Yusuf, e wiyde wonde Pantami ina limtaa e doggol ownooɓe laamu Amerik. Winndannde ndee, caggal ɗuum, Daily Independent e NewswireNGR, portal jaayndeeji goɗɗi to internet, ƴettuɗo winndannde ndee, caggal nde haalaaji ɗii mbaawaano seertude. Ƴeewndo goongaaji Premium Times hollitii wonde "ko FEERE wiyde wonde jeewte hakkunde Mr Pantami e maayɗo Yuusuf ko jeewte sehilaaɓe.<ref>{{cite web|title=Terrorism Watchlist': Daily Independent Retracts, Apologises to Pantami|url=https://economicconfidential.com/2021/04/terrorism-daily-independent-apologises-pantami/|website=Economic Confidential|date=14 April 2021|access-date=25 May 2021|archive-date=25 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525204956/https://economicconfidential.com/2021/04/terrorism-daily-independent-apologises-pantami/|url-status=live}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210418230957/https://newswirengr.com/2021/04/12/retraction-publication-of-sunday-independent-story-alleging-nigerias-minister-of-communications-sheikh-isa-pantami-placed-on-terror-watch-list-for-alleged-ties-with-boko-haram-leader/ RETRACTION: Publication of Daily Independent Story alleging Nigeria’s Minister of Communications, Sheikh Isa Pantami placed on Terror watch-list for alleged ties with Boko Haram Leader] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418230957/https://newswirengr.com/2021/04/12/retraction-publication-of-sunday-independent-story-alleging-nigerias-minister-of-communications-sheikh-isa-pantami-placed-on-terror-watch-list-for-alleged-ties-with-boko-haram-leader/|date=18 April 2021}}, ''NewsWireNGR''</ref> Ko jeewte ɓutte ɗe hannde mbaɗi tuugnorgal wiɗtooji ganndal e miijooji Boko Haram" kono waawaano tabitinde so tawii Pantami waɗtaama e dow laamuuji Amerik no ownooɓe ɓee mbaɗirta nii feeñninde wonɓe e doggol ngol.<ref>[https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/455090-fact-check-is-communication-minister-isa-pantami-on-u-s-terror-watch-list.html FACT CHECK: Is Communication Minister Isa Pantami on U.S. terror watch list?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428233646/https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/455090-fact-check-is-communication-minister-isa-pantami-on-u-s-terror-watch-list.html|date=28 April 2021}}, ''Premium Times''</ref>Pantami hulɓinii ñaawde binndanɗe bayyinɗe winndannde adannde ndee, o wiyi wonde, so tawii o jaɓii ruttaade e NewsWireNgr, "jaayndeyaagal wiɗto ina ɗaɓɓi wiɗto hade mum yaltinde, wonaa caggal" e wonde "bayyinooɓe mawɓe ɓee maa njokkondir e awokaaji am e nder ñaawirdu nduu e ndeeɗoo bonannde jikkuuji The Daily Independent in1. Min ɗon ƴama e min ɗon ƴama yaafuye ngam semmbe ɗe taariiha amin waɗi haa ministaajo tedduɗo."<ref>{{Cite news|last1=Erezi|first1=Dennis|title=Pantami threatens to sue media platforms over alleged ties with Boko Haram|url=https://guardian.ng/news/pantami-threatens-to-sue-media-platforms-over-alleged-ties-with-boko-haram/|location=Lagos, Nigeria|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|accessdate=16 April 2021|date=12 April 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416151710/https://guardian.ng/news/pantami-threatens-to-sue-media-platforms-over-alleged-ties-with-boko-haram/|url-status=live}}</ref> Kono tan, odiyooji bayyinaaɗi e jaaynde Peoples Gazette ina kollita wonde Pantami ina yurminoo terɗe Boko Haram nde o waɗata waajuuji e nder cakkital haa e darorɗe kitaale 2000. Ndeeɗoo feeñninde addani Pantami ɓeydaade feeñde e konnguɗi ɓooyɗi, ina jeyaa heen konngol 2004 ɗo o holliti ballal makko e Taliban e Al-Qaeda ("Yaa Alla, rokku Taliban e Al-Qaida nafoore") o wiyi wonde "jihad ko fartaŋŋe wonande kala goongɗinɗo keeriiɗo e nder leydi Nijeer." Ɗee konnguɗi wondude e konnguɗi goɗɗi hono konnguɗi ummoriiɗi e hitaande 2006 ɗo Pantami woyi maayde hooreejo Al Kaydaa to Irak, hono Abuu Musab al-Zarqawi (Yoo Alla yurmo Ahmadu Fadeel al-Khalayleh [innde jibinannde al-Zarqawi]) naatnaa e aca9am1 bayyinaango e duɗal jaaɓi-haaɗtirde [[Cape Town]], Afrik worgo,<ref>[https://www.gazettengr.com/boko-haram-terrorists-are-our-muslim-brothers-shouldnt-be-killed-like-pigs-minister-pantami/ Boko Haram terrorists are our Muslim brothers, shouldn’t be killed like pigs: Minister Pantami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417204412/https://www.gazettengr.com/boko-haram-terrorists-are-our-muslim-brothers-shouldnt-be-killed-like-pigs-minister-pantami/?utm_source=ReviveOldPost&utm_medium=social&utm_campaign=ReviveOldPost%2F|date=17 April 2021}}, ''Peoples Gazette''</ref> ngal yahri ko ɓuri heewde ko haalaaka e nder leydi Najeriya. Haalaaji ɗii umminii luural, e wiyde Pantami yo woppu golle jaagorgal jokkondiral e dow innde #PantamiResign.<ref>{{cite web|last1=Oluwole|first1=Victor|title=Nigerians demand the resignation of communication minister Isa Pantami over graft allegations of terrorism|url=https://africa.businessinsider.com/local/leaders/nigerians-demand-the-resignation-of-communication-minister-isa-pantami-over-graft/p154791|website=[[Business Insider]] Africa|access-date=16 April 2021|date=14 April 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Oyero|first1=Kayode|title=#PantamiResign: Communications minister under fire over alleged link with terrorists|url=https://punchng.com/author/koyero/|newspaper=[[The Punch]]|access-date=16 April 2021|date=16 April 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416121219/https://punchng.com/author/koyero/|url-status=live}}</ref> Pantami yeddi jaɓde ownugol walla jogaade miijooji bonɗi, o wiyi wonde ko ɓuri heewde e gollotooɓe makko ko Kerecee’en, o wiyi e nder yeewtere Peoples Gazette wonde "so mi yiɗaa Kerecee’en walla mi yi’aani ɓe no banndiraaɓe am nii, mi gollodataa e maɓɓe ko juuti." O wiyi kadi wonde o "waajotoo ko ɓooyi ko yowitii e jam hakkunde yimɓe kala diine e leñol" yantude e wiyde wonde winndooɓe Debating Boko Haram ɓee njuumtii e waasde jokkondirde e makko, ina gasa tawa ɓe kuutoriima firo Hausa mo moƴƴaani walla mo ŋakkaani. Kampaañ daraniiɗo Pantami ngam haɓaade noddaango e internet ngam yoɓde laamu, feeñninii nde konte Twitter laawɗuɗe ministeer jokkondiral e faggudu dijital winndi e aksidaa #PantamiWillStay e #PantamiwillnotResign ñalnde 17 abriil caggal balɗe ɗiɗi #PantamiResign ; tweet oo yaawi momteede. Waɗooɓe Pantami ɓe ngalaa jokkondiral laaɓtungal e Ministeer makko, haa jooni keɓii hashtag #PantamiWillStay gonɗo e Twitter ; kono, sabu tweet ministeer oo, laaɓtaani so tawii mbaydi ndii ko organik.<ref>{{cite web|last1=The CCI Occasional Papers|title=Debating Boko Haram|url=http://www.cci.uct.ac.za/sites/default/files/image_tool/images/146/Debating%20Boko%20Haram.pdf|website=www.cci.uct.ac.za|publisher=Centre for Contemporary Islam, University of Cape Town|access-date=10 July 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416095734/http://www.cci.uct.ac.za/sites/default/files/image_tool/images/146/Debating%20Boko%20Haram.pdf|url-status=live}}</ref> Caggal nde 6amtaare e noddaango ngam woppude laamu jokki, Pantami salii haalaaji cfii ñalnde 17 abriil, o wiyi "won e haalaaji zi kaaldu-mi e duu6i 100 ko adii hannde, zi tuugnii ko e faamde am geze diine e oon sahaa, kadi mi waylii darndeeji keewcfi 6e 6amtunoo e ko yawti e new evidence e De1." luulndo lannda Peoples Democratic Party naati e noddaango ngam yo Pantami woppu laamu, kadi naamndii Departemaa Sarwisaaji Dowla ngam ƴeewtaade mo. Jaagorɗo on ɓeydi ƴamɗe nde o jaabti haala Facebook ka o ɗon ƴama Deji Adeyanju, o wi'i "Allah ya tsine masa albarka" nder ɗemngal Hausa, ɗum firti ko "Yoo Allah jaɓ barkaaji maako." Ndee jaabawol rewi heen ko teemedde keewɗe e wallidiiɓe Pantami mbaɗi natal Adeyanju e nder crosshairs addani heewɓe tuumaade Pantami ina ummina fitinaaji ; to<ref>{{cite web|last1=Essien|first1=Hillary|title=Pantami's ministry trends hashtags defending minister's support for terrorists|url=https://www.peoplesgazette.com/pantamis-ministry-trends-hashtags-defending-ministers-support-for-terrorists/|website=Peoples Gazette|accessdate=18 April 2021|date=17 April 2021}}</ref> bannge makko, Pantami wiyi konte makko ina njuumta, o momti jaabawol ngol.<ref>{{Cite news|last1=Ibrahim|first1=Idris|title=My personal driver a Christian, I am not a terrorist: Minister Pantami|url=https://gazettengr.com/my-personal-driver-a-christian-i-am-not-a-terrorist-minister-pantami/|location=Abuja, Nigeria|newspaper=[[Peoples Gazette]]|accessdate=18 April 2021|date=16 April 2021|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418065127/https://gazettengr.com/my-personal-driver-a-christian-i-am-not-a-terrorist-minister-pantami/|url-status=live}}</ref> Ñalnde 22 lewru nduu, gardiiɗo hooreejo leydi ndii, hono Garba Shehu, yaltinii bayyinaango ngam wallitde Pantami<ref>{{Cite news|last1=Asadu|first1=Chinedu|title=Pantami recants views on Al-Qaeda, insists he does not support terrorism|url=https://www.thecable.ng/breaking-pantami-recants-views-on-al-qaeda-insists-he-does-not-support-terrorism|newspaper=[[TheCable]]|accessdate=18 April 2021|date=17 April 2021|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417204114/https://www.thecable.ng/breaking-pantami-recants-views-on-al-qaeda-insists-he-does-not-support-terrorism|url-status=live}}</ref>, o wiyi wonde "miijooji ɗii njaɓaaka no feewi e oon sahaa, kadi maa ɗi njaɓaaka hannde...Wakkati ɓennii, yimɓe e miijooji mum en – ko heewi e ko foti – ina mbayla." Haala kan timmini bee "Njuɓɓudi ndi'i ɗon dari ɓaawo ministaajo Pantami<ref>{{Cite news|title=Presidency speaks on Pantami's controversial past|url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/456972-presidency-speaks-on-pantamis-controversial-past.html|newspaper=[[Premium Times]]|date=22 April 2021|access-date=9 May 2021|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510152432/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/456972-presidency-speaks-on-pantamis-controversial-past.html|url-status=live}}</ref> e ɓiɓɓe lesdi Naajeeriya fuu ngam tabitinki ɓe keɓa kuugal booɗngal, ceede booɗɗe, e reenuki booɗɗum nder kuuɗe ICT.<ref>{{Cite news|last1=Asadu|first1=Chinedu|title=Pro-Al-Qaeda views: PDP wants Pantami sacked and probed by DSS|url=https://www.thecable.ng/pro-al-qaeda-views-pdp-wants-pantami-sacked-and-probed-by-dss/amp|newspaper=[[TheCable]]|accessdate=18 April 2021|date=18 April 2021|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418194922/https://www.thecable.ng/pro-al-qaeda-views-pdp-wants-pantami-sacked-and-probed-by-dss/amp|url-status=live}}</ref> Fuu e non, noddaango ngam Pantami woppa kuugal maako jokki. Senator Ajibola Basiru, hooreejo goomu Senaa ngam haalaaji e geɗe renndo,<ref>{{Cite news|title=EDITORIAL: Why Pantami Must Step Aside From Government|url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/459118-editorial-why-pantami-must-step-aside-from-government.html|newspaper=[[Premium Times]]|date=4 May 2021|access-date=9 May 2021|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509132337/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/459118-editorial-why-pantami-must-step-aside-from-government.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Reps minority leader demands Pantami's resignation|url=https://www.premiumtimesng.com/news/more-news/456728-reps-minority-leader-demands-pantamis-resignation.html|newspaper=[[Premium Times]]|date=21 April 2021|access-date=9 May 2021|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428163219/https://www.premiumtimesng.com/news/more-news/456728-reps-minority-leader-demands-pantamis-resignation.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Isa Pantami comments and why Nigeria goment stand by Minister of Communication|url=https://www.bbc.com/pidgin/tori-56853897|website=[[BBC Pidgin]]|access-date=9 May 2021|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509173707/https://www.bbc.com/pidgin/tori-56853897|url-status=live}}</ref> caggal ɗuum hollitii wonde ngam tabitinde Pantami wonde jaagorgal, "alaa fof fedde kisal ɓadtiima min ngam rokkude min kala humpito potngo ñaawde mo, e sahaa toɗɗagol makko e haa jooni...min mbaɗii golle amen availsaable e amen e fawaade e". of Pantami wi’i woodi "ceergal hakkunde sariyaaji e miijo siyaasaaku ko walaa nder kuugal Asaambele lesdi...doosɗe lesdi ɗon holla sarɗiiji ngam laataago jaagorɗo nden o doggaaki bee ko min ɗon mari haaje.<ref>{{Cite news|last1=Olubajo|first1=Oyindamola|title=Minister Pantami endorses fatwa directing his supporters to kill Deji Adeyanju|url=https://gazettengr.com/minister-pantami-endorses-fatwa-directing-his-supporters-to-kill-deji-adeyanju/|location=Abuja, Nigeria|newspaper=[[Peoples Gazette]]|accessdate=21 April 2021|date=20 April 2021|archive-date=21 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421011031/https://www.gazettengr.com/minister-pantami-endorses-fatwa-directing-his-supporters-to-kill-deji-adeyanju/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Olufemi|first1=Alfred|title=Pantami says Facebook page hacked after reportedly raining curse on activist|url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/456485-pantami-says-facebook-page-hacked-after-reportedly-raining-curse-on-activist.html|newspaper=[[Premium Times]]|accessdate=21 April 2021|date=20 April 2021|archive-date=21 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421043722/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/456485-pantami-says-facebook-page-hacked-after-reportedly-raining-curse-on-activist.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Alleged Terrorism: Pantami qualified to contest for election, says Senate|url=https://pmnewsnigeria.com/2021/05/02/alleged-terrorism-pantami-qualified-to-contest-for-election-says-senate/|location=Lagos, Nigeria|newspaper=[[P.M. News]]|access-date=25 May 2021|archive-date=24 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524160217/https://pmnewsnigeria.com/2021/05/02/alleged-terrorism-pantami-qualified-to-contest-for-election-says-senate/|url-status=live}}</ref> == Defte binndaaɗe == Yoga e defte ɗe porfeseer Iisaa Aali Ibraahiima winndi ko ɗeeɗoo *Karallaagal Ko wonaa Degreeji Tan<ref>{{Cite web|last=admin|date=2024-01-02|title=Skills Rather than Just Degrees?: Language, Literature at the Intersection of Digital Technology in the 21st Century (1)|url=https://intervention.ng/29650/|access-date=2024-04-19|website=Intervention|language=en-US}}</ref> *Eɓɓooje kisal siber ngam kisal leydi<ref>{{Cite web|last=Oladosu|first=Rahma|date=2022-08-10|title=Cyber Security Initiatives for Securing a Country, by Fom Gyem|url=https://economicconfidential.com/2022/08/cyber-security-initiatives/|access-date=2024-04-19|website=Economic Confidential|language=en-US}}</ref> *Jahgol ganndo: Navigation Akademi<ref>{{Cite news|last=|first=|date=2024-01-21|title=Pantami to unveil book on scholarly journey, personal experience|url=https://guardian.ng/art/books/pantami-to-unveil-book-on-scholarly-journey-personal-experience/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2024-04-19|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US}}</ref> *Mahngo Faggudu Dijital ngam Afrik Dijital *Datafication renndo ngam ƴellitde faggudu internet *Haɓde e Owre Rewrude e Kisal Siber e Karallaagal Kesal. *Haalaaji cuɓaaɗi dow ɓamtaare sekteer ICT leydi Naajeeriya == Himobe == {{Reflist}} [[Category:Stub]] 2bknbpo5dzyfot7cabbmgta6ndzfxa5 195468 195467 2026-11-10T17:55:35Z Mamman Ali 9126 Added image from Wikimedia Commons 195468 wikitext text/x-wiki {{Databox}} [[File:SMFA with Mr. Isa Ali Ibrahim, the Minister of Communications & Digital Economy.jpg|thumb]] '''Isa Ali Ibrahim''' CON (HeɗtoR) mo yimɓe fof anndi Isa Ali Pantami, ko siyaasaajo Naajeeriya, ko diineeji lislaam, o wonnoo ko jaagorgal jokkondiral e faggudu dijital gila 2019 haa 2023. O wonnoo kadi ko gardiiɗo mawɗo fedde ƴellitaare karallaagal kumpital leydi Naajeeriya gila lewru Seeɗto26 2019, hade makko toɗɗaade jaagorgal, o hunnaa ñalnde 21 ut 2019.<ref>{{cite news|title=Buhari swears in ministers (LIVE UPDATES)|url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/347756-buhari-swears-in-ministers-live-updates.html|accessdate=21 August 2019|date=21 August 2019|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821122457/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/347756-buhari-swears-in-ministers-live-updates.html|url-status=live|newspaper=[[Premium Times]]}}</ref><ref>{{cite news|title=21 August 2019|url=https://punchng.com/live-updates-ministerial-swearing-in/|accessdate=21 August 2019|issue=21 August 2019|date=21 August 2019|archive-date=21 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821143844/https://punchng.com/live-updates-ministerial-swearing-in/|url-status=live|newspaper=[[The Punch]]}}</ref><ref name="SaSt">[https://web.archive.org/web/20160930232239/http://sahelstandard.com/index.php/2016/09/28/meet-the-new-nitda-director-general-dr-isa-ali-pantami/ Meet the New NITDA Director-General-Dr Isa Ali Pantami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160930232239/http://sahelstandard.com/index.php/2016/09/28/meet-the-new-nitda-director-general-dr-isa-ali-pantami/|date=30 September 2016}}, ''Sahara Standard''</ref> == Kugal == Pantami wonnoo ko jannginoowo to duɗal jaaɓi haaɗtirde Abubakar Tafawa Balewa, Bauchi e karallaagal kumpital hade makko naatde e duɗal jaaɓi haaɗtirde Lislaam to Madiina to duɗal kesal to bannge limto e humpito ngam wonde hooreejo binndol karallaagal e hitaande 2014.<ref name="SaSt2">[https://web.archive.org/web/20160930232239/http://sahelstandard.com/index.php/2016/09/28/meet-the-new-nitda-director-general-dr-isa-ali-pantami/ Meet the New NITDA Director-General-Dr Isa Ali Pantami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160930232239/http://sahelstandard.com/index.php/2016/09/28/meet-the-new-nitda-director-general-dr-isa-ali-pantami/|date=30 September 2016}}, ''Sahara Standard''</ref><ref name="NITDA">[https://web.archive.org/web/20171113060208/http://nitda.gov.ng/pantami/ Pantami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113060208/http://nitda.gov.ng/pantami/|date=13 November 2017}}, National Information Technology Development Agency</ref><ref>{{Cite web|title=Dr Isa Ali Ibrahim Pantami|url=https://islamicmarkets.com/scholars/dr-isa-ali-ibrahim-pantami|access-date=2022-09-28|website=islamicmarkets.com|language=en}}</ref> Pantami ina jeyaa e janngooɓe jeeɗiɗo (porofeseeruuji jokkondirɗi) ɓe Diiso Goomu Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Fedde Teknoloji Owerri (FUTO) toɗɗii e batu mum 186ɓo yuɓɓinaangu ñalnde aset 20 ut 2021.<ref>{{cite news|date=6 September 2021|title=Communications Minister, Pantami Becomes Professor of Cyber Security|url=https://prnigeria.com/2021/09/06/pantami-professor-cyber-security/|accessdate=8 September 2021|publisher=PRNigeria}}</ref><ref>{{cite news|date=6 September 2021|title=Pantami promoted to professor of cyber security|url=https://m.guardian.ng/news/pantami-promoted-to-professor-of-cyber-security/|location=Lagos, Nigeria|accessdate=8 September 2021|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Malumfashi|first=Muhammad|date=6 September 2021|title=Isa Pantami ya zama Farfesan Jami'a yana rike da kujerar Ministan Gwamnati a Najeriya|url=https://hausa.legit.ng/1432907-isa-pantami-ya-zama-farfesa-yana-rike-da-kujerar-ministan-gwamnati-a-najeriya.html|accessdate=8 September 2021|newspaper=[[Legit.ng]]}}</ref><ref>{{cite news|date=13 September 2021|title=Aisha Buhari Pantami: President Buhari wife explain why she use Prof. Isa Pantami video on Nigeria security|url=https://www.bbc.com/pidgin/58542534|accessdate=19 September 2021|publisher=BBC News Pidgin}}</ref> Kono noon, ndee ɗoo ƴellitgol ina jokki e jibinde luural, won heen annduɓe ina naamnoo ɗum no feewi e tuumeede wonde nde rewaani laawol gonngol e toɗɗagol professeur en e nder duɗe jaaɓi haaɗtirde Najeriya.<ref>{{Cite news|date=11 September 2021|title=Pantami's fake FUTO professorship joins other intellectual frauds|url=https://gazettengr.com/farooq-kperogi-pantamis-fake-futo-professorship-joins-other-intellectual-frauds/|location=Abuja, Nigeria|newspaper=[[Peoples Gazette]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=18 September 2021|title=Definitive case against Pantami's FUTO fraudfessorship|url=https://gazettengr.com/farooq-kperogi-definitive-case-against-pantamis-futo-fraudfessorship/|location=Abuja, Nigeria|newspaper=[[Peoples Gazette]]}}</ref> === Jaagorgal ko feewti e jokkondiral, newingol e faggudu dijital === Caggal nde hooreejo leydi [[Muhammadu Buhari]] suɓaama kadi, laamu maako waylitii nder hitaande 2019, Pantami toɗɗaama ngam laataago ministaajo arandeejo dow ko laarani jokkindiral e faggudu dijital ɓaawo nde innde tiitoonde nde'e wayliti ngam waɗugo "Faggudu dijital. Tuugnaade e miijooji keɓaaɗi e njuɓɓudi kisal caggal nde ƴeewndorɗe SIM ɗe mbinnditaaki no haanirta nii e lewru suwee 2019 e uddugol ɓeen ɓe mbaawaano ƴeewndorɗe SIM mum en, Pantami yamiri Komiseer jokkondiral leydi Najeriya yo huutoro politik binnditagol e kuutoragol kaayitaaji SIM tawa ina yiɗi tabitinde tan ko maxi a number SIM huutortooɓe kesi huutortooɓe gonɓe ina ɗaminaa maa kesɗitin defte mum en e NIN mum en ko adii 1 Duujal 2020.<ref>{{cite news|last1=Ekine|first1=Moseph|title=Why you no go fit use pass three SIM Cards for Nigeria|url=https://www.bbc.com/pidgin/tori-51404037|website=[[BBC Pidgin]]|access-date=25 May 2021|archive-date=25 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525204952/https://www.bbc.com/pidgin/tori-51404037|url-status=live}}</ref> Sabu ɗuum, ñalnde 13 feebariyee 2020, hooreejo Boko Haram, hono Abubakar Shekau, hulɓinii Pantami e peeñcu, o ñiŋii politik keso oo, ngam haɗde limoore kaayitaaji SIM mobiil ɗi abonmaajo waawi jogaade e dow sariya, haa tati. Shekau siftini kadi Pantami ko feewti e Sheek Jaafar Mahmud Adam, diine mo waraa e nder juulirde mum to Kano, o noddi ownooɓe e nder Afrik fof ngam tarde mo o wiyi, "Banndiraaɓe am wonɓe e [[Afrik]], [[Naajeeriya]] walla nokku goɗɗo, ko waɗi Jaafar koo alaa ko woni e dow Iversa Panta1 Pantami ko tergal fedde ordinateeruuji Biritaan (FBCS) e fedde ordinateeruuji leydi Nijeer (FNCS).<ref>{{Cite news|last1=Haruna|first1=Abdulkareem|title=In new video, Boko Haram leader Shekau threatens minister, journalists|url=https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/377482-in-new-video-boko-haram-leader-shekau-threatens-minister-journalists.html|newspaper=[[Premium Times]]|date=15 February 2020|access-date=25 May 2021|archive-date=25 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525204956/https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/377482-in-new-video-boko-haram-leader-shekau-threatens-minister-journalists.html|url-status=live}}</ref> Pantami ƴettii hooreejo batu winndereewu jowitiingu e fedde humpito (WSIS) e lewru mee 2022. Ɗum rewi ko e udditgol Sekreteruuji Jeneral Dental Telefoŋaaji hakkunde leyɗeele (ITU) to Geneve, Siwis.<ref name=":0">{{Cite web|title=Isa Ali Ibrahim Pantami, PhD, FNCS, FBCS, FIIM.|url=https://nitda.gov.ng/isa-ali-ibrahim-pantami-phd-fbcs/|website=NITDA|language=en-US|access-date=25 May 2020|archive-date=16 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716013633/https://nitda.gov.ng/isa-ali-ibrahim-pantami-phd-fbcs/|url-status=live}}</ref> === Kampaañ guwerneeruuji diiwaan Gombe 2027 === E hitaande 2026, Pantami ɗaɓɓiri noddaango guwerneer e nder diiwaan Gombe kono o yalti e woote gardagol leydi ndii. Caggal mum o naati e lannda Demokaraasi Leƴƴi (PDP) o yalti e kanndidaa lannda ka ngam suɓaade guwerneer diiwaan Gombe e hitaande 2027 e nder wooteeji garooji baɗaaɗi e lewru mee 2026<ref>{{Cite web|last=Agbo|first=Lawrence|date=2026-09-24|title=2027: Court nullifies Pantami's PDP candidacy, orders fresh primary in Gombe|url=https://thesun.ng/2027-court-nullifies-pantamis-pdp-candidacy-orders-fresh-primary-in-gombe/|access-date=2026-09-29|website=The Sun Nigeria|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Azubuike|first=Chima|date=2026-09-29|title=Gombe 2027: Pantami, Mailantarki, Garry enter fresh PDP ticket battle|url=https://punchng.com/gombe-2027-pantami-mailantarki-garry-enter-fresh-pdp-ticket-battle/|access-date=2026-09-29|website=Punch Newspapers|language=en-US}}</ref>. Ñalnde 24 lewru Seeɗto hitaande 2026, Ñaawirde Toownde Fedde nde to Gombe, ustii primaar mo Pantami waɗi kanndidaa PDP, yamiri lannda kaa yo waɗ primaar keso. Ñaawirde ndee jaɓaani ɗaɓɓaande ittude Pantami e PDP.<ref>{{Cite web|last=Olufemi|first=Damilola|date=2026-05-26|title=Ex-minister Pantami clinches Gombe PDP governorship ticket|url=https://guardian.ng/politics/ex-minister-pantami-clinches-gombe-pdp-governorship-ticket/|access-date=2026-09-29|website=The Guardian Nigeria News - Nigeria and World News|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ayobami|first=Ayooluwa|date=2026-05-26|title=Ex-Minister Pantami Defects to PDP, Emerges Guber Candidate in Gombe|url=https://www.tvcnews.tv/ex-minister-pantami-defects-to-pdp-emerges-guber-candidate-in-gombe/|access-date=2026-09-29|website=Trending News}}</ref> == Waajuuji ɓuuɓɗi e warde Alet Achi == Pantami wonnoo ko mawɗo Limaam to duɗal jaaɓi haaɗtirde Abubakar Tafawa Balewa (ATBU) e hitaande 2004 ɗo waajuuji makko mbiyata ko ina addana ɗum en ustude jokkere enɗam e/walla ustude fitinaaji ɗi, haa jooni ko ɗum addani warngo Sunday Nache Achi e ustude birooji fedde Evangelical Fellowship to duɗal jaaɓi haaɗtirde ngal. Sunday Achi, e oon sahaa ko janngoowo hitaande nayaɓere, hooreejo fedde Egliis Linjiila Winning All (ECWA) e nder duɗal jaaɓi haaɗtirde, waraa ko ñalnde 8 lewru Duujal hitaande 2004 e nder caɗeele etno-diineeji puɗɗinooɗe caggal nde won e almudɓe juulɓe tuumi mo wonde omo cirƴa binndanɗe diineeji ina mbaɗi fenaande e Islaam.<ref>https://www.icirnigeria.org/how-pantami-inciting-sermon-led-to-sunday-achis-death-former-atbu-students/</ref><ref>https://punchng.com/my-son-had-premonition-of-his-death-father-of-slain-atbu-christian-leader/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20260106190349/https://ikengaonline.com/2021/05/06/how-pantami-inciting-sermon-led-to-sunday-achas-death-former-atbu-students/</ref> == Jokkondiral tuumaangal e Boko Haram e ummital haalaaji fundamentaliste en == E lewru abriil 2021, winndannde yaltunde e jaaynde wiyeteende The Daily Independent, sosiyatee jaayndeeji internet, jokkondirii Pantami e gonnooɗo hooreejo Boko Haram, Mohammed Yusuf, e wiyde wonde Pantami ina limtaa e doggol ownooɓe laamu Amerik. Winndannde ndee, caggal ɗuum, Daily Independent e NewswireNGR, portal jaayndeeji goɗɗi to internet, ƴettuɗo winndannde ndee, caggal nde haalaaji ɗii mbaawaano seertude. Ƴeewndo goongaaji Premium Times hollitii wonde "ko FEERE wiyde wonde jeewte hakkunde Mr Pantami e maayɗo Yuusuf ko jeewte sehilaaɓe.<ref>{{cite web|title=Terrorism Watchlist': Daily Independent Retracts, Apologises to Pantami|url=https://economicconfidential.com/2021/04/terrorism-daily-independent-apologises-pantami/|website=Economic Confidential|date=14 April 2021|access-date=25 May 2021|archive-date=25 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525204956/https://economicconfidential.com/2021/04/terrorism-daily-independent-apologises-pantami/|url-status=live}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210418230957/https://newswirengr.com/2021/04/12/retraction-publication-of-sunday-independent-story-alleging-nigerias-minister-of-communications-sheikh-isa-pantami-placed-on-terror-watch-list-for-alleged-ties-with-boko-haram-leader/ RETRACTION: Publication of Daily Independent Story alleging Nigeria’s Minister of Communications, Sheikh Isa Pantami placed on Terror watch-list for alleged ties with Boko Haram Leader] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418230957/https://newswirengr.com/2021/04/12/retraction-publication-of-sunday-independent-story-alleging-nigerias-minister-of-communications-sheikh-isa-pantami-placed-on-terror-watch-list-for-alleged-ties-with-boko-haram-leader/|date=18 April 2021}}, ''NewsWireNGR''</ref> Ko jeewte ɓutte ɗe hannde mbaɗi tuugnorgal wiɗtooji ganndal e miijooji Boko Haram" kono waawaano tabitinde so tawii Pantami waɗtaama e dow laamuuji Amerik no ownooɓe ɓee mbaɗirta nii feeñninde wonɓe e doggol ngol.<ref>[https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/455090-fact-check-is-communication-minister-isa-pantami-on-u-s-terror-watch-list.html FACT CHECK: Is Communication Minister Isa Pantami on U.S. terror watch list?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428233646/https://www.premiumtimesng.com/news/top-news/455090-fact-check-is-communication-minister-isa-pantami-on-u-s-terror-watch-list.html|date=28 April 2021}}, ''Premium Times''</ref>Pantami hulɓinii ñaawde binndanɗe bayyinɗe winndannde adannde ndee, o wiyi wonde, so tawii o jaɓii ruttaade e NewsWireNgr, "jaayndeyaagal wiɗto ina ɗaɓɓi wiɗto hade mum yaltinde, wonaa caggal" e wonde "bayyinooɓe mawɓe ɓee maa njokkondir e awokaaji am e nder ñaawirdu nduu e ndeeɗoo bonannde jikkuuji The Daily Independent in1. Min ɗon ƴama e min ɗon ƴama yaafuye ngam semmbe ɗe taariiha amin waɗi haa ministaajo tedduɗo."<ref>{{Cite news|last1=Erezi|first1=Dennis|title=Pantami threatens to sue media platforms over alleged ties with Boko Haram|url=https://guardian.ng/news/pantami-threatens-to-sue-media-platforms-over-alleged-ties-with-boko-haram/|location=Lagos, Nigeria|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|accessdate=16 April 2021|date=12 April 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416151710/https://guardian.ng/news/pantami-threatens-to-sue-media-platforms-over-alleged-ties-with-boko-haram/|url-status=live}}</ref> Kono tan, odiyooji bayyinaaɗi e jaaynde Peoples Gazette ina kollita wonde Pantami ina yurminoo terɗe Boko Haram nde o waɗata waajuuji e nder cakkital haa e darorɗe kitaale 2000. Ndeeɗoo feeñninde addani Pantami ɓeydaade feeñde e konnguɗi ɓooyɗi, ina jeyaa heen konngol 2004 ɗo o holliti ballal makko e Taliban e Al-Qaeda ("Yaa Alla, rokku Taliban e Al-Qaida nafoore") o wiyi wonde "jihad ko fartaŋŋe wonande kala goongɗinɗo keeriiɗo e nder leydi Nijeer." Ɗee konnguɗi wondude e konnguɗi goɗɗi hono konnguɗi ummoriiɗi e hitaande 2006 ɗo Pantami woyi maayde hooreejo Al Kaydaa to Irak, hono Abuu Musab al-Zarqawi (Yoo Alla yurmo Ahmadu Fadeel al-Khalayleh [innde jibinannde al-Zarqawi]) naatnaa e aca9am1 bayyinaango e duɗal jaaɓi-haaɗtirde [[Cape Town]], Afrik worgo,<ref>[https://www.gazettengr.com/boko-haram-terrorists-are-our-muslim-brothers-shouldnt-be-killed-like-pigs-minister-pantami/ Boko Haram terrorists are our Muslim brothers, shouldn’t be killed like pigs: Minister Pantami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417204412/https://www.gazettengr.com/boko-haram-terrorists-are-our-muslim-brothers-shouldnt-be-killed-like-pigs-minister-pantami/?utm_source=ReviveOldPost&utm_medium=social&utm_campaign=ReviveOldPost%2F|date=17 April 2021}}, ''Peoples Gazette''</ref> ngal yahri ko ɓuri heewde ko haalaaka e nder leydi Najeriya. Haalaaji ɗii umminii luural, e wiyde Pantami yo woppu golle jaagorgal jokkondiral e dow innde #PantamiResign.<ref>{{cite web|last1=Oluwole|first1=Victor|title=Nigerians demand the resignation of communication minister Isa Pantami over graft allegations of terrorism|url=https://africa.businessinsider.com/local/leaders/nigerians-demand-the-resignation-of-communication-minister-isa-pantami-over-graft/p154791|website=[[Business Insider]] Africa|access-date=16 April 2021|date=14 April 2021}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Oyero|first1=Kayode|title=#PantamiResign: Communications minister under fire over alleged link with terrorists|url=https://punchng.com/author/koyero/|newspaper=[[The Punch]]|access-date=16 April 2021|date=16 April 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416121219/https://punchng.com/author/koyero/|url-status=live}}</ref> Pantami yeddi jaɓde ownugol walla jogaade miijooji bonɗi, o wiyi wonde ko ɓuri heewde e gollotooɓe makko ko Kerecee’en, o wiyi e nder yeewtere Peoples Gazette wonde "so mi yiɗaa Kerecee’en walla mi yi’aani ɓe no banndiraaɓe am nii, mi gollodataa e maɓɓe ko juuti." O wiyi kadi wonde o "waajotoo ko ɓooyi ko yowitii e jam hakkunde yimɓe kala diine e leñol" yantude e wiyde wonde winndooɓe Debating Boko Haram ɓee njuumtii e waasde jokkondirde e makko, ina gasa tawa ɓe kuutoriima firo Hausa mo moƴƴaani walla mo ŋakkaani. Kampaañ daraniiɗo Pantami ngam haɓaade noddaango e internet ngam yoɓde laamu, feeñninii nde konte Twitter laawɗuɗe ministeer jokkondiral e faggudu dijital winndi e aksidaa #PantamiWillStay e #PantamiwillnotResign ñalnde 17 abriil caggal balɗe ɗiɗi #PantamiResign ; tweet oo yaawi momteede. Waɗooɓe Pantami ɓe ngalaa jokkondiral laaɓtungal e Ministeer makko, haa jooni keɓii hashtag #PantamiWillStay gonɗo e Twitter ; kono, sabu tweet ministeer oo, laaɓtaani so tawii mbaydi ndii ko organik.<ref>{{cite web|last1=The CCI Occasional Papers|title=Debating Boko Haram|url=http://www.cci.uct.ac.za/sites/default/files/image_tool/images/146/Debating%20Boko%20Haram.pdf|website=www.cci.uct.ac.za|publisher=Centre for Contemporary Islam, University of Cape Town|access-date=10 July 2021|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416095734/http://www.cci.uct.ac.za/sites/default/files/image_tool/images/146/Debating%20Boko%20Haram.pdf|url-status=live}}</ref> Caggal nde 6amtaare e noddaango ngam woppude laamu jokki, Pantami salii haalaaji cfii ñalnde 17 abriil, o wiyi "won e haalaaji zi kaaldu-mi e duu6i 100 ko adii hannde, zi tuugnii ko e faamde am geze diine e oon sahaa, kadi mi waylii darndeeji keewcfi 6e 6amtunoo e ko yawti e new evidence e De1." luulndo lannda Peoples Democratic Party naati e noddaango ngam yo Pantami woppu laamu, kadi naamndii Departemaa Sarwisaaji Dowla ngam ƴeewtaade mo. Jaagorɗo on ɓeydi ƴamɗe nde o jaabti haala Facebook ka o ɗon ƴama Deji Adeyanju, o wi'i "Allah ya tsine masa albarka" nder ɗemngal Hausa, ɗum firti ko "Yoo Allah jaɓ barkaaji maako." Ndee jaabawol rewi heen ko teemedde keewɗe e wallidiiɓe Pantami mbaɗi natal Adeyanju e nder crosshairs addani heewɓe tuumaade Pantami ina ummina fitinaaji ; to<ref>{{cite web|last1=Essien|first1=Hillary|title=Pantami's ministry trends hashtags defending minister's support for terrorists|url=https://www.peoplesgazette.com/pantamis-ministry-trends-hashtags-defending-ministers-support-for-terrorists/|website=Peoples Gazette|accessdate=18 April 2021|date=17 April 2021}}</ref> bannge makko, Pantami wiyi konte makko ina njuumta, o momti jaabawol ngol.<ref>{{Cite news|last1=Ibrahim|first1=Idris|title=My personal driver a Christian, I am not a terrorist: Minister Pantami|url=https://gazettengr.com/my-personal-driver-a-christian-i-am-not-a-terrorist-minister-pantami/|location=Abuja, Nigeria|newspaper=[[Peoples Gazette]]|accessdate=18 April 2021|date=16 April 2021|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418065127/https://gazettengr.com/my-personal-driver-a-christian-i-am-not-a-terrorist-minister-pantami/|url-status=live}}</ref> Ñalnde 22 lewru nduu, gardiiɗo hooreejo leydi ndii, hono Garba Shehu, yaltinii bayyinaango ngam wallitde Pantami<ref>{{Cite news|last1=Asadu|first1=Chinedu|title=Pantami recants views on Al-Qaeda, insists he does not support terrorism|url=https://www.thecable.ng/breaking-pantami-recants-views-on-al-qaeda-insists-he-does-not-support-terrorism|newspaper=[[TheCable]]|accessdate=18 April 2021|date=17 April 2021|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417204114/https://www.thecable.ng/breaking-pantami-recants-views-on-al-qaeda-insists-he-does-not-support-terrorism|url-status=live}}</ref>, o wiyi wonde "miijooji ɗii njaɓaaka no feewi e oon sahaa, kadi maa ɗi njaɓaaka hannde...Wakkati ɓennii, yimɓe e miijooji mum en – ko heewi e ko foti – ina mbayla." Haala kan timmini bee "Njuɓɓudi ndi'i ɗon dari ɓaawo ministaajo Pantami<ref>{{Cite news|title=Presidency speaks on Pantami's controversial past|url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/456972-presidency-speaks-on-pantamis-controversial-past.html|newspaper=[[Premium Times]]|date=22 April 2021|access-date=9 May 2021|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510152432/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/456972-presidency-speaks-on-pantamis-controversial-past.html|url-status=live}}</ref> e ɓiɓɓe lesdi Naajeeriya fuu ngam tabitinki ɓe keɓa kuugal booɗngal, ceede booɗɗe, e reenuki booɗɗum nder kuuɗe ICT.<ref>{{Cite news|last1=Asadu|first1=Chinedu|title=Pro-Al-Qaeda views: PDP wants Pantami sacked and probed by DSS|url=https://www.thecable.ng/pro-al-qaeda-views-pdp-wants-pantami-sacked-and-probed-by-dss/amp|newspaper=[[TheCable]]|accessdate=18 April 2021|date=18 April 2021|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418194922/https://www.thecable.ng/pro-al-qaeda-views-pdp-wants-pantami-sacked-and-probed-by-dss/amp|url-status=live}}</ref> Fuu e non, noddaango ngam Pantami woppa kuugal maako jokki. Senator Ajibola Basiru, hooreejo goomu Senaa ngam haalaaji e geɗe renndo,<ref>{{Cite news|title=EDITORIAL: Why Pantami Must Step Aside From Government|url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/459118-editorial-why-pantami-must-step-aside-from-government.html|newspaper=[[Premium Times]]|date=4 May 2021|access-date=9 May 2021|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509132337/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/459118-editorial-why-pantami-must-step-aside-from-government.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Reps minority leader demands Pantami's resignation|url=https://www.premiumtimesng.com/news/more-news/456728-reps-minority-leader-demands-pantamis-resignation.html|newspaper=[[Premium Times]]|date=21 April 2021|access-date=9 May 2021|archive-date=28 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428163219/https://www.premiumtimesng.com/news/more-news/456728-reps-minority-leader-demands-pantamis-resignation.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Isa Pantami comments and why Nigeria goment stand by Minister of Communication|url=https://www.bbc.com/pidgin/tori-56853897|website=[[BBC Pidgin]]|access-date=9 May 2021|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509173707/https://www.bbc.com/pidgin/tori-56853897|url-status=live}}</ref> caggal ɗuum hollitii wonde ngam tabitinde Pantami wonde jaagorgal, "alaa fof fedde kisal ɓadtiima min ngam rokkude min kala humpito potngo ñaawde mo, e sahaa toɗɗagol makko e haa jooni...min mbaɗii golle amen availsaable e amen e fawaade e". of Pantami wi’i woodi "ceergal hakkunde sariyaaji e miijo siyaasaaku ko walaa nder kuugal Asaambele lesdi...doosɗe lesdi ɗon holla sarɗiiji ngam laataago jaagorɗo nden o doggaaki bee ko min ɗon mari haaje.<ref>{{Cite news|last1=Olubajo|first1=Oyindamola|title=Minister Pantami endorses fatwa directing his supporters to kill Deji Adeyanju|url=https://gazettengr.com/minister-pantami-endorses-fatwa-directing-his-supporters-to-kill-deji-adeyanju/|location=Abuja, Nigeria|newspaper=[[Peoples Gazette]]|accessdate=21 April 2021|date=20 April 2021|archive-date=21 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421011031/https://www.gazettengr.com/minister-pantami-endorses-fatwa-directing-his-supporters-to-kill-deji-adeyanju/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Olufemi|first1=Alfred|title=Pantami says Facebook page hacked after reportedly raining curse on activist|url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/456485-pantami-says-facebook-page-hacked-after-reportedly-raining-curse-on-activist.html|newspaper=[[Premium Times]]|accessdate=21 April 2021|date=20 April 2021|archive-date=21 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421043722/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/456485-pantami-says-facebook-page-hacked-after-reportedly-raining-curse-on-activist.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Alleged Terrorism: Pantami qualified to contest for election, says Senate|url=https://pmnewsnigeria.com/2021/05/02/alleged-terrorism-pantami-qualified-to-contest-for-election-says-senate/|location=Lagos, Nigeria|newspaper=[[P.M. News]]|access-date=25 May 2021|archive-date=24 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524160217/https://pmnewsnigeria.com/2021/05/02/alleged-terrorism-pantami-qualified-to-contest-for-election-says-senate/|url-status=live}}</ref> == Defte binndaaɗe == Yoga e defte ɗe porfeseer Iisaa Aali Ibraahiima winndi ko ɗeeɗoo *Karallaagal Ko wonaa Degreeji Tan<ref>{{Cite web|last=admin|date=2024-01-02|title=Skills Rather than Just Degrees?: Language, Literature at the Intersection of Digital Technology in the 21st Century (1)|url=https://intervention.ng/29650/|access-date=2024-04-19|website=Intervention|language=en-US}}</ref> *Eɓɓooje kisal siber ngam kisal leydi<ref>{{Cite web|last=Oladosu|first=Rahma|date=2022-08-10|title=Cyber Security Initiatives for Securing a Country, by Fom Gyem|url=https://economicconfidential.com/2022/08/cyber-security-initiatives/|access-date=2024-04-19|website=Economic Confidential|language=en-US}}</ref> *Jahgol ganndo: Navigation Akademi<ref>{{Cite news|last=|first=|date=2024-01-21|title=Pantami to unveil book on scholarly journey, personal experience|url=https://guardian.ng/art/books/pantami-to-unveil-book-on-scholarly-journey-personal-experience/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2024-04-19|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US}}</ref> *Mahngo Faggudu Dijital ngam Afrik Dijital *Datafication renndo ngam ƴellitde faggudu internet *Haɓde e Owre Rewrude e Kisal Siber e Karallaagal Kesal. *Haalaaji cuɓaaɗi dow ɓamtaare sekteer ICT leydi Naajeeriya == Himobe == {{Reflist}} [[Category:Stub]] 0qw18g9ijhlp6oup9l6c7hom06da92i Ayo Aderinwale 0 5071 195459 177171 2026-11-10T17:51:09Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195459 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Ayo Aderinwale''' jami’ajo dufulomasiyyajo mo [[Naajeeriya]].<ref>{{cite news|last=Abah|first=Charles|url=https://allafrica.com/stories/200412220304.html|title=Nigeria: Amazons Brainstorm On Challenges of Leadership|work=[[Daily Champion]]|via=[[allAfrica]]|date=22 December 2004|access-date=16 November 2013}}</ref><ref>{{Cite web|last=Teniola|first=Eric|date=July 16, 2024|title=National Anthem: Deconstructing the military legacy (3)|url=https://www.vanguardngr.com/2024/07/national-anthem-deconstructing-the-military-legacy-3-by-eric-teniola/|website=Vanguard Media Limited}}</ref> == WORK == Aderinwale ina rokka ballal e nder juɓɓule winndereeje keewɗe ina jeyaa heen [[Ngenndiije Dentuɗe|Fedde Ngenndiije Dentuɗe]], Dental Orop e Fedde Ngenndiije Dentuɗe ɓooynde, anndiraande hannde Dental [[Afrik]] . O tawtoraama e binnditagol adanngol Pewnugol Duuɓi Ujunere ngam Afrik ngol caggal mum wonti Fedde Keso ngam Ɓamtaare Afrik, o woni tergal gadanal e nder Goomu Ardorde Naajeeriya ngam Fedde Ƴeewndorɗe Afrik. Ayo ina gollina e nder diɗɗal ceertungal kadi omo jeyaa e diɗɗal Justrite Limited e Duɗal Njulaagu Pays-Bas e hooreejo diɗɗal guwerneeruuji sarwisaaji jaŋde Bells, kam e Duɗal hakkundeewal kuuɓtodinngal Bells ngam sukaaɓe worɓe e rewɓe. === Joɗnde Ardorde Afrik === Ko o gardo kuuɓtodinɗo ALF, o fuɗɗii eɓɓooji keewɗi ko wayi no batu parlemaa Afrik diiwaan, batu rewɓe Afrik, batu stage legislatif e batu heblo ardorde demokaraasi. O walli e sosde batu ngam deeƴre, kisal, ƴellitaare e gollondiral e nder Afrik ngu Dental Afrik ƴetti e hitaande 2002. Jooni noon, ko kanko woni cukko mawɗo koolaaɗo kuuɓal to defterdu hooreejo leydi [[Olusegun Obasanjo]] tawi Obansanjo ina heddii e wonde mawɗo koolaaɗo == Firooji == {{Reflist}} [[Category:Stub]] . o3tl7i2f90duifhspz6tk3rbgjcz45f Ahmadu Bello 0 5185 195477 177606 2026-11-10T18:00:01Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195477 wikitext text/x-wiki {{databox}} Sir '''Ahmadu Bello''' GCON KBE (hawsa en; jibinaa ko '''Ahmadu Rabah'''; 12 suwee 1910 – 15 lewru Yarkomaa 1966), ganndiraaɗo '''Sardauna mo Sokoto''', ko gooto e ardiiɓe politikaaji worgo tan e hitaande 1966 1954 haa o waraa e hitaande 1966, e nder ɗuum o jiimi geɗe ngenndiije ko ina ɓura duuɓi sappo.<ref>{{Cite web|last=Franz|first=Alyssa|date=22 May 2009|title=Alhaji (Sir) Ahmadu Bello (1910-1966) •|url=https://www.blackpast.org/global-african-history/bello-alhaji-sir-ahmadu-1910-1966/|access-date=6 July 2024|language=en-US}}</ref> [failed verification] O woniino kadi hooreejo Kongres Yimɓe Fuɗnaange, lannda laamu nguu e oon sahaa, tawi ko ɓuri heewde e mum en ko eliteeji [[Hausa language|Hausa]]–Fulani. O meeɗiino suɓaade e nder suudu sarɗiiji diiwaan oo, caggal ɗuum o wonti jaagorde laamu. O jeyaa ko e laamu Kalifaandi Sokoto, o waɗii etaade wonde Sultan Sokoto hade makko naatde e politik caggal ɗuum.<ref>{{Cite web|date=17 October 2017|title=Prof Tomori joins US Academy of Medicine - Daily Trust|url=https://dailytrust.com/prof-tomori-joins-us-academy-of-medicine/|access-date=19 February 2025|website=dailytrust.com/|language=en-US}}</ref> == Duuɓi gadani == Bello jibinaa ko to Rabah c. 1910 to galle mallam ibraahiima atiku bello. Baaba makko ina joginoo tiitoonde Sarkin Rabah. Ko o iwdi Usmaan dan Fodio (sosɗo kalifaandi Sokoto), mawniiko sultaan Alh.Muhammadu Bello, taanum sultaan Atiku na Raba. Nehdi [[Lislaamu|lislaam]] o heɓi ko e galle makko, ɗo o janngi qur’aana, fiqh lislaam e aadaaji Muhammadu. Caggal ɗuum o naati duɗal diiwaan Sokoto e duɗal jaaɓi-haaɗtirde Katsina (hannde duɗal jaaɓi-haaɗtirde Barewa). E nder balɗe makko jaŋde, omo wiyee Ahmadu Rabah. Won heen kadi ina mbiya mo Gamji mawnude O timmini jaŋde makko e hitaande 1931, caggal ɗuum o woni jannginoowo Engele to duɗal hakkundeewal Sokoto. E hitaande 1934, Sultan Hassan dan Mu’azu waɗti Bello hooreejo diiwaan Rabah, lomtii miñiiko. E hitaande 1938, o artiraa e jappeere hooreejo diiwaan Gusau (e nder diiwaan [[Zamfara]] hannde oo) o wonti tergal e diiso Sultan. E hitaande 1938, tawi omo yahra e duuɓi 28 tan, o waɗii eɓɓooje ngam wonde Sultan Sokoto kono o dañaani heen, o dañi Sir Siddiq Abubakar III laamɗo duuɓi 50 haa o sankii e hitaande 1988. Sultan keso oo waɗi ɗoon e ɗoon Sir Ahmadu Bello Sardauna (Laamɗo) Sokoto, tiitoonde laamɗo, o ƴetti mo to Diiso laamu ɓiɗɓe leydi Sokoto. Ɗee tiitooɗe mbaɗti mo otomatik mawɗo wasiyaaji politik Sultan. Caggal mum, o waɗtaa e gardagol diiwaan Sokoto ngam ƴeewtaade diiwanuuji 47 e hitaande 1944, o arti e galle Sultan ngam golloraade hooreejo njuɓɓudi laamu leydi ndii. === Golle politik gadane === E kitaale 1940, o naati e ''Jam'iyar Mutanen Arewa'' mo caggal ɗuum wonti Kongres yimɓe worgo (NPC) e hitaande 1951. E hitaande 1948, o yahi Angalteer e bursi laamu ngam janngude njuɓɓudi laamu nokkuuji, yaajndi faamde makko e ganndal laamu.[Kitation ina haani] === Suka politik === Caggal nde o arti e leydi Angalteer, o toɗɗaama ngam lomtaade diiwaan Sokoto e nder galle diiwaan oo. Ko o tergal e mooɓondiral ngal, o wonnoo ko daande teeŋtunde ngam nafooje worgo, o jaɓɓii mbaadi diisnondiral e nanondiral e wakili’en mawɓe emirates worgo iden, Bornu e Sokoto. O suɓaama e woɗɓe e nder goomu nguu, o artiri Doosgal leydi Richards, o tawtoraama kadi batu kuuɓtodinngu to [[Ibadan]]. Golle makko e nder batu nguu e nder goomuuji binnditagol doosɗe leydi ndii, ngaddi mo weltaare to fuɗnaange, o naamnaama yo o ƴettu golle ardaade e nder ''Jamiyya Mutanen Arewa.''E nder wooteeji gadani baɗaaɗi to Fuɗnaange Nigeria e hitaande 1952, Sir Ahmadu Bello heɓi jooɗorde e nder suudu sarɗiiji to bannge worgo, o wonti tergal e fedde toppitiinde golle. Bello wonnoo ko jaagorgal golle, e ƴellitaare laamu nokkuuji e ƴellitaare renndo, e ƴellitaare e peewnugol e nder diiwaan Fuɗnaange leydi [[Najiriya|Najeriya]]. E hitaande 1954, Bello woni hooreejo gadano e nder leydi [[Najiriya|Najeriya]]. == Jeytaare leydi Najeriya == E wooteeji jeytaare 1959, Bello ardii NPC ngam heɓde keewal jooɗorɗe parlemaa. NPC mo Bello waɗi kawtal bee NCNC mo Dr. Nnamdi Azikiwe (Kawtal lesdi [[Naajeeriya]] e lesdi [[Camerun|Cameroun]]) ngam sosde laamu lesdi Naajeeriya arandeeru, ko ɗum addani ndi heɓugo ndimu lesdi Biritaniya. E nder sosde laamu fedde ndimu ndimu leydi [[Naajeeriya]] e hitaande 1960, Bello hono hooreejo NPC, suɓii wonde hooreejo leydi [[Naajeeriya]], o rokki cukko hooreejo leydi [[Naajeeriya]], [[Abubakar Tafawa Balewa]], darnde hooreejo leydi [[Najeeriya (Nigeria)|Naajeeriya]]. == Ardiiɗo lesdi woyla lesdi Naajeeriya == Mi anndaa wonde miɗo heewi wonde neɗɗo luulndiiɗo. Miɗo tuuma ŋakkeende ngenndiyaŋkaagal e ŋakkeende humpito politik sabu miɗo sikki jeytaare ina foti daranaade haa leydi ndi heɓa doole ngam wallitde e waɗde nafoore jeytaare. Miɗo tuumaa ko mi konservatism sabu miɗo gooŋɗini jogaade kala ko moƴƴi e aadaaji men ɓooyɗi e salaade ƴettude denndaangal fannuuji siwil en woɗɓe ina tuumaa e geɗe keewɗe, kono miijooji woɗɓe meeɗaa waɗde mi woppude laawol ngol miɗo sikki ko ngol nafata leñol am e. Miɗo tuugnii e golle am e miijooji am nder ɓernde, e ɓernde am e diineeji am Sir Ahmadu bello Bello fuɗɗii jaɓɓaade laamu Indirect e nder leydi Najeriya koloñaal hade mum jaɓɓaade seeɗa-seeɗa peeje. E nder yonta laamu makko, binnduɗo nguurndam makko, John Paden siftinii mo wonde ko o neɗɗo jahroowo e duuɓi 18, sabu ko o golloowo waylo-waylo, kadi ko o baawɗo waylo-waylo, kadi ko o baawɗo waylude sifaaji aadaaji.Bello sifaaji ardorde mum ko jillondiral hakkunde diineeji, aadaaji e nafooje jamaanu e fartaŋŋe makko e nder koloñaal e caggal jeytaare leydi Najeriya ina waɗa ɗeen golle ceertuɗe e nder leydi ndii. === Fuɗnaange-rewo === Sabu ŋakkeende jaŋde toownde e nder diiwaan hee, Sir Ahmadu Bello ƴettii golle laamu diiwanuuji ɗii. Njuɓɓudi to Fuɗnaange ko e laamuuji ɗi ngonaa laamuyankooji, jaŋde hirnaange ndee ƴeewtaaka no feewi e nder diwanuuji keewɗi. Caggal nde sarwiis laamu oo rewnaa e diiwaanuuji, ardiiɓe politik e nder diiwaan hee njiyti wonde keewal Fuɗnaange-rewo e nder sarwiis oo ina famɗi so yerondiraama e banndiraaɓe mum en to Fuɗnaange. Sabu miijooji politik, ardiiɓe diiwaan oo ndartinii ƴettugol yimɓe Fuɗnaange e nder sarwiis diiwaan Fuɗnaange, ɓe keɓii laabi ngam ƴellitde darnde Fuɗnaange e nder golle tokoose e mawɗe.[citation needed] Ngolɗoo laawol addani Fuɗnaange ɓeydaade fartaŋŋeeji jaŋde, haa teeŋti noon e nder diiwaan Middle Belt. Wonande politik oo, daartoowo biyeteeɗo Kirk-Greene hollitii wonde "ko yimɓe Middle Belt ɓee ndokki ko ɓuri heewde e duɗe hakkundeeje e yaltinde karallaagal; tawi noon ɓurondiral maɓɓe haawniingal e nder denndaangal darnde konu nguu, ko huunde haawniinde wonande winndooɓe yahooɓe tan to leydi [[Naajeeriya]]". Ardiiɓe ɓee njokkii e sarwisaaji hoɗɓe, sibu Fuɗnaange-rewo ina joginoo hoɗɓe e yah-ngartaa kono ina kuli njiimaandi fuɗnaange e sarwisaaji siwil diiwaan oo. Peeje mbaɗaama ngam heblude worɓe ; e hitaande 1949, fedde bursiiji rokkii fotde 100 000 000 000 mbuuɗu ngam naatde e duɗe jaaɓi haaɗtirde.E hitaande 1957, kursuuji njuɓɓudi ina njanngee to duɗal jaaɓi haaɗtirde njuɓɓudi to Zaria. Gaa gaa etaade hebbinde golle e nder sarwiis laamu e Fuɗnaange-rewo, ardiiɓe politik e nder zone ndee kadi mbaɗti ɗum ko ɓuri teeŋtude ngam heɓde wakilaagu Fuɗnaange e nder golle mawɗe e nder sarwiis Fedde nde. E nder jeewte sariyaaji baɗaaɗe e hitaande 1952, laamɗo aada gooto ummoriiɗo Fuɗnaange hollitii ballal mum e politik oo. O nanndini Naajeeriya bee kompaañ marɗo cuuɗi tati: Yimɓe wonɓe e galleeji Mr. West e Mr. East njahii haa woɗɗi e laawol, nde ɓe puɗɗii yahdu maɓɓe ko adii subaka, kono min galle Mallam North tan puɗɗiima caggal hakkunde ñalawma, puɗɗiima faamde oon laawol jananngol. Ko ɗum waɗi ina haani no feewi e men dogaade e njaaweeki kulɓiniiki no feewi ngam. ƴattaade ɓeen yimɓe, mbaawen yettaade ɗo min kawri ɗoo e dow gootal. === Sigga === Juɓɓule feere-feere sosaa les Bello, hawti bee hukuumaaji rento lesdi Naajeeriya (NNDC), Banki lesdi Naajeeriya e lesdi Naajeeriya Investments Ltd (NNIL). NNDC ko sosiyetee jogiiɗo jawdi ummoriindi e njuɓɓudi yeeyirde diiwaan oo, NNIL ko gollondiral hakkunde sosiyetee ƴellitaare Commonwealth e NNDC sosaa ngam wallitde ƴellitaare gollorɗe e nder Fuɗnaange Naajeeriya.[citation needed] === Jaangirde === Bello fuɗɗi anniyaaji ngam hesɗitingo janngirde Qur'aana aadaaji haa woyla lesdi Naajeeriya. O sosi komisiyoŋ ngam ɗuum, o rokki duɗe ɗee njeenaari laawɗundi.Komisiyoŋ oo wasiyiima yo fannuuji sekulaar en mbaɗtu e nder duɗe ɗee, e sosde duɗe ceertuɗe wonande almudɓe. Feccere e paandaale makko jaŋde ko mahde duɗal e nder kala diiwaan e nder Fuɗnaange leydi Najeriya. == Duuɓi cakkitiiɗi == Duuɓi Bello cakkitiiɗi ɗii, ina maantini e duuɓi makko gadani ɗii. Ko ɓuri teeŋtude e makko ko waɗde feere mbele diiwaan oo ina wondi e politik e faggudu e diiwanuuji hirnaange e Fuɗnaange. Ɗum addani kuulal lomtaade Fuɗnaange-rewo e Oropnaaɓe fof e nder sarwisaaji siwil diiwaan Fuɗnaange e Fuɗnaange, politik keɓɗo ñiŋooje ummoraade e ardiiɓe luulndo ko wayi no Ibrahim Imam.[citation ina haani] === Jeertinaango e teskagol jokkondire === Ko adii kuudetaa 1966 mo [[Najiriya|Najeriya]] 1966, Bello heɓi jeertinaango e gardagol diiwaan Hirnaange Samuel Akintola, e Birigadier Samuel Ademulegun. === Warngo === Ñande 15 lewru bowte hitaande 1966, Bello waraa bee jaariwol Major Chukwuma Nzeogwu ko o ofisee konu Naajeeriya nder kuudetaaji kalluɗi kalluɗi lesdi Naajeeriya. Haa jooni o woni ko e wonde gardiiɗo worgo leydi Najeriya e oon sahaa. Ko ngol woni go’o ko kuudetaa e nder daartol leydi Nigeria, tinndinooje gargol militeer en e nder dawrugol politik leydi ndii. Wallitii kadi e nder kuudetaa oo ko sehil makko ɓooyɗo biyeteeɗo Alhaji Sir Abubakar Tafawa Balewa e sara eliteeji politik keewɗi to bannge worgo e bannge hirnaange.[yiyde ina haani] Bello ina joginoo rewɓe tato e sahaa nde o maayi. Hafsatu, debbo makko mawɗo, maayi e sara makko. Omo joginoo ɓiɓɓe rewɓe tato wuurɓe e debbo goɗɗo, Amina (Goggon Kano). Ɓiyiiko debbo mawɗo oo ko Inno, Aisaa e Lubatu. == Lefol e siftorde == Ko ɓuri mawnude e ko Bello rokki ko ƴellitde e hawrude e yimɓe ceertuɓe e Fuɗnaange Naajeeriya. Hoɗorde makko keeriinde to [[Kaduna]], jooni ina wiyee Arewa House (Gidan Arewa), wayliima wonti musee e nokku ɗo wiɗtooji e binndanɗe daartol njuɓɓiniraa e nder duɗal jaaɓi haaɗtirde Ahmadu Bello. === Daraja === Ahmadu Bello nuɗɗini dow kala Naajeeriya, e ɓii aadama’en fuu, ɓe tagaama no fotiri, ɓe hokki ɓe hakkeeji ɗi Allah hokki ɓe hakkeeji nder maajum ko nguurdam, ndimu, potal, barkeeji e jokkirgol welwelo. E nder nguurndam makko politik e ko adii ɗuum, omo joginoo nehdi toowndi e moƴƴere hakkille. === Inɗe nokkuuje === Nokkuuji e monumndaaji keewɗi e nder leydi ndi inniraama e teddungal Sardauna. Ina jeyaa e ɗeen : Duɗal jaaɓi haaɗtirde Ahmadu Bello to Zaria inniraa ko innde makko. Natal makko ina faarnoroo kaalis 200 naira. == Galle == == Ƴeew kadi == Republique Naajeeriya arandeere == Janngude ko ɓeydi == Ahmadu bello; Nguurndam am, Jaaynde Jaami’aare Cambridge, hitaande 1962.[[File:Ahmadu Bello Premier of the Northern Region of Nigeria 1960 Oak Ridge (24650572060).jpg|thumb]] ==Tuugnorɗe== === Ciimtol === {{Reflist}} [[Category:Stub]] == Early political career == [[File:Nigerian_Public_Domain_23.jpg|thumb]] Nder duuɓi 1940, o hawti e ''Jam'iyyar Mutanen Arewa'', ko ɓaawo ɗun o warti ka partiiɓe yimɓe lesdi fuunaaŋge (NPC) nder hitaande 1951. Nder hitaande 1948, o yahi Ingiltere dow dowla dowla ngam janngude jaangoore laamu nguu, ɗum ɓeydi anndal maako dow laamu. === Lallaaɗo politik === Caggal nde o wurtini diga Britaniya, o daranii ngam darnugo lesdi Sokoto nder suudu suudu leydi. Bana ardiiɗo jamma, o laati wolde mawnde ngam ɓaleeɓe woyla e o jaɓɓi laabi haɓɓuki e haɓɓuki bee wakiilooji mawɓe dow emirateji woyla bano Kano, Bornu e Sokoto. O suɓi bee yimɓe feere bana go'o nder komiteeji ɓe ɓe ɓe ɓeydani leydi Richards nden o ɗon yahda ha jaajol mawɗo nder [[Ibadan]]. Kuugal maako nder jamiroore nden e nder komiteeji jaɓugo dooka waɗi mo mo anndaaki haa woyla nden o noddi mo o jaɓɓa dow ardiiɓe nder Jamiyya Mutanen Arewa. Nder suɓaaji arandeeji ɗi waɗii nder lesdi Nigeria fuunaare nder 1952, Sir Ahmadu Bello heɓii nokkuure nder suudu lesdi fuunaare, o warti arandeejo nder suudu mawɗo lesdi ndi ngam o laati arandeejo kuuɗe. Bello waɗi hooreejo golle, laamu nguu e ɓamtaare ummatoore, e ɓamtaari e jaaynde to lesdi Naajeeriya. Nder 1954, Bello laati arandeejo lesdi lesdi Naajeeriya. === Hakkillo lesdi Nigeria === Nder suɓaaji leydi 1959 Bello waɗi NPC ngam heɓugo ɓurna jooɗorde nder paltoor. NPC Bello waɗi haaki e NCNC Dr. [[Nnamdi Azikiwe]] (National Council of [[Naajeeriya|Nigeria]] e Cameroons) ngam haaki lesdi Nigeria dowla lesdi lesdi lesdi lesdi ɗi ardii ngam heɓugo hoore mum daga lesdi lesdi Britaniya. Nder tagguki laamu hooreejo lesdi Nigeria nder hitaande 1960, Bello no hooreejo NPC, suɓi ngam jooɗugo hooreejo lesdi lesdi Nigeria e dow hooreejo lesdi e dow hooreeɗo lesdi e hooreejo lesdi, [[Abubakar Tafawa Balewa]]. ==firooji== lfvbqyxqj8tdtezms91jdcprjt0asl3 Nnewi 0 5296 195470 179477 2026-11-10T17:56:37Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 195470 wikitext text/x-wiki {{1}} {{P1|Alkule lateŋ}} {{P2|[[Nnewi/adlam|𞤀𞤣𞤤𞤢𞤥 𞤆𞤵𞤤𞤢𞤪]]}} {{2}} {{databox}} '''Nnewi''' un ɗe laamorde e sanaa’aji gelle nder [[Diiwal Aanambaara]] fombina fuuna [[Naajeeriya]].<ref>{{Cite web |title=Nnewi Overview |url=https://nnewi.info/nnewi-overview/ |access-date=2022-08-31 |website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria |language=en-US}}</ref> Ɗum un ɗe ɗiɗire njaajirka e mawgu de ɗuuɗuki gelle ɗer ɗe fombina ɗe ɗun wuttudu fombina lesdi.<ref>{{Cite web |title=Nnewi Overview |url=https://nnewi.info/nnewi-overview/ |access-date=2022-08-31 |website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria |language=en-US}}</ref> Nnewi e jaajirka haa no go’o hukuma pamarre geɓɓal no ngal un [[Nnewi Woyla]].<ref>{{Cite web |title=Nnewi Overview |url=https://nnewi.info/nnewi-overview/ |access-date=2022-08-31 |website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria |language=en-US}}</ref> Nnewi Wayla hawti kwaataaji nayi: [[Otola]], [[Uruagu]], [[Umudim]] e [[Nnewichi]]. Ɗe artuɗe asluwal motawal gadaagal gamma Awre nder Naajeeriya un e ɗe jottori nder ɗi gelle ɗen. Ɗembo haa mawgal gataangal ɗer Naajeeriya baburwal ngal kosde ɗiɗi ɗe NASENI mi un ɗen ngal waaɗa ɗer Nnewi.<ref name="innosongroup">{{cite web|url=http://www.innosongroup.com/innosonmotors/about_us.php|title=About Us - Innoson Vehicles &#124; Cost-effective buses, mini-buses, trucks & SUVs in Nigeria|publisher=innosongroup.com|access-date=2015-06-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101103120/http://www.innosongroup.com/innosonmotors/about_us.php|archive-date=2015-11-01}}</ref> while the first wholly Made-in-Nigeria motorcycle, the 'NASENI M1' was manufactured in Nnewi.<ref>{{Cite web|title = Nnewi Industrialization overview - The Official Nnewi City Portal|url = http://www.nnewi.info/history-of-industrialization-of-nnewi|website = www.nnewi.info|access-date = 2015-09-19|first = Anthony-Claret|last = Onwutalobi| date=2 September 2015 }}</ref> Eɗe nder ɗun 2006 Nnewi haa ƙiyastaama ɗuuɗirka ɗun 391,227 no kollingal ɗun hisaago ɗi [[Naajeeriya]].<ref>{{Cite web |last=Sub-editor |date=2022-04-04 |title=Top 5 super rich and super wealthy of Nnewi, Anambra State |url=https://newswirengr.com/2022/04/04/to-5-super-rich-and-super-wealthy-of-nnewi-anambra-state/ |access-date=2022-09-11 |website=NewsWireNGR |language=en-US}}</ref> Ɗe 2019 ɗuuɗirka ƙiyastaago holliniton Nnewi haa e ɗuuɗiri baano dow 909,000. Ɗe gelle ɗen we’itooni haa dow 200km2 nder [[diiwal Aanambaara]].<ref>{{Cite web |url=http://www.nacuk.org/factfile.htm |title=Nnewi Facts and Figures |access-date=2009-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905105726/http://www.nacuk.org/factfile.htm |archive-date=2008-09-05 |url-status=dead }}</ref> ==Taariihawol== Ɗer Nnnewi bolle taariku e jeeygo, ɓe boojal (ewi) fiji fiijo mawgo ɗer tigguku ɗe tiggude ɗe Nnewi wakkatire konuuji. Efu hollingo taarikuji ɗum Nnewi haa waati huutiri ɗum taadiiɓe (janndarma) kamɓe kakkilaani keeri e sabo’e ɗun ɗu’un ɓe faɗɗooɓe ko nnyaamooɓe ɗum ewi ɗer Nnewi un haramatkeɗun e ɗe hannde. Nnewi habeli eɗe heptugo hoore laamorde daga ɗe ƙarniwal 15th yaari 1904 ɗe ɓe biritinkeejum (boode’en) laamori huutirde teeti de laamorde ɗen. Nnewi maral un tiggi ngal ɗe nayi kwaataaji (cion njayɗum) innɗe Otolo, Uruagu, Umudim e Nnewichi fof chiun un heendini ɗum haa ɗeɗe nayi yalji kawtudi noddira umunna: fot umunna woodi e artuɗe yalji (iyaalu) anndira e ɗe Obi. [[File:Nnewi City Center Roundabout Anambra State.jpg|thumb|Yiyngo cirƴam mawɗam to Nnewi, diiwaan Anambra, leydi Najeriya, holliroowo golle wuro e yah-ngartaa nokku.]] === Nokku Nnewi e nder daartol Igbo === Fuɗɗannde nde Igbo'en jooɗi haa Fuunaange lesdi [[Naajeeriya]] hannde, ɓe ngari bee ardiiɓe tato, ɗiɗo ɓe ardiiɓe ruuhu'en e ɓurduɗo nder tato ɓen laamiiɗo ronoowo anndiraaɗo Obi laamiiɗo bee hakke jibinannde.<ref name="Government">{{Cite web|title=Government|url=https://nnewicommunity.com/government/|access-date=2024-06-23|website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria|language=en-US}}</ref> Arano oo ko Eze Nri mo Awka laamɗo Limaam, ɗiɗaɓo oo ko Eze Aro mo Arochukwu laamɗo e tataɓo oo ko Igwe mo Nnewi laamɗo politik e konu.<ref name="Government2">{{Cite web|title=Government|url=https://nnewicommunity.com/government/|access-date=2024-06-23|website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria|language=en-US}}</ref> Aros en ina nganndi ndee daartol (Nnewi ko jokkondiral e ardiiɗo hakkunde Igbo en) kadi ɗum ina jeyaa e ko addani Aro en hoɗde e Nnewi.<ref>{{Cite web|title=UNHCR Web Archive|url=https://webarchive.archive.unhcr.org/20230530083559/https://www.refworld.org/docid/3df4be7f2c.html|access-date=2024-06-23|website=webarchive.archive.unhcr.org}}</ref> === Hare Nnewi Amichi e kitaale 1800 === Eze Ukwu (laamii hitaande 1840-1862) woni Obi 15ɓo Otolo e Igwe Nnewi. E laamu makko, kewuuji maantinɗi mbaɗi heen. O salii jaɓde wasiyaaji kaaw makko, hono Eze Enwe, ngam addude e joofnirde hare haɓannde feccere laawol e Amichi en. Eze Enwe noon ƴetti golle ɗee. O yani e Amichi en, o fooli ɗum en, o taƴtini ndeeɗoo jaɓɓal ko nanngude e warde Nwamkpi, hooreejo maɓɓe. O heɓi nafoore e hare woɗnde e Ųkpo, o tawtoraama hare Oraifite nde o heɓi nafoore. Ɗeeɗoo nafooje ngaddani mo tiitoonde jaambaaro « Onuo Ora » firti ko « Jaagorgal Leƴƴi », nde addani neɗɗo jogaade Ikponasato, woni belɗe jeetati tokoose no feewi. Gaa gaa Okafo, ɓiy Eze Ukwu gadano, o dañi kadi ɓiɓɓe worɓe ɓee - Eze Oruchalu e Unaegbu. Nde Eze Ukwu maayi, Igwe Okafo, ɓiyiiko mawɗo, wonti laamɗo sappo e jeegom.<ref>{{Cite book|last=Alutu|first=John|title=Nnewi History|publisher=Fourth Dimension Publishers|year=1985|location=Nigeria|language=English}}</ref> === Ɓeydagol Yaajde === Puɗɗagol hitaande 1891, laamu Igwe Ezeifekaibeya yi’i yaajde laamu Nnewi rewrude e wolde, e njulaagu e Aros. Ko e laamu makko wolde Úbárú waɗnoo. E gardagol Nsoedo mo 6amti yeeso mum gourc charme, e hawrude e konu Nnofo, 6e njahi feewde Úbárú. Nde ɓe njottii, ɓe tawi ko diɗɗal gaño ngal ina tiiɗi, ina saɗi naatde. Ko ndeen woni nde Nsoedo noddi, ina wiyee, rewrude e charmed gourd laamɓe Umu Enem e, e ballal mum en, ina sikkaa, konu Otolo ɓuuɓtii. Ubarus en njaɓaama, hay so tawii e nder caɗeele ɗe Otolos en keɓi, maayde Obi Mmaduabum, banndiiko Dala Oliaku.<ref name=":03">Dr. John Okonkwo Alutu, Nnewi History (from the Earliest times to 1980/82), Fourth Dimension publishers</ref><ref name=":032">Dr. John Okonkwo Alutu, Nnewi History (from the Earliest times to 1980/82), Fourth Dimension publishers</ref> Hare Ubaru waɗii batte kaawniiɗe. E joofnirde maggal, kala gorko Otolo tawtoraaɗo mag [[File:Nnewi Aerial View Anambra State Nigeria.jpg|thumb|Yi'ugo Nnewi, lesdi Anambra, lesdi Naajeeriya, ko holli nokkuuje joonde e filu nder wuro man.]] == Geografi == To bannge geɗe leydi, Nnewi ina fawii e nder diiwaan ladde toɓo ɓuuɓnde to leydi Najeriya [citation needed]. Hay so tawii ina tampina e vursugol leydi e vursugol leydi ndi ustii leydi ndii e won e nokkuuji haa wonti nokkuuji vurzi waawde wonde, ina heddii e wonde nokku keewzo geze ndema e nokkuuji njulaagu njulaagu [citation needed]. Wuro ngo woni ko fuɗnaange maayo Nijeer, e fotde kilooji 22 (14 mi) fuɗnaange-rewo [[Onitsha]] e nder [[Diiwal Aanambaara|diiwaan Anambra]], [[Naajeeriya]].<ref name=":22">{{Cite web|last=Onwutalobi|first=Anthony-Claret|title=Nnofo Royal Lineage - The Official Nnewi City Portal|url=http://www.nnewi.info/nnofo-royal-lineage|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210619102604/https://nnewi.info/nnofo-royal-lineage/|archive-date=2021-06-19|accessdate=2015-09-17|website=www.nnewi.info}}</ref>'''<ref>{{Cite book|last=Onunkwo|first=Louis|title=Nnewi, United Kingdom of Anaedo|publisher=Snaap Press|year=1999|location=United States}}</ref>''' === Wakati === Henndu ɓuri heewde ko e lewru mee. Ko ɓuri ɓuuɓde ko e lewru ut. Lewru ɓurndu wulde ko lewru marse. <ref>{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/@8638038/climate|title=Climate & Weather Averages in Nnewi North, Nigeria|website=Timeanddate|access-date=19 July 2026}}</ref> === Ngomna === Laamɗo aadaaji Nnewi ina wiyee Igwe. Igweship e nder laamu Nnewi ina adii gargol Oropnaaɓe, ɗum waɗi ɗum laamu keeriiɗo e nder leydi Igbo [citation needed]. Igbo en ina nganndiraa waasde jogaade laamɓe, ko ɗum waɗi konngol Igbo ɓurngol lollude ngol ina wiyee ‘Igbo é nwě Eze’, maanaa ‘Igbo en ngalaa laamɗo’. E nder leƴƴi Igbo goɗɗi, laamuuji koloñaal Angalteer mbaɗii mawɓe warhooreeji, ndeen ɓe keɓii golle e tiitoonde Igwe, ɓe cuɓaama haa hannde. E nder Nnewi, Igwe woni isi obi (hooreejo Obis) e ɗoon Igwe, ko ɗum firti ko asamaan walla toowɗo nde tawnoo ko kanko woni jogiiɗo Ofo, maande diine e politik. O jibinaaka o waɗaaka walla o suɓaaka, kadi juɓɓule ndonu ko hakke e martaba aada. Darnde ndee wonaa mbayliigu, wonaa kaaldigal. Ko Obi kadi. Obi ko tiitoonde nde mawɓe laamu njogii ; ko ɗum nanndi e laamɗo e nder teddungal.<ref name=":0">{{Cite web|title=History - The Official Nnewi City Portal|url=http://www.nnewi.info/nnewi-history|website=www.nnewi.info|access-date=2015-09-14|first=Anthony-Claret|last=Onwutalobi|date=30 August 2015}}</ref> [[File:Igwe nnewi.jpg|thumb|Obi 20ɓo Otolo e Igwe (Laamɗo) Laamu Nnewi, mawɗo mum laamɗo Igwe Kenneth Orizu III]] Laamɗo laamɗo hannde oo ko mawɗo leydi ndi hono Igwe Kenneth Onyeneke Orizu III ; ko kanko woni laamɗo ɓurɗo juutde balɗe e nder leydi [[Naajeeriya|Najeriya]]<ref name="Igwe of Nnewi">{{cite web|title=Nnewi Monarch|work=The Official Nnewi City Portal|url=http://www.nnewi.info/nnewi-monarch|access-date=2015-09-14}}</ref> , hannde ko kanko woni laamɗo 20ɓo e nder leñol laamɗo Nnofo. [[Igwe Kenneth Orizu III]] woni hooreejo arandeejo nder jiha Anambra diga Nnewi non boo cukko hooreejo suudu hooreejo lesdi Anambra [citation needed]. Won Obis e nder leƴƴi nay baɗɗi Nnewi ɗii. Obi ɓurɗo toowde e ɓurɗo mawnude ko Obi Otolo, ko kanko kadi woni Igwe Nnewi [citation ina haani]. Mawɗo Afamefuna Obi, Obi Bennett Okafor e Obi George Onyekaba ko obisuuji jooni ɗi Uruagu, Umudim, e Nnewichi. Ɗee obis tati ɗe Igwe Orizu, III woni hooreejo mum en, ko kam en ngoni Igwe-in-Council e ɓe njiylotoo ko geɗe ruuhuyaŋkooje, aadaaji, e renndo, e nder Nnewi [citation ina haani]. Ina woodi kadi fedde wuro gollornde ina wiyee Nzuko-Ora Nnewi. Ko forum ɗo ɓiɓɓe leydi Nnewi mawɓe (duuɓi 18 walla ko ɓuri ɗum) mbaawi wallitde e ƴellitaare Nnewi. Ndee fedde sosaa ko ngam hirjinde e ƴellitde sosde njuɓɓudi e gollorɗe baawɗe ƴellitde e moƴƴinde nguurndam hoɗɓe e Nnewi [citation needed].gal, ƴetti innde jaambaaro. Won heen ko Eze Obiukwu mo Udude mo nganndu-ɗaa ko Ogbujulukpa ; Nsoedo, joloowo ok, jibinaaɗo Egbu Umu Enem, wonti Ochibilogbuo; Unaegbu mo Egbu gooto wonti Ogbuotaba e Eze Udenyi, banndiraaɓe Eze Odumegwu wonti Kwambákwáisi. Nasaraaku Eze Onyejemeni nder wolde Ubaru e nasaraaku maako nder woɓɓe, ɗum laati ngam o hoosa tiitoonde Onuo Ora. === Siistem sariya === Sifaa sariya ɓooyɗo Nnewi tuugnaaki e sariya binndaaɗo. Ko sariya tago tan, jowitiingo e aadaaji, aadaaji, e geɗe siwil e ñaawoore [citation needed]. Laawol sariya to Nnewi rewi ko e laabi njuɓɓudi ɓesngu yaajngu. Ciimtol feewde e tooñoowo walla tooñoowo e nder ñaawoore adannde, ina foti waɗeede e hooreejo galle makko to galle taaniraaɓe makko anndiraaɗo obi [citation needed]. Hooreejo galle oo ina nodda mawɓe e obis tokosɓe ummoriiɓe e dental galle mum yaajngal ngam jooɗaade e ñaawoore, wullitiiɗo oo kadi ina nodda mawɓe e obis tokosɓe ummoriiɓe to bannge galle mum yaajɗo, so tawii kamɓe ɗiɗo fof ɓe ngonaa e galle gooto [citation needed]. Ɗee obis' maa mbaɗtu ñaawirdu adanndu, fawaade e sifaa bonannde walla bonannde tuumaande waɗde [citation needed]. Ñaawoore ndee ina waawi joofde ɗoo, so tawii wullitaango ngoo e tuumaaɗo oo fof ina mbeltii e ñaawoore nde ɓe ndokkaa ndee, walla ɓe mbaawa nawde ñaawoore ndee to obi mawɗo garoowo e nder galle gooto, e nder njuɓɓudi ɓeydotoondi, haa, ina gasa tawa, haala kaa yettii obi ɓurɗo toowde e nder leñol ngol [citation needed]. So tawii wullitaango ngoo weltaaki e oo sahaa, o ñaagii obi quarter oo, ardiiɓe galle makko ina mbaawi noddireede ngam daranaade ñaawoore maɓɓe.<ref name="Nnewi.info">{{cite web|title=Ancient Legal System|work=Ancient Legal System in Nnewi|url=http://www.nnewi.info/nnewi-ancient-legal-system|access-date=2009-11-15}}</ref> E nder ngool laawol sariya, aybinde walla waasde aybinde ina waawi tabitinde no feewi, sibu kuulal ngal tuugii tan ko e nuunɗal tago [citation needed]. Jukkungo ngam bonanndeeji e golle bonɗe ina ndokkee e ko yowitii e teddeendi mum en [citation needed]. Gorko mo nganndu-ɗaa ina waɗi bonannde mawnde ina waawi waasde jogaade feere so wonaa yeeyde maccungaagu walla riiweede e nder renndo haa abada [citation needed]. O warataa sabu warngo aadee ina luurdi e yamiroore Debbo Edo [citation needed]. Siistem ñaawoore to Nnewi wayi ko no anndirii geɗe tati, bonanndeeji tokoosi, bonanndeeji goongaaji, e ñaawirɗe siwil ñamaale, coggu jommbaajo e leydi [citation needed]. Taƴde sariyaaji ko goonga ko bonannde wonande won e juju keeriiɗo kadi ko noon foti yoɓeede e sadak [citation needed]. Yeru, ina haɗaa warde mboddi "eke", sifaa mboros, walla ñaamde "ewi", mboddi galle mboddi. Ina gasa tawa ɗeen sariyaaji meeɗaa bonneede e yiɗde mum en, so bonneede ko e aksidaa, tooñaaɗo oo waɗata ko sadak tawa hay mbaydi ñaawoore waɗaaka [citation needed]. Koolaaɗo kuuɓal, ko fayti e bonanndeeji mawɗi, ina wayi no ɓuri ƴellitaade ko e Nnewi, ɓuri nokkuuji goɗɗi e nder leydi Igboland. Wonno heen ko geɗe jeeɗiɗi mawɗe e bonanndeeji, ɗi nganndu-ɗaa ko "ori-obi", bonanndeeji baɗeteeɗi e obi, nde tawnoo wiɗto maɓɓe ina waɗa sahaa kala e nder obi sappoɓal [citation needed]. === Politik === Nnewi hokki geɓe maako nder limngal yimɓe mawɓe nder siyaasaaku lesdi Naajeeriya. A. A. Nwafor Orizu; hooreejo Senaa Naajeeriya nder Republique arandeere nden ɓaawo man, hooreejo lesdi ko adii kuudetaa arandeere nder hitaande 1966, M.C.K. Ajuluchukwu; ngenndiyanke, haɓantooɗo koloñaal e sariyaaji republique gadano, mawɗo Z.C. Obi (Onunekwuluigbo Igbo); Sir Louis Odumegwu Ojukwu, OBE, Chukwuemeka Odumegwu Ojukwu (Ikemba Nnewi); gonnooɗo guwerneer konu leydi Naajeeriya Fuɗnaange maayɗo e hooreejo leydi Biafra maayɗo, banndiiko Dr. Edward Ikem Okeke; Cukko hooreejo PRP e jaagorgal keeringal hooreejo leydi (Republique ɗiɗaɓo), Mr. F. C. Nwokedi ; koolaaɗo kuuɓal gadano leydi Najeriya, hono Doktoor Dozie Ikedife (Ikenga Nnewi); gonnooɗo hooreejo leydi Ohanaeze Ndigbo, porfeseer A. B. C. Nwosu ; Gonnooɗo komisinaajo cellal e nder diiwaan Fuɗnaange-rewo e diiwaan Anambra, Dr. Chu Okongwu; Gonnooɗo jaagorgal kaalis leydi ndii ; Dr David Bennet Anagwu Ofomata;Direkteer safaara ɓiɗɗo leydi gadano, fedde laana njoorndi leydi Naajeeriya, hooreejo gadano/hooreejo fedde njuɓɓudi cellal Anambra & hooreejo LGA ɓooyɗo Nnewi Nnewi kadi ko galle taaniraaɓe Naajeeriya'en mawɓe hawtaade e yimɓe tedduɓe limtaaɓe les. Ƴeewee (Yimɓe).<ref name=":02">{{Cite web|title=History - The Official Nnewi City Portal|url=http://www.nnewi.info/nnewi-history|website=www.nnewi.info|access-date=2015-09-14|first=Anthony-Claret|last=Onwutalobi|date=30 August 2015}}</ref> == Sigga == Jahgol Nnewi ngam wontude huɓeere faggudu fuɗɗii ko e hitaande 1970, caggal wolde hakkunde leyɗeele [[Naajeeriya]]. Ndị Nnewi(Yimɓe Nnewi) jooɗiiɓe nder gure feere-feere nder leydi ndi’i, ɓe keɓii caɗeele mawɗe nder wolde nden, ngam non ɓe ɗon mari haaje hoosugo ceede maɓɓe fuu e filu maɓɓe haa saare maɓɓe, Agbo Edo, leydi ladde jeyaandi e laamɗo Edo Nnewi, laɓɓinaama ngam waɗde laawol e luumo keso ina wiyee luumo Nkwo Nnewi Ƴellitaare ndee luural addani ƴellitaare jaawnde faggudu nokku oo. [[File:Nnewi Commercial Area Market View.jpg|thumb|Yi'ugo nokkuure filu haa Nnewi, lesdi Anambra, lesdi Naajeeriya, ko holli kuugal luumooji e ɓamtaare wuro.]] Ko wuro yaawngo ƴellitaade e nokku mawɗo gollorɗe e njulaagu e nder [[Afrik]], Nnewi ina jogii golle kaalis keewɗe, ko ɗum waɗi ina jaɓɓoo bankeeji mawɗi, e juɓɓule kaalis goɗɗe Industiriiji ina taarii wuro ngoo e gure saraaji mum. Nebam palme, kosmetik, otooji, e motooji, defte, e kaɓirɗe binnditagol, mbaydiiji, kaɓirɗe kuuraa, e ko nanndi heen ina peewnee e keewal njulaagu e nder nokku hee. Nokkuuji njulaagu mum mawɗi ina njeyaa heen luumooji Nkwo Nnewi ɗi ngoni luumooji pecce motooji kesi (luumo pecce pecce motooji ɓurɗi mawnude e Afrik), luumooji pecce motooji Agbọ-Edo, luumo Nwagbala, luumo pecce Generator, luumo pecce kuuraa, luumo Nkwọọ Nnesisi mawngo (Ime Afia), luumo Nnebiỻ luumo, luumo eke ochie, luumo eke ichi, luumo orie otube, luumo okpunoegbu ekn === Ndema e ngaynaaka === Golle Nnewi ɓurɗe teeŋtude ko njulaagu, peewnugol e ndema, ko ɗum waɗi ɓe ɓuri fawaade e njulaagu, njulaagu e ndema ngam wuurde ñalnde kala [citation needed]. Ko ɓuri heewde e Ndị Nnewi (yimɓe Nnewi) ina njogii mbụbọ (jarneeji galleeji) e ubi (jarneeji yaasi) ɗo ɓe keewi remde geɗe ndema maɓɓe [citation needed]. Ɗee geɗe so ɗe njuppaama ina keewi naweede e luumo ngam yeeyde [citation needed]. Ko ɓuri heewde e gese kaalis gadane ɗee ko nebam, raffia, njuumri leydi, melon, hotollo, kakawo, kaɓirɗe, maaro, ekn. Gese nguura ko wayi no yamre, maniyyu, koko, mburu, e yamre leɗɗe tati ina peewnee kadi e keewal. Nokku ɗo Nnewi woni ɗoo e nder laddeeji toowɗi ina rokka ɗum tuugnorgal ekolosii ngam peewnugol geɗe ndema toowɗe keewɗe tawa ina njogii mbaawkaaji keewɗi ngam yuɓɓinde kawral gollorɗe === Industiriiji === Nnewi woni wuro gollorɗe peewnugol mawɗe keewɗe e nder leydi ndi, ko wayi no fedde sosiyeteeji Ibeto, Cutix e ADswitch, fedde sosiyeteeji Uru, fedde sosiyeteeji Omata, fedde sosiyeteeji Cento, fedde sosiyeteeji Coscharis, fedde sosiyeteeji Innoson, fedde sosiyeteeji Innoson, Ebunso Nig. Ltd, John White Industries, fedde sosiyeteeji Ejiamatu, fedde Chicason, fedde Louis Carter Ko ɓuri heewde e gollorɗe e nder fedde gollorɗe pecce to Nnewi ko yeeyooɓe kadi, ko ɓuri heewde e ɓeeɗoo yeeyooɓe ina peewna heen huunde walla ko ɓuri ɗum e geɗe ɗe ɓe keɓtinirta yeeyde ko wayi no yeeyooɓe (ko ɓuri heewde e mum en ko pecce otooji), ko ɓuri heewde e maɓɓe puɗɗorii ko yeeyde geɗe mum en e nder laylayti renndo maɓɓe gonɗi ko adii ɗuum Nnewi jeyaa ko e njuɓɓudi gollordu Fuɗnaange leydi Najeriya. Wuro ngo ina jogii rewrude e juɓɓule pinal baɗɗe no resooji softuɗi yaajɗi ngam naatde e dimensiyoŋaaji winndereeji rewrude e jokkondiral njulaagu e yeeyooɓe ummoriiɓe Asii [citation needed]. E nder duuɓi sappo jawtuɗi ɗii, wuro Nnewi ngoo heɓiino ƴellitaare jaawnde no feewi [citation needed]. Ko ina ɓura 20 gollordu hakkundeeru haa mawndu sosaa e nder fannuuji keewɗi. Gila hitaande 1970, hoɗɓe Nnewi ina njogii ko ina tolnoo e 80 haa 90 e nder teemedere njulaagu otooji e nder leydi Najeriya [citation needed]. Luumo Nkwo Nnewi woni nokkuure mawnde ngam nastugo e soodugo kuuje mootaaji nder lesdi Naajeeriya [citation needed]. Industriel’en Nnewi ɗon nastina karallaagal jaasi ngam haajuuji lesdi Naajeeriya, ɗon hokka kuuɗe haa ujuneeje, e ɗon waɗa kuuɗe e kuuɗe ko laarani haajuuji ɓiɓɓe lesdi Naajeeriya [citation needed]. Ko adii fof ko e nder wuro ngo, motooji gadani ɗi Made-in-Nigeria fof peewnaa ɗii, ko Nnewi peewniraa ɗum ko Fedde Ngenndiije Dentuɗe ngam Ganndal e Innjiniyaaruuji (NASENI). === Pecce otooji === Nnewi ina anndaa e njulaagu otooji cemmbinɗi e nder wuro ngo, gorko Igbo gadano jogaade e yahde oto ko Sir Louis Ojukuwu, baaba Dim Chukwuemeka Odumegwu Ojukuwu e hitaande 1912.<ref name="anaedo">{{Cite web|last=anaedo|date=2015-08-30|title=Nnewi History|url=https://nnewicommunity.com/nnewi-history/|access-date=2024-06-27|website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria|language=en-US}}</ref> E hitaande 1940, hoɗɓe e Nnewi ngoni ko e hakkunde njulaagu hakkunde leyɗeele ɓurngu heewde doole e dokkal kaɓirɗe mootaaji e nder leydi [[Naajeeriya]].'''<ref name="anaedo2">{{Cite web|last=anaedo|date=2015-08-30|title=Nnewi History|url=https://nnewicommunity.com/nnewi-history/|access-date=2024-06-27|website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria|language=en-US}}</ref>''' Wuro ngo caggal mum wonti nokku njulaagu e njulaagu, ina jeyaa e luumooji ɓurɗi mawnude e geɗe otooji e nder [[Afrik]].<ref name="anaedo3">{{Cite web|last=anaedo|date=2015-08-30|title=Nnewi History|url=https://nnewicommunity.com/nnewi-history/|access-date=2024-06-27|website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria|language=en-US}}</ref>Nnewi Township ko kaayeefi peewnugol goonga. Industiriiji tokoosi e hakkundeeji ndarnaama nder wuro man, ɗon peewna naa ngam luumooji lesdi Naajeeriya tan ammaa haa jooni haa jooni ngam luumooji lesdi feere. Industrialisation wuro ngo fuɗɗii ko hedde hitaande 1970 nde yeeyooɓe pecce mootaaji Nnewi puɗɗii yeeyde geɗe mum en e innde marke mum en e nokkuuji pecce "asliiji" peewnirteeɗi. Won yeeyooɓe geɗe otooji e motooji keewɗi to Nnewi ; luumo Nnewi Moto ina anndaa e nder [[Afrik]] hirnaange fof. Ina woodi kadi laylaytol otooji, ngol woni gadanol e nder leydi [[Naajeeriya|Najeriya]], ngol jom jawdi en Nnewi, Innocent Chukwuma, Ono e Sosiyetee otooji Siin jeyi.<ref name="anaedo4">{{Cite web|last=anaedo|date=2015-08-30|title=Nnewi History|url=https://nnewicommunity.com/nnewi-history/|access-date=2024-06-27|website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria|language=en-US}}</ref> === Luumooji === No Nnewi woniri huɓeere otooji e nder Afrik nii, wuro ngoo ina waɗi luumooji keewɗi ɗo otooji yeeyetee e nder njulaagu e njulaagu tokoosi. Won kadi luumooji goɗɗi ɗo geɗe kuuɓtodinɗe, geɗe nguura, geɗe toppitiiɗe ɓanndu, geɗe mahdi ekn yeeyetee Les ɗo, doggol yoga e luumooji Nnewi.<ref>{{Cite news|date=June 10, 2024|title=Nnewi's Manufacturing Sector's potential as the "Japan of Africa"|url=https://guardian.ng/nnewis-manufacturing-sectors-potential-as-the-japan-of-africa/|location=Lagos, Nigeria|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> * Pecce motooji kesi. Ooɗoo luumo ina wiyee ko luumo tataɓo ɓurngo mawnude e winndere ndee to bannge njuuteendi marsandiis. Pecce motooji kesi markeeji ceertuɗi ina yeeyee e ooɗoo luumo.<ref>{{Cite web|date=2024-06-05|title=Automotive industry {{!}} History, Overview, Definition, Developments, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/technology/automotive-industry|access-date=2024-06-27|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> * Agbo-Edo luumo otooji. E nder oo luumo, markeeji ceertuɗi e pecce mooftirɗi kesi ina yeeyee.<ref>{{Cite news|last=Ndukuba|first=Emmanuel|date=2021-02-09|title=Traders plead for reopening of Nnewi New Motor Spare Parts market|url=https://businessday.ng/news/article/traders-plead-for-reopening-of-nnewi-new-motor-spare-parts-market/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2024-06-27|newspaper=[[BusinessDay (Nigeria)|BusinessDay]]|language=en-US}}</ref> * Luumo Nwagbara. Ko ɗum luumo ɗo cood-ɗaa kala ko ina huutoree e motooji kuutorteeɗi no haanirta nii. Motooji timmuɗi ɗi fof ko kesi e kuutorteeɗi no feewi ina njeeyaa kadi e ooɗoo luumo * Luumo Pecce Generator. Ko ɗum luumo tokooso ɗo cood-ɗaa mbaydiiji keewɗi e geɗe mum en * Nkwo Nnewi luumo mawngo(Ime Afia). Ko ɗum woni luumo ɓurngo mawnude e Nnewi e dow leydi. E nder ooɗoo luumo, aɗa waawi heɓde ko famɗi fof kala ko ina fuɗɗoo e kaɓirɗe koltu, paɗe, geɗe farmasii, geɗe nguura, kaɓirɗe, kosmetik ekn * Elektrik/Elektronik pecce Luumo. Ko ɗum luumo ɗo cood-ɗaa geɗe elektoronik e geɗe kuuraa ceertuɗe, e nder njulaagu mawngu e nder njulaagu tokooso. * Kaɓirɗe mahdi Lugge. Ooɗoo luumo ina taarii mbedda ganndiraaɗo mbedda Muodile. Ko ɗoon geɗe mahdi ceertuɗe yeeyetee e njulaagu e njulaagu tokoosi<ref>{{Cite web|title=Wood or Timber Market Size, Share {{!}} Growth Research - 2032|url=https://www.businessresearchinsights.com/market-reports/wood-or-timber-market-108318|access-date=2024-06-27|website=www.businessresearchinsights.com}}</ref> * Luumo yeeyooɓe leɗɗe. Ko ɗoon woni luumo ɗo leɗɗe e leɗɗe njuɓɓintee, yeeyetee Hay so Nnewi ina jogii luumooji keewɗi gaadanteeji udditiiɗi, pinal coggu hannde ngal ŋakkaani.<ref>{{Cite news|last=Ojoye|first=Taiwo|date=2018-11-20|title=How the Civil War aided Nnewi's industrial transformation|url=https://punchng.com/how-the-civil-war-aided-nnewis-industrial-transformation/|access-date=2024-06-27|newspaper=[[The Punch]]|language=en-US}}</ref><ref name="Nnewi Auto Fair Opens">{{cite web|title=Nnewi Auto Fair Opens|url=http://allafrica.com/stories/200911300471.html|access-date=2009-11-04}}</ref> [[File:Iri Ji Festival Masquerade Nnewi.webp|thumb|Koolol maslahaa e nder Iri Ji (Juulde Yam keso) to Nnewi, diiwaan Anambra, leydi Najeriya.]] == Dina == Nnewi, bana wuro taariiha, woodi kewuuji pinal e nokkuuje ɗuuɗɗe ɗe ɗon mari juulde e monumndaaji pinal, bana suudu Edo Na Ezemewi, suudu Udoogwugwu (Ichi), suudu Kamanu (Ichi), e nokkuuje feere ɗuuɗɗe ɗe limtaa nder kala ta'irde wuro Nnewi.<ref name="anaedo5">{{Cite web|last=anaedo|date=2015-08-30|title=Nnewi History|url=https://nnewicommunity.com/nnewi-history/|access-date=2024-06-27|website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria|language=en-US}}</ref> Nnewi ina yuɓɓina juuldeeji keewɗi, teeŋti noon e nder majji ko New yam (Afiolu, anndiraa kadi juulde Ifejioku) nde nokkuuji wuro ngoo fof tawtortee e maskeeji ummoriiɗi e gure fedde ndee kala tawtortee.Koolol ngol ina noddira kala ko ina wona golle e mawningol ngol hoɗɓe e Nnewi mbaɗata e teddungal ɓurngal toowde.<ref>{{Cite web|last=anaedo|date=2020-06-12|title=Afia olu or" ifejioku" (new yam) traditional festival of Nnewi as religious ritual and drama|url=https://nnewicommunity.com/afia-olu-or-ifejioku-new-yam-traditional-festival-of-nnewi-as-religious-ritual-and-drama/|access-date=2024-06-27|website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria|language=en-US}}</ref> E nder galle kala ɓiɗɗo leydi Nnewi, ɓe keewi ko jogaade kola, egg garde e ɓuuɓri njuumri e nder firiiji maɓɓe so tawii koɗo walla koɗo ina foti yillaade galle maɓɓe.<ref name="anaedo6">{{Cite web|last=anaedo|date=2015-08-30|title=Nnewi History|url=https://nnewicommunity.com/nnewi-history/|access-date=2024-06-27|website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria|language=en-US}}</ref> Kala njillu to galle ma66e fucfcfoo ko e sakkude 6uu6ol kola e 6uu6ol ngol,<ref>{{Cite news|last=Anayo Okoli, Vincent Ujumadu, Chidi Nkwopara, Chimaobi Nwaiwu, Chinenye Ozor, Chinedu Adonu, Chinonso Alozie, Ikechukwu Odu & Peter Okutu|date=December 2, 2020|title=Why kolanut is celebrated, venerated in Igboland|url=https://www.google.com/s/www.vanguardngr.com/2020/12/why-kolanut-celebrated-venerated-in-igboland/|location=Lagos, Nigeria|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]}}</ref> ko 6uu6ol ngol ina hollira wonde 6uu6ol ngol ina weltinaa no feewi. Laabi sakkitiiɗi kola nut ina njibinaa e dokkugol e nder duwaawu e barke walla lobbude<ref name="anaedo7">{{Cite web|last=anaedo|date=2015-08-30|title=Nnewi History|url=https://nnewicommunity.com/nnewi-history/|access-date=2024-06-27|website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria|language=en-US}}</ref> to Alla toowɗo e laamɓe woɗɓe, ngam reende njillu nguu e jaɓɓiiɗo oo. Ina wayi no ko aada wonande leñol Nnewi e kala kewuuji mum en gaadanteeji.<ref name="anaedo8">{{Cite web|last=anaedo|date=2015-08-30|title=Nnewi History|url=https://nnewicommunity.com/nnewi-history/|access-date=2024-06-27|website=Nnewi City Portal {{!}} Anambra State, Nigeria|language=en-US}}</ref> === Naalankaagal e karallaagal === Naalankooɓe nokkuuji ina mbeltii e ndeeɗoo renndo teeru municipaal. Golle naalankaagal peewnaaɗe e nokku hee ina mbaɗi, dame cewɗe, kaɓirɗe yah-ngartaa ɗe mbaydiiji ceertuɗi, nate, fulɓe, mortaruuji leɗɗe e peɗeeli, gonguuji, e mbaydiiji kaaloowo lolluɗi. Golle njamndi e sifaaji peewnugol ceertuɗi ina mbaɗee e nokkuuji === Womre === Kabaaruuji goɗɗi: Miijo Igbo Leñol Nnewi, hono no kala fedde Igbo nii, ina jogii sifaa jimɗi ɗi ɓe mbaɗata e nder jimɗi ceertuɗi : udu, ko ɓuri heewde e mum ko juɓɓule loope ; ekwe, ko ɗum waɗata e lekki ɓuuɓki; e ogene, ko mbelndi junngo peewniraandi njamndi mboɗeeri. Kuutorɗe goɗɗe ina heen opi, kuutorgal henndu nanndungal e [[Pullo|fulfulde]], ịgbà, e ịchàkà [[File:Igbo traditional marriage 03.jpg|thumb|Dewgal aadaaji Igbo]] === Dewgal aada === Dewgal ɗon nder Nnewi bana no ɗum huuwata nder rento Naajeeriya fuu: dewgal aadaaji ngal waɗata nder saare debbo; dewgal laawɗungal, waɗeteengal e nder biro binnditagol, tawa ina addana debbo gooto tan ; e dewgal diine. Dewgal laawɗungal ngal wi'etee "Igbankwu", ɗum woni wolde Igbo ngam dewgal aadaaji. Nnewi ngalaa kewu "engagement". Kono Igbankwu ina ardi e kewuuji ɗi ɓesnguuji potɗi wonde jommbaajo oo e jommbaajo debbo oo mbaɗata ngam yeewtidde e sarɗiiji dewgal ngal. Ina gasa tawa ɗum ina waawi sifaade no gollal nii. Tesko-ɗen wonde leydi Naajeeriya ina jogii leñol 250, heen leñol fof ina seerti e aadaaji dewgal. Yanti heen, e nder pelle ina waawi wonde feere ɓurnde mawnude. === Ɓoornugol pinal === Ko worɓe ɓee ɓoornotonoo ko jumpere ɓuuɓnde walla limce juutɗe ɓoorneteeɗe e dow ŋoral gooji, ɗe njuumtata e koyɗe, ɗe njuumta haa les koyɗe. Ooɗoo ɓoornungal ina yahdi e kaɓirgal e sawru yahdu, ina wallita no kuutorgal ballal e reentaare. Ɓoornugol aadaaji rewɓe ko bulo, ɓoornetee ko e dow ŋoral. Ooɗoo ɓoornungal debbo ina yahda e jokkere noppi e jokkere enɗam walla jokkere enɗam aada.<ref name="everyculture">{{cite web|url=http://www.everyculture.com/wc/Mauritania-to-Nigeria/Igbo.html|title=Traditional Igbo Attire|publisher=everyculture.com|access-date=2015-06-22}}</ref> === Koolol Yam kesol === Ƴeew kadi jullah Juulde Yam keso Igbo en toh,eh Nnewi, ñalngu Iri-ji ọhụrụ (nyaamde yam keso) ko ñalngu pinal sabu nafoore mum. Yimɓe Nnewi ina mawnina juulde mum en yam keso ko heewi ko e darorɗe lewru ut nde assortment juuldeeji ina maantinira ñaamde yam keso. Ɗee ñalɗi ina keewi waɗde ko heewi e weltaare feere-feere ina jeyaa heen waɗde ñalɗi kewu ɗi Igwe (Laamɗo) waɗata, jimɗi pinal Igbo worɓe, rewɓe e sukaaɓe mum en kam e hollirde golle pinal Igbo e mbaadi kollirɗe jamaanu, jimɗi masquerade, e ñalɗi e dow mbaydi mawndi varigbod up the wide ma. Ñalnde adannde e juulde ndee Igwe mo Nnewi maa yuɓɓin kewu yettoode Harvest to galle mum ɗo yamre ndee sakkintee laamɓe e taaniraaɓe ko adii nde o renndata ɗum e wuro ngoo. Caggal duwaawu yettoode laamɗo, The Igwe ina ñaama yamre adannde nde tawnoo ina sikkaa wonde darnde makko ina rokka mo fartaŋŋe wonde hakkundeejo hakkunde renndooji Nnewi e laamɓe leydi ndii. Laabi gonɗi e ñaamde yamre kesiri ndii, ko ngam hollirde weltaare renndo ngoo e laamɓe ɓee nde mbaɗti dañde yamre mum en. Ko ɗum waɗi ɗum ina faamnina fannuuji tati jiyɗe aduna Igbo, wonde ko ɗi pragmatik, diineeji e teskuyaaji. Ndee hiirde ina mawninee e nder teeminanɗe e no nde waɗiri sahaa kala, ina hollita sarɗiiji potɗi huutoreede ngam yimɓe fof, ɓesngu e sehilaaɓe ina kawra ngam hollirde darnde mum en e ballondiral mum en e renndo mum en. Sabu ɗuum, Igbos kala ɗo winndere ndee woni ɗoo ina mawnina ndee hiirde e mbaadi kuuɓtodinndi ngam reende e mawninde ndonu pinal leñol mum alɗuɗo. [[File:St.-Cletus-Catholic-church-Nnewi.jpg|thumb|Egliis katolik St.Cletus to Otolo Nnewi]] == Dina == Diine ina jogii nokku mawɗo e nder ɓernde yimɓe Nnewi. Ɗuum ina limtee e ekklesiyaaji mawɗi e golle diine nder wuro ngo. Yimɓe Nnewi ko 96% Kerecee’en, e pecce tokoose ɗe diineeji goɗɗi : 2% ko aadaaji, 0,2% ko yahuud en, 0,3% ko juulɓe e 1,5% ko woɗɓe. E nder renndo Kerecee’en, Koolaaɗo kuuɓal katolik e Anglikan ina renndini almudɓe ɓurɓe heewde rewi heen ko pelle Kerecee’en pentekostaal goɗɗe. Diina Masiihiŋko'en fuɗɗi wartugo haa woyla lesdi Naajeeriya bee gartol missionna'en Ruuhu Ceniiɗo diga [[Gabon]] haa Onitsha les ardungal Fr. Joseph Lutz maayi ñalnde aset 5 lewru Duujal hitaande 1885. Fr. Joseph Shanahan (Nulaaɗo Igboland) naati e maɓɓe e hitaande 1902 e nde mantol ardungal yani e makko e hitaande 1905, daartol waɗti winndude linjiila e nder diiwaan katolik Roman Nnewi. Doggol ngol linjiila ina foti rewde e laabi ɗiɗi mawɗi fotde sahaa gooto : gooto ina jogii Nnewi ko iwdi mum, goɗɗo oo ko Ozubulu/Ihiala. Hay so tawii yimve ummoriive e renndooji feere-feere ina njokkondiri e diine nde ve njahrata e Onitsha e nokkuuji gozzi ngam njulaagu e njilluuji jaŋde hirnaange, aawdi tigi rigi aawdi linjiila e nder diiwaan Nnewi e nder njiimaandi katolik en ummorii ko e njilluuji Fr. Victor Duhaze yahi Ozubulu rewrude e Oguta (1906) e Nnewi rewrude e Umuoji, Ojoto Mili Agu jippii Odida Nnewichi e hitaande 1906. Kono Egliis Anglikan sosaa ko e Nnewi ummoraade Obosi e hitaande 1893. Kono aawdi ko woni hannde Diocese Nnewi aawaa ko e hitaande 1809. Ɗaɓɓaande ndee waɗi ko Odida. Renndo to Nnewichi ina nodda Fr. J. Shanahan. E nder hitaande ndee tan, won e ɓiɓɓe leydi Ozubulu mbinnditiima ɗaɓɓaande wootere ngam sosde nokku Eklesiya to Ozubulu. Yimɓe Nnewi ina manti toon Odinani aadaaji kam e diine keso Kerecee'en. (Tesko:Fedde misiyoŋaaji Eklesiya CMS e gardagol Biskop Samuel Ajayi Crowther e Rewoowo Henry Townsend ngari Onitsha ñalnde 27 lewru juko hitaande 1857) == Geɗe renndo == === Jam baandu === Nnewi ina jaɓɓoo duɗe keewɗe e nokkuuji janngirɗe e sellinde, ina heen Hospitaal Janngirde Duɗal Jaaɓihaaɗtirde [[Nnamdi Azikiwe]] (NAUTH) e nokkuuji keewɗi e nder winndere ndee. Ospitaal janngirde duɗal jaaɓi haaɗtirde [[Nnamdi Azikiwe]], Nnewi, woni ko e yeeso ngam hokkude ngenndi ndii golle cellal moƴƴe. Ospitaal oo e jokkondire mum gila e fuɗɗoode mum ina ndokka renndo ngoo e caggal mum ballal keeringal e kuuɓtodinngal. Mandat maggal ina waɗi kadi jaŋde leslesre e caggal jaŋde safaara e paramedikal kam e wiɗtooji. Ɗee golle ɓeydiima semmbe e nder duuɓi ɗi peeje kuuɓtodinɗe hitaande kala ɗe laamu fedde ndee jaɓi. Woodi kadi opitaaluuji goɗɗi keewɗi ɗi limotaako e nder wuro ngo === Jaangirde === Wuro ɓooyngo ngo Nnewi ina jaɓɓoo duɗe janngirɗe keewɗe e nokkuuji janngirɗe, ina heen Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Cafrirɗe : Opitaal Janngirde Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Nnamdi Azikiwe (NAUTH) Duɗe hakkundeeje laamu: Duɗal Grammar Memorial Okongwu, Duɗal hakkundeewal Maria Regina, Duɗal hakkundeewal Nneunichine CommInda ( Duɗal hakkundeewal Nneunichine CommInda ). Sukaaɓe rewɓe Ichi, Duɗal hakkundeewal renndo Akoboezemu, Duɗal hakkundeewal sukaaɓe rewɓe Anglikan, Duɗal hakkundeewal renndo Nnewi-Ichi ekn Duɗe keeriɗe : Duɗal hakkunde leyɗeele Summit, Duɗal The Good Shepherd, Duɗal New Era, Duɗal Dr. Alutu's College of Excellence, christ the king, ekn. === Mbarol === Hakindo bonanndeeji ina famɗi[laɓɓitingol ina haani] kono luural siwil ko wayi no jeyi leydi e ndonu galle ina woodi. E yontaaji ɓennuɗi ɗii, nokkuuji luumooji ɗii e bankeeji ɗii, ina njogii hareeji bonɗi, yuɓɓinaaɗi no feewi, ɗi nganndu-ɗaa ina njokkondiri e polis nokku oo. Jooni noon, ina woodi jeewte udditiiɗe ngam artirde fedde haɓantoonde bonanndeeji vigilante nokkuure wiyeteende Bakkassi ''Boys'',<ref>Crackdown on Nigerian vigilantes https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2181337.stm</ref>nde joginoo duuɓi keewɗi e Nnewi e darorɗe kitaale 1990 nde bonanndeeji ɓeydotoo. Ndee fedde ina joginoo modus operandi mo heewɓe cikkata ko barbareeji kono ina haani – wujjooɓe ñaawraaɓe ina mbaraa e nder jamaanu, ina njuppa terɗe ɓalli mum en e machete ɓuuɓɗo, ina ngulla ina nguuri. Golle ndee fedde worɓe jogiinde yamiroore Guwerneer dowla oo, yiytaa ko e daraniiɓe jojjanɗe aadee e dillere jojjanɗe aadee, ina mbaɗa kampaañ ngam haɓaade golle mum en. Ko ɓooyaani koo, Nnewi ina heewi jam so wonaa e kewuuji ceertuɗi, ko wayi no njulaagu ɓiɗɓe leydi teeŋtuɓe ngam yoɓde njoɓdi mawndi. == Hortol == Laawol yah-ngartaa gadanol e nder Nnewi ko motooji. Fotde galle kala ina jogii ko famɗi fof moto gooto kadi motooji njulaagu ina ngoodi kadi. Ina woodi kadi jolngooji e jolngooji tati (tricycles) timmuɗi e motooji ɗii ko no feere yah-ngartaa ina woodi e nder wuro ngo. Nnewi ina anndaa kadi no feewi e wonde galle njulaagu keewngu e njulaagu gila wolde adunaare ɗimmere joofi. == Pijirlooji == Gabros hakkunde leyɗeele F.C. woni ko e wuro ngo, Hannde ina anndaa ko Ifeanyi Ubah FC (2016 Jaagorgal Kop Fedde Nijeer) Kadi e hitaande 2017, fedde fuku koyɗe Nnewi United sosaa ngam tawtoreede kawgel fuku koyɗe leydi [[Naajeeriya]].Fedde dingiral Nnewi (tenis e badminton.) Koolol fijirde Beverly Hills Yimɓe Nnewi kadi ina njogii pinal dingiral mawngal, haa teeŋti noon e fuku koyɗe. Liggeeji fuku koyɗe nokkuuji ɗii ina keewi yuɓɓineede e lewru ut e nder ñalɗi Afiaolu (ligue Afiaolu) e lewru desaambar e nder sahaa Noel (ligue de décembre). Ɗee ligues, ɗe keewi wallitde ko yimɓe alɗuɓe Nnewi, ko cuuɗi nay mawɗi Nnewi yuɓɓinta ɗum en ngam renndooji ceertuɗi nder cuuɗi ɗii. == Yimɓe teskinaaɓe == Seneraal Chukwuemeka Odumegwu Ojukwu (Ikemba Nnewi); gonnooɗo guwerneer konu diiwaan Fuɗnaange leydi Najeriya e hooreejo leydi gadano leydi Biafra. Sir Luwis Odumegwu Ojukwu, KBE; Gorko gooto ɓurɗo alɗude e Afrik, sosɗo e hooreejo gadano Bursi Naajeeriya e baaba Seneraal Chukwuemeka Odumegwu Ojukwu. Laamɗo Nwafor Orizu; winndiyanke, dawriyanke e jannginoowo, hooreejo Senaa ɗiɗaɓo leydi Nijeer (16, 1960 haa 15 lewru Yarkomaa 1966) e hooreejo leydi Nijeer (1965–1966). Martin Agaaji; Porofesoor ko faati e seppooji ɓernde. Doktoor Eduard Ikem Okeke gonnooɗo cukko hooreejo lannda politik PRP Doktoor Chu Okongwu; gonnooɗo jaagorgal kaalis leydi Najeriya. M. C. K. Ajuluchukwu; sosɗo e binndoowo gadano fedde Zikist en maaynde, balloowo Editor, The African, New York, Amerik ; 1948–49, Hooreejo, Pilot Afrik Hirnaange, [[Lagos]], 1951 – 53, Hooreejo, Yiyngo Naajeeriya, Enugu, 1954–60 e caggal mum o wonti gardiiɗo mum mawɗo e Hooreejo Fedde nde, 1961–70, Hooreejo mawɗo, Direkteer Sarwiis Fuɗnaange Enugu, Nijeer90 Fedde jaayndeeji laamu (bayyinooɓe jaayndeeji subaka e aljumaa), Lagos 1961-64, gardiiɗo mawɗo, jaayndeeji Concord mo leydi Naajeeriya, 1984-86, hooreejo, hukuuma ƴellitaare maayo Caad, 1991. Igwe Orizu I (Eze Ugbonyamba); 18e Igwe Nnewi e neɗɗo Igbo gadano jogaade e yahde oto. Yuusuf N. C. Egemonye (Abiyanomume); sosɗo e hooreejo jaaynde wiyeteende “Daande sukaaɓe” nde jooni alaa ɗo haaɗi, e jaaynde wiyeteende The Nigeria Monitor, jaaynde yontere adannde to Nnewi e kadi koolaaɗo kuuɓal jaaynde wiyeteende Winston-Salem Chronicle, jaaynde renndo ɓurnde ɓooyde to Winston-Salem, to Karolina worgo, U.S.9. Mazi Ajaegbo « AJ » Egemonye (Abianomume II); 1st ɓaleejo e Angalteer-Nijeernaajo diisneteeɗo Alexandra Park, diisneteeɗo Haringey, Londres, Angalteer. Benson Egemonye; Gonnooɗo ƴarotooɗo basket Nijeer. Feliks Ezejiofor Okonkwo (Okonkwo-Kano); Ardiiɗo Igbo mawɗo to Fuɗnaange Naajeeriya (kitaale 1960). Prof. Kingsley Moghalu, OON, gonnooɗo cukko hooreejo leydi Naajeeriya Mawɗo Kiletus Ibeto (Omekannia), CON; golloowo e moƴƴere. Seneraal Onyeabo Obi (Oso-Oji Nnewi); Senator ɗiɗaɓo Republique. Seneraal biyeteeɗo Ikechukwu Obiorah; Siyaasayanke leydi Naajeeriya. Seneraal Z. C. Obi (Eze-Onunekwulu-Igbo Na Okemili Nnewi); Ko adii fof ko ɓiɓɓe leydi Niger fuɗnaange peewna Manager UAC Nigeria, hooreejo Dental Dowlaaji Igbo e toɗɗaaɗo senateer e nder Republique gadano. Daniyel Okonkwo (Ozuome-Nnewi); dipolomaat, jannginoowo, e binndoowo. Mawɗo Okonkwo woni hooreejo gadano e nder duɗal jaaɓi haaɗtirde Okongwu, Nnewi, Naajeeriya, e gonnooɗo hooreejo diiwaan Onitsha to bannge worgo Engr (Hooreejo) Farayse Kirista Nnodumene Agbasi (Omenka Nnewi); Rektor/arduɗo arandeejo Naajeeriya, janngirde Yaba, Lagos e injenieer e gollodiiɗo sosɗo, Frank Agbasi & gollodiiɓe. Hon. Okafor mo alaa hakkille; Nnewi North wakiiliijo, suudu joonde lesdi Anambra. Linjiila. Kosmaas Maduka; sosɗo fedde Coscharis Dame. Wirginiya Etiaba; guwerneer debbo gadano leydi Najeriya; gonnooɗo guwerneer e cukko guwerneer diiwaan Anambra. Mawɗo Olisa Metuh; gonnooɗo koolaaɗo kuuɓal ngenndi PDP. Adaeze Atuegwu; goɗɗo Seneraal Ifeanyi Ubah (Ebubechukwuzo Nnewi); Gonnooɗo senaateer, diiwaan Anambra Sud Mazi Afam Osigwe; Awokaa mawɗo leydi Naajeeriya, SAN Mawɗo Innosan Chukwuma (Ifediyaso Nnewi); Ko o mawɗo njulaagu e jom jawdi en leydi Najeriya. Ko kanko woni sosɗo e hooreejo fedde Innoson Vehicle Manufacturing, sosiyetee gadano peewnoowo otooji e nder leydi Najeriya. Injineer. Obiyajulu Gilbert Uzodike (OON); sosɗo fedde wiyeteende Nnewi. Ko noon kadi e Adtec Limited e Adswitch Plc. Doktoor Dozie Ikedife (Ikenga Nnewi); Gonnooɗo hooreejo leydi Ohanaeze Ndigbo Mawɗo Agustin Ejikeme Ilodibe (Onwa na-etiri ora Nnewi); sosɗo Ekene Dili Chukwu Sarwisaaji Jaɓɓungal. ==Himobe== {{Reflist}} [[Category: Diiwal Aanambaara]] [[Category:Berniiji Naajeeriya]] [[Category:Naajeeriya]] bjfg3ka3f3fgcf3s9185nm6rw2jhb8k Jaangirde Gobarau 0 6531 195480 189201 2026-11-10T18:00:43Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 195480 wikitext text/x-wiki   [[File:Gobarau Minaret Katsina.JPG|thumb|Minaare Gobarau Katsina]] '''Hasumiyya) ko suudu fotde 50 nder wuro Katsina, laamorgo lesdi Katsina. Minaret ngal woni nder juulde nde maaki nder karnijum jowi jowi e jowi nder laamu Sarkin (Laamiiɗo) Katsina, Muhammadu Korau (1445 - 1495 AD) mo o laamiiɗo Musulmana arandeejo laamorde Katsina nden. Fuɗɗam juulde nden ɗon haani ngam kuugal jannginoowo diina Islaam, Sheikh Muhammad Abdulkarim Almaghili. Almaghili, mo jibinaa nder Tlemcen nder Aljeeriya hannde, o janngini wakkatiire nder Katsina nde o wattii gariiri nder wakkati laamu Muhammadu Korau nder karnuwol sappo e jowi. Masjid Gobarau haaki ngam huutoree nder kuuɗe ruuhu e hakkillo. Ɗum ɓeydi ɓeydi ha haajji ɗi ɓe heɓti nder wuro Timbuktu wakkati maajumGobarau minaret''' (var. '''Gobirau''', '''Goborau''') ko minaret mita 15 (50 nder wuro [[Katsina]], woyla lesdi [[Naajeeriya|Nigeria]]. Bana misaalu aranndeeji mummi'en nder wuro anndiraaɗo nder suudu diina, tower ngal laati maral wuro. Gobarau minaret (e Hausa, Hasumiyya) ko suudu fotde 50 nder nder [[Katsina|wuro Katsina]], laamorgo lesdi Katsina.Minaret ngal woni nder juulde nde maaki nder karnijum jowiɓo nder wakkati laamu Sarkin (Laamiiɗo) Katsina, [[Muhammadu Korau]] (1445 - 1495 AD) mo o laamiiɗo Musulmana arandeejo [[Kingdom of Katsina|Laamu Katsina]]. Fuɗɗam juulde nden ɗon haani ngam kuugal jannginoowo diina Islaam gooduɗo semmbe Sheikh Muhammad Abdulkarim Almaghili. Almaghili, mo jibinaa e Tlemcen nder [[Aljeri|Aljeeriya]] hannde, o janngini wakkatiire nder Katsina nde o wattii wuro nder wakkati laamu Muhammadu Korau. Masjid Gobarau haani haaki ngam huutoree nder kuuɗe ruuhu e hakkillo. Ɗum waɗi ko e juulɓe ɓe wonnoo nder wuro Timbuktu wakkati oon. Masjid ngal ɓaawo ɗon naftiraama boo bana janngirde. Ha fuɗɗoode karnijum 16, Katsina laatiima nokkuure mawnde nder jaaynde e jaaynde haa Hausaland, nden juulde Gobarau ɓeydiima nokkuure jaayndeeji Islaam. Gobarau fuɗɗii wonde juulde Katsina fuɗɗam karni 19 AD nde Sarkin Katsina Ummarun Dallaje (1805-1835) maaki juulde keso, nde ɓaawo ɗun Muhammadu Dikko (1906-1944), mo maaki Masallacin Dutsi (Jamde mawnde Katina/Masallacin Juma'a na Kofar Soro), ko ɗon naftira haa hande. Fuuɗal ngal anndiraama dow fuɗɗam Gobarau wi'i nde Muhammadu Korau waɗi Jibda-Yaki Sanau, laamiiɗo kalluɗo keso Katsina, o yiɗi nyiɓugo juulde. Caggal nde nokkuure nden suɓii, hawti haala dow laawol kibila to juulde nden fota. Muhammadu Korau hawri e jannginooɓe Muslim'en wakkati oon, ɓe fuu ɓe njaɓii laawol go'o, sey Mallam Jodoma, mo o taway. Woni haccuki, e jannginooɓe feere ɓe ɗon ɗon ɗon ɗon haani Jodoma ngam o ɗon yiɗi wurtina ɓaawo. Mallam Jodoma ɗon ɗon ɓeyda, o holli maɓɓol maako haa laawol feere, nden ɗon ɗon [[Ka'aba]] ɗon waŋgi. Woni tower ɗon naftira ngam yi'ugo konu ɗon haɓɓa.Masjid e tower makko ɓe ɓe haɓɓii Sarkin Katsina Muhammadu Kabir Usman (1981-2008). == Fedde anndal == Fuu ko yimɓe heɓa dow fuɗɗam Gobarau wi'i nde Muhammadu Korau waɗi Jibda-Yaki Sanau, laamiiɗo paganol keso Katsina, o yiɗi nyiɓugo juulde. Caggal nde nokkuure nden suɓii, hawti haala dow laawol kibila to juulde nden fota. Muhammadu Korau haalannoo jannginooɓe Muslim'en wakkati oon, ɓe fuu ɓe njaɓii laawol go'o, sey Mallam Jodoma, mo o taway. Woni ko haani, e jannginooɓe goɗɗi ɓe ɗon ɗon haani Jodoma ngam o woni mo ɓe anndaa mo o yiɗi wurtina mo. Mallam Jodoma ɗon ɗon ɓeyda, o holli maral maako to laawol feere, nden ɗon ɗon Ka'aba ɗon waŋgina. Tower'en naftiraama boo ngam yi'ugo konu'en ɗon ɗon haɓɓa. [[Muhammadu Korau]] hayɗini, o waɗi Mallam Jodoma Imam mawɗo mum, ngam ɓeydaago anndalɓe goɗɗi, ɓe waɗi Muhammadu Koraw hoolaaki Jodoma, o ɓeydi anndude, o yiɗi jooɗorde maako. Jodoma ɗon wurtina diga Katsina, o ɗon jooɗi Guga, gariiri nder laamu [[Bakori]] ha nder lesdi Katsina, to o maayi. == Firoore == Hannde Gobarau woni nokku ɗo yimɓe ɓe njiɗata tooro, e koode Kusugu nder Daura. == Firooji == .mw-parser-output .reflist{font-size:90%;margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}body.skin-minerva .mw-parser-output .reflist{column-gap:2em} * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/236521/Gobarau-Minaret "Gobarau Minaret". Encyclopædia Britannica. 2008]. Encyclopædia Britannica Online. 24 Septemba 2008. * Gobarau Minaret, ko ɓaawo Katsina, OSA AMADI, Business Day Nigeria, 12 Septemba 2008. * Tawi to Yar'Adua's Village [jo ɗon mari ɓaawo mum], MAURICE ARCHIBONG, Daily Sun, Nigeria, 7 August 2008.  * https://web.archive.org/web/20111114170909/http://www.katsinaemirate.org/earlykt.htm Tawiima 8 abriil 2011. * https://web.archive.org/web/20111114170909/http://www.katsinaemirate.org/earlykt.htm Hoto heɓii 8 abriil 2011. [[Category:Rewɓe Naajeeriya]] [[Category:Rewɓe]] 6s34niqs4iqqsomnazm9g51g0qodfu7 Cristiano Ronaldo 0 7559 195482 193154 2026-11-10T18:01:25Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195482 wikitext text/x-wiki [[File:Cristiano Ronaldo Croatia v Portugal 2 July 2026-075 (cropped).jpg|thumb|Ronaldu e leydi Portigaal e hitaande 2026]] '''Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro''' (jibinaa ko ñalnde 5 feebariyee 1985) ko fukuyanke Portigaalnaajo, fiyoowo fuku koyɗe e nder fedde Sawudit Al-Nassr e fedde ngenndiire Portigaal. Innde makko CR7, ina yaaji no feewi e nder fukuyaŋkooɓe ɓurɓe mawnude e yontaaji kala. O dañii njeenaaje keewɗe e nder nguurndam makko, ina heen Ballons d'Or joy<ref>https://www.uefa.com/ballondor/</ref>, njeenaaje tati UEFA ɓurɗe waawde fiyde worɓe, e paɗe kaŋŋe Orop nay. O innitiraa ko laabi joy FIFA ɓurɗo waawde fiyde e winndere nde. Ronaldo ina jeyaa e fukuyaŋkooɓe ɓurɓe faarnoraade e nder daartol fuku koyɗe. Koppi makko 35 ina heen joy Ligue des Champions UEFA<ref>https://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/winners/</ref>, ɗiɗi Ligue des Nations UEFA e Championnat d’Europe UEFA. Ko kanko tan woni jolfo 100 gool e nder kippuuji nay ceertuɗi, kadi o joofniri ko jolnude golle ɓurɗe heewde e nder ligues 4 ceertuɗe nder leydi. O waɗii ko ina ɓura 1 300 pottital e nder golle makko, ko ɓuri heewde heen ko fiytotooɗo e nder dingiral, o waɗii ko ina ɓura 980 pottital mawngal laawɗungal e nder golle makko e nder fedde nde e leydi ndii<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_men%27s_footballers_with_500_or_more_goals</ref>, ɗum noon ko kanko woni ƴaañoowo ɓurɗo heewde gool e nder daartol dingiral ngal. Ronaldo fuɗɗii golle mum ko e Sporting CP hade mum siynude e Manchester United e hitaande 2003. O walli fedde nde heɓde njeenaaje tati jokkondirɗe e Premier League, Ligue des Champions 2007–08<ref>https://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/winners/</ref>, e Kop Adunaajo FIFA 2008. Ngam golle makko e hitaande 2007–08, Ronaldo heɓi Ballon d'Or<ref>https://www.uefa.com/ballondor/</ref> mum gadano nde o yahrata e duuɓi 23. E hitaande 2009, o naati e [[Real Madrid]] e nanondiral fotde 94 miliyoŋ € (80 miliyoŋ £), ko ɗum woni nanondiral ɓurngal yaajde e daartol e oon sahaa. O walli Madrid heɓde Champions Leagues nayi e La Liga ɗiɗi, o wonti kadi ɓurɗo waawde golloraade gool e nder fedde nde. O naati Juventus ko e hitaande 2018, o walli ɗum en heɓde tiitooɗe ɗiɗi jokkondirɗe e Serie A e Coppa Italia. O artii seeɗa e Manchester United hade makko naatde e Al-Nassr e hitaande 2023. Ko kanko woni ɓurɗo heewde golle e nder Ligue Pro Sawudit e hitaande 2024 e 2025, o ardii Al-Nassr e tiitoonde Ligue e hitaande 2026<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref>. Ronaldo waɗii yeewtere mum adannde e Portigaal e hitaande 2003 tawi omo yahra e duuɓi 18. O walli ɓe haa ɓe njottii kawgel finaal Euro 2004, o toɗɗaa kadi kapiteen ko adii Euro 2008. O ardii Portigaal e nafoore e Euro 2016<ref>https://www.uefa.com/euro2024/history/winners/</ref> e e Ligue des Nations UEFA e hitaande 2019 ko ɓuri heewde e limtooji feeñde, ko ɓuri heewde e paandaale worɓe hakkunde leyɗeele, e ko ɓuri heewde e nafooje hakkunde leyɗeele<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_top_international_men%27s_football_goalscorers_by_country</ref>. O inniraama e nder kippu UEFA ɓurɗo waawde waɗde e hitaande 2015, e nder kippu UEFA ɓurɗo moƴƴude e hitaande 2016, e kippu Ballon d'Or Dream Team e hitaande 2020<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ballon_d%27Or_Dream_Team</ref>. E nder teddinde golle makko ɓurɗe heewde e golle, o heɓi njeenaaje keertiiɗe FIFA ngam Outstanding Career Achievement<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Best_FIFA_Football_Awards</ref>. Ronaldo woni tataɓo ɓurɗo yoɓeede e nder yontaaji kala e lewru abriil 2026, o yalti e doggol jaaynde Forbes wiyeteende The World's Billionaires e hitaande wootere, tawi o dañii miliyaaruuji 1,2 dolaar<ref>https://www.forbes.com/profile/cristiano-ronaldo/</ref>. Time naatinii mo e doggol mum 100 neɗɗo ɓurɗo waawde huutoraade doole e nder winndere ndee e hitaande 2014<ref>https://time.com/time100-2014/</ref>. Ronaldo ko kañum woni daɗndoowo ɓurɗo lollude e nder laylayti renndo, ina jogii ko ina tolnoo e miliyaaruuji 1 neɗɗo ina njokki e makko e nder Facebook, Twitter, [[YouTube|Youtube]], e Instagram<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_most-followed_Instagram_accounts</ref>. == Nguurndam gadano == Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro jibinaa ko ñalnde 5 feebariyee 1985 to wuro wiyeteengo Sao Pedro to Funchal, laamorgo duunde Portigaal wiyeteende Madeira. O mawni ko e parsel Santo Antonio, saraaji mum.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Funchal</ref> Yumma makko, hono Mariya Dolores dos Santos Viveiros Aveiro, ko coodoowo e nder galle jaɓɓungal, kadi ko debbo laɓɓinoowo. Baaba makko, hono José Dinis Aveiro, ko jardinoowo komina to Junta de Freguesia Santo António, kadi ko o baawɗo waɗde golle e nder fedde fuku koyɗe Andorinha. Ronaldo ina jogii iwdi Kap Verde rewrude e neene mum mawniiko, Isabel da Piedade, jibinaaɗo e duunde Sao Vicente, e nder leydi Kap Verde Portigaal e oon sahaa.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cape_Verde</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/S%C3%A3o_Vicente,_Cape_Verde</ref> Ronaldo ina jogii mawniiko gorko biyeteeɗo Hugo, e mawniiko debbo ɗiɗo, Elma e Liliana "Katia" Katia.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Baaba makko ko jiɗɗo hooreejo leydi Amerik biyeteeɗo [[Ronald Reagan]], o inniri ɗum Ronaldo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ronald_Reagan</ref> Yumma Ronaldo hollitii wonde o yiɗiino ruttaade sabu baasal, alkol baaba makko, e jibinde sukaaɓe heewɓe tawo, kono doktoor makko salii waɗde ɗum.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ronaldo mawni ko e galle katolik miskineeɓe, o renndini suudu e banndiraaɓe makko fof, o jokki e anndude ko o katolik e nder mawngu makko. O yiɗiino fuku koyɗe Beresiil biyeteeɗo Ronaldinho e Ronaldo e nder cukaagu makko.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ronaldo_(Brazilian_footballer)</ref> Nde o woni cukalel, Ronaldo fiyiino Andorinha tuggi 1992 haa 1995, caggal ɗuum o waɗii duuɓi ɗiɗi e Nacional.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> E hitaande 1997, nde o yahrata e duuɓi 12, o yahi ñaawoore balɗe tati e Sporting CP, nde siifondiri e makko njoɓdi £1,500.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sporting_CP</ref> O ummii Madeira o fayi Lisbon ngam naatde e fedde sukaaɓe Sporting CP, o janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Escola EB2 de Telheiras, tawaangal e nokku biyeteeɗo Telheiras e nder wuro ngo. Nde o yiɗaa e almuɓɓe woɗɓe, o ƴaañii e golle makko e nder duɗal. O riiwaa caggal nde o werlii jappeere e jannginoowo makko, o wiyi "hormaaki" mo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Hitaande fawtii heen, o heɓi rafi tachycardie, rafi bonɗo ina hulɓinii ngam joofnude golle makko e fuku koyɗe. O waɗii ablation cardiaque, ko sifaa opereeji ɓernde ɗi laser huutortee ngam ustude laabi ɓernde keewɗi e nder gootal, ɗum wayli njuuteendi ɓernde makko nde o fooftata ndee.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O yaltinaama e safrirde waktuuji seeɗa caggal nde o waɗi golle ɗee, o arti e heblo balɗe seeɗa caggal ɗuum. Nde o heɓi duuɓi 14, Ronaldo ina sikki omo jogii mbaawka fiyde fuku koyɗe e mbaadi semi-professionnel. O waɗi nanondiral e yumma makko e jannginoowo makko Sporting CP, Leonel Pontes, ngam woppude jaŋde makko, o waɗta hakkille makko fof e fuku koyɗe.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Leonel_Pontes</ref> O timminaani jaŋde makko ko ɓuri tolno 6ɓo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> E hitaande 2021, yumma Ronaldo hollitii e yeewtere nde o waɗnoo wonde ɓiyiiko ina foti wonde brik so tawiino o wontaani balloowo fuku koyɗe.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> == Golle kippu == === Sporting CP === Caggal nde o weltini Sporting nde o fijira e kippuuji sukaaɓe maɓɓe, Ronaldo ƴettitaa e kippuuji gadani ɗii, gardiiɗo László Bölöni. Ñalnde 14 lewru bowte hitaande 2002, tawi omo yahra e duuɓi 17, Ronaldo waɗii pottital mum gadanal e nder kippu gadano oo, e nder pottital UEFA ngam haɓaade Inter Milan.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ko o fuɗɗorii e Liga Primeira waɗi ko lewru caggal ɗuum e Braga, ñalnde 7 oktoobar o waɗii golle ɗiɗi e Moreirense e nder kawgel ngel Sporting CP heɓi 3-0.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Caggal nde Sporting fooli Manchester United 3-1 e nder pottital ñalnde 6 ut 2003, gardiiɗo United oo, hono Alex Ferguson, fellitii heɓde Ronaldo, o siftini ɗum ko "gooto e sukaaɓe ɓurɓe welde" ɓe o meeɗaa yiyde.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Alex_Ferguson</ref> === Manchester United === ==== 2003–2007 : Ƴellitaare e ƴellitaare ==== [[File:Ronaldo - Manchester United vs Chelsea.jpg|thumb|Ronaldo ina fijira Manchester United e Chelsea e hitaande 2005-06]] Ñalnde 12 lewru bowte hitaande 2003, ko ina wona yontere caggal pottital ngal Ferguson weltini, [[Manchester United F.C.|Manchester United]] ƴetti Ronaldo e 12,24 miliyoŋ £, ko ɗum woni limre Angalteer wonande sukaaɓe.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_United_F.C.</ref> Ko kanko woni Portigaalnaajo gadano waɗde siynude e fedde nde. Hay so o ɗaɓɓirii limoore 28, limoore makko to Sporting, o heɓiino limoore 7, nde ko adii ɗuum, ko limre fukuyaŋkooɓe United hono George Best, Eric Cantona e David Beckham ɓoornotonoo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ɓoornaade limoore 7 wonti ko ɓeydi e semmbe Ronaldo. O siftini Alex Ferguson caggal mum ko "baaba makko e nder dingiral" e "gooto e geɗe ɓurɗe teeŋtude e baawɗe" e nder nguurndam makko.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Alex_Ferguson</ref> Ronaldo waɗii kawgel mum gadanel e nder United ngam lomtaade Bolton Wanderers 4-0 e nder Premier League ñalnde 16 lewru bowte hitaande 2003.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_United_F.C.</ref> Golle makko keɓii yettoore George Best, o wiyi ɗum ko "sikke alaa ko ɓuri welde e golle" ɗe o meeɗaa yiyde.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/George_Best</ref> Ronaldo waɗii gool mum gadanol e fedde nde ko e ballal 3-0 e Portsmouth ñalnde 1 noowammbar.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 15 lewru Mbooy hitaande 2004, o waɗii gool gadanol e nder pottital Aston Villa, o heɓi kaayitaaji boɗeeji gadani e nguurndam makko.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O timminii hitaande makko adannde to Angalteer e njeenaari, o waɗi gool gadanol e nder kawgel ngel United heɓi e Millwall 3-0 e nder Final FA Cup 2004.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2004_FA_Cup_Final</ref> E fuɗɗoode hitaande 2004-05, Ronaldo waɗii gool e ballal e Aston Villa, o waɗii gool ɗiɗi e Arsenal.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O heɓi njeenaari makko ɗiɗaɓiri e nder fuku koyɗe Angalteer, hono League Cup, caggal nde o waɗi gool tataɓol e nder kawgel ngel United heɓi e Wigan Athletic 4-0.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2006_Football_League_Cup_Final</ref> E nder daawal tataɓal makko to Angalteer, Ronaldo ina wondi e geɗe keewɗe. O fotti e wondiiɓe makko Ruud van Nistelrooy, mo o mettini e no Ronaldo fijirtee.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Ruud_van_Nistelrooy</ref> E nder kawgel fuku winndere 2006, Ronaldo naati e hare nde addani Wayne Rooney, gondiiɗo makko e fedde nde, yaltineede.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Wayne_Rooney</ref> Caggal ɗuum, Ronaldo naamndii e yeeso yimɓe fof yo o woppu, o wiyi United wallittaaki mo e oon sahaa. United salii ɗaɓɓaande makko.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Hay so tawii luural makko e Rooney e nder kawgel fuku winndere waɗii Ronaldo boomde e nder daawal 2006–07, o waɗii golle 20 e nder kawgel ngel ko adii fof nde United heɓi tiitoonde Premier League.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2006%E2%80%9307_Premier_League</ref> ==== 2007–2009 : Nafoore renndo e neɗɗo gooto e Ballon d’Or ==== [[File:Cristiano Ronaldo and Andriy Shevchenko, 2007 (cropped).jpg|thumb|E wiyde annduɓe e fukuyaŋkooɓe heewɓe, Ronaldo ƴellitii haa wonti fukuyaŋke ɓurɗo waawde fiyde e winndere ndee e nder daawal 2007-08.]] Wonande hitaande 2006–07, Ronaldo heɓi njeenaaje fiyoooɓe ɓurɓe moƴƴude, fiyoooɓe yiɗaaɓe e fiyoooɓe sukaaɓe ɓurɓe moƴƴude e hitaande ummoraade e Fedde fiyoooɓe karallaagal (PFA), e njeenaari fiyoowo ɓurɗo moƴƴude e fedde winndooɓe fuku koyɗe (FWA).<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/PFA_Players%27_Player_of_the_Year</ref> O innitiraa ko ɗiɗaɓo e Ballon d'Or 2007 e tataɓo e njeenaari FIFA World Player 2007, caggal Kaká e Lionel Messi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2007_Ballon_d%27Or</ref> Ronaldo waɗii triplé mum gadano ñalnde 12 lewru Yarkomaa hitaande 2008.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Golle makko 31 ɗe o waɗi e nder kawgel Premier League addani mo heɓde Soulier d'Or Premier League, o woni kadi aalawiyankeejo gadano heɓde European Golden Shoe.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/European_Golden_Shoe</ref> Ko ngol woni go'o ko o heɓi kadi njeenaari PFA Player of the Year e FWA Footballer of the Year hitaande ɗiɗaɓere jokkondirnde.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/PFA_Players%27_Player_of_the_Year</ref> Ñalnde 21 lewru Mbooy, United fooli Chelsea e finaal Ligue des Champions e nder penalti caggal nde ɓe njiydi 1-1, Ronaldo waɗi gool gootol e kippu mum.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2008_UEFA_Champions_League_Final</ref> Nde tawnoo ko kanko woni ɓurɗo waawde golloraade Ligue des Champions, Ronaldo innitiraa ko fiyoowo ɓurɗo moƴƴude e UEFA e hitaande ndee.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Club_Footballer_of_the_Year</ref> Ronaldo woni fiyoowo United gadano heɓde Ballon d'Or gila George Best e hitaande 1968,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2008_Ballon_d%27Or</ref> kadi ko kañum woni fiyoowo gadano Premier League mo FIFA waɗti FIFA World Player of the Year.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2008_FIFA_World_Player_of_the_Year</ref> Caggal ɗuum seeɗa, United wiyi wonde Real Madrid ina rewi Ronaldo, o wullitii FIFA. Goomu nguu salii ƴettude peeje ngam haɓaade Madrid, Ronaldo heddii e United hitaande woɗnde.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> E nder Ligue des Champions 2009, gool ngol o waɗi e FC Porto, addani mo heɓde Prix FIFA Puskás gadani, ndi nganndu-ɗaa ko gool ɓurngol moƴƴude e hitaande ndee.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_Pusk%C3%A1s_Award</ref> === Real Madrid === ==== 2009–2015 : Ƴettugol limre winndereere e njeenaari Ballon d’Or jokkondirndi ==== [[File:Cristiano Ajax.jpg|thumb|Ronaldo waɗii 46 gool e nder kawgel ngel e nder hitaande tataɓere nde o woni e Real Madrid]] E hitaande 2009, Ronaldo naati Real Madrid e 80 miliyoŋ £, ko njoɓdi ɓurndi heewde e winndere ndee e oon sahaa.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Real_Madrid_CF</ref> O hollitaama e yeeso 80 000 yiɗɓe to [[Santiago]] Bernabéu, o wiyi wonde fiyde Real Madrid ko koyɗol makko gila e cukaagu makko.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O waɗii kawgel makko gadanel e nder La Liga ñalnde 29 lewru bowte, o waɗi heen gootel e nder pottital 3-2.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/La_Liga</ref> O wonii fiyoowo Madrid gadano waɗde gool e kala pottital makko nay gadanal e nder kawgel ngel.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O waɗii golle makko ɗiɗi gadane e nder Ligue des Champions ngam fedde nde e lewru Seeɗto, e nder pottital gadanal hakkunde fedde nde e FC Zürich.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/FC_Z%C3%BCrich</ref> E lewru Oktoobar, o heɓi gaañannde e koyngal makko nde o woni e golle hakkunde leyɗeele, ɗum addani mo woppude golle fotde jonte jeeɗiɗi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O timminii hitaande nde e 33 gool e nder kawgel ngel fof.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2009%E2%80%9310_Real_Madrid_CF_season</ref> Caggal nde Raúl yalti e fedde nde, Ronaldo rokkaama limre 7ɓo e hitaande 2010–11.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O waɗii 53 gool e nder hitaande ndee, o heɓi kadi njeenaari makko gadani to Espaañ nde Madrid heɓi Copa del Rey.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2011_Copa_del_Rey_Final</ref> O wonii fiyoowo gadano waɗde 40 gool e nder hitaande La Liga.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/La_Liga</ref> Ko jiidaa e njeenaari Pichichi, Ronaldo heɓi European Golden Shoe laabi ɗiɗi, o woni fiyoowo gadano heɓde njeenaari ndii e nder ligues ceertuɗe.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/European_Golden_Shoe</ref> E nder daawal 2011–12, Ronaldo waɗii 60 gool e nder kawgel ngel fof, o ardii Madrid e tiitoonde mum adannde e nder duuɓi nay e 100 toɓɓe.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2011%E2%80%9312_Real_Madrid_C.F._season</ref> O joofniri ko ɗiɗaɓo e ballal FIFA Ballon d'Or 2011 caggal Lionel Messi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2011_FIFA_Ballon_d%27Or</ref> O waɗii gool makko 100ɓol e nder kawgel ngel ngam Madrid nde ɓe keɓi 5-1 e Real Sociedad ñalnde 24 marse 2012, o fooli limre fedde nde Ferenc Puskás joginoo.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> E hitaande 2012-13, Ronaldo waɗii hat-trick mum gadano e nder Ligue des Champions nde o heɓi 4-1 e Ajax.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ronaldo woni ɗiɗaɓo e woote ngam heɓde FIFA Ballon d'Or 2012, kadi ko caggal Messi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2012_FIFA_Ballon_d%27Or</ref> Ñalnde 6 lewru Yarkomaa, o ardii Madrid ko adii fof e nder pottital laawɗungal ko kapiteen, o waɗii golle ɗiɗi e nder pottital Sociedad 4-3.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> E nder daawal 2013-14, tato ƴaañooɓe Madrid, Ronaldo, [[Gareth Bale]] e [[Karim Benzema]], ina keewi innireede "[[BBC (football)|BBC]]" (Bale, Benzema, Cristiano).<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ronaldo waɗii golle 69 e hitaande 2013, o heɓi njeenaari [[2013 FIFA Ballon d'Or]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2013_FIFA_Ballon_d%27Or</ref> E hitaande 2014, o walli Madrid heɓde njuɓɓudi sappoɓiri UEFA (La Décima), o waɗi heen gootel e nder finaal maɓɓe 4-1 e [[Atlético Madrid]] e nder waktuuji ɓeydaaɗi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2014_UEFA_Champions_League_Final</ref> Ko o fiyoowo ɓurɗo waawde gollaade e kawgel ngel laabi tati, e limto 17 golloowo, o innitiraa ko fiyoowo UEFA ɓurɗo moƴƴude e nder Orop.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Best_Player_in_Europe_Award</ref> O waɗii 31 gool e nder 30 pottital ligue e hitaande ndee, ɗum addani mo heɓde European Golden Shoe (renndini ɗum e [[Luis Suárez]]) e Pichichi Trophy.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/European_Golden_Shoe</ref> Ñalnde 4 lewru nduu, o waɗii volley back-heel e nder pottital hakkunde makko e [[Valencia CF]], ko ɗum woni gool ngol Liga Nacional de Fútbol Professional suɓii, o heɓi njeenaari ɓurndi waawde fiyde e La Liga.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/La_Liga</ref> [[File:Real Madrid vs. Atlético Madrid 28 September 2013 a (cropped2).JPG|left|thumb|381x381px|Ronaldo waɗii golle 17 e nder Ligue des Champions UEFA e nder hitaande 2013-14.]] E nder daawal 2014–15, Ronaldo waɗii 61 gool keso ɓurɗo moƴƴude e hoore mum. Caggal nde o heɓi [[2014 FIFA Club World Cup]], Ronaldo heɓi [[2014 FIFA Ballon d'Or]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2014_FIFA_Ballon_d%27Or</ref> O joofniri ko wonde ɓurɗo waawde gollaade e nder Ligue des Champions e hitaande tataɓere jokkondire, o waɗii golle 10 (o hawri e Messi e Neymar).<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Champions_League</ref> Ñalnde 5 abriil, o waɗii golle joy e nder pottital ko adii fof e nder nguurndam makko, ina heen hat-trick e nder hojomaaji jeetati, e nder pottital 9-1 e [[Granada CF]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Gool makko 300 ngol o waɗi e Madrid rewi heen ko balɗe tati caggal ɗuum nde o heɓi 2-0 e [[Rayo Vallecano]].<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O timminii hitaande nde e 48 gool e nder ligue, o heɓi Pichichi Trophy ɗiɗaɓo jokkondirɗo e European Golden Shoe ngam limde laabi nay.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/European_Golden_Shoe</ref> ==== 2015–2018 : Ronaldo ɓurɗo waawde golloraade e nder Ligue des Champions e Real Madrid e joyaɓo Ballon d'Or ==== Ronaldo wonti fiyoowo ɓurɗo waawde golloraade e Real Madrid ñalnde 12 suwee 2015 nde o hawri e Espanyol, golle makko 230 ɓurii Raúl jom limre ɓennunde ndee.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O wonti kadi fiyoowo ɓurɗo heewde hat-tricks e nder Ligue des Champions e hat-trick e nder pottital gadanal hakkunde maɓɓe e Shakhtar Donetsk e kawgel 2015–16.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2015%E2%80%9316_UEFA_Champions_League</ref> Golle ɗiɗi ɗe o waɗi e [[Malmö FF]] e nder 2-0 ñalnde 30 lewru Seeɗto, waɗi mo yettaade 500 golle e nder nguurndam makko e nder fedde nde e leydi ndii.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> E nder pottital finaal Ligue des Champions, Ronaldo waɗii penalty sakkitorɗo e nder penalty shootout hakkunde Atlético Madrid, o heɓi tiitoonde makko tataɓere Ligue des Champions.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2016_UEFA_Champions_League_Final</ref> O heɓi 2016 Ballon d'Or e njeenaari The Best FIFA Men's Player.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2016_Ballon_d%27Or</ref> E nder pottital nayaɓal Ligue des Champions UEFA 2016–17 e Bayern Munich e lewru abriil 2017, Ronaldo waɗii golle ɗiɗi ɗee fof e nder pottital 2-1 ngal waɗi mo wonde fiyoowo gadano yettaade 100 gool e nder kawgel UEFA.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Champions_League</ref> Ñalnde 17 lewru nduu, o waɗii golle ɗiɗi e Celta de Vigo ngam ɓurde Jimmy Greaves wonde fiyoowo ɓurɗo waawde waɗde golle e nder ligues joy ɓurɗe mawnude e nder Orop.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O timminii hitaande nde e 42 gool e nder kawgel ngel fof, o walli Madrid heɓde tiitoonde La Liga.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2016%E2%80%9317_Real_Madrid_CF_season</ref> E nder kawgel finaal Champions League 2017, Ronaldo waɗii golle ɗiɗi e nder pottital 4-1 e Juventus ngam addande mo golle 12 e nder daawal ndee, ɗum waɗi mo ɓurde waawde waɗde golle e nder kawgel ngel e nder daawal joyaɓere.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2017_UEFA_Champions_League_Final</ref> [[File:Ronaldo in 2018.jpg|thumb|Ronaldo e kawgel finaal UEFA 2018, pottital makko gadanal e Real Madrid]] Ñalnde 23 lewru Oktoobar, o heɓi njeenaari The Best FIFA Men's Player hitaande ɗiɗmere jokkondire.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/The_Best_FIFA_Men%27s_Player</ref> Ñalawma gooto caggal ɗuum, Ronaldo heɓi 2017 Ballon d’Or, o heɓi njeenaari makko joyaɓiri to Tower Eiffel to Pari.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2017_Ballon_d%27Or</ref> Ñalnde 3 abriil 2018, Ronaldo waɗii golle ɗiɗi gadane ɗee e nder pottital 3-0 e Juventus e nder pottital nayaɓal Ligue des Champions UEFA 2017-18, golle makko ɗiɗmere ko dogdu welo akrobatik (bicyclette). Sifaa mum ko "golle PlayStation" e gardotooɗo Juventus, Andrea Barzagli, e koyngal Ronaldo ko ina tolnoo e 7 ft 7 in (2,31 m) e dow leydi, ɗum addani mo weltaare mawnde e juuɗe yiɗɓe luutndiiɓe makko e nder dingiral ngal, kam e weltaare mawnde e juuɗe sehilaaɓe makko e coftal ɓalli.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> E nder kawgel finaal ñalnde 26 mee, Madrid fooli Liverpool 3-1, Ronaldo heɓi njeenaari mum joyaɓiri Ligue des Champions, ko kanko woni fiyoowo gadano waɗde ɗum.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2018_UEFA_Champions_League_Final</ref> O timminii wonde fiyoowo ɓurɗo waawde golloraade kawgel ngel e hitaande jeegom nde o waɗi golle 15.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Champions_League</ref> Caggal finaal, Ronaldo hollitii sahaa mum e Madrid e nder yontaaji ɓennuɗi, ɗum jibini miijo wonde omo waawi yaltude e fedde nde. === Juventus === ==== 2018–2020 : Tiitooɗe Seri A jokkondirɗe ==== Ronaldo naati Juventus e hitaande 2018 e 100 miliyoŋ €, ko ngal njoɓdi ɓurndi heewde e jolngo ɓurngo duuɓi 30 e njoɓdi ɓurndi heewde e njoɓdi ndi fedde Itaali yoɓata.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Juventus_F.C.</ref> Nde o siifondiri, Ronaldo hollitii haaju makko e caɗeele kese ko ɗum addani mo yaltude Madrid, kono caggal ɗuum o siftinii wonde o yaltii e ballal ngal o sikki ko hooreejo fedde nde Florentino Pérez holliti ɗum.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 18 lewru nduu, Ronaldo waɗii kawgel mum gadanel e nder kawgel ngel o fotnoo waɗde e Chievo Verona, 3-2.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 19 suwee, e nder pottital makko gadanal e nder Ligue des Champions e Juve, o yaltinaa e Valencia CF, ko kañum woni kaayitaaji boɗeeji gadani e nder 154 pottital Ligue des Champions.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Champions_League</ref> E nder pottital caggal (galle) e Valencia, Cristiano heɓi 100 pottital Ligue des Champions, o woni fiyoowo gadano waɗde ɗum.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> [[File:2019-20 Serie A - Torino v Juventus - Cristiano Ronaldo (cropped).jpg|thumb|Ronaldo ina fija e Juventus e Torino e lewru noowammbar 2019]] Ronaldo heɓi njeenaari mum gadani e fedde nde ñalnde 16 lewru Yarkomaa 2019, koolol SuperCoppa Italien 2018, caggal nde o waɗi gool gootol e hoore makko e AC Milan.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2018_Supercoppa_Italiana</ref> Ñalnde 10 lewru feebariyee, Ronaldo waɗii gool e nder pottital 3-0 e Sassuolo, ko ngol woni nayaɓol ko o waɗi e nder kawgel ngel, o fotndi e Giuseppe Signori, ko ɓuri heewde e kawgel ngel o waɗi e kawgel ngel, ko famɗi fof gool gootol.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 12 marse, Ronaldo waɗii hat-trick e nder pottital 3-0 e nder galle mum e Atlético Madrid e nder pottital ɗiɗaɓal Ligue des Champions, ɗum walliti Juventus foolde ŋakkeende golle ɗiɗi ngam yettaade 1/4 finaal.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2018%E2%80%9319_UEFA_Champions_League</ref> Ñalnde 20 abriil, Ronaldo fiyi e Fiorentina, nde Juventus heɓi njeenaari mum go’aɓiri caggal nde ɓe keɓi 2-1 e nder galleeji maɓɓe, ɗum noon ko kanko woni fiyoowo gadano heɓde njeenaari ligue to Angalteer, Espaañ e Itali.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Serie_A</ref> E golle 21 e ballal 8, Ronaldo heɓi njeenaari ligue ngam ɓurde nafoore.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Serie_A</ref> Ñalnde 1 lewru Oktoobar, o yettiima toɓɓe keewɗe e nder kawgel ngel Juventus heɓi e Bayer Leverkusen 3-0, tawi ina jeyaa heen taƴde limre Iker Casillas ɓurnde heewde njeenaari e Ligue des Champions e kala sahaa.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Champions_League</ref> Ñalnde 18 lewru Duujal, Ronaldo diwi haa tooweeki 8 ft 5 in (2,57 m), ɓuri toowde e ŋoral, ngam ardaade gool jaalɗungol e nder jaaltaaɓe 2-1 e Sampdoria.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O waɗii hat-trick makko gadano e Serie A ñalnde 6 lewru Yarkomaa 2020, e nder pottital 4-0 e nder galle makko e Cagliari, o wonti fiyoowo ɗiɗaɓo waɗde hat-trick e nder Premier League, La Liga e Serie A.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 22 lewru feebariyee, Ronaldo waɗii gool e nder pottital 11ɓo e nder kawgel ngel, tawi ina wondi e Gabriel Batistuta e Fabio Quagliarella, e ko woni pottital makko 1 000ɓal e nder kawgel ngel, o heɓi 2-1 e SPAL.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 22 lewru nduu, o waɗi penalty e nder pottital Bologna 2-0, o fooli Rui Costa, o wonti fiyoowo Portigaal ɓurɗo heewde penalty e nder daartol Serie A.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Serie_A</ref> Ñalnde 20 sulyee, Ronaldo waɗii golle ɗiɗi e nder pottital Lazio waɗi e galle mum 2-1 ; gool makko gadanol ko 50ɓol e nder Serie A. O wonii fiyoowo gadano e daartol heɓde 50 gool e nder Premier League, La Liga e Serie A, kadi o wonti fiyoowo ɗiɗaɓo caggal Edin Džeko heɓde 50 gool e nder tati e nder ligues joy mawɗe Orop.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Serie_A</ref> Yanti heen, o wontii fiyoowo ɓurɗo mawnude, e duuɓi 35 e balɗe 166, baawɗo waɗde ko ina ɓura 30 gool e nder gooto e ligues joy ɓurɗe mawnude e nder Orop gila Ronnie Rooke e Arsenal e hitaande 1948.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 26 lewru juko, Ronaldo waɗii gool gadanol ngol e nder pottital ngal Sampdoria heɓi 2-0 e nder galle mum, nde Juventus heɓi tiitoonde Serie A ko laabi jeenay jokkondirɗi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2019%E2%80%9320_Serie_A</ref> Ñalnde 7 ut, Ronaldo waɗii golle ɗiɗi e nder pottital 2-1 e nder galle mum, e Lyon e nder pottital ɗiɗaɓal Ligue des Champions, tawi ko 37 gool e nder kawgel ngel fof ; limngal ngal hokki mo laawol foolde limngal Borel ngal 36 gool e nder yontere wootere.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Champions_League</ref> ==== 2020–2021 : 100 gool Juve, Capocannoniere, e yahdu ==== Ronaldo waɗii pottital mum 100ɓal e nder kawgel ngel fof ngam Juventus ñalnde 13 lewru Duujal, o waɗi penaltiiji ɗiɗi e nder pottital Genoa waɗi e 3-1 ngam addude limre golle makko haa 79.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 2 marse 2021, o waɗii gool e nder pottital 3-0 e [[Spezia Calcio|Spezia]] e nder pottital makko 600ɓal e nder ligue, o woni fiyoowo gadano waɗde ko famɗi fof gool 20 e nder duuɓi 12 jokkondirɗi e nder ligues 5 ɓurɗe mawnude e nder Orop.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 12 lewru Mbooy, Ronaldo waɗii gool e nder pottital 3-1 e Sassuolo ngam yettaade gool mum 100ɓol e nder kawgel ngel fof e Juventus e nder pottital 131, o wonti fiyoowo Juventus ɓurɗo yaawde heɓde ngalɗoo gollal.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> E nafoore Juventus e Final Coppa Italia 2021 ñalnde 19 lewru Mbooy, Ronaldo wonti fiyoowo gadano e nder daartol heɓde kala ko ina wona 100 golle e nder leydi Angalteer, Espaañ e Itali.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/2021_Coppa_Italia_Final</ref> Ronaldo timminii hitaande nde e golle 29 e nder kawgel ngel, o heɓi njeenaari Capocannoniere ngam ɓurde heewde golle e wonde fiyanke gadano timminoowo golle ɓurɗe heewde e nder Premier League, La Liga e Serie A.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Capocannoniere</ref> Fuɗɗoode hitaande aroore ndee ari ko e haalaaji ɗi Ronaldo yaltata e fedde nde ko adii uddugol marse,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> hay so tawii Ronaldo e gollodiiɗo mum Jorge Mendes ina njokkondiri e Manchester City e dow sarɗiiji keertiiɗi,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> kono fedde nde yalti e nanondiral ngal, caggal ɗuum o tabitinii wonde gonnooɗo kippu oo, Manchester United, ina ngondi e kaaldigal ngam siynude mo,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_United_F.C.</ref> tawi gonnooɗo gardiiɗo Alex Ferguson e wondiiɓe mum heewɓe ina njokkondiri ngam waawde waawde siynude mo kadi e United.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Alex_Ferguson</ref> === Manchester United === ==== 2021–2023 : Ko limtaa e nder Ligue des Champions e 100 gool e nder Premier League ==== [[File:Cr7 11 September 2021.jpg|left|thumb|Ronaldo e nder pottital Ligue 1 e Newcastle e lewru suwee 2021, pottital makko gadanal e nder Manchester United]] Ñalnde 27 lewru bowte hitaande 2021, Manchester United hollitii wonde ɓe nanondirii e Juventus ngam artirde Ronaldo, tawa ko e nanondiral e sarɗiiji keertiiɗi, wiisaaji e safaara.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ronaldo hokkaama limngal 7 ɓaawo Edinson Cavani jaɓi waylude limngal 21.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Waktuuji 24 gadani ɗi Ronaldo soodi limce mum, ina wiyee ko kañum fooli limre ɓurnde heewde caggal nde o soodi limce, o ɓuri Messi caggal nde o yahi Paris Saint-Germain.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 11 lewru Seeɗto, Ronaldo waɗii kawgel mum ɗiɗaɓere to Old Trafford, o waɗii golle ɗiɗi gadane e nder pottital ɓe keɓi e Newcastle United 4-1.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 29 suwee, o waɗii golle e hojomaaji cakkitiiɗi e nder pottital United 2-1 e nder galle mum e Villarreal CF e nder Ligue des Champions, o fooli Iker Casillas, o woni fiyoowo ɓurɗo heewde pottitale e nder kawgel ngel.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Champions_League</ref> Ronaldo hollitii wonde ko o baawɗo wonde e kawgel Champions League garoowo, o waɗii golle keewɗe e nder hojomaaji cakkitiiɗi ngam wallude United heɓde naatde e kawgel 16 ngam wonde laamu mawngu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 2 lewru Duujal, Ronaldo waɗii golle ɗiɗi e nder pottital o waɗi e Arsenal 3-2, ɗum waɗi o ɓuri 800 golle e nder nguurndam makko.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Hareeji njokki, e jokkondiral ɓuuɓngal hakkunde makko e wondiiɓe makko e gardotooɗo makko, jokki lebbi ɗiɗi, haa o dañi gool e nder pottital United 2-0 e nder galle mum e Brighton & Hove Albion ñalnde 15 feebariyee 2022, ko ngol woni go’o e hitaande hesere.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O joofniri sahaa oo ko e 24 gool e nder denndaangal kawgel ngel o inniri ɗum e nder Premier League e keɓɗo njeenaari Sir Matt Busby Player of the Year mo United heɓi njeenaari ɓurndi moƴƴude e hitaande ndee,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sir_Matt_Busby_Player_of_the_Year</ref> kono United joofniri ko e nokku jeegom mo mettini, o heɓi naatde e Ligue Europa UEFA ; ko ɗum waɗi Ronaldo yahi ko adii fof gila 2010 tawa alaa ko o heɓata.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Manchester_United_F.C.</ref> Caggal nde Ronaldo ɓeydii weltaade e yahdu United e nder ladde nde e caggal mum, Ronaldo yiɗiino yaltude ngam naatde e fedde nde ina haɓa e Ligue des Champions, kono nde tawnoo feddeeji Orop keewɗi njaɓaani yahde, sabu duuɓi makko, njoɓdi mum fof e ɗaɓɓaande njoɓdi mawndi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Caggal ɗuum seeɗa, o felliti e gardiiɗo Erik ten Hag mo huutorii mo ngam lomtaade mo, ɗum addani Manchester United woppude golle makko ñalnde 22 noowammbar, caggal yeewtere nde o waɗi e Piers Morgan, ɗo Ronaldo wiyi wonde o nanii "janfa" e Ten Hag, o ñiŋi gardiiɗo fedde nde.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo_(2022_Interview)</ref> === Al-Nassr === ==== 2023–hannde : "Rewolison" e nder fuku Asii e kaɓirgal Ligue Pro Sawudit ==== [[File:RonaldoAl-Nassr23.jpg|thumb|Ronaldo e Al-Nassr e lewru suwee 2023]] Ñalnde 30 lewru Duujal hitaande 2022, fedde wiyeteende Al-Nassr FC, fedde Sawuud, nanondirii e Ronaldo ngam naatde e fedde nde, ɓe ciifi nanondiral haa hitaande 2025.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ronaldo heɓi njoɓdi ɓurndi heewde e fuku koyɗe, ko 200 miliyoŋ € hitaande kala, ina heen njoɓdi fuku koyɗe gartiraaɗo 90 miliyoŋ €, tawi ko nanondiral njulaagu e ballondiral addani mo njoɓdi hitaande kala fotde 200 miliyoŋ €.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O waɗii yeewtere makko adannde e Al-Nassr ñalnde 22 lewru Yarkomaa 2023, o woni kapiteen fedde nde, o fiyi hojomaaji 90 timmuɗi e 1-0 e Al-Ettifaq FC,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> o waɗii gool makko gadanol e nder pottital 2-2 e Al-Fateh SC nde o wayli penalty e hojomaaji cakkitiiɗi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 9 feebariyee, Ronaldo waɗii golle nay ɗee fof e nder pottital Al-Wehda FC 4-0, golle makko gadane e kawgel ngel ko golle makko 500 e nder nguurndam makko e nder kawgel ligue.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> E wiyde BBC, yahdu Ronaldo e Al-Nassr ardii "rewolison" e nder fuku koyɗe Asii, tawi fukuyaŋkooɓe heewɓe ummoriiɓe e ligues goɗɗe, haa teeŋti e ɓeen wonɓe e Orop, njippiima e kippuuji Saudi Pro League ngam hitaande 2023–24.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Saudi_Pro_League</ref> E nder pottital finaal Arab Club Champions Cup ñalnde 12 ut, Ronaldo waɗii golle ɗiɗi ɗee kala nde ɓe ndartini Al-Hilal 2-1 caggal nde ɓe ɓeydi waktuuji.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Arab_Club_Champions_Cup</ref> Ronaldo waɗii golle jeegom e nder kawgel ngel.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> E darorɗe hitaande ndee, Ronaldo waɗiino 54 gool e nder denndaangal kawgel Al-Nassr e Portigaal, ɗum noon ko kanko woni fiyoowo ɓurɗo heewde golle e hitaande 2023, o yettii limre golle mo o wondi e mum e hitaande 2016.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 27 mee 2024, e nder pottital Al-Nassr e Al-Ittihad, Ronaldo waɗii golle mum 34 e 35 e nder kawgel ngel, o ɓuri Abderrazak Hamdallah waɗde golle ɓurɗe heewde e nder sahaa gooto e ligue Sawudit. O woni kadi fiyoowo gadano timminoowo wonde top scorer e nder ligues nay ceertuɗe : ligues Angalteer, Espaañ, Itaali e Sawudit.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Saudi_Pro_League</ref> Ñalnde 31 mee, e nder penalty shootout 5-4 nde o fooli Al-Hilal e kawgel finaal King Cup caggal nde pottital ngal joofni 1-1, o fotndi e Rogério Ceni e limre pottitte toowɗe ɗe fiyoowo professional gorko waɗti.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/King_Cup_(Saudi_Arabia)</ref> Ñalnde 30 lewru Yarkomaa 2025, o wonti fiyoowo gadano yettaade 700 nafoore to bannge kippu, kadi o waɗii gool e nafoore 2-1 e Al Raed.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 28 feebariyee, Ronaldo waɗii kawgel mum 100ɓo e nder kawgel ngel fof e Al-Nassr FC, o fooli Al-Orobah FC 2-1 e nder kawgel ngel.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Nassr_FC</ref> Ñalnde 26 lewru Mbooy, o waɗii gool makko 800ɓol e nder nguurndam makko e nder kawgel ligue, o fooli Al Fateh 3-2 e ñalngu cakkitiingu nguu.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Caggal pottital ngal, o hollitii wonde o yaltat, kono o joofniri ko ɓeydude jokkondiral makko e Al-Nassr haa hitaande 2027.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ko wonaa ɗuum koo, o timminii hitaande 2024–25 e golle 25 e nder ligue, o wonti fiyoowo ɓurɗo waawde golloraade ligue e nder laabi ɗiɗmi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Saudi_Pro_League</ref> [[File:Cristiano Ronaldo in 2023.jpg|left|thumb|Ronaldo ina jannga e Al-Nassr]] Ñalnde 23 lewru nduu, Ronaldo waɗii gool mum 100ɓol e Al-Nassr e penalty, o woni fiyoowo gadano e daartol yettaade 100 gool e nder kippuuji nay ceertuɗi.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> E fuɗɗoode lewru feebariyee 2026, Ronaldo hollitaama saliima fiyde Al‐Nassr ngam salaade Public Investment Fund (PIF) mo Arabi Sawdit, o hollitii wonde omo wondi e sunaare e peeje fiyde fedde nde e darnde mum e nder kawgel ngel, hay so tawii noon omo jogii doole timmuɗe.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> O arti e golle, ñalnde 14 feebariyee, o waɗi gool e nder pottital 2-0 e dow Al-Fateh.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 21 feebariyee, o waɗii golle ɗiɗi e nder 4-0 e Al-Hazm, golle makko gadane ɗee mbaɗti mo wonde fiyoowo gadano e nder daartol fuku koyɗe, waɗde 500 golle e nder nguurndam makko caggal nde o heɓi duuɓi 30.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cristiano_Ronaldo</ref> Ñalnde 21 lewru nduu, o waɗii golle ɗiɗi e nder pottital 4-1 e dow Damac, o heɓi kadi tiitoonde fedde makko Saudi Pro League e nder pottital gadanal ngal, ko ɗum woni Ronaldo gadano heɓde tiitoonde Ligue e nder duuɓi joy, e Al-Nassr gadano heɓde tiitoonde Ligue gila e hitaande 2018-19.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Saudi_Pro_League</ref>{{reflist}} [[Category:Stub]] oy8wwysk0up6hhkah96wfqj1rtx03x6 Gladys Akpa 0 7714 195469 190587 2026-11-10T17:56:14Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195469 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Gladys Akpa''' (jibinaa ko 1 lewru Yarkomaa 1986) ko ƴamoowo fuku koyɗe [[Naajeeriya]], o fijata ko no defender e nder fedde fuku koyɗe rewɓe Naajeeriya. O jeyaa ko e kippu nguu e kawgel rewɓe Afrik 2010 e kawgel rewɓe Afrik 2012. To bannge fedde, o fiyiino e Sunshine Queens to leydi Najeriya.<ref>{{cite web|url=http://www.cafonline.com/userfiles/file/Comp/AWC2013/List_of_players.pdf|title=List of players of the 8th African Women Championship, EQUATORIAL GUINEA 2012|date=2012|work=cafonline.com|url-status=dead|archive-date=22 February 2013|access-date=28 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130222184107/http://www.cafonline.com/userfiles/file/Comp/AWC2013/List_of_players.pdf|df=dmy}}</ref> O fiyi e leydi Nijeer e [[Maali|Mali]] (20 noowammbar 2016), Gana (23 noowammbar 2016), Keñiya (26 noowammbar 2016), Afrik worgo (29 noowammbar 2016) e Kameruun (3 desaambar 2016).<ref>{{Cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/gladys-akpa/157044/|title=Gladys Akpa - Soccer player profile & career statistics - Global Sports Archive}}</ref> == Golle hakkunde leyɗeele == '''Naajeeriya''' Jaaliiɗo kawgel rewɓe Afrik<ref><nowiki>https://www.medianigeria.com/biography-of-gladys-akpa/</nowiki></ref> (2): 2010, 2016 Noddaali jokkondirɗi : Jokkude naatde e kippu ngenndiijo haa 2016,<ref><nowiki>https://www.vanguardngr.com/2016/10/awc-2016-omagbemi-invites-30-falcons/</nowiki></ref> naatde e kippu Super Falcons ngam tawtoreede kawgel AWC e kawgel cakkitiingel e gardagol coftuɗo Florence Omagbemi == Ko ɓuri teeŋtude e golle Club == Sunshine Queens (NWPL) : Fijiraa ko gardiiɗo hakkundeejo/caggal. Wakkati tedduɗo arii ñalnde 11 lewru Mbooy hitaande 2015, nde Akpa waɗi gool mum e anniya mum e nder pottital 2-1 hakkunde mum e Capital City Doves<ref><nowiki>https://articles.connectnigeria.com/golden-moments-in-sports-when-sunshine-queens-defeated-capital-city-doves-2-1/</nowiki></ref>. == Tuugnorgal == {{Reflist}} [[Category:Stub]] msso7itswej3vv9jv4vt9fatlkkaahh Patricia George 0 7744 195483 191315 2026-11-10T18:01:48Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 195483 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Patricia del Carmen George''' (jibinaa ko 18 lewru Duujal hitaande 1996) ko ɓiɗɗo leydi [[Naajeeriya|Najeriya]] jibinaaɗo to Amerik, o woni ko e fiyde e nder fedde fuku koyɗe rewɓe [[Turkiya|Turki]] wiyeteende Fenerbahçe SK e fedde ngenndiire rewɓe Najeriya. == Nguurndam gadano == George mawni ko to wuro Chicago, to leydi Illinois. == Golle kippu == === Duɗal hakkundeewal e kolees === George janngii duɗal jaaɓi haaɗtirde Von Steuben to Chicago e duɗal jaaɓi haaɗtirde Illinois to Urbana-Champagne. === To leydi Almaañ === George ina fijira BV Klopenburg e SC Sand to Almaañ. === Golle hakkunde leyɗeele === E jibinannde e iwdi, George ina waawi fiyde Amerik, Venesuela walla Nijeer. O waɗii yeewtere makko adannde e kawgel ngel ñalnde 18 feebariyee 2021, o lomtii e feccere ɗimmere e fedde [[Riisii|Riisi]] CSKA Moscow e ndeen hitaande eɓɓoore kawgel rewɓe Turki.[3] Ko adii fof ko o hawri e kippu ngenndi goɗɗo ko balɗe ɗiɗi caggal ɗuum o hawri e Usbekistaan.<ref>{{Cite news|url=https://www.allnigeriasoccer.com/read_news.php?nid=39025|title=Nigeria 1 Uzbekistan 0 : Ayinde's Half-Volley Enough For Win; Two American-born Players Debut|website=All Nigeria Soccer|accessdate=20 February 2021}}</ref> == Tuugnorgal == {{Reflist}} == Jokkondire yaajɗe == Patrisiya George e laawol fuku koyɗe.comWaɗtu e Wikidata Patrisiya George to Kicker (e ɗemngal Almaañ)Waɗtu e Wikidata [[Category:Stub]] 12b1mzopa6ywt2xlw79wfnba1nypfm1 Chidinma Favour Edeji 0 7762 195478 190942 2026-11-10T18:00:24Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195478 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Chidinma Favour Edeji''' (jibinaa ko 15 lewru Desemmba hitaande 1995) ko ƴarotooɗo fuku koyɗe leydi [[Naajeeriya]]. O fiyi e kawgel fuku koyɗe gadanel rewɓe [[Turkiya|Turki]] ngam Amed S.K. ɓoorniiɗo wutte limoore 20<ref name="tff0">{{cite web|url=http://www.tff.org/Default.aspx?pageId=30&kisiId=2139953|publisher=Türkiye Futbol Federasyonu|title=Oyunculat – Fıtbolcular:Chidinma Favour Edeji|language=tr|accessdate=5 December 2018}}</ref><ref name="gg1">{{cite web|url=http://www.guneydoguguncel.com/amedsporda-bir-ilk/|publisher=Güneydoğu Güncel|title=Amedspor'da Bir İlk|date=7 October 2018|language=tr|accessdate=5 December 2018}}</ref>. O jeyaa ko e fedde rewɓe Naajeeriya.<ref name="wpsl">{{cite web|url=https://myemail.constantcontact.com/DYNAMITES-ADD-THREE-WORLD-CUP-PLAYERS.html?soid=1108538023772&aid=L9c9Dm1k07M|publisher=Treasure Coast Dynamites News|title=Dynamites add World Cup Players and Talented Youths for 2017 WPSL Season|date=26 March 2017|accessdate=5 December 2018}}</ref> == Golle fijoowo == === Kalaaba === Edeji fiyiino e nder kawgel rewɓe Naajeeriya e nder fedde wiyeteende Bayelsa Queens F.C. <ref name="fifa2">{{cite web|url=https://www.fifadata.com/document/fu17w/2012/PDF/FU17W_2012_SquadLists_NGA.pdf|publisher=FIFA U-17 Women's World Cup Azerbaijan 2012|title=List of Players- Nigeria|accessdate=5 December 2018}}</ref><ref name="ss">{{cite web|url=https://www.supersport.com/football/news/161105_We_cant_be_twotime_Cup_losers|publisher=Super Sport|title='We can't be two-time Cup losers'|date=5 November 2016|accessdate=5 December 2018}}</ref>Hakkundeere ndee, ina darii e 142 cm (4ft 8 in) toownde, ina jeyaa kadi e Treasure Coast Dynamites mo Port St. E lewru oktoobar 2018,<ref name="wpsl2">{{cite web|url=https://myemail.constantcontact.com/DYNAMITES-ADD-THREE-WORLD-CUP-PLAYERS.html?soid=1108538023772&aid=L9c9Dm1k07M|publisher=Treasure Coast Dynamites News|title=Dynamites add World Cup Players and Talented Youths for 2017 WPSL Season|date=26 March 2017|accessdate=5 December 2018}}</ref> o waɗii yah-ngartaa to leydi Turki, o naati e fedde Diyarbakır wiyeteende Amed S.K. ngam tawtoreede kawgel fuku koyɗe gadanel rewɓe Turkiya.<ref name="fifa22">{{cite web|url=https://www.fifadata.com/document/fu17w/2012/PDF/FU17W_2012_SquadLists_NGA.pdf|publisher=FIFA U-17 Women's World Cup Azerbaijan 2012|title=List of Players- Nigeria|accessdate=5 December 2018}}</ref> === Je lesdi feere === Edeji wonnoo ko tergal e fedde sukaaɓe<ref name="gg12">{{cite web|url=http://www.guneydoguguncel.com/amedsporda-bir-ilk/|publisher=Güneydoğu Güncel|title=Amedspor'da Bir İlk|date=7 October 2018|language=tr|accessdate=5 December 2018}}</ref> rewɓe Naajeeriya U-17, o fiyi e gooto e tati pottitte FIFA U-17 2012 ɗe rewɓe mbaɗi to Aserbayjan.<ref name="fifa1">{{cite web|url=https://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=258195/match=300204251/report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120926081242/http://www.fifa.com/u17womensworldcup/matches/round=258195/match=300204251/report.html|url-status=dead|archive-date=26 September 2012|publisher=FIFA Women's U-17 World Cup Azerbaijan 2012|title=Nigeria 1–1 Canada|date=22 September 2012|accessdate=5 December 2018}}</ref> O tawtoraama pottital hakkunde makko e Farayse e lewru oktoobar 2012.<ref name="ff">{{cite web|url=http://www.statsfootofeminin.fr/selection/match.php?id=578|publisher=Footoféminin|title=Equipe de France des moins de 17 ans – Nigeria-France 0–0|language=fr|accessdate=5 December 2018}}</ref> == Tuugnorgal == {{Reflist}} [[Category:Stub]] ftydvw96tk3fyeyjt3lssmj3a8kha74 Nyesom Wike 0 9595 195475 179526 2026-11-10T17:59:04Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195475 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Ezenwo Nyesom Wike CON''' (jibinaama 13 lewru Duujal hitaande 1967) ko siyaasaajo e awokaajo leydi [[Naajeeriya]], o laati jaagorɗo lesdi Naajeeriya diga hitaande 2023.O woniino guwerneer diiwaan Rivers State gila 2015 haa 2023. Leñol Ikwerre mo Rumuepirikom to Obio-Akpor, to Fombina Naajeeriya, o jeyaa ko e lannda Demokaraasi Leƴƴi, o janngii kadi to duɗal jaaɓi haaɗtirde ganndal e karallaagal to Rivers State.Wike suɓaama hooreejo hukuumaaji pamari lesdi Obio Akpor nder duuɓi ɗiɗi diga hitaande 1999 haa hitaande 2007. == O toɗɗaama jaagorgal jaŋde ñalnde 14 sulyee 2011== Wike toɗɗaama caggal ɗuum jaagorgal jaŋde gardiiɗo, caggal nde Ruqayyah Ahmed Rufa'i woppitaa kono o woppi laamu hade makko timminde manndaa makko ngam waɗde kampaañ ngam suɓaade guwerneer diiwaan Rivers.<ref>{{cite news|last=Sulaimon|first=Adekunle|date=21 August 2023|title=Just in: Wike assumes office as FCT minister|url=https://punchng.com/just-in-wike-assumes-office-as-fct-minister/|access-date=21 August 2023|newspaper=[[The Punch]]}}</ref><ref>{{Cite news|title=Wike Outlines Four-Year Focus …Takes Oath Of Office For 2nd Term …Inauguration, Divine Mandate -Obuah – :::…The Tide News Online:::…|url=https://www.thetidenewsonline.com/2019/05/31/wike-outlines-four-year-focus-takes-oath-of-office-for-2nd-term-inauguration-divine-mandate-obuah/|location=Port Harcourt, Nigeria|access-date=2025-08-17|newspaper=[[The Tide (Nigeria)|The Tide]]}}</ref> == Lomtii mo ko biyeteeɗo Wiyoola Onwuliri. == E hitaande 2014, o heɓi nasaraaku nder cuɓi lesdi Rivers State, o suɓii gonnooɗo hooreejo lesdi ndi'i, Ipalibo Banigo, ngam o suɓa hooreejo lesdi man ngam suɓugo cukko guwerneer.<ref>{{cite news|date=5 February 2022|title=Perceptions 2023: Nyesom Wike, Yahaya Bello|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2022/02/05/perceptions-2023-nyesom-wike-yahaya-bello/|access-date=11 March 2022|newspaper=[[This Day]]}}</ref> Wike fooli Dakuku Peterside mo lannda APC e Tonye Princewill mo lannda Labour e nder wooteeji guwerneer ñalnde 11 abriil ngam yaltude guwerneer.E lewru marse 2022, Wike hollitii wonde maa o tawtoree laamu ngam suɓaade hooreejo leydi Naajeeriya e les njiimaandi lannda (PDP) ko adii wooteeji mawɗi 2023, o fooli Atiku Abubakar mo heɓi primaireeji ɗin bee 371 woote nden Wike heɓi 237 woote ngam o laati arandeejo, wakkati primaireeji suɓol hooreejo lesdi ɗin waɗi haa suudu joonde diidaaɗi lesdi MKO Abiola, Abuja nyande 28 e 29 lewru Mayru 2022.Fallout ummoraade e wooteeji arandeeji ɗii waɗii njiyaagu hakkunde Wike e Atiku, o golliima e PDP e nder wooteeji ɗii, ñalnde 20 oktoobar 2024 o wiyi Atiku yo pack o yah galle makko..<ref>{{Cite news|url=https://www.legit.ng/1198474-nyesom-wikes-biography-career.html|title=Nyesom Wike's Political Career|date=14 December 2020|newspaper=[[Legit.ng]]|access-date=17 October 2021}}</ref><ref name="educ">{{cite news|url=https://dailytrust.com/cabinet-reshuffle-onwuliri-now-minister-of-education-state/|title=Cabinet reshuffle: Onwuliri now Minister of Education (State)|date=22 October 2014|access-date=10 February 2016|newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref>{{Cite news|last=Nwabufo|first=Fredrick|date=30 December 2014|title=Wike chooses Banigo, former Rivers SSG, as running mate|url=https://www.thecable.ng/wike-chooses-banigo-former-ssg-running-mate|access-date=29 August 2024|newspaper=[[TheCable]]}}</ref> Hooreejo leydi Bola Tinubu toɗɗii Wike jaagorgal FCT ñalnde 16 lewru bowte hitaande 2023, caggal nde o suɓaa, o ƴeewtindii mo, o jaɓaa e senaa. Jaangirde Wike janngi duɗal hakkundeewal laamu Eneka to Obiakpor, Rivers State ɗo o jooɗii ngam waɗde ekkolaaji makko O'level hade makko yahde to duɗal jaaɓi haaɗtirde ganndal e karallaagal Rivers State (RSUT).<ref>{{cite news|last=Imukudo|first=Saviour|date=27 March 2022|title=2023: Governor Wike declares for president|url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/520130-2023-governor-wike-declares-for-president.html|access-date=29 August 2024|newspaper=[[Premium Times]]}}</ref>.<ref>{{Cite news|last=Igbinadolor|first=Nosa|date=2022-11-21|title=Will Atiku’s attempt to define self as the Northern candidate work this time?|url=https://businessday.ng/politics/article/will-atikus-attempt-to-define-self-as-the-northern-candidate-work-this-time/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2025-06-21|newspaper=[[BusinessDay (Nigeria)|BusinessDay]]|language=en-US}}</ref><ref>{{cite news|url=https://briefnaija.com/wike-to-atiku-nigerians-rejected-you-multiple-time-pack-up-and-go-home/|title=Wike to Atiku: Nigerians rejected you multiple time, pack up and go|access-date=20 October 2024|agency=Brief Naija News}}</ref><ref>{{cite news|last=Alechenu|first=John|date=28 May 2022|title=Atiku wins PDP presidential primary election; promises Nigerians unity, security|url=https://www.vanguardngr.com/2022/05/breaking-atiku-wins-pdp-presidential-primary-election/|location=Lagos, Nigeria|access-date=29 August 2024|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]}}</ref><ref>{{Cite news|title=Inside Venue Of PDP Presidential Primary|date=28 May 2022|url=https://dailytrust.com/photos-inside-venue-of-pdp-presidential-primary|access-date=27 June 2022|newspaper=[[Daily Trust]]}}</ref><ref>{{cite news|date=17 March 2022|url=https://guardian.ng/politics/pdp-conducts-presidential-primary-election-may-28-29/|location=Lagos, Nigeria|title=PDP conducts presidential primary election May 28, 29|last=Jimoh|first=Azimazi Momoh|access-date=29 August 2024|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> O heɓi dipolom makko Bachelor of Laws to RSUT hade makko yahde to duɗal sariya e hitaande 1997.Wike ina jogii dipolom Master of Arts to RSUT to bannge ganndal politik e njuɓɓudi.E lewru marse 2025, Wike rokkaama doktoraa tedduɗo e sariya to duɗal jaaɓi haaɗtirde Calabar, e nder kewu noddaango 37ɓo.Wike janngi duɗal hakkundeewal laamu Eneka to Obiakpor, Rivers State ɗo o jooɗii ngam waɗde ekkolaaji makko O'level hade makko yahde to duɗal jaaɓi haaɗtirde ganndal e karallaagal Rivers State (RSUT).<ref>{{Cite news|last=Fasan|first=Yewande|date=2025-03-22|title=Wike bags UNICAL Honorary degree in Law|url=https://thenationonlineng.net/wike-bags-unical-honorary-degree-in-law/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2025-03-24|newspaper=[[The Nation (Nigeria)|The Nation]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Adene|first=Gift|date=2025-03-22|title=Wike arrives University of Calabar for Honorary PhD in Law - Charming Magazine|url=https://charmingpro.co.uk/wike-arrives-university-of-calabar-for-honorary-phd-in-law/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=wike-arrives-university-of-calabar-for-honorary-phd-in-law|access-date=2025-03-24|language=en-GB}}</ref> O heɓi dipolomaaji Bachelor of Laws to RSUT hade makko yahde to duɗal sariya e hitaande 1997. Wike ina jogii dipolom Master of Arts to RSUT to bannge ganndal politik e njuɓɓudi. E lewru marse 2025, Wike rokkaama doktoraa tedduɗo e sariya to duɗal jaaɓi haaɗtirde Calabar, e nder kewu noddaango 37ɓo. Golle politik Wike fuɗɗii golle mum politik ko e hooreejo gollordu Obio Akpor to Rivers e hitaande 1999, oon nokku o woni haa hitaande 2007, caggal nde o suɓaa kadi e hitaande 2003. E hitaande 2007, o toɗɗaa hooreejo gollordu guwerneer diiwaan Rivers, hono Rotimi Amaechi.<ref>{{cite news|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2020/12/13/a-gallant-politician-at-53/|title=A Gallant Politician at 53|access-date=17 October 2021|newspaper=[[This Day]]}}</ref> E lewru sulyee 2011, o toɗɗaama jaagorgal jaŋde e juuɗe hooreejo leydi [[Goodluck Jonathan]], o artiraa jaagorgal jaŋde e nder leydi ndi e lewru suwee 2013.<ref>{{cite news|last=Adesomoju|first=Ade|url=http://punchng.com/news/tribunal-orders-service-of-election-petition-papers-on-wike-2/|title=Rivers State Election Tribunal hears case against Wike|access-date=29 June 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701155536/http://punchng.com/news/tribunal-orders-service-of-election-petition-papers-on-wike-2/|archive-date=1 July 2015|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> O woppi jaagorɗe leydi ndi ngam tawtoreede wooteeji guwerneer 2015 to diiwaan makko, Rivers State. Rivers State ñaawirdu ɗaɓɓaande wooteeji Ñalnde 13 lewru Mbooy hitaande 2015, ñaawirdu woote to Rivers State, jooɗiiɗo to Abuja, fuɗɗii ñaawoore woote Wike.<ref>{{cite news|url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/182673-exclusive-rivers-nyeson-wike-a-goner-inec-document-exposes-fraud-by-pdp-inec-in-guber-poll.html|title=Rivers' Nyesom Wike a goner; INEC document exposes fraud by PDP, INEC, in guber poll|last=Adebayo|first=Taiwo-Hassan|date=9 May 2015|access-date=29 August 2024|newspaper=[[Premium Times]]}}</ref> Dr Dakuku Peterside mo APC ina ɗaɓɓa e ñaawirdu nduu yo woppu suɓngo Nyesom Wike mo PDP mo nganndu-ɗaa ko kañum woni guwerneer e nder wooteeji baɗanooɗi ñalnde 11 abriil 2015, tawi ko e dow daliilu wonde ɗum heewi ko bonnude e ɗooftaade kuule sariya wooteeji. Wike salii ñaawoore nde to Abuja, o wiyi ñaawoore ndee ina foti waɗeede to Port Harcourt. Kono hooreejo ñaawirdu nduu e oon sahaa, hono Justice Zainab Bulkachawa, salii hujjaaji Wike, o yamiri yo ñaawirdu nduu waɗe to Abuja, ngam kisal. Ñaawirde Zainab yamiri kadi, ko wonaa Rivers, denndaangal ñaawirɗe ɗaɓɓaande woote ngam Adamawa, Borno e Yobe, mbaɗee e nder laamorgo leydi Naajeeriya, Abuja.<ref>{{cite news|url=https://saharareporters.com/2015/05/09/rivers-governor-elect-nyeson-wike-goner-inec-document-exposes-massive-fraud-pdp-inec|location=New York City, United States|title=Massive Fraud Discovered in Nyesom Wike's election - tribunal told|agency=Sahara Reporters|access-date=2 June 2015|newspaper=[[Sahara Reporters]]}}</ref>.<ref>{{cite news|title=Appeal Court: Faulty card reader can't invalidate an election - The Nation Nigeria|url=https://thenationonlineng.net/appeal-court-faulty-card-reader-cant-invalidate-an-election/|location=Lagos, Nigeria|date=1 September 2015|access-date=13 December 2015|newspaper=[[The Nation (Nigeria)|The Nation]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Exposed: How Amaechi Procured Appeal Court Judgements On Rivers National Assembly Cases (DETAILS)|url=http://www.thetrentonline.com/exposed-how-amaechi-procured-appeal-court-judgements-on-rivers-national-assembly-cases-details/|work=The Trent|date=13 December 2015|access-date=13 December 2015}}</ref> Caggal nde o waawaa hokkude Wike noddaango ñaawirdu, hooreejo ñaawirdu Wike Muazu Pindiga jaɓi ɗaɓɓaande Rotimi Akeredolu, awokaa Dr Dakuku Peterside mo Kongres All Progressives, ngam rokkude yamiroore lomtinande golle e dow guwerneer cuɓaaɗo sabu Wike ina wonnoo e dogde e noddaango ñaawirdu e ñaawirdu woɗndu e nder ñaawirdu nduu. Akeredolu hollitii wonde ñaawooɓe ñaawirdu nduu ina njillondiri e hoɗorde Wike laabi keewɗi ngam waɗde golle ñaawirdu e dow makko kono e nder sahaaji ɗii fof, reennooɓe kisal Wike ngartiri ɗum en e damal hee nde ɓe nganndi ko o gardiiɗo ñaawirdu..<ref>{{cite news|url=http://www.thisdaylive.com/articles/rivers-election-tribunal-to-begin-hearing/209083/|title=Rivers State Election Tribunal hears case against Wike|access-date=2 June 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722070948/http://www.thisdaylive.com/articles/rivers-election-tribunal-to-begin-hearing/209083/|archive-date=22 July 2015|newspaper=[[This Day]]}}</ref> Kuulal ngal awokaa ñaawoowo oo ƴetti, Ñaawirde Pindiga, jaɓɗo duwaawu nguu, yamiri yo golle ñaawirdu nduu ndartinee e dow mahol galle Wike. O wiyi "mi rewii e motion ex-parte, ɗum jaɓaama; denndaangal golle ñaawirdu ina teskini." Nden Justice Pindiga umri yo kuugal lomtinaangal waɗa dow Wike, ko laarani limngal kiitaaji dow saare Wike malla haa ofisru sekretariat PDP haa diiwal Rivers malla haa Abuja. Ñaawirde woote guwerneeruuji diiwaan Rivers, ustii suɓngo Wike ñalnde 24 lewru Oktoobar hitaande 2015.<ref>{{cite news|date=28 March 2015|title=Voting extended in some Nigerian polling stations|url=http://www.transparentnigeria.com/news_entries/14242/Voting-extended-in-some-Nigerian-polling-stations|work=Transparent Nigeria|access-date=29 August 2024}}</ref>.<ref>{{cite news|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2022/02/05/perceptions-2023-nyesom-wike-yahaya-bello/|last=Akintunde-Johnson|first=Femi|title=Perceptions 2023: Nyesom Wike, Yahaya Bello|date=5 February 2015|access-date=29 August 2024|newspaper=[[This Day]]}}</ref> .<ref>{{cite news|url=https://www.vanguardngr.com/2015/10/its-common-knowledge-inecs-card-readers-malfunctioned-wike/|location=Lagos, Nigeria|title=It's common knowledge INEC's card readers malfunctioned – Wike|date=25 October 2015|access-date=29 August 2024|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]}}</ref> Ñaawirde woote ndee yamiri yo suɓngooji guwerneeruuji mbaɗe e nder diiwaan Rivers e nder balɗe 90 ɗoon e ɗoon caggal ñalawma ñaawoore ndee. Wike wiyi maa o wullit kuulal ñaawirdu nduu.<ref>{{cite news|last=Omogbolagun|first=Tope|title=FULL LIST: Senate unveils Tinubu's 28 ministerial nominees|url=https://punchng.com/full-list-senate-unveils-tinubus-28-ministerial-nominees/|access-date=29 August 2024|newspaper=[[The Punch]]}}</ref><ref>{{cite news|title=Tinubu will not regret nominating me — Wike|url=https://punchng.com/tinubu-will-not-regret-nominating-me-wike/|last=Johnson|first=Hannah|access-date=29 August 2024|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> Luural e wooteeji jaɓaaɗi e wooteeji Rivers ngam Wike Ñaawirde woote ndee humpitaama wonde Komiseer ngenndiijo wooteeji jeytaare to Rivers rokkii wooteeji Wike fotde laabi joy ko ɓuri heewde e wootooɓe ɓe nganndu-ɗaa ko goonga, ko goonga, ko ɓe keɓi ko ina tolnoo e 292 878, ko ɗum woni ko ɓe keɓi ko ina tolnoo e 292 878, ɗum noon ko limoore wootooɓe ɓe keɓi ko ina tolnoo e 292 878, ɗum noon ko limoore wootooɓe ɓe keɓi gutoriber e hitaande 2012. Njiylawu oo ko gardiiɗo wooteeji diiwaan Rivers, hono Osasere Orumwense, bayyini ɗum ñalnde 13 abriil 2015, o wiyi wonde Wike heɓii 1 029 102 woote, ɗum noon o dañii woote ɗee. Serveur caɗtuɗo komisiyoŋ oo nanngi denndaangal wooteeji goongaaji laaɓtuɗi e seedtinaaɗi ngam wooteeji diiwaan Rivers ñalnde 11 abriil 2015, ɗum noon ko fenaande e jaɓgol juuɗe waawaa waɗde. E nder ndeen woote, ko wooteeji ɗi serweeji hakkundeeji ummoriiɗi e PVC-SCR ɗii tan njiytiraa ko jaɓaaɗi e ko laaɓti ; akreditaasiyoŋ juuɗe jaɓaaka e wooteeji guwerneeruuji. Ñaawirde kuuge winndereere noon hollitii e haala Agbaje vs Ambode wonde huutoraade janngooɓe karte wonaa daliilu ngam ittude woote. Ñaawirde woote guwerneeruuji diiwaan River State ustii suɓngo Wike ñalnde 24 oktoobar 2015. Ñaawirde woote yamiri yo woote guwerneeruuji mbaɗe e nder diiwaan Rivers e nder balɗe 90 ɗoon e ɗoon caggal ñalawma ñaawoore nde addani jiiɓru e nder leydi ndii ko fayti e tuumeede partiiji e njulaagu e nder ñaawirdu. Fiilngo guwerneer 2019 INEC hollitii Wike ko keɓɗo njeenaari wooteeji guwerneeruuji diiwaan Rivers, ñalnde alarba 3 abriil 2019, caggal nde dartini golle ɗee balɗe seeɗa. Wike huniima laamu mum ñalnde alarba 29 mee 2019 to dingiral Yakubu Gowon, to Port Harcourt nde o fuɗɗii manndaa makko ɗiɗaɓo. E nder konngol makko, o fodaniino waɗde Rivers State ko adii. E lewru mee 2022, o haɓaama ngam suɓaade hooreejo leydi e nder lannda Demokaraasi Leƴƴi kono o fooli Atiku Abubakar. O walli kadi Sim Fubara ngam o laato kanndidaajo guwerneer PDP nder jiha Rivers. Toɗɗagol jaagorgal ko hooreejo leydi Tinubu Ñalnde 27 lewru juko hitaande 2023, hooreejo leydi ndii, hono Bola Ahmed Tinubu, neldi innde Wike, kam e yimɓe 27 woɗɓe, to Senaa 10ɓo leydi Najeriya ngam suɓaade jaagorɗe. Ñalnde 31 sulyee 2023, Wike ƴeewtaama e senaa ɗo o holliti wonde hooreejo leydi Tinubu nimsataa toɗɗaade mo jaagorde e nder kabine makko. Jooni ko kanko woni jaagorgal FCT hannde. Reformeeji E tuugnaade e peeje makko ngam moƴƴinde jaŋde, Nyesom Wike hollitii jaŋde leslesre e hakkundeere laamu ina yoɓee. O holliti ɗum ko ñalnde altine 24 lewru juko hitaande 2019, e nder batu to galle laamu, Port Harcourt. Ɗum hawri ko e wullitaango e njettoor ; Ko sakkitii koo ummoraade e jibnaaɓe e wonnooɓe Principal e ardiiɓe duɗe e nder diiwaan hee. Kono laamu Wike jokki e darnde mum e nder demuruuji duumiiɗi ɗii haa kamɓe fof ɓe ndartini. E hitaande 2019, Wike rewrude e ministeer jaŋde leydi ndii hollitii binnditagol ngol alaa ko yoɓi ngam tawtoreede yimɓe nokkuuji leydi ndii e jaŋde JAMB hitaande kala. E hitaande 2022, o siifondiri kuulal ngam waɗtude ɗum sariya tiiɗtinoowo hakke rewɓe ronkude jawdi. Nde o siifondiri e kuulal ngal, o hirjini rewɓe yo mbiya ko woni e mum en koo, o wiyi yo ɓe ngoppu ɗum sabu ko ɗum hakke maɓɓe to bannge sariya. Eɓɓooje E nder manndaa makko ɗiɗaɓo e guwerneer, o fuɗɗiima mahde jolɗe tati mawɗe e sahaa gooto to Port Harcourt. Nokku ɗo jolɗe ɗee ngoni ɗoo ko to Garrison, Rumoukoro e Artileri Luural Nde o mari luural bee kanndidaajo lanyol maako (PDP)(Atiku) nder cuɓi hooreejo lesdi 2023, Wike toɗɗaama ministaajo Fct les laamu Tinubu (APC). E nder manndaa makko e guwerneer Rivers State e manndaa makko e jaagorde FCT, Wike doosi yoɓde renndo leydi e nder Fct ko ɗum waɗi o heewi haɓde e yimɓe e juɓɓule ɗe caliima ɗooftaade sariya. Ɗuum ina heewi ɗaɓɓude uddude galleeji hoɗɓe e nokkuuji birooji . Wonno ko haalaa e oteluuji ɗiɗi ndartinaaɗi to Rivers, ina wiyee ko e yamiroore Wike, ngam wiyde ina mbaɗa bonanndeeji gollorɗi e dow lockdown COVID. Wike kadi ina jogii luural jokkiingal e protege mum e lomto mum guwerneer diiwaan Rivers, Sim Fubara, tawi ina jeyaa heen tooñanngeeji, ñaawirɗe e hay dartagol denndaangal yoɓde fedde nde Rivers e dow yamiroore Wike. == Ƴeew kadi == Doggol guwerneeruuji [[diiwaan Rivers]] == Himobe== id9pvn4f1nb7n6hdjkv09o0af07ms1y Naghenjwa Kaboyoka 0 22378 195460 189014 2026-11-10T17:51:31Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195460 wikitext text/x-wiki '''{{Databox}}Naghenjwa''' '''Kaboyoka''' (jibinaa ñalnde 8 ut 1949, ko dawri Tansani jeyaaɗo e luulndo Cha Demokrasi na Maendeleo (CHADEMA). Ko o Ter  parlemaa biyeteeɗo Same Fuɗnaange. == Ɓaawo e janngirde == Kaboyoka jibini dow 8 August 1949. O timmini janngirde maako diga Ashira Girls Secondary School nder hitaande 1968. Nder hitaande 1971, o heɓii ceede e Dar es Salaam Technical College. Nder hitaande 1974, o timmini program jaɓɓaade nder suudu jaɓɓaago kuuɗe ummaatoore nder Dar es Salaam. O yahi o heɓii diploma ɓeydi ɓeydiingo diga Institute of Development and Management-Mzumbe nder 1978. O heɓii jaaynde maako nder arti nder hitaande 1986 diga International Institute of Social Studies nder Haag. Kaboyoka waɗi golle mawɗe nder jaŋde ummaatoore - ngam laamu Tanzaniya e ngam jaŋde ɓamtaare duniyaaru. Hakkunde 2000 e 2015, o woni hooreejo [[Pullo|fulfulde]] Woyege Trust Fund. == Firo siyasa == Kaboyoka fuɗɗii hawti e partiijo Chama Cha Mapinduzi nder hitaande 1977 e o waɗi golle feere-feere haa hitaande 1997. Kaboyoka ɓaawo ɗon o hawti e CHADEMA. O wonnoo moɓɓaande partiya e nder suɓaaji 2005 e 2010 ngam suɓaaje fuɗnaange fuɗnaande fuɗnaango, o salii e Anne Malecela. Nder jeewte jeewte [[Tansaniya|Tanzania]] 2015 Kaboyoka e Malencela hawti e maɓɓe nder wakkati tataɓo. Ɗo sahaa, Kaboyoka heɓii ko ɓuri 3000 vote. Kaboyoka nodditii e hooreejo leydi to bannge jaayɗe ummaatoore. Kawtal ngal ina golla huutorgal ngam hakkilanaade kuutorgol jawdi e huwtoreede ceede leydi. == Firooji == {{reflist}} <references /> [[Category:Tanzaniya]] [[Category:Pages with unreviewed translations]] [[Category:Yimɓe wuurɓe]] sqrgnofstifcuxd2ttzxlxfioentere Jim Nwobodo 0 22664 195463 182439 2026-11-10T17:52:25Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 195463 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''James Ifeanyichukwu Nwobodo''' (jibinaa ko 9 lewru Mbooy hitaande 1940) ko jom jawdi e siyaasaajo [[Naajeeriya]], o laati guwerneer lesdi Anambra (1979-1983) wakkati lesdi Naajeeriya ɗiɗaɓre nden o laati senaajo lesdi Enugu Fuunaange lesdi Enugu (1999-2003) . E hitaande 2003, o dañii darnde e wooteeji hooreejo leydi Najeriya, o dañaani heen nafoore. == Ɓaawoore == Jim Ifeanyichukwu Nwobodo jibinaa ko ñalnde 9 lewru Mbooy hitaande 1940 to Agyaragu, Lafia, to diiwaan Nassarawa. He completed his secondary school education in 1956 at Government School, Awka in what is now Anambra State, then attended St. Peter's College, [[Zariya|Zaria]] (1956–1959). O yahi to Jaŋde Najeeriya nder Fedde Fedde Fandundu, Fedde e Fedde Fuuta, arande to [[Enugu]], nden to Ibadan, nden o yahi to Jaɓde Jaŋde Ibadan (1961-1964), o heɓii BA nder ɗemngal Farayse. == Firooji == Mudda laamu konu Caggal nde Militeer en e gardagol Seneraal [[Muhammadu Buhari]] ƴetti laamu e lewru Duujal 1983, o nanngaa ko juuti. Nde Sani Abacha naati e laamu o waɗtaa tergal komisiyoŋ doosɗe leydi. E hitaande 1995, o toɗɗaa jaagorgal sukaaɓe e dingiral. Nde leydi ndi yahrata yeeso e demokaraasi, o jeyaa ko e lannda Social Democratic (SDP), e lannda Kongres Nijeer (UNCP) e caggal ɗuum e nder lannda Demokaraasi (GDM). O woniino tergal sosngal lannda Demokaraasi Leƴƴi (PDP). Kippu ngenndiijo fuku koyɗe leydi Nijeer, anndiraango Super Eagles, heɓi njeenaari kawgel fuku Afrik e hitaande 1994 to Tuunus. Terɗe kippu nguu gooto fof fodaniino ɗum galle 3 ngam heɓde njeenaari. Ñalnde 27 desaambar 1995, Jim Nwobodo winndi terɗe ekipaaji ɗii wonde Ministeer golle e koɗki yamiri yo ɓe njaltin galleeji ɗii ɗoon e ɗoon. E lewru Siilo hitaande 2009, cuuɗi mbaɗaama to [[Lagos]] e Abuja. Seneraal E lewru Abriil 1999, Jim Nwobodo suɓaama Senator ngam diiwal Enugu Fuunaange lesdi Naajeeriya dow laylaytol PDP, o heɓi laamu nder lewru Mee 1999. O toɗɗaama hooreejo goomu Senaa ngam kuuɗe nder leydi. E lewru oktoobar 2002, wonno ko caɗeele nde suudu sarɗiiji leydi Enugu feccii e pelle ɗiɗi, heen fedde yiɗi ko ittude Abel Chukwu, hooreejo suudu sarɗiiji gadano, mo nganndu-ɗaa ko lollirɗo guwerneer Chimaroke Nnamani. Nwobodo wadi motion ngam suudu sarɗiiji lesdi ndi'i hoosa kuuɗe suudu sarɗiiji lesdi ndi'i. E nder wooteeji guwerneeruuji 1998/1999 to diiwaan Enugu, Nwobodo walliino Dr. Chimaroke Nnamani, cuɓaaɗo. Kono, worɓe ɗiɗo ɓee ndartiima caggal. Nwobodo waɗii darnde mawnde e nder golle ɗe ndartaaki ngam haɗde Nnamani suɓaade e hitaande 2003. Haa timminorde manndaa maako nder Senaa, o nasti wakkati seɗɗa haa lannda yimɓe lesdi Naajeeriya (UNPP), o woni kanndidaajo hooreejo lesdi nder cuɓi lesdi 2003. Gondiiɗo makko e kanndidaa cukko hooreejo leydi ndi ko Mohammed Goni, gonnooɗo guwerneer diiwaan Borno. Caggal golle E hitaande 2008, Nwobodo ardii Goomu golle to bannge Fuɗnaange-rewo ngam safrude hareeji hakkunde feddeeji e nder PDP e nder oon nokku. E lewru Juko hitaande 2009, fedde toppitiinde ko feewti e kaalis leydi Najeriya (NDIC) e Banki mawɗo leydi Najeriya (CBN) ngartirii laylaytol banki Savannah, ɗo Jim Nwobodo jogii heen geɗal mawngal, ngam ɗooftaade kuulal ngal Ñaawirde Appeal ƴetti e lewru feebariyee 2009 to Abuja. == Tuugnorgal == {{Reflist}} [[Category:Stub]] p8mbyg3eqxs5qdvp7xulidykc2frqtl Gnawa 0 26324 195474 173971 2026-11-10T17:58:44Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195474 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[File:Gunaouas_Music.jpg|thumb| To Gnawi]] '''Gnawaa''' ( / ɡ ( ə ) ˈnɑːwə / ) (walla '''Gnaawa''', '''Ganawaa''', '''Ganawi''', '''Gnawi'.''' ; Arab: [[wiktionary:ڭناوة|گناوة]] ) ko leñol hoɗngol e nder leydi ndii, [[Morooku|Maruk]] ɓe ngaddanoo maccuɓe ummoraade Saahal hirnaange [[Afrik]]. Daartol Gnawa ina jokkondiri e daartol Laamu Maruk biyeteeɗo "Garde ɓaleejo", e helmere "Gnawa", keewal "Gnawi", ummorii ko e ɗemngal [[Hausare|Hawsa]] . Jimol Gnawa ngol winndaa ko e hitaande 2019 e nder doggol wakilaaɓe ndonu pinal neɗɗaagu ngu alaa ko woni e mum. == Tariya == Ina sikkaa wonde leñol Gnawa ummorii ko e diiwaan Sahel to Afrik hirnaange, joginooɗo daartol juutngol e jokkondiral njulaagu e politik e [[Morooku|Maruk]] . Gnawa en ko leñol addungol Maruk ngam wonde maccuɓe, iwdi mum en ummorii ko e nokkuuji Afrik hirnaange. Caggal nde maccungaagu mumtaa, ɓe naati e diine suufiyankooɓe to diiwaan Magrib. Nde ɓe njaɓi diina [[Lislaamu|lislaam]], Gnawa jokki e mawninde jeyi aadaaji e nder juuldeeji baɗaaɗi ngam waɗde jeyi e kulol. Ndeen dewal wiyetee ko ''Jedba'' (Aarabeere). == Fijo e jimɗi == Miijo Gnawa ina hawra e suufiyaŋkaagal lislaam gaadanteewal e aadaaji yimɓe Afrik ko adii gargol lislaam. Konngol yimooɓe Gnawa ina heewi firtude yimɓe waɗooɓe kadi golle diine. Golle sellinde ina njokkondiri no feewi e aadaaji jimɗi Afriknaajo ko adii Lislaam, ganndiraaɗi Bori e nder pinal Hausa en. E nder pinal Marok ɓurngal lollude, Gnawa en, rewrude e kewuuji mum en, ina njiytee ko annduɓe e safrude maagiyaŋkaagal e ñawu nguu e ñawu hakkille. Ɓe cellina ñawuuji e huutoraade kalaaji, natal pinal, uurooje e kulol. Gnawas ina fija jimɗi luggiɗɗi [[wiktionary:trance|(trance)]] hipnotik (trance) ɗi nganndu-ɗaa ko jimɗi ɓutti, ɓuttiɗi, ɗi njimri mum en ina fija e dow luulndo ngo leppi ɓuuɓɗi, ina wiyee ''sintir'' walla ''guembri'' . Laawol nanndungol e harfeere e nder jimɗi Hawsa en, ko noddaango e jaabawol, fiyngo, e jimɗi biyeteeɗi (keewgol ''karkaba'' ). Juuldeeji Gnawa ina kuutoroo jimɗi e jimɗi ngam siftinde seniiɓe taaniraaɓe ɓe mbiyi ina ndokka sellinde. Gimɗi Gnawa keɓii njeenaari e nder winndere ndee. Musiɗɓe hirnaange heewɓe, ko wayi no Bill Laswell, Brian Jones, Randy Weston, Adam Rudolph, Klaus Doldinger, Tucker Martine, Robert Plant, Jacob Collier e Jimmy Page, ina njiyloo e ina ngollodoo e yimooɓe Gnawa hono banndiraaɓe Mahmuud Guinia e Mokhtar Gania mo Essaouira. , banndiraaɓe Mustafaa Baqbou & Ahmed Baqbou, Abdelkebir Merchane, Brahim Belkani, kamɓe fof ɓe ummorii ko Marakech, e Hamid El Kasri e Abdelkader Amlil ummoriiɓe Rabat e maayɗo Ahmida Boussou e Saïd Oughassal ummoriiɓe Kasablanka, kamɓe fof ɓe tawtoraama mawningol hitaande kala Essa. Won e aadaaji ina njiytoo jokkondiral jamaanu ko barke jillondirɗo, accude walla waylude aadaaji ceniiɗi ngam ɓeydaade waɗde njulaagu. Naalankooɓe winndereyankooɓe winndooɓe ko wayi no Hassan Hakmoun, naatnii jimɗi e jimɗi Gnawa e yimɓe hirnaange rewrude e wideyooji e jimɗi. Caɗeele jimɗi Gnawa ko Marakech, Tanger, Rabat, [[Casablanca|Kasablanka]], Fes e Essaouira, tawaaɗi e fuɗnaange-rewo Maruk ɗo ñalɗi jimɗi hakkunde leyɗeele Gnaoua waɗetee hitaande kala. Gnawaaɓe Marakech ina mbaɗa juulde mum en hitaande kala e nder nokku biyeteeɗo Moulay Brahim e nder koye Atlas e saraaji [[Moulay Abdullah bin Tsain|Moulay Abdullaah bin Tsain]] e nder wuro [[Tamesloht]] hakkunde Marakech e wuro Amizmiz. Mawningol ngol ina waɗee e ko yowitii e ñalngu [[Nelaaɗo Muhammadu|nguu Muhammadu]] jibinaa. Gnawa en Khamlia ina mbaɗa juulde mum en hitaande kala e lewru ut to wuro Khamlia to Erg Chebbi. E joofnirde, ina woodi leñol keeriiɗo to Gnawa ina wiyee Ganga. Ganga en ummorii ko Afrik worgo Sahara, ko ɓuri heewde e maɓɓe ina kaala ɗemngal Tashelhait, ina tawee e Haha hakkunde Essaouira e Agadir e nder falnde Sous saraaji gure ko wayi no Agadir e Taroudant. Ɓe njimataa ''guimbri'', ɓe mbaɗata tan ko e jimɗi biyeteeɗi ''kouyou'', fiyde ''krakeb'' e mbaydiiji mawɗi biyeteeɗi ''tebel'' walla ''ganga'', ko ɗum jeyi e ñalɗi gnawa ñalnde kala.<gallery> File:Gnaouas_d'Oran_(Algérie)_avec_leur_geumbri.JPG|link=Fayil:Gnaouas_d'Oran_(Algérie)_avec_leur_geumbri.JPG|alt=Gnaouas from Oran with their guembri.| Gnaouas ummoriiɓe Oran e gumbri mum en. File:Gnaoua_in_a_North_African_Interior.jpg|link=Fayil:Gnaoua_in_a_North_African_Interior.jpg|alt=Gnaoua in a North African Interior| Gnaoua to Afrik worgo File:Musicien_nègre,_J._Geiser,_Alger.jpg|link=Fayil:Musicien_nègre,_J._Geiser,_Alger.jpg|alt=Gnawa from Algiers with his guembri (circa 1906) by Jean Geiser (1848-1923).| Gnawa ummoriiɗo Alseri e guumbri (hedde 1906) mo Jean Geiser (1848-1923) winndi. File:AncientGnawa.jpg|link=Fayil:AncientGnawa.jpg|alt=Gnawas circa 1920s| Gnawas ko hedde kitaale 1920 File:معلم_الگناوة.jpg|link=Fayil:معلم_الگناوة.jpg|alt=Music Teacher| Jannginoowo jimɗi File:فنان_كًناوي_ف_سور_سلا.jpg|link=Fayil:فنان_كًناوي_ف_سور_سلا.jpg|alt=Gnawa singer in Salé, Morocco.| Jimoowo Gnawa to Salé, [[Morooku|leydi Maruk]] . File:Moore-Gnawa.jpg|link=Fayil:Moore-Gnawa.jpg|alt=Gnawa Musicians, by Harry Humphrey Moore.| Yimɓe Gnawa, nde Harry Humphrey Moore winndi. File:DANSE_GNAOUI_A_TIMMOUN_021.jpg|link=Fayil:DANSE_GNAOUI_A_TIMMOUN_021.jpg|alt=A group of Gnawas dance to a song.| Fedde Gnawas ina yima e jimɗi. </gallery> == Annduɓe == {{reflist}} * [http://www.ibiblio.org/gnawastories/ Ibiblio.org: Labarun Gnawa: Mawakan Mawaƙin Sufi daga Maroko] * [https://web.archive.org/web/20050228092932/http://www.mincom.gov.ma/english/gallery/music/gnawa.html gnawa a gidan yanar gizon ma'aikatar sadarwa ta Morocco] * [https://web.archive.org/web/20070929111121/http://www.worldmusiccentral.org/article.php?story=20030414201518943&query=gnawa WorldMusicCentral.org] * [https://web.archive.org/web/20040606200557/http://www.ptwmusic.com/gnawa.htm PTWMusic.com: gnawa ta Chouki El Hamel a Jami'ar Duke Disamba 1, 2000] * [http://www.britannica.com/ebc/article-55385: Etymology na "Gnawa"] daga ''Encyclopædia Britannica'' * Ben Saidi, A (2003) [https://web.archive.org/web/20100920065216/http://www.aljadid.com/AmazighKatebYassinDiscussesMaghrebBluesandGhanawaMusicaDiffusionofBerberArabicGenres.html Amazigh Kateb Yassin ya tattauna Maghreb Blues da Ghanawa Music-wani yaduwar Berber, nau'ikan Larabci.] == Janngu ko heewi == * Bernasek, L e Burger, HS (2008) ''Miijo!'' '': Nafoore e karallaagal e nder nguurndam berbeer en'', Jaaynde Peabody * 1996) ''Imazighen: Pinal rewɓe berbeer en majjuɓe'', Thames & Hudson Ltd, Londres, Angalteer * El-Gisassi, H. (2006) ''Ko fayti e Laaruk Mohamed VI'', Michel Lafon * Ennaji, M (2005) ''Ɗemɗe keewɗe, maandeeji pinal e jaŋde e nder leydi Maruk'', Springer, New York, Amerik * Harris, W. (2003) ''Maruk e Was'', Defte Eland, Londres, Angalteer * Hart, DM (2000) ''Leñol e renndo e nder laddeeji Maruk'', Bayyinooɓe Frank Cass * Kono, M (2005) ''Maruk: Ƴellitaare Lislaam e caɗeele goɗɗe'', Jaaynde Duɗal Jaaɓi-haaɗtirde Oxford, New York, Amerik * Hoffman, K. E. (2008) ''Koɗorɗe renndinde: Ɗemngal, Leñol, e Jinnaaɗo e nder Maruk Berber'', Wiley-Blackwell * Maxwell, G (2000) ''Joom en Atlas'', Weydenfeld e Nikolson kollitooje * Maxwell, G (2002) ''Jibnaaɓe Atlas: Ummagol e ŋakkeende galle Glaoua'' 1893-1956, jaaynde Lyons * 1995) ''Laamuuji Ganaa, Mali, e Songhay: Nguurndam e nder Afrik hakkundeejo'', Henry Holt e Co. LLC * Pennell, CR (2003) ''Maruk: Gila e laamu haa e jeytaare'', Jaayɗe winndere wootere * Pennel, CR (2001) ''Maruk gila 1830: Daartol'', Jaaynde NYU, Amerik * Porch, D (1983) ''Haɓre Maruk - Daartol Farayse e njiimaandi koloñaal mawndi cakkitiindi, Hare juutnde ngam heɓtude Laamu hakkundeejo e peeje e doole kaɓirɗe'' 1903 &#x2013; 1914, Knopf * Porch, D, 2nd Ed (2005) ''Sindoron Saharaa'', Ferraar, Straus e Giroux * Rogerson, B & Lavington, S Ko (2004) ''Marakech winndi, Wuro boɗeejo: Wuro ngo e gite winndooɓe'', Defte lewru sickle == Jokkondire yaajɗe == * [https://web.archive.org/web/20090611131227/http://www.gnawa.net/music.htm Gnawa.net] </jokkondiral> * [https://web.archive.org/web/20070217062609/http://www.vodeo.tv/4-33-3982-des-gnawa-dans-le-bocage.html Ɓooygol gonngol e nder leydi hee.html] * [https://web.archive.org/web/20070929102727/http://www.editions-harmattan.fr/index.asp?navig=catalogue&obj=video&no=1052 1052 : 1052 : 1052 : 1052 : 1052] * [https://web.archive.org/web/20070928063425/http://prep-cncfr.seevia.com/idc/data/Cnc/Recherche/fiche2.asp?idf=3313 Ko ɗoon woni ɗo njiyloto-ɗaa ɗoo e lowre ndee, ko ɗum woni ko wiyetee « prep-cncfr.seevia.com/idc/data/Cnc/Recherche/fiche2.asp?idf=3313] * [https://web.archive.org/web/20051025054421/http://www.worldmusiccentral.org/article.php?story=200407300930188&query=gnawa Essaouira to Duɗal Muusik Aduna] * [https://web.archive.org/web/20050421073917/http://www.brickhaus.com/deepdish/the_gnawa_and_their_lila.htm gnawa e lowre brik] * [http://www.gnawamusic.com/ Miijo Gnawa] * [http://www.festival-gnaoua.net] - [[Festival d'Essaouira Gnaoua et Musiques du Monde|Koolol Essaouira Gnaoua e jimɗi winndere]] [[Category:Pages with unreviewed translations]] eaz70torh4k4ltjm7xxu3b61flc6541 Dame leydi Hawsa 0 26990 195465 181504 2026-11-10T17:53:12Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 195465 wikitext text/x-wiki [[File:ArT of opEN doors project - Travessa João Caetano 01.jpg|thumb|kofa]] [[File:Gidan_sarkin_potiskum.jpg|thumb|[[File:GIDAN_DAN_HAUSA.jpg|thumb]]]] '''Dame Laamuuji Hawsa''' ko dame ( [[Hausare|Hausa]] : ''dammugal'' ), (باب) walla kuɓeeje ( ''منووه'' ) mahanooɗe ngam taartude gure.<ref name=":4">{{Cite web|title=Kano City Wall Kano State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Kano/Kano-City-Wall.html|website=www.nigeriagalleria.com|access-date=30 April 2020}}</ref> E jamaanu ɓooyɗo, koɗorɗe ina mahanoo ngam taartude gure walla gureeji e nder leyɗeele Hawsa ngam kisal walla reende e njiimaandi. Laamu kala ina taaroo mahol ina waɗi dame ceertuɗe. Damal kala ina jogii innde e gardotooɗo, gardotooɗo oo ina wiyee ( ''Laamɗo Damal'' ). Naane, haa teeŋti noon e jamma, damal ina reena damal gootal e sahaa gooto. Dammuɗe ɗee fof toɗɗaa ko neɗɗo gooto ardotooɗo reenooɓe ɓee. == Desin mahdi. == E nder laamlaamuuji Hausa en, dame ina mahaa e loope, e huɗo yoorngo, e leɗɗe, e njamndi, e kaaƴe, e geɗe gaadanteeje goɗɗe potɗe e mahdi ndii. Dame ɗee peewniraa ko e pinal Hausa en, ina kollita kadi mahdi aadaaji Hausa en kuutortooɗi birikuuji ɓuuɓɗi e kalaaji aadaaji diiwaan Hausa en. Hakindo dame ɗee ina njogori yettaade fotde meeteruuji joy, njaajeendi mum en ina tolnoo e meeteruuji sappo. Ɓe pawnaama e diidi Hausa, maandeeji, e golle naalankaagal, ko wayi no ''maande woyla,'' maande huutorteende e nder mahdi Hausa, nde wonata maande walla bannge wonande yimɓe Hausa. So mahngo damal ngal gasii, dame ɗee fof ina pentee e mbaadiiji gaadanteeji tawa won dame ina keddii e mbaydi ɓaleeri tawa ina waɗi mbaydi loope nattuɗe, ko wayi no damal Marusa to wuro Katsina. [[File:Hausa_royal_dressing_04.jpg|thumb| Koɗki aadaaji Hausa]] E jamanuuji ɓooyɗi, damal fof ko neɗɗo gooto tan waawi waɗde heen. Ko golle makko e kala sahaa reende e reende ɗum e rokkude binndanɗe njuɓɓudi kala dille yimɓe rewrude e damal hee wondude e geɗe binndanɗe janane ngam reende hoore mum. Damal fof ina jogii coktirgal ngam udditde e udditde; Kuutorɗe ɗee ko '''Laamɗo Damal''' . Heewi wonde ko waktuuji uddugol e udditgol damal kala ina woodi, kono hannde dame ɗee ina udditee tawa alaa ko haani e coktirgal. E aadaaji, e nder wolde, yamiroore ummotoo tan ko e laamɗo walla e wasiyaaji mum wolde, ''hono ‘Warlord’.'' Gila e wolde, yamiroore e toppitagol damal ngal halfinaa ko laamɗo damal. Ko yamiroore wonde naatgol wuro ngoo ina waawi waɗeede e ɗeen dame tan. So dame ɗee uddaama jamma, ɗe udditataa kadi haa fajiri. ''Darnde laamɗo Kofa'' ronkaa ko e laamu Hawsa en, gila e ''laamɗo Kofa'' haa e ɓiɓɓe mum. Dame ɗee kadi ina ngondi e nokkuuji turism e nder leydi Hawsa e oo yonta. == Dabare == E jamanuuji ɓooyɗi, damal fof ko neɗɗo gooto tan waawi waɗde heen. Ko golle makko e kala sahaa reende e reende ɗum e rokkude binndanɗe njuɓɓudi kala dille yimɓe rewrude e damal hee wondude e geɗe binndanɗe janane ngam reende hoore mum. Damal fof ina jogii coktirgal ngam udditde e udditde; Kuutorɗe ɗee ko '''Laamɗo Damal''' . Heewi wonde ko waktuuji uddugol e udditgol damal kala ina woodi, kono hannde dame ɗee ina udditee tawa alaa ko haani e coktirgal. E aadaaji, e nder wolde, yamiroore ummotoo tan ko e laamɗo walla e wasiyaaji mum wolde, ''hono ‘Warlord’.'' Gila e wolde, yamiroore e toppitagol damal ngal halfinaa ko laamɗo damal. Ko yamiroore wonde naatgol wuro ngoo ina waawi waɗeede e ɗeen dame tan. So dame ɗee uddaama jamma, ɗe udditataa kadi haa fajiri. ''Darnde laamɗo Kofa'' ronkaa ko e laamu Hawsa en, gila e ''laamɗo Kofa'' haa e ɓiɓɓe mum. Dame ɗee kadi ina ngondi e nokkuuji turism e nder leydi Hawsa e oo yonta.<ref name=":5">{{Cite news|title=Kano city wall, gate: Tourists' delight any day » Tourism » Tribune Online|url=https://tribuneonlineng.com/kano-city-wall-gate-tourists-delight-anyday/|date=30 August 2017|newspaper=[[Nigerian Tribune]]|language=en-US|access-date=30 April 2020}}</ref><ref name=":6">{{Cite news|title=Kano tourist attractions make national monument list|url=https://www.vanguardngr.com/2015/01/kano-tourist-attractions-make-national-monument-list-2/|location=Lagos, Nigeria|date=29 January 2015|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-US|access-date=30 April 2020}}</ref> == dame == === <nowiki><b id="mwJg">Dowla Bauchi</b></nowiki> === [[File:Bauchi_Emirates_Palace.jpg|alt=|thumb| Damal galle laamorɗo Bauchi]] Dame jeenay ina ngoodi e nder [[Bauchi (Gelle)|Emiraaji Bauchi]] .<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.alummarhausa.com.ng/amp/2019/01/tarihin-kofofin-bauchi-guda-tara.html|title=TARIHIN KOFOFIN BAUCHI GUDA TARA|date=29 January 2019|website=Dakin Karanta Tarihin Kasar Hausa|language=en-US|access-date=27 April 2020}}{{Dead link|date=May 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=2104165953015157&id=208430435922061|title=Rariya|website=www.facebook.com|access-date=27 April 2020}}</ref> * '''Damal Inkil''' : Ko ngal wiyetee ko damal juulde. Ngo mahiraa ko ngam yimɓe Inkil ngam newnude naatde e wuro ngoo e juulde juulde.<ref name=":22">{{Cite web|url=https://www.alummarhausa.com.ng/amp/2019/01/tarihin-kofofin-bauchi-guda-tara.html|title=TARIHIN KOFOFIN BAUCHI GUDA TARA|date=29 January 2019|website=Dakin Karanta Tarihin Kasar Hausa|language=en-US|access-date=27 April 2020}}{{Dead link|date=May 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> * '''Damal Dumi :''' Oo damal inniraa ko almuudo Malam Yakubu biyeteeɗo Abdul Dumi, wonti Wambai Bauchi e wasiya laamɗo to galle laamorɗo.<ref name=":23">{{Cite web|url=https://www.alummarhausa.com.ng/amp/2019/01/tarihin-kofofin-bauchi-guda-tara.html|title=TARIHIN KOFOFIN BAUCHI GUDA TARA|date=29 January 2019|website=Dakin Karanta Tarihin Kasar Hausa|language=en-US|access-date=27 April 2020}}{{Dead link|date=May 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> * '''Damal Jahun''' * '''Damal Nasarawo''' : Ngal damal inniraa ko ganndo mawɗo biyeteeɗo Malam Nasarawo,<ref name=":24">{{Cite web|url=https://www.alummarhausa.com.ng/amp/2019/01/tarihin-kofofin-bauchi-guda-tara.html|title=TARIHIN KOFOFIN BAUCHI GUDA TARA|date=29 January 2019|website=Dakin Karanta Tarihin Kasar Hausa|language=en-US|access-date=27 April 2020}}{{Dead link|date=May 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> jooɗiiɗo caggal damal ngal. Laamcfo oo e oon sahaa rewi ko e damal ngam yilloyaade Naasarenaaɓe ngam juulde. * '''Damal Hunti''' : Ngal damal ko jaambaaro (jiwɗo leñol [[Pullo|Fulɓe]] ) biyeteeɗo Muhammadu Kusu <ref name=":25">{{Cite web|url=https://www.alummarhausa.com.ng/amp/2019/01/tarihin-kofofin-bauchi-guda-tara.html|title=TARIHIN KOFOFIN BAUCHI GUDA TARA|date=29 January 2019|website=Dakin Karanta Tarihin Kasar Hausa|language=en-US|access-date=27 April 2020}}{{Dead link|date=May 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>mahi ɗum e ɓernde nokku hare. Nde yahi haa ɓooyi, <ref name=":26">{{Cite web|url=https://www.alummarhausa.com.ng/amp/2019/01/tarihin-kofofin-bauchi-guda-tara.html|title=TARIHIN KOFOFIN BAUCHI GUDA TARA|date=29 January 2019|website=Dakin Karanta Tarihin Kasar Hausa|language=en-US|access-date=27 April 2020}}{{Dead link|date=May 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>konngol Wuntuwa ngol wonti Hunti. * '''Kofar Ranaukaka''' : Masiya ko nokku ɗo Bauchinaaɓe meeɗnoo wonde e jam. Ɓe ndewi e damal ngam hawrude e Ran; Caggal jam, damal ngal heɓi innde nokku oo. * '''Damal Tirwun''' : Turwun ko wuro ngo laamɗo Yakubu ummii, ko ɗum waɗi o udditi ndee damal ngam teddinde wuro makko e yimɓe mum.<ref name=":27">{{Cite web|url=https://www.alummarhausa.com.ng/amp/2019/01/tarihin-kofofin-bauchi-guda-tara.html|title=TARIHIN KOFOFIN BAUCHI GUDA TARA|date=29 January 2019|website=Dakin Karanta Tarihin Kasar Hausa|language=en-US|access-date=27 April 2020}}{{Dead link|date=May 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> * '''Damal Wambai''' : Nde wuro Bauchi yaaji, laamɗo oo mahii galle mawɗo wasiyaaji mum ina wiyee "Wambai". Galle oo mahaa ko e nokku yaajɗo, ina waɗi damal naatngal e caggal galle laamorɗo ngam weeɓtinde yah-ngartaa mum. Dammugal ngal inniraa ko kanko.<ref name=":28">{{Cite web|url=https://www.alummarhausa.com.ng/amp/2019/01/tarihin-kofofin-bauchi-guda-tara.html|title=TARIHIN KOFOFIN BAUCHI GUDA TARA|date=29 January 2019|website=Dakin Karanta Tarihin Kasar Hausa|language=en-US|access-date=27 April 2020}}{{Dead link|date=May 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> * '''Damal Wuse''' : Daartol ngol damal anndaaka haa jooni. === Emiraaji Kano === Emiraaji Kano ina njogii dame 15. Won e kuɓeeje maɓɓe njani ko e ŋakkeende toppitagol.<ref name=":3">{{Cite news|title=Monuments The ancient walls of Kano city are gone|url=https://www.pulse.ng/lifestyle/food-travel/monuments-the-ancient-walls-of-kano-city-are-gone/0znw7jt.amp|newspaper=[[Pulse Nigeria]]|date=4 October 2017|access-date=30 April 2020}}</ref><ref name=":7">{{Cite news|title=Rise and ruins of ancient, modern city gates|url=https://www.dailytrust.com.ng/rise-and-ruins-of-ancient-modern-city-gates-264934.html|last=Muhammad|first=Ibraheem Hamza|date=9 August 2018|newspaper=[[Daily Trust]]|language=en-GB|access-date=30 April 2020}}</ref><ref name=":42">{{Cite web|title=Kano City Wall Kano State :: Nigeria Information & Guide|url=https://www.nigeriagalleria.com/Nigeria/States_Nigeria/Kano/Kano-City-Wall.html|website=www.nigeriagalleria.com|access-date=30 April 2020}}</ref><ref name=":52">{{Cite news|title=Kano city wall, gate: Tourists' delight any day » Tourism » Tribune Online|url=https://tribuneonlineng.com/kano-city-wall-gate-tourists-delight-anyday/|date=30 August 2017|newspaper=[[Nigerian Tribune]]|language=en-US|access-date=30 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Allafrica.com|url=https://allafrica.com/stories/201603011179.html|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref><ref name=":62">{{Cite news|title=Kano tourist attractions make national monument list|url=https://www.vanguardngr.com/2015/01/kano-tourist-attractions-make-national-monument-list-2/|location=Lagos, Nigeria|date=29 January 2015|newspaper=[[Vanguard (Nigeria)|Vanguard]]|language=en-US|access-date=30 April 2020}}</ref><ref name=":8">{{Cite web|title=Nigeria's ancient Kano wall disappears along with history|url=https://www.aljazeera.com/features/2018/6/4/nigerias-ancient-kano-wall-disappears-along-with-history|website=www.aljazeera.com|access-date=30 April 2020}}</ref> {| class="wikitable" |+Dame Kano ! Lamba ! Damal ! Hooto |- | 1 | Damal Naaisa |[[File:Kofar_Na'isa_Gate.jpg|link=Fayil:Kofar_Na'isa_Gate.jpg|border|100x100px]] |- | 2 | Dammugal Kansakali | |- | 3 | Dammugal pucci |[[File:Kofar_Dawanau_-_Kano_City_Gate.jpg|link=Fayil:Kofar_Dawanau_-_Kano_City_Gate.jpg|border|100x100px]] |- | 4 | Damal Hoddiro |[[File:Kofar_Gadan_Kaya_-_Kano_City_Gate.jpg|link=Fayil:Kofar_Gadan_Kaya_-_Kano_City_Gate.jpg|border|100x100px]] |- | 5 | Damal Fof | |- | 6 | Damal Kabuga | |- | 7 | Damal Wambai ngal |[[File:Kofar_Wambai_-_Kano_City_Gate.jpg|link=Fayil:Kofar_Wambai_-_Kano_City_Gate.jpg|border|100x100px]] |- | 8 | Dammugal Dan Agundi |<nowiki> keeri|100px]]</nowiki> |- | 9 | Damal Rewɓe |[[File:Kofar_Mata_-_Kano_City_Gate.jpg|link=Fayil:Kofar_Mata_-_Kano_City_Gate.jpg|border|100x100px]] |- | 10 | Dammugal Nasarawa |[[File:Kofar_Nasarawa_-_Kano_City_Gate.jpg|link=Fayil:Kofar_Nasarawa_-_Kano_City_Gate.jpg|border|100x100px]] |- | 11 | Damal ndiyam |[[File:Kofar_Ruwa_-_Kano_City_Gate.jpg|link=Fayil:Kofar_Ruwa_-_Kano_City_Gate.jpg|border|100x100px]] |- | 12 | Damal Waika | |- | 13 | Damal Pompiir |[[File:Kofar_Famfo_-_Kano_City_Gate.jpg|link=Fayil:Kofar_Famfo_-_Kano_City_Gate.jpg|border|100x100px]] |- | 14 | Dammugal Mazugal ngal |[[File:Kofar_Mazugal_-_Kano_City_Gate.jpg|link=Fayil:Kofar_Mazugal_-_Kano_City_Gate.jpg|border|100x100px]] |} * '''Damal Kansakali''' : Mahaama hakkunde 1095 e 1135 e laamu Amiir tataɓo Kano, hono Sarki Usmaan Gijimasu, taaniiko Bagauda, damal Kansakali woni damal wuro gadano mahaa. Innde Kofar ndee ummii ko e won e waɗooɓe Bakano. Ndeen innde rokkaa ko mbele darnde neɗɗo e peewnugol kaɓirɗe konu ko wayi no kaafaawi, masiŋ, kaafaawi ekn. * '''Dammugal Nasarawa''' * '''Damal Suudu Rumfa''' : Ko ɗoon woni damal mawngal Palas Kano, ngal laamɗo oo mahi. Jooni kadi nde wi'etee dammugal fombina * '''Damal kesal''' : ngal mahiraa ko caggal nde Kano yani e juuɗe koloñaal en Oropnaaɓe e hitaande 1903. * '''Dammugal Dan Agundi''' * '''Damal Naisa''' * '''Dammugal ndonu''' * '''Damal Fof''' * '''Damal Kabuga''' * '''Damal Waika''' * '''Damal Ndiyam''' * '''Dammugal pucci''' * '''Damal Wambai ngal''' * '''Dammugal Mazugal ngal''' * '''Damal Rewɓe''' [[File:Kofar_Sarki_Musa.jpg|thumb]] [[File:Katsina_state_gallery_in_Arewa_house_museum_(documentaries,_archeology,_monuments_and_lots_more).jpg|thumb]] Palaas oo ina taarnaa e mahol ina wiyee "Mahol laamɗo", ngol nattii woodde. Damal mawngal naatngal e laamɗo oo ina wiyee "Kofar Soro", woni Damal Sunaare, damal caggal laamɗo oo ina wiyee Kofar Bai, ngal alaa hannde. To wuro Katsina, ina waɗi fotde dame 7 e kala ŋoral laamu nguu. Dame ɗee mahaa ko ngam newnude yah-ngartaa e yaltugol, won heen dame ɗe nattii woodde, ɗeen dame ko; Dammugal Turmi, Dammugal Keke, Dammugal Angulu, Dammugal Gazobi e Dammugal Waziri. * '''Damal Agulu:''' Oo damal ina waɗi uddirɗe ɗiɗi. Konngol "Agulu" ko tiitoonde rokketeende golloowo laamɗo. Ko kanko woni gardiiɗo damal, kadi ko kanko woni kalfinaaɗo waɗde ñaawoore warngo. * '''Damal Bisiklet''' : Ngal damal mahaa ko caggal gargol koloñaal en Angalteer. Nde woni ko caggal galle laamorɗo mawɗo leydi Katsina. Oropnaaɓe ina naatnoo e ndee damal so ngarii haɓde e diɗɗal mum en e welooji ; Damal ngal inniraa ko welo, walla "Keke" e ɗemngal Hausa. * '''Damal Kaura''' : Damal ngal inniraa ko jaambaaro lolluɗo biyeteeɗo Rimi rokkaa tiitoonde "Kauran Katsina", mo damal ngal inniraa. * '''Damal Kwaya''' : Oo damal heɓi innde mum ko e laamɗo Habe gooto ina wiyee Sarkin Kwaya laamɗo wuro tokooso ina wiyee Kwaya, tawaango to fuɗnaange Katsina. Golle oo laamɗo ko rokkude laamu Katsina kosam ɗam ko wayi no gawri, njuumri, njuumri, e njuumri ngam ngalu laamɗo. Ine wiyee ko e ngaal damugal laamɗo riiwi Waliy Jadoma e Katsina, ɗum waɗi o rewi e ngaal damal, o wirnii ngal, o huɗi ngal, o wiyi "alaa moƴƴere waɗataa e ngaal damal haa duuɓi 500 timma". Yimɓe mahii cuuɗi sara kala damal wuro Katsina so wonaa damal Kwaya. Dammugal ngal jooni jeyaa ko e naatgol mawngol e nder Katsina ummoraade e gure ceertuɗe. Waste Fayif e Koɗki Kesiri ina tawee sara ndeeɗoo damal. * '''Damal Durbi''' : Oo damal, hono no lowre adannde ndee holliri nii, ummorii ko e laamu Durbi Kusheyi. Damal ngal heɓi innde mum ko nde Durbawa fuɗɗii laamaade laamu Katsina. Nde ɓe ngummii e wuro maɓɓe, ɓe payi Katsina, imiraa Durbi wayli innde mum, waɗti ɗum Durbi-Katsina. Laamɗo laamu Durbi wiyetee ko "Guwerneer Katsina". Durbi woni e Mani gila e laamu Durbi Saddiku hedde kitaale 1810-1835. Won kadi laamɓe Durbi woɗɓe, ko wayi no Durbi Fandiku laaminooɗo tuggi 1836-1860, Durbi Gidado (1860-1883), e Durbi Dikko (1891-1906). Durbawa en naati ko e damal galle nde ɓe njottii Katsina. Ndeen damal ina wiyee Kofar Durbi, firti ko damal laamɓe ummoriiɓe Durbi. Oo damal uddana gure bayɗe no Filin Samji e Rimin Badawa. * '''Damal Guga''' : Oo damal ina jogii inɗe tati asliije : ngal wiyetee ko Damal Hirnaange sabu ngal woni ko fuɗnaange [[Katsina]] ; Kofar Sefar, firti ko "damal kisal" sabu soldateeɓe ina njooɗinoo e damal ngal ngam haɗde njanngu haawniingu ; ɓuri anndireede ko leñol Guga, helmere "Guga" ummorii ko e debbo laamɗo Gobir biyeteeɗo Bawa Jan Gwarzo. O dogi e jom suudu makko o fayi [[Katsina]] ko e ndee damal, ngam jeertinde Emiir [[Katsina]], ganndiraaɗo Muhammadu Jan Hazo (laamɗo tuggi 1740-1751), e peeje jom suudu makko ngam haɓtaade [[Katsina]]. Caggal nde laamu Gobir fooli, laamɗo oo wayli innde mum e ndeeɗoo Damal ngam teddinde nuunɗal mum.<ref>{{Cite web|title=Katsina Kofar Guga|url=https://rumbunilimi.com.ng/KatsinaKGuga.html|website=rumbunilimi.com.ng|access-date=30 April 2020}}</ref> * '''Kofar Sauri''' : Ko wuro wonngo bannge worgo-fuɗnaange [[Katsina]], ngo ɓadtii Rafukka, [[Nassarawa|Nasarawa]], Makera, e Yammawa. Damal Swift ina jogii ƴoogirɗe ɗiɗi ko fayti e iwdi mum : no ƴoogirde adannde ndee holliri nii, Damal Swift ƴetti innde mum ko e laamɗo Samariya, gonɗo sara damal ngal. E fuɗɗoode, innde "Samari" ndee rokkanoo damal ngal hade mum waylaade wontude "Samri", caggal ɗuum "Sauri". E wiyde lowre ɗiɗmere, innde mayre ummorii ko e laamu laamɗo biyeteeɗo Ummarun Dallaje (1807-1835) nde laamɗo konu biyeteeɗo Danbaskore ardinoo njanngu e wuro [[Diiwal Katsína|Katsina]]. Nde o tawi dame ɗee fof nguddii, laamɗo Sauri "Sarkin Sauri" (Kaita hannde), koolaaɗo [[Diiwal Katsína|Katsina]], jokki Danboskore, fooli ɗum. Nde o yalti e nafoore, o waɗti damal e nder mahe Katsina, ina wiyee Damal Jaawngal, ngam siftorde lefol Sarkin Sauri.<ref>{{Cite web|title=Katsina Kofar Sauri|url=https://rumbunilimi.com.ng/KatsinaKsauri.html|website=rumbunilimi.com.ng|access-date=30 April 2020}}</ref> * '''Damal Marusa''' : Oo damal ina jeyaa e dame ɓurɗe ɓooyde e daartol [[Diiwal Katsína|Katsina]]. Ina wiyee ko nde mahiraa ko e <sup>teeminannde 15ɓiire.</sup> Nde mahaa ko e saraaji Mahol [[Katsina]], nde heɓi innde mayre ko e laamɗo Habe biyeteeɗo Marusa Usman laamɗo Dutsi. Ina wiyee wonde ko o jaambaaro, naatoowo e yaltuɗo [[Katsina]] ko e ngalɗoo damal ummoraade Dutsi. Won wiyɓe ummorii ko e gorko gooto ganndo nanngude jiyaaɓe.<ref>{{Cite web|title=Katsina Kofar Marusa|url=https://rumbunilimi.com.ng/KatsinaKMarusa.html|website=rumbunilimi.com.ng|access-date=30 April 2020}}</ref> * '''Damal Yandaka :''' Ina wiyee ko hedde teeminannde 15ɓiire mahaa. Damal Yan Daka heɓi innde mum ko e mawɗo gooto to Dustin Ma, rokkanooɗo laamu "Yandakan [[Diiwal Katsína|Katsina]]" e nder laamu [[Katsina]]. Gallemakko no hedi dammugal.<ref>{{Cite web|title=Katsina Kofar Daka|url=https://rumbunilimi.com.ng/KatsinaKDaka.html|website=rumbunilimi.com.ng|access-date=30 April 2020}}</ref> === Laamu Zazzau === [[File:Zaria_Emir's_palace_gate.jpg|alt=|thumb| Damal Palaas]] [[File:Masarautar_Zazzau_08.jpg|thumb]] Wuro Zaria ina jogii dame jeegom ɗe mahanoo ko adii fof caggal nde mahdi wuro ngoo mahaa. Dame ɗee ina mbaɗi ɗeen so wonaa Jatau e Galadima. Jooni Amiir Kofa mo Zazzau wi'etee Alhaji Mansuur Dambo Mai-Sa'a. * '''Damal Gayan''' : Ngal damal sosaa ngam yimɓe Gadar Gayan, ngam heɓugo laawol feere nastugo wuro. Konngol Gayan ngol ummii ko e maayo ina wiyee Gayan e wuro ina wiyee Gadar Gayan.<ref name=":08">{{Cite news|url=https://hausa.leadership.ng/2019/08/16/tarihin-kofofin-birnin-zazzau-a-takaice/|title=Tarihin Kofofin Birnin Zazzau A Takaice|last=Abdullahi|first=Balarabe|date=16 August 2019|newspaper=[[Leadership (newspaper)|Leadership]]|language=ha|access-date=27 April 2020}}</ref> * '''Damal Kuyan Bana''' : Ooɗoo damal ko ɗiɗaɓal mahaaɗo. Innde nde ummorii ko e laamɗo jaambaaro [[Amina diga Zazzaw|laamɗo debbo biyeteeɗo Amina mo]] nganndu-ɗaa ko Mayaki Kuyan Bana. Omo anndaa e nafooje makko maantiniiɗe e nder hareeji keewɗi. O tiiɗtini wuro tokooso ngo o inniri Kuyan Bana, to bannge worgo Kwatarkwashi. O mahi galle makko to Kuyan Bana, Laamɗo debbo oo waɗi mo damal.<ref name=":07">{{Cite news|url=https://hausa.leadership.ng/2019/08/16/tarihin-kofofin-birnin-zazzau-a-takaice/|title=Tarihin Kofofin Birnin Zazzau A Takaice|last=Abdullahi|first=Balarabe|date=16 August 2019|newspaper=[[Leadership (newspaper)|Leadership]]|language=ha|access-date=27 April 2020}}</ref> * '''Damal Kona''' : Ko ngal damal woni damal tataɓal mahaangal. Theofar heɓi innde mum ko e annduɓe ɗiɗo [[Lislaamu|lislaam]] arnooɓe Zaria, wuro ina wiyee Konawa. Nde ɓe njottii, ɓe mbaɗi waktuuji maɓɓe e yaasi Zaria tawa ɓe ngardaani tigi rigi e wuro ngoo Nde dame ɗee udditaa ɗo ɓe ngonnoo ɗoo, yimɓe puɗɗii noddirde damal ngal damal Konawa, sahaa mo ɓe mbaɗi duuɓi e sara damal ngal.<ref name=":06">{{Cite news|url=https://hausa.leadership.ng/2019/08/16/tarihin-kofofin-birnin-zazzau-a-takaice/|title=Tarihin Kofofin Birnin Zazzau A Takaice|last=Abdullahi|first=Balarabe|date=16 August 2019|newspaper=[[Leadership (newspaper)|Leadership]]|language=ha|access-date=27 April 2020}}</ref> * '''Damal Kibo''' : E fuɗɗoode, damal ngal ina wiyee damal Tukur Tukur. Yimɓe Gobir, [[Zamfara]], Yawuri, e Kabi ina naata Zaria e ndee damal. Damal ngal heɓi innde mum ko e tufnde wonnde e wuro Tukur Tukur. Tukur Tukur ko wuro ɓooyngo, caggal [[Zariya]]; E laamu Sambo laamɗo Zazzau, wolde waɗi sara Tukur Tukur, hedde damal. Damal ngal wayli innde mum wonti feggere, "Kibo", caggal ɗuum.<ref name=":05">{{Cite news|url=https://hausa.leadership.ng/2019/08/16/tarihin-kofofin-birnin-zazzau-a-takaice/|title=Tarihin Kofofin Birnin Zazzau A Takaice|last=Abdullahi|first=Balarabe|date=16 August 2019|newspaper=[[Leadership (newspaper)|Leadership]]|language=ha|access-date=27 April 2020}}</ref> * '''Kofar Doka''' : Kofar Doka woni dammugal joyaɓal mahangal nder Zaria. Ko adii fof ko nde wiyetee Damal [[Kano]]. Ina wiyee wonde innde mayre ummorii ko e lekki sara damal hee, anndiraande "Lekki Sariya", won heen kadi ina wiyee wonde damal ngal ƴetti innde mum ko e gardiiɗo damal oo, biyeteeɗo "Sariya"<ref name=":04">{{Cite news|url=https://hausa.leadership.ng/2019/08/16/tarihin-kofofin-birnin-zazzau-a-takaice/|title=Tarihin Kofofin Birnin Zazzau A Takaice|last=Abdullahi|first=Balarabe|date=16 August 2019|newspaper=[[Leadership (newspaper)|Leadership]]|language=ha|access-date=27 April 2020}}</ref>. * '''Kofar Bai''' : Nokku ɗo damal ngal waɗetee ɗoo woni caggal galle laamɗo Zazzau. Konngol "bai" firti ko caggal e ɗemngal Hausa, ko ɗum firti ko damal caggal galle laamɗo. Yimɓe Bauchi ina keewi naatde e wuro ngoo e ndee damal.<ref name=":03">{{Cite news|url=https://hausa.leadership.ng/2019/08/16/tarihin-kofofin-birnin-zazzau-a-takaice/|title=Tarihin Kofofin Birnin Zazzau A Takaice|last=Abdullahi|first=Balarabe|date=16 August 2019|newspaper=[[Leadership (newspaper)|Leadership]]|language=ha|access-date=27 April 2020}}</ref> * '''Damal Jatau''' : Oo damal inniraa ko Jatau, innde laamɗo Habe lolluɗo, ɓurɗo anndireede Isiyaku Jatau, laamɗo Zazzau tuggi 1782 haa 1802.<ref name=":02">{{Cite news|url=https://hausa.leadership.ng/2019/08/16/tarihin-kofofin-birnin-zazzau-a-takaice/|title=Tarihin Kofofin Birnin Zazzau A Takaice|last=Abdullahi|first=Balarabe|date=16 August 2019|newspaper=[[Leadership (newspaper)|Leadership]]|language=ha|access-date=27 April 2020}}</ref> * '''Damal Galadima''' : Oo damal ƴetti innde mum ko e Galadiman Zazzau, ganndiraaɗo Daudu, mo ñaawooɓe ɓee nganndi. Damal ngal woni ko hedde gallemakko. Won wiyɓe ko Galadima Dokaje.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://hausa.leadership.ng/2019/08/16/tarihin-kofofin-birnin-zazzau-a-takaice/|title=Tarihin Kofofin Birnin Zazzau A Takaice|last=Abdullahi|first=Balarabe|date=16 August 2019|newspaper=[[Leadership (newspaper)|Leadership]]|language=ha|access-date=27 April 2020}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.alummarhausa.com.ng/amp/2018/12/tarihin-kofofin-zazzau-zaria-kashi-na-daya.html|title=TARIHIN KOFOFIN ZAZZAU (ZARIA) KASHI NA DAYA|date=25 December 2018|website=Dakin Karanta Tarihin Kasar Hausa|language=en-US|access-date=28 April 2020}}{{Dead link|date=May 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> * '''Damal Palaas''' : Palaas firti ko palaas. Ooɗoo damal woni damal mawngal e nder galle laamɗo Zazzau.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.alummarhausa.com.ng/amp/2018/12/tarihin-kofofin-zazzau-zaria-kashi-na-daya.html|title=TARIHIN KOFOFIN ZAZZAU (ZARIA) KASHI NA DAYA|date=25 December 2018|website=Dakin Karanta Tarihin Kasar Hausa|language=en-US|access-date=28 April 2020}}{{Dead link|date=May 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == Toppitagol == E duuɓi ɓennuɗi Dame ɗee ngoni ko e les njiimaandi laamɓe ɓee, kamɓe ne ɓe ndokki dame ɗee e juuɗe laamɓe ɓee, kono e hitaande 1958 laamu leydi Najeriya hollitii wonde ɗe ngontii monumndaaji ngenndiiji, toppitagol maɓɓe artiri e laamu fedde ndee. Hannde, heewɓe e ɗeen dame ina mbonna sabu ŋakkeende toppitagol no haanirta nii, kono won heen ina peewnee sahaa kala.<ref name=":32">{{Cite news|title=Monuments The ancient walls of Kano city are gone|url=https://www.pulse.ng/lifestyle/food-travel/monuments-the-ancient-walls-of-kano-city-are-gone/0znw7jt.amp|newspaper=[[Pulse Nigeria]]|date=4 October 2017|access-date=30 April 2020}}</ref><ref name=":72">{{Cite news|title=Rise and ruins of ancient, modern city gates|url=https://www.dailytrust.com.ng/rise-and-ruins-of-ancient-modern-city-gates-264934.html|last=Muhammad|first=Ibraheem Hamza|date=9 August 2018|newspaper=[[Daily Trust]]|language=en-GB|access-date=30 April 2020}}</ref><ref name=":82">{{Cite web|title=Nigeria's ancient Kano wall disappears along with history|url=https://www.aljazeera.com/features/2018/6/4/nigerias-ancient-kano-wall-disappears-along-with-history|website=www.aljazeera.com|access-date=30 April 2020}}</ref> == Ƴeew kadi == * Hawsa * [[Hausare|Ɗemngal Hausa]] * Arsitektuur Hausa == Hiisoowo == <references></references> == Jaande == == Janngu ko heewi == * Moodi, HLB (1969). Koɗorɗe e dame Kano. Departemaa daartol. Leydi Fedde [[Naajeeriya]]. [[Category:Jolde gelle kano]] [[Category:Kuutarko distiinore]] 1jzm3ukgw2c2mrv8pby1m7w2odvjphg Museum of Maritime Science 0 29700 195481 192736 2026-11-10T18:01:02Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195481 wikitext text/x-wiki {{Databox}}Musiyum ganndal Maritime (船の筦館, Fune-no-kagakukan ko musee ganndal marin tawaaɗo e Higashiyashio, Shinagawa, Tokyo e duunde Odaiba, [[Japan|Japon]]. E hitaande 2011 musium oo hollitii wonde ina woppira ko ɓuri heewde e golle mum ngam moƴƴinde, tawa ina jokki e golle, ina jeyaa heen kollirɗe Sōya, wiɗtooji ganndal e porogaraamuuji jaŋde. E nokku keso peeje peewnugol, ɓe pelliti ustude mahaaɗe musium ɗee, ɗe peewniraa ko tuggi abriil 2024 haa oktoobar 2025, ina wiyee. Haa e uddugol mum, kollirɗe ɗee ina mbaɗi laanaaji Japon, geɗe jowitiiɗe e laana ndiwoowa, njulaagu, liɗɗi, laana ndiwoowa, njulaagu geec, diisnondiral laanaaji e mahngo, e nokkuuji geec e geecuuji saraaji Japon. Mahdi musium e hoore mum ko caggal nde laana ndiwoowa Angalteer, laamɗo maayo Angalteer, hono Elizabeth 2. Galle oo ina gollinoo ngam hollirde mawnde haa nde udditaa e lewru suwee 2011. Yaasi mahdi musee oo ko limre kollirɗe ina heen propeller mawɗo, Ayumi I-Go House, Tankai Submarine e PC-18 ɓuuɓɗo, laana ndiwoowa leɗɗe ummoriiɗe Kujūkuri, lighthouse Oseaki e Lighthouse Anorisik. Gila lewru mee 1979, icebreaker Sōya oo ina mooɓa e sara musiiba udditirɗo jamaanu nguu. Galleeji Pentol laana njoorndi Boɗeejo Pentol laana njoorndi Boɗeejo Tankay sulba.Tankay sulba. PC-18 luggiɗɗo e nder geec PC-18. PC-18 luggiɗɗo e nder geec PC-18. Seikan Yotei maru (hedde haa 2011) .Seikan Yotei maru (hedde haa 2011) . Icebreer Sōya Icebreer Sōya Kanko ummoraade e laana ndiwoowa leydi [[Riisii|Riisi]], hono Nakhimov, hono Nakhimov. Kanko ummoraade e laana ndiwoowa leydi Riisi, hono Nakhimov, hono Nakhimov. Model laana ndiwoowa patrol Mizuho-class Yashima (PLH-22) mo Garde Coast Japon. Model laana ndiwoowa patrol Mizuho-class Yashima (PLH-22) mo Garde Coast Japon. Ƴeew kadi Doggol museeji to Tokyo References.<ref name="im1279">{{cite news|title=「船の科学館」9月末で休館に|url=https://www.museum.or.jp/news/1279|access-date=29 June 2024|work=Internet Museum|date=2011-07-28|language=Japanese}}</ref><ref name="kyuushi">{{Cite web|url=http://www.funenokagakukan.or.jp/kaiji/kyuushi.html|title=船の科学館 本館展示の休止について|publisher=財団法人 日本海事科学振興財団|date=2011-07-01|accessdate=2011-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160120051915/http://www.funenokagakukan.or.jp/kaiji/kyuushi.html|archivedate=2016-01-20|language=Japanese}}</ref><ref>[http://www.fodors.com/world/asia/japan/tokyo/things-to-do/sights/reviews/museum-of-maritime-science-424891 Museum of Maritime Science Review] ''[[Fodor's]]'' Retrieved September 3, 2015</ref>.<ref>{{cite news|title=【東京・船の科学館】五洋で来月から解体、移転や建替は未定/日本海事振興財団|url=https://www.kensetsunews.com/web-kan/936978|access-date=29 June 2024|work=建設通信新聞Digital|publisher=建設通信新聞|date=2014-03-15|language=Japanese}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20251226090032/https://www.fodors.com/world/asia/japan/tokyo/things-to-do/sights/reviews/museum-of-maritime-science-424891 Museum of Maritime Science Review] ''[[Fodor's]]'' Retrieved September 3, 2015</ref><ref>Bamforth, Chris [http://www.japantimes.co.jp/community/2004/04/30/how-tos/when-your-kids-are-cooperating-but-the-weather-isnt/ When your kids are cooperating, but the weather isn’t] ''[[Japan Times]]'' Retrieved September 3, 2015</ref><ref>[http://www.lonelyplanet.com/japan/tokyo/sights/museums-galleries/museum-maritime-science-fune-no-kagaku-kan Museum of Maritime Science (Fune No Kagaku-Kan)] ''[[Lonely Planet]]'' Retrieved September 3, 2015</ref><ref>[http://www.fodors.com/world/asia/japan/tokyo/things-to-do/sights/reviews/museum-of-maritime-science-424891 Museum of Maritime Science Review] ''[[Fodor's]]'' Retrieved September 3, 2015</ref><ref>Bamforth, Chris [http://www.japantimes.co.jp/community/2004/04/30/how-tos/when-your-kids-are-cooperating-but-the-weather-isnt/ When your kids are cooperating, but the weather isn’t] ''[[Japan Times]]'' Retrieved September 3, 2015</ref>.<ref>Museum of Maritime Science webpage [https://web.archive.org/web/20150924020044/http://www.funenokagakukan.or.jp/sc_01_en/okugaitenjijyo/t01_02.html Outdoor Exhibits - Soya former Antarctica Observation Ship] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924020044/http://www.funenokagakukan.or.jp/sc_01_en/okugaitenjijyo/t01_02.html|date=2015-09-24}} Retrieved September 4, 2015</ref><ref name="kyuushi2" /> ya.jpg|Icebreaker [[Sōya (icebreaker)|''Sōya'']] File:ナヒーモフ.jpg|Cannon from the Russian cruiser [[Russian cruiser Admiral Nakhimov (1885)|''Admiral Nakhimov'']]. File:PLH-22_Model.jpg|Model of [[Mizuho-class patrol vessel]] ''Yashima'' (PLH-22) of the Japan Coast Guard. <nowiki></gallery></nowiki> 894d0yux2mniacmgvu6d8ivj3m3nxgm Takadaya Kahei 0 30101 195462 194474 2026-11-10T17:52:06Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195462 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Takadaya Kahei''' (高田屋 嘉兵衛) ko njulaagu [[Japan|Japon]]<nowiki/>naajo, mo nganndu-ɗaa ko kañum wayli nokku njulaagu Hakodate to duunde Hokkaidō to worgo Japon, waɗti ɗum wuro ƴellitiingo. O anndiraa kadi udditde laawol maayo Etorofu to worgo feewde e liɗɗi duunde Kuril e wallitde ƴellitde luural leydi e [[Riisii|Riisi]] e duuɗe ɗee. Takadaya Kahei jibinaa ko e galle remooɓe, kono o yalti nokku ɗo o jibinaa ɗoo nde o yahrata e duuɓi 13, o yahri to Kobe ngam wonde laana ndiwoowa. O dañii kaalis keewɗo ngam soodde laana makko njulaagu Kitamaebune, o ummii o fayi Hakodate e ndunngu 1796. O sosi njulaagu e nder wuro hee, tawi e oon sahaa ko nokku njulaagu tokooso. O ina wiyee o dañii ngalu e njulaagu, o naatni sake, lamɗam, maaro e geɗe goɗɗe teeŋtuɗe to Ezochi (nokku Japon biyeteeɗo Hokkaidō) e yeeyde ƴiye, salmon e kelp to Honshū. Caggal ɗuum o ƴetti laabi njulaagu feewde e duuɗe Kuril, o gollini liɗɗi keewɗi e saraaji Nemuro, wuro wonngo e daande maayo fuɗnaange Hokkaidō. Takadaya ina anndaa kadi e golle mum e ƴellitde Hakodate. O feewni laabi, o remi leydi, o lelni leɗɗe ngam waɗde leɗɗe. Caggal yiite bonnde e hitaande 1806 o rokki nguura, koltu e galleeji kesi wonande wonɓe e musiiba oo. O yoɓi kadi gollotooɓe ummoriiɓe Osaka ngam ustude ɓulli kesi, o rokki kadi pompe ndiyam ngam haɓaade yiite. O heɓi darnde e nder njulaagu ɓurngu lollude e yonta oo sabu darnde makko e nder kewu Golovnin. E hitaande 1812, e nder a...luural dow ndiyam leydi duunde Kuril, Takadaya Kahei nanngaa ko e juuɗe Petr Rikord, kapiteen laana ndiwoowa Riisi ngam yoɓde Japon nanngugol wiɗtoowo biyeteeɗo Vasily Golovnin yoɓde haa jooni dañaama e dipolomasi. E nder kasoo makko o janngi ɗemngal Riisi, caggal ɗuum o gollodii e Vasily Golovnin ngam ƴellitde keeri leydi duuɗe Kuril hakkunde leyɗeele ɗiɗi ɗee. Nde o heɓi duuɓi 50, Takadaya arti e nokku ɗo o jibinaa ɗoo, to duunde Awaji. O maayi ko e hitaande 1827. Koolol ina yuɓɓinee to Hakodate hitaande kala e darorɗe lewru sulyee ngam siftorde Takadaya Kahei. == Tuugnorgal == == .<ref>{{in lang|ja}} [https://web.archive.org/web/20070523052054/http://fumoto.hakodate.ne.jp/f_takadaya.html Biography of Takadaya Kahei], loaded June 29, 2007</ref>.<ref>[https://web.archive.org/web/20260413195724/https://www.wul.waseda.ac.jp/collect/yo/ae3502-e.html Excerpts from Zapiski flota], Golovnin, V. M., pub. 1816, loaded 29 June 2007</ref>.<ref>[http://www.city.hakodate.hokkaido.jp/fc/rom/list/event/event/data09_e.html Takadaya Kahei Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927210056/http://www.city.hakodate.hokkaido.jp/fc/rom/list/event/event/data09_e.html|date=2007-09-27}}, ''City of Hakodate'', loaded 29 June 2011</ref> == f4txwcoe3z1n60kw03swtsydlhzx7bn Adeyemi Olayemi 0 34260 195484 192567 2026-11-10T18:02:04Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195484 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Doktoor Adeyemi Olayemi jibinaa''' ko to wuro Lagos ñalnde 6 lewru abriil hitaande 1970.<ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY: Dr. Bishop Adeyemi Olayemi Adeshina » 9jainsider.com|url=https://9jainsider.com/2020/03/10/biography-dr-bishop-adeyemi-olayemi-adeshina/|access-date=2020-08-01|website=9jainsider.com}}</ref> O wonii hannde tergal e mawɗo whip suudu sarɗiiji diiwaan Ondo.<ref>{{Cite web|last=Blogger|date=2019-03-11|title=Winners in Ondo State House of Assembly Election of March 9, 2019|url=http://adaba889.fm/2019/03/11/winners-ondo-state-house-assembly-election-march-9-2019/|access-date=2020-08-01|website=Adaba 88.9 FM|language=en-US|archive-date=2020-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220161554/http://adaba889.fm/2019/03/11/winners-ondo-state-house-assembly-election-march-9-2019/|url-status=dead}}</ref> Ko kanko kadi woni hooreejo/sosɗo duɗal jaaɓi haaɗtirde Dental Afrik hirnaange e Pecox ''Global Limited''.<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://dradeyemiolayemi.com.ng/|access-date=2020-08-01|website=My Profile|language=en-US}}</ref>. * == Nguurndam gadano == O jibinaa ko to diiwaan Kano, to leydi [[Naajeeriya|Najeriya]]. O heɓi jaŋde makko leslesre to duɗal leslesal Eklesiya Afrik Ipaja, Lagos hade makko yahde to duɗal jaaɓi haaɗtirde Lishabi, [[Abeokuta]], diiwaan Ogun ɗo o heɓi seedantaagal duɗal [[Afrik]] hirnaange. O janngi ko faati e njulaagu, o heɓi bak makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ibadan hakkunde 1994–1999. O timmini taskaram makko PGDE to duɗal jaaɓi haaɗtirde Calabar, o yahri ɗoon e ɗoon ngam heɓde M.Ed makko e njuɓɓudi jaŋde e peewnugol to duɗal jaaɓi haaɗtirde Calabar ngal o timmini e hitaande 2007. O heɓi Doktoraa makko e ardorde to duɗal jaaɓi haaɗtirde ganndal neɗɗankaagal, Missouri USA e hitaande 2014.<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://dradeyemiolayemi.com.ng/|access-date=2020-08-01|website=My Profile|language=en-US}}</ref> == Golle politik == O heɓiino 2019 Owo Constituency 2 e nder suudu sarɗiiji leydi Ondo les njiimaandi ''All Progressives Congress'',<ref>{{Cite news|date=2019-03-10|title=APC wins 23 Out of 26 House of Assembly seats in Ondo|url=https://businessday.ng/ng-election/article/apc-wins-23-out-of-26-house-of-assembly-seats-in-ondo/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2020-08-01|newspaper=[[BusinessDay (Nigeria)|BusinessDay]]|language=en-US}}</ref> biro mo o jogi e oo sahaa,<ref>{{Cite web|title=Ondo State MHA, Hon. Adeyemi Olayemi (Koko) Celebrates 1 Year In Office » 9jainsider.com|url=https://9jainsider.com/2020/06/03/ondo-state-mha-hon-adeyemi-olayemi-koko-celebrates-1-year-in-office/|access-date=2020-08-01|website=9jainsider.com}}</ref> O woni kadi mawɗo whip suudu sarɗiiji. O meeɗiino wonde tergal e Yiilirde Naalankaagal e Galle Ngenndiije, leydi Nijeer. == Fooyre Koko Adeyemi == Fooyre Koko Adeyemi (KAF) sosaa ko ñalnde 6 abriil 2015, sosaa ko e dow laabi ñalnde 4 oktoobar 2016, ko Adeyemi Olayemi. hoolaare sosiyetee oo ina jeyaa heen guwerneer diiwaan Ondo, Rotimi Akeredolu SAN, e laamɗo Benyamin Ikechuwu, Dein Agbor.<ref>{{Cite web|title=About Us|url=https://kokoadeyemifoundation.org/about/|access-date=2020-08-01|website=Koko Adeyemi Foundation|language=en-GB}}</ref> == Tuugnorgal == <references /> [[Category:Naajeeriya]] ptosvhn9fjl2f8xkfzd3bmkpoa0tmt1 Ibrahim Tako 0 42292 195476 175039 2026-11-10T17:59:35Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195476 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Ibraahiima Tako walla''' Galadiman Bida (1916-1978) ko siyaasaajo [[Naajeeriya]], jannginoowo gonnooɗo jaagorgal leydi ndi e jaagorgal ko feewti e ndeenka e hitaande 1969.<ref>{{Cite book|last=Azikiwe|first=Ifeoha|url=https://books.google.com/books?id=EGfBEhK3fo4C&pg=PA392|title=Nigeria, Echoes of a Century: 1914–1999|date=2013|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4817-2926-0|language=en}}</ref> Ɓawo Jibinaa ko Bida, baaba makko Aliyu Galadima ko galadiman Bida tiitoonde mawɗo. O fuɗɗii jaŋde makko ko e duɗal leslesal Bida e hitaande 1927 e duɗal hakkundeewal [[Niger]] gila 1930 haa 1933 caggal ɗuum e hitaande 1933 o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Katsina haa hitaande 1936 o heɓi seedantaagal makko toowngal e hitaande 1936 caggal ɗuum o yahi duɗal jaaɓi haaɗtirde Exeter Preliminary public administration1991.<ref>{{Cite web|title=TAKO, Alhaji Ibrahim|url=https://blerf.org/index.php/biography/alhaji-ibrahim-tako-galadiman-bida-mp/|last=Admin|date=3 November 2016|website=Biographical Legacy and Research Foundation|language=en-US|access-date=10 May 2020}}</ref> == Kugal == Tako fuɗɗii golle mum ko e duɗal hakkundeewal Niger e hitaande 1938 to Bida toon o jannginii duuɓi jeetati haa 1948 caggal ɗuum o woni hooreejo laamu nokkuyankeewu hakkundeejo e diiwaan njuɓɓudi jaŋde Konseye gila 1956 haa 1959 e o woni hooreejo goomu geɗe polis e Chief moscribe to Nago o wonnoo Komiseer Siwil to Lago Ngomna. O wonii darnde tergal e fedde ƴellitaare diiwaan worgo, komite jaŋde diiwaan, fedde liɗɗi, komite wasiyaaji toɗɗagol diiwaan Nijeer, komite kaalis Bida Native Authority e hooreejo sosde e diisnondiral komite Bida, Directeur Arabian Represent the North Nigeria Transport Konseye ngenndiijo Croix-Rouge<ref>{{Cite news|title=People have turned public offices into business centers – ex-Perm Sec/journalist|url=https://www.dailytrust.com.ng/people-have-turned-public-offices-into-business-centers-ex-perm-sec-journalist.html|date=2 July 2013|newspaper=[[Daily Trust]]|language=en-GB|access-date=10 May 2020}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Abdulkadir|first1=A. T.|url=https://books.google.com/books?id=rBYOAQAAMAAJ&q=Ibrahim+Tako|title=Makers of Northern Nigeria|last2=Maradun|first2=A. A.|last3=Babajo|first3=Mustafa|date=2004|publisher=De Imam Ventures|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Imam|first=Alhaji Abubakar|url=https://books.google.com/books?id=yawsAAAAIAAJ&q=Galadima+Bida|title=The Abubakar Imam memoirs|date=1989|publisher=NNPC|isbn=9789781693083|language=en}}</ref> == Golle politik == O suɓaama tergal suudu sarɗiiji e hitaande 1962 e les njiimaandi ɓooyndi Kongres yimɓe worgo hade makko wontude jaagorde. E hitaande 1965 o wonti jaagorgal dowla konu ko adii nde o woni jaagorgal parlemaa to ministeer defansiyoŋ kadi o woniino jaagorgal defansiyoŋ e hitaande 1969. E kitaale 1960 nde o woni jaagorgal konu o waɗii njillu e ofiseeji goɗɗi ko wayi no Yakubu Gowon ina yahdi e makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde laamu Bida ngam hirjinde almudɓe worgo e nder golle konu, e nder almudɓe Jonathan Ndagi limtaa ko Sani Bello, Gado Nasko, Mamman Vabangi, Ibrahim Abubu Sabami, Ibrahima Abubu Sabami Duba e Mohammad Magoro njaɓi wasiyaaji ɗin, nden o woni jaagorde konu o winnditi ɓe nder kuugal man. == Kuudetaa 1966 == E sahaa kuudetaa 1966 nde Sir Ahmadu Bello keeri mum fusi e gargol Seneraal Agunyi Ironsi e laamu, laamu militeer en gadano fuɗɗii e o toɗɗaa Komisariyaa Dowlaaji Fuɗnaange-rewo ngam Cellal e Sarwiis Renndo e hitaande 1967 haa addi kuudetaa e hitaande 1975 nde Seneraal Murta fusi laamu nguu darndeeji. Ibraahiima Tako mo anndiraa kadi Galadiman Bida tiitoonde mawɗo nde o woni jaagorgal waɗii luural e Chukwuma Kaduna Nzeogwu mo e oon sahaa o woniino keso ngam wonde mawɗo jannginoowo to duɗal jaaɓi haaɗtirde konu Naajeeriya, Kaduna e ko o hakkilantaagal konu e nder caɗeele won e ofiseeji woylaare e sukaaɓe milita ko Tako ƴetti ɗum. == Teskorɗe == 06sgjchhck6gy4a7gajqg1z7j20thz8 Taif 0 43484 195464 182388 2026-11-10T17:52:48Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195464 wikitext text/x-wiki <ref name="ArabNews 01-2018">{{cite news|last=Al-Kinani|first=Mohammed|title=Taif mosque is a historic Saudi jewel with a story to tell|newspaper=[[Arab News]]|location=Taif, Saudi Arabia|url=https://www.arabnews.com/node/1223181/saudi-arabia|date=2018-01-11|access-date=2024-02-27}}</ref><ref name="ArabNews 07-2023">{{cite news|last=Al-Thaqafi|first=Tareq|title=Taif's weather, rich culture and history attract pilgrims|newspaper=Arab News|location=[[Mecca|Makkah]], Saudi Arabia|url=https://www.arabnews.com/node/2337951/saudi-arabia|date=2023-07-14|access-date=2024-02-27}}</ref>.<ref name="Wafy 01-2024">{{cite web|last=Al-Wazani|first=Nadeen|title=The deep history of Abdullah bin Abbas Mosque|website=Wafy (وافي)|url=https://www.wafyapp.com/en/article/the-deep-history-of-abdullah-bin-abbas-mosque|date=2024-01-12|access-date=2024-02-27}}</ref><ref name="IslamicLandmarks">{{cite web|website=Islamic Landmarks|title=Masjid Abdullah Ibn Abbas|date=26 January 2014|url=https://www.islamiclandmarks.com/saudiarabia-additional-places/masjid-of-abdullah-bin-abbas-ra|access-date=2024-02-27}}</ref><ref name="AtlasIslamica">{{cite web|website=Atlas Islamica|title=Addas Mosque|date=19 May 2021|url=https://atlasislamica.com/addas-mosque/|access-date=2024-02-27}}</ref><ref name="Islam&Ihsan 03-2020">{{cite news|website=Islam & Ihsan|title=Prophet Muhammad's Visit To Taif|url=https://www.islamandihsan.com/prophet-muhammads-visit-to-taif.html|date=2020-03-11|access-date=2024-02-27}}</ref> '''aif''' (aarabeeɓe: اَلطَّائِفُ, e ɗemngal romaan: Aṭ-Ṭāʾif, lit. 'Ko cirƴaa walla taarotoo', Hejazi e ɗemngal aarabeeɓe: [atˤˈ tˤaː(j)ɪf]) ko wuro e laamu e nder diiwaan Makka e nder leydi Arabi Sawdit. E nder tooweeki 1 879 m (6 165 ft) e nder ŋoral koɗli Hijaz, ɗiin e koye mum en njeyaa ko e koɗli Sarat, wuro ngo ina waɗi 563 282 neɗɗo e hitaande 2022, ɗum noon ina jeyaa e gure ɓurɗe heewde yimɓe e nder laamu nguu. Ina woodi miijo wonde Taif ina haalee e nder Quraan 43:31. Wuro ngo ko annabi lislaam Muhammadu yillinoo, won e sahaaji e fuɗɗoode teeminannde 7ɓiire, ko leñol Banu Thaqif hoɗnoo heen. Ina sikkaa ɓe njiɗaa miijo makko naatde e wuro ngo. Haa hannde ko iwdi maɓɓe hoɗi. Ko e nder Hejaz, wuro ngo yi’ii mbayliigu laamu keewngu e nder daartol mum, tawi ko cakkitiiɗo oo woni ko e sahaa nde Sawuud heɓti Hejaz e hitaande 1925. Wuro ngo inniraa ko laamorgo leydi Arabi Sawdit ngo aldaa e laamu, ngo wiyetee kadi ko nokku ɓurɗo moƴƴude e nder leydi Sawuud nde tawnoo ngo ina weltii e dumunna ɓuuɓɗo, ko wayi no ko ɓuri heewde e duunde Arabi Sawdit. Wuro ngoo ina jogii njiimaandi mum e nder turismaaɓe sabu nokkuuji mum keewɗi e nder koɗli mum e weeyo mum ɓuuɓngo, hay e nder ndunngu ɓuuɓngu leydi Aarabeeɓe. Wuro ngo ina jokkondiri e wuro Al-Hada ngo saraaji mum, rewrude e laawol mawngol 15 (Laawol Taif – Al-Hada). Nde seerti e heddiiɓe e diiwaan Hijazi nde tawnoo ko wuro jogiingo darnde tiiɗnde e nder ndema leydi Sawuud, ko ngo nokku ndema ganndiraaɗo ndema inabooje, pompiyee, fijirde, roose e njumri. Taif kadi ina golloo no feewi e peewnugol attaaruuji gaadanteeji, ina anndaa e nokku hee ko "Wuro Rooseeji" (e ɗemngal aarabeeɓe: مَدِيْنَة ٱلْوُرُوْد, e ɗemngal romaan: Madīnat al-Wurūd). Taif ina jaɓɓoo kadi Souq 'Okaz daartol. Guwerneer Taif ina feccii e kominaaji 15 tokoosi, Taif woni laamorgo mum. Njuɓɓudi wuro ngoo e hoore mum ko municipaalitee joy, ina wiyee Taif worgo, Taif hirnaange, Taif fuɗnaange, Taif fuɗnaange e Taif keso. Taif ina huutoree e laana ndiwoowa hakkunde leyɗeele Taif, e laana ndiwoowa hakkunde leyɗeele ɓurka mawnude ina jogori udditeede e hitaande 2030. == Inde == Ko heewi e gure keewɗe e nder diiwaan Hejazi, wuro Ta'if ina joginoo innde ɓooynde: Wajj (وَجّ). Ko ɗum kadi woni innde Falnde Wajj, falnde maantiniinde e nder daartol Aarabeeɓe e Lislaam. Etimoloji innde wuro ngoo hannde, Taʾif (aarabeeɓe: اَلطَّائِفُ), ummorii ko e ɗaɗol aarabeeɓe ط و ف, ngol waawi firtude ko « ƴaañoowo », « ƴaañoowo », walla « ƴaañoowo » ; ko sakkitii koo woni tuugnorgal helmere Ṭawāf (طَوَاف), nde firtata ko « cirkulaasiyoŋ » walla « cirkulaasiyoŋ », nde huutortee ko e cirkulaasiyoŋ Kaaba. Taʾif hokkaama ndee innde ngam mahol ngol leñol Banu Thaqif mahi ngol taarotoo wuro ngo. E raɓɓiɗinaade, wuro Taʾif firti ko wuro cirkondirngo walla taarotoongo == Tariya == E teeminannde 6ɓiire caggal jibineede Iisaa, wuro Ta’if ina joginoo leñol Thaqif, ngol ina hoɗi haa hannde e nder wuro Ta’if e saraaji mum. Ina sikkaa wonde leƴƴi yahuud en ɗi Kerecee'en Ecoppi njippini e hareeji Laamu Himyarite en, koɗi saraaji Ta'if. Wuro ngo koɗorɗe ngonnoo ko nokku diine sabu ko ɗoon woni sanamuuji laamɗo debbo biyeteeɗo Lāt, mo nganndu-ɗaa e oon sahaa ko "laamɗo Ta'if". Kiliimaaji mayri ina maantiniri wuro ngoo e hoɗdiiɓe mum joorɓe e ɓuuɓɓe ɓurɓe ɓadaade maayo geec. Alkamaari, vine e gese ɓiɓɓe leɗɗe ina ndema e saraaji Ta'if, ko noon wuro ngoo heɓiri innde mum "Jardin Hijaz." Ta'if e Makka fof ko nokkuuji hijjoore. Ta'if ɓuri welde e Makka e hoore mum, yimɓe maɓɓe Ta'if ina njoginoo jokkondiral njulaagu tiiɗngal. Yimɓe Ta'if ina njokki ndema e ndema leɗɗe ko jiidaa e golle njulaagu mum en. E fuɗɗoode teeminannde 7ɓiire caggal Iisaa, Muhammadu jibinaaɗo to Makka, waajii lislaam e hoɗɓe e Makka e Hijaz, o hawri e caɗeele keewɗe e yimɓe toon. E hitaande 630, wolde waɗi to Hunayn, sara wuro ngoo. Caggal ɗuum seeɗa, siige Ta’if ɗe ndartaaki mbaɗi. Wuro ngoo yani ko e katapultuuji ummoriiɗi Banu Daus, kono ngo riiwti njanguuji ɗii. Hare Tabuk nder hitaande 631 acci Tā'if ɗon woɗɗitoo haa laaɓi, ngam maajum terɗe Thaqīf ngari haa Makka ngam yewtidugo dow waylugo wuro ngo'o diina Islaama. Sanam Lāt halkaama bee maandeeji goɗɗi fuu dow ko laarani pagan'en wuro man. Ndeen wuro ngo rewi ko e mbayliigu doole keewngu, kono ko ɓuri heewde e golle nder ɗeen hareeji mbaɗi ko hakkunde Makka e Madiina, Ta’if ustii nafoore mum e ko seerti e gure ɗiɗi ceniɗe ɗee. == E les laamu Otomaan en == Ñalnde 17 sulyee 1517, Sharif Makka kapitaali e juuɗe Sultan Ottomaan biyeteeɗo Selim I. Ko ɗum maande, o rokki ɗum coktirgal gure lislaam Makka e Madiina. E nder Hijaz, Ta'if kadi rokkaama juuɗe Ottomaan en, wuro ngo heddii e juuɗe Ottomaan en fotde teeminanɗe tati goɗɗe, haa e hitaande 1802, nde murtuɓe wonɓe e galle Sawuud ƴetti ngo. Ndeen doole ɗee njahri ko e ƴettude Makka e Madiina. Losko ngoo ina tiiɗi no feewi e Laamu Ottomaan, ngu yiyri hoore mum ko reenoowo gure ceniije ɗee. Sultan Ottomaan, Mahmuud II, noddi Wali [[Misra]], Muhammadu Ali, o ummini hare dow Hijaz, o heɓti Ta'if e hitaande 1813. E hitaande 1813, yahoowo Suisse, ganndo fuɗnaange biyeteeɗo Johann Ludwig Burckhardt yilliima Ta’if, o acci heen seedantaagal gite makko e wuro ngoo caggal nde Muhammadu Ali heɓti ngo, o dañi yeewtereeji keewɗi e mum nde o woni toon ndee. Burckhardt hollitii wonde ko Osmaan el-Medhayfe mahi mahol e ŋoral sara wuro ngoo. Dammuɗe tati e cuuɗi keewɗi ina ngoodi e dow mahol wuro ngoo, kono ɗi ngalaa semmbe, won nokkuuji ɗi 45 cm (18 in) tan njaajeendi mum en. Burckhardt hollitii wonde ko Sharif Gaalib ibn Musa’id mahi galle laamorɗo oo. O teskiima halkaare wuro ngoo sabu jiimgol hitaande 1802. Ko ɓuri heewde e mahaaɗe ɗee ina ngondi e caɗeele haa jooni nde o woni toon ndee, kadi yanaande Abdullaah ibn Abbas – ɓiy-yumma Muhammadu, mawniiko Abbasid en – ina bonni no feewi. O winndi kadi wonde haa jooni ko ɓuri heewde e yimɓe wuro ngoo ko Thaqīfi en. To bannge njulaagu, wuro ngoo wonnoo ko entrepôt kafe. == Leydi ummoraade fuɗnaange Ta'if == Laamɗo e kaɓirɗe konu to Ta'if, Ottomaan en peewni ɗum en e hitaande 1843, hükûmet konağı – galle mawɗo ngam gollal laamu – mahii e hitaande 1869, posto sosaa won e sahaaji caggal ɗuum. == Muurtere aarabeeɓe == Ko adii murto aarabeeɓe, Ahmed Bey waɗtaama hooreejo konu Ottomaan en to Tā'if. Omo joginoo e les makko konu 3 000 soldaat e 10 piye artileriiji koɗki. Ghalib Pasha, guwerneer Hijaz kadi ina tawtoree wuro ngo. E hitaande 1916, Hashemite en puɗɗii murto mum en e laamu Ottomaan en to Makka e lewru suwee. Ndeen wuro yaniino ndeen e lewru juko, Abdullaah, ɓiy mawɗo hooreejo Hashemite e Sharif Makka, Husayn ibn Ali, ari e worɓe capanɗe jeeɗiɗi to Tā’if. So tawii golle makko e nder nokku hee ina ummini tuumeede Ahmed Bey, Ghalib Pasha ina wondi e doole tokoose nii. Abdullaah e nder sirlu mahii konu mum haa 5 000 neɗɗo. O taƴi ndeen ɓoggi telegaraam haa wuro ngoo, o ƴetti hare ndee. Denndaangal njanguuji Hashemite en e wuro ngoo, ko balɗe koɗli ɗii ndartini ɗum en, banngeeji ɗiɗi ɗii fof njooɗii e njiimaandi ndi alaa ko weeɓi. Kono tan, balɗe Hashemite en ina ngaddaa seeɗa seeɗa haa Tā’if, ndeen wuro ngoo ina juuti seeɗa ; hade makko sakkitde ñalnde 22 suwee. Wuro ngoo noon caggal ɗuum wonti jeyaaɗo e Laamu Hashemite biyeteeɗo Hejaz. == Haɓre Sawuud e daartol jamaanu == Ta'if heddaaki e juuɗe Hashemite ko juuti no feewi. Ɓooytaani, luural hakkunde laamɗo Hijaz, hono Husayn ibn Ali e Abdulaziz al-Sawuud, laamɗo Nejd e Hasa, fuɗɗii fitinaaji. Hay so tawii hareeji ɗii ustii e hitaande 1919, e lewru suwee 1924, milisaaji Ikhwan, ɗi Sawuud wallitnoo e oon sahaa, e gardagol Sultan bin Bajad e Khaled bin Luwai’, ina ngondi e caɗeele ngam haɓtaade Ta’if. Wuro ngo fotnoo ko reende ɓiy laamɗo oo, hono Ali, kono o dogi e kulol e konu makko. Teemedde tati worɓe Ali mbaraama e juuɗe Ikhwan en e ko anndiraa warngo Ta'if. E hitaande 1926, Abdulaasiis al-Sawuud jaɓaa e dow laabi laamu wonde laamɗo keso Hijaz. Ta'if woni e nder Laamu Hijaz haa Abdulaziz al-Saud hawriti laamuuji mum ɗiɗi ɗii, o renndini ɗi e nder Laamu Sawuud e hitaande 1932. E hitaande 1934 nanondiral siynaa ɗoo, ngal tabitini keeri hakkunde Yemen e laamu nguu.[28] Laamɗo oo e hoore mum, caggal ɗuum o maayi e nder wuro hee ñalnde 9 noowammbar 1953, hono no laamɗo Khalid nii ñalnde 13 suwee 1982 Ta'if ina wonnoo haa jooni ko ɓuri seeɗa e wuro medieval nde Sawuud en ƴetti laamu mum. Kono caggal ɗuum ɓe puɗɗii eɓɓaande ngam moƴƴinde wuro ngoo. Generator kuuraa laamu gadano leydi Sawuud sosaa ko to Ta'if e darorɗe kitaale 1940. To bannge mahngo laabi feewde wuro ngo woɗɗaani, e hitaande 1965 laamɗo Faisal e oon sahaa udditi laawol mawngol tufnde hakkunde Makka e Ta’if, ngol 87 km, ngol jeyaa hannde e laawol mawngol 15, ngol anndiraa laawol Taif – Al-Hada. E hitaande 1974, laawol mawngol Ta'if-Abha–Jizan ngol ko ina tolnoo e 650 kiloomeeteer, yamiraama e nder laawol mawngol 15. E wolde Golf 1991, Ta'if wonnoo ko wuro jamaanu to bannge jokkondiral, haa ngo suɓaa ngam wonde nokku ɗo Rendon Group huutortoo teleeji e rajooji duraqit ngam jokkondiral e Kuiwa kugal. == Geography == Sadd taariindi (سَدّ, baraas) to Ta'if Guwerneer Ta'if oo fof woni ko e dow falnde toownde, taarotooɗe koɗli Hejaz (feccere e koɗli Sarat) to bannge worgo e fuɗnaange. Wuro ngo woni ko e tooweeki 1 879 m (6 165 ft) dow tolno maayo. So en ƴeewtindiima, koɗli taariiɗi ɗi ceertuɗi e Ta’if e gure ɓadiiɗe ko wayi no Al-Hada e Ash-Shafa, ina tolnoo e tooweeki kala ko ina tolnoo e 2 000 haa 3 500 m (6 600 haa 11 500 ft). Ta'if ina anndaa ina joginoo wadiiji keewɗi ndiyam ɓuuɓɗam ko adii ɗuum, ina hollita wonde ina woodi baraasuuji e saraaji keewɗi e ɗiin. Toɓɓere ɓurnde toowde e Taif, Jebel Daka, ko hay toɓɓere joyaɓere ɓurnde toowde e nder leydi Sawuud. == Wakati == Ta'if ina jogii weeyo jeereende ngulngo (Classification climatique Köppen BWh), e ndunngu ngulngu e ndunngu ɓuuɓngu. Ko ɓuri coofde e Ta'if e nder ndunngu, ɓuri nokkuuji goɗɗi e nder leydi Sawuud, haa teeŋti noon so en ƴeewtindiima Riyaad. Toɓo ina famɗi, kono lebbi ɗii fof ina njiya heen toɓooli, toɓooli ɗii ɓuri heewde ko e ndunngu e darorɗe ndunngu, ɓuri lebbi goɗɗi ɗii. == Maandeeji tago == Jabal Dakka sara As-Shafa Al-Rudaf Park ko nokku mawɗo tawaaɗo e nder Ta'if fuɗnaange, ɗo leɗɗe ndarii hakkunde kaaƴe granit ɓuuɓɗe. Nokku oo ina waɗi kadi zoo tokooso. Yanti heen, park oo ina jogii maayo mawngo ngo ɓulli e kanndaaji.[36] Toowgol rooseeji Ta'if ko nokku keewɗo rooseeji tokoosi pinndi uurɗi ɗi ɓuuɓnaaka e nebam rooseeji Ta'if caɗtuɗi.[37] Ɗum ɓuri teeŋtude ko e roose Damas lolluɗo, mo 30 petal (Rosa damascena trigintipetala), mo uurngol mum siforii ko uurngol tiiɗngol, ɓuuɓngol, ɓuuɓngol, ngol diƴƴe keewɗe kuutortoo, ko wayi no Ormonde Jayne, Chanel, Guerlain e Hermène. Park Nuqbat al-Hamra' sara Al-Hada ko nokku mawɗo mo alaa ko woni e mum so wonaa 2 100 meeter (6 900 meeteer) dow koye maayo. Ash-Shafā ko wuro tokooso, toowngo e nder koye, toowngo 2 200 haa 2 500 meeteer (7 200 haa 8 200 meeteer) dow geec, keewɗo geɗe ndema. Jardiiji ɓiɓɓe leɗɗe Ta'if ina tawee ɗoo. Gelooɗi ina ngoodi, Jabal Dakka ina yiyee wuro ngoo. Parc ngenndiijo Saiysad woni ko e Ta'if keso. == Faggudu e ɓamtaare == Ndee feccere ina foti hesɗitineede. Tiiɗno, wallu hesɗitinde ndee winndannde ngam hollirde kewuuji cakkitiiɗi walla kabaruuji kesi keɓaaɗi. (Lewru Siilo 2020) Rosa × damasena (R. damasena trigintipetala) puɗol to Ta'if To bannge daartol, faggudu Ta’if fawii ko e ndema e ndema rooseeji, ɗi njeeyaa e nder Asii hakkundeejo e Transoxiana fof. Faggudu Ta'if hannde nduu ɓuri fawaade ko e ndema e uuraaje, kono eɓɓaande ɓeydugol keewal ina jokki ngam haɓaade fawaade e wuro ngoo no feewi e ɗeen gollorɗe ɗiɗi. Nebam roose distillee ummoraade e leɗɗe Rosa × damascena ina huutoree e aadaaji ngam waɗde attar e nder Fuɗnaange hakkundeejo, ko ɓuri heewde ko e uurngol worɓe, tee, sabu ndema mum to Ta'if, nde dañii innde "roose Ta'if", nde e hitaande 2024 naati e doggol wakilaaji [[UNESCO]] to Huntangital Huntangital. Ñalnde 1 oktoobar 2017, laamɗo Salmaan mo leydi Sawuud udditi eɓɓaande "New Ta'if", eɓɓaande 3,9 miliyaar dolaar ina jeyaa heen sosde laana ndiwoowa kesa, hakkunde leyɗeele e nder wuro hee, inniraaka laana ndiwoowa hakkunde leyɗeele Ta'if, peewnugol e moƴƴitingol Souk 'Okaz daartol, ina ɗaminaa sosde Okaz Antonov peewnugol e mooftugol diwooje, aeroport industriyel mo laawol diwgol ngol 3,5 km, ngesa naange ina jogii 25 000 meeteer kaaree (270 000 m2) ina ɗaminaa maa waɗ 30 MW kuuraa, Residential Suburb ina ɗaminaa to0 Wuro Industrial, wuro gollordu 11 kiloomeeteer kaaree (4,2 miil kaaree) e nokkuuji gollorɗi teeŋtuɗi, hakkundeeji e ɓuuɓɗi wondude e nokku janngirde golle, e wuro Jaaɓihaaɗtirde, duɗal jaaɓi haaɗtirde 16 kiloomeeteer kaaree (6,2 miil kaaree) ina ɗaminaa mahde e nder Saiys National Park. == Dina == == Tuugnorgal == ex5yytv75ydtf7uja9k3ocb23sy05m1 Chuba Okadigbo 0 43498 195472 182579 2026-11-10T17:57:52Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195472 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Chuba Wilberforce Okadigbo''' (// c; 17 desaambar 1941 – 25 suwee 2003), ko dawriyanke, filosof, ganndo, binndoowo e ganndo siyaas Nijeernaajo. O wonii hooreejo 8ɓo Senaa [[Naajeeriya]] gila 1999 haa 2000. Heen sahaaji ina wiyee Oyi mo Oyi ngam tuugnaade e nokku laamu makko (Oyi), o joginoo darnde politik keewnde e nder laamu Nijeer, o anndaa ko o luulndiiɗo lannda Demokaraasi Leƴƴi laamiiɗo e oon sahaa, mo hooreejo leydi Olusegun Obasanjo ardii. Jibineede e nguurndam e nder Akademi Chuba jibinaa ko Asaba, diiwaan Delta, o ummorii ko Umueri, Ogbunike, wuro ngo e nder diiwaan Oyi, diiwaan Anambra.<ref name=":0">{{cite news|date=2018-12-17|title=Chuba Okadigbo: Professor of Nigeria's Politics|url=https://guardian.ng/life/chuba-okadigbo-professor-of-nigerias-politics/|location=Lagos, Nigeria|access-date=2024-09-04|last=Agbo|first=Njideka|newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]}}</ref> Caggal nde o heɓi bak makko to duɗal jaaɓi haaɗtirde katolik to Amerik to Washington, D.C., o heɓi master makko e ganndal politik, Chuba yahri yeeso haa o heɓi dipolomaaji ɗiɗi doktoraa, to duɗal jaaɓi haaɗtirde filosofi e ganndal politik to Washington, D.C. Chuba Okadigbo wonti balloowo jannginoowo, caggal ɗuum o wonti balloowo jannginoowo to duɗal jaaɓi haaɗtirde Columbia to duɗal jaaɓi haaɗtirde Catho Amerik, e balloowo jannginoowo politik to duɗal jaaɓi haaɗtirde Howard.<ref>[https://blerf.org/index.php/biography/okadigbo-chuba/ "OKADIGBO, Sen. (Dr) Chuba (Late) – Biographical Legacy and Research Foundation"]</ref><ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/528251.stm|title=Senate leader's dismissal 'a good omen'|agency=[[BBC News]]|access-date=2020-03-31}}</ref><ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/774549.stm|title=Presidents row in Nigeria|agency=BBC News|access-date=2020-03-31}}</ref><ref>{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2000/WORLD/africa/08/09/nigeria.senate.reut/|title=Nigerian senate president impeached after corruption inquiry|date=2000-08-09|agency=[[CNN]]|access-date=2020-03-31}}</ref> O timmini ɗeen golle fof ko e duuɓi 34 e nder dumunna juutɗo tuggi 1973 haa 1975. Hakkunde 1975 e 1978, o wonti gardiiɗo mawɗo duɗal jaaɓi haaɗtirde ganndal e politik, o woni kadi jannginoowo filosofi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Nijeer, Nsukka. <ref>{{cite news|url=https://www.thetimes.com/travel/destinations/africa-travel/south-africa/chuba-okadigbo-rlxcpkqkqrp|title=Chuba Okadigbo|newspaper=[[The Times]]|access-date=2020-03-31|issn=0140-0460}}</ref> O wonti kadi jannginoowo filosofi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Bigard Memorial [Mission Catholique Romaine] to diiwaan Enugu. Politik Tuggude hitaande 1977 haa 1978, Chuba Okadigbo wonnoo ko tergal e Asamblee doosgal leydi ndi, hono Shehu Shagari, hooreejo leydi Najeriya ɗiɗaɓo. E hitaande 1979, tawi omo yahra e duuɓi 37, o toɗɗaa yo o won jaagorgal politik e peeje hooreejo leydi ndii e oon sahaa, hono Shehu Shagari..<ref>{{cite magazine|last=Soyooye|first=Adesina|date=2021-05-24|title=Again, Tragedy Hits The Chuba Okadigbo Family|url=https://thesourceng.com/again-tragedy-hits-the-chuba-okadigbo-family-the-source/|magazine=The Source}}</ref><ref>{{cite news|url=http://saharareporters.com/2018/10/03/breaking-apc-clears-late-chuba-okadigbos-wife-contest-senate|location=New York City, United States|title=Breaking APC Clears Late Chuba Okadigbo's Wife To Contest For Senate|date=2018-10-03|agency=[[Sahara Reporters]]|access-date=2020-03-31|newspaper=[[Sahara Reporters]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Onje-James|first=Ojochenemi|date=2022-02-04|title=#OutsideTheParliament: 10 Things we know about Margery Chuba-Okadigbo|url=https://orderpaper.ng/outsidetheparliament-10-things-we-know-about-margery-chuba-okadigbo/|access-date=2022-09-05|work=[[Order Paper]]|archive-date=2022-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524204649/https://orderpaper.ng/outsidetheparliament-10-things-we-know-about-margery-chuba-okadigbo/|url-status=dead}}</ref> E nder leydi Naajeeriya tataɓiri, o jeyaa ko e lannda yimɓe, naatɓe e lannda renndo (SDP), e gardagol Shehu Musa Yar’Adua, e wondude e dawriyankooɓe ko wayi no Atiku Abubakar, Babagana Kingibe, Abdullahi Aliyu Sumaila, Sunday Afolabi e Rabiu. E nder wooteeji parlemaa leydi Naajeeriya e hitaande 1992, Chuba suɓaama e nder suudu sarɗiiji leydi Naajeeriya, o lomtii diiwaan senatoruuji Anambra North e dow laylaytol SDP. O jeyaa ko e fedde wiyeteende PDM e nder fedde wiyeteende [[Sani Abacha]].<ref>{{cite web|url=https://nigeriaworld.com/feature/publication/odeyemi/100903.html|last=Odeyemi|first=Diran|title=Chuba Okadigbo's death: The bitter truth|website=Nigeria World|date=2003-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213135823/https://nigeriaworld.com/feature/publication/odeyemi/100903.html|archive-date=2021-02-13|url-status=dead|access-date=2020-03-31}}</ref><ref>{{cite news|date=2003-09-27|work=[[Daily Champion]]|url=https://allafrica.com/stories/200309290220.html|last=Okafor|first=Ndidi|title=Nigeria: Who Killed Former Senate President Okadigbo?|access-date=2024-09-04|via=[[allAfrica]]}}</ref> E fajiri Republique nayaɓere, o suɓaama kadi e Asaambele ngenndi (Anambra worgo), o yiɗaa wonde Senaa Hooreejo leydi e fuɗɗoode laamu nayaɓuru. Kono, sabu ŋakkeende nanondiral Chuba e junngo laamu, Evan Enwerem suɓaama e Senaa e ballal junngo laamu. Kono o wonti hooreejo Senaa caggal nde Enwerem woppitaa sabu fenaande. Ñalnde alet 2 lewru juko hitaande 2000 Polis yani e hoɗorde makko laawɗunde e nder operaasiyoŋ ngam heɓtude Senaa Mace e juuɗe makko kono o dañaani. Caggal ɗuum e hitaande 2000, o woppitaa e gardagol Senaa sabu tuumeede fenaande, hay so tawii o jokki e wonde tergal makko e nder senaa. E hitaande 2002, Okadigbo ummiima e lannda leƴƴi Naajeeriya ngam won'de kanndidaa Muhammadu Buhari e wooteeji 2003, kono o fooli kanndidaa lannda yimɓe, Olusẹgun Ọbasanjọ e kanndidaa makko, Atiku Abubalidey. Sabu ina waawi wonde fenaande mawnde, lannda makko caggal ɗuum ƴetti haala kaa to ñaawirdu toowndu e ndeen hitaande. Luural hakkunde Nnamdi Azikiwe Ko o jaagorgal politik e nder laamu Shagari, Okadigbo meeɗii salaade haala Doktoor Nnamdi Azikiwe e laamu nguu, o wiyi ko ɗum « ƴattooje mboros ». E nder heen, Doktoor Azikiwe jaabtii wonde maa o maay tawa o yimaaka sabu meere bonnude mawngu. Okadigbo ina jeyaa e terɗe cuɓaaɗe e goomu wirwirnde ngam ƴeewtaade wirwirnde Azikiwe, nde kabaaru maayde makko yani e hitaande 1989. Kabaaru oo caggal ɗuum hollitii wonde ko fenaande. == Nguurndam == neɗɗo Okadigbo adii resde ko Miriyam Ikejiani-Clark ; ɓe ndañi ɓiɓɓe nayo hade maɓɓe seertude. Ndeen, o resii Juliet Nwokoye, doktoor sukaaɓe mo o jibini sukaaɓe ɗiɗo hade maɓɓe seertude. Caggal ɗuum o resi Margery Okadigbo mo kadi wonti senaateer e hitaande 2015, cuɓaaɗo e nder Asaambele ngenndi 8ɓo lomtotooɗo Anambra worgo, ko ɗum waɗi Chuba e Margery ko kamɓe tan ngoni dewbo keɓɗo ndeeɗoo feere. Wade Ñalnde wootere caggal nde o waɗi kampaañ makko to diiwaan Kano, o maayi to Abuja sabu caɗeele fooftere ñalnde 25 lewru Seeɗto hitaande 2003. Woɓɓe nder yimɓe lesdi Naajeeriya ɗon ƴama to gaas gonɗo nder seppo ngo'o ɗon mari tooke. == Tuugnorgal == r55t5c2brihlm42zn2g3dnaa2c0h6td Dalhatu Umaru Sangari 0 43516 195485 182724 2026-11-10T18:02:20Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195485 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Dr. Dalhatu Umaru Sangari suɓaama Senator''' ngam diiwal Taraba South, lesdi Taraba, lesdi [[Naajeeriya]], haa fuɗɗam laamu lesdi Naajeeriya, o ɗon dogga dow laylaytol rento lesdi Naajeeriya (APP). O fuɗɗii laamu ko ñalnde 29 mee 1999.<ref>{{cite web|url=http://psephos.adam-carr.net/countries/n/nigeria/nigerialeg2.txt|title=FEDERAL REPUBLIC OF NIGERIA LEGISLATIVE ELECTION OF 20 FEBRUARY AND 7 MARCH 1999|work=Psephos|access-date=2010-06-24}}</ref> Sangari heɓi dipoloma mum doktoraa mum ko e ƴellitaare jawdi leydi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Ibadan. O woniino jannginoowo geɗe leydi e wiɗtoowo to duɗal jaaɓi haaɗtirde Bayero, Kano fotde duuɓi 16 hade makko naatde e politik. O wonti cukko hooreejo duɗal jaaɓi haaɗtirde ngal (1996–1998). O suɓaama senaateer e laamu [[Sani Abacha]], kono o ƴettataa jooɗorde makko ko adii maayde Abacha. Caggal nde o jooɗii e Senaa e lewru suwee 1999, Sangari toɗɗaa e goomuuji ko faati e taariindi, golle, jawdi ndiyam (cukko hooreejo), jaŋde, humpito e geɗe laamu. O toɗɗaa ko tergal e goomu nguu, ngu senateer Idris Ibrahim Kuta ardii, ngu ƴeewtindorii ko ina wona ŋakkeende kaalis e nder dokkal kaalis hakkunde lewru suwee 1999 e lewru sulyee 2000, ngu tuumi senateeruuji keewɗi. .<ref name="ngex">{{cite web|url=http://www.ngex.com/personalities/voices/mqb082100baluko.htm|title=MONDAY QUARTER-BACKING: CRITIQUING THE IDRIS KUTA SENATE PROBE REPORT|author=Mobolaji E. Aluko, PhD|date=August 21, 2000|work=Nigeria Exchange|access-date=2010-06-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://1and1.thisdayonline.com/archive/2002/01/26/20020126plu04.html|title=The Senate Deserves Some Credit|author=Bature Umar|work=ThisDay|date=2002-01-26|access-date=2010-06-24}}{{Dead link|date=July 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref name="ngex" /><ref>{{cite web|url=http://www.nigeriacongress.org/assembly/committees1.htm|title=Congressional Committees|publisher=Nigeria Congress|access-date=2010-06-24|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20091118151316/http://www.nigeriacongress.org/assembly/committees1.htm|archive-date=2009-11-18}}</ref> == Tuugnorgal == 9selvl47cren44dsimem9jsjh5o8lbx John James Akpan Udo-Edehe 0 43523 195461 182832 2026-11-10T17:51:48Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195461 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''John James Akpan Udo-Edehe''' (heɗtoR; jibinaa ko 9 noowammbar 1963) ko politikaajo [[Naajeeriya]], gonnooɗo senateer to diiwaan Akwa Ibom to Fuɗnaange-rewo e fuɗɗoode laamu nayaɓuru, e dow laylaytol lannda Demokaraasi Leƴƴi (PDP). O fuɗɗii laamu ko ñalnde 29 mee 1999. Ɓawo Udo-Edehe jibinaa ko ñalnde 9 noowammbar 1963 to Afaha Offot, nokku laamu Uyo to diiwaan Akwa Ibom..<ref>{{cite web|url=http://psephos.adam-carr.net/countries/n/nigeria/nigerialeg2.txt|title=FEDERAL REPUBLIC OF NIGERIA LEGISLATIVE ELECTION OF 20 FEBRUARY AND 7 MARCH 1999|work=Psephos|access-date=2010-06-22}}</ref><ref>{{Cite web|last=Republic|first=The|date=2023-03-13|title=Who Is Running for Governor?|url=https://republic.com.ng/february-march-2023/who-is-running-for-governor/|access-date=2025-02-10|website=The Republic|language=en-GB}}</ref> O janngi to duɗal jaaɓi haaɗtirde Holy Trinity, Mbiakong, to LGA Uruan, tuggi 1975 haa 1979. E hitaande 1990, o naati duɗal jaaɓi haaɗtirde Uyo, o janngi toon Sosiyoloji/Antropoloji. == Caggal mum == o janngi M.Sc e Sociologie de Développement to duɗal jaaɓi haaɗtirde Calabar, o heɓi heen seedantaagal makko e hitaande 2006. O fuɗɗii golle e hitaande 1980 ko gardiiɗo yeeyirde/Balloowo hooreejo Dajucom Nigeria. O warti hooreejo hukuuma John Silver Naajeeriya nder hitaande 1987..<ref name="self">{{cite web|url=http://www.senatorjjakpanudoedehe.com/website/index.php?option=com_content&task=view&id=5&Itemid=42|title=About Senator John James Akpanudoedehe|publisher=Senator John James Akpanudoedehe|access-date=2010-05-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617040823/http://www.senatorjjakpanudoedehe.com/website/index.php?option=com_content&task=view&id=5&Itemid=42|archive-date=2010-06-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://africanchoicenewsusa.net/view_article.php?id=17|title=BIREF ON MINISTERS|work=Nigeria News|date=2007-09-14|access-date=2010-05-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903101557/http://www.africanchoicenewsusa.net/view_article.php?id=17|archive-date=3 September 2011}}</ref> == Golle politik == Udo-Edehe suɓaama hooreejo laamu nokkuure Uyo, nden boo hooreejo kawtal Uyo bee ballal timmungal Mr. Inyang Udoh ko adii o suɓaama nder suudu joonde diidaaɗi lesdi ndi'i nder hitaande 1999. Laamu maako ɗon ƴama hooreejo konu Akwa Ibom, Kapiteen Navy Joseph Adeusi. E hitaande 1997, o dañii woote senaateer to Uyo e nder etaade hootde demokaraasi e gardagol Seneraal [[Sani Abacha]]..<ref name="nation648">{{Cite news|url=http://thenationonlineng.net/web2/articles/43648/1/2011-Akpabio-Udoedehe-draw-battle-line/Page1.html|location=Lagos, Nigeria|title=2011: Akpabio, Udoedehe draw battle line|author=Iniobong Ekponta|date=2010-04-20|access-date=2010-06-22|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100422154049/http://thenationonlineng.net/web2/articles/43648/1/2011-Akpabio-Udoedehe-draw-battle-line/Page1.html|archive-date=2010-04-22|newspaper=[[The Nation (Nigeria)|The Nation]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pointblanknews.com/artopn2505.html|date=18 March 2010|work=Point Blank News|title=Is Senator John James Akpanudoedehe a saint?|first=Akparawa Anietie|last=Ekefre|access-date=16 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20100327044957/http://pointblanknews.com/artopn2505.html|archive-date=2010-03-27|url-status=dead}}</ref><ref name="self2" /><ref>{{cite web|url=http://www.nigeriacongress.org/assembly/committees1.htm|title=Congressional Committees|publisher=Nigeria Congress|access-date=2010-06-22|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20091118151316/http://www.nigeriacongress.org/assembly/committees1.htm|archive-date=2009-11-18}}</ref> E hitaande 1999, o arti kadi e woote diiwaan senateeruuji Uyo e dow laylaytol lannda Demokaraasi Leƴƴi (PDP), o suɓaa. O wonii e laamu haa lewru mee 2003. Caggal nde o jooɗii e Senaa, Udo-Edehe toɗɗaa e goomuuji ko faati e njulaagu, golle, kaalis e jeyi leydi, geɗe nder leydi, humpitooji, privatisation (hooreejo) e geɗe laamu..<ref name="self3" /><ref>{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/201005210119.html|title=2011 - Akpabio, Udoedehe Groups On Collision Course|work=ThisDay|author=Okon Bassey|date=21 May 2010|access-date=2010-06-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenigerianvoice.com/nvnews/27703//akwa-ibom-2011-attah-endorses-udoedehe.html|title=AKWA IBOM 2011: ATTAH ENDORSES UDOEDEHE|work=NBF News|date=17 Jun 2010|access-date=2010-06-22}}</ref> Udo-Edehe wonnoo ko cukko hooreejo fedde kampaañ ngam suɓaade Obong Victor Attah ngam wonde guwerneer diiwaan Akwa Ibom e hitaande 2003. O woniino hooreejo kampaañ Godswill Akpabio ngam suɓaade guwerneer Akwa Ibom e hitaande 2006/2007. O toɗɗaama ministaajo lesdi ngam lesdi laamorgo lesdi (FCT) diga hooreejo lesdi Umaru Yar'Adua nyande 26 lewru juko hitaande 2007. Suɓol maako nder Senaa heɓiino yawtugo koo ngam ardiiɓe lanndaaji lesdi maako ɗon ƴama mo. O woppitaa e jappeere makko ñalnde 29 oktoobar 2008 e nder dillere mawnde e nder kabine. E hitaande 2010, o fuɗɗii kampaañ ngam wonde kanndidaa PDP e hitaande 2011 ngam suɓaade guwerneer diiwaan Akwa Ibom. == Daande demokaraasi == Akwa Ibom, fedde nde yimɓe Annang ardii, lolluɓe e guwerneer Akpabio, etinooma haɗde kampaañ makko politik e nder diiwaan senateer Ikot Ekpene, ɓe ndartini postooji makko. E lewru Juko hitaande 2010, gonnooɗo guwerneer diiwaan Akwa Ibom, hono Obong Victor Attah, jaɓi Udo-Edehe ngam wonde kanndidaa, o wiyi Akwa Ibom wontii diiwaan mo alaa ko waawi e les njiimaandi Akpabio. E hitaande 2015, Udo-Edehe artii e woote guwerneer kono Obong Umana Okon Umana fooli ɗum e woote gardagol leydi. Caggal nde o fooli goɗɗum nder cuɓi lesdi 2018, o suɓaama nder hukuumaaji pamari lesdi Naajeeriya nder lewru mars 2020. == Tuugnorgal == 8oz6rg53ekhrr7jzqt99ugtg7i6rb4e Ugochi Emenayo 0 45147 195466 191073 2026-11-10T17:53:33Z Mamman Ali 9126 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 195466 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''Ugochi Cynthia Emenayo''' (jibinaa ko ñalnde 20 lewru Duujal hitaande 1997)<ref name="es0">{{cite web|title=Ugochi Emenayo – Player Profile – Football|url=https://www.eurosport.com/football/ugochi-emenayo_prs331996/person.shtml|website=Eurosport}}</ref> ko diɗɗal fuku koyɗe rewɓe [[Naajeeriya|Najeriya]], fijoowo e nder Ligue Super [[Turkiya|Turki]] ngam Amed to İzmir e kippu fuku koyɗe rewɓe Najeriya. == Golle kippu == Ugochi woni ko e diɗɗal Nasarawa Amazons F.C. e nder kawgel leydi makko NWFL.<ref name="nf1">{{cite news|url=https://nasarawasportgist.wordpress.com/2017/11/10/nasarawa-amazons-releases-four-players/|newspaper=Nasarawa Futball|title=Nasarawa Amazons Releases Four Players|date=10 November 2017|accessdate=20 May 2024}}</ref><ref name="bbc1">{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/football/46108719|newspaper=[[BBC]]|title=Nigeria finalise squad for Women's Africa Cup of Nations|author=Oluwashina Okeleji|date=7 November 2018|accessdate=20 May 2024}}</ref><ref name="acls1">{{cite news|url=https://www.aclsports.com/nwfl-super-4-emenayo-confident-of-title-defence/|newspaper=ACL Sports|title=NWFL Super 4: Emenayo confident of title defence,|author=Sola Oyeniyi|date=26 January 2019|accessdate=20 May 2024}}</ref> E lewru Duujal 2021, Ugochi ummiima Turki, o naati e Konak ngam fiyde e hitaande 2021–22 Ligue des Femmes.<ref name="tff0">{{cite web|url=https://www.tff.org/Default.aspx?pageId=30&kisiId=2328107|publisher=Türkiye Futbol Federasyonu|title=Ugochi Cynthia Emenayo|language=tr|accessdate=20 May 2024}}</ref><ref name="gi1">{{cite news|url=https://www.gercekizmir.com/haber/Konak-Belediyespor-a-Baskan-Batur-uguru/107819|newspaper=Gerçek İzmir|title=Konak Belediyespor'a Başkan Batur uğuru|date=20 January 2022|language=tr|accessdate=20 May 2024}}</ref> Caggal nde o fiyi duuɓi ɗiɗi e Ligue des Femmes, o arti e hitaande 2023–24 to Bornova Hitab, ko ɗum woni ko hesɗi e Ligue des Femmes.<ref name="tff02">{{cite web|url=https://www.tff.org/Default.aspx?pageId=30&kisiId=2328107|publisher=Türkiye Futbol Federasyonu|title=Ugochi Cynthia Emenayo|language=tr|accessdate=20 May 2024}}</ref><ref name="ck1">{{cite news|url=https://www.cagdaskocaeli.com.tr/haber/17400191/kadin-fk-mutsuz-basladi|newspaper=Çağdaş Kocaeli|title=Kadın FK mutsuz başladı|date=31 October 2023|language=tr|accessdate=20 May 2024}}</ref>E darorɗe hitaande ndee, kippu makko ƴettitaa e nder Ligue Super Turki.<ref name="tff03">{{cite web|url=https://www.tff.org/Default.aspx?pageId=30&kisiId=2328107|publisher=Türkiye Futbol Federasyonu|title=Ugochi Cynthia Emenayo|language=tr|accessdate=20 May 2024}}</ref> Caggal nde o waɗi duuɓi ɗiɗi e Bornova Hitab, o arti e Amed mo Diyarbakır e lewru suwee 2025.<ref name="tff04">{{cite web|url=https://www.tff.org/Default.aspx?pageId=30&kisiId=2328107|publisher=Türkiye Futbol Federasyonu|title=Ugochi Cynthia Emenayo|language=tr|accessdate=20 May 2024}}</ref> == Golle hakkunde leyɗeele == Ugochi woniino lomto leydi Najeriya e nder fedde leslesre les duuɓi 17, les duuɓi 20 e mawɓe, ina wiyee "Super Falcons".<ref name="acls12">{{cite news|url=https://www.aclsports.com/nwfl-super-4-emenayo-confident-of-title-defence/|newspaper=ACL Sports|title=NWFL Super 4: Emenayo confident of title defence,|author=Sola Oyeniyi|date=26 January 2019|accessdate=20 May 2024}}</ref><ref name="auto">{{Cite news|last1=Emmanuel|first1=Ogala|title=Women U-21 World Cup: Coach Nkiyu names 25 for Nigeria – Premium Times Nigeria|url=https://www.premiumtimesng.com/sports/155605-women-u-21-world-cup-coach-nkiyu-names-25-nigeria.html|date=22 February 2014|newspaper=[[Premium Times]]}}</ref> Ugochi e wondude e 24 fukuyaŋkooɓe woɗɓe cuɓaama e gardiiɗo coftal ɓalli, Bala Nkiyu ngam wallitde kippu Naajeeriya U-17 e kawgel fuku winndere 2014 FIFA U-17 to Kosta Rika.<ref name="auto2">{{Cite news|last1=Emmanuel|first1=Ogala|title=Women U-21 World Cup: Coach Nkiyu names 25 for Nigeria – Premium Times Nigeria|url=https://www.premiumtimesng.com/sports/155605-women-u-21-world-cup-coach-nkiyu-names-25-nigeria.html|date=22 February 2014|newspaper=[[Premium Times]]}}</ref> O waɗay doggol limngal limngal lesdi Naajeeriya nder kawtal lesɗe Afrika 2018.<ref>{{cite web|title=Dennerby reveals Nigeria's AWCON squad|url=https://www.espn.com.au/football/nigeria/story/3692633/africa-women-cup-of-nations-dennerby-names-nigeria-squad|website=ESPN.com|language=en|date=7 November 2018}}</ref>E lewru abriil 2019, Ugochi e wondude e Rofiat Sule, Osarenoma Igbinovia e 23 fukuyaŋkooɓe woɗɓe cuɓaama e gardiiɗo coftal ɓalli, Thomas Dennerby ngam tawtoreede leydi Nijeer e kawgel rewɓe fuku koyɗe Afrik hirnaange to Abijaan.<ref>{{cite web|title=Nigeria coach Dennerby invites 26 players for WAFU Women's Cup {{!}} Goal.com|url=https://www.goal.com/en-ng/news/nigeria-coach-dennerby-invites-26-players-for-wafu-womens/d8jc29ebxdax1si7ldrue3882|website=www.goal.com}}</ref><ref>{{Cite news|title=Falcons coach lists 26 for Gambia|url=https://punchng.com/falcons-coach-lists-26-for-gambia/|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> O jeyaa ko e fukuyaŋkooɓe cuɓaaɓe ngam wallitde leydi Najeriya e nder pijirlooji Olimpiyaaji rewɓe Afrik 2020.<ref>{{cite web|title=Olympic Qualifier: Nnadozie, Uchendu & Okeke make Nigeria return for Cote d'Ivoire tie {{!}} Goal.com|url=https://www.goal.com/en-ng/news/olympic-qualifier-nnadozie-uchendu-okeke-make-nigeria-return-for-/1xuwb5ux46xwa1p9gek0esoyt9|website=www.goal.com}}</ref> == Teddungal == Ligue adannde Turki Bornoowa Hitab Ɗiɗaɓo (1): 2023-24 == Tuugnorgal == {{Reflist}} == Jokkondire yaajɗe == Ugochi Emenayo to defterdu pijirlooji winndere e0wq1c407x6mgba4v21ym5fvuodyj16 User talk:Mats Remus 3 46029 195479 2026-11-10T18:00:43Z TanvirSdqBot 10104 Bot: Jaɓɓama binndaaɗo 195479 wikitext text/x-wiki ===Jaɓɓama!=== :Use, Jaɓɓama, e jaaraama e Wikipedia Fulfulde! Mi anndanii e [[Special:Contributions/Jaɓɓama|darnde mon]]. :Miɗo sikki on njiɗii nokku oo, on pellitii jokkude. Ko ɗeeɗoo kelle mbaaw-ɗaa heɓde nafoore: :*[[:en:Wikipedia:Five pillars|Kuule joy teeŋtuɗe Wikipedia]] :*[[:en:Wikipedia:How to edit a page|No hello waylirtee]] :*[[:en:Help:Contents|Kelle ballal]] :*[[:en:Wikipedia:Tutorial|Ekkitinol]] :*[[:en:Wikipedia:Article development|No winndirtee winndannde mawnde]] :*[[:en:Wikipedia:Manual of Style|Manual of Style]] :Miɗo sikki on mbeltiima e feewnude ɗoo e wonde [[Wikipedia|Wikipediyaŋke!]] Tiiɗno, siynu innde maa e kelle jeewte tawa aɗa winnda tildeeji nay (<nowiki>~~~~</nowiki>); ɗum maa yaltin innde maa e nyalngu nguu. So aɗa yiɗi ballal, ƴeew [[:en:Wikipedia:Questions|Wikipedia:Naamne]], naamndo-ɗaa kam e hello am yeewtere, walla waɗ <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> e hello yeewtere maa, naamndo-ɗaa toon naamnal maa. Kadi, on njaaraama! [[User:TanvirSdqBot|WelcomeBot]] 18:00, 10 Jolal 2026 (UTC) 0uwk6anutpdraoefy27xg5bfm2ex5yt