Wikipedia frrwiki https://frr.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Hoodsid MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Medium Spezial Diskussion Benutzer Benutzer Diskussion Wikipedia Wikipedia Diskussion Datei Datei Diskussion MediaWiki MediaWiki Diskussion Vorlage Vorlage Diskussion Hilfe Hilfe Diskussion Kategorie Kategorie Diskussion Seite Seite Diskussion Index Index Diskussion Text Text Diskussion TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Oomram 0 244 282262 281701 2026-07-12T09:57:31Z Murma174 19 /* Ferwisang efter bütjen */ 282262 wikitext text/x-wiki * [[Oomram/sö|-> '''Aamrem''']] (sölring) {{Öömrang}} {{Infobox Insel öömrang |NAME=Oomram |BILD1=Amrum-Jungnamensand-8.30322E_54.66327N.png |BILD1-TEXT=Satelitenbil faan Oomram mä a [[Kniip]] uun't waasten, an waastermuar [[Jongnaamen]] |BILD2= |BILD2-TEXT= |GEWAESSER=Nuurdsia |GRUPPE=[[Nuurdfresk eilunen]] |BREITENGRAD=54/39/6/N |LAENGENGRAD=8/20/11/E |REGION-ISO=DE-SH |KARTE=Nordfriesisches Wattenmeer fratsch.png |POSKARTE= |LAENGE=10 |BREITE=2.5 |FLAECHE=20.46 |ERHEBUNG=A Siatler |HOEHE=32 |HOEHE-BEZUG= |HAUPTORT=[[Neebel]] |EINWOHNER=2281 |ZENSUS=12.2008 }} <br> '''Oomram''' as en [[nuurdfresk eilun]]. Hat leit uun't süüden faan [[Sal]] an uun't waasten faan [[Fer]] an hiart tu't [[Amt Feer-Oomram]] uun a [[kreis Nuurdfresklun]] uun [[Schleswig-Holstian]]. == Geografii an ferwaltang == Oomram as 20,46&nbsp;km² grat an sodenang at tjiinst gratst eilun uun [[Sjiisklun]]. Mä Fer an Sal hiart Oomram tu jo trii nuurdfresk [[geest]]-eilunen. Uun't uasten faan Oomram leit a [[waas]]. Jo fiiw saarpen lei tu'n gratsten dial uun't uasten faan't eilun – faan nuurd tu süüd san det [[Noorsaarep]], [[Neebel]], [[Sössaarep]], [[Stianood]] an [[Witjdün]]. Üüb a [[geest]] fanjst dü a [[tanen]] an a [[hias]], jo lei üs en strimel faan nuurd tu süüd. [[Datei:Amrum_Kniepsand.jpg|thumb|left|Düner, rochts [[a Kniip]]]] Uun't waasten faan di strimel lei loongs at hialer eilun a [[düner]]. Steedenwis san jo ään kilometer briad an sowat 12 kilometer lung. Det maaget en stak faan 700 hektar. Faan waast tu uast fanjst dü primärdüner, witjdüner an grädüner. Bluas waanerdüner jaft det ei muar. A öömrang düner stun daalang oner natüürskül, bluas heer bräät noch kuben an anen. Huarööders san a fögler miast faan a baadelidj ferjaaget wurden.<ref name="Neuhaus">Neuhaus/Beinker/Bründel/Lange: ''Dünen an der Schleswig-Holsteinischen Westküste''. Uun: Umweltbundesamt und Nationalparkverwaltungen Niedersächsisches Wattenmeer/Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer (Hrsg.): ''Umweltatlas Wattenmeer''. Bd.1: ''Nordfriesisches und Dithmarscher Wattenmeer''. Eugen Ulmer, Stuttgart 1998/1999, {{ISBN|3-8001-3491-8}}, S. 92–93.</ref> At huuchst dün üüb Oomram as mä 32 metern ''A Siatler'' bi Noorsaarep. Efter nuurden tu luup a düner ütj tu [[Ood]]. Üüb a söder ääg leit [[Witjdün]], det as at jongst saarep üüb Oomram. Uun't waasten faan a düner leit a [[A Kniip|Kniip]]. Hi as wel ään faan a briadst struner uun Nuurdeuropa. Hi hiart eegentelk goorei rocht tu't eilun auer a Kniip nian gemeenlun as. Noch bit uun a söstager juaren lai en priil tesken a Kniip an at eilun, an nü waanert hi suutjis am a nuurd. Uun't nuurden faan [[Noorsaarep]] leit a [[maask]]. Uk tesken [[Stianood]] an Witjdün leit en letj stak maasklun. Bias staken san iindiket. Bei liachweeder könst Dü auer'n [[waas]] auer tu [[Feer|Fer]] luup. Üüb Oomram wene 2.300 minsken uun trii gemeenen: [[Noorsaarep]], [[Neebel]] an [[Witjdün]]. [[Sössaarep]] an [[Stianood]] hiar tu Neebel. At amt 'Fer-Oomram' sat uun [[A Wik]] üüb Fer. == Saarpen == Uun't nuurden leit at bat [[Noorsaarep]] mä a fögelkui an di letj ialtürn. [[Neebel]] leit bi a waas, an as daalang mä [[Sössaarep]] an [[Stianood]] at gratst gemeen. At belukin wäärs san diar a [[St. Clemens sark]], at ual ''Öömrang Hüs'', a maln an a sarkhoof mä jo ual likstian. Sössaarep as at äälst saarep üüb Oomram. Heer stäänt di grat ialtürn. Stianood lait bi a waas an hed iarjuaren di iansagst huuwen üüb't eilun, bit uun 1890 [[Witjdün]] en bat wurd, huar do a dampern uun ääg kaam. Witjdün leit uun't süüden an as mä a baadelidj grat wurden. == Histoore == [[Datei:Amrum_Eisenzeit.JPG|thumb|Efterbau faan en iisentidjelk hüs naibi't [[Aamremer Fügelkui|fögelkui]]]] [[Datei:Grabstein-IMG 0534.JPG|thumb|left|200px|Likstian för en siamaan üüb sarkhoof uun [[Neebel]]]] [[Datei:Norddorf_Borag.JPG|thumb|''Borag'' üüb en huug ütj a wikingertidj bi [[Noorsaarep]]]] [[Datei:Johansen Amrum Karte.jpg|thumb|left|200px|Uun't 19. juarhunert hed Oomram noch en ''Kniiphuuwen'']] [[Datei:Amrum-Nebel-Oeoemranghues-IMG 0595.jpg|thumb|''Öömrang Hüs'', daalang en museumshüs uun [[Neebel]]]] A iarst Öömrangen lewet uun a jonger [[stiantidj]]; faan jo hää Oomram a gratstiangreew areft. Ütj a [[bronsetidj]] an a [[iisentidj]] jaft at noch en hialer rä [[grääfhuug]]er. Uun dünem uun't waasten faan a fögelkui san noch auerresten faan en saarep ütj a iisentidj. Man of det würelk jo ''Ambroonen'' wiar, diar am't juar 100 föör a krastelk tidjreegnang (100 f.K.) tuup mä Kimbern an Teutonen jin Rom streden haa, wat ütj diheer huk kaam, di doomols noch mä a fäästääg ferbünjen wiar, diar san a geliarten ei ians auer. Auerresten ütj a [[wikingertidj]], soken üs wen- an ialsteeden san muarsis üüb Oomram fünjen wurden. En türnborag ütj di tidj woort uun't uasten faan Noorsaarep üüb en letjen huug fermuuden, huar daalang at wiartskaft ''Borag'' stäänt. A [[Krümwaal]] as en ööderhualew kilometer lungen waal tesken Sössaarep an Stianood, an hi as wel uk ütj di tidj.<ref>Georg Quedens: ''Amrum''. Christian Jensen Verlag Breklum, Breklum 1971</ref> Uun't ääder [[madelääler]] kaam do a Fresken üüb't eilun. Jo lewet faan't saaltköögin, a büürerei an faskerei, an leeder uk faan a waalfang an a hanelssiafaart. Di öömrang siamaan [[Hark Olufs]], di 1724 uun Algerien uun [[slaawerei]] kaam, wurd diar generool, iar hi 1736 turag tu Oomram kaam. Am 1890 begand det büürin mä a fräämen, wat det eilun auer a miaten feranert hää. Uun't [[madelääler]] hiard Oomram tu a [[bütjenlunen]] (''Uthlande''), an sted oner a däänsk könang of a [[hertooch]] faan [[Schleswig]]. Efter di stridj tesken a däänsk könang an a Schauenburger groofen uun Holstian wiar Oomram tuup mä [[Waasterlun-Fer]] en däänsk [[könangriksenklave]] an hiard ei tu't [[Hertoochdoom Schleswig]]. So ging det bit 1864. Efter a sjiisk-däänsk krich faaan 1864 wurd Oomram, so üs det hialer lun Schleswig, tuup faan [[Uastenrik]] an [[Preußen]] regiaret. Efter a ''[[Sjiisk Kriich]]'' wurd Oomram Preußen tuskrewen an faan 1867 wiar't do en dial faan det [[Prowins Schleswig-Holstian]]. Tu di tidj wiar Oomram en gemeen uun a [[Kreis Tondern]]. Efter't [[ufstemang faan 1920]] wul a muarhaid bi Sjiisklun bliiw, man [[Tondern]] kaam tu [[Denemark]]. Bit 1972 hiard Oomram tu a [[Kreis Südtondern]]. Hi as do mä a kreis Hüsem an a kreis Eidersteed tu di nei [[Kreis Nuurdfresklun]] tuupslööden wurden. Uun't 19. juarhunert waanert muar üs en sjuarden faan a Öömrangen ütj, a miasten tu Ameerikoo. Daalang lewe muar efterkemen faan Öömrangen uun Ameerikoo üs üüb Oomram. An uk daalang noch jaft at föl frinjskaften tesken Oomram an Ameerikoo (mend as a [[USA]]). 1998 as föl auer Oomram beracht wurden, üs det frachtskap 'Pallas' mä en lääs fol holt föör Oomram strunagd, an a waas mä maskiinenööle folnjokset. {{ufsaat}} == Spriak an kultuur == [[Datei:Friesentracht.JPG|thumb|180px|left|''At öömrang''. Heer en bil faan [[Feer|Fer]] mä 10 knooper oner a panserkeed uunsteed faan 8 üüb Oomram]] Üüb Oomram snaake a miasten daalang huuchsjiisk. [[Öömrang spriak|Öömrang]] (at öömrang spriak) snaaket wel noch so'n sjuarden üüb't lun. Jodiar Öömrangen snaake oober uk aaltumaal huuchsjiisk. A [[Friiske spräke|nuurdfresk spriakwiisen]] haa grat ferskeeler. Öömrang liket at [[Fering]] auer a miaten, man at [[Sölring|Salrang]], wat uk tu't eilunsfresk hiart, as för fölen al swaar tu ferstunen. Wat naier as det [[Halunder]] üüb [[Halaglun]]. Föl Öömrangen snaake uk plaatsjiisk, auer det at spriak faan a sialidj wiar an as. Däänsk snaake man en hunfol lidj, likes dat Denemark so nai bi as. At öömrang (at [[öömrang dracht]]) as suart an witj mä föl salwer. A öömrang jong foomnen an wüfen dreeg det tu huuchhaiden, so üs freimaagin of tu bradlep. An at daansskööl drait at öömrang hal för a baadelidj. Üüb Oomram jaft at aparte weden. Tu [[Wikipedia:Kalender|Piadersinj]] (21. Febrewoore) woort biaket. At biak as en grat ial, wat a wonter ferjaage skal. A lidj maage enööder jinsidjag suart mä [[sut]]. ''[[Biakin]]'' komt faan di [[katuulsk]] [[Wikipedia:Kalender|Piadersdai]] (Petri Stuhlfeier, 22. Febrewoore) an woort uk uun ööder saarpen uun [[Nuurdfresklun]] feiert. Ualjuarsinj (31. Detsember) woort hulket. Bi't ''[[Hulkin]]'' luup sköölen faan ferklääst jong lidj faan hüs tu hüs an'am skal räät, hoker wel bääft det ferkleedang steget. A jongen fu do wat sweten an a ääleren en puns. At ''[[Hualewjonken]]'' as en draapen faan ääler maaner, miast sialidj so am a naachtertstidj. Uun a wontertidj kaam iar fööraal a jong gaster, wat noch ei befreid wiar tuup, am mäenööder a nawigatsion tu studiarin. {{ufsaat}} == Ökonomii == A miasten lewe faan a baadelidj. Oomram hää sowat 12.000 baaden för fräämen. 2005 kaam sowat 120.000 baadelidj tu Oomram an suragd för 1,1 miljuun auernaachtangen. Diartu kaam noch 80.000 besjüker för en dai. At jaft uk noch en betj büürerei, an ään fasker lewet noch üüb Oomram faan a faskerei. Föl fäänen stun fol mä hingster, det as oober för priwoot. == Ferkiar == [[Datei:Uthlande.JPG|thumb|Di nei W.D.R. damper "Uthlande V" (2010)]] Mä't auto könst dü mä a [[damper]]n faan a [[W.D.R.]] tu Oomram kem faan [[Doogebal]] auer [[A Wik]] üüb [[Fer]] of uk faan Schlüttsiel auer [[A Halgen]], det san [[A Huug]] an [[A Nääs]]. Uun a somer keert uk noch a '[[Adler Express]]' faan Nuurdstrun auer A Huug tu Oomram an widjer tu [[Sal]], man hi koon nian autos mänem. Aler dampern lei uun Witjdün uun. Faan [[Doogebal]] düüret det tuur sowat tau stünj, dan an wan keer a dampern uk ans direkt an lei ei üüb Fer uun, do düüret det sowat ööderhualew stünj. Üüb Oomram uunkimen könst dü at auto brük, man fölen san mä't wel onerwais. Diar san föl welwaier. Uun arke saarep jaft at welferhüürern för aal jo baadelidj, wat hör aanj wel ei mä haa. En bus keert arke hualew stünj faan Witjdün auer Sössaarep an Neebel tu Noorsaarep an turag. Bluas tu Stianood keert nään bus. En hunfol taksis san diar uk noch onerwais. Faan 1893 bit 1939 jääw't sogoor en [[Öömrang Iisenboon|iisenboon]] üüb Oomram. <div style="clear:left;" /div> == Natuur == A natuur üüb Oomram woort bestemet faan det laag tesken a [[Nuurdsia]] uun't waasten an a waas uun't uasten. Grat dialen faan't lun stun oner natüürskül: A [[Ood]] an a [[Öömrang Düner|düner]]. An trinj am Oomram as a [[Natsionaalpark Waas]]. {{Panoramabil|Dunes of Amrum.jpg|2400|Nuurdsiaeilun Oomram}} === Plaanten === At plaantenwelt woort bestemet faan det laag bi't weeder an det skraal lun. Üüb a Kniip an uun dünem waaks [[halem]] an [[röökelbosk]] an en hialer rä ööder plaanten, diar't uun a sun ütjhual, soken üs [[dünemeert]]en. Uk enkelt faan a winj gans krüm woksen [[sjüüren]] of [[pualemrut]]er fanjst dü diar. Bit uun a sööwentager juaren jääw't diar uk noch at [[dünemfisel]]. Uun't uasten faan a düner lei a [[hias]] an a [[tanen]]. At [[hiaskrüüs]] bleut uun August. Heer an uun hög dünemdäälen fanjst dü letj muuren mä [[fleegenfanger]]n. [[Ensian]] jaft det diar ei muar. A öömrang tanen san faan 1948 uf uun üüb a hias plaantet wurden. Diarföör jääw't man letj holtangen trinj am a kuien. Daalang stun 180 hektar [[tanen]] an diarmä hää Oomram a gratst uundial faan aler Nuurdsiaeilunen. Dü fanjst heer fööraal [[sjüüren]], tanen an [[birkebuumer]]. Uuntesken waaks uun a [[tanen]] föl plaanten, uk [[hünjmotsen]]. Üüb a [[geest]] woort noch büüret, an üüb det skraal lun waaks [[blä huder]], [[hongerkral]]en an [[noopruusen]]. Uun a [[maask]] waaks muar slacher sürgäärs an uk [[Prääster (bluum)|präästern]]. Det as heer a best ääkergrünj. Uun a letj guarder üüb Oomram wääkst ei föl saner [[ged]]. A [[stookruus]]en, wat dü diar sä könst, brük oober ei föl. Üüb't [[oon]] wääkst uk weder bluas det, wat saaltweeder ufkoon: [[halagruus]], [[südjen]], [[rölken]] an [[oongäärs]]. === Diarten === [[Datei:Halichoerus grypus.jpg|thumb|[[Grä selag|Grä selger]] üüb [[Jongnaamen]] bi Oomram]] Uk a öömrang tiirwelt woort faan det laag uun a [[Weestsiie|Nuurdsia]] bestemet. Sodenang lewe heer miast letjer diarten, soken üs [[haasen]], [[müsen]], [[iigler]] an [[fladermüsen]]. Uun't 12. juarhunert san a [[kanin]]en üüb Oomram ütjsaat wurden, am's tu jaagin. Uk en [[Foosen|foos]] as ans ütjsaat wurden, wat föl [[fögler]] freeden hää. Man jo efterkemen san aaltumaal jaaget wurden. Trinj am Oomram an üüb a suner lewe tau slacher [[Selag|selger]] an [[maarswin]]. Uun a wonter komt det ans föör, dat en jongen [[selag]] faan [[Jongnaamen]] üüb a [[A Kniip|Kniip]] speeld woort an diar tetjet woort. A gratst rikdom fanjst dü uun a [[Fögler|fögelwelt]]. Oomram hiart tu a wichtagst bräätsteeden för [[siafögler]]. Heer bräät [[Eidergus|eiderges]], [[Liiw|liiwen]], [[Baragan|baraganen]], [[bakern]], muar slacher faan [[kuben]], [[meew]]en an [[hiarangskub]]en, an noch föl muar slacher bräät bi [[A Kniip|strun]], uun [[Düner|dünem]] an bi a [[waas]]. Wan a fögler waanre, kem's tu Oomram tu freeden, an do jaft at diar [[stönerk]]en, [[Groltergus|grolterges]] an [[groonk]]en. Uun a saarpen jaft det uk en hialer rä [[Fögler|sjongfögler]]. Diartu kem [[fasaan]]en, wat uk tu jaagin tu Oomram broocht wurden san. Uk [[Amfiibien|eerdglüpern an hobelfasker]] könst dü üüb Oomram finj. Do jaft at föl slacher [[insekten]], [[koonkern]] an [[flenerken]]. Uun a waas trinj am Oomram jaft at föl slacher [[Fasker|fask]], soken üs at [[skol]], a [[hiarang]] of at [[makreel]]. Aal jo diarten uun a waas koon'am goorei aptääl - am man enkelten tu näämen: a [[kraaben]], a [[sneken]] an a [[soongreewlang]]. Fasket wurd jo fööraal a [[por]]en, wat do üs '[[kraaben]]' ferkääft wurd an a [[heesen]], diar üüb heesrager waaks. A leetst juaren haa a [[uastrang]]en auerhun nimen. == Persöönelkhaiden == * [[Thea Andresen]] (1916-2001) * [[Hark Bohm]] (* 1939) * [[Böle Bonken]] (1839–1926) * [[Knut Jungbohn Clement]] (1803–1873) * [[Martin Flor]] (1597–1686) * [[Lutz Görgens]] (* 1951) * [[Hans Jaenisch]] (1907–1989) * [[Christian Johansen]] (1820–1871) * [[Arthur Kruse]] (1893–1968) * [[Annegret Lutz]] (1945-2003) * [[Hark Martinen]] (1934–2016) * [[Lorenz Friedrich Mechlenburg]] (1799–1875) * [[Hark Olufs]] (1708–1754) * [[Carsten Pörksen]] (* 1944) * [[Georg Quedens]] (* 1934) * [[Jens Quedens]] (* 1945) * [[Otfried Schwarz]] (* 1942) == Literatüür == * Georg Quedens, Hans Hingst, Gerhard Stück, Ommo Wilts: ''Amrum. Landschaft, Geschichte, Natur''. Verlag Jens Quedens, Amrum 1991, {{ISBN|3-924422-24-9}}. * Georg Quedens: ''Amrum''. Breklumer Verlag, Breklum 2004, {{ISBN|978-3-7793-1110-2}}. * Georg Quedens: ''Insel unter weitem Himmel''. 3. Auflage, Breklumer Verlag, Breklum 2004, {{ISBN|978-3-7793-1120-1}}. * Georg Quedens: ''Das Seebad Amrum. „... und befürchten den Verderb der guten hiesigen Sitten ...“''. Veränderte Neuauflage. Verlag Jens Quedens, Amrum 2006, {{ISBN|978-3-924422-79-0}}. == Luke uk diar == {{Commonscat öömrang|Amrum|Oomram}} {{Wikivoyage öömrang|Amrum|Oomram}} * [[Oomram (Gemeen)]] == Ferwisang efter bütjen == {{dmoz|World/Deutsch/Regional/Europa/Deutschland/Schleswig-Holstein/Regionen/Nordfriesische_Inseln_und_Halligen/Amrum/}} * [http://www.standortanalyse.biz/files/die-entstehungsgeschichte-der-insel-amrum.pdf Entstehungsgeschichte der Insel Amrum] (huuchsjiisk) * [https://web.archive.org/web/20111111080406/http://jessen.bplaced.net/archiif/kurs/homepage.htm „Gud dai“ – Öömrang-Friesisch-Kurs für Anfänger] * [https://onlinestreet.de/strassen/in-25946.html Struatennöömer] üüb onlinestreet.de * [https://dnlhenn.github.io/AmrumROOTS/ Amrum Roots] == Kwelen == <references/> {{Nuurdfresk eilunen}} {{Import|07.11.2006|de:Amrum}} {{Auer a miaten|20. Nofember 2010}} [[Kategorie:Oomram| ]] idbh0m3u9lbnjqxe2oe08ak3b52wq3h 282263 282262 2026-07-12T09:58:29Z Murma174 19 /* Ferwisang efter bütjen */ 282263 wikitext text/x-wiki * [[Oomram/sö|-> '''Aamrem''']] (sölring) {{Öömrang}} {{Infobox Insel öömrang |NAME=Oomram |BILD1=Amrum-Jungnamensand-8.30322E_54.66327N.png |BILD1-TEXT=Satelitenbil faan Oomram mä a [[Kniip]] uun't waasten, an waastermuar [[Jongnaamen]] |BILD2= |BILD2-TEXT= |GEWAESSER=Nuurdsia |GRUPPE=[[Nuurdfresk eilunen]] |BREITENGRAD=54/39/6/N |LAENGENGRAD=8/20/11/E |REGION-ISO=DE-SH |KARTE=Nordfriesisches Wattenmeer fratsch.png |POSKARTE= |LAENGE=10 |BREITE=2.5 |FLAECHE=20.46 |ERHEBUNG=A Siatler |HOEHE=32 |HOEHE-BEZUG= |HAUPTORT=[[Neebel]] |EINWOHNER=2281 |ZENSUS=12.2008 }} <br> '''Oomram''' as en [[nuurdfresk eilun]]. Hat leit uun't süüden faan [[Sal]] an uun't waasten faan [[Fer]] an hiart tu't [[Amt Feer-Oomram]] uun a [[kreis Nuurdfresklun]] uun [[Schleswig-Holstian]]. == Geografii an ferwaltang == Oomram as 20,46&nbsp;km² grat an sodenang at tjiinst gratst eilun uun [[Sjiisklun]]. Mä Fer an Sal hiart Oomram tu jo trii nuurdfresk [[geest]]-eilunen. Uun't uasten faan Oomram leit a [[waas]]. Jo fiiw saarpen lei tu'n gratsten dial uun't uasten faan't eilun – faan nuurd tu süüd san det [[Noorsaarep]], [[Neebel]], [[Sössaarep]], [[Stianood]] an [[Witjdün]]. Üüb a [[geest]] fanjst dü a [[tanen]] an a [[hias]], jo lei üs en strimel faan nuurd tu süüd. [[Datei:Amrum_Kniepsand.jpg|thumb|left|Düner, rochts [[a Kniip]]]] Uun't waasten faan di strimel lei loongs at hialer eilun a [[düner]]. Steedenwis san jo ään kilometer briad an sowat 12 kilometer lung. Det maaget en stak faan 700 hektar. Faan waast tu uast fanjst dü primärdüner, witjdüner an grädüner. Bluas waanerdüner jaft det ei muar. A öömrang düner stun daalang oner natüürskül, bluas heer bräät noch kuben an anen. Huarööders san a fögler miast faan a baadelidj ferjaaget wurden.<ref name="Neuhaus">Neuhaus/Beinker/Bründel/Lange: ''Dünen an der Schleswig-Holsteinischen Westküste''. Uun: Umweltbundesamt und Nationalparkverwaltungen Niedersächsisches Wattenmeer/Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer (Hrsg.): ''Umweltatlas Wattenmeer''. Bd.1: ''Nordfriesisches und Dithmarscher Wattenmeer''. Eugen Ulmer, Stuttgart 1998/1999, {{ISBN|3-8001-3491-8}}, S. 92–93.</ref> At huuchst dün üüb Oomram as mä 32 metern ''A Siatler'' bi Noorsaarep. Efter nuurden tu luup a düner ütj tu [[Ood]]. Üüb a söder ääg leit [[Witjdün]], det as at jongst saarep üüb Oomram. Uun't waasten faan a düner leit a [[A Kniip|Kniip]]. Hi as wel ään faan a briadst struner uun Nuurdeuropa. Hi hiart eegentelk goorei rocht tu't eilun auer a Kniip nian gemeenlun as. Noch bit uun a söstager juaren lai en priil tesken a Kniip an at eilun, an nü waanert hi suutjis am a nuurd. Uun't nuurden faan [[Noorsaarep]] leit a [[maask]]. Uk tesken [[Stianood]] an Witjdün leit en letj stak maasklun. Bias staken san iindiket. Bei liachweeder könst Dü auer'n [[waas]] auer tu [[Feer|Fer]] luup. Üüb Oomram wene 2.300 minsken uun trii gemeenen: [[Noorsaarep]], [[Neebel]] an [[Witjdün]]. [[Sössaarep]] an [[Stianood]] hiar tu Neebel. At amt 'Fer-Oomram' sat uun [[A Wik]] üüb Fer. == Saarpen == Uun't nuurden leit at bat [[Noorsaarep]] mä a fögelkui an di letj ialtürn. [[Neebel]] leit bi a waas, an as daalang mä [[Sössaarep]] an [[Stianood]] at gratst gemeen. At belukin wäärs san diar a [[St. Clemens sark]], at ual ''Öömrang Hüs'', a maln an a sarkhoof mä jo ual likstian. Sössaarep as at äälst saarep üüb Oomram. Heer stäänt di grat ialtürn. Stianood lait bi a waas an hed iarjuaren di iansagst huuwen üüb't eilun, bit uun 1890 [[Witjdün]] en bat wurd, huar do a dampern uun ääg kaam. Witjdün leit uun't süüden an as mä a baadelidj grat wurden. == Histoore == [[Datei:Amrum_Eisenzeit.JPG|thumb|Efterbau faan en iisentidjelk hüs naibi't [[Aamremer Fügelkui|fögelkui]]]] [[Datei:Grabstein-IMG 0534.JPG|thumb|left|200px|Likstian för en siamaan üüb sarkhoof uun [[Neebel]]]] [[Datei:Norddorf_Borag.JPG|thumb|''Borag'' üüb en huug ütj a wikingertidj bi [[Noorsaarep]]]] [[Datei:Johansen Amrum Karte.jpg|thumb|left|200px|Uun't 19. juarhunert hed Oomram noch en ''Kniiphuuwen'']] [[Datei:Amrum-Nebel-Oeoemranghues-IMG 0595.jpg|thumb|''Öömrang Hüs'', daalang en museumshüs uun [[Neebel]]]] A iarst Öömrangen lewet uun a jonger [[stiantidj]]; faan jo hää Oomram a gratstiangreew areft. Ütj a [[bronsetidj]] an a [[iisentidj]] jaft at noch en hialer rä [[grääfhuug]]er. Uun dünem uun't waasten faan a fögelkui san noch auerresten faan en saarep ütj a iisentidj. Man of det würelk jo ''Ambroonen'' wiar, diar am't juar 100 föör a krastelk tidjreegnang (100 f.K.) tuup mä Kimbern an Teutonen jin Rom streden haa, wat ütj diheer huk kaam, di doomols noch mä a fäästääg ferbünjen wiar, diar san a geliarten ei ians auer. Auerresten ütj a [[wikingertidj]], soken üs wen- an ialsteeden san muarsis üüb Oomram fünjen wurden. En türnborag ütj di tidj woort uun't uasten faan Noorsaarep üüb en letjen huug fermuuden, huar daalang at wiartskaft ''Borag'' stäänt. A [[Krümwaal]] as en ööderhualew kilometer lungen waal tesken Sössaarep an Stianood, an hi as wel uk ütj di tidj.<ref>Georg Quedens: ''Amrum''. Christian Jensen Verlag Breklum, Breklum 1971</ref> Uun't ääder [[madelääler]] kaam do a Fresken üüb't eilun. Jo lewet faan't saaltköögin, a büürerei an faskerei, an leeder uk faan a waalfang an a hanelssiafaart. Di öömrang siamaan [[Hark Olufs]], di 1724 uun Algerien uun [[slaawerei]] kaam, wurd diar generool, iar hi 1736 turag tu Oomram kaam. Am 1890 begand det büürin mä a fräämen, wat det eilun auer a miaten feranert hää. Uun't [[madelääler]] hiard Oomram tu a [[bütjenlunen]] (''Uthlande''), an sted oner a däänsk könang of a [[hertooch]] faan [[Schleswig]]. Efter di stridj tesken a däänsk könang an a Schauenburger groofen uun Holstian wiar Oomram tuup mä [[Waasterlun-Fer]] en däänsk [[könangriksenklave]] an hiard ei tu't [[Hertoochdoom Schleswig]]. So ging det bit 1864. Efter a sjiisk-däänsk krich faaan 1864 wurd Oomram, so üs det hialer lun Schleswig, tuup faan [[Uastenrik]] an [[Preußen]] regiaret. Efter a ''[[Sjiisk Kriich]]'' wurd Oomram Preußen tuskrewen an faan 1867 wiar't do en dial faan det [[Prowins Schleswig-Holstian]]. Tu di tidj wiar Oomram en gemeen uun a [[Kreis Tondern]]. Efter't [[ufstemang faan 1920]] wul a muarhaid bi Sjiisklun bliiw, man [[Tondern]] kaam tu [[Denemark]]. Bit 1972 hiard Oomram tu a [[Kreis Südtondern]]. Hi as do mä a kreis Hüsem an a kreis Eidersteed tu di nei [[Kreis Nuurdfresklun]] tuupslööden wurden. Uun't 19. juarhunert waanert muar üs en sjuarden faan a Öömrangen ütj, a miasten tu Ameerikoo. Daalang lewe muar efterkemen faan Öömrangen uun Ameerikoo üs üüb Oomram. An uk daalang noch jaft at föl frinjskaften tesken Oomram an Ameerikoo (mend as a [[USA]]). 1998 as föl auer Oomram beracht wurden, üs det frachtskap 'Pallas' mä en lääs fol holt föör Oomram strunagd, an a waas mä maskiinenööle folnjokset. {{ufsaat}} == Spriak an kultuur == [[Datei:Friesentracht.JPG|thumb|180px|left|''At öömrang''. Heer en bil faan [[Feer|Fer]] mä 10 knooper oner a panserkeed uunsteed faan 8 üüb Oomram]] Üüb Oomram snaake a miasten daalang huuchsjiisk. [[Öömrang spriak|Öömrang]] (at öömrang spriak) snaaket wel noch so'n sjuarden üüb't lun. Jodiar Öömrangen snaake oober uk aaltumaal huuchsjiisk. A [[Friiske spräke|nuurdfresk spriakwiisen]] haa grat ferskeeler. Öömrang liket at [[Fering]] auer a miaten, man at [[Sölring|Salrang]], wat uk tu't eilunsfresk hiart, as för fölen al swaar tu ferstunen. Wat naier as det [[Halunder]] üüb [[Halaglun]]. Föl Öömrangen snaake uk plaatsjiisk, auer det at spriak faan a sialidj wiar an as. Däänsk snaake man en hunfol lidj, likes dat Denemark so nai bi as. At öömrang (at [[öömrang dracht]]) as suart an witj mä föl salwer. A öömrang jong foomnen an wüfen dreeg det tu huuchhaiden, so üs freimaagin of tu bradlep. An at daansskööl drait at öömrang hal för a baadelidj. Üüb Oomram jaft at aparte weden. Tu [[Wikipedia:Kalender|Piadersinj]] (21. Febrewoore) woort biaket. At biak as en grat ial, wat a wonter ferjaage skal. A lidj maage enööder jinsidjag suart mä [[sut]]. ''[[Biakin]]'' komt faan di [[katuulsk]] [[Wikipedia:Kalender|Piadersdai]] (Petri Stuhlfeier, 22. Febrewoore) an woort uk uun ööder saarpen uun [[Nuurdfresklun]] feiert. Ualjuarsinj (31. Detsember) woort hulket. Bi't ''[[Hulkin]]'' luup sköölen faan ferklääst jong lidj faan hüs tu hüs an'am skal räät, hoker wel bääft det ferkleedang steget. A jongen fu do wat sweten an a ääleren en puns. At ''[[Hualewjonken]]'' as en draapen faan ääler maaner, miast sialidj so am a naachtertstidj. Uun a wontertidj kaam iar fööraal a jong gaster, wat noch ei befreid wiar tuup, am mäenööder a nawigatsion tu studiarin. {{ufsaat}} == Ökonomii == A miasten lewe faan a baadelidj. Oomram hää sowat 12.000 baaden för fräämen. 2005 kaam sowat 120.000 baadelidj tu Oomram an suragd för 1,1 miljuun auernaachtangen. Diartu kaam noch 80.000 besjüker för en dai. At jaft uk noch en betj büürerei, an ään fasker lewet noch üüb Oomram faan a faskerei. Föl fäänen stun fol mä hingster, det as oober för priwoot. == Ferkiar == [[Datei:Uthlande.JPG|thumb|Di nei W.D.R. damper "Uthlande V" (2010)]] Mä't auto könst dü mä a [[damper]]n faan a [[W.D.R.]] tu Oomram kem faan [[Doogebal]] auer [[A Wik]] üüb [[Fer]] of uk faan Schlüttsiel auer [[A Halgen]], det san [[A Huug]] an [[A Nääs]]. Uun a somer keert uk noch a '[[Adler Express]]' faan Nuurdstrun auer A Huug tu Oomram an widjer tu [[Sal]], man hi koon nian autos mänem. Aler dampern lei uun Witjdün uun. Faan [[Doogebal]] düüret det tuur sowat tau stünj, dan an wan keer a dampern uk ans direkt an lei ei üüb Fer uun, do düüret det sowat ööderhualew stünj. Üüb Oomram uunkimen könst dü at auto brük, man fölen san mä't wel onerwais. Diar san föl welwaier. Uun arke saarep jaft at welferhüürern för aal jo baadelidj, wat hör aanj wel ei mä haa. En bus keert arke hualew stünj faan Witjdün auer Sössaarep an Neebel tu Noorsaarep an turag. Bluas tu Stianood keert nään bus. En hunfol taksis san diar uk noch onerwais. Faan 1893 bit 1939 jääw't sogoor en [[Öömrang Iisenboon|iisenboon]] üüb Oomram. <div style="clear:left;" /div> == Natuur == A natuur üüb Oomram woort bestemet faan det laag tesken a [[Nuurdsia]] uun't waasten an a waas uun't uasten. Grat dialen faan't lun stun oner natüürskül: A [[Ood]] an a [[Öömrang Düner|düner]]. An trinj am Oomram as a [[Natsionaalpark Waas]]. {{Panoramabil|Dunes of Amrum.jpg|2400|Nuurdsiaeilun Oomram}} === Plaanten === At plaantenwelt woort bestemet faan det laag bi't weeder an det skraal lun. Üüb a Kniip an uun dünem waaks [[halem]] an [[röökelbosk]] an en hialer rä ööder plaanten, diar't uun a sun ütjhual, soken üs [[dünemeert]]en. Uk enkelt faan a winj gans krüm woksen [[sjüüren]] of [[pualemrut]]er fanjst dü diar. Bit uun a sööwentager juaren jääw't diar uk noch at [[dünemfisel]]. Uun't uasten faan a düner lei a [[hias]] an a [[tanen]]. At [[hiaskrüüs]] bleut uun August. Heer an uun hög dünemdäälen fanjst dü letj muuren mä [[fleegenfanger]]n. [[Ensian]] jaft det diar ei muar. A öömrang tanen san faan 1948 uf uun üüb a hias plaantet wurden. Diarföör jääw't man letj holtangen trinj am a kuien. Daalang stun 180 hektar [[tanen]] an diarmä hää Oomram a gratst uundial faan aler Nuurdsiaeilunen. Dü fanjst heer fööraal [[sjüüren]], tanen an [[birkebuumer]]. Uuntesken waaks uun a [[tanen]] föl plaanten, uk [[hünjmotsen]]. Üüb a [[geest]] woort noch büüret, an üüb det skraal lun waaks [[blä huder]], [[hongerkral]]en an [[noopruusen]]. Uun a [[maask]] waaks muar slacher sürgäärs an uk [[Prääster (bluum)|präästern]]. Det as heer a best ääkergrünj. Uun a letj guarder üüb Oomram wääkst ei föl saner [[ged]]. A [[stookruus]]en, wat dü diar sä könst, brük oober ei föl. Üüb't [[oon]] wääkst uk weder bluas det, wat saaltweeder ufkoon: [[halagruus]], [[südjen]], [[rölken]] an [[oongäärs]]. === Diarten === [[Datei:Halichoerus grypus.jpg|thumb|[[Grä selag|Grä selger]] üüb [[Jongnaamen]] bi Oomram]] Uk a öömrang tiirwelt woort faan det laag uun a [[Weestsiie|Nuurdsia]] bestemet. Sodenang lewe heer miast letjer diarten, soken üs [[haasen]], [[müsen]], [[iigler]] an [[fladermüsen]]. Uun't 12. juarhunert san a [[kanin]]en üüb Oomram ütjsaat wurden, am's tu jaagin. Uk en [[Foosen|foos]] as ans ütjsaat wurden, wat föl [[fögler]] freeden hää. Man jo efterkemen san aaltumaal jaaget wurden. Trinj am Oomram an üüb a suner lewe tau slacher [[Selag|selger]] an [[maarswin]]. Uun a wonter komt det ans föör, dat en jongen [[selag]] faan [[Jongnaamen]] üüb a [[A Kniip|Kniip]] speeld woort an diar tetjet woort. A gratst rikdom fanjst dü uun a [[Fögler|fögelwelt]]. Oomram hiart tu a wichtagst bräätsteeden för [[siafögler]]. Heer bräät [[Eidergus|eiderges]], [[Liiw|liiwen]], [[Baragan|baraganen]], [[bakern]], muar slacher faan [[kuben]], [[meew]]en an [[hiarangskub]]en, an noch föl muar slacher bräät bi [[A Kniip|strun]], uun [[Düner|dünem]] an bi a [[waas]]. Wan a fögler waanre, kem's tu Oomram tu freeden, an do jaft at diar [[stönerk]]en, [[Groltergus|grolterges]] an [[groonk]]en. Uun a saarpen jaft det uk en hialer rä [[Fögler|sjongfögler]]. Diartu kem [[fasaan]]en, wat uk tu jaagin tu Oomram broocht wurden san. Uk [[Amfiibien|eerdglüpern an hobelfasker]] könst dü üüb Oomram finj. Do jaft at föl slacher [[insekten]], [[koonkern]] an [[flenerken]]. Uun a waas trinj am Oomram jaft at föl slacher [[Fasker|fask]], soken üs at [[skol]], a [[hiarang]] of at [[makreel]]. Aal jo diarten uun a waas koon'am goorei aptääl - am man enkelten tu näämen: a [[kraaben]], a [[sneken]] an a [[soongreewlang]]. Fasket wurd jo fööraal a [[por]]en, wat do üs '[[kraaben]]' ferkääft wurd an a [[heesen]], diar üüb heesrager waaks. A leetst juaren haa a [[uastrang]]en auerhun nimen. == Persöönelkhaiden == * [[Thea Andresen]] (1916-2001) * [[Hark Bohm]] (* 1939) * [[Böle Bonken]] (1839–1926) * [[Knut Jungbohn Clement]] (1803–1873) * [[Martin Flor]] (1597–1686) * [[Lutz Görgens]] (* 1951) * [[Hans Jaenisch]] (1907–1989) * [[Christian Johansen]] (1820–1871) * [[Arthur Kruse]] (1893–1968) * [[Annegret Lutz]] (1945-2003) * [[Hark Martinen]] (1934–2016) * [[Lorenz Friedrich Mechlenburg]] (1799–1875) * [[Hark Olufs]] (1708–1754) * [[Carsten Pörksen]] (* 1944) * [[Georg Quedens]] (* 1934) * [[Jens Quedens]] (* 1945) * [[Otfried Schwarz]] (* 1942) == Literatüür == * Georg Quedens, Hans Hingst, Gerhard Stück, Ommo Wilts: ''Amrum. Landschaft, Geschichte, Natur''. Verlag Jens Quedens, Amrum 1991, {{ISBN|3-924422-24-9}}. * Georg Quedens: ''Amrum''. Breklumer Verlag, Breklum 2004, {{ISBN|978-3-7793-1110-2}}. * Georg Quedens: ''Insel unter weitem Himmel''. 3. Auflage, Breklumer Verlag, Breklum 2004, {{ISBN|978-3-7793-1120-1}}. * Georg Quedens: ''Das Seebad Amrum. „... und befürchten den Verderb der guten hiesigen Sitten ...“''. Veränderte Neuauflage. Verlag Jens Quedens, Amrum 2006, {{ISBN|978-3-924422-79-0}}. == Luke uk diar == {{Commonscat öömrang|Amrum|Oomram}} {{Wikivoyage öömrang|Amrum|Oomram}} * [[Oomram (Gemeen)]] == Ferwisang efter bütjen == {{dmoz|World/Deutsch/Regional/Europa/Deutschland/Schleswig-Holstein/Regionen/Nordfriesische_Inseln_und_Halligen/Amrum/}} * [https://web.archive.org/web/20111111080406/http://jessen.bplaced.net/archiif/kurs/homepage.htm „Gud dai“ – Öömrang-Friesisch-Kurs für Anfänger] * [https://onlinestreet.de/strassen/in-25946.html Struatennöömer] üüb onlinestreet.de * [https://dnlhenn.github.io/AmrumROOTS/ Amrum Roots] == Kwelen == <references/> {{Nuurdfresk eilunen}} {{Import|07.11.2006|de:Amrum}} {{Auer a miaten|20. Nofember 2010}} [[Kategorie:Oomram| ]] cbsyc97706u91sqlahrppr5tqnhg7yx Vorlage:Hoodsid-Wiist dü 10 2301 282261 277266 2026-07-12T09:55:32Z Murma174 19 282261 wikitext text/x-wiki * Üüb [https://dnlhenn.github.io/AmrumROOTS/ Amrum Roots] en sidj auer't histoore faan [[Oomram]] tu sen as ? * A [https://www.isfas.uni-kiel.de/de/frisistik/forschung/projekt-retrodigitalisierung-und-publikation-der-lexikografischen-werke-der-nordfriesischen-woerterbuchstelle wurdenbuken] faan't [[Nuurdfresk Wurdenbuksteed]] nü online ütjkem skel ? * A [https://www.kulturkanal.sh/tag/nordfriesland/ Kulturkanal.sh] en sidj auer Nuurdfresklun hää? * At iarst fering computerspal [https://d42adventurefan.itch.io/the-ludwig-mystify-fering-fersiuun ''Ludwig Mystify''] 2025 ütjkimen as? * Diar nü en [https://www.halunder.ai/ Halunder Auersaater] mä [[konstelk inteligens]] werket? * A [https://auersaater.de/ Fering Auersaater] sant April 2025 online as? * Diar 2023 en [https://quedens.de/buecher/amrum/720/nei-fering-oeoemrang-wurdenbuk-neues-woerterbuch-der-friesischen-mundart-von-foehr-und-amrum nei wurdenbuk] för't [[fering]]-[[öömrang]] ütjkimen as? * At hiarspal [https://www.youtube.com/watch?v=MwJ9aB6eCLE A Krich faan a Wäälten] üüb [[YouTube]] tu hiaren as ? * Di film [[E krouf bai e Wiidou]] üüb [[YouTube]] tu sen as? * Diar en [https://www.nordfriiskfutuur.eu/nordfrieslandlexikon/ Nordfriislon Leksikon] faan't [[NFI]] uun't näät as? * Diar [https://www.nordfriiskinstituut.eu/aktuelles/ Neis] faan't [[Nordfriisk Instituut]] uun't näät stäänt? <!--* Huar Dü [https://www.plattdeutsches-zentrum.de/index.php/dp/plattdueuetsch-fisik-siet a nuurdfresk an plaatsjiisk artiikler faan't NFT] finj könst?--> * Deer en soomling foon [http://www.curlie.org/World/Nordfriisk Nordfriisk webside] önj't internet as? * Dü nais üt jü frasch wråål aw [http://friiske.de/ friiske.de] leese koost? * Et en [http://www.friisk.org Online-Aurseeter] fuar Sölring, Fering-Öömrang, Haliifreesk än Goshiirder jeft? * Dat et en [https://www.friesisch.net/ Online-Aurseeter] for [[mooring|Mooring / Fråsch]] jaft? * Dü som Dechtings fan ''[[Jens Emil Mungard]]'' [https://www.youtube.com/playlist?list=PLXkw_tRl59eAmyqTsg1dFxrCfq1gFiR19 üp YouTube hiir en lees] kenst? * Et en On-Line [http://www1.fa.knaw.nl/noardfrysk/index.htm kurs] fort Frasch ma [http://www1.fa.knaw.nl/noardfrysk/wurdlist.pdf uurdebök] jeeft? * [[Claas Riecken]] sin filme aw [http://www.youtube.com/results?search_query=claas+riecken YouTube] tu schüns san? * Deer sunt 2016 en [http://www.teooter.de/ foriining for modern nordfriisk teooter] as? * Diar en [https://liirnordfriisk.blogspot.de/ blog] es, fuar [[Söl'ring]] tö liir. * Huar dü a miast leesen artiikler fanjst ([https://stats.wikimedia.org/#/frr.wikipedia.org/reading/top-viewed-articles/normal|table|last-month|~total|monthly ''Top 20'' . . .]) ? * Nei Wiki-Projekt (2021): [[Wikipedia:Welkimen_projekt/Mentooren|Mentooren]] för nei skriiwern. * Et en [https://www.youtube.com/playlist?list=PLXkw_tRl59eDnXSQa0_xTkd_L7bAG1S0_ Videosaamling] jeft, hur Dü wat aur fuarhualing Tjüch liir kenst? * Dat em üp [[Alugha]] Videos me tau en muar Toonspöören üp forskelig Spraaken weegi ken? kpf4ln9evv2h2b15pnbovhztg01au6b 2020 0 7421 282257 274269 2026-07-12T01:40:18Z InternetArchiveBot 15792 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 282257 wikitext text/x-wiki {{Juar}} {{fe.}} '''2020''' wiar det twuntigst juar faan at [[21. juarhunert]].<br> {{mo.}} '''2020''' wus dåt twuntist iir foon dåt [[21. iirhunert]]. <br> {{hf.}} '''2020''' waos dat twontist iir foon dat [[21. iirhonert]]. == Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen == * 13. [[Janewoore]]: Det [[Ferianigt Köningrik]] as det 26. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut. * 31. Janewoore: Det [[Ferianigt Köningrik]] treed ütj det [[Europeeisk Unioon]] ütj. * At [[Corona]]-sjocht bräächt ütj. * 26. [[Mei]]: [[Costa Rica]] as det 27. lun, huar tau maaner of tau wüfen frei mut. * 09. [[August]]: Presidentskapswool uun [[Witjruslun]]. * 18. August: Putsch uun [[Maali]]. * 31. [[Oktuuber]]: Parlamentswool uun [[Georgien]]. * 03. [[Nofember]]: [[US-Presidentenwool 2020|Presidentskapswool]] uun dön [[Ferianigt Stooten]]: Wool faan [[Joe Biden]] tu a president. == Bäären – Tuläid – Bēren == == Störwen – Stürwen == * 10. [[Janewoore]]: [[Qaabuus ibn Sa'iid Aal Sa'iid]], sultaan faan [[Omaan]] (* [[1940]]) * 30. [[Jüüle]]: [[Lee Teng-hui]], [[Taiwan (Republiik)|taiwaans]] poliitiker an president faan't lun (* [[1923]]) * 31. [[Oktuuber]]: [[Sean Connery]], britisk schauspeler (* [[1930]]) * 02. [[Detsember]]: [[Valéry Giscard d'Estaing]], fransöösk politiker (*[[1926]]) == Neis faan 2020 == : 25. Nofember: [https://www.ndr.de/wellenord/sendungen/friesisch/Alle-Preise-gehen-an-Friesinnen,ferteel214.html Ferteel iinjsen 2020] ([[NDR]]) : 05. Nofember: [https://www.spiegel.de/wirtschaft/service/gefluegelpest-erster-fall-von-gefluegelpest-auf-hallig-oland-a-13cf8e2a-86f5-4f58-ab31-24323c216d0c Fögelpest] üüb [[Ualun]] (spiegel.de) : 05. Nofember: [https://www.amrum-news.de/2020/11/05/kapriolen-des-kniepsandes/ Kniip] üüb [[Oomram]] (amrum-news.de) : 20. September: [https://www.nordschleswiger.dk/de/gesellschaft-deutschland-suedschleswig/grossprojekt-im-nordfriesischen-wattenmeer Großprojekt] (nordschleswiger.dk) -> [[A Nääs]] : 20. September: [https://web.archive.org/web/20220702041819/https://www.cleanthinking.de/skysails-erste-flugwindkraftanlage-speist-bald-strom-ins-netz/ Sky Power 100] (cleanthinking.de) -> [[Klasbel]] : 18. September: [https://web.archive.org/web/20230205082751/https://www.stuttgarter-zeitung.de/inhalt.weinanbau-auf-sylt-deutschlands-noerdlichste-rebstoecke.c2726ede-b0d7-442f-9cf5-28c7a7de87d6.html Weinanbau auf Sylt] (stuttgarter-zeitung.de) -> [[Win]] , [[Sal]] : 06. September: [https://www.it-markt.ch/news/2020-09-06/warum-in-einem-nordfriesischen-rechenzentrum-algen-wachsen Algen im Rechenzentrum] (it-markt.ch) -> [[Bramstedtlund]] : 19. August: [[Wikipedia:Hoodsid|'''Nuurdfresk Wikipedia''']] woort 10 juar ual. : 06. Mei: [https://www.solarserver.de/2020/05/06/regeneratives-wasserstoffmobilitaets-projekt-in-norddeutschland/ Weederstoofmobiliteet] (solarserver.de) -> [[Weederstoof]] : 21. April: [https://www.spiegel.de/reise/amrum-waehrend-corona-wo-kaninchen-und-rebhuhn-sich-guten-tag-sagen-a-ea968663-cce4-4837-8832-c3cbc1dbf49d Corona üüb Oomram] (spiegel.de) -> [[Oomram]] : 19. Febrewoore: [https://www.spiegel.de/reise/deutschland/biikebrennen-auf-pellworm-feuerzeichen-in-der-nordsee-a-c5f67bd7-802d-427c-9b4c-f8eb852431c8 Feuerzeichen] (spiegel.de) -> [[Biakin]] , [[Pelwerem]] : 16. Janewoore: [https://www.shz.de/lokales/husumer-nachrichten/marie-tangeberg-autorin-und-paedagogin-begeistert-beim-friesisch-abend-in-der-gaststaette-fraschloenj-id27025517.html Marie Tångeberg as 95 wurden] (sh:z) -> [[Marie Tångeberg]] : 15. Janewoore: [https://www.nordsee-netz.de/174/2020-0720/Biikebrennen.html Biakin] (nordsee-netz.de) -> [[Biakin]] : 13. Janewoore: [https://www.weser-kurier.de/deutschland-welt/deutschland-welt-vermischtes_artikel,-und-der-nebel-zieht-uebers-land-_arid,1890384.html Turbostaat: ''Uthlande''] (weser-kurier.de) -> [[Uthlande]] 92t7m7nnbn8wgjxd3t9hqfa6lyiq8qq E.GO Mobile 0 25137 282260 282253 2026-07-12T07:18:14Z InternetArchiveBot 15792 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 282260 wikitext text/x-wiki {{sölring}} {{SEITENTITEL:e.GO_mobile}} {{Infobox Unternehmen | Name = e.GO Mobile AG | Logo = E.GO Mobile logo.svg | Unternehmensform = Aktienselskep (Dütsklön) | Gründungsdatum = 19. Marts 2015 | Auflösungsdatum = | Auflösungsgrund = | Sitz = [[Aachen]], {{DEU/sö}} | Leitung = Günther Schuh (Ingenieur) (Kontoorsföörer) | Mitarbeiterzahl = 36 <small>(Aur 2016 reeknet)</small><ref>Jahresabschluss zum Geschäftsjahr 2016 der e.GO Mobile AG, 31. März 2017. In: ''Bundesanzeiger'', 23. Januar 2018, abgerufen im Unternehmensregister am 18. Februar 2018.</ref> | Umsatz = | Stand = 2016-12-31 | Branche = Autofabrik (Elektro) | Homepage = www.e-go-mobile.com }} Di '''e.GO Mobile AG''' es en [[Elektroauto]]<nowiki/>fabriik ön [[Aachen]]. Di Firma waar ön't Jaar 2015 grünjlair, en 2017 kür ön di Mai dit jest Model, di [[e.GO Life]] weeget uur. Sent des Tir ken em dit Auto uk fuarof bistel, en tö dit Jen fan 2018 skel di jest Wainer üp Straat kum.<ref name="SPON-1218824">{{Internetquelle|url=http://www.spiegel.de/auto/aktuell/elektroauto-e-go-erste-testfahrt-mit-dem-elektro-mini-a-1218824.html |titel=Elektroauto e-Go: Günther gegen Goliath - Mobilität |autor=Christian Frahm |werk=[[Spiegel Online]] |datum=2018-07-22 |zugriff=2018-07-22}}</ref> ==Histoorie== Dit Start-Up-Firma es üt en Werktjüchmaskiinenlaboor bi di RWTH Aachen<ref>RWTH = Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule</ref> wukset en uur üt di RWTH ''ütgrünjet''. Fööret uur di Firma fan di RWTH-Profesor Günther Schuh.<ref>[https://www.deutschlandfunknova.de/beitrag/aachener-start-up-e-mobilitaet-geht-auch-preiswert ''Aachener Start up: E-Mobilität soll auch preiswert gehen''.] [[Deutschlandfunk Nova]], Sendung ''Hielscher oder Haase'', 2. August 2017, abgerufen am 10. September 2017.</ref><br> Schuh heer ön't Jaar 2010 uk di Firma [[Streetscooter]] me ön Gang braacht. wat sent 2014 en Daachterselskep fan di Dütsk Post es. Dit jest Produkt fan di e.Go mobile AG wiar en Spaasmaskiin fuar Wukseni, dit ''e.Go Kart''<ref>Ben Schwan: [https://www.heise.de/tr/artikel/Kettcar-fuer-Erwachsene-3697479.html ''Kettcar für Erwachsene''.] In: ''[[Technology Review]]'', 17. Mai 2017, abgerufen am 1. April 2018.</ref> Di 17. Marts 2017 waar dit jest Seerienauto, di ''e.Go Life'' bi di [[CeBiT]] weeget.<ref>Ulf J. Froitzheim: [https://www.heise.de/tr/artikel/Der-neue-Volks-Wagen-3664506.html ''Der neue Volks-Wagen''.] In: ''Technology Review'', Heft 2/2017, 12. April 2017, abgerufen am 1. April 2018.</ref> ==Showroom en Pop Up Stores== [[Datei:E.Go Showroom Bonn März 2018.jpg|mini|"Pop-up-Store" ön Bonn, Marts 2018]] En Pop Up Store es en Laaden, wat lerig es en hur em sin Produkt fuar di Tir, diar di Laaden lerig staan wöör, diar tö Forkoopin iinstelt. Sok heer di e.G mobile AG ön Bonn en Neuss. Iin ön di Firma ön aachen jeft et jit en Showroom, hur em forskeligi Ütstafiaringen fan di [[e.Go Life]] önluki en köör ken. ==Modeli== [[Datei:E.GO Life e.Mobility Day 2.jpg|mini|[[e.GO Life]] (Proototyp, Maimuun 2017)]] ;e.go Life: Di e.Go Life es dit Auto fuar di Stat, hurfuar di Prisen bi 15.900 € bigen skel. ;e.go Mover: Di [[e.Go Mover]] es en autonoomi Elektro-Statbus fuar 15 Pasajiiri, wat fan 2019 ön becht uur skel. Bit 2021 wel em me en me en Joint Vetutre fan di Daachterfirma (e.Go Moove GmbH) en Daachter fan [[ZF Friedrichshafen]] en me [[Nvidia]] des autonoomi Bus üp Wai fo.<ref>Gregor Soller: [https://www.vision-mobility.de/de/news/e-go-mover-soll-2019-serie-gehen-841.html ''e.GO Mover soll 2019 in Serie gehen''.] In: ''[[Vision Mobility]]'', 12. Oktober 2017, abgerufen am 18. Februar 2018.</ref> ;e.Go Kart: Dit Formaaksmobiil fuar Wuksni heer en [[Pedelec]]-Öndreft, ken 25 km/h laap en kummt 25 km fiir. ==Produktsjoon== Di Fabriik waar ön di Juunimuun 2018 iipenmaaket. Fan di Hārefst ön skel üp 16.000 m² Areaal ombi 10.000 Autos ön't Jaar becht uur. Hat skel ombi 17 Stünen waari, bit jen Auto au 28 Statsjoonen iin ön't Werk löpen en töhopbecht es. == Luki uk jir == {{Commonscat sölring|E.GO vehicles|e.GO Mobile}} * [https://web.archive.org/web/20210917172931/https://www.e-go-mobile.com/de Weebsir fan di e.GO Mobile AG] * {{Internetquelle |autor=Christian Pricelius |url=http://tv-download.dw.com/Events/mp4/md/md20171024_zwerg_sd_dwdownload.mp4 |titel=eGo Life startet durch |werk=[[Deutsche Welle]] |datum=2018-01-09 |zugriff=2018-05-22 |abruf-verborgen=1 |format=mp4-Video, 5:12 Minuten, 24 MB }} {{Webarchiv|url=http://tv-download.dw.com/Events/mp4/md/md20171024_zwerg_sd_dwdownload.mp4 |wayback=20180523012100 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-07-12 07:18:08 InternetArchiveBot }} ==Futnooten== [[Kategorie:Forkiir]] [[Kategorie:Automobilfabrik (Dütsklön)]] [[Kategorie:Straatenforkiir]] [[Kategorie:Elektroautofirma]] [[Kategorie:Elektroauto (Baterii)]] [[Kategorie:Projekt (RWTH)]] 8ul069rr7fcothlks1aptt08ivxq7rc Chartuum (Steed) 0 28870 282259 282252 2026-07-12T05:40:40Z InternetArchiveBot 15792 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 282259 wikitext text/x-wiki {{Fering}} {{Positionskarte+| Sudan | width=200 | float=right | maptype=relief | caption='''Chartuum''' uun Sudaan | places= {{Positionskarte~| Sudan | position=6 | lat=15/30/02/N | long=32/33/36//O | region=SDN | label=}} }} '''Chartuum''' (üüb [[Araabsk]]: ٱلْخُرْطُوم‎ ''Al-Khurṭūm'') as at hoodsteed faan [[Sudaan]]. At steed leit uun a uast faan't lun. Det hee 1.410.858 lidj (2008)<ref>[http://citypopulation.de/en/sudan/ ''Sudan'', citypopulation.de]</ref>. ==Geografii== ===Kliima=== {{Klimatabelle | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATUR = rechts | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200 | QUELLE = Sudan Meteorological Authority, Daaten: 1971–2000<ref>{{Internetquelle | url=http://worldweather.wmo.int/085/c00249.htm | titel=Klimainformationen Khartoum | autor=Sudan Meteorological Authority | hrsg=World Meteorological Organization | zugriff=2013-11-12 }}</ref>; [http://wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=sd&stat=62721 wetterkontor.de] | Überschrift = Temperatüür, rin an snä uun Chartuum | Ort = Khartum <!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | hmjan = 30.7 | hmfeb = 32.6 | hmmär = 36.5 | hmapr = 40.4 | hmmai = 41.9 | hmjun = 41.3 | hmjul = 38.5 | hmaug = 37.6 | hmsep = 38.7 | hmokt = 39.3 | hmnov = 35.2 | hmdez = 31.7 <!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | lmjan = 15.6 | lmfeb = 16.8 | lmmär = 20.3 | lmapr = 24.1 | lmmai = 27.3 | lmjun = 27.6 | lmjul = 26.2 | lmaug = 25.6 | lmsep = 26.3 | lmokt = 25.9 | lmnov = 21.0 | lmdez = 17.0 <!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --> | nbjan = 0.0 | nbfeb = 0.0 | nbmär = 0.1 | nbapr = 0.0 | nbmai = 3.9 | nbjun = 4.2 | nbjul = 29.6 | nbaug = 48.3 | nbsep = 26.7 | nbokt = 7.8 | nbnov = 0.7 | nbdez = 0.0 <!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --> | rdjan = 0.0 | rdfeb = 0.0 | rdmär = 0.1 | rdapr = 0.0 | rdmai = 0.9 | rdjun = 0.9 | rdjul = 4.0 | rdaug = 4.2 | rdsep = 3.4 | rdokt = 1.2 | rdnov = 0.0 | rddez = 0.0 <!-- durchschnittliche Anzahl täglicher Sonnenstunden für den jeweiligen Monat in h/d --> | shjan = 10.2 | shfeb = 10.5 | shmär = 10.2 | shapr = 10.6 | shmai = 10.0 | shjun = 9.3 | shjul = 8.7 | shaug = 8.8 | shsep = 9.1 | shokt = 9.9 | shnov = 10.1 | shdez = 10.3 <!-- durchschnittliche Luftfeuchtigkeit für den jeweiligen Monat in % --> | lfjan = 27 | lffeb = 22 | lfmär = 17 | lfapr = 16 | lfmai = 19 | lfjun = 28 | lfjul = 43 | lfaug = 49 | lfsep = 40 | lfokt = 28 | lfnov = 27 | lfdez = 30 <!-- durchschnittliche Wassertemperatur (Meere, Seen u.ä.) für den jeweiligen Monat in °C --> | wtjan = | wtfeb = | wtmär = | wtapr = | wtmai = | wtjun = | wtjul = | wtaug = | wtsep = | wtokt = | wtnov = | wtdez = }} ==Kwelen== <references/> [[Kategorie:Hoodsteed uun Aafrika]] [[Kategorie:Sudaan]] a8b4v3lrvlc0m7s7uhl9e6azs133qj1 Alugha 0 39833 282258 260807 2026-07-12T02:23:28Z InternetArchiveBot 15792 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 282258 wikitext text/x-wiki {{sölring}} '''Alugha''' es en Firma ön [[Mannheim]]. Dit es ön [[Dütsklön]] dit iining iipen [[Videoportaal]] en dit jest [[Hosting]]<ref>En Host heer Plaats üp Reekenmaskiinen tö forhüüri, hur em Videos of üđer Daaten let ken.</ref>, hur em Online-Videos üp muar üs jen Spraak omseet en āpleer ken.<ref>[https://www.broadcastnow.co.uk/production/the-european-tour-reveals-shortlist-for-innovation-competition/5145428.article The European Tour reveals shortlist for innovation competition], [[Broadcast]], 5. Dezember 2019 (englisch)</ref><ref>[https://craft.co/alugha-gmbh alugha], Craft, aufgerufen im Mai 2020</ref><ref>[https://www.tagesspiegel.de/gesellschaft/medien/start-ups-mit-kunstnamen-a-wie-agaadoo/10791412.html A wie Agaadoo], [[Der Tagesspiegel]], 6. Oktober 2014</ref> == Histoorie == Di Alugha GmbH waar ön't Jaar 2014 fan di Famiilien fan Bernd Korz sa üs fan Gregor Greinert, di Fuarseeter fan di Üppasireer fan [[Duravit]] en Selskepsmeföliger bi di [[Röchling Gruppe]] grünjlair.<ref>[https://www.crunchbase.com/organization/alugha#section-overview Alugha], [[Crunchbase]], abgerufen im Mai 2020 (englisch)</ref> Bigening fan Alugha ([[Swahili (Sprache)|Swahili]]: „jen Spraak“) kum fan dit Jaar 2012. Korz her en [[YouTube]]-Kanaal, hur [[Tutorial]]-Videos aur dit Ombechning fan sin Buernstair en leeter uk wat aur Reekenmaskiinen weeget waar.<br> Muar en muaer Liren wil di Videos uk üp üđer Spraaken önluki. Korz maaket da Önertiiteln aur niin Videoportaal önböör, dat em muar üs jen Toonspöör haa kür, wat em uk jit omskrekeli kür.<br> Diarme wiar hi man ek töfreer, en hi kām üp di Taacht en maaki en Program, hur em di Spraak fan en Video me omstel ken. Des her man aliining fuar di Prototyp 800.000 Euro kostet, en sa forsaacht di Dreeng fan 15 Jaaren, Niklas, en [[Prototypes|Prototyp]]. Ön di Marts fan 2015 kür Alugha sin jest Platforem weegi.<ref>[https://thenextweb.com/creativity/2014/05/31/father-son-developers-create-service-can-different-languages-single-video/ Father-son developers create service that offers different languages in a single video], [[The Next Web]], 31. Mai 2014 (englisch)</ref><ref>[https://www.deutsche-startups.de/verzeichnisse/startups-a-z/alugha-gmbh/ Alugha], Deutsche Startups, aufgerufen im September 2020</ref><ref>{{Webarchiv|url=https://www.stuttgarter-nachrichten.de/inhalt.deutsche-startups-in-new-york-wie-komme-ich-an-das-grosse-geld.b3251449-28f7-4ba6-ae10-da1d5c13c451.html |wayback=20211125124811 |text=Rüstzeug für die Eroberung der Welt |archiv-bot=2026-07-12 02:23:23 InternetArchiveBot }}, [[Stuttgarter Nachrichten]], 25. Dezember, 2016</ref> == Iaringen == * Innovation Hub von [[Tata Communications]] und [[PGA European Tour]], 1. Platz 2020<ref>[https://www.europeantour.com/european-tour/news/articles/detail/innovation-award-for-alugha/ Innovation award for alugha], Europeantour, 29. April 2020 (englisch)</ref> == Luki uk jir == * [https://alugha.com/ Alugha ön't Nat] * [https://alugha.com/videos/3ac4c710-4e1f-11ec-92fa-975bcde4d7e5?lang=c-soe Dit jest Video üp Dütsk en Sölring es aur Nationaalsozialismus (2 min)] * [https://alugha.com/videos/3ac4c710-4e1f-11ec-92fa-975bcde4d7e5?lang=c-soe En "Watchlist" me hok Videos. Dit jest ber uk Uastfriisk Platdütsk ön] == Futnooten == <references /> [[Kategorie:Digitāltechnik]] [[Kategorie:Industrii]] [[Kategorie:Internet]] [[Kategorie:Film]] sazensfdn56fv1tcadfkyols7iay94r