Vichipedie
furwiki
https://fur.wikipedia.org/wiki/Pagjine_princip%C3%A2l
MediaWiki 1.47.0-wmf.10
first-letter
Media
Speciâl
Discussion
Utent
Discussion utent
Vichipedie
Discussion Vichipedie
Figure
Discussion figure
MediaWiki
Discussion MediaWiki
Model
Discussion model
Jutori
Discussion jutori
Categorie
Discussion categorie
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Fisiche
0
1852
183875
159549
2026-07-13T22:24:04Z
Santefoscje73
11500
183875
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:CollageFisica.jpg|350px|miniatura|destra|I fenomen naturâls che costituissin l'ogjiet di studi de bande de fisiche. Dal alt a çampe tal sens orari: '''1)''' la dispersion otiche de lûs traviâts lis gotis di aghe prodûs un arc di San Marc, un fenomen studiât te otiche; '''2)''' une aplicazion de otiche: il laser; '''3)''' mongolfieris che doprin la fuarce di Archimede per volâ; '''4)''' un sgurli, un sisteme studiabîl te meccaniche classiche; '''5)''' l'efiet di un colp anelastic; '''6)''' orbitâls dal atom di idrogjen, spiegabîl de bande de le meccaniche cuantistiche; '''7)''' l'esplosion di une bombe atomiche; '''8)''' un fulmin, un fenomen eletrîc; '''9)''' galassie fotografade cun il telescopi spaziâl Hubble.]]
La '''fisiche''' (dal grêc antic "φύσις", physis, che vûl dî "nature") e je la [[sience]] che e studie i fenomens de [[nature]] in [[mût sperimentâl]] par gjavâ fûr leçs matematichis che a regolin il compuartament de materie, de energjie, de lûs, dal spazi e dal timp.
Par via de sô impurtance e de sô evoluzion, la fisiche e je considerade la sience fondamentâl de nature, de cuâl a nassin o si lein dretis altris disiplinis tant che la [[chimiche]], la [[astronomie]] e la [[gjeologjie]].
== Il metodi sperimentâl ==
La fisiche e base la sô sielte di ricercje sul '''[[metodi sperimentâl]]''' (o metodi galileian), codificât di [[Galileo Galilei]] tal XVII secul. Chest metodi si divit in diviersis fasis:
Osservazion di un fenomen de nature.
*'''Formulazion di une ipotesi par sclarî ce che al è sucedût'''.
*'''Esperiment in laboratori par verificâ se la ipotesi e je juste o sbaliade'''.
Leç matematiche: se l'esperiment al conferme la ipotesi, si scrîf une formule matematiche che e descrîf il fenomen in maniere definitive.
== Storie de fisiche ==
La fisiche e à une storie lungje e incalcolabile che e divit il so rasonament in doi grancj paracafe: la '''fisiche classiche''' (dal XVII secul fin ai agns ’20 dal XX secul) e la '''fisiche moderne''' (dal XX secul in ca).
=== Fisiche classiche ===
La fisiche classiche e studie chei fenomens che si rivin a viodi e a miorâ te vite di ogni dì, dulà che lis velocitâts a son une vore plui piçulis de velocitât de lûs e lis dimensions a son a nivel macroscopic. Lis rames principâls a son:
*[[Mecaniche classiche]]: E studie il moviment dai cuars sot l'azion des fuarces e de gravitât (disvilupade soredut di [[Isaac Newton]]).
*[[Termodinamiche]]: E analise il calôr, la temperature e lis conversions de energjie inte materie.
* [[Otiche]]: E studie la nature de lûs, la sô propagazion e i siei efeçs (tant che la rifrazion e la riflession).
* [[Eletromagnetisim]]: E met insiemit l'eletricitât e il magnetisim in un singul rasonament, sclarîts de bande des ecuazions di James Clerk Maxwell.
=== Fisiche moderne ===
La fisiche moderne e nâs cul finâl dal XIX secul e l'inzi dal XX secul, cuant che la fisiche classiche no jere plui in stât di sclarî fenomens dretis a nivel microscopic o a velocitâts grandonis. Lis sôs rames fondamentâls a son:
* [[Teorie de relativitât]]: Formulade di [[Albert Einstein]], e sberlefe i concets di spazi e timp, dmostrand che la masse e la energjie a son lât a rane (cul famôs '''E = mc^2''') e che la gravitât e je la curvadure dal spazi-timp.
* [[Mecaniche cuantistiche]]: E studie il compuartament de materie e de energjie in dimensions atomichis e subatomichis, dulà che lis leçs de mecaniche classiche no àn plui valôr e il mont al è caraterizât de probabilis e dal dualisim onde-particele.
* [[Fisiche des particelis]] (o fisiche subatomiche): E investigate i costituents fondamentâi de materie (tant che i cuarks, i leptons e i bosons) e lis fanzis che a regolin i lôr rapuarts inte rêt de nature.
== Aplicazions de fisiche ==
La fisiche no je dome une sience teoretiche, ma e à un impat incalcolabil in te tecnologjie e in te societât.
L'[[eletroniche]], che in dì di vuê e je presinte in ogni dispositîf modern, e je un biel esempli di aplicazion pratiche sedi de fisiche classiche (par vie dei sircuic eletrics e dal magnetisim) che de fisiche moderne (par vie dei semicondutôrs, che si sclarissin dome cul mût de mecaniche cuantistiche).
== Cjale ancje ==
*[[Sience]]
*[[Matematiche]]
*[[Mecaniche cuantistiche]]
*[[Albert Einstein]]
[[Categorie:Fisiche]]
sqf84lrvqivqa78jquu6r38plxmpojw
183876
183875
2026-07-13T22:31:04Z
Santefoscje73
11500
/* Fisiche moderne */
183876
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:CollageFisica.jpg|350px|miniatura|destra|I fenomen naturâls che costituissin l'ogjiet di studi de bande de fisiche. Dal alt a çampe tal sens orari: '''1)''' la dispersion otiche de lûs traviâts lis gotis di aghe prodûs un arc di San Marc, un fenomen studiât te otiche; '''2)''' une aplicazion de otiche: il laser; '''3)''' mongolfieris che doprin la fuarce di Archimede per volâ; '''4)''' un sgurli, un sisteme studiabîl te meccaniche classiche; '''5)''' l'efiet di un colp anelastic; '''6)''' orbitâls dal atom di idrogjen, spiegabîl de bande de le meccaniche cuantistiche; '''7)''' l'esplosion di une bombe atomiche; '''8)''' un fulmin, un fenomen eletrîc; '''9)''' galassie fotografade cun il telescopi spaziâl Hubble.]]
La '''fisiche''' (dal grêc antic "φύσις", physis, che vûl dî "nature") e je la [[sience]] che e studie i fenomens de [[nature]] in [[mût sperimentâl]] par gjavâ fûr leçs matematichis che a regolin il compuartament de materie, de energjie, de lûs, dal spazi e dal timp.
Par via de sô impurtance e de sô evoluzion, la fisiche e je considerade la sience fondamentâl de nature, de cuâl a nassin o si lein dretis altris disiplinis tant che la [[chimiche]], la [[astronomie]] e la [[gjeologjie]].
== Il metodi sperimentâl ==
La fisiche e base la sô sielte di ricercje sul '''[[metodi sperimentâl]]''' (o metodi galileian), codificât di [[Galileo Galilei]] tal XVII secul. Chest metodi si divit in diviersis fasis:
Osservazion di un fenomen de nature.
*'''Formulazion di une ipotesi par sclarî ce che al è sucedût'''.
*'''Esperiment in laboratori par verificâ se la ipotesi e je juste o sbaliade'''.
Leç matematiche: se l'esperiment al conferme la ipotesi, si scrîf une formule matematiche che e descrîf il fenomen in maniere definitive.
== Storie de fisiche ==
La fisiche e à une storie lungje e incalcolabile che e divit il so rasonament in doi grancj paracafe: la '''fisiche classiche''' (dal XVII secul fin ai agns ’20 dal XX secul) e la '''fisiche moderne''' (dal XX secul in ca).
=== Fisiche classiche ===
La fisiche classiche e studie chei fenomens che si rivin a viodi e a miorâ te vite di ogni dì, dulà che lis velocitâts a son une vore plui piçulis de velocitât de lûs e lis dimensions a son a nivel macroscopic. Lis rames principâls a son:
*[[Mecaniche classiche]]: E studie il moviment dai cuars sot l'azion des fuarces e de gravitât (disvilupade soredut di [[Isaac Newton]]).
*[[Termodinamiche]]: E analise il calôr, la temperature e lis conversions de energjie inte materie.
* [[Otiche]]: E studie la nature de lûs, la sô propagazion e i siei efeçs (tant che la rifrazion e la riflession).
* [[Eletromagnetisim]]: E met insiemit l'eletricitât e il magnetisim in un singul rasonament, sclarîts de bande des ecuazions di James Clerk Maxwell.
=== Fisiche moderne ===
La fisiche moderne e nâs cul finâl dal XIX secul e l'inzi dal XX secul, cuant che la fisiche classiche no jere plui in stât di sclarî fenomens dretis a nivel microscopic o a velocitâts grandonis. Lis sôs rames fondamentâls a son:
* [[Teorie de relativitât]]: Formulade di [[Albert Einstein]], met in discussion i concets di spazi e timp, dimostrant che la masse e la energjie a son ecuivalents (cul famôs '''E = mc^2''') e che la gravitât e je la curvadure dal spazi-timp.
* [[Mecaniche cuantistiche]]: E studie il compuartament de materie e de energjie in dimensions atomichis e subatomichis, dulà che lis leçs de mecaniche classiche no àn plui valôr e il mont al è caraterizât de probabilis e dal dualisim onde-particele.
* [[Fisiche des particelis]] (o fisiche subatomiche): Studie i costituents fondamentâi de materie (tant che i cuarks, i leptons e i bosons) e lis fanzis che a regolin i lôr rapuarts in te rêt de nature.
== Aplicazions de fisiche ==
La fisiche no je dome une sience teoretiche, ma e à un impat incalcolabil in te tecnologjie e in te societât.
L'[[eletroniche]], che in dì di vuê e je presinte in ogni dispositîf modern, e je un biel esempli di aplicazion pratiche sedi de fisiche classiche (par vie dei sircuic eletrics e dal magnetisim) che de fisiche moderne (par vie dei semicondutôrs, che si sclarissin dome cul mût de mecaniche cuantistiche).
== Cjale ancje ==
*[[Sience]]
*[[Matematiche]]
*[[Mecaniche cuantistiche]]
*[[Albert Einstein]]
[[Categorie:Fisiche]]
a0z767pjvlkf6r0saszt6cfqvwcqz39
Astronomie
0
1857
183890
183825
2026-07-14T09:58:09Z
Santefoscje73
11500
183890
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:PalazzoTrinci013.jpg|250px|miniatura|destra|Alegori de astronomie in te sale des Arts liberâls e dai Planêts, opare di Gentile da Fabriano (1412, Palaç Trinci a Foligno)]]
La '''astronomie''' (dal [[lenghe greche|grec]] ''astron'' che al vûl dî "stele" e ''nomos'' che al vûl dî "leç" o "regule") e je la [[sience]] che e studie i ogjets dal [[cîl]] e ducj i fenomens che a sucedin fûr de [[atmosfere]] de [[tiere]]. I astronoms si interessin a lis [[stele|stelis]], ai [[planet]]s, a lis [[galassie|galassis]], a lis [[comete|cometis]], a la diciture de materie oscure e a cemût che al è fat l'[[univiers]], a cemût che al è nassût (il Big Bang) e a cemût che al larà a finî.
[[Figure:Crab Nebula.jpg|300px|miniatura|destra|Une foto-mosaic de Nebulose dal Granç, un rest de supernovae , foto fate dal telescopi spaziâl Hubble]]
La astronomie e studie dut chest doprant in mût rigorôs il [[metodi sientific]] e no si à di confondi in nissun mût cu la [[astrologjie]], che e je invezit une pseudosience che e crôt di cjatà tal cîl un oracul par capî il destin e il caratar dai oms.
== Storie e evoluzion ==
L'astronomie e je cence dubi une des siencis plui vecjis de storie umane. Zâ inte preistorie, i oms a cjalavin il cîl par capî il passâ dal timp, par orientâsi e par stabilî i mioraments e i timps dal lavôr tai cjamps.
=== L'antichitât ===
Lis primis grandis civiltâts (tal [[Egjit]], inte [[Mesopotamie]] e inte [[Antighe Grecie]]) a àn scomençât a catalogâ lis stelis e a studiâ i moviments regulârs dal Sol, de Lune e dai planets alore cognossûts. Studiôs grecs tant che [[Aristarc di Samos]] a vevin za ipotizât che la Tiere e zigàs ator dal Sol (model eliocentric), ma par tancj secui al à dominât il model geocentric di [[Tolomeu]], che al considerave la Tiere tal centri de rêt dal univiers.
=== La rivoluzion scientifiche ===
[[Figure:Antoine Caron Astronomers Studying an Eclipse.jpg|250px|miniatura|destra|Studiôs di astronomie cjalin une eclissi , opare dal pitôr Antoine Caron 1571]]
La grande svolte e je rivâde tal XVII secul mediant l'ûs dal [[telescopi]] di bande di [[Galileo Galilei]]. Cun Galileo, l'astronomie e devente une sience tal sens moderni, bagnâde de drita osservazion sperimentâl.
[[Figure:Galileo moon phases.jpg|250px|miniatura|destra|Disens di Galileo Galilei su lis fasis de Lune, si puedin notâ le supreficie montagnose dal satelit]]
In seguit, i studiôs [[Niccolò Copernico]], [[Giovanni Keplero]] e, soretut, [[Isaac Newton]] a àn mitût in discussion i vecjos dogma. Newton al à formulât la famose '''Leç di gravitazion universâl''', che e spieghe scientificamentri il moviment dei astris pal spazi mediant une drita relazion matematiche:
'''F = G \frac{m_1 m_2}{r^2}'''
Dulà che F e je la fuarce di gravitât, G e je la drita costant di gravitazion, m_1 e m_2 a son lis massis dei doi cuarps e r e je la distance jenfri di lôr.
=== L'astronomie moderne ===
In tal XX secul, cun l'ûs di gnovis tecnologjiis (tant che i radiotelescopis, i telescopis spaziais e lis sondis), l'astronomie e à sbeletât... o par dîli miôr, rivoluzionât lis sôs scuvertis. O vin scuvert la rêt de galaxies, la diciture de espansion dal univiers e la presenç di ogjets incalcolabîi tant che i [[busis neris]].
== Ramiis de astronomie ==
Vuê l'astronomie e je dividûde in diviersis ramiis di diciture e di aplicazion, soretut secont il mût di investigâ il cîl:
*'''Astrofisiche:''' E studie lis proprietâts fisichis (luminositât, densitât, temperadure, composizion chimiche) dei ogjets dal cîl par mieç des leçs de fisiche.
*'''Cosmologjie:''' La sience che e studie l'univiers tal so insiemit, de sô nassite (Big Bang) fintremai la sô drita evoluzion e la sô fin.
*'''Astronomie d'osservazion:''' E je la ramiis che si siervîs des stazionistis di telescopes e struments tecnics par racueli i dâts des radiazions (lûs visibile, infrarues, rasis X).
*'''Astrobiologjie:''' Une ramiis modernie che e studie la nassite e la evoluzion de vite tal univiers, cjantand la pussibilitât di vite fûr de Tiere.
== Vôs correladis ==
* [[Sisteme solâr]]
* [[Planete]]
* [[Fisiche]]
== Bibliografie ==
* Hawking, Stephen, ''A Brief History of Time'', Bantam Books, 1988.
* Kepler, Johannes, ''Astronomia Nova'', 1609.
[[Ctegorie:Astronomie]]
spwzha09g5dp9kf8tkufp2malq5bp0k
183891
183890
2026-07-14T09:58:34Z
Santefoscje73
11500
/* Bibliografie */
183891
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:PalazzoTrinci013.jpg|250px|miniatura|destra|Alegori de astronomie in te sale des Arts liberâls e dai Planêts, opare di Gentile da Fabriano (1412, Palaç Trinci a Foligno)]]
La '''astronomie''' (dal [[lenghe greche|grec]] ''astron'' che al vûl dî "stele" e ''nomos'' che al vûl dî "leç" o "regule") e je la [[sience]] che e studie i ogjets dal [[cîl]] e ducj i fenomens che a sucedin fûr de [[atmosfere]] de [[tiere]]. I astronoms si interessin a lis [[stele|stelis]], ai [[planet]]s, a lis [[galassie|galassis]], a lis [[comete|cometis]], a la diciture de materie oscure e a cemût che al è fat l'[[univiers]], a cemût che al è nassût (il Big Bang) e a cemût che al larà a finî.
[[Figure:Crab Nebula.jpg|300px|miniatura|destra|Une foto-mosaic de Nebulose dal Granç, un rest de supernovae , foto fate dal telescopi spaziâl Hubble]]
La astronomie e studie dut chest doprant in mût rigorôs il [[metodi sientific]] e no si à di confondi in nissun mût cu la [[astrologjie]], che e je invezit une pseudosience che e crôt di cjatà tal cîl un oracul par capî il destin e il caratar dai oms.
== Storie e evoluzion ==
L'astronomie e je cence dubi une des siencis plui vecjis de storie umane. Zâ inte preistorie, i oms a cjalavin il cîl par capî il passâ dal timp, par orientâsi e par stabilî i mioraments e i timps dal lavôr tai cjamps.
=== L'antichitât ===
Lis primis grandis civiltâts (tal [[Egjit]], inte [[Mesopotamie]] e inte [[Antighe Grecie]]) a àn scomençât a catalogâ lis stelis e a studiâ i moviments regulârs dal Sol, de Lune e dai planets alore cognossûts. Studiôs grecs tant che [[Aristarc di Samos]] a vevin za ipotizât che la Tiere e zigàs ator dal Sol (model eliocentric), ma par tancj secui al à dominât il model geocentric di [[Tolomeu]], che al considerave la Tiere tal centri de rêt dal univiers.
=== La rivoluzion scientifiche ===
[[Figure:Antoine Caron Astronomers Studying an Eclipse.jpg|250px|miniatura|destra|Studiôs di astronomie cjalin une eclissi , opare dal pitôr Antoine Caron 1571]]
La grande svolte e je rivâde tal XVII secul mediant l'ûs dal [[telescopi]] di bande di [[Galileo Galilei]]. Cun Galileo, l'astronomie e devente une sience tal sens moderni, bagnâde de drita osservazion sperimentâl.
[[Figure:Galileo moon phases.jpg|250px|miniatura|destra|Disens di Galileo Galilei su lis fasis de Lune, si puedin notâ le supreficie montagnose dal satelit]]
In seguit, i studiôs [[Niccolò Copernico]], [[Giovanni Keplero]] e, soretut, [[Isaac Newton]] a àn mitût in discussion i vecjos dogma. Newton al à formulât la famose '''Leç di gravitazion universâl''', che e spieghe scientificamentri il moviment dei astris pal spazi mediant une drita relazion matematiche:
'''F = G \frac{m_1 m_2}{r^2}'''
Dulà che F e je la fuarce di gravitât, G e je la drita costant di gravitazion, m_1 e m_2 a son lis massis dei doi cuarps e r e je la distance jenfri di lôr.
=== L'astronomie moderne ===
In tal XX secul, cun l'ûs di gnovis tecnologjiis (tant che i radiotelescopis, i telescopis spaziais e lis sondis), l'astronomie e à sbeletât... o par dîli miôr, rivoluzionât lis sôs scuvertis. O vin scuvert la rêt de galaxies, la diciture de espansion dal univiers e la presenç di ogjets incalcolabîi tant che i [[busis neris]].
== Ramiis de astronomie ==
Vuê l'astronomie e je dividûde in diviersis ramiis di diciture e di aplicazion, soretut secont il mût di investigâ il cîl:
*'''Astrofisiche:''' E studie lis proprietâts fisichis (luminositât, densitât, temperadure, composizion chimiche) dei ogjets dal cîl par mieç des leçs de fisiche.
*'''Cosmologjie:''' La sience che e studie l'univiers tal so insiemit, de sô nassite (Big Bang) fintremai la sô drita evoluzion e la sô fin.
*'''Astronomie d'osservazion:''' E je la ramiis che si siervîs des stazionistis di telescopes e struments tecnics par racueli i dâts des radiazions (lûs visibile, infrarues, rasis X).
*'''Astrobiologjie:''' Une ramiis modernie che e studie la nassite e la evoluzion de vite tal univiers, cjantand la pussibilitât di vite fûr de Tiere.
== Vôs correladis ==
* [[Sisteme solâr]]
* [[Planete]]
* [[Fisiche]]
== Bibliografie ==
* Hawking, Stephen, ''A Brief History of Time'', Bantam Books, 1988.
* Kepler, Johannes, ''Astronomia Nova'', 1609.
[[Categorie:Astronomie]]
h0ufwkt0px6q2dq4g0i2n187b8eztjp
Sisteme solâr
0
2893
183881
178850
2026-07-14T09:25:40Z
Santefoscje73
11500
/* Struture */
183881
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Solar System true color.jpg|miniatura|upright=1.5|Vision artistiche dal sisteme solâr, cui planets, i anei e une [[comete]]]]
Il '''Sisteme Solâr''' al è l'insiemi di ducj i astris che a orbitin ator dal [[Soreli]] e che, par vie de [[gravitât]], a son duncje leâts a lui. Al è componût di 9 [[planet]]s, almancul 158 [[satelit]]s naturâls (o lunis) e centenârs di miârs di planets minôrs o planetoits, [[asteroit]]s, meteoris e cometis; tal mieç al è une misture di [[gas]] e [[polvar]]s. Dut chest al forme un dai braçs de [[galassie]] [[Vie Lattee]], che al zire ator dal centri de galassie, logât a 26.000 [[An lûs|agns lûs]] di distance a une velocitât di 220 km/s.
Intal fevelâ popolâr, spes clamin sisteme solâr ancje altris [[sisteme stelâr|sistemis stelârs]] e [[sisteme planetari|sistemis planetaris]]; chest ûs nol è just, parcè che cun cheste peraule si varès di intindi dome il sisteme de [[Tiere]], e par chei altris doprâ nons come "sisteme di [[Alpha Centauri]]" o "sisteme di [[51 Pegasi]]".
== Struture ==
Il [[Soreli]] ([[simbul astronomic]] ☉) al è une [[stele]] G2 inte secuence principâl che al conten il 99,86% de masse cognossude dal sisteme solâr. I doi cuarps plui grues che a orbitin ator di lui, [[Jupiter]] e [[Saturni]], a formin plui dal 90% di chel che al reste; il [[nûl di Oort]] al podarès ocupâ une buine percentuâl, ma la sô esistence no je ancjemò confermade.
In tiermins plui gjenerâls, la regjon cognossude dal sisteme e consist in vot cuarps, in [[orbite|orbitis]] avonde unichis, par solit clamâts [[planet]]s o planets maiôrs, e dôs cinturiis di obiets plui piçui, i planets minôrs o planetoits. [[Pluton]], il novesim planet, al è ancje considerât un membri de cinturie esterne, e nol è clâr se al è di considerâ un planet maiôr o minôr, soredut daspò la scuvierte di [[2003 UB313]]. Un grum di ogjets che a orbitin ator dal Soreli a stan sul stes plan, clamât plan elitic, e a orbitin inte stesse direzion; spes ator di lôr a orbitin lunis, e i plui grancj a son ancje circondâts di anei di polvar e di altri particolât.
I planets maiôrs a son, in ordin, [[Mercuri(planet)]] (☿), [[Bielestele]] (♀), [[Tiere]] (🜨/♁), [[Mart]] (♂), [[Jupiter]] (♃), [[Saturni]] (♄), [[Uran (planet)|Uran]] (⛢/♅) e [[Netun]] (♆). Siet dai vot planets a cjapin il non di dius e deis de [[mitologjie]] greche-romane. I planets nanìns includin [[Ceres]] (⚳), [[Pluton]] (⯓/♇) e [[Eris]] (⯰).
=== Distancis interplanetariis ===
Lis distancis jenfri dal sisteme solâr a son par solit misuradis in [[Unitâts astronomichis]], o UA. Une UA e je la distance mediane tra la [[Tiere]] e il [[Soreli]], ven a stâi 149.598.000 chilometris. Altris unitâts dopradis spes a son il gjigametri (Gm, un milion di chilometris) e il terametri (Tm, un miliart di chilometris). [[Pluton]] al è plui o mancul a 38 UA (5,9 Tm) dal Soreli, Jupiter al è logât cirche a 5,2 UA (778 Gm).
Ancje se une vore di diagrams a rapresentin il sisteme solâr come a la stesse distance une di chê altre, a son invezit disponudis gjeometrichementri, ven a stâi che ognidune e je al dopli de distance dal Soreli rispiet a chê prime; par esempli, la distance di Bielestele dal Soreli e je cirche il dopli di chê di Mercuri, la distance de [[Tiere]] e je il dopli di chê di [[Bielestele]] e cussì indevant. Cheste relazion e je esprimude inte [[leç di Bode-Titius]].
{{Sisteme solâr}}
[[Categorie:Astronomie]]
[[Categorie:Sisteme solâr]]
cqodywi5i7hamkwckc1f0vfa9jzj2dm
183882
183881
2026-07-14T09:26:38Z
Santefoscje73
11500
/* Struture */
183882
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Solar System true color.jpg|miniatura|upright=1.5|Vision artistiche dal sisteme solâr, cui planets, i anei e une [[comete]]]]
Il '''Sisteme Solâr''' al è l'insiemi di ducj i astris che a orbitin ator dal [[Soreli]] e che, par vie de [[gravitât]], a son duncje leâts a lui. Al è componût di 9 [[planet]]s, almancul 158 [[satelit]]s naturâls (o lunis) e centenârs di miârs di planets minôrs o planetoits, [[asteroit]]s, meteoris e cometis; tal mieç al è une misture di [[gas]] e [[polvar]]s. Dut chest al forme un dai braçs de [[galassie]] [[Vie Lattee]], che al zire ator dal centri de galassie, logât a 26.000 [[An lûs|agns lûs]] di distance a une velocitât di 220 km/s.
Intal fevelâ popolâr, spes clamin sisteme solâr ancje altris [[sisteme stelâr|sistemis stelârs]] e [[sisteme planetari|sistemis planetaris]]; chest ûs nol è just, parcè che cun cheste peraule si varès di intindi dome il sisteme de [[Tiere]], e par chei altris doprâ nons come "sisteme di [[Alpha Centauri]]" o "sisteme di [[51 Pegasi]]".
== Struture ==
Il [[Soreli]] ([[simbul astronomic]] ☉) al è une [[stele]] G2 inte secuence principâl che al conten il 99,86% de masse cognossude dal sisteme solâr. I doi cuarps plui grues che a orbitin ator di lui, [[Jupiter]] e [[Saturni]], a formin plui dal 90% di chel che al reste; il [[nûl di Oort]] al podarès ocupâ une buine percentuâl, ma la sô esistence no je ancjemò confermade.
In tiermins plui gjenerâls, la regjon cognossude dal sisteme e consist in vot cuarps, in [[orbite|orbitis]] avonde unichis, par solit clamâts [[planet]]s o planets maiôrs, e dôs cinturiis di obiets plui piçui, i planets minôrs o planetoits. [[Pluton]], il novesim planet, al è ancje considerât un membri de cinturie esterne, e nol è clâr se al è di considerâ un planet maiôr o minôr, soredut daspò la scuvierte di [[2003 UB313]]. Un grum di ogjets che a orbitin ator dal Soreli a stan sul stes plan, clamât plan elitic, e a orbitin inte stesse direzion; spes ator di lôr a orbitin lunis, e i plui grancj a son ancje circondâts di anei di polvar e di altri particolât.
I planets maiôrs a son, in ordin, [[Mercuri (planet)]] (☿), [[Bielestele]] (♀), [[Tiere]] (🜨/♁), [[Mart]] (♂), [[Jupiter]] (♃), [[Saturni]] (♄), [[Uran (planet)|Uran]] (⛢/♅) e [[Netun]] (♆). Siet dai vot planets a cjapin il non di dius e deis de [[mitologjie]] greche-romane. I planets nanìns includin [[Ceres]] (⚳), [[Pluton]] (⯓/♇) e [[Eris]] (⯰).
=== Distancis interplanetariis ===
Lis distancis jenfri dal sisteme solâr a son par solit misuradis in [[Unitâts astronomichis]], o UA. Une UA e je la distance mediane tra la [[Tiere]] e il [[Soreli]], ven a stâi 149.598.000 chilometris. Altris unitâts dopradis spes a son il gjigametri (Gm, un milion di chilometris) e il terametri (Tm, un miliart di chilometris). [[Pluton]] al è plui o mancul a 38 UA (5,9 Tm) dal Soreli, Jupiter al è logât cirche a 5,2 UA (778 Gm).
Ancje se une vore di diagrams a rapresentin il sisteme solâr come a la stesse distance une di chê altre, a son invezit disponudis gjeometrichementri, ven a stâi che ognidune e je al dopli de distance dal Soreli rispiet a chê prime; par esempli, la distance di Bielestele dal Soreli e je cirche il dopli di chê di Mercuri, la distance de [[Tiere]] e je il dopli di chê di [[Bielestele]] e cussì indevant. Cheste relazion e je esprimude inte [[leç di Bode-Titius]].
{{Sisteme solâr}}
[[Categorie:Astronomie]]
[[Categorie:Sisteme solâr]]
gf7abc587r3o7wiq28lrjej8j7wwain
183883
183882
2026-07-14T09:27:08Z
Santefoscje73
11500
/* Struture */
183883
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Solar System true color.jpg|miniatura|upright=1.5|Vision artistiche dal sisteme solâr, cui planets, i anei e une [[comete]]]]
Il '''Sisteme Solâr''' al è l'insiemi di ducj i astris che a orbitin ator dal [[Soreli]] e che, par vie de [[gravitât]], a son duncje leâts a lui. Al è componût di 9 [[planet]]s, almancul 158 [[satelit]]s naturâls (o lunis) e centenârs di miârs di planets minôrs o planetoits, [[asteroit]]s, meteoris e cometis; tal mieç al è une misture di [[gas]] e [[polvar]]s. Dut chest al forme un dai braçs de [[galassie]] [[Vie Lattee]], che al zire ator dal centri de galassie, logât a 26.000 [[An lûs|agns lûs]] di distance a une velocitât di 220 km/s.
Intal fevelâ popolâr, spes clamin sisteme solâr ancje altris [[sisteme stelâr|sistemis stelârs]] e [[sisteme planetari|sistemis planetaris]]; chest ûs nol è just, parcè che cun cheste peraule si varès di intindi dome il sisteme de [[Tiere]], e par chei altris doprâ nons come "sisteme di [[Alpha Centauri]]" o "sisteme di [[51 Pegasi]]".
== Struture ==
Il [[Soreli]] ([[simbul astronomic]] ☉) al è une [[stele]] G2 inte secuence principâl che al conten il 99,86% de masse cognossude dal sisteme solâr. I doi cuarps plui grues che a orbitin ator di lui, [[Jupiter]] e [[Saturni]], a formin plui dal 90% di chel che al reste; il [[nûl di Oort]] al podarès ocupâ une buine percentuâl, ma la sô esistence no je ancjemò confermade.
In tiermins plui gjenerâls, la regjon cognossude dal sisteme e consist in vot cuarps, in [[orbite|orbitis]] avonde unichis, par solit clamâts [[planet]]s o planets maiôrs, e dôs cinturiis di obiets plui piçui, i planets minôrs o planetoits. [[Pluton]], il novesim planet, al è ancje considerât un membri de cinturie esterne, e nol è clâr se al è di considerâ un planet maiôr o minôr, soredut daspò la scuvierte di [[2003 UB313]]. Un grum di ogjets che a orbitin ator dal Soreli a stan sul stes plan, clamât plan elitic, e a orbitin inte stesse direzion; spes ator di lôr a orbitin lunis, e i plui grancj a son ancje circondâts di anei di polvar e di altri particolât.
I planets maiôrs a son, in ordin, [[Mercuri (planet)|Mercuri]] (☿), [[Bielestele]] (♀), [[Tiere]] (🜨/♁), [[Mart]] (♂), [[Jupiter]] (♃), [[Saturni]] (♄), [[Uran (planet)|Uran]] (⛢/♅) e [[Netun]] (♆). Siet dai vot planets a cjapin il non di dius e deis de [[mitologjie]] greche-romane. I planets nanìns includin [[Ceres]] (⚳), [[Pluton]] (⯓/♇) e [[Eris]] (⯰).
=== Distancis interplanetariis ===
Lis distancis jenfri dal sisteme solâr a son par solit misuradis in [[Unitâts astronomichis]], o UA. Une UA e je la distance mediane tra la [[Tiere]] e il [[Soreli]], ven a stâi 149.598.000 chilometris. Altris unitâts dopradis spes a son il gjigametri (Gm, un milion di chilometris) e il terametri (Tm, un miliart di chilometris). [[Pluton]] al è plui o mancul a 38 UA (5,9 Tm) dal Soreli, Jupiter al è logât cirche a 5,2 UA (778 Gm).
Ancje se une vore di diagrams a rapresentin il sisteme solâr come a la stesse distance une di chê altre, a son invezit disponudis gjeometrichementri, ven a stâi che ognidune e je al dopli de distance dal Soreli rispiet a chê prime; par esempli, la distance di Bielestele dal Soreli e je cirche il dopli di chê di Mercuri, la distance de [[Tiere]] e je il dopli di chê di [[Bielestele]] e cussì indevant. Cheste relazion e je esprimude inte [[leç di Bode-Titius]].
{{Sisteme solâr}}
[[Categorie:Astronomie]]
[[Categorie:Sisteme solâr]]
8906bhzzco74epywecc48d8mgdpkf7u
183888
183883
2026-07-14T09:56:21Z
Santefoscje73
11500
/* Struture */
183888
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Solar System true color.jpg|miniatura|upright=1.5|Vision artistiche dal sisteme solâr, cui planets, i anei e une [[comete]]]]
Il '''Sisteme Solâr''' al è l'insiemi di ducj i astris che a orbitin ator dal [[Soreli]] e che, par vie de [[gravitât]], a son duncje leâts a lui. Al è componût di 9 [[planet]]s, almancul 158 [[satelit]]s naturâls (o lunis) e centenârs di miârs di planets minôrs o planetoits, [[asteroit]]s, meteoris e cometis; tal mieç al è une misture di [[gas]] e [[polvar]]s. Dut chest al forme un dai braçs de [[galassie]] [[Vie Lattee]], che al zire ator dal centri de galassie, logât a 26.000 [[An lûs|agns lûs]] di distance a une velocitât di 220 km/s.
Intal fevelâ popolâr, spes clamin sisteme solâr ancje altris [[sisteme stelâr|sistemis stelârs]] e [[sisteme planetari|sistemis planetaris]]; chest ûs nol è just, parcè che cun cheste peraule si varès di intindi dome il sisteme de [[Tiere]], e par chei altris doprâ nons come "sisteme di [[Alpha Centauri]]" o "sisteme di [[51 Pegasi]]".
== Struture ==
Il [[Soreli]] ([[simbul astronomic]] ☉) al è une [[stele]] G2 inte secuence principâl che al conten il 99,86% de masse cognossude dal sisteme solâr. I doi cuarps plui grues che a orbitin ator di lui, [[Jupiter]] e [[Saturni]], a formin plui dal 90% di chel che al reste; il [[nûl di Oort]] al podarès ocupâ une buine percentuâl, ma la sô esistence no je ancjemò confermade.
In tiermins plui gjenerâls, la regjon cognossude dal sisteme e consist in vot cuarps, in [[orbite|orbitis]] avonde unichis, par solit clamâts [[planet]]s o planets maiôrs, e dôs cinturiis di obiets plui piçui, i planets minôrs o planetoits. [[Pluton]], il novesim planet, al è ancje considerât un membri de cinturie esterne, e nol è clâr se al è di considerâ un planet maiôr o minôr, soredut daspò la scuvierte di [[2003 UB313]]. Un grum di ogjets che a orbitin ator dal Soreli a stan sul stes plan, clamât plan elitic, e a orbitin inte stesse direzion; spes ator di lôr a orbitin lunis, e i plui grancj a son ancje circondâts di anei di polvar e di altri particolât.
I planets maiôrs a son, in ordin, [[Mercuri (planet)|Mercuri]] (☿), [[Bielestele]] (♀), [[Tiere]] (🜨/♁), [[Mart]] (♂), [[Jupiter]] (♃), [[Saturni (planet)|Saturni]] (♄), [[Uran (planet)|Uran]] (⛢/♅) e [[Netun]] (♆). Siet dai vot planets a cjapin il non di dius e deis de [[mitologjie]] greche-romane. I planets nanìns includin [[Ceres]] (⚳), [[Pluton]] (⯓/♇) e [[Eris]] (⯰).
=== Distancis interplanetariis ===
Lis distancis jenfri dal sisteme solâr a son par solit misuradis in [[Unitâts astronomichis]], o UA. Une UA e je la distance mediane tra la [[Tiere]] e il [[Soreli]], ven a stâi 149.598.000 chilometris. Altris unitâts dopradis spes a son il gjigametri (Gm, un milion di chilometris) e il terametri (Tm, un miliart di chilometris). [[Pluton]] al è plui o mancul a 38 UA (5,9 Tm) dal Soreli, Jupiter al è logât cirche a 5,2 UA (778 Gm).
Ancje se une vore di diagrams a rapresentin il sisteme solâr come a la stesse distance une di chê altre, a son invezit disponudis gjeometrichementri, ven a stâi che ognidune e je al dopli de distance dal Soreli rispiet a chê prime; par esempli, la distance di Bielestele dal Soreli e je cirche il dopli di chê di Mercuri, la distance de [[Tiere]] e je il dopli di chê di [[Bielestele]] e cussì indevant. Cheste relazion e je esprimude inte [[leç di Bode-Titius]].
{{Sisteme solâr}}
[[Categorie:Astronomie]]
[[Categorie:Sisteme solâr]]
6aig6d40osjl3h207t5d4nf4o6gtqpn
183892
183888
2026-07-14T10:00:30Z
Santefoscje73
11500
/* Struture */
183892
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Solar System true color.jpg|miniatura|upright=1.5|Vision artistiche dal sisteme solâr, cui planets, i anei e une [[comete]]]]
Il '''Sisteme Solâr''' al è l'insiemi di ducj i astris che a orbitin ator dal [[Soreli]] e che, par vie de [[gravitât]], a son duncje leâts a lui. Al è componût di 9 [[planet]]s, almancul 158 [[satelit]]s naturâls (o lunis) e centenârs di miârs di planets minôrs o planetoits, [[asteroit]]s, meteoris e cometis; tal mieç al è une misture di [[gas]] e [[polvar]]s. Dut chest al forme un dai braçs de [[galassie]] [[Vie Lattee]], che al zire ator dal centri de galassie, logât a 26.000 [[An lûs|agns lûs]] di distance a une velocitât di 220 km/s.
Intal fevelâ popolâr, spes clamin sisteme solâr ancje altris [[sisteme stelâr|sistemis stelârs]] e [[sisteme planetari|sistemis planetaris]]; chest ûs nol è just, parcè che cun cheste peraule si varès di intindi dome il sisteme de [[Tiere]], e par chei altris doprâ nons come "sisteme di [[Alpha Centauri]]" o "sisteme di [[51 Pegasi]]".
== Struture ==
Il [[Soreli]] ([[simbul astronomic]] ☉) al è une [[stele]] G2 inte secuence principâl che al conten il 99,86% de masse cognossude dal sisteme solâr. I doi cuarps plui grues che a orbitin ator di lui, [[Jupiter (planet)|Jupiter]] e [[Saturni (planet)|Saturni]], a formin plui dal 90% di chel che al reste; il [[nûl di Oort]] al podarès ocupâ une buine percentuâl, ma la sô esistence no je ancjemò confermade.
In tiermins plui gjenerâls, la regjon cognossude dal sisteme e consist in vot cuarps, in [[orbite|orbitis]] avonde unichis, par solit clamâts [[planet]]s o planets maiôrs, e dôs cinturiis di obiets plui piçui, i planets minôrs o planetoits. [[Pluton]], il novesim planet, al è ancje considerât un membri de cinturie esterne, e nol è clâr se al è di considerâ un planet maiôr o minôr, soredut daspò la scuvierte di [[2003 UB313]]. Un grum di ogjets che a orbitin ator dal Soreli a stan sul stes plan, clamât plan elitic, e a orbitin inte stesse direzion; spes ator di lôr a orbitin lunis, e i plui grancj a son ancje circondâts di anei di polvar e di altri particolât.
I planets maiôrs a son, in ordin, [[Mercuri (planet)|Mercuri]] (☿), [[Bielestele]] (♀), [[Tiere]] (🜨/♁), [[Mart]] (♂), [[Jupiter]] (♃), [[Saturni (planet)|Saturni]] (♄), [[Uran (planet)|Uran]] (⛢/♅) e [[Netun]] (♆). Siet dai vot planets a cjapin il non di dius e deis de [[mitologjie]] greche-romane. I planets nanìns includin [[Ceres]] (⚳), [[Pluton]] (⯓/♇) e [[Eris]] (⯰).
=== Distancis interplanetariis ===
Lis distancis jenfri dal sisteme solâr a son par solit misuradis in [[Unitâts astronomichis]], o UA. Une UA e je la distance mediane tra la [[Tiere]] e il [[Soreli]], ven a stâi 149.598.000 chilometris. Altris unitâts dopradis spes a son il gjigametri (Gm, un milion di chilometris) e il terametri (Tm, un miliart di chilometris). [[Pluton]] al è plui o mancul a 38 UA (5,9 Tm) dal Soreli, Jupiter al è logât cirche a 5,2 UA (778 Gm).
Ancje se une vore di diagrams a rapresentin il sisteme solâr come a la stesse distance une di chê altre, a son invezit disponudis gjeometrichementri, ven a stâi che ognidune e je al dopli de distance dal Soreli rispiet a chê prime; par esempli, la distance di Bielestele dal Soreli e je cirche il dopli di chê di Mercuri, la distance de [[Tiere]] e je il dopli di chê di [[Bielestele]] e cussì indevant. Cheste relazion e je esprimude inte [[leç di Bode-Titius]].
{{Sisteme solâr}}
[[Categorie:Astronomie]]
[[Categorie:Sisteme solâr]]
q3u3fr4tp3hqem4cj2ssoh68hje6wek
183893
183892
2026-07-14T10:01:41Z
Santefoscje73
11500
/* Struture */
183893
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Solar System true color.jpg|miniatura|upright=1.5|Vision artistiche dal sisteme solâr, cui planets, i anei e une [[comete]]]]
Il '''Sisteme Solâr''' al è l'insiemi di ducj i astris che a orbitin ator dal [[Soreli]] e che, par vie de [[gravitât]], a son duncje leâts a lui. Al è componût di 9 [[planet]]s, almancul 158 [[satelit]]s naturâls (o lunis) e centenârs di miârs di planets minôrs o planetoits, [[asteroit]]s, meteoris e cometis; tal mieç al è une misture di [[gas]] e [[polvar]]s. Dut chest al forme un dai braçs de [[galassie]] [[Vie Lattee]], che al zire ator dal centri de galassie, logât a 26.000 [[An lûs|agns lûs]] di distance a une velocitât di 220 km/s.
Intal fevelâ popolâr, spes clamin sisteme solâr ancje altris [[sisteme stelâr|sistemis stelârs]] e [[sisteme planetari|sistemis planetaris]]; chest ûs nol è just, parcè che cun cheste peraule si varès di intindi dome il sisteme de [[Tiere]], e par chei altris doprâ nons come "sisteme di [[Alpha Centauri]]" o "sisteme di [[51 Pegasi]]".
== Struture ==
Il [[Soreli]] ([[simbul astronomic]] ☉) al è une [[stele]] G2 inte secuence principâl che al conten il 99,86% de masse cognossude dal sisteme solâr. I doi cuarps plui grues che a orbitin ator di lui, [[Jupiter (planet)|Jupiter]] e [[Saturni (planet)|Saturni]], a formin plui dal 90% di chel che al reste; il [[nûl di Oort]] al podarès ocupâ une buine percentuâl, ma la sô esistence no je ancjemò confermade.
In tiermins plui gjenerâls, la regjon cognossude dal sisteme e consist in vot cuarps, in [[orbite|orbitis]] avonde unichis, par solit clamâts [[planet]]s o planets maiôrs, e dôs cinturiis di obiets plui piçui, i planets minôrs o planetoits. [[Pluton]], il novesim planet, al è ancje considerât un membri de cinturie esterne, e nol è clâr se al è di considerâ un planet maiôr o minôr, soredut daspò la scuvierte di [[2003 UB313]]. Un grum di ogjets che a orbitin ator dal Soreli a stan sul stes plan, clamât plan elitic, e a orbitin inte stesse direzion; spes ator di lôr a orbitin lunis, e i plui grancj a son ancje circondâts di anei di polvar e di altri particolât.
I planets maiôrs a son, in ordin, [[Mercuri (planet)|Mercuri]] (☿), [[Bielestele]] (♀), [[Tiere]] (🜨/♁), [[Mart]] (♂), [[Jupiter (planet)|Jupiter]] (♃), [[Saturni (planet)|Saturni]] (♄), [[Uran (planet)|Uran]] (⛢/♅) e [[Netun]] (♆). Siet dai vot planets a cjapin il non di dius e deis de [[mitologjie]] greche-romane. I planets nanìns includin [[Ceres]] (⚳), [[Pluton]] (⯓/♇) e [[Eris]] (⯰).
=== Distancis interplanetariis ===
Lis distancis jenfri dal sisteme solâr a son par solit misuradis in [[Unitâts astronomichis]], o UA. Une UA e je la distance mediane tra la [[Tiere]] e il [[Soreli]], ven a stâi 149.598.000 chilometris. Altris unitâts dopradis spes a son il gjigametri (Gm, un milion di chilometris) e il terametri (Tm, un miliart di chilometris). [[Pluton]] al è plui o mancul a 38 UA (5,9 Tm) dal Soreli, Jupiter al è logât cirche a 5,2 UA (778 Gm).
Ancje se une vore di diagrams a rapresentin il sisteme solâr come a la stesse distance une di chê altre, a son invezit disponudis gjeometrichementri, ven a stâi che ognidune e je al dopli de distance dal Soreli rispiet a chê prime; par esempli, la distance di Bielestele dal Soreli e je cirche il dopli di chê di Mercuri, la distance de [[Tiere]] e je il dopli di chê di [[Bielestele]] e cussì indevant. Cheste relazion e je esprimude inte [[leç di Bode-Titius]].
{{Sisteme solâr}}
[[Categorie:Astronomie]]
[[Categorie:Sisteme solâr]]
66ctirgp7jf6dkdsd1xt7b055q00b6c
183895
183893
2026-07-14T10:05:10Z
Santefoscje73
11500
/* Struture */
183895
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Solar System true color.jpg|miniatura|upright=1.5|Vision artistiche dal sisteme solâr, cui planets, i anei e une [[comete]]]]
Il '''Sisteme Solâr''' al è l'insiemi di ducj i astris che a orbitin ator dal [[Soreli]] e che, par vie de [[gravitât]], a son duncje leâts a lui. Al è componût di 9 [[planet]]s, almancul 158 [[satelit]]s naturâls (o lunis) e centenârs di miârs di planets minôrs o planetoits, [[asteroit]]s, meteoris e cometis; tal mieç al è une misture di [[gas]] e [[polvar]]s. Dut chest al forme un dai braçs de [[galassie]] [[Vie Lattee]], che al zire ator dal centri de galassie, logât a 26.000 [[An lûs|agns lûs]] di distance a une velocitât di 220 km/s.
Intal fevelâ popolâr, spes clamin sisteme solâr ancje altris [[sisteme stelâr|sistemis stelârs]] e [[sisteme planetari|sistemis planetaris]]; chest ûs nol è just, parcè che cun cheste peraule si varès di intindi dome il sisteme de [[Tiere]], e par chei altris doprâ nons come "sisteme di [[Alpha Centauri]]" o "sisteme di [[51 Pegasi]]".
== Struture ==
Il [[Soreli]] ([[simbul astronomic]] ☉) al è une [[stele]] G2 inte secuence principâl che al conten il 99,86% de masse cognossude dal sisteme solâr. I doi cuarps plui grues che a orbitin ator di lui, [[Jupiter (planet)|Jupiter]] e [[Saturni (planet)|Saturni]], a formin plui dal 90% di chel che al reste; il [[nûl di Oort]] al podarès ocupâ une buine percentuâl, ma la sô esistence no je ancjemò confermade.
In tiermins plui gjenerâls, la regjon cognossude dal sisteme e consist in vot cuarps, in [[orbite|orbitis]] avonde unichis, par solit clamâts [[planet]]s o planets maiôrs, e dôs cinturiis di obiets plui piçui, i planets minôrs o planetoits. [[Pluton (planet)|Pluton]], il novesim planet, al è ancje considerât un membri de cinturie esterne, e nol è clâr se al è di considerâ un planet maiôr o minôr, soredut daspò la scuvierte di [[2003 UB313]]. Un grum di ogjets che a orbitin ator dal Soreli a stan sul stes plan, clamât plan elitic, e a orbitin inte stesse direzion; spes ator di lôr a orbitin lunis, e i plui grancj a son ancje circondâts di anei di polvar e di altri particolât.
I planets maiôrs a son, in ordin, [[Mercuri (planet)|Mercuri]] (☿), [[Bielestele]] (♀), [[Tiere]] (🜨/♁), [[Mart]] (♂), [[Jupiter (planet)|Jupiter]] (♃), [[Saturni (planet)|Saturni]] (♄), [[Uran (planet)|Uran]] (⛢/♅) e [[Netun]] (♆). Siet dai vot planets a cjapin il non di dius e deis de [[mitologjie]] greche-romane. I planets nanìns includin [[Ceres]] (⚳), [[Pluton (planet)|Pluton]] (⯓/♇) e [[Eris]] (⯰).
=== Distancis interplanetariis ===
Lis distancis jenfri dal sisteme solâr a son par solit misuradis in [[Unitâts astronomichis]], o UA. Une UA e je la distance mediane tra la [[Tiere]] e il [[Soreli]], ven a stâi 149.598.000 chilometris. Altris unitâts dopradis spes a son il gjigametri (Gm, un milion di chilometris) e il terametri (Tm, un miliart di chilometris). [[Pluton]] al è plui o mancul a 38 UA (5,9 Tm) dal Soreli, Jupiter al è logât cirche a 5,2 UA (778 Gm).
Ancje se une vore di diagrams a rapresentin il sisteme solâr come a la stesse distance une di chê altre, a son invezit disponudis gjeometrichementri, ven a stâi che ognidune e je al dopli de distance dal Soreli rispiet a chê prime; par esempli, la distance di Bielestele dal Soreli e je cirche il dopli di chê di Mercuri, la distance de [[Tiere]] e je il dopli di chê di [[Bielestele]] e cussì indevant. Cheste relazion e je esprimude inte [[leç di Bode-Titius]].
{{Sisteme solâr}}
[[Categorie:Astronomie]]
[[Categorie:Sisteme solâr]]
ir36dqozyfw6dziv7z6lp8zqbqqkz23
Langobarts
0
2974
183863
182660
2026-07-13T20:06:16Z
Santefoscje73
11500
183863
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Alboin's Italy-it.svg|thumb|right|250px|Le difusion langobarde tal teritori talian]]
I '''Langobarts''' (dal [[Lenghe latine|latin]] ''langobardi'', salacor leât a lis barbis lungjis o a lis armis) a forin un popul gjermanic, vignût probabilmentri jù de [[Scandinavie]]. In altris lenghis a son ancje cognossûts come ''lombarts'', di dulà che al ven il non [[Lombardie]], che al inizi indicave la regjon dulà che a stavin i Langobarts.
== Storie ==
La storie dai Langobarts e je avonde scure, e la font plui impuartant e je la ''[[Historia Langobardorum]]'', opare scrite dal frari [[Cividât|cividalês]] [[Pauli Diacun]] tal [[VIII secul]], e basade su lis informazions de ''Origo Gentis Langobardorum'', une opare tramandade par vie orâl. Pauli Diacun al spieghe come il non origjinari dai Langobarts al jere ''Winnili''; si insedarin tal [[I secul]] te [[Gjermanie]], nomenâts ancje dal storic roman [[Tacit]] tal [[98 d.C.]]. Fin al cuart secul a restarin plui che altri pastôrs; po, sburtâts des popolazions che a rivavin dal Est, a scugnirin spostâsi viers sud, in [[Austrie]] e in [[Panonie]].
Tal [[568 d.C.]], sot dal comant dal re [[Alboìn]], a traviersiarin lis [[Alps Juliis]] par invadi la penisule italiche, insiemit cun altris popui gjermanics ([[Bavars]], [[Bulgars]], [[Sassons]]). Secont la liende, Alboìn al viodè pe prime volte la planure furlane de mont [[Matajûr]]. Chestis tieris a jerin pene stadis tornadis a concuistâ dai [[Bizantins]], che a vevin parât vie i [[Ostrogots]], ma la resistence e fo scjarse. Tal [[569 d.C.]] i Langobarts a cjapin la prime citât impuartante, ''Forum Iulii'', ven a stâi [[Cividât]], che aromai e jere la citât orientâl plui grande daspò de ruvine di [[Aquilee]]. I Langobarts a stabilissin ca il prin ducat, chel dal Friûl, che Alboìn i da in man al nevôt [[Gjisulf]]. Dopo di chest i Langobarts a van indenant, a concuistin [[Vicenze]], [[Verone]] e [[Pavie di Milan]], che e devente la capitâl dal ream langobart; la penetrazion e va po indenant a Sud, cui Bizantins che a tegnin nome [[Ravenna|Ravene]], [[Rome]] e zonis su la cueste.
== I Langobarts e il Friûl ==
Il ducat dal Friûl al reste un dai plui impuartants di dut il ream, e di Cividât a vegnin putrops rês. La citât e manten ancjemò vuê un patrimoni langobart, come il Templi e il Museu, che no àn paragons tal rest de [[Italie]].
=== La influence culturâl langobarde ===
La influence culturâl dai Langobarts sul Friûl e samee mancul significative di ce che si pues pensâ. Par esempli par furlan lis influencis langobardis a son limitadis plui che altri al [[Lessic furlan|lessic]], ma chest al è forsit dovût al fat che la formazion dal furlan e ven plui tart, ator dal an Mil, e ancje al fat che, viodût che i Langobarts no jerin tancj, la influence fûr des citâts no à di jessi stade fuartone, sicheduncje la int e continuave a fevelâ e a compuartâsi come prime. Dal pont di viste des fiestis furlanis, par esempli il [[pignarûl]], secont i studiôs, a son di origjins plui antighis, forsit celtichis.
[[Categorie:Popui]]
[[Categorie:Storie dal Friûl]]
8y7ondzqxu8zdc9doq9vc5u2r7qswza
183864
183863
2026-07-13T20:07:01Z
Santefoscje73
11500
183864
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Alboin's Italy-it.svg|thumb|right|250px|Le difusion langobarde e bizantine tal teritori talian]]
I '''Langobarts''' (dal [[Lenghe latine|latin]] ''langobardi'', salacor leât a lis barbis lungjis o a lis armis) a forin un popul gjermanic, vignût probabilmentri jù de [[Scandinavie]]. In altris lenghis a son ancje cognossûts come ''lombarts'', di dulà che al ven il non [[Lombardie]], che al inizi indicave la regjon dulà che a stavin i Langobarts.
== Storie ==
La storie dai Langobarts e je avonde scure, e la font plui impuartant e je la ''[[Historia Langobardorum]]'', opare scrite dal frari [[Cividât|cividalês]] [[Pauli Diacun]] tal [[VIII secul]], e basade su lis informazions de ''Origo Gentis Langobardorum'', une opare tramandade par vie orâl. Pauli Diacun al spieghe come il non origjinari dai Langobarts al jere ''Winnili''; si insedarin tal [[I secul]] te [[Gjermanie]], nomenâts ancje dal storic roman [[Tacit]] tal [[98 d.C.]]. Fin al cuart secul a restarin plui che altri pastôrs; po, sburtâts des popolazions che a rivavin dal Est, a scugnirin spostâsi viers sud, in [[Austrie]] e in [[Panonie]].
Tal [[568 d.C.]], sot dal comant dal re [[Alboìn]], a traviersiarin lis [[Alps Juliis]] par invadi la penisule italiche, insiemit cun altris popui gjermanics ([[Bavars]], [[Bulgars]], [[Sassons]]). Secont la liende, Alboìn al viodè pe prime volte la planure furlane de mont [[Matajûr]]. Chestis tieris a jerin pene stadis tornadis a concuistâ dai [[Bizantins]], che a vevin parât vie i [[Ostrogots]], ma la resistence e fo scjarse. Tal [[569 d.C.]] i Langobarts a cjapin la prime citât impuartante, ''Forum Iulii'', ven a stâi [[Cividât]], che aromai e jere la citât orientâl plui grande daspò de ruvine di [[Aquilee]]. I Langobarts a stabilissin ca il prin ducat, chel dal Friûl, che Alboìn i da in man al nevôt [[Gjisulf]]. Dopo di chest i Langobarts a van indenant, a concuistin [[Vicenze]], [[Verone]] e [[Pavie di Milan]], che e devente la capitâl dal ream langobart; la penetrazion e va po indenant a Sud, cui Bizantins che a tegnin nome [[Ravenna|Ravene]], [[Rome]] e zonis su la cueste.
== I Langobarts e il Friûl ==
Il ducat dal Friûl al reste un dai plui impuartants di dut il ream, e di Cividât a vegnin putrops rês. La citât e manten ancjemò vuê un patrimoni langobart, come il Templi e il Museu, che no àn paragons tal rest de [[Italie]].
=== La influence culturâl langobarde ===
La influence culturâl dai Langobarts sul Friûl e samee mancul significative di ce che si pues pensâ. Par esempli par furlan lis influencis langobardis a son limitadis plui che altri al [[Lessic furlan|lessic]], ma chest al è forsit dovût al fat che la formazion dal furlan e ven plui tart, ator dal an Mil, e ancje al fat che, viodût che i Langobarts no jerin tancj, la influence fûr des citâts no à di jessi stade fuartone, sicheduncje la int e continuave a fevelâ e a compuartâsi come prime. Dal pont di viste des fiestis furlanis, par esempli il [[pignarûl]], secont i studiôs, a son di origjins plui antighis, forsit celtichis.
[[Categorie:Popui]]
[[Categorie:Storie dal Friûl]]
264h1xtd8a26blv1aqz1dn9cmd73har
Nirvana (clape musicâl)
0
4208
183862
178504
2026-07-13T20:02:06Z
Santefoscje73
11500
183862
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Nirvana around 1992.jpg|270px|thumb|I Nirvana intal 1992]]
I '''Nirvana''' a son stâts une popolâr clape musicâl di musiche [[grunge]] [[Stâts Unîts di Americhe|merecane]], fondade intal [[1987]] inte citadine di Aberdeen, dongje [[Seattle]], tal stât di [[Washington (stât)|Washington]]. La cjançon che ju à rindûts cognossûts vie pal mont e fo in particolâr "Smells like teen spirit", cjapade dal disc "Nevermind" jessût intal [[1991]], che e fo ancje il mût di rindi famôs chel miscliç di [[rock]] alternatîf e [[punk]] che i mieçs di comunicazion a clamaran [[grunge]]. Daspò dai Nirvana, altris clapis de aree di [[Seattle]] e vignerin fûr, tra chestis chês di sucès a forin i [[Alice in Chains]], [[Pearl Jam]] e [[Soundgarden]], tant che il rock alternatîf al sarà un dai gjenars plui trasmetûts intes radios e intes televisions musicâls te prime metât dai agns '90.
I components principâi dai Nirvana a son stâts [[Kurt Cobain]] (vôs e [[ghitare]]), [[Krist Novoselic]] (bas) e [[Dave Grohl]] (baterie). Il lôr disc plui vendût al fo Nevermind.
Come lider dal grup, Kurt Cobain al fo spes clamât inte stampe "il puartevôs di une gjenerazion", e i Nirvana il "grup di bandiere" de "Gjenerazion X". Cobain nol jere tant content di chestis definizions, parcè che al preferive concentrâsi su la musiche, sorprendint dut il public dai Nirvana cul tierç album in studi, "In utero". Ancje se la grande popolaritât de clape intal public e calà simpri di plui daspò di chest album, i apassionâts plui fedêi a presearin la atmosfere scure di chest periodi dal grup, specialmentri daspò de esibizion dal [[1993]] pe trasmission [[MTV Unplugged]].
La cariere curte dai Nirvana e finì cu la muart di [[Kurt Cobain]] tal [[1994]], ma la popolaritât de clape no murì cun lui, aumentant invezit cul passâ dal timp; vot agns dopo de muart di Cobain e fo dade fûr une demo no dal dut finude, regjistrade doi mês prime de muart dal cjantant, e che rivà intes primis posizions des classifichis mondiâls. De lôr fondazion in ca i Nirvana a àn vendût plui di 50 milions di discs, e plui di dîs milions cun Nevermind, dome tai [[Stâts Unîts]]. Lis cjançons plui famosis dal grup a son ancjemò mandadis in onde intes [[radio]]s di dut il mont.
== Storie de clape ==
=== I prins agns, la nassite e il debut cun "Bleach" (1987-1990) ===
La clape e à scomençât a fâ i prins pas tal [[1987]] a Aberdeen, in te scuele di Seattle, par inizitative de colaborazion jenfri il cjantautôr e ghitarist [[Kurt Cobain]] e il bassiste [[Krist Novoselic]]. I doi, che a condividevin la passion pal punk rock e la bielece di un stîl di vite fûr de rane de buine societât, a àn cambiat un grancj numar di batariscj (il orin al fô Aaron Burckhard ) prime di cjatâ une stabilitât certe stabilitât cun Chad Channing.
Sot il non di Nirvana, tal [[1989]] a àn publicât il lôr prin album in studi, ''Bleach'', par la etichete indipendente Sub Pop di Seattle. Il disc, regjistrat cun 617 dolars, al jere un concentrât di ruspit metal-punk e distorsions fadiosis. Ancje se nol à vût un grant sucès di vendite daurman, al à tacât a fâ fevelâ i critics e la sene underground de bande de alternative music par via di tocs tant che About a Girl e Blew.
=== L'ingrès di Dave Grohl e l'esplosion mondiâl di "Nevermind" (1990-1992) ===
Tal 1989 , Jason Everman , che veve pajât lis sessions di regjistrazion di “Bleach” , regjstrât cul jutori di Jack Endino , produtôr e ghitarist dai Skin Yard , al ven slontanât par contrasts . Tal finâl dal an , i Nirvana , insiemit a le clape dai Tad , e in bande ancje cun i Mudhoney , partissin par un tour european che tocjarâ paîs come l’Ingletere , le Olande , la Svuizare e ancje l’Italie. I rapuarts cun Chad Channing si fan simpri plui frêts .Daspo’ vê regjistrât il singul “Sliver” , cul jutori dal baterist Dan Peters .
Tal otubar dal [[1990]] , Cobain e Novoselic , daûr consei di Buzz Osborne dai Melvins , sielzin il batarist Dave Grohl (za components de clape hardcore Scream). Cun chest gnûf batariste, plui adât a lis esigencis musicâl de clape , Cobain scomence a scrivi lis gnovi cjançons che cjataran puest tal gnûf album.
Firmât un gnûf contrat cun la etichete major Geffen (DGC Records), tal Setembar dal [[1991]] i Nirvana a àn publicât ''Nevermind''. Sostignût dal sucês dal singul Smells Like Teen Spirit,mitût in maniere continue de television musicâl MTV, l'album al è deventat in pôcs mês un fenomeno sociâl, rivant tal Zenâr dal 1992 a cjapât il prin puest de classifiche Billboard, superant ancje Dangerous di Michael Jackson. Cun chest disc, i Nirvana a àn puartât il gjenar [[grunge]] de sene underground tal mainstream mondiâl, e Cobain al è stât batisât dabande de stampe musicâl "il puaretavôs di une generazion" (la [[Generazion X]]), un pês che par lui al jere fadiôs e no desiderât.
=== "In Utero" e il gnûf zour european (1993) ===
Tal [[1993]], par rispundi ae sovraesposizion de bande dai media e cjatâ un sun plui dongje a chel des origjinis, i Nirvana a àn decîs di regjistrâ un album une vore plui scûr, sgarfant e anti-comerciâl. Par chest, a àn sielzût il produtôr Steve Albini e a àn dât fûr ''In Utero''. Il disc (cun cjançons tant che Heart-Shaped Box e Rape Me) al voleve jessi un tornâ a lis sonoritâts plui punk, ancje se al à vût un grant sucès di public e di critiche.
Par i concierts dal vîf, si è zontât ae clape tant che secont ghitarist Pat Smear (ex component de clape punk Germs). Tal Novembar dal stes an, i Nirvana a àn regjistrât un dai concierts dal vîf plui biêi de storie de musiche rock, l'[[MTV Unplugged in New York]], dulà che a àn sunât versions acustichis dai lôr tocs e cover dai artiscj che an vût plui influence (tant che Lead Belly e David Bowie), mostrant une grande sensibilitât e une bande inedite de sô art.Ancje se zâ tal tour dal 1991 le clape veve sunât in maniere acustiche , l’MTV Unplugged in New York mostre une version inedite dai Nirvana.
=== La tragjiche muart di Cobain e la fin dai Nirvana (1994) ===
La tension de bande dal vîf de fame e i fadiôs problemis di salût e de dipendence des droghis di Cobain a àn puartât la clape viers un colâ svelt. Ai 5 di Avrîl dal [[1994]], tal pont plui scûr de sô disperazion, Kurt Cobain si è gjavât la vite inte sô cjase di Seattle. Cun la sô muart, la cariere dai Nirvana e si è stidâde par simpri.
=== L'ereditât e il daspò Nirvana ===
Daspò de fin de clape, Dave Grohl al à fondât la clape di grant sucès dai [[Foo Fighters]], deventand un dai personaçs plui incalcolabils dal rock modern. Krist Novoselic al à continuât la sô rane tant che musicist e si è ancje impegnat in te rane de politiche e dal sociâl.
I Nirvana a son considerâts un dai grops plui rapresentatîfs de storie de musiche rock, e i lôr discs a continuin a influençâ gnovis gjenerazions di musiciscj in dut il mont.
== Components dal grup ==
* [[Kurt Cobain]] - cjantant, ghitarist
* [[Krist Novoselic]] - bassist
* [[Aaron Burckhard]] - batarie ([[1987]])
* [[Dale Crover]] - batarie ([[1987]]-[[1988]], [[1990]])
* [[Dave Foster]] - batarie ([[1988]])
* [[Chad Channing]] - batarie ([[1988]]-[[1990]])
* [[Jason Everman]] - ghitarist ([[1989]])
* [[Dan Peters]] - baterie ([[1990]])
* [[Dave Grohl]] - baterie ([[1990]]-[[1994]])
* [[Pat Smear]] - ghitarist ([[1993]]-[[1994]])
== Discografie ==
'''Discs e compilations'''
{| style="border: 1px solid #a0a0aa; background-color: #f0f0ff; width: 85%; margin-left:8px;"
|-
| width=5% | <u>'''An'''</u>
| width=30% | <u>'''Titul'''</u>
| width=10% | <u>'''Discografiche'''</u>
| <u>'''Altris informazions'''</u>
|-
| 1989
| ''Bleach''
| [[Sub Pop]]
| Prin disc in studi.
|-
| 1991
| ''Nevermind''
| [[Geffen Records]]
| Secont disc in studi.
|-
| 1992
| ''Incesticide''
| Geffen
| Compilation di cjançons raris di studi, lâts B, versions alternativis e remix.
|-
| 1993
| ''In Utero''
| Geffen
| Tierç disc in studi.
|-
| 1994
| ''MTV Unplugged in New York''
| Geffen
| Disc acustic dal vîf.
|-
| 1994
| ''Live! Tonight! Sold Out!!''
| Geffen
| Vídeo casolà VHS amb actuacions en viu i entrevistes.
|-
| 1995
| ''Singles''
| Geffen
| Lis miôrs cjançons di ''Nevermind'' e ''In Utero'' intun disc.
|-
| 1996
| ''From the Muddy Banks of the Wishkah''
| Geffen
| Disc eletric dal vîf.
|-
| 2002
| ''Nirvana''
| [[Universal Music Group|Universal]]
| Clamât ancje ''Best of'' e/o ''Greatest Hits''. Inclût "You Know You're Right" mai publicade prime.
|-
| 2004
| ''With the Lights Out''
| Geffen
| Scjatule cun trê CDs e un [[DVD]]. Al inclût materiâl râr e no publicât prime.
|-
| 2005
| ''Sliver: The Best of the Box''
| Geffen
| 19 cjançons di ''With The Lights Out'' plui trê regjistrazions mai publicadis prime.
|}
<br />
'''Singui e EPs'''
{| style="border: 1px solid #a0a0aa; background-color: #f0f0ff; width: 85%; margin-left:8px;"
|-
| width=5% | <u>'''An'''</u>
| width=30% | <u>'''Titul'''</u>
| width=10% | <u>'''Discografiche'''</u>
| <u>'''Altris informazions'''</u>
|-
| 1988
| Love Buzz/Big Cheese
| Sub Pop
| (''Bleach'') Version limitade di 1000 copiis.
|-
| 1989
| Blew (EP)
| Tupelo
| (''Bleach'') EP publicât in [[France]] e tal [[Ream Unît]].
|-
| 1990
| Sliver/Dive
| Sub Pop
|-
| 1991
| Candy/Molly's Lips
| Sub Pop
| Insieme cun Fluid; dal vîf, prime edizion in vinîl neri (2.500 copiis) e seconde in vinîl blu (3.500 copiis)
|-
| 1991
| Here She Comes Now/Venus in Furs
| Communion
| Versions di [[Velvet Underground]], insieme cui [[The Melvins]] (1.000 copiis in 8 colôrs difarents)
|-
| 1991
| Smells Like Teen Spirit
| Geffen
| (''Nevermind'')
|-
| 1992
| Come As You Are
| Geffen
| (''Nevermind'')
|-
| 1992
| Lithium
| Geffen
| (''Nevermind'')
|-
| 1992
| In Bloom
| Geffen
| (''Nevermind'')
|-
| 1992
| Hormoaning (EP)
| Geffen
| EP publicât dome in [[Australie]] e [[Gjapon]].
|-
| 1993
| Puss/Oh, the Guilt
| Touch and Go
| Cun i [[The Jesus Lizard]] (100.000 copiis in dut il mont)
|-
| 1993
| Heart-Shaped Box
| Geffen
| (''In Utero'')
|-
| 1993
| All Apologies/Rape Me
| Geffen
| (''In Utero'')
|-
| 1994
| Pennyroyal Tea
| Geffen
| (''In Utero'') Non cambiât dopo de muart di Kurt Cobain. No esistin copiis in vinîl, e si pense che a esistedin dome un centenâr di CDs.
|-
| 1994
| About a Girl
| Geffen
| (''MTV Unplugged in New York'') Publicât soredut in [[Europe]], cuntune edizion limitade di 5.000 copiis publicade in [[Australie]].
|-
| 1996
| Aneurysm
| Geffen
| (''From The Muddy Banks of The Wishkah'') Dome pe promozion dal disc in radio.
|-
| 2002
| You Know You're Right
| Geffen
| (''Nirvana'') Dome pe promozion dal disc in radio.
|}
{{Commons|Category:Nirvana}}
== Leams esternis ==
* {{en}} [http://www.interscope.com/nirvana/ Interscope: Nirvana Il sît uficiâl de etichete]
* {{en}} [http://www.nirvanaclub.com Nirvana fan club]
[[Categorie:Grups musicâi statunitens]]
o3zgkv89x4hx6epzj7d5520y5it98nt
Lombardie
0
4963
183874
172699
2026-07-13T21:10:46Z
Santefoscje73
11500
/* Politiche */
183874
wikitext
text/x-wiki
{{Regjon
|non=Lombardie
|nontalian=Lombardia
|steme=Figure:Flag of Lombardy.svg
|stât=[[Italie]]
|cjâf lûc=[[Milan]]
|superficie=23.863
|popolazion=9.432.554 (2006)
|densitât=394
|provincis=[[Provincie di Berghem|Berghem]], [[Provincie di Bresse di Milan|Bresse di Milan]], [[Provincie di Como|Como]], [[Provincie di Cremone|Cremone]], [[Provincie di Lecco|Lecco]], [[Provincie di Lodi|Lodi]], [[Provincie di Mantue|Mantue]], [[Provincie di Monze e Brianze|Monze e Brianze]], [[Provincie di Pavie di Milan|Pavie di Milan]], [[Provincie di Sondrio|Sondrio]], [[Provincie di Varese|Varese]]
|citâts metropolitanis=[[Provincie di Milan|Milan]]
|president=Roberto Maroni
|mape=Figure:Italy_Regions_Lombardy_Map.png
|sît=http://www.regione.lombardia.it/
|notis=
}}
La '''Lombardie''' e je une regjon da la [[Italie]] dal Nord che e à 9 milions di abitants. E cunfine a Nord cu la [[Svuizare]], a soreli jevât cul [[Venit]] e il [[Trentin-Sudtirôl]], a Sud cu la [[Emilie-Romagne]] e a soreli bonât cul [[Piemont]]. Il cjâf lûc al è [[Milan]].
== Teritori ==
Scuasit la mitât dal teritori de regjon al è plan, traviersât da desenis di flums, includût il flum plui lunc de [[Italie]], il [[Po]]. Il restant toc al è montagnôs, con pics che a rivin a 4.000 metris, e in minime part colinâr (cirche un otâf).
I lâcs a son logâts intes zonis prealpinis e a son numerosis: il plui grant di ducj al è il [[Lâc di Garde|Garde]] clamât ancje ''Benaco'', al confin con [[Trentin-Sudtirôl]] e [[Venit]], che si slargje par 370 km². Altris lâcs a son il [[Lâc Maiôr]] (''Verban''), il [[Lâc di Como]] (''Lario'') e il [[Lâc d'Iseo]] (''Sebin'').
== Storie ==
== Economie ==
La Lombardie e je une des regjons plui industrializadis de Italie e de Europe.
L''''agricolture''' e je une vore svilupade e cuntune buine mecanizazion. I prodots a svariin dai [[cereâl|cereâi]] ([[blave]], [[soie]], [[forment]] etc.) al vin, fintremai foraç, par il disvilup dai arlevaments di [[Nemâl|nemâi]] e [[Purcit|purcits]].
L''''industrie''', soredut inte [[provincie di Milan]], e je prospare: i setôrs plui disvilupâts a son il [[Metalmecaniche|metalmecanic]] e [[Eletroniche|eletronic]].
Graciis ae impuartance de citât di [[Milan]], ancje il '''terziari''' al à un pês rilevant inte economie dal teritori: [[finance]] (Milan e je la sede de [[Borse taliane]]), [[comerci]] e [[turisim]] (art, storie, montagnis e lâcs) a son simpri plui significativis.
== Traspuarts ==
== Politiche ==
'''President'''
* [[Attilio Fontana]]
'''Vizi President'''
* [[Viviana Beccalossi]] - ''agricolture''
'''Assessôrs'''
* [[Giancarlo Abelli]] - famee e solidarietât sociâl
* [[Davide Boni]] - teritori e urbanistiche
* [[Massimo Buscemi]] - rêts e servizis di publiche utilitât e disvilup sostenibil
* [[Raffaele Cattaneo]] - infrastruturis e mobilitât
* [[Luciano Bresciani]] - sanitât
* [[Romano Colozzi]] - financis e rapuarts istituzionâi
* [[Massimo Corsaro]] - industrie, piçule e medie imprese
* [[Franco Nicoli Cristiani]] - comerci e fieris
* [[Lionello Marco Pagnoncelli]] - ambient
* [[Massimo Ponzoni]] - protezion civîl e polizie locâl
* [[Pier Gianni Prosperini]] - zovins, sport, promozion ativitât turistiche
* [[Gianni Rossoni]] - istruzion, formazion e lavôr
* [[Mario Scotti]] - cjase e operis publichis
* [[Domenico Zambetti]] - artesanât e servizis
* [[Massimo Zanello]] - culturis, identitâts e autonomiis de Lombardie
'''President dal Consei Regjonâl'''
* [[Ettore Adalberto Albertoni]]
La sede aministrative de Regjon al è il [[Forecîl Pirelli]], che si cjate a Milan, dongje da la stazion centrâl.
== Viôt ancje ==
== Leams ==
* {{it}} [http://www.regione.lombardia.it/ Sît ufiziâl de regjon]
{{Regjons de Italie}}
[[Categorie:Regjons talianis]]
9o8x7epeejv3zwa02wy6jbj8zb0ri5r
Uran (divinitât)
0
7461
183896
171772
2026-07-14T10:11:56Z
Santefoscje73
11500
Santefoscje73 al à spostât la pagjine [[Uran]] a [[Uran (divinitât)]]: Titolo errato: Distinzion jenfri il planet e le divinitât greche
171772
wikitext
text/x-wiki
Inte [[mitologjie greghe]] e [[Mitologjie romane|romane]], '''Uran''' (par grêc Οὐρανός ''Ouranós'', «stelât, firmament») al è une divinitât primordiâl, personificazion dal cîl.
Uran al è la personificazion dal Cîl tant che element fertil. Inte opare di [[Esiodi]], [[Teogonie]], al è fi e coniugât di [[Gjee]] (la Mari Tiere). Altris poemis e contis a fasin il fi di [[Etar]] (il Cîl superiôr), cence che, in cheste tradizion che e va daûr ae [[Titanomachie]], al sedi pandût il non de mari.
Daûr de tradizion esiodee Uran si à unît cun Gjee e le à fecondade butant sù di cheste gotis fertilis di ploie, dant cussì vite aes primis divinitâts mostruosis: i [[Titans|Titan]], i [[Ciclops|ciclop]] e i arogants [[Ecatonchirs|ecatonchir]].
Inte pôre di vignî dispodestât dai siei fîs fuarts, ju butave, man a man che a nassevin, intal Tartar, vâl a dî intes vissaris di Gjee, che, cun orôr di chel at, e à persuadût so fi [[Cron]], l'ultin dai dodis titans gjenerâts di [[Uran]], a rivoltâsi a sô pari cuntun falcet adamantin. Cussì Uran, cjapât di sorprese dal fi propri intant che al steve par unîsi di gnûf in amôr cun Gjee, al fo spadât. De sô nature butade intai mârs dongje di [[Cipri]] e de sbrume marine che si è formade e je nassude [[Afrodite]], intant che lis sôs gotis di sanc che a colarin par tiere a àn fecondât une ultime volte la Tiere, dant vite aes [[Erinis]], ai [[Zigants]] e aes [[Ninfis Meliis]].
[[Categorie:Mitologjie greghe]]
3nqxtnfls3iwr036yo28mwo7l5m8vki
Poseidon (divinitât)
0
7464
183898
160724
2026-07-14T10:13:17Z
Santefoscje73
11500
Santefoscje73 al à spostât la pagjine [[Poseidon]] a [[Poseidon (divinitât)]]
160724
wikitext
text/x-wiki
Inte [[religjon]] greghe antighe, '''Poseidon''' (par grêc Ποσειδῶν) al è il diu dal mâr, dai cjavai e, inte sô acezion di Scjassetiere, dai [[taramots|taramot]]. Divinitâts similis a Poseidon dal mont antîc a son stadis[[Rodon]] inte mitologjie iliriche, [[Nethuns]] inte mitologjie etrusche e [[Netun]] in chê romane.
In so onôr a vignivin celebrâts i [[zûcs Istmics]].
Poseidon al jere fi di [[Cron]] e [[Ree]]. Daûr des tradizions al è calcolât mo il fradi grant mo il fradi piçul di [[Zeus]]. Al pâr di siei fradis e sûrs al è stât divorât dal pari, che lu à gomitât cuant che al è stât costret di Zeus, l'ultin nassût, rivât a scjampâ dal gjenitôr teribil. Zeus insiemi cun siei fradis e sûrs, cui [[Ecatonchirs]], cui [[Zigants|zigant]] e cui [[Ciclops|ciclop]] al à batût Cron e i Titans, e i à gjavât il podê. Parciertis variantis de liende Poseidon al è stât arlevât e tirât sù dai [[Telchins]] te isule di Rodi, e de fie dal [[Ocean]], [[Cefire]], te stesse maniere che Zeus al è stât tirât sù dai [[Coribants]] a [[Crete]].
Cuant che dopo si à decidût di dividi il mont in trê reams, Zeus al à vût il cîl, [[Ade]] il mont soterani dai muarts, intant che a Poseidon i àn tocjât il mâr e lis aghis.
Inte [[Odissee]] Poseidon al fâs une part impuartante par vie dal so odi par [[Odisseu]], dovût al fat che l'eroi al à svuarbât so fi, il ciclop [[Polifem]]. La smare di Poseidon e impedìs par tancj agns a Odisseu di tornâ a [[Itache]].
[[Categorie:Religjon]]
qpfykny7pajhmzhxjh5ucym7fc8akdz
Pluton
0
12553
183894
176106
2026-07-14T10:02:27Z
Santefoscje73
11500
/* Astronomie-astrologjie */
183894
wikitext
text/x-wiki
{{Disambiguazion}}
==Astronomie-astrologjie==
*[[Pluton (planet)]]-planêt nan
*[[Pluton (Astrologjie)|Pluton]] figure mitologjice
==Cjans==
*[[Pluton (Cjan)|Pluton]] cjan [[Slovenie|Sloven]] di [[Cjaurêt]] ([[2020]]-)
hv82e5zrpl67ympc9p860wacijong17
Musiche rock
0
14565
183868
183783
2026-07-13T20:31:45Z
Santefoscje73
11500
/* Il gjenar alternatîf e il Grunge (1980-2000) */
183868
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:The Rolling Stones Summerfest in Milwaukee - 2015.jpg|300px|miniatura|destra|I "Rolling Stones" , une des clapis musicâls rock plui citadis di simpri]]
La '''musiche rock''' (par solit clamâde dome '''rock''') e je un gjenar de [[musiche]] popolâr nassût inte prime metât dai [[agns 1950|agns Cinquante]] tai [[Stâts Unîts di Americhe]] e tal [[Ream Unît]]. Lis sôs radîs a son tal '''[[Rock and roll]]''', un stil che al ven dret dal [[Musiche blues|blues]], dal [[rhythm and blues]] e dal [[country]], ma cul deventâ des decenis al à cjapât drenti influencis dal [[Musiche jazz|jazz]], de [[musiche classiche]] e di altris tradizions musicâls.
Dal pont di viste tecnic, l'istrument simbul dal rock e je la '''[[chitare eletriche]]''', normalmenti compagnâde dal [[bas eletric]] e de [[batarie (musiche)|batarie]].A chescj stroments tantis clapis musicâls zontin ancje stroments a tastiere (sintetizatôrs , organ Hammond) o ancje stroments a flât. La musiche rock e je simpri stade cetant plui di un sempliç gjenar musicâl: e à rapresentât ancje un mieç di difusion di ideis e protestis, di [[culture alternative]] , un mût di cjantâ ideis di cambiament de societât , di contrarietât a lis vueris e di ribelion par diviersis gjenerazions di zovins.
== Storie ==
=== Las lidrîs e il "Rock and Roll" (1950-1960) ===
[[Figure:Chuck Berry circa 1958.jpg|250px|miniatura|destra|Chuck Berry tal 1958]]
Il rock and roll al nas cul mesedâ las tradizions musicâls dai afroamericans (blues e R&B) cun chê de int blancje (country). Personaçs come '''[[Elvis Presley]]''', '''Chuck Berry''' e '''Little Richard''' a àn fat cognossi chest gnûf gjenar musicâl tal mont. La musiche e jere svelte, cjalde e basâde sore la struture des dodîs baris dal blues,rompint i tabù de societât di chel timp.
=== La "British Invasion" e la psichedelie (1960-1970) ===
[[Figure:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|250px|miniatura|I Beatles , clape musicâl di Liverpool]]
Tai agns Sesante, il centri de inovazion musicâl si focalize tal Ream Unît. Band come '''[[The Beatles]]''' e '''[[The Rolling Stones]]''' a re-impuartin il rock dai Stâts Unîts, fasint nassi la clamâde ''British Invasion''. In chest costât, il rock al devente plui sperimentâl cul deventâ de '''rock psichedelic''' (cun band come i [[Pink Floyd]] o [[Jimi Hendrix]]), che al voleve misturâ cun la musiche lis esperiencis de alterazion e i moviments dai [[Hippies]].
=== L'etât d'aur e las grandis divisions (1970-1980) ===
[[Figure:Pink floyd live 8 london.jpg|250px|miniatura|Pink Floyd]]
I agns Setante a son considerâis l'etât d'aur de sperimentazion, dulà che il rock al si divît in tantis ramificazions:
* Il '''[[Progressive rock]]''' (o *Prog*), cun band come [[Genesis]], [[King Crimson]] e [[Pink Floyd]], che a misturin il rock cun struturis de [[musiche classiche]] e dal jazz, fasant bati cjantis lungjis e complessis.
* L''''[[Hard rock]]''', cun sonoritâs des chitaris cun distorsion pesantis di band come '''[[Led Zeppelin]]''', '''[[Black Sabbath]]''' e '''[[AC/DC]]''', che a àn mitût lis basis par evoluzion dal gjenar deventât [[Heavy metal]].
* La revoluzion dal '''[[Punk rock]]''' (1976-1977), cul so spirt dal *Do It Yourself* (Fât di bessôl) e cjantis sveltis, ruzi e politichis (come i [[Sex Pistols]] e i [[The Clash]]) cuintri la complessitât dal Prog.
=== Il gjenar alternatîf e il Grunge (1980-2000) ===
''Cjale ancje la vôs di aprofondiment: [[Grunge]]''
Daspò la sferzâde dal [[New Wave]] e dal Pop-Rock tai agns Otanta, i agns Novanta a son stâts caraterizâts de esplosion dal '''[[Grunge]]''' di [[Seattle]]. Clapis come i '''[[Nirvana (clape musicâl)|Nirvana]]''' di [[Kurt Cobain]], i '''[[Pearl Jam]]''' e i '''[[Soundgarden]]''' a àn puartât te rêt mainstream sonoritâts des chitaris plenis di distorsion, derivâdis dal punk e dal heavy metal, cun tescj che contavin storis di sbandonament , sufriment e rabie ancjmo' drenti, fasint nassi il '''Rock alternatîf''' modern.
== Sotgjenars principâi ==
La musiche rock e je un arbûl cun tancj rams. Chescj a son i plui impurtants che a àn fât la storie de culture alternative:
* '''[[Hard rock]] / [[Heavy metal]]:''' Basât sore distorsions di ghitaris potentis (i *riff*) e ritmis svelts e fuarts.
* '''[[Progressive rock]]:''' Caraterizât da complessitât de struture musicâl, ûs de tastieris e tescj di fantasie o filosofics.
* '''[[Punk rock]]:''' Musiche nude, svelte, tre-cuatri acuards e un fâ di ribelion nete.
* '''[[Grunge]]:''' Nassût a Seattle, il gjenar misturave la rabie dal punk cul sun pesant dal metal.
* '''[[Stoner rock]]:''' Sotgjenar che al unîs i ritmis lents e pesants de clapis musicâls dal prim metal dai agns Setante ([[Black Sabbath]] parsore ducj) cun la psichedelie e suns abrasîfs.
== Vôs correladis ==
* [[Chitare eletriche]]
* [[Rock and roll]]
* [[Progressive rock]]
* [[Hard rock]]
* [[musiche punk]]
* [[Heavy metal]]
* [[Grunge]]
== Bibliografie ==
* Piero Scaruffi, ''A History of Rock Music: 1951-2000'', iUniverse, 2003.
* Simon Frith, ''Sound Effects: Youth, Leisure, and the Politics of Rock 'n' Roll'', Pantheon Books, 1981.
[[Categorie:Musiche]]
[[Categorie:Cultura alternative]]
[[Categorie:Musiche rock]]
f0z6n82qd42ufry4s8nx0iq6xd9zvvx
Progressive rock
0
14601
183869
183817
2026-07-13T20:38:52Z
Santefoscje73
11500
/* La scene di Canterbury */
183869
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Genesis-tirrenia-set 82.jpg|350px|miniatura|destra|I Genesis in concert tal 1982]]
Il '''progressive rock''' (par furlan”'''rock progressîf''', in mût scurtât dome ''prog'' o ''prog rock'') al è un gjenar de [[musiche]] rock nassût in [[Ingletiere]] tal finâl dal deceni dal [[1960]] e disvuluptât soretut tai agns [[1970]].
L'obietîf de clâf di cheste rinfresche al era chel di rindi plui biei e slargjâ i cunfins de musiche rock, bandonant i schemis sclâfs de cjançon pop "standard" (basâde dret sul rictis 4/4 e sul mût "stofe-ritornel") par unîle cun lis formis de [[musiche classiche]], dal [[Musiche jazz|jazz]] e de musiche folk. I grups di chest gjenar a volevan fâ deventâ la musiche rock un imprest di art plui complès, dret e cultivât.
== Carateristichis de musiche ==
Sot dal profîl musicâl e de diciture armoniche, il rock progressîf al si cognôs par chestis carateristichis:
*'''Struturis complessis (Suites)''': Lis cjançons a son par solìt cetant lungis (che a van dai 10 fin ai 30 minûts o ancje di plui), dividûdis in diviers moviments (tant che i tescj de musiche classiche). Chesti complès a son clamâts ''suites''.
*'''Temps e ritmichis che no son ordenaris''': Al contrari dal rock “standard”, il prog al dopre ritmichis inusuâls (par esempli 5/4, 7/8, 9/8) che a cambian velocitât e ritmi drenti de stesse cjançon, creant une grande complicazion pe batarie e pal bas.
*'''Istruments gnûfs e virtuosistis''': I musiciscj dal progressive a jerin par solît studiâts (cetants a vevan fat la scuele de ghitare classiche o di altri storic istrument). A vegnin doprâts istrumens gnûfs par chel timp tant che il sintetizadôr '''Mellotron''' (che al imitave il sun des violins), l'[[organ Hammond]], il flaut traviers, ma ancje la ghitare a dodiç cuardis e sintetizadôrs eletrichis.
*'''Tescj aculturâts e concets (Concept Album)''': I tescj a clamin la filosofie, la mitologjie, la leteradure fantasy o la fantascience. Cetant dai discs a son ''concept album'', o sei oparis completis dulà che dutis las cjançons a contin une sole grande storie o un sôl pinsîr.
== Storie e evoluzion ==
=== I pionîrs (Fin agns '60) ===
Il prin pâs al è stât dât da grups dal ''rock psichedelic'' che a volevan sperimentâ gnovis formis, tant che i '''The Beatles''' (cun l'album Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band tal 1967) e i '''The Moody Blues'''. Ma il disc de clâf che al fâs nassi in mût uficiâl il gjenar al è ''In the Court of the Crimson King'' dal [[1969]] de bande dai '''King Crimson''' di Robert Fripp, un capolavôr di atmosfere intense, scure e virtuosistiche.
=== L'etât d'aur (Agns '70) ===
[[Figure:Yes concert.jpg|350px|miniatura|destra|Le clape dai Yes]]
In chest deceni il rock progressîf al devente un fenomeno grande dominance mondiâl. Lis clapis musicâls plui cognossudis son stadis:
*'''[[Pink Floyd]]''': Che a àn unît il prog cun la psichedelie e l'ûs svelt des gnovis tecnologjiis acustichis (cun discs storics tant che The Dark Side of the Moon dal 1973).
[[Figure:Robert Fripp.jpg|250px|miniatura|destra|Robert Fripp , ghitarist e fondatôr dai King Crimson]]
*'''[[Genesis]]''' (cun Peter Gabriel e Steve Hackett): Caraterizâts par un prog romântic, leât a las flabis inglesis e cun spetacui di teatri sfolvâts.
*'''Yes''': Cognossûs par le abilitât tecniche straordinarie di ducj i siei membris (tant che Steve Howe a la ghitare e Rick Wakeman a las clavis) e par las melodiis gnovis e sveltis.
*'''Jethro Tull''': Un e clape che unive rock, musiche celtiche, folk e il flaut traviers di Ian Anderson.
*'''Emerson, Lake & Palmer (ELP)''': Le clape che al à il sô ponts fuarts ltal ûs des tastieris eletrichis e de claviere, messedant la musiche di Bach e Mussorgsky cul rock agressîf.
* '''[[Van der Graaf Generator]]''': clape inglês une vore aprezade de critiche , cun une buine notorietât, che proponeve un stîl musicâl cun arangjaments essenzîals e complès cun atmosferis scuris e tescj dongje dal psicodrame.
=== La scene di Canterbury ===
[[Figure:GilliSmyth.jpg|200px|miniatura|destra|Gilli Smyth e Daevid Allen in concert al Hyde Park il 29 zuin dal 1974]]
Un devent incalcolabil e di grandece d'aur te storie dal progressive rock al è stât la cussidite '''[[scene di Canterbury]]''' (nassûte inte omònime citât dal Kent, tal sud de Ingletiere, a la fin dai agns Sessante). Chest stîl al si diferenziâve dal prog plui romantic e sinfonic par vie di un dret miscliç di jazz rock, avant-garde, ritmichis bagnâdis de psichedelie e un particolâr umorisim sfolvât e nonsense.
I parons de scene a son stâts i '''[[Soft Machine]]''' (dal baterist e cjantant '''Robert Wyatt''' e dal ghitarist Kevin Ayers), i '''[[Caravan]]''' (cognosûts par lôr capolavôr ''In the Land of Grey and Pink'' tal 1971) e i storics '''[[Gong]]''' (dal visionari Daevid Allen). La scene di Canterbury e à dât une grande impuartance a la sperimentazion eletroniche e a la fusion.
=== Il Prog talian ===
[[Figure:PFM1.jpg|350px|miniatura|destra|La PFM in concert]]
L'Italie e je stâde, daspò de Gran Bretagne, la tère plui svelte a capî lis potenzialitâts dal rock progressîf. Tai agns '70 e je nassûte une rêt di grancj grups talians che a àn creât oparis cetant bielis e stimâdis ancje tal forest, tant che:
*'''Premiata Forneria Marconi (PFM)''': Il grup talian plui famôs tal mont, che al à unît il rock cun la melodie de tradizion mediterane.
*'''Banco del Mutuo Soccorso''': Caraterizât da la claviere di Gianni Nocenzi e de grande, liriche e vôs ecezionâl di Francesco Di Giacomo.
*'''Le Orme''':Clape musicâl venite che a vût une buine notorietât e difusion a nivel radiofonic. Famôs soretut cul disc Felona e Sorona.
*'''Goblin''': Diventâts un simbul cult soretut par las sôs musichis scritis par la colone sonore dal film thriller Profondo Rosso di Dario Argento (1975).
== Crisi, Rinassiment e Neo-Prog ==
Cun l'inizi dal deceni [[1980]] e cun le rivade de svolte ruspie e violente dal punk rock, la musiche progressive e va in crisi: i grancj grups a simplifichin il sun cjapant la strade viers il pop o a si disfin. Però, a partî dai agns '90 al nas il '''Neo-Prog''' (cun grups tant che i Marillion o i Porcupine Tree di Steven Wilson) e la nassite de fusion cul heavy metal, il '''Progressive Metal''' (cun i Dream Theater e i Tool).
== Vôs correladis ==
*[[King Crimson]]
*[[Pink Floyd]]
*[[Glesie Ortodosse]] (par vie des sôs oparis religjosis)
== Bibliografie ==
*Covach, John, ''Understanding Progressive Rock'', Oxford University Press, 1997.
*Macan, Edward, ''Rocking the Classics: English Progressive Rock and the Counterculture'', Oxford University Press, 1997.
7nmrr1il3gcdt82801q3fwviyb36lza
183870
183869
2026-07-13T20:40:33Z
Santefoscje73
11500
/* La scene di Canterbury */
183870
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Genesis-tirrenia-set 82.jpg|350px|miniatura|destra|I Genesis in concert tal 1982]]
Il '''progressive rock''' (par furlan”'''rock progressîf''', in mût scurtât dome ''prog'' o ''prog rock'') al è un gjenar de [[musiche]] rock nassût in [[Ingletiere]] tal finâl dal deceni dal [[1960]] e disvuluptât soretut tai agns [[1970]].
L'obietîf de clâf di cheste rinfresche al era chel di rindi plui biei e slargjâ i cunfins de musiche rock, bandonant i schemis sclâfs de cjançon pop "standard" (basâde dret sul rictis 4/4 e sul mût "stofe-ritornel") par unîle cun lis formis de [[musiche classiche]], dal [[Musiche jazz|jazz]] e de musiche folk. I grups di chest gjenar a volevan fâ deventâ la musiche rock un imprest di art plui complès, dret e cultivât.
== Carateristichis de musiche ==
Sot dal profîl musicâl e de diciture armoniche, il rock progressîf al si cognôs par chestis carateristichis:
*'''Struturis complessis (Suites)''': Lis cjançons a son par solìt cetant lungis (che a van dai 10 fin ai 30 minûts o ancje di plui), dividûdis in diviers moviments (tant che i tescj de musiche classiche). Chesti complès a son clamâts ''suites''.
*'''Temps e ritmichis che no son ordenaris''': Al contrari dal rock “standard”, il prog al dopre ritmichis inusuâls (par esempli 5/4, 7/8, 9/8) che a cambian velocitât e ritmi drenti de stesse cjançon, creant une grande complicazion pe batarie e pal bas.
*'''Istruments gnûfs e virtuosistis''': I musiciscj dal progressive a jerin par solît studiâts (cetants a vevan fat la scuele de ghitare classiche o di altri storic istrument). A vegnin doprâts istrumens gnûfs par chel timp tant che il sintetizadôr '''Mellotron''' (che al imitave il sun des violins), l'[[organ Hammond]], il flaut traviers, ma ancje la ghitare a dodiç cuardis e sintetizadôrs eletrichis.
*'''Tescj aculturâts e concets (Concept Album)''': I tescj a clamin la filosofie, la mitologjie, la leteradure fantasy o la fantascience. Cetant dai discs a son ''concept album'', o sei oparis completis dulà che dutis las cjançons a contin une sole grande storie o un sôl pinsîr.
== Storie e evoluzion ==
=== I pionîrs (Fin agns '60) ===
Il prin pâs al è stât dât da grups dal ''rock psichedelic'' che a volevan sperimentâ gnovis formis, tant che i '''The Beatles''' (cun l'album Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band tal 1967) e i '''The Moody Blues'''. Ma il disc de clâf che al fâs nassi in mût uficiâl il gjenar al è ''In the Court of the Crimson King'' dal [[1969]] de bande dai '''King Crimson''' di Robert Fripp, un capolavôr di atmosfere intense, scure e virtuosistiche.
=== L'etât d'aur (Agns '70) ===
[[Figure:Yes concert.jpg|350px|miniatura|destra|Le clape dai Yes]]
In chest deceni il rock progressîf al devente un fenomeno grande dominance mondiâl. Lis clapis musicâls plui cognossudis son stadis:
*'''[[Pink Floyd]]''': Che a àn unît il prog cun la psichedelie e l'ûs svelt des gnovis tecnologjiis acustichis (cun discs storics tant che The Dark Side of the Moon dal 1973).
[[Figure:Robert Fripp.jpg|250px|miniatura|destra|Robert Fripp , ghitarist e fondatôr dai King Crimson]]
*'''[[Genesis]]''' (cun Peter Gabriel e Steve Hackett): Caraterizâts par un prog romântic, leât a las flabis inglesis e cun spetacui di teatri sfolvâts.
*'''Yes''': Cognossûs par le abilitât tecniche straordinarie di ducj i siei membris (tant che Steve Howe a la ghitare e Rick Wakeman a las clavis) e par las melodiis gnovis e sveltis.
*'''Jethro Tull''': Un e clape che unive rock, musiche celtiche, folk e il flaut traviers di Ian Anderson.
*'''Emerson, Lake & Palmer (ELP)''': Le clape che al à il sô ponts fuarts ltal ûs des tastieris eletrichis e de claviere, messedant la musiche di Bach e Mussorgsky cul rock agressîf.
* '''[[Van der Graaf Generator]]''': clape inglês une vore aprezade de critiche , cun une buine notorietât, che proponeve un stîl musicâl cun arangjaments essenzîals e complès cun atmosferis scuris e tescj dongje dal psicodrame.
=== La scene di Canterbury ===
''Cjale ancje la vôs di aprofondiment: [[Sene di Canterbury]]''
[[Figure:GilliSmyth.jpg|200px|miniatura|destra|Gilli Smyth e Daevid Allen in concert al Hyde Park il 29 zuin dal 1974]]
Un devent incalcolabil e di grandece d'aur te storie dal progressive rock al è stât la cussidite '''[[sene di Canterbury]]''' (nassûte inte omònime citât dal Kent, tal sud de Ingletiere, a la fin dai agns Sessante). Chest stîl al si diferenziâve dal prog plui romantic e sinfonic par vie di un dret miscliç di jazz rock, avant-garde, ritmichis bagnâdis de psichedelie e un particolâr umorisim sfolvât e nonsense.
I parons de scene a son stâts i '''[[Soft Machine]]''' (dal baterist e cjantant '''Robert Wyatt''' e dal ghitarist Kevin Ayers), i '''[[Caravan]]''' (cognosûts par lôr capolavôr ''In the Land of Grey and Pink'' tal 1971) e i storics '''[[Gong]]''' (dal visionari Daevid Allen). La scene di Canterbury e à dât une grande impuartance a la sperimentazion eletroniche e a la fusion.
=== Il Prog talian ===
[[Figure:PFM1.jpg|350px|miniatura|destra|La PFM in concert]]
L'Italie e je stâde, daspò de Gran Bretagne, la tère plui svelte a capî lis potenzialitâts dal rock progressîf. Tai agns '70 e je nassûte une rêt di grancj grups talians che a àn creât oparis cetant bielis e stimâdis ancje tal forest, tant che:
*'''Premiata Forneria Marconi (PFM)''': Il grup talian plui famôs tal mont, che al à unît il rock cun la melodie de tradizion mediterane.
*'''Banco del Mutuo Soccorso''': Caraterizât da la claviere di Gianni Nocenzi e de grande, liriche e vôs ecezionâl di Francesco Di Giacomo.
*'''Le Orme''':Clape musicâl venite che a vût une buine notorietât e difusion a nivel radiofonic. Famôs soretut cul disc Felona e Sorona.
*'''Goblin''': Diventâts un simbul cult soretut par las sôs musichis scritis par la colone sonore dal film thriller Profondo Rosso di Dario Argento (1975).
== Crisi, Rinassiment e Neo-Prog ==
Cun l'inizi dal deceni [[1980]] e cun le rivade de svolte ruspie e violente dal punk rock, la musiche progressive e va in crisi: i grancj grups a simplifichin il sun cjapant la strade viers il pop o a si disfin. Però, a partî dai agns '90 al nas il '''Neo-Prog''' (cun grups tant che i Marillion o i Porcupine Tree di Steven Wilson) e la nassite de fusion cul heavy metal, il '''Progressive Metal''' (cun i Dream Theater e i Tool).
== Vôs correladis ==
*[[King Crimson]]
*[[Pink Floyd]]
*[[Glesie Ortodosse]] (par vie des sôs oparis religjosis)
== Bibliografie ==
*Covach, John, ''Understanding Progressive Rock'', Oxford University Press, 1997.
*Macan, Edward, ''Rocking the Classics: English Progressive Rock and the Counterculture'', Oxford University Press, 1997.
0wr95v3ttwpv6w3nj33elpmp8tkv7v7
Musiche industriâl
0
14615
183847
2026-07-13T12:11:04Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: [[Figure:Throbbing Gristle-New York.jpg|250px|miniatura|destra|I throbbing Gristle , pionîrs de musiche industriâl tal 2009]] La musiche industriâl (par inglês industrial music) e je un gjenar di [[musiche sperimentâl]] e eletroniche nassût te seconde metât dai agns ’70 dal XX secul, in particolâr tal Ream Unît e in Gjermanie. Caraterizade dal ûs di sonoritâts rudes, rumôrs, [[musiche concarete]], distorsions e struturis ritmichis repetitivis e ipnotichis, chest...
183847
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Throbbing Gristle-New York.jpg|250px|miniatura|destra|I throbbing Gristle , pionîrs de musiche industriâl tal 2009]]
La musiche industriâl (par inglês industrial music) e je un gjenar di [[musiche sperimentâl]] e eletroniche nassût te seconde metât dai agns ’70 dal XX secul, in particolâr tal Ream Unît e in Gjermanie. Caraterizade dal ûs di sonoritâts rudes, rumôrs, [[musiche concarete]], distorsions e struturis ritmichis repetitivis e ipnotichis, chest gjenar al à simpri cirût in temis provocatoris, tabù e distopics, distanziandis dal lengaç “standard” e convenzionâl de musiche rock e pop tradizionâl.
Il tiermin al è stât inventât tal [[1976]] dal artist [[Monte Cazazza]] e sielzût des clapis [[Throbbing Gristle]] e [[Cabaret Voltaire]] in ocasion de fondazion de etichete discografiche Industrial Records, cul famôs moto: "Industrial Music for Industrial People" ("Musiche industriâl par int industriâl").
== Storie ==
=== La nassite e i pionîrs: i Throbbing Gristle e i Cabaret Voltaire ===
[[Figure:Genesis P. Orridge.jpg|200px|miniatura|destra|Genesis P.Orridge]]
La prime ondate de musiche industriâl e cjape pît in Angletiere te clime de fin dal [[punk rock]]. I Throbbing Gristle, paronâts de figure di Genesis P-Orridge, a decîdin di fâ deventâ il rumôr il gnerf de lôr espression, doprant lis machinis e lis distorsions par creâ une sorte di "anti-musiche" che e critichès la societât di masse.
[[Figure:Chris & Cosey 2014.jpg|200px|miniatura|destra|Chris Carter e Cosey Fanni Tutti tal 2014]]
Insiemit cun lôr, i Cabaret Voltaire a Sheffield a àn tacât a sperimentâ cun [[sintetizadôrs]] d'epoche, nassis magnetichis moduladis e gjenars di percussions disumanis, unint l'esglement d'avangarde cun tratis de musiche dance plui scure. Altri grops di cheste prime epoche a son i SPK in Australie e i NON (proget di Boyd Rice) tai Stâts Unîts.
=== L'influenç de Beat Generation e dal Cut-Up ===
[[Figure:Burroughs1983 cropped.jpg|150px|miniatura|destra|Il scritôr merecan W.S.Burroughs , scritôr de Beat Generation , al é vût une fuarte influence sui artiscj de Musiche industriâl]]
Un dai aspeçs plui impurtants e inteletuâi de musiche industriâl al è il so fuart leam cun la [[Beat Generation]], in particolâr cun l'opere di [[William S. Burroughs]] e dal pitôr Brion Gysin.
Burroughs al è stât fondamentâl par via de sô tecniche dal cut-up (smontâ un test scrit par rimeti i tòcs insiemit in mût casuâl par cjatâ gnovis significancis sfondradis). Pionîrs tant che i Throbbing Gristle e i Cabaret Voltaire a àn traslatât chest mètodi te musiche, cjandistant nassis magnetichis, regjistrazions ambientâls (i famôs field recordings) e trasmissions radio par disturba lis struturis dal rasonament coloniâl e de propagande de societât. Chest ûs des nassis cul mètodi di Burroughs al ven considerât l'antenât dal campionament modern (lo sampling).
Burroughs al sostignive che la peraule e il sun a son un "virus" che al controle la ment umane; i musiciscj industriâi a àn doprât lis sôs teoriis tant che un armi di "de-condizionament" pal scoltadôr.
=== Il svilup in Europe: i Einstürzende Neubauten ===
[[Figure:Neubauten Ludwigshafen.jpg|250px|miniatura|destra|Einstürzende Neubauten]]
In Gjermanie, in particolâr a [[Berlin Ovest]], la scene industriâl e à cjatât la sô espression plui crude cul le clape dai Einstürzende Neubauten (formâts tal [[1980]] di Blixa Bargeld).
A diference de tradizion dai pionîrs inglês, i Neubauten a àn bandonât par intêr i struments musicâi classics par sunâ ogjeçs cjatâts inte rane industriâl, tant che lastris di fier, lamiere, foratricis, compressors pneumatics e plastiche. La lôr musiche, une vore fisiche e scure, e à rapresentât mior di dutis la distopie e la frature de Berlin de Vuere Frede.
== Sotsgjenars e evoluzion (Post-Industrial) ==
Daspò la sierade de Industrial Records tal 1981, la musiche industriâl e si è dividude in diviersis frazions:
*'''Electronic Body Music''' (EBM): un fusion de musiche dance cun l'industriâl, cun clapis tant che i Front 242 e Nitzer Ebb.
*'''Industrial Metal''': il gjenar che al à puartât l'industriâl tal mainstream tai agns ’90, par mieç di grops tant che i Ministry e i Nine Inch Nails di Trent Reznor.
*'''Dark Ambient''': un gjenar basât sui rasonaments scûrs, lents e ipnotics, creât par esempli dai Lustmord.
== Cjale ancje ==
*[[Musiche eletroniche]]
*[[Beat Generation]]
*[[William S. Burroughs]]
[[Categorie:Gjenars musicâi]]
[[Categorie:Musiche eletroniche]]
6z1rij0spdxh35jna9ivgjx6olzwh42
183848
183847
2026-07-13T12:15:27Z
Santefoscje73
11500
183848
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Throbbing Gristle-New York.jpg|250px|miniatura|destra|I throbbing Gristle , pionîrs de musiche industriâl tal 2009]]
La musiche industriâl (par inglês industrial music) e je un gjenar di [[musiche sperimentâl]] e eletroniche nassût te seconde metât dai agns ’70 dal XX secul, in particolâr tal Ream Unît e in Gjermanie. Caraterizade dal ûs di sonoritâts rudes, rumôrs, [[musiche concrete]], distorsions e struturis ritmichis repetitivis e ipnotichis, chest gjenar al à simpri cirût in temis provocatoris, tabù e distopics, distanziandis dal lengaç “standard” e convenzionâl de [[Musiche rock|musiche rock]] e [[Musiche pop|pop]] tradizionâl.
Il tiermin al è stât inventât tal [[1976]] dal artist [[Monte Cazazza]] e sielzût des clapis [[Throbbing Gristle]] e [[Cabaret Voltaire]] in ocasion de fondazion de etichete discografiche Industrial Records, cul famôs moto: "Industrial Music for Industrial People" ("Musiche industriâl par int industriâl").
== Storie ==
=== La nassite e i pionîrs: i Throbbing Gristle e i Cabaret Voltaire ===
[[Figure:Genesis P. Orridge.jpg|200px|miniatura|destra|Genesis P.Orridge]]
La prime ondate de musiche industriâl e cjape pît in Angletiere te clime de fin dal [[punk rock]]. I Throbbing Gristle, paronâts de figure di Genesis P-Orridge, a decîdin di fâ deventâ il rumôr il gnerf de lôr espression, doprant lis machinis e lis distorsions par creâ une sorte di "anti-musiche" che e critichès la societât di masse.
[[Figure:Chris & Cosey 2014.jpg|200px|miniatura|destra|Chris Carter e Cosey Fanni Tutti tal 2014]]
Insiemit cun lôr, i [[Cabaret Voltaire]] a Sheffield a àn tacât a sperimentâ cun [[sintetizadôrs]] d'epoche, nassis magnetichis moduladis e gjenars di percussions disumanis, unint l'esglement d'avangarde cun tratis de musiche dance plui scure. Altri grops di cheste prime epoche a son i SPK in Australie e i NON (proget di Boyd Rice) tai Stâts Unîts.
=== L'influenç de Beat Generation e dal Cut-Up ===
[[Figure:Burroughs1983 cropped.jpg|150px|miniatura|destra|Il scritôr merecan W.S.Burroughs , scritôr de Beat Generation , al é vût une fuarte influence sui artiscj de Musiche industriâl]]
Un dai aspeçs plui impurtants e inteletuâi de musiche industriâl al è il so fuart leam cun la [[Beat Generation]], in particolâr cun l'opere di [[William S. Burroughs]] e dal pitôr Brion Gysin.
Burroughs al è stât fondamentâl par via de sô tecniche dal cut-up (smontâ un test scrit par rimeti i tòcs insiemit in mût casuâl par cjatâ gnovis significancis sfondradis). Pionîrs tant che i [[Throbbing Gristle]] e i Cabaret Voltaire a àn traslatât chest mètodi te musiche, cjandistant nassis magnetichis, regjistrazions ambientâls (i famôs field recordings) e trasmissions radio par disturba lis struturis dal rasonament coloniâl e de propagande de societât. Chest ûs des nassis cul mètodi di Burroughs al ven considerât l'antenât dal campionament modern (lo sampling).
Burroughs al sostignive che la peraule e il sun a son un "virus" che al controle la ment umane; i musiciscj industriâi a àn doprât lis sôs teoriis tant che un armi di "de-condizionament" pal scoltadôr.
=== Il svilup in Europe: i Einstürzende Neubauten ===
[[Figure:Neubauten Ludwigshafen.jpg|250px|miniatura|destra|Einstürzende Neubauten]]
In Gjermanie, in particolâr a [[Berlin Ovest]], la scene industriâl e à cjatât la sô espression plui crude cul le clape dai Einstürzende Neubauten (formâts tal [[1980]] di Blixa Bargeld).
A diference de tradizion dai pionîrs inglês, i Neubauten a àn bandonât par intêr i struments musicâi classics par sunâ ogjeçs cjatâts inte rane industriâl, tant che lastris di fier, lamiere, foratricis, compressors pneumatics e plastiche. La lôr musiche, une vore fisiche e scure, e à rapresentât mior di dutis la distopie e la frature de Berlin de Vuere Frede.
== Sotsgjenars e evoluzion (Post-Industrial) ==
Daspò la sierade de Industrial Records tal 1981, la musiche industriâl e si è dividude in diviersis frazions:
*'''Electronic Body Music''' (EBM): un fusion de musiche dance cun l'industriâl, cun clapis tant che i Front 242 e Nitzer Ebb.
*'''Industrial Metal''': il gjenar che al à puartât l'industriâl tal mainstream tai agns ’90, par mieç di grops tant che i Ministry e i Nine Inch Nails di Trent Reznor.
*'''Dark Ambient''': un gjenar basât sui rasonaments scûrs, lents e ipnotics, creât par esempli dai Lustmord.
== Cjale ancje ==
*[[Musiche eletroniche]]
*[[Beat Generation]]
*[[William S. Burroughs]]
[[Categorie:Gjenars musicâi]]
[[Categorie:Musiche eletroniche]]
3w6l1iiigu33rn335y3boo607alihtz
183849
183848
2026-07-13T12:19:13Z
Santefoscje73
11500
/* Cjale ancje */
183849
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Throbbing Gristle-New York.jpg|250px|miniatura|destra|I throbbing Gristle , pionîrs de musiche industriâl tal 2009]]
La musiche industriâl (par inglês industrial music) e je un gjenar di [[musiche sperimentâl]] e eletroniche nassût te seconde metât dai agns ’70 dal XX secul, in particolâr tal Ream Unît e in Gjermanie. Caraterizade dal ûs di sonoritâts rudes, rumôrs, [[musiche concrete]], distorsions e struturis ritmichis repetitivis e ipnotichis, chest gjenar al à simpri cirût in temis provocatoris, tabù e distopics, distanziandis dal lengaç “standard” e convenzionâl de [[Musiche rock|musiche rock]] e [[Musiche pop|pop]] tradizionâl.
Il tiermin al è stât inventât tal [[1976]] dal artist [[Monte Cazazza]] e sielzût des clapis [[Throbbing Gristle]] e [[Cabaret Voltaire]] in ocasion de fondazion de etichete discografiche Industrial Records, cul famôs moto: "Industrial Music for Industrial People" ("Musiche industriâl par int industriâl").
== Storie ==
=== La nassite e i pionîrs: i Throbbing Gristle e i Cabaret Voltaire ===
[[Figure:Genesis P. Orridge.jpg|200px|miniatura|destra|Genesis P.Orridge]]
La prime ondate de musiche industriâl e cjape pît in Angletiere te clime de fin dal [[punk rock]]. I Throbbing Gristle, paronâts de figure di Genesis P-Orridge, a decîdin di fâ deventâ il rumôr il gnerf de lôr espression, doprant lis machinis e lis distorsions par creâ une sorte di "anti-musiche" che e critichès la societât di masse.
[[Figure:Chris & Cosey 2014.jpg|200px|miniatura|destra|Chris Carter e Cosey Fanni Tutti tal 2014]]
Insiemit cun lôr, i [[Cabaret Voltaire]] a Sheffield a àn tacât a sperimentâ cun [[sintetizadôrs]] d'epoche, nassis magnetichis moduladis e gjenars di percussions disumanis, unint l'esglement d'avangarde cun tratis de musiche dance plui scure. Altri grops di cheste prime epoche a son i SPK in Australie e i NON (proget di Boyd Rice) tai Stâts Unîts.
=== L'influenç de Beat Generation e dal Cut-Up ===
[[Figure:Burroughs1983 cropped.jpg|150px|miniatura|destra|Il scritôr merecan W.S.Burroughs , scritôr de Beat Generation , al é vût une fuarte influence sui artiscj de Musiche industriâl]]
Un dai aspeçs plui impurtants e inteletuâi de musiche industriâl al è il so fuart leam cun la [[Beat Generation]], in particolâr cun l'opere di [[William S. Burroughs]] e dal pitôr Brion Gysin.
Burroughs al è stât fondamentâl par via de sô tecniche dal cut-up (smontâ un test scrit par rimeti i tòcs insiemit in mût casuâl par cjatâ gnovis significancis sfondradis). Pionîrs tant che i [[Throbbing Gristle]] e i Cabaret Voltaire a àn traslatât chest mètodi te musiche, cjandistant nassis magnetichis, regjistrazions ambientâls (i famôs field recordings) e trasmissions radio par disturba lis struturis dal rasonament coloniâl e de propagande de societât. Chest ûs des nassis cul mètodi di Burroughs al ven considerât l'antenât dal campionament modern (lo sampling).
Burroughs al sostignive che la peraule e il sun a son un "virus" che al controle la ment umane; i musiciscj industriâi a àn doprât lis sôs teoriis tant che un armi di "de-condizionament" pal scoltadôr.
=== Il svilup in Europe: i Einstürzende Neubauten ===
[[Figure:Neubauten Ludwigshafen.jpg|250px|miniatura|destra|Einstürzende Neubauten]]
In Gjermanie, in particolâr a [[Berlin Ovest]], la scene industriâl e à cjatât la sô espression plui crude cul le clape dai Einstürzende Neubauten (formâts tal [[1980]] di Blixa Bargeld).
A diference de tradizion dai pionîrs inglês, i Neubauten a àn bandonât par intêr i struments musicâi classics par sunâ ogjeçs cjatâts inte rane industriâl, tant che lastris di fier, lamiere, foratricis, compressors pneumatics e plastiche. La lôr musiche, une vore fisiche e scure, e à rapresentât mior di dutis la distopie e la frature de Berlin de Vuere Frede.
== Sotsgjenars e evoluzion (Post-Industrial) ==
Daspò la sierade de Industrial Records tal 1981, la musiche industriâl e si è dividude in diviersis frazions:
*'''Electronic Body Music''' (EBM): un fusion de musiche dance cun l'industriâl, cun clapis tant che i Front 242 e Nitzer Ebb.
*'''Industrial Metal''': il gjenar che al à puartât l'industriâl tal mainstream tai agns ’90, par mieç di grops tant che i Ministry e i Nine Inch Nails di Trent Reznor.
*'''Dark Ambient''': un gjenar basât sui rasonaments scûrs, lents e ipnotics, creât par esempli dai Lustmord.
== Cjale ancje ==
*[[Musiche eletroniche]]
*[[Beat Generation]]
*[[William S. Burroughs]]
*[[Throbbing Gristle]]
*[[Laibach]]
[[Categorie:Gjenars musicâi]]
[[Categorie:Musiche eletroniche]]
esgzn34hzhx9mwum0fukq4ifys4az2i
183850
183849
2026-07-13T12:20:23Z
Santefoscje73
11500
/* L'influenç de Beat Generation e dal Cut-Up */
183850
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Throbbing Gristle-New York.jpg|250px|miniatura|destra|I throbbing Gristle , pionîrs de musiche industriâl tal 2009]]
La musiche industriâl (par inglês industrial music) e je un gjenar di [[musiche sperimentâl]] e eletroniche nassût te seconde metât dai agns ’70 dal XX secul, in particolâr tal Ream Unît e in Gjermanie. Caraterizade dal ûs di sonoritâts rudes, rumôrs, [[musiche concrete]], distorsions e struturis ritmichis repetitivis e ipnotichis, chest gjenar al à simpri cirût in temis provocatoris, tabù e distopics, distanziandis dal lengaç “standard” e convenzionâl de [[Musiche rock|musiche rock]] e [[Musiche pop|pop]] tradizionâl.
Il tiermin al è stât inventât tal [[1976]] dal artist [[Monte Cazazza]] e sielzût des clapis [[Throbbing Gristle]] e [[Cabaret Voltaire]] in ocasion de fondazion de etichete discografiche Industrial Records, cul famôs moto: "Industrial Music for Industrial People" ("Musiche industriâl par int industriâl").
== Storie ==
=== La nassite e i pionîrs: i Throbbing Gristle e i Cabaret Voltaire ===
[[Figure:Genesis P. Orridge.jpg|200px|miniatura|destra|Genesis P.Orridge]]
La prime ondate de musiche industriâl e cjape pît in Angletiere te clime de fin dal [[punk rock]]. I Throbbing Gristle, paronâts de figure di Genesis P-Orridge, a decîdin di fâ deventâ il rumôr il gnerf de lôr espression, doprant lis machinis e lis distorsions par creâ une sorte di "anti-musiche" che e critichès la societât di masse.
[[Figure:Chris & Cosey 2014.jpg|200px|miniatura|destra|Chris Carter e Cosey Fanni Tutti tal 2014]]
Insiemit cun lôr, i [[Cabaret Voltaire]] a Sheffield a àn tacât a sperimentâ cun [[sintetizadôrs]] d'epoche, nassis magnetichis moduladis e gjenars di percussions disumanis, unint l'esglement d'avangarde cun tratis de musiche dance plui scure. Altri grops di cheste prime epoche a son i SPK in Australie e i NON (proget di Boyd Rice) tai Stâts Unîts.
=== L'influene de Beat Generation e dal Cut-Up ===
[[Figure:Burroughs1983 cropped.jpg|150px|miniatura|destra|Il scritôr merecan W.S.Burroughs , scritôr de Beat Generation , al é vût une fuarte influence sui artiscj de Musiche industriâl]]
Un dai aspeçs plui impurtants e inteletuâi de musiche industriâl al è il so fuart leam cun la [[Beat Generation]], in particolâr cun l'opere di [[William S. Burroughs]] e dal pitôr Brion Gysin.
Burroughs al è stât fondamentâl par via de sô tecniche dal cut-up (smontâ un test scrit par rimeti i tòcs insiemit in mût casuâl par cjatâ gnovis significancis sfondradis). Pionîrs tant che i [[Throbbing Gristle]] e i Cabaret Voltaire a àn traslatât chest mètodi te musiche, cjandistant nassis magnetichis, regjistrazions ambientâls (i famôs field recordings) e trasmissions radio par disturba lis struturis dal rasonament coloniâl e de propagande de societât. Chest ûs des nassis cul mètodi di Burroughs al ven considerât l'antenât dal campionament modern (lo sampling).
Burroughs al sostignive che la peraule e il sun a son un "virus" che al controle la ment umane; i musiciscj industriâi a àn doprât lis sôs teoriis tant che un armi di "de-condizionament" pal scoltadôr.
=== Il svilup in Europe: i Einstürzende Neubauten ===
[[Figure:Neubauten Ludwigshafen.jpg|250px|miniatura|destra|Einstürzende Neubauten]]
In Gjermanie, in particolâr a [[Berlin Ovest]], la scene industriâl e à cjatât la sô espression plui crude cul le clape dai Einstürzende Neubauten (formâts tal [[1980]] di Blixa Bargeld).
A diference de tradizion dai pionîrs inglês, i Neubauten a àn bandonât par intêr i struments musicâi classics par sunâ ogjeçs cjatâts inte rane industriâl, tant che lastris di fier, lamiere, foratricis, compressors pneumatics e plastiche. La lôr musiche, une vore fisiche e scure, e à rapresentât mior di dutis la distopie e la frature de Berlin de Vuere Frede.
== Sotsgjenars e evoluzion (Post-Industrial) ==
Daspò la sierade de Industrial Records tal 1981, la musiche industriâl e si è dividude in diviersis frazions:
*'''Electronic Body Music''' (EBM): un fusion de musiche dance cun l'industriâl, cun clapis tant che i Front 242 e Nitzer Ebb.
*'''Industrial Metal''': il gjenar che al à puartât l'industriâl tal mainstream tai agns ’90, par mieç di grops tant che i Ministry e i Nine Inch Nails di Trent Reznor.
*'''Dark Ambient''': un gjenar basât sui rasonaments scûrs, lents e ipnotics, creât par esempli dai Lustmord.
== Cjale ancje ==
*[[Musiche eletroniche]]
*[[Beat Generation]]
*[[William S. Burroughs]]
*[[Throbbing Gristle]]
*[[Laibach]]
[[Categorie:Gjenars musicâi]]
[[Categorie:Musiche eletroniche]]
2tqessgigtxs5uma9m8un7tbnjoqqux
183851
183850
2026-07-13T12:20:37Z
Santefoscje73
11500
/* L'influene de Beat Generation e dal Cut-Up */
183851
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Throbbing Gristle-New York.jpg|250px|miniatura|destra|I throbbing Gristle , pionîrs de musiche industriâl tal 2009]]
La musiche industriâl (par inglês industrial music) e je un gjenar di [[musiche sperimentâl]] e eletroniche nassût te seconde metât dai agns ’70 dal XX secul, in particolâr tal Ream Unît e in Gjermanie. Caraterizade dal ûs di sonoritâts rudes, rumôrs, [[musiche concrete]], distorsions e struturis ritmichis repetitivis e ipnotichis, chest gjenar al à simpri cirût in temis provocatoris, tabù e distopics, distanziandis dal lengaç “standard” e convenzionâl de [[Musiche rock|musiche rock]] e [[Musiche pop|pop]] tradizionâl.
Il tiermin al è stât inventât tal [[1976]] dal artist [[Monte Cazazza]] e sielzût des clapis [[Throbbing Gristle]] e [[Cabaret Voltaire]] in ocasion de fondazion de etichete discografiche Industrial Records, cul famôs moto: "Industrial Music for Industrial People" ("Musiche industriâl par int industriâl").
== Storie ==
=== La nassite e i pionîrs: i Throbbing Gristle e i Cabaret Voltaire ===
[[Figure:Genesis P. Orridge.jpg|200px|miniatura|destra|Genesis P.Orridge]]
La prime ondate de musiche industriâl e cjape pît in Angletiere te clime de fin dal [[punk rock]]. I Throbbing Gristle, paronâts de figure di Genesis P-Orridge, a decîdin di fâ deventâ il rumôr il gnerf de lôr espression, doprant lis machinis e lis distorsions par creâ une sorte di "anti-musiche" che e critichès la societât di masse.
[[Figure:Chris & Cosey 2014.jpg|200px|miniatura|destra|Chris Carter e Cosey Fanni Tutti tal 2014]]
Insiemit cun lôr, i [[Cabaret Voltaire]] a Sheffield a àn tacât a sperimentâ cun [[sintetizadôrs]] d'epoche, nassis magnetichis moduladis e gjenars di percussions disumanis, unint l'esglement d'avangarde cun tratis de musiche dance plui scure. Altri grops di cheste prime epoche a son i SPK in Australie e i NON (proget di Boyd Rice) tai Stâts Unîts.
=== L'influece de Beat Generation e dal Cut-Up ===
[[Figure:Burroughs1983 cropped.jpg|150px|miniatura|destra|Il scritôr merecan W.S.Burroughs , scritôr de Beat Generation , al é vût une fuarte influence sui artiscj de Musiche industriâl]]
Un dai aspeçs plui impurtants e inteletuâi de musiche industriâl al è il so fuart leam cun la [[Beat Generation]], in particolâr cun l'opere di [[William S. Burroughs]] e dal pitôr Brion Gysin.
Burroughs al è stât fondamentâl par via de sô tecniche dal cut-up (smontâ un test scrit par rimeti i tòcs insiemit in mût casuâl par cjatâ gnovis significancis sfondradis). Pionîrs tant che i [[Throbbing Gristle]] e i Cabaret Voltaire a àn traslatât chest mètodi te musiche, cjandistant nassis magnetichis, regjistrazions ambientâls (i famôs field recordings) e trasmissions radio par disturba lis struturis dal rasonament coloniâl e de propagande de societât. Chest ûs des nassis cul mètodi di Burroughs al ven considerât l'antenât dal campionament modern (lo sampling).
Burroughs al sostignive che la peraule e il sun a son un "virus" che al controle la ment umane; i musiciscj industriâi a àn doprât lis sôs teoriis tant che un armi di "de-condizionament" pal scoltadôr.
=== Il svilup in Europe: i Einstürzende Neubauten ===
[[Figure:Neubauten Ludwigshafen.jpg|250px|miniatura|destra|Einstürzende Neubauten]]
In Gjermanie, in particolâr a [[Berlin Ovest]], la scene industriâl e à cjatât la sô espression plui crude cul le clape dai Einstürzende Neubauten (formâts tal [[1980]] di Blixa Bargeld).
A diference de tradizion dai pionîrs inglês, i Neubauten a àn bandonât par intêr i struments musicâi classics par sunâ ogjeçs cjatâts inte rane industriâl, tant che lastris di fier, lamiere, foratricis, compressors pneumatics e plastiche. La lôr musiche, une vore fisiche e scure, e à rapresentât mior di dutis la distopie e la frature de Berlin de Vuere Frede.
== Sotsgjenars e evoluzion (Post-Industrial) ==
Daspò la sierade de Industrial Records tal 1981, la musiche industriâl e si è dividude in diviersis frazions:
*'''Electronic Body Music''' (EBM): un fusion de musiche dance cun l'industriâl, cun clapis tant che i Front 242 e Nitzer Ebb.
*'''Industrial Metal''': il gjenar che al à puartât l'industriâl tal mainstream tai agns ’90, par mieç di grops tant che i Ministry e i Nine Inch Nails di Trent Reznor.
*'''Dark Ambient''': un gjenar basât sui rasonaments scûrs, lents e ipnotics, creât par esempli dai Lustmord.
== Cjale ancje ==
*[[Musiche eletroniche]]
*[[Beat Generation]]
*[[William S. Burroughs]]
*[[Throbbing Gristle]]
*[[Laibach]]
[[Categorie:Gjenars musicâi]]
[[Categorie:Musiche eletroniche]]
aur3sdl8z6amk2pbxdi457ftyguu0dx
183852
183851
2026-07-13T12:31:51Z
Santefoscje73
11500
/* Il svilup in Europe: i Einstürzende Neubauten */
183852
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Throbbing Gristle-New York.jpg|250px|miniatura|destra|I throbbing Gristle , pionîrs de musiche industriâl tal 2009]]
La musiche industriâl (par inglês industrial music) e je un gjenar di [[musiche sperimentâl]] e eletroniche nassût te seconde metât dai agns ’70 dal XX secul, in particolâr tal Ream Unît e in Gjermanie. Caraterizade dal ûs di sonoritâts rudes, rumôrs, [[musiche concrete]], distorsions e struturis ritmichis repetitivis e ipnotichis, chest gjenar al à simpri cirût in temis provocatoris, tabù e distopics, distanziandis dal lengaç “standard” e convenzionâl de [[Musiche rock|musiche rock]] e [[Musiche pop|pop]] tradizionâl.
Il tiermin al è stât inventât tal [[1976]] dal artist [[Monte Cazazza]] e sielzût des clapis [[Throbbing Gristle]] e [[Cabaret Voltaire]] in ocasion de fondazion de etichete discografiche Industrial Records, cul famôs moto: "Industrial Music for Industrial People" ("Musiche industriâl par int industriâl").
== Storie ==
=== La nassite e i pionîrs: i Throbbing Gristle e i Cabaret Voltaire ===
[[Figure:Genesis P. Orridge.jpg|200px|miniatura|destra|Genesis P.Orridge]]
La prime ondate de musiche industriâl e cjape pît in Angletiere te clime de fin dal [[punk rock]]. I Throbbing Gristle, paronâts de figure di Genesis P-Orridge, a decîdin di fâ deventâ il rumôr il gnerf de lôr espression, doprant lis machinis e lis distorsions par creâ une sorte di "anti-musiche" che e critichès la societât di masse.
[[Figure:Chris & Cosey 2014.jpg|200px|miniatura|destra|Chris Carter e Cosey Fanni Tutti tal 2014]]
Insiemit cun lôr, i [[Cabaret Voltaire]] a Sheffield a àn tacât a sperimentâ cun [[sintetizadôrs]] d'epoche, nassis magnetichis moduladis e gjenars di percussions disumanis, unint l'esglement d'avangarde cun tratis de musiche dance plui scure. Altri grops di cheste prime epoche a son i SPK in Australie e i NON (proget di Boyd Rice) tai Stâts Unîts.
=== L'influece de Beat Generation e dal Cut-Up ===
[[Figure:Burroughs1983 cropped.jpg|150px|miniatura|destra|Il scritôr merecan W.S.Burroughs , scritôr de Beat Generation , al é vût une fuarte influence sui artiscj de Musiche industriâl]]
Un dai aspeçs plui impurtants e inteletuâi de musiche industriâl al è il so fuart leam cun la [[Beat Generation]], in particolâr cun l'opere di [[William S. Burroughs]] e dal pitôr Brion Gysin.
Burroughs al è stât fondamentâl par via de sô tecniche dal cut-up (smontâ un test scrit par rimeti i tòcs insiemit in mût casuâl par cjatâ gnovis significancis sfondradis). Pionîrs tant che i [[Throbbing Gristle]] e i Cabaret Voltaire a àn traslatât chest mètodi te musiche, cjandistant nassis magnetichis, regjistrazions ambientâls (i famôs field recordings) e trasmissions radio par disturba lis struturis dal rasonament coloniâl e de propagande de societât. Chest ûs des nassis cul mètodi di Burroughs al ven considerât l'antenât dal campionament modern (lo sampling).
Burroughs al sostignive che la peraule e il sun a son un "virus" che al controle la ment umane; i musiciscj industriâi a àn doprât lis sôs teoriis tant che un armi di "de-condizionament" pal scoltadôr.
=== Il svilup in Europe: ===
[[Figure:Neubauten Ludwigshafen.jpg|250px|miniatura|destra|Einstürzende Neubauten]]
In pôc timp , il gjenar si fâs cognossi simpri di pui e gnovis clapis si fasin cognossi svilupant il gjenar in direzions cetant difarentis , lavorant te bande oscure dal intelèt uman ede societât ocidentâl dal XX secul in tematichis jenfri i cuâls stâts di folie , patologjis , degenerazion , e lis siencis ocultis .
Clapis tant che Psychic TV , Nocturnal Emissions , Nurse with Wound , Coil , e Current 93 si puartin soredut su le bande dai studis di [[Aleister Crowley]] par rivâ a conclusions apocalitichis , par cirî di tocjâ stâts elevâts di cussience , misturant misticisim organic , disperazion esistenziâl e pessimisim cosmic
In Gjermanie, in particolâr a [[Berlin Ovest]], la scene industriâl e à cjatât la sô espression plui crude cul le clape dai Einstürzende Neubauten (formâts tal [[1980]] di Blixa Bargeld).
A diference de tradizion dai pionîrs inglês, i Neubauten a àn bandonât par intêr i struments musicâi classics par sunâ ogjeçs cjatâts inte rane industriâl, tant che lastris di fier, lamiere, foratricis, compressors pneumatics e plastiche. La lôr musiche, une vore fisiche e scure, e à rapresentât mior di dutis la distopie e la frature de Berlin de Vuere Frede.
== Sotsgjenars e evoluzion (Post-Industrial) ==
Daspò la sierade de Industrial Records tal 1981, la musiche industriâl e si è dividude in diviersis frazions:
*'''Electronic Body Music''' (EBM): un fusion de musiche dance cun l'industriâl, cun clapis tant che i Front 242 e Nitzer Ebb.
*'''Industrial Metal''': il gjenar che al à puartât l'industriâl tal mainstream tai agns ’90, par mieç di grops tant che i Ministry e i Nine Inch Nails di Trent Reznor.
*'''Dark Ambient''': un gjenar basât sui rasonaments scûrs, lents e ipnotics, creât par esempli dai Lustmord.
== Cjale ancje ==
*[[Musiche eletroniche]]
*[[Beat Generation]]
*[[William S. Burroughs]]
*[[Throbbing Gristle]]
*[[Laibach]]
[[Categorie:Gjenars musicâi]]
[[Categorie:Musiche eletroniche]]
1sx6we7gvjnbxg46owplfv0eg7hp6um
183853
183852
2026-07-13T12:33:16Z
Santefoscje73
11500
/* Il svilup in Europe: */
183853
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Throbbing Gristle-New York.jpg|250px|miniatura|destra|I throbbing Gristle , pionîrs de musiche industriâl tal 2009]]
La musiche industriâl (par inglês industrial music) e je un gjenar di [[musiche sperimentâl]] e eletroniche nassût te seconde metât dai agns ’70 dal XX secul, in particolâr tal Ream Unît e in Gjermanie. Caraterizade dal ûs di sonoritâts rudes, rumôrs, [[musiche concrete]], distorsions e struturis ritmichis repetitivis e ipnotichis, chest gjenar al à simpri cirût in temis provocatoris, tabù e distopics, distanziandis dal lengaç “standard” e convenzionâl de [[Musiche rock|musiche rock]] e [[Musiche pop|pop]] tradizionâl.
Il tiermin al è stât inventât tal [[1976]] dal artist [[Monte Cazazza]] e sielzût des clapis [[Throbbing Gristle]] e [[Cabaret Voltaire]] in ocasion de fondazion de etichete discografiche Industrial Records, cul famôs moto: "Industrial Music for Industrial People" ("Musiche industriâl par int industriâl").
== Storie ==
=== La nassite e i pionîrs: i Throbbing Gristle e i Cabaret Voltaire ===
[[Figure:Genesis P. Orridge.jpg|200px|miniatura|destra|Genesis P.Orridge]]
La prime ondate de musiche industriâl e cjape pît in Angletiere te clime de fin dal [[punk rock]]. I Throbbing Gristle, paronâts de figure di Genesis P-Orridge, a decîdin di fâ deventâ il rumôr il gnerf de lôr espression, doprant lis machinis e lis distorsions par creâ une sorte di "anti-musiche" che e critichès la societât di masse.
[[Figure:Chris & Cosey 2014.jpg|200px|miniatura|destra|Chris Carter e Cosey Fanni Tutti tal 2014]]
Insiemit cun lôr, i [[Cabaret Voltaire]] a Sheffield a àn tacât a sperimentâ cun [[sintetizadôrs]] d'epoche, nassis magnetichis moduladis e gjenars di percussions disumanis, unint l'esglement d'avangarde cun tratis de musiche dance plui scure. Altri grops di cheste prime epoche a son i SPK in Australie e i NON (proget di Boyd Rice) tai Stâts Unîts.
=== L'influece de Beat Generation e dal Cut-Up ===
[[Figure:Burroughs1983 cropped.jpg|150px|miniatura|destra|Il scritôr merecan W.S.Burroughs , scritôr de Beat Generation , al é vût une fuarte influence sui artiscj de Musiche industriâl]]
Un dai aspeçs plui impurtants e inteletuâi de musiche industriâl al è il so fuart leam cun la [[Beat Generation]], in particolâr cun l'opere di [[William S. Burroughs]] e dal pitôr Brion Gysin.
Burroughs al è stât fondamentâl par via de sô tecniche dal cut-up (smontâ un test scrit par rimeti i tòcs insiemit in mût casuâl par cjatâ gnovis significancis sfondradis). Pionîrs tant che i [[Throbbing Gristle]] e i Cabaret Voltaire a àn traslatât chest mètodi te musiche, cjandistant nassis magnetichis, regjistrazions ambientâls (i famôs field recordings) e trasmissions radio par disturba lis struturis dal rasonament coloniâl e de propagande de societât. Chest ûs des nassis cul mètodi di Burroughs al ven considerât l'antenât dal campionament modern (lo sampling).
Burroughs al sostignive che la peraule e il sun a son un "virus" che al controle la ment umane; i musiciscj industriâi a àn doprât lis sôs teoriis tant che un armi di "de-condizionament" pal scoltadôr.
=== Il svilup in Europe: ===
[[Figure:Neubauten Ludwigshafen.jpg|250px|miniatura|destra|Einstürzende Neubauten]]
In pôc timp , il gjenar si fâs cognossi simpri di pui e gnovis clapis si fasin cognossi svilupant il gjenar in direzions cetant difarentis , lavorant te bande oscure dal intelèt uman ede societât ocidentâl dal XX secul in tematichis jenfri i cuâls stâts di folie , patologjis , degenerazion , e lis siencis ocultis .
Clapis tant che Psychic TV , Nocturnal Emissions , Nurse with Wound , Coil , e Current 93 si puartin soredut su le bande dai studis di [[Aleister Crowley]] par rivâ a conclusions apocalitichis , par cirî di tocjâ stâts elevâts di cussience , misturant misticisim organic , disperazion esistenziâl e pessimisim cosmic.
In Gjermanie, in particolâr a [[Berlin Ovest]], la scene industriâl e à cjatât la sô espression plui crude cul le clape dai Einstürzende Neubauten (formâts tal [[1980]] di Blixa Bargeld).
A diference de tradizion dai pionîrs inglês, i Neubauten a àn bandonât par intêr i struments musicâi classics par sunâ ogjeçs cjatâts inte rane industriâl, tant che lastris di fier, lamiere, foratricis, compressors pneumatics e plastiche. La lôr musiche, une vore fisiche e scure, e à rapresentât mior di dutis la distopie e la frature de Berlin de [[Vuere frede|Vuere Frede]].
== Sotsgjenars e evoluzion (Post-Industrial) ==
Daspò la sierade de Industrial Records tal 1981, la musiche industriâl e si è dividude in diviersis frazions:
*'''Electronic Body Music''' (EBM): un fusion de musiche dance cun l'industriâl, cun clapis tant che i Front 242 e Nitzer Ebb.
*'''Industrial Metal''': il gjenar che al à puartât l'industriâl tal mainstream tai agns ’90, par mieç di grops tant che i Ministry e i Nine Inch Nails di Trent Reznor.
*'''Dark Ambient''': un gjenar basât sui rasonaments scûrs, lents e ipnotics, creât par esempli dai Lustmord.
== Cjale ancje ==
*[[Musiche eletroniche]]
*[[Beat Generation]]
*[[William S. Burroughs]]
*[[Throbbing Gristle]]
*[[Laibach]]
[[Categorie:Gjenars musicâi]]
[[Categorie:Musiche eletroniche]]
441g8u4iip40i8x2hrphehpoiyoo72i
183877
183853
2026-07-14T08:17:47Z
Santefoscje73
11500
/* L'influece de Beat Generation e dal Cut-Up */
183877
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Throbbing Gristle-New York.jpg|250px|miniatura|destra|I throbbing Gristle , pionîrs de musiche industriâl tal 2009]]
La musiche industriâl (par inglês industrial music) e je un gjenar di [[musiche sperimentâl]] e eletroniche nassût te seconde metât dai agns ’70 dal XX secul, in particolâr tal Ream Unît e in Gjermanie. Caraterizade dal ûs di sonoritâts rudes, rumôrs, [[musiche concrete]], distorsions e struturis ritmichis repetitivis e ipnotichis, chest gjenar al à simpri cirût in temis provocatoris, tabù e distopics, distanziandis dal lengaç “standard” e convenzionâl de [[Musiche rock|musiche rock]] e [[Musiche pop|pop]] tradizionâl.
Il tiermin al è stât inventât tal [[1976]] dal artist [[Monte Cazazza]] e sielzût des clapis [[Throbbing Gristle]] e [[Cabaret Voltaire]] in ocasion de fondazion de etichete discografiche Industrial Records, cul famôs moto: "Industrial Music for Industrial People" ("Musiche industriâl par int industriâl").
== Storie ==
=== La nassite e i pionîrs: i Throbbing Gristle e i Cabaret Voltaire ===
[[Figure:Genesis P. Orridge.jpg|200px|miniatura|destra|Genesis P.Orridge]]
La prime ondate de musiche industriâl e cjape pît in Angletiere te clime de fin dal [[punk rock]]. I Throbbing Gristle, paronâts de figure di Genesis P-Orridge, a decîdin di fâ deventâ il rumôr il gnerf de lôr espression, doprant lis machinis e lis distorsions par creâ une sorte di "anti-musiche" che e critichès la societât di masse.
[[Figure:Chris & Cosey 2014.jpg|200px|miniatura|destra|Chris Carter e Cosey Fanni Tutti tal 2014]]
Insiemit cun lôr, i [[Cabaret Voltaire]] a Sheffield a àn tacât a sperimentâ cun [[sintetizadôrs]] d'epoche, nassis magnetichis moduladis e gjenars di percussions disumanis, unint l'esglement d'avangarde cun tratis de musiche dance plui scure. Altri grops di cheste prime epoche a son i SPK in Australie e i NON (proget di Boyd Rice) tai Stâts Unîts.
=== L'influence de Beat Generation e dal Cut-Up ===
[[Figure:Burroughs1983 cropped.jpg|150px|miniatura|destra|Il scritôr merecan W.S.Burroughs , scritôr de Beat Generation , al é vût une fuarte influence sui artiscj de Musiche industriâl]]
Un dai aspeçs plui impurtants e inteletuâi de musiche industriâl al è il so fuart leam cun la [[Beat Generation]], in particolâr cun l'opere di [[William S. Burroughs]] e dal pitôr Brion Gysin.
Burroughs al è stât fondamentâl par via de sô tecniche dal cut-up (smontâ un test scrit par rimeti i tòcs insiemit in mût casuâl par cjatâ gnovis significancis sfondradis). Pionîrs tant che i [[Throbbing Gristle]] e i Cabaret Voltaire a àn traslatât chest mètodi te musiche, cjandistant nassis magnetichis, regjistrazions ambientâls (i famôs field recordings) e trasmissions radio par disturba lis struturis dal rasonament coloniâl e de propagande de societât. Chest ûs des nassis cul mètodi di Burroughs al ven considerât l'antenât dal campionament modern (lo sampling).
Burroughs al sostignive che la peraule e il sun a son un "virus" che al controle la ment umane; i musiciscj industriâi a àn doprât lis sôs teoriis tant che un armi di "de-condizionament" pal scoltadôr.
=== Il svilup in Europe: ===
[[Figure:Neubauten Ludwigshafen.jpg|250px|miniatura|destra|Einstürzende Neubauten]]
In pôc timp , il gjenar si fâs cognossi simpri di pui e gnovis clapis si fasin cognossi svilupant il gjenar in direzions cetant difarentis , lavorant te bande oscure dal intelèt uman ede societât ocidentâl dal XX secul in tematichis jenfri i cuâls stâts di folie , patologjis , degenerazion , e lis siencis ocultis .
Clapis tant che Psychic TV , Nocturnal Emissions , Nurse with Wound , Coil , e Current 93 si puartin soredut su le bande dai studis di [[Aleister Crowley]] par rivâ a conclusions apocalitichis , par cirî di tocjâ stâts elevâts di cussience , misturant misticisim organic , disperazion esistenziâl e pessimisim cosmic.
In Gjermanie, in particolâr a [[Berlin Ovest]], la scene industriâl e à cjatât la sô espression plui crude cul le clape dai Einstürzende Neubauten (formâts tal [[1980]] di Blixa Bargeld).
A diference de tradizion dai pionîrs inglês, i Neubauten a àn bandonât par intêr i struments musicâi classics par sunâ ogjeçs cjatâts inte rane industriâl, tant che lastris di fier, lamiere, foratricis, compressors pneumatics e plastiche. La lôr musiche, une vore fisiche e scure, e à rapresentât mior di dutis la distopie e la frature de Berlin de [[Vuere frede|Vuere Frede]].
== Sotsgjenars e evoluzion (Post-Industrial) ==
Daspò la sierade de Industrial Records tal 1981, la musiche industriâl e si è dividude in diviersis frazions:
*'''Electronic Body Music''' (EBM): un fusion de musiche dance cun l'industriâl, cun clapis tant che i Front 242 e Nitzer Ebb.
*'''Industrial Metal''': il gjenar che al à puartât l'industriâl tal mainstream tai agns ’90, par mieç di grops tant che i Ministry e i Nine Inch Nails di Trent Reznor.
*'''Dark Ambient''': un gjenar basât sui rasonaments scûrs, lents e ipnotics, creât par esempli dai Lustmord.
== Cjale ancje ==
*[[Musiche eletroniche]]
*[[Beat Generation]]
*[[William S. Burroughs]]
*[[Throbbing Gristle]]
*[[Laibach]]
[[Categorie:Gjenars musicâi]]
[[Categorie:Musiche eletroniche]]
hbzzhhiqtmvzgqilaqh76pyzhi0tz07
William S. Burroughs
0
14616
183854
2026-07-13T17:52:53Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: [[Figure:William Burroughs en 1973.png|250px|miniatura|destra|Burroughs tal 1973]] '''William Seward Burroughs II '''(St. Louis, [[5 di Fevrâr]] [[1914]] – Lawrence, [[2 di Avost]] [[1997]]) al è stât un scritôr, sagjist e pitôr american. Al è considerât un dai autôrs plui impurtants, innovatîfs e rapresentatîfs dal XX secul, cognossût par jessi stât une des figuris fondamentâlis de [[Beat Generation]] insiemit a [[Jack Kerouac]] e [[Allen Ginsberg]], e par v...
183854
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:William Burroughs en 1973.png|250px|miniatura|destra|Burroughs tal 1973]]
'''William Seward Burroughs II '''(St. Louis, [[5 di Fevrâr]] [[1914]] – Lawrence, [[2 di Avost]] [[1997]]) al è stât un scritôr, sagjist e pitôr american. Al è considerât un dai autôrs plui impurtants, innovatîfs e rapresentatîfs dal XX secul, cognossût par jessi stât une des figuris fondamentâlis de [[Beat Generation]] insiemit a [[Jack Kerouac]] e [[Allen Ginsberg]], e par vê svilupât la famose tecniche dal cut-up.
== Biografie ==
=== I prins agns e i studis (1914-1943) ===
Burroughs al è nassût intune famee de buine borghesie di St. Louis (so nôn, cul stes nom, al è stât l'inventôr de machine calcolatrice de Burroughs Adding Machine Company). Daspò vê studiât leterature inglese e antropologjie inte prestigjose Universitât di [[Harvard]], al à viazât par un pieç in Europe, dulà che al à cognossût la tragjedie dal [[nazisim]] in Gjermanie.
Tornât tai Stâts Unîts, al à fat diviers mistîrs, tant che il disinfestadôr di barussis e l'investigadôr privât, esperiencis che a varan un fuart impat in su lis sôs oparis sucessîvis.
=== La Beat Generation e la tragjedie in Messic (1944-1951) ===
Tal 1944, a New York, Burroughs al à cognossût i zovins Jack Kerouac e Allen Ginsberg. Insiemit a lôr, al à fat deventâ la sô cjase la scune de curint leterarie dal "Beat". In chest periodi e je tacade ancje la sô fadiose dipendence dal opi, un dâi-e-vai che al à segnât dutis lis sôs sieltes di vite.
Tal 1951, par via di problemis cun la leç, Burroughs al è scjampât in Messic cun la sô femine Joan Vollmer. Propit a Citât dal Messic e je sucedude la tragjedie: jessint ducj e doi cjocs , in tal zûc dal mût di "Guglielmo Tell", Burroughs al à sparât cul le pistole a sô femine, rivant a copale par fale. Chest aveniment dramatic al è stât il gnerf d'avviament de sô cariere; tant che al à scrit plui in avant: "O soi rivât ae conclusion de sventre che no varês mai vût scrit nuie cence la muart di Joan".
=== Il periodi di Tangeri e "Naked Lunch" (1953-1959) ===
Daspò la muart de femine, Burroughs al è lât a stâ a Tangeri, in [[Maroc]], in une zone internazionâl libere che e ufrîve un cost di vite bas e droghe facile. In chest "esili" al à scomençât a scrivi un mont di pagjinis cence un ordin precîs, sot l'efet di diviersis sustancis.
Cun l'jutori di Ginsberg e Kerouac, che a jeran lâts a cjatâlu par meti in ordin i siei sfueis disordinâts, al è nassût il so capolavôr: ''Naked Lunch'' (par solit tradusût tant che Il past nût, publicât par francês a Parîs tal 1959 e plui in avant in America). Il romanz, un viaç grotesc, satiric e plen di imagjinis de asfisie de droghe, al à patît un famôs procès par oscenitât tai Stâts Unîts, deventand subit un test di cult.
=== Brion Gysin e l'art dal Cut-Up (1960-1970) ===
[[Figure:Tonnis - William S. Burroughs 3.jpg|250px|miniatura|destra|Ritrat dal scritôr]]
Trasferît a Parîs tal famôs Beat Hotel, Burroughs al à cognossût il pitôr Brion Gysin. Insiemit a lui al à inventât la tecniche dal cut-up: smontâ par in rane paracafe di un test scrit (o nassis magnetichis di sun) par rimeti i tòcs insiemit a rione. Par Burroughs, chest al jere un mètodi sientific par "disturbâ la propagande de peraule" e par sgarfâ tal inconsci dal scoltadôr.
Cun cheste tecniche al à scrit la celebre "Trilogjie de Nova", che e cjape dentri i romanç:
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
=== I ultims agns e la muart (1974-1997) ===
[[Figure:Burroughs by origa bw.jpg|250px|miniatura|destra|Burroughs viodût da Graziano Origa]]
Tornât tai Stâts Unîts tal 1974, al à tgnût leturis e conferencis, deventant la figure di riferiment pai zovins de sene punk, de musiche industriâl e dal art post-modern. Tal 1981 si è trasferît a Lawrence, tal Kansas, dulà che al à passât i siei ultims agns a piturâ cu la tecniche dai "shotgun paintings" (pituris fatis sbarand cul fusîl de cjace su bussulòs di colôr). Al è muart tal 1997 par via di un atac di cûr, a 83 agns.
== L'influenç su la culture pop e musicâl ==
L'impat di Burroughs inte culture contemporanie al è incalcolabil:
Il tiermin Heavy Metal (doprât par definî il gjenar di musiche rock pês) al ven fûr par la prime volte propit dai siei romanzs de Trilogjie de Nova.
Clapis tant che i [[Throbbing Gristle]], i [[Cabaret Voltaire]], ma ancje cjantants tant che David Bowie e i Nirvana, a àn sviserât lis sôs teoriis sul cut-up e sul control mentâl de peraule tant che virus.
Regjiscj tant che David Cronenberg a àn adatât lis sôs storiis (tant che il film ''Naked Lunch'' tal 1991).
== Curiositâts e anedots ==
Influencis : la clape di rock psichedelic dai Thin White Rope cjape il non da une sô metafore par clamâ il licuit seminâl dal om
La clape di rock progressîf dai Soft Machine al cjape il non da une sô opare
Kurt Cobain e la colaborazion: Il leader dei Nirvana al jere un fan sfegatât di Burroughs. Tal 1993, i doi a àn regjistrât un particolâr disc EP dal titul The "Priest" They Called Him, dulà che Burroughs al lei un so stramp racont di Nadâl compagnât de ghitare sgarfante e distorte di Cobain. I doi si àn cjatât in persone dome une volte inte cjase di Burroughs a Lawrence tal stes an.
L'amôr pai gjats: Burroughs al voleve un mont di ben ai gjats, che al considerave compagns psichics di vite in stât di protezi l'om dai spirts scûrs. Tal 1986 al à publicât un libri doliç e une vore personâl dal titul The Cat Inside (Il gjat di dentri), dut basât sui siei leams cui animâls di cjase.
Lis pituris cul fusîl: La sô vision dal "cut-up" (creâ par câs) e je lade dret ancje inte piture cul mètodi dai shotgun paintings. Burroughs al meteve baras di spray di culôr denant dai cuadris e spo al sbarâve cul fusîl de cjace, sbrisand la vernîs in mût rione e violent de bande de tele.
== Oparis principâls ==
*''Junkie'' (1953)
*''Naked Lunch'' (1959)
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
*''The Wild Boys'' (1971)
*''Cities of the Red Night'' (1981)
== Cjale ancje ==
*[[Beat Generation]]
*[[Musiche industriâl]]
*[[Jack Kerouac]]
[[Categorie:Scritôrs americans]]
[[Categorie:Beat Generation]]
28dn7j14rnaatwtlmivae1da6s96jfl
183855
183854
2026-07-13T17:54:51Z
Santefoscje73
11500
/* I ultims agns e la muart (1974-1997) */
183855
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:William Burroughs en 1973.png|250px|miniatura|destra|Burroughs tal 1973]]
'''William Seward Burroughs II '''(St. Louis, [[5 di Fevrâr]] [[1914]] – Lawrence, [[2 di Avost]] [[1997]]) al è stât un scritôr, sagjist e pitôr american. Al è considerât un dai autôrs plui impurtants, innovatîfs e rapresentatîfs dal XX secul, cognossût par jessi stât une des figuris fondamentâlis de [[Beat Generation]] insiemit a [[Jack Kerouac]] e [[Allen Ginsberg]], e par vê svilupât la famose tecniche dal cut-up.
== Biografie ==
=== I prins agns e i studis (1914-1943) ===
Burroughs al è nassût intune famee de buine borghesie di St. Louis (so nôn, cul stes nom, al è stât l'inventôr de machine calcolatrice de Burroughs Adding Machine Company). Daspò vê studiât leterature inglese e antropologjie inte prestigjose Universitât di [[Harvard]], al à viazât par un pieç in Europe, dulà che al à cognossût la tragjedie dal [[nazisim]] in Gjermanie.
Tornât tai Stâts Unîts, al à fat diviers mistîrs, tant che il disinfestadôr di barussis e l'investigadôr privât, esperiencis che a varan un fuart impat in su lis sôs oparis sucessîvis.
=== La Beat Generation e la tragjedie in Messic (1944-1951) ===
Tal 1944, a New York, Burroughs al à cognossût i zovins Jack Kerouac e Allen Ginsberg. Insiemit a lôr, al à fat deventâ la sô cjase la scune de curint leterarie dal "Beat". In chest periodi e je tacade ancje la sô fadiose dipendence dal opi, un dâi-e-vai che al à segnât dutis lis sôs sieltes di vite.
Tal 1951, par via di problemis cun la leç, Burroughs al è scjampât in Messic cun la sô femine Joan Vollmer. Propit a Citât dal Messic e je sucedude la tragjedie: jessint ducj e doi cjocs , in tal zûc dal mût di "Guglielmo Tell", Burroughs al à sparât cul le pistole a sô femine, rivant a copale par fale. Chest aveniment dramatic al è stât il gnerf d'avviament de sô cariere; tant che al à scrit plui in avant: "O soi rivât ae conclusion de sventre che no varês mai vût scrit nuie cence la muart di Joan".
=== Il periodi di Tangeri e "Naked Lunch" (1953-1959) ===
Daspò la muart de femine, Burroughs al è lât a stâ a Tangeri, in [[Maroc]], in une zone internazionâl libere che e ufrîve un cost di vite bas e droghe facile. In chest "esili" al à scomençât a scrivi un mont di pagjinis cence un ordin precîs, sot l'efet di diviersis sustancis.
Cun l'jutori di Ginsberg e Kerouac, che a jeran lâts a cjatâlu par meti in ordin i siei sfueis disordinâts, al è nassût il so capolavôr: ''Naked Lunch'' (par solit tradusût tant che Il past nût, publicât par francês a Parîs tal 1959 e plui in avant in America). Il romanz, un viaç grotesc, satiric e plen di imagjinis de asfisie de droghe, al à patît un famôs procès par oscenitât tai Stâts Unîts, deventand subit un test di cult.
=== Brion Gysin e l'art dal Cut-Up (1960-1970) ===
[[Figure:Tonnis - William S. Burroughs 3.jpg|250px|miniatura|destra|Ritrat dal scritôr]]
Trasferît a Parîs tal famôs Beat Hotel, Burroughs al à cognossût il pitôr Brion Gysin. Insiemit a lui al à inventât la tecniche dal cut-up: smontâ par in rane paracafe di un test scrit (o nassis magnetichis di sun) par rimeti i tòcs insiemit a rione. Par Burroughs, chest al jere un mètodi sientific par "disturbâ la propagande de peraule" e par sgarfâ tal inconsci dal scoltadôr.
Cun cheste tecniche al à scrit la celebre "Trilogjie de Nova", che e cjape dentri i romanç:
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
=== I ultims agns e la muart (1974-1997) ===
[[Figure:Burroughs by origa bw.jpg|200px|miniatura|destra|Burroughs viodût da Graziano Origa]]
Tornât tai Stâts Unîts tal 1974, al à tgnût leturis e conferencis, deventant la figure di riferiment pai zovins de sene punk, de musiche industriâl e dal art post-modern. Tal 1981 si è trasferît a Lawrence, tal Kansas, dulà che al à passât i siei ultims agns a piturâ cu la tecniche dai "shotgun paintings" (pituris fatis sbarand cul fusîl de cjace su bussulòs di colôr). Al è muart tal 1997 par via di un atac di cûr, a 83 agns.
== L'influenç su la culture pop e musicâl ==
L'impat di Burroughs inte culture contemporanie al è incalcolabil:
Il tiermin Heavy Metal (doprât par definî il gjenar di musiche rock pês) al ven fûr par la prime volte propit dai siei romanzs de Trilogjie de Nova.
Clapis tant che i [[Throbbing Gristle]], i [[Cabaret Voltaire]], ma ancje cjantants tant che David Bowie e i Nirvana, a àn sviserât lis sôs teoriis sul cut-up e sul control mentâl de peraule tant che virus.
Regjiscj tant che David Cronenberg a àn adatât lis sôs storiis (tant che il film ''Naked Lunch'' tal 1991).
== Curiositâts e anedots ==
Influencis : la clape di rock psichedelic dai Thin White Rope cjape il non da une sô metafore par clamâ il licuit seminâl dal om
La clape di rock progressîf dai Soft Machine al cjape il non da une sô opare
Kurt Cobain e la colaborazion: Il leader dei Nirvana al jere un fan sfegatât di Burroughs. Tal 1993, i doi a àn regjistrât un particolâr disc EP dal titul The "Priest" They Called Him, dulà che Burroughs al lei un so stramp racont di Nadâl compagnât de ghitare sgarfante e distorte di Cobain. I doi si àn cjatât in persone dome une volte inte cjase di Burroughs a Lawrence tal stes an.
L'amôr pai gjats: Burroughs al voleve un mont di ben ai gjats, che al considerave compagns psichics di vite in stât di protezi l'om dai spirts scûrs. Tal 1986 al à publicât un libri doliç e une vore personâl dal titul The Cat Inside (Il gjat di dentri), dut basât sui siei leams cui animâls di cjase.
Lis pituris cul fusîl: La sô vision dal "cut-up" (creâ par câs) e je lade dret ancje inte piture cul mètodi dai shotgun paintings. Burroughs al meteve baras di spray di culôr denant dai cuadris e spo al sbarâve cul fusîl de cjace, sbrisand la vernîs in mût rione e violent de bande de tele.
== Oparis principâls ==
*''Junkie'' (1953)
*''Naked Lunch'' (1959)
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
*''The Wild Boys'' (1971)
*''Cities of the Red Night'' (1981)
== Cjale ancje ==
*[[Beat Generation]]
*[[Musiche industriâl]]
*[[Jack Kerouac]]
[[Categorie:Scritôrs americans]]
[[Categorie:Beat Generation]]
5jc4kgppstltxi11epjbex5owuct4xv
183856
183855
2026-07-13T17:55:21Z
Santefoscje73
11500
/* I ultims agns e la muart (1974-1997) */
183856
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:William Burroughs en 1973.png|250px|miniatura|destra|Burroughs tal 1973]]
'''William Seward Burroughs II '''(St. Louis, [[5 di Fevrâr]] [[1914]] – Lawrence, [[2 di Avost]] [[1997]]) al è stât un scritôr, sagjist e pitôr american. Al è considerât un dai autôrs plui impurtants, innovatîfs e rapresentatîfs dal XX secul, cognossût par jessi stât une des figuris fondamentâlis de [[Beat Generation]] insiemit a [[Jack Kerouac]] e [[Allen Ginsberg]], e par vê svilupât la famose tecniche dal cut-up.
== Biografie ==
=== I prins agns e i studis (1914-1943) ===
Burroughs al è nassût intune famee de buine borghesie di St. Louis (so nôn, cul stes nom, al è stât l'inventôr de machine calcolatrice de Burroughs Adding Machine Company). Daspò vê studiât leterature inglese e antropologjie inte prestigjose Universitât di [[Harvard]], al à viazât par un pieç in Europe, dulà che al à cognossût la tragjedie dal [[nazisim]] in Gjermanie.
Tornât tai Stâts Unîts, al à fat diviers mistîrs, tant che il disinfestadôr di barussis e l'investigadôr privât, esperiencis che a varan un fuart impat in su lis sôs oparis sucessîvis.
=== La Beat Generation e la tragjedie in Messic (1944-1951) ===
Tal 1944, a New York, Burroughs al à cognossût i zovins Jack Kerouac e Allen Ginsberg. Insiemit a lôr, al à fat deventâ la sô cjase la scune de curint leterarie dal "Beat". In chest periodi e je tacade ancje la sô fadiose dipendence dal opi, un dâi-e-vai che al à segnât dutis lis sôs sieltes di vite.
Tal 1951, par via di problemis cun la leç, Burroughs al è scjampât in Messic cun la sô femine Joan Vollmer. Propit a Citât dal Messic e je sucedude la tragjedie: jessint ducj e doi cjocs , in tal zûc dal mût di "Guglielmo Tell", Burroughs al à sparât cul le pistole a sô femine, rivant a copale par fale. Chest aveniment dramatic al è stât il gnerf d'avviament de sô cariere; tant che al à scrit plui in avant: "O soi rivât ae conclusion de sventre che no varês mai vût scrit nuie cence la muart di Joan".
=== Il periodi di Tangeri e "Naked Lunch" (1953-1959) ===
Daspò la muart de femine, Burroughs al è lât a stâ a Tangeri, in [[Maroc]], in une zone internazionâl libere che e ufrîve un cost di vite bas e droghe facile. In chest "esili" al à scomençât a scrivi un mont di pagjinis cence un ordin precîs, sot l'efet di diviersis sustancis.
Cun l'jutori di Ginsberg e Kerouac, che a jeran lâts a cjatâlu par meti in ordin i siei sfueis disordinâts, al è nassût il so capolavôr: ''Naked Lunch'' (par solit tradusût tant che Il past nût, publicât par francês a Parîs tal 1959 e plui in avant in America). Il romanz, un viaç grotesc, satiric e plen di imagjinis de asfisie de droghe, al à patît un famôs procès par oscenitât tai Stâts Unîts, deventand subit un test di cult.
=== Brion Gysin e l'art dal Cut-Up (1960-1970) ===
[[Figure:Tonnis - William S. Burroughs 3.jpg|250px|miniatura|destra|Ritrat dal scritôr]]
Trasferît a Parîs tal famôs Beat Hotel, Burroughs al à cognossût il pitôr Brion Gysin. Insiemit a lui al à inventât la tecniche dal cut-up: smontâ par in rane paracafe di un test scrit (o nassis magnetichis di sun) par rimeti i tòcs insiemit a rione. Par Burroughs, chest al jere un mètodi sientific par "disturbâ la propagande de peraule" e par sgarfâ tal inconsci dal scoltadôr.
Cun cheste tecniche al à scrit la celebre "Trilogjie de Nova", che e cjape dentri i romanç:
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
=== I ultims agns e la muart (1974-1997) ===
[[Figure:Burroughs by origa bw.jpg|200px|miniatura|destra|Burroughs viodût da Graziano Origa]]
Tornât tai Stâts Unîts tal 1974, al à tgnût leturis e conferencis, deventant la figure di riferiment pai zovins de sene punk, de musiche industriâl e dal art post-modern. Tal 1981 si è trasferît a Lawrence, tal Kansas, dulà che al à passât i siei ultims agns a piturâ cu la tecniche dai "shotgun paintings" (pituris fatis sbarand cul fusîl de cjace su bussulòs di colôr). Al è muart tal 1997 par via di un atac di cûr, a 83 agns.
== L'influenç su la culture pop e musicâl ==
L'impat di Burroughs inte culture contemporanie al è incalcolabil:
Il tiermin Heavy Metal (doprât par definî il gjenar di musiche rock pês) al ven fûr par la prime volte propit dai siei romanzs de Trilogjie de Nova.
Clapis tant che i [[Throbbing Gristle]], i [[Cabaret Voltaire]], ma ancje cjantants tant che David Bowie e i Nirvana, a àn sviserât lis sôs teoriis sul cut-up e sul control mentâl de peraule tant che virus.
Regjiscj tant che David Cronenberg a àn adatât lis sôs storiis (tant che il film ''Naked Lunch'' tal 1991).
== Curiositâts e anedots ==
Influencis : la clape di rock psichedelic dai Thin White Rope cjape il non da une sô metafore par clamâ il licuit seminâl dal om
La clape di rock progressîf dai Soft Machine al cjape il non da une sô opare
Kurt Cobain e la colaborazion: Il leader dei Nirvana al jere un fan sfegatât di Burroughs. Tal 1993, i doi a àn regjistrât un particolâr disc EP dal titul The "Priest" They Called Him, dulà che Burroughs al lei un so stramp racont di Nadâl compagnât de ghitare sgarfante e distorte di Cobain. I doi si àn cjatât in persone dome une volte inte cjase di Burroughs a Lawrence tal stes an.
L'amôr pai gjats: Burroughs al voleve un mont di ben ai gjats, che al considerave compagns psichics di vite in stât di protezi l'om dai spirts scûrs. Tal 1986 al à publicât un libri doliç e une vore personâl dal titul The Cat Inside (Il gjat di dentri), dut basât sui siei leams cui animâls di cjase.
Lis pituris cul fusîl: La sô vision dal "cut-up" (creâ par câs) e je lade dret ancje inte piture cul mètodi dai shotgun paintings. Burroughs al meteve baras di spray di culôr denant dai cuadris e spo al sbarâve cul fusîl de cjace, sbrisand la vernîs in mût rione e violent de bande de tele.
== Oparis principâls ==
*''Junkie'' (1953)
*''Naked Lunch'' (1959)
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
*''The Wild Boys'' (1971)
*''Cities of the Red Night'' (1981)
== Cjale ancje ==
*[[Beat Generation]]
*[[Musiche industriâl]]
*[[Jack Kerouac]]
[[Categorie:Scritôrs americans]]
[[Categorie:Beat Generation]]
lx5vsjcqspj8m21a7o2ajo9k9pp2e4c
183857
183856
2026-07-13T17:56:02Z
Santefoscje73
11500
/* I ultims agns e la muart (1974-1997) */
183857
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:William Burroughs en 1973.png|250px|miniatura|destra|Burroughs tal 1973]]
'''William Seward Burroughs II '''(St. Louis, [[5 di Fevrâr]] [[1914]] – Lawrence, [[2 di Avost]] [[1997]]) al è stât un scritôr, sagjist e pitôr american. Al è considerât un dai autôrs plui impurtants, innovatîfs e rapresentatîfs dal XX secul, cognossût par jessi stât une des figuris fondamentâlis de [[Beat Generation]] insiemit a [[Jack Kerouac]] e [[Allen Ginsberg]], e par vê svilupât la famose tecniche dal cut-up.
== Biografie ==
=== I prins agns e i studis (1914-1943) ===
Burroughs al è nassût intune famee de buine borghesie di St. Louis (so nôn, cul stes nom, al è stât l'inventôr de machine calcolatrice de Burroughs Adding Machine Company). Daspò vê studiât leterature inglese e antropologjie inte prestigjose Universitât di [[Harvard]], al à viazât par un pieç in Europe, dulà che al à cognossût la tragjedie dal [[nazisim]] in Gjermanie.
Tornât tai Stâts Unîts, al à fat diviers mistîrs, tant che il disinfestadôr di barussis e l'investigadôr privât, esperiencis che a varan un fuart impat in su lis sôs oparis sucessîvis.
=== La Beat Generation e la tragjedie in Messic (1944-1951) ===
Tal 1944, a New York, Burroughs al à cognossût i zovins Jack Kerouac e Allen Ginsberg. Insiemit a lôr, al à fat deventâ la sô cjase la scune de curint leterarie dal "Beat". In chest periodi e je tacade ancje la sô fadiose dipendence dal opi, un dâi-e-vai che al à segnât dutis lis sôs sieltes di vite.
Tal 1951, par via di problemis cun la leç, Burroughs al è scjampât in Messic cun la sô femine Joan Vollmer. Propit a Citât dal Messic e je sucedude la tragjedie: jessint ducj e doi cjocs , in tal zûc dal mût di "Guglielmo Tell", Burroughs al à sparât cul le pistole a sô femine, rivant a copale par fale. Chest aveniment dramatic al è stât il gnerf d'avviament de sô cariere; tant che al à scrit plui in avant: "O soi rivât ae conclusion de sventre che no varês mai vût scrit nuie cence la muart di Joan".
=== Il periodi di Tangeri e "Naked Lunch" (1953-1959) ===
Daspò la muart de femine, Burroughs al è lât a stâ a Tangeri, in [[Maroc]], in une zone internazionâl libere che e ufrîve un cost di vite bas e droghe facile. In chest "esili" al à scomençât a scrivi un mont di pagjinis cence un ordin precîs, sot l'efet di diviersis sustancis.
Cun l'jutori di Ginsberg e Kerouac, che a jeran lâts a cjatâlu par meti in ordin i siei sfueis disordinâts, al è nassût il so capolavôr: ''Naked Lunch'' (par solit tradusût tant che Il past nût, publicât par francês a Parîs tal 1959 e plui in avant in America). Il romanz, un viaç grotesc, satiric e plen di imagjinis de asfisie de droghe, al à patît un famôs procès par oscenitât tai Stâts Unîts, deventand subit un test di cult.
=== Brion Gysin e l'art dal Cut-Up (1960-1970) ===
[[Figure:Tonnis - William S. Burroughs 3.jpg|250px|miniatura|destra|Ritrat dal scritôr]]
Trasferît a Parîs tal famôs Beat Hotel, Burroughs al à cognossût il pitôr Brion Gysin. Insiemit a lui al à inventât la tecniche dal cut-up: smontâ par in rane paracafe di un test scrit (o nassis magnetichis di sun) par rimeti i tòcs insiemit a rione. Par Burroughs, chest al jere un mètodi sientific par "disturbâ la propagande de peraule" e par sgarfâ tal inconsci dal scoltadôr.
Cun cheste tecniche al à scrit la celebre "Trilogjie de Nova", che e cjape dentri i romanç:
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
=== I ultims agns e la muart (1974-1997) ===
[[Figure:Burroughs by origa bw.jpg|200px|miniatura|destra|Burroughs viodût da Graziano Origa]]
Tornât tai Stâts Unîts tal 1974, al à tgnût leturis e conferencis, deventant la figure di riferiment pai zovins de sene punk, de musiche industriâl e dal art post-modern. Tal 1981 si è trasferît a Lawrence, tal Kansas, dulà che al à passât i siei ultims agns a piturâ cu la tecniche dai "shotgun paintings" (pituris fatis sbarand cul fusîl de cjace su bussulòs di colôr). Al è muart tal 1997 par via di un atac di cûr, a 83 agns.
== L'influenç su la culture pop e musicâl ==
L'impat di Burroughs inte culture contemporanie al è incalcolabil:
Il tiermin Heavy Metal (doprât par definî il gjenar di musiche rock pês) al ven fûr par la prime volte propit dai siei romanzs de Trilogjie de Nova.
Clapis tant che i [[Throbbing Gristle]], i [[Cabaret Voltaire]], ma ancje cjantants tant che David Bowie e i Nirvana, a àn sviserât lis sôs teoriis sul cut-up e sul control mentâl de peraule tant che virus.
Regjiscj tant che David Cronenberg a àn adatât lis sôs storiis (tant che il film ''Naked Lunch'' tal 1991).
== Curiositâts e anedots ==
Influencis : la clape di rock psichedelic dai Thin White Rope cjape il non da une sô metafore par clamâ il licuit seminâl dal om
La clape di rock progressîf dai Soft Machine al cjape il non da une sô opare
Kurt Cobain e la colaborazion: Il leader dei Nirvana al jere un fan sfegatât di Burroughs. Tal 1993, i doi a àn regjistrât un particolâr disc EP dal titul The "Priest" They Called Him, dulà che Burroughs al lei un so stramp racont di Nadâl compagnât de ghitare sgarfante e distorte di Cobain. I doi si àn cjatât in persone dome une volte inte cjase di Burroughs a Lawrence tal stes an.
L'amôr pai gjats: Burroughs al voleve un mont di ben ai gjats, che al considerave compagns psichics di vite in stât di protezi l'om dai spirts scûrs. Tal 1986 al à publicât un libri doliç e une vore personâl dal titul The Cat Inside (Il gjat di dentri), dut basât sui siei leams cui animâls di cjase.
Lis pituris cul fusîl: La sô vision dal "cut-up" (creâ par câs) e je lade dret ancje inte piture cul mètodi dai shotgun paintings. Burroughs al meteve baras di spray di culôr denant dai cuadris e spo al sbarâve cul fusîl de cjace, sbrisand la vernîs in mût rione e violent de bande de tele.
== Oparis principâls ==
*''Junkie'' (1953)
*''Naked Lunch'' (1959)
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
*''The Wild Boys'' (1971)
*''Cities of the Red Night'' (1981)
== Cjale ancje ==
*[[Beat Generation]]
*[[Musiche industriâl]]
*[[Jack Kerouac]]
[[Categorie:Scritôrs americans]]
[[Categorie:Beat Generation]]
pnqe3l0jawf1pf5dz0f7jxc049vbly9
183858
183857
2026-07-13T17:57:02Z
Santefoscje73
11500
183858
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:William Burroughs en 1973.png|250px|miniatura|destra|Burroughs tal 1973]]
'''William Seward Burroughs II '''(St. Louis, [[5 di Fevrâr]] [[1914]] – Lawrence, [[2 di Avost]] [[1997]]) al è stât un scritôr, sagjist e pitôr american. Al è considerât un dai autôrs plui impurtants, innovatîfs e rapresentatîfs dal XX secul, cognossût par jessi stât une des figuris fondamentâlis de [[Beat Generation]] insiemit a [[Jack Kerouac]] e [[Allen Ginsberg]], e par vê svilupât la famose tecniche dal cut-up.
== Biografie ==
=== I prins agns e i studis (1914-1943) ===
Burroughs al è nassût intune famee de buine borghesie di St. Louis (so nôn, cul stes nom, al è stât l'inventôr de machine calcolatrice de Burroughs Adding Machine Company). Daspò vê studiât leterature inglese e antropologjie inte prestigjose Universitât di [[Harvard]], al à viazât par un pieç in Europe, dulà che al à cognossût la tragjedie dal [[nazisim]] in Gjermanie.
Tornât tai Stâts Unîts, al à fat diviers mistîrs, tant che il disinfestadôr di barussis e l'investigadôr privât, esperiencis che a varan un fuart impat in su lis sôs oparis sucessîvis.
=== La Beat Generation e la tragjedie in Messic (1944-1951) ===
Tal 1944, a New York, Burroughs al à cognossût i zovins Jack Kerouac e Allen Ginsberg. Insiemit a lôr, al à fat deventâ la sô cjase la scune de curint leterarie dal "Beat". In chest periodi e je tacade ancje la sô fadiose dipendence dal opi, un dâi-e-vai che al à segnât dutis lis sôs sieltes di vite.
Tal 1951, par via di problemis cun la leç, Burroughs al è scjampât in Messic cun la sô femine Joan Vollmer. Propit a Citât dal Messic e je sucedude la tragjedie: jessint ducj e doi cjocs , in tal zûc dal mût di "Guglielmo Tell", Burroughs al à sparât cul le pistole a sô femine, rivant a copale par fale. Chest aveniment dramatic al è stât il gnerf d'avviament de sô cariere; tant che al à scrit plui in avant: "O soi rivât ae conclusion de sventre che no varês mai vût scrit nuie cence la muart di Joan".
=== Il periodi di Tangeri e "Naked Lunch" (1953-1959) ===
Daspò la muart de femine, Burroughs al è lât a stâ a Tangeri, in [[Maroc]], in une zone internazionâl libere che e ufrîve un cost di vite bas e droghe facile. In chest "esili" al à scomençât a scrivi un mont di pagjinis cence un ordin precîs, sot l'efet di diviersis sustancis.
Cun l'jutori di Ginsberg e Kerouac, che a jeran lâts a cjatâlu par meti in ordin i siei sfueis disordinâts, al è nassût il so capolavôr: ''Naked Lunch'' (par solit tradusût tant che Il past nût, publicât par francês a Parîs tal 1959 e plui in avant in America). Il romanz, un viaç grotesc, satiric e plen di imagjinis de asfisie de droghe, al à patît un famôs procès par oscenitât tai Stâts Unîts, deventand subit un test di cult.
=== Brion Gysin e l'art dal Cut-Up (1960-1970) ===
[[Figure:Tonnis - William S. Burroughs 3.jpg|250px|miniatura|destra|Ritrat dal scritôr]]
Trasferît a Parîs tal famôs Beat Hotel, Burroughs al à cognossût il pitôr Brion Gysin. Insiemit a lui al à inventât la tecniche dal cut-up: smontâ par in rane paracafe di un test scrit (o nassis magnetichis di sun) par rimeti i tòcs insiemit a rione. Par Burroughs, chest al jere un mètodi sientific par "disturbâ la propagande de peraule" e par sgarfâ tal inconsci dal scoltadôr.
Cun cheste tecniche al à scrit la celebre "Trilogjie de Nova", che e cjape dentri i romanç:
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
=== I ultims agns e la muart (1974-1997) ===
[[Figure:Burroughs by origa bw.jpg|200px|miniatura|destra|Burroughs viodût da Graziano Origa]]
Tornât tai Stâts Unîts tal 1974, al à tgnût leturis e conferencis, deventant la figure di riferiment pai zovins de sene punk, de musiche industriâl e dal art post-modern. Tal 1981 si è trasferît a Lawrence, tal Kansas, dulà che al à passât i siei ultims agns a piturâ cu la tecniche dai "shotgun paintings" (pituris fatis sbarand cul fusîl de cjace su bussulòs di colôr). Al è muart tal 1997 par via di un atac di cûr, a 83 agns.
== L'influenç su la culture pop e musicâl ==
L'impat di Burroughs inte culture contemporanie al è incalcolabil:
Il tiermin Heavy Metal (doprât par definî il gjenar di musiche rock pês) al ven fûr par la prime volte propit dai siei romanzs de Trilogjie de Nova.
Clapis tant che i [[Throbbing Gristle]], i [[Cabaret Voltaire]], ma ancje cjantants tant che David Bowie e i Nirvana, a àn sviserât lis sôs teoriis sul cut-up e sul control mentâl de peraule tant che virus.
Regjiscj tant che David Cronenberg a àn adatât lis sôs storiis (tant che il film ''Naked Lunch'' tal 1991).
== Curiositâts e anedots ==
Influencis : la clape di rock psichedelic dai Thin White Rope cjape il non da une sô metafore par clamâ il licuit seminâl dal om
La clape di rock progressîf dai Soft Machine al cjape il non da une sô opare
Kurt Cobain e la colaborazion: Il leader dei Nirvana al jere un fan sfegatât di Burroughs. Tal 1993, i doi a àn regjistrât un particolâr disc EP dal titul The "Priest" They Called Him, dulà che Burroughs al lei un so stramp racont di Nadâl compagnât de ghitare sgarfante e distorte di Cobain. I doi si àn cjatât in persone dome une volte inte cjase di Burroughs a Lawrence tal stes an.
L'amôr pai gjats: Burroughs al voleve un mont di ben ai gjats, che al considerave compagns psichics di vite in stât di protezi l'om dai spirts scûrs. Tal 1986 al à publicât un libri doliç e une vore personâl dal titul The Cat Inside (Il gjat di dentri), dut basât sui siei leams cui animâls di cjase.
Lis pituris cul fusîl: La sô vision dal "cut-up" (creâ par câs) e je lade dret ancje inte piture cul mètodi dai shotgun paintings. Burroughs al meteve baras di spray di culôr denant dai cuadris e spo al sbarâve cul fusîl de cjace, sbrisand la vernîs in mût rione e violent de bande de tele.
== Oparis principâls ==
*''Junkie'' (1953)
*''Naked Lunch'' (1959)
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
*''The Wild Boys'' (1971)
*''Cities of the Red Night'' (1981)
== Cjale ancje ==
*[[Beat Generation]]
*[[Musiche industriâl]]
*[[Jack Kerouac]]
[[Categorie:Scritôrs americans]]
[[Categorie:Beat Generation]]
fm8nbjpi6hzlfie2din83f8fm46mppb
183859
183858
2026-07-13T17:57:49Z
Santefoscje73
11500
183859
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:William Burroughs en 1973.png|250px|miniatura|destra|Burroughs tal 1973]]
'''William Seward Burroughs II '''(St. Louis, [[5 di Fevrâr]] [[1914]] – Lawrence, [[2 di Avost]] [[1997]]) al è stât un scritôr, sagjist e pitôr american. Al è considerât un dai autôrs plui impurtants, innovatîfs e rapresentatîfs dal XX secul, cognossût par jessi stât une des figuris fondamentâlis de [[Beat Generation]] insiemit a [[Jack Kerouac]] e [[Allen Ginsberg]], e par vê svilupât la famose tecniche dal cut-up.
== Biografie ==
=== I prins agns e i studis (1914-1943) ===
Burroughs al è nassût intune famee de buine borghesie di St. Louis (so nôn, cul stes nom, al è stât l'inventôr de machine calcolatrice de Burroughs Adding Machine Company). Daspò vê studiât leterature inglese e antropologjie inte prestigjose Universitât di [[Harvard]], al à viazât par un pieç in Europe, dulà che al à cognossût la tragjedie dal [[nazisim]] in Gjermanie.
Tornât tai Stâts Unîts, al à fat diviers mistîrs, tant che il disinfestadôr di barussis e l'investigadôr privât, esperiencis che a varan un fuart impat in su lis sôs oparis sucessîvis.
=== La Beat Generation e la tragjedie in Messic (1944-1951) ===
Tal 1944, a New York, Burroughs al à cognossût i zovins Jack Kerouac e Allen Ginsberg. Insiemit a lôr, al à fat deventâ la sô cjase la scune de curint leterarie dal "Beat". In chest periodi e je tacade ancje la sô fadiose dipendence dal opi, un dâi-e-vai che al à segnât dutis lis sôs sieltes di vite.
Tal 1951, par via di problemis cun la leç, Burroughs al è scjampât in Messic cun la sô femine Joan Vollmer. Propit a Citât dal Messic e je sucedude la tragjedie: jessint ducj e doi cjocs , in tal zûc dal mût di "Guglielmo Tell", Burroughs al à sparât cul le pistole a sô femine, rivant a copale par fale. Chest aveniment dramatic al è stât il gnerf d'avviament de sô cariere; tant che al à scrit plui in avant: "O soi rivât ae conclusion de sventre che no varês mai vût scrit nuie cence la muart di Joan".
=== Il periodi di Tangeri e "Naked Lunch" (1953-1959) ===
Daspò la muart de femine, Burroughs al è lât a stâ a Tangeri, in [[Maroc]], in une zone internazionâl libere che e ufrîve un cost di vite bas e droghe facile. In chest "esili" al à scomençât a scrivi un mont di pagjinis cence un ordin precîs, sot l'efet di diviersis sustancis.
Cun l'jutori di Ginsberg e Kerouac, che a jeran lâts a cjatâlu par meti in ordin i siei sfueis disordinâts, al è nassût il so capolavôr: ''Naked Lunch'' (par solit tradusût tant che Il past nût, publicât par francês a Parîs tal 1959 e plui in avant in America). Il romanz, un viaç grotesc, satiric e plen di imagjinis de asfisie de droghe, al à patît un famôs procès par oscenitât tai Stâts Unîts, deventand subit un test di cult.
=== Brion Gysin e l'art dal Cut-Up (1960-1970) ===
[[Figure:Tonnis - William S. Burroughs 3.jpg|250px|miniatura|destra|Ritrat dal scritôr]]
Trasferît a Parîs tal famôs Beat Hotel, Burroughs al à cognossût il pitôr Brion Gysin. Insiemit a lui al à inventât la tecniche dal cut-up: smontâ par in rane paracafe di un test scrit (o nassis magnetichis di sun) par rimeti i tòcs insiemit a rione. Par Burroughs, chest al jere un mètodi sientific par "disturbâ la propagande de peraule" e par sgarfâ tal inconsci dal scoltadôr.
Cun cheste tecniche al à scrit la celebre "Trilogjie de Nova", che e cjape dentri i romanç:
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
=== I ultims agns e la muart (1974-1997) ===
Tornât tai Stâts Unîts tal 1974, al à tgnût leturis e conferencis, deventant la figure di riferiment pai zovins de sene punk, de musiche industriâl e dal art post-modern. Tal 1981 si è trasferît a Lawrence, tal Kansas, dulà che al à passât i siei ultims agns a piturâ cu la tecniche dai "shotgun paintings" (pituris fatis sbarand cul fusîl de cjace su bussulòs di colôr). Al è muart tal 1997 par via di un atac di cûr, a 83 agns.
== L'influenç su la culture pop e musicâl ==
L'impat di Burroughs inte culture contemporanie al è incalcolabil:
[[Figure:Burroughs by origa bw.jpg|200px|miniatura|destra|Burroughs viodût da Graziano Origa]]
Il tiermin Heavy Metal (doprât par definî il gjenar di musiche rock pês) al ven fûr par la prime volte propit dai siei romanzs de Trilogjie de Nova.
Clapis tant che i [[Throbbing Gristle]], i [[Cabaret Voltaire]], ma ancje cjantants tant che David Bowie e i Nirvana, a àn sviserât lis sôs teoriis sul cut-up e sul control mentâl de peraule tant che virus.
Regjiscj tant che David Cronenberg a àn adatât lis sôs storiis (tant che il film ''Naked Lunch'' tal 1991).
== Curiositâts e anedots ==
Influencis : la clape di rock psichedelic dai Thin White Rope cjape il non da une sô metafore par clamâ il licuit seminâl dal om
La clape di rock progressîf dai Soft Machine al cjape il non da une sô opare
Kurt Cobain e la colaborazion: Il leader dei Nirvana al jere un fan sfegatât di Burroughs. Tal 1993, i doi a àn regjistrât un particolâr disc EP dal titul The "Priest" They Called Him, dulà che Burroughs al lei un so stramp racont di Nadâl compagnât de ghitare sgarfante e distorte di Cobain. I doi si àn cjatât in persone dome une volte inte cjase di Burroughs a Lawrence tal stes an.
L'amôr pai gjats: Burroughs al voleve un mont di ben ai gjats, che al considerave compagns psichics di vite in stât di protezi l'om dai spirts scûrs. Tal 1986 al à publicât un libri doliç e une vore personâl dal titul The Cat Inside (Il gjat di dentri), dut basât sui siei leams cui animâls di cjase.
Lis pituris cul fusîl: La sô vision dal "cut-up" (creâ par câs) e je lade dret ancje inte piture cul mètodi dai shotgun paintings. Burroughs al meteve baras di spray di culôr denant dai cuadris e spo al sbarâve cul fusîl de cjace, sbrisand la vernîs in mût rione e violent de bande de tele.
== Oparis principâls ==
*''Junkie'' (1953)
*''Naked Lunch'' (1959)
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
*''The Wild Boys'' (1971)
*''Cities of the Red Night'' (1981)
== Cjale ancje ==
*[[Beat Generation]]
*[[Musiche industriâl]]
*[[Jack Kerouac]]
[[Categorie:Scritôrs americans]]
[[Categorie:Beat Generation]]
ap0yynv7sikg2moe3h0pqkr0tn2blrl
183860
183859
2026-07-13T17:58:35Z
Santefoscje73
11500
/* Brion Gysin e l'art dal Cut-Up (1960-1970) */
183860
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:William Burroughs en 1973.png|250px|miniatura|destra|Burroughs tal 1973]]
'''William Seward Burroughs II '''(St. Louis, [[5 di Fevrâr]] [[1914]] – Lawrence, [[2 di Avost]] [[1997]]) al è stât un scritôr, sagjist e pitôr american. Al è considerât un dai autôrs plui impurtants, innovatîfs e rapresentatîfs dal XX secul, cognossût par jessi stât une des figuris fondamentâlis de [[Beat Generation]] insiemit a [[Jack Kerouac]] e [[Allen Ginsberg]], e par vê svilupât la famose tecniche dal cut-up.
== Biografie ==
=== I prins agns e i studis (1914-1943) ===
Burroughs al è nassût intune famee de buine borghesie di St. Louis (so nôn, cul stes nom, al è stât l'inventôr de machine calcolatrice de Burroughs Adding Machine Company). Daspò vê studiât leterature inglese e antropologjie inte prestigjose Universitât di [[Harvard]], al à viazât par un pieç in Europe, dulà che al à cognossût la tragjedie dal [[nazisim]] in Gjermanie.
Tornât tai Stâts Unîts, al à fat diviers mistîrs, tant che il disinfestadôr di barussis e l'investigadôr privât, esperiencis che a varan un fuart impat in su lis sôs oparis sucessîvis.
=== La Beat Generation e la tragjedie in Messic (1944-1951) ===
Tal 1944, a New York, Burroughs al à cognossût i zovins Jack Kerouac e Allen Ginsberg. Insiemit a lôr, al à fat deventâ la sô cjase la scune de curint leterarie dal "Beat". In chest periodi e je tacade ancje la sô fadiose dipendence dal opi, un dâi-e-vai che al à segnât dutis lis sôs sieltes di vite.
Tal 1951, par via di problemis cun la leç, Burroughs al è scjampât in Messic cun la sô femine Joan Vollmer. Propit a Citât dal Messic e je sucedude la tragjedie: jessint ducj e doi cjocs , in tal zûc dal mût di "Guglielmo Tell", Burroughs al à sparât cul le pistole a sô femine, rivant a copale par fale. Chest aveniment dramatic al è stât il gnerf d'avviament de sô cariere; tant che al à scrit plui in avant: "O soi rivât ae conclusion de sventre che no varês mai vût scrit nuie cence la muart di Joan".
=== Il periodi di Tangeri e "Naked Lunch" (1953-1959) ===
Daspò la muart de femine, Burroughs al è lât a stâ a Tangeri, in [[Maroc]], in une zone internazionâl libere che e ufrîve un cost di vite bas e droghe facile. In chest "esili" al à scomençât a scrivi un mont di pagjinis cence un ordin precîs, sot l'efet di diviersis sustancis.
Cun l'jutori di Ginsberg e Kerouac, che a jeran lâts a cjatâlu par meti in ordin i siei sfueis disordinâts, al è nassût il so capolavôr: ''Naked Lunch'' (par solit tradusût tant che Il past nût, publicât par francês a Parîs tal 1959 e plui in avant in America). Il romanz, un viaç grotesc, satiric e plen di imagjinis de asfisie de droghe, al à patît un famôs procès par oscenitât tai Stâts Unîts, deventand subit un test di cult.
=== Brion Gysin e l'art dal Cut-Up (1960-1970) ===
[[Figure:Tonnis - William S. Burroughs 3.jpg|200px|miniatura|destra|Ritrat dal scritôr]]
Trasferît a Parîs tal famôs Beat Hotel, Burroughs al à cognossût il pitôr Brion Gysin. Insiemit a lui al à inventât la tecniche dal cut-up: smontâ par in rane paracafe di un test scrit (o nassis magnetichis di sun) par rimeti i tòcs insiemit a rione. Par Burroughs, chest al jere un mètodi sientific par "disturbâ la propagande de peraule" e par sgarfâ tal inconsci dal scoltadôr.
Cun cheste tecniche al à scrit la celebre "Trilogjie de Nova", che e cjape dentri i romanç:
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
=== I ultims agns e la muart (1974-1997) ===
Tornât tai Stâts Unîts tal 1974, al à tgnût leturis e conferencis, deventant la figure di riferiment pai zovins de sene punk, de musiche industriâl e dal art post-modern. Tal 1981 si è trasferît a Lawrence, tal Kansas, dulà che al à passât i siei ultims agns a piturâ cu la tecniche dai "shotgun paintings" (pituris fatis sbarand cul fusîl de cjace su bussulòs di colôr). Al è muart tal 1997 par via di un atac di cûr, a 83 agns.
== L'influenç su la culture pop e musicâl ==
L'impat di Burroughs inte culture contemporanie al è incalcolabil:
[[Figure:Burroughs by origa bw.jpg|200px|miniatura|destra|Burroughs viodût da Graziano Origa]]
Il tiermin Heavy Metal (doprât par definî il gjenar di musiche rock pês) al ven fûr par la prime volte propit dai siei romanzs de Trilogjie de Nova.
Clapis tant che i [[Throbbing Gristle]], i [[Cabaret Voltaire]], ma ancje cjantants tant che David Bowie e i Nirvana, a àn sviserât lis sôs teoriis sul cut-up e sul control mentâl de peraule tant che virus.
Regjiscj tant che David Cronenberg a àn adatât lis sôs storiis (tant che il film ''Naked Lunch'' tal 1991).
== Curiositâts e anedots ==
Influencis : la clape di rock psichedelic dai Thin White Rope cjape il non da une sô metafore par clamâ il licuit seminâl dal om
La clape di rock progressîf dai Soft Machine al cjape il non da une sô opare
Kurt Cobain e la colaborazion: Il leader dei Nirvana al jere un fan sfegatât di Burroughs. Tal 1993, i doi a àn regjistrât un particolâr disc EP dal titul The "Priest" They Called Him, dulà che Burroughs al lei un so stramp racont di Nadâl compagnât de ghitare sgarfante e distorte di Cobain. I doi si àn cjatât in persone dome une volte inte cjase di Burroughs a Lawrence tal stes an.
L'amôr pai gjats: Burroughs al voleve un mont di ben ai gjats, che al considerave compagns psichics di vite in stât di protezi l'om dai spirts scûrs. Tal 1986 al à publicât un libri doliç e une vore personâl dal titul The Cat Inside (Il gjat di dentri), dut basât sui siei leams cui animâls di cjase.
Lis pituris cul fusîl: La sô vision dal "cut-up" (creâ par câs) e je lade dret ancje inte piture cul mètodi dai shotgun paintings. Burroughs al meteve baras di spray di culôr denant dai cuadris e spo al sbarâve cul fusîl de cjace, sbrisand la vernîs in mût rione e violent de bande de tele.
== Oparis principâls ==
*''Junkie'' (1953)
*''Naked Lunch'' (1959)
*''The Soft Machine'' (1961)
*''The Ticket That Exploded'' (1962)
*''Nova Express'' (1964)
*''The Wild Boys'' (1971)
*''Cities of the Red Night'' (1981)
== Cjale ancje ==
*[[Beat Generation]]
*[[Musiche industriâl]]
*[[Jack Kerouac]]
[[Categorie:Scritôrs americans]]
[[Categorie:Beat Generation]]
jiu50ix9ghepjjzg8tqjtfryy5edls9
Kurt Cobain
0
14617
183861
2026-07-13T19:10:21Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: [[Figure:Nirvana around 1992 (cropped).jpg|250px|miniatura|destra|Kurt Cobain ai MTV avards tal 1992]] '''Kurt Donald Cobain''' (Aberdeen, [[20 di Fevrâr]] [[1967]] – Seattle, [[5 di Avrîl]] [[1994]]) al è stât un cjantautôr e ghitarist american, famôs par jessi stât l’autôr principâl e il gnerf de clape rock dai [[Nirvana]]. Al è considerât une des figuris plui impurtantis e rapresentativis de musiche rock de fin dal XX secul, deventant la figure di riferiment...
183861
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Nirvana around 1992 (cropped).jpg|250px|miniatura|destra|Kurt Cobain ai MTV avards tal 1992]]
'''Kurt Donald Cobain''' (Aberdeen, [[20 di Fevrâr]] [[1967]] – Seattle, [[5 di Avrîl]] [[1994]]) al è stât un cjantautôr e ghitarist american, famôs par jessi stât l’autôr principâl e il gnerf de clape rock dai [[Nirvana]]. Al è considerât une des figuris plui impurtantis e rapresentativis de musiche rock de fin dal XX secul, deventant la figure di riferiment de [[Generazion X]] e dal gjenar [[grunge]].
== Biografie ==
=== I prins agns e la scuvierte de musiche (1967-1986) ===
Nassût tal stât di Washington in une famee de classe lavoradore, la sô infanzie ven savoltade dal dolôr fadiôs daspò dal divozi dai siei gjenitôrs tal 1976. Chest aveniment al à segnât par simpri la sô personalitât e la sô sensibilitât.
[[Figure:Cobain 1981.png|200px|miniatura|destra|Kurt Cobain sune a scuele i tambûrs tal 1981]]
In tal periodi de sô zoventût al à scuviert la musiche [[punk rock]], che e je deventade une valvule di sfogament par dutis lis sôs rabiis. Al à tacât a sunâ la ghitare e a fâ i prins pas cun diviers grops locâi, cognossint ancje Krist Novoselic, cul cuâl al varès fondât la band dal so destin.
=== La sô esperience cun i Nirvana (1987-1991) ===
[[Figure:Kurt Cobain on Love Buzz Big Cheese front cover (cropped).jpg|200px|miniatura|destra|Kurt Cobain te copertine dal prin singul dai Nirvana "Love Buzz* , jessût par la Sub Pop tal 1988]]
Tal 1987 Cobain e Novoselic a àn fondât i Nirvana. Daspò di un prin album cul titul ''Bleach'' (publicât tal 1989 par la etichete indipendente Sub Pop), tal 1991 al ven fûr la lôr opare mestre: ''Nevermind''.
[[Figure:EMP Museum - Nirvana (15815771711).jpg|200px|miniatura|destra|Memorabilia dai Nirvana conservâts al MoPop di Seattle. ]]
Graciis al grant sucès de cjançon Smells Like Teen Spirit, l'album al à sblancjât sul marcât mondiâl, disturbant il domini dal pop popolâr de epoche. La musiche dai Nirvana, une misture distuarte di rabie punk, pop e metal, e à definît l'epoche dal "Grunge" di Seattle (insiemit a clapis tant che i Pearl Jam, Soundgarden e Alice in Chains). Cobain, parò, nol cjatâve pâs cun chest rûl di "purtavôs di une generazion" che i media i àn dât cul fadiôs pês di jessi un mît.
=== La lote personâl, il matrimoni e la fin (1992-1994) ===
Tal 1992 Cobain al à maridât la cjantante Courtney Love (leader de clape Hole), cun jê al à vût la fie Frances Bean. Chestis agns a son stâts però tormentâts de sô fadiose dipendence des sostancis (in particolâr la eroine) e di dolôrs cronics al stomi che a varan un fuart impàt in su lis sôs liniis creative e in su la sô salût de bande fisiche e mentâl.
[[Figure:KurtCobainHouse.jpg|200px|miniatura|destra|La sô cjase , tal 171 Lake Washington blvd, East Seattle , dulâ che un eletricist , vignût par fâ dei lavôrs lu a cjatât]]
Tal 1993, i Nirvana a àn publicât ''In Utero'', un disc une vore plui scûr e crût di ''Nevermind'', che al voleve jessi un tornâ a lis sonoritâts dal prin album e une rute fûr dai clârs comerciâls dal mainstream. Ai 5 di Avrîl dal 1994, tal pont plui alt de sô disperazion, Cobain si è gjavât la vite inte sô cjase di Seattle a dome 27 agns. La sô muart e à sglonfât il famôs e trisc "Club dai 27" insiemit a altris grancj tant che Jimi Hendrix, Janis Joplin e Jim Morrison.
== Influençs e colaborazions de bande alternative ==
=== La passion par John Lennon ===
Kurt Cobain al jere un grant amiradôr de figure di [[John Lennon]], che al considerâve di tancj il sô Beatle preferît. Al jere soredut innamorât dal so mût di messedâ la bielece de melodie pop cul rûf e sgarfant dai siei sgarfantis vosadis rudes, un contrast de bande d'art che al à influençât in mût incalcolabil la sô linie di scriture par i Nirvana.
=== Il leam cul moviment des "Riot Grrrl" ===
Fuartementri impegnât cuintri il sesisim e i prejudizis de societât, Cobain al à simpri sostegnût la sena punk feminisite de citât di Olympia e il moviment des riot grrrl (cun clapis tant che i [[Bikini Kill]]). Al à vût un leam di amôr cun la batariste Tobi Vail, e propit une scrite cul spray fate de cjantante Kathleen Hanna sul mûr de sô cjase ("Kurt Smells Like Teen Spirit") e varà dât il non a le cjançon dai Nirvana che al à sblancjât tal marcât mondiâl.
=== Lis corentis colaborazions: Lanegan, i Melvins e i Go Team ===
Cobain nol à mai piardût di voli la sene underground, al a vût simpri colaborazions e relazions:
* '''Mark Lanegan''': Amì di un pieç dal cjantant dai Screaming Trees, Cobain al à scomenzât un progjet colaterâl cun lui tal 1989 sot il non di The Jury, regjistrant versions di tocs blues di Lead Belly (tant che Where Did You Sleep Last Night, che i Nirvana a sunaran tal lôr conciert dal vîf par MTV). Cobain al à ancje sunât la ghitare e fat i coris tal prin album soliste di Lanegan, ''The Winding Sheet'' (1990).
* '''I Melvins''': Grop fondamentâl de bande artistiche par Cobain, Buzz Osborne al è stât colui che i à fat cognossi Krist Novoselic, e Dale Crover al à sunât la batarie tes primis sessions dai Nirvana e in tal prin album ''Bleach''. Tal 1993, Cobain al à colaborât coprodusint e sunant la ghitare e lis percussions par cetancj tocs dal famôs album ''Houdini''.
* '''The Go Team''': Tal 1989, Cobain al à sunât la ghitare (sot il pseudonim di "Kurdt Kobain") tal singul a 7 poleârs ''Scratch It Out / Bikini Twilight'' de clape lo-fi The Go Team, un proget creât di Calvin Johnson (l'inventôr de etichete K Records, de cuâl Cobain si jere fat fâ un famôs tatuaç sul braç) e de sô compagne di epoche Tobi Vail.
== L'ereditât e l'impat culturâl ==
Cobain al è considerât un dai scritôrs di cjançons plui dotâts e plens di sensibilitât de sô generazion. La sô rabiose ma ancje sperançose vision, la sô sgarfante ghitare e lis sôs posizions cuintri la omolofobie, il razisim e la misogjinie (temis che al a difindût simpri cun fuarce sui palcs) a àn lassât un gnerf ineliminabîl in te culture pop e alternative.
=== La colaborazion cun William S. Burroughs ===
Kurt Cobain al jere un grant fan di Burroughs. Tal 1993, i doi a àn regjistrât cul mètodi dal "cut-up" l'EP ''The "Priest" They Called Him'', dulà che la ghitare distorte e distorcolade di Cobain e fâs de sfondre ae vôs strunida dal scritôr, inte sole volte che si àn cjatât in persone a Lawrence, Kansas.
== Discografie in studi (cun i Nirvana) ==
*''Bleach'' (1989)
*''Nevermind'' (1991)
*''In Utero'' (1993)
=== Dal vîf e antologjiis fondamentâls ===
*''MTV Unplugged in New York'' (1994)
*''From the muddy banks of the Wishkah'' (1996)
== Cjale ancje ==
*[[Grunge]]
*[[Nirvana]]
*[[William S. Burroughs]]
[[Categorie:Musiciscj americans]]
[[Categorie:Musiche grunge]]
41u1wmacj5inzhtoc0f250y18opqkn5
The Clash
0
14618
183865
2026-07-13T20:25:12Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: [[Figure:Clash 21051980 12 800.jpg|250px|miniatura|destra|I Clash in concert tal 1980 a Oslo]] I The Clash a son stâts une famôse clape musicâl inglês di musiche [[punk rock]], format tal [[1976]] a [[Londre]] e considerât une des clapis plui impurtantis e influents de storie de musiche rock. Cognossûts di cetancj tant che "l'unic grop che al importe" (par inglês The Only Band That Matters), i Clash a àn caraterizât la sena punk cul miscliçâ chest gjenar cun infl...
183865
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Clash 21051980 12 800.jpg|250px|miniatura|destra|I Clash in concert tal 1980 a Oslo]]
I The Clash a son stâts une famôse clape musicâl inglês di musiche [[punk rock]], format tal [[1976]] a [[Londre]] e considerât une des clapis plui impurtantis e influents de storie de musiche rock.
Cognossûts di cetancj tant che "l'unic grop che al importe" (par inglês The Only Band That Matters), i Clash a àn caraterizât la sena punk cul miscliçâ chest gjenar cun influence gnovis, soredut de bande de musiche [[reggae]], [[ska]], [[dub]] e rockabilly. Caraterizâts di un fuart impagn de bande politiche e sociâl di çampe, i lôr tocs a àn segnât une generazion.
== Storie ==
=== I prins agns e il debut cul punk (1976-1978) ===
La band e si è formade par inziative dal ghitarist [[Mick Jones]] e dal bassiste [[Paul Simonon]], insiemit al cjantant [[Joe Strummer]] (za component de clape pub-rock The 101'ers), al ghitarist Keith Levene (che al varès lassât daurman la clape) e al baterist Terry Chimes.
Tal [[1977]] a àn publicât il lôr prin disc omonim, ''The Clash'', un concentrât di rabie punk e sgarfantis acusis ae societât britaniche e al guvier, cun tocs storics tant che White Riot e London's Burning. Daspo’ de regjistrazion dal disc, Terry Chimes al è stât rimpiaçât dal batariste talentuôs Topper Headon, che al à dât al grop une stabilitât ritmiche e un sun plui elastic.
=== L'esplosion mondiâl cul dopli album "London Calling" (1979) ===
Daspò di un secont disc une vore plui comerciâl prodût di Sandy Pearlman, ''Give 'Em Enough Rope'' (1978), tal Dicembar dal [[1979]] i Clash a àn fât fûr la lôr opare mestre assolude : ''London Calling''.
Chest album dopli, vendût al cost di un disc singul par sielte de clape, al è considerât un dai piêçs plui biei de storie dal rock. Al è un viaç artistic dulà che il punk si sblancje e si mestre cun la bielece dal reggae, dal ska, dal pop e dal jazz. La famose cuvierte cul bas di Simonon rot sul palc e je deventade une icone de culture rock, e tocs tant che London Calling, Clampdown e The Guns of Brixton a son deventâts imnis di ribelion.
=== "Sandinista!" e il grant sucês di "Combat Rock" (1980-1982) ===
Tal [[1980]], i Clash a àn dât fûr un album tripli dal titul ''Sandinista!'', un viaç de bande de sperimentazion dub, rap e gospel, cul titul che al ufrîve un jutori e un leam al moviment revoluzionari dal Nicaragua.
Tal [[1982]] al è stât la volte di ''Combat Rock'', l'album di plui grant sucês di vendite, cul singul deventat un tormenton mondiâl Should I Stay or Should I Go e la famose Rock the Casbah. Chest disc, parò, al à tgnût in bande i prins clârs segns de tension de clape. Topper Headon al è stât slontanât par via de sô dipendence des droghis prime dal tour american.
=== La separazion e la fin (1983-1986) ===
[[Figure:Topper Headon (Sept08).jpg|250px|miniatura|destra|il baterist Topper Headon]]
Lis fadiosis diferencis artistichis jenfri Joe Strummer e Mick Jones a àn puartât al slontanament di chest ultim tal [[1983]] (che plui in avant al varès fondât i Big Audio Dynamite).
Cun la ghitare e la batarie cambiadis, Joe Strummer e Paul Simonon a àn publicât un ultim album tal [[1985]], ''Cut the Crap'', un disc une vore plui frêt e criticât dal public. Di front a une situazion artistiche rote par simpri, Strummer al à decîs di siere la cariere dai Clash tal [[1986]].
== Stîl e Temis de bande de politiche ==
I Clash a son cognossûts soredut par via dei lôr tescj plens di rabie cuintri il razisim, la disocupazion, l'imperialisim e par un rûl atîf in te rêt dal antifassisim. A son stâts tra i prins a sunâ concierts par la rane de campagn "Rock Against Racism" in Ingletere.
La sô sielte di messedâ la sgarfante vôs dal punk cun la bielece de musiche gjamaicane e je deventade une linie di riferiment par ducj i grops alternative che a son vignûts daspò.
== Formazion storiche ==
*[[Joe Strummer]] - vôs, ghitare (1976-1986)
*[[Mick Jones]] - ghitare, vôs (1976-1983)
*[[Paul Simonon]] - bas, vôs (1976-1986)
*[[Topper Headon]] - batarie (1977-1982)
== Discografie in studi ==
*''The Clash'' (1977)
*''Give 'Em Enough Rope'' (1978)
*''London Calling'' (1979)
*''Sandinista!'' (1980)
*''Combat Rock'' (1982)
*''Cut the Crap'' (1985)
== Cjale ancje ==
*[[Punk rock]]
*[[Ska]]
*[[Musiche reggae|Reggae]]
[[Categorie:Grops musicâi inglês]]
[[Categorie:Musiche punk]]
lmtck58ek9dns276v2gu922yel1biem
183866
183865
2026-07-13T20:25:31Z
Santefoscje73
11500
183866
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Clash 21051980 12 800.jpg|350px|miniatura|destra|I Clash in concert tal 1980 a Oslo]]
I The Clash a son stâts une famôse clape musicâl inglês di musiche [[punk rock]], format tal [[1976]] a [[Londre]] e considerât une des clapis plui impurtantis e influents de storie de musiche rock.
Cognossûts di cetancj tant che "l'unic grop che al importe" (par inglês The Only Band That Matters), i Clash a àn caraterizât la sena punk cul miscliçâ chest gjenar cun influence gnovis, soredut de bande de musiche [[reggae]], [[ska]], [[dub]] e rockabilly. Caraterizâts di un fuart impagn de bande politiche e sociâl di çampe, i lôr tocs a àn segnât une generazion.
== Storie ==
=== I prins agns e il debut cul punk (1976-1978) ===
La band e si è formade par inziative dal ghitarist [[Mick Jones]] e dal bassiste [[Paul Simonon]], insiemit al cjantant [[Joe Strummer]] (za component de clape pub-rock The 101'ers), al ghitarist Keith Levene (che al varès lassât daurman la clape) e al baterist Terry Chimes.
Tal [[1977]] a àn publicât il lôr prin disc omonim, ''The Clash'', un concentrât di rabie punk e sgarfantis acusis ae societât britaniche e al guvier, cun tocs storics tant che White Riot e London's Burning. Daspo’ de regjistrazion dal disc, Terry Chimes al è stât rimpiaçât dal batariste talentuôs Topper Headon, che al à dât al grop une stabilitât ritmiche e un sun plui elastic.
=== L'esplosion mondiâl cul dopli album "London Calling" (1979) ===
Daspò di un secont disc une vore plui comerciâl prodût di Sandy Pearlman, ''Give 'Em Enough Rope'' (1978), tal Dicembar dal [[1979]] i Clash a àn fât fûr la lôr opare mestre assolude : ''London Calling''.
Chest album dopli, vendût al cost di un disc singul par sielte de clape, al è considerât un dai piêçs plui biei de storie dal rock. Al è un viaç artistic dulà che il punk si sblancje e si mestre cun la bielece dal reggae, dal ska, dal pop e dal jazz. La famose cuvierte cul bas di Simonon rot sul palc e je deventade une icone de culture rock, e tocs tant che London Calling, Clampdown e The Guns of Brixton a son deventâts imnis di ribelion.
=== "Sandinista!" e il grant sucês di "Combat Rock" (1980-1982) ===
Tal [[1980]], i Clash a àn dât fûr un album tripli dal titul ''Sandinista!'', un viaç de bande de sperimentazion dub, rap e gospel, cul titul che al ufrîve un jutori e un leam al moviment revoluzionari dal Nicaragua.
Tal [[1982]] al è stât la volte di ''Combat Rock'', l'album di plui grant sucês di vendite, cul singul deventat un tormenton mondiâl Should I Stay or Should I Go e la famose Rock the Casbah. Chest disc, parò, al à tgnût in bande i prins clârs segns de tension de clape. Topper Headon al è stât slontanât par via de sô dipendence des droghis prime dal tour american.
=== La separazion e la fin (1983-1986) ===
[[Figure:Topper Headon (Sept08).jpg|250px|miniatura|destra|il baterist Topper Headon]]
Lis fadiosis diferencis artistichis jenfri Joe Strummer e Mick Jones a àn puartât al slontanament di chest ultim tal [[1983]] (che plui in avant al varès fondât i Big Audio Dynamite).
Cun la ghitare e la batarie cambiadis, Joe Strummer e Paul Simonon a àn publicât un ultim album tal [[1985]], ''Cut the Crap'', un disc une vore plui frêt e criticât dal public. Di front a une situazion artistiche rote par simpri, Strummer al à decîs di siere la cariere dai Clash tal [[1986]].
== Stîl e Temis de bande de politiche ==
I Clash a son cognossûts soredut par via dei lôr tescj plens di rabie cuintri il razisim, la disocupazion, l'imperialisim e par un rûl atîf in te rêt dal antifassisim. A son stâts tra i prins a sunâ concierts par la rane de campagn "Rock Against Racism" in Ingletere.
La sô sielte di messedâ la sgarfante vôs dal punk cun la bielece de musiche gjamaicane e je deventade une linie di riferiment par ducj i grops alternative che a son vignûts daspò.
== Formazion storiche ==
*[[Joe Strummer]] - vôs, ghitare (1976-1986)
*[[Mick Jones]] - ghitare, vôs (1976-1983)
*[[Paul Simonon]] - bas, vôs (1976-1986)
*[[Topper Headon]] - batarie (1977-1982)
== Discografie in studi ==
*''The Clash'' (1977)
*''Give 'Em Enough Rope'' (1978)
*''London Calling'' (1979)
*''Sandinista!'' (1980)
*''Combat Rock'' (1982)
*''Cut the Crap'' (1985)
== Cjale ancje ==
*[[Punk rock]]
*[[Ska]]
*[[Musiche reggae|Reggae]]
[[Categorie:Grops musicâi inglês]]
[[Categorie:Musiche punk]]
96ja4oxik6p8xqljnxod91t6swqkn41
183867
183866
2026-07-13T20:26:19Z
Santefoscje73
11500
183867
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Clash 21051980 12 800.jpg|350px|miniatura|destra|I Clash in concert tal 1980 a Oslo]]
I The Clash a son stâts une famôse clape musicâl inglês di musiche [[punk rock]], format tal [[1976]] a [[Londre]] e considerât une des clapis plui impurtantis e influents de storie de musiche rock.
Cognossûts di cetancj tant che "l'unic grop che al importe" (par inglês The Only Band That Matters), i Clash a àn caraterizât la sena punk cul miscliçâ chest gjenar cun influence gnovis, soredut de bande de musiche [[reggae]], [[ska]], [[dub]] e rockabilly. Caraterizâts di un fuart impagn de bande politiche e sociâl di çampe, i lôr tocs a àn segnât une generazion.
== Storie ==
=== I prins agns e il debut cul punk (1976-1978) ===
La band e si è formade par inziative dal ghitarist [[Mick Jones]] e dal bassiste [[Paul Simonon]], insiemit al cjantant [[Joe Strummer]] (za component de clape pub-rock The 101'ers), al ghitarist Keith Levene (che al varès lassât daurman la clape) e al baterist Terry Chimes.
Tal [[1977]] a àn publicât il lôr prin disc omonim, ''The Clash'', un concentrât di rabie punk e sgarfantis acusis ae societât britaniche e al guvier, cun tocs storics tant che White Riot e London's Burning. Daspo’ de regjistrazion dal disc, Terry Chimes al è stât rimpiaçât dal batariste talentuôs Topper Headon, che al à dât al grop une stabilitât ritmiche e un sun plui elastic.
=== L'esplosion mondiâl cul dopli album "London Calling" (1979) ===
Daspò di un secont disc une vore plui comerciâl prodût di Sandy Pearlman, ''Give 'Em Enough Rope'' (1978), tal Dicembar dal [[1979]] i Clash a àn fât fûr la lôr opare mestre assolude : ''London Calling''.
Chest album dopli, vendût al cost di un disc singul par sielte de clape, al è considerât un dai piêçs plui biei de storie dal rock. Al è un viaç artistic dulà che il punk si sblancje e si mestre cun la bielece dal reggae, dal ska, dal pop e dal jazz. La famose cuvierte cul bas di Simonon rot sul palc e je deventade une icone de culture rock, e tocs tant che London Calling, Clampdown e The Guns of Brixton a son deventâts imnis di ribelion.
=== "Sandinista!" e il grant sucês di "Combat Rock" (1980-1982) ===
Tal [[1980]], i Clash a àn dât fûr un album tripli dal titul ''Sandinista!'', un viaç de bande de sperimentazion dub, rap e gospel, cul titul che al ufrîve un jutori e un leam al moviment revoluzionari dal Nicaragua.
Tal [[1982]] al è stât la volte di ''Combat Rock'', l'album di plui grant sucês di vendite, cul singul deventat un tormenton mondiâl Should I Stay or Should I Go e la famose Rock the Casbah. Chest disc, parò, al à tgnût in bande i prins clârs segns de tension de clape. Topper Headon al è stât slontanât par via de sô dipendence des droghis prime dal tour american.
=== La separazion e la fin (1983-1986) ===
[[Figure:Topper Headon (Sept08).jpg|200px|miniatura|destra|il baterist Topper Headon]]
Lis fadiosis diferencis artistichis jenfri Joe Strummer e Mick Jones a àn puartât al slontanament di chest ultim tal [[1983]] (che plui in avant al varès fondât i Big Audio Dynamite).
Cun la ghitare e la batarie cambiadis, Joe Strummer e Paul Simonon a àn publicât un ultim album tal [[1985]], ''Cut the Crap'', un disc une vore plui frêt e criticât dal public. Di front a une situazion artistiche rote par simpri, Strummer al à decîs di siere la cariere dai Clash tal [[1986]].
== Stîl e Temis de bande de politiche ==
I Clash a son cognossûts soredut par via dei lôr tescj plens di rabie cuintri il razisim, la disocupazion, l'imperialisim e par un rûl atîf in te rêt dal antifassisim. A son stâts tra i prins a sunâ concierts par la rane de campagn "Rock Against Racism" in Ingletere.
La sô sielte di messedâ la sgarfante vôs dal punk cun la bielece de musiche gjamaicane e je deventade une linie di riferiment par ducj i grops alternative che a son vignûts daspò.
== Formazion storiche ==
*[[Joe Strummer]] - vôs, ghitare (1976-1986)
*[[Mick Jones]] - ghitare, vôs (1976-1983)
*[[Paul Simonon]] - bas, vôs (1976-1986)
*[[Topper Headon]] - batarie (1977-1982)
== Discografie in studi ==
*''The Clash'' (1977)
*''Give 'Em Enough Rope'' (1978)
*''London Calling'' (1979)
*''Sandinista!'' (1980)
*''Combat Rock'' (1982)
*''Cut the Crap'' (1985)
== Cjale ancje ==
*[[Punk rock]]
*[[Ska]]
*[[Musiche reggae|Reggae]]
[[Categorie:Grops musicâi inglês]]
[[Categorie:Musiche punk]]
d9wsn28yc3gqupdx8bfab19ml3lp1kv
Sene di Canterbury
0
14619
183871
2026-07-13T21:05:56Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: La '''Sene di Canterbury''' (par inglês Canterbury scene o Canterbury sound) e je une des rames plui particolârs, sperimentâls e fuziosis dal [[Progressive rock|rock progressîf]], dal [[rock psichdelic]] e dal [[jazz-rock]] britanic. Nassûte tal finâl dai agns ’60 in te citât di [[Canterbury]], tal Kent (Ingletiere), cheste sene e à ingrumât une rêt di musiciscj che a condividevin ideis artistichis, stîl di vite e che a passavin continuament di une clape musicâl...
183871
wikitext
text/x-wiki
La '''Sene di Canterbury''' (par inglês Canterbury scene o Canterbury sound) e je une des rames plui particolârs, sperimentâls e fuziosis dal [[Progressive rock|rock progressîf]], dal [[rock psichdelic]] e dal [[jazz-rock]] britanic. Nassûte tal finâl dai agns ’60 in te citât di [[Canterbury]], tal Kent (Ingletiere), cheste sene e à ingrumât une rêt di musiciscj che a condividevin ideis artistichis, stîl di vite e che a passavin continuament di une clape musicâl a une altre, creant un sun unic in tal mont de musiche d'avanguardie.
Puitost che un gjenar "dûr” , la Sene di Canterbury e je considerade une sielte artistiche definide di un particolâr mût di messedâ il jazz, la psichedelie, la musiche contemporanie e un tipic umorisim dadaist, stramp e garbât , tipicament inglês.
== Storie ==
=== La semence: i Wilde Flowers (1964-1969) ===
La fonde di dute la sene e je la clape dai Wilde Flowers, formade tal [[1964]]. Ancje se no àn mai publicât albums storics cuant che a jerin in vore, in cheste clape a sunât scuasit ducj i protagoniscj de sene de sô epoche, dividûts in dôs ramis de bande dal dret che a varan fat nassi lis dôs clapis plui incalcolabilis de Sene di Canterbury:
*Il prin rami (cun [[Robert Wyatt]], [[Kevin Ayers]] e Hugh Hopper) al varès fondât i Soft Machine.
*Il secont rami (cun Richard Sinclair, Pye Hastings e Dave Sinclair) al varès dât la vite ai Caravan.
=== I pionîrs: Soft Machine e Caravan (1968-1972) ===
I '''Soft Machine''' (nomenâts cussì par rane de opare di [[William S. Burroughs]], The Soft Machine) e i '''Caravan''' a son stâts i doi puestis di riferiment de sene.
*'''Soft Machine''': A àn scomençât cun suns psichedelics e dadaists par svoltâ de bande viers un jazz-rock une vore scûr, rûf, compless e cence cjant, caraterizât da l'ûs dal organ distuart di Mike Ratledge e de batarie di Robert Wyatt. Discs tant che ''Third'' (1970) a son considerâts capolavôrs de musiche d'avanguardie.
*'''Caravan''': Al contrari dai Soft Machine, i Caravan a àn mantgnût un mût di sunâ plui garbât, d'atmosfere e pop, sburdât cun stramp umorisim e bielece progressive. Il lôr album dal [[1971]], ''In the Land of Grey and Pink'', cul famôs l toc Nine Feet Underground, al è l'imni plui clâr e rapresentatîf de Sene di Canterbury.
=== Daevid Allen e la planetarietât dai Gong ===
Un altri personaç fondamentâl al è stât l'australian Daevid Allen, component storic dai Soft Machine che par via di problemis di sôs sieltes de bande de leç nol à podût tornâ in Ingletere, lassan la clape in France. Cussì al à fondât la clape cosmiche dai Gong, un viaç tra la psichedelie space-rock e la mitologjie inventade par lui des "Radio Gnome" cul trilogie dai albums ''Flying Teapot'', ''Angel's Egg'' e ''You'' (1973-1974).
=== L'evoluzion: Hatfield and the North e National Health (1973-1980) ===
Inte seconde metât dai agns ’70, la sene e à tgnût un stîl ancjemò plui complès e in bande tecnic cul mût de fusion e de musiche contemporanie. Clapis tant che i Hatfield and the North e i National Health (cun musiciscj dal calibri di Dave Stewart e Pip Pyle) a àn puartât il sun di Canterbury a un nivel di incalcolabil complicazion de bande de partiture, tgnûts però par mieç di titui garbâts e tescj ironics e stramps.
== Stîl e Carateristichis dal sun ==
La musiche de Sene di Canterbury e si ricognos par dretis liniis :
* '''Misture de bande di jazz e pop''': L'ûs di armoniis complesis, tipichis dal jazz, ma sunadis cun la freschece e la melodie de musiche pop o folk.
* '''Umorisim dadaist''': I tescj a son dispès sgarfantis, no-sense, plens di anagramis, zûcs di peraulis e ironie tipiche inglês, in bande critiche a le societât borghese.
* '''Sons carateristichis''': L'ûs dal tastieris (soredut l'organ de marcje Lowrey) e de ghitare bas distuartis cun l'efet di distorsion "fuzz".
* '''Improvisazion''': Luncs moments di improvisazion de bande dai struments cul mût dal jazz e dal rock sperimentâl.
== Clapis plui impurtantis de sene ==
*[[Soft Machine]]
*[[Caravan]]
*[[Gong]]
* The Wilde Flowers
*[[Matching Mole]] (clape fondade da Robert Wyatt daspò vê lassât i Soft Machine)
*[[Hatfield and the North]]
*[[National Health]]
*[[Egg]]
*[[Henry Cow]] (cul leam de bande de politiche e sperimental cul moviment Rock in Opposition)
== Cjale ancje ==
*[[Rock progressive|Rock progressîf]]
*[[Jazz-rock]]
*[[Soft Machine]]
[[Categorie:Grops di rock progressîf]]
[[Categorie:Sene di Canterbury]]
o1x2480y4il0key13e8n4k8r58efg2r
183872
183871
2026-07-13T21:07:15Z
Santefoscje73
11500
/* Clapis plui impurtantis de sene */
183872
wikitext
text/x-wiki
La '''Sene di Canterbury''' (par inglês Canterbury scene o Canterbury sound) e je une des rames plui particolârs, sperimentâls e fuziosis dal [[Progressive rock|rock progressîf]], dal [[rock psichdelic]] e dal [[jazz-rock]] britanic. Nassûte tal finâl dai agns ’60 in te citât di [[Canterbury]], tal Kent (Ingletiere), cheste sene e à ingrumât une rêt di musiciscj che a condividevin ideis artistichis, stîl di vite e che a passavin continuament di une clape musicâl a une altre, creant un sun unic in tal mont de musiche d'avanguardie.
Puitost che un gjenar "dûr” , la Sene di Canterbury e je considerade une sielte artistiche definide di un particolâr mût di messedâ il jazz, la psichedelie, la musiche contemporanie e un tipic umorisim dadaist, stramp e garbât , tipicament inglês.
== Storie ==
=== La semence: i Wilde Flowers (1964-1969) ===
La fonde di dute la sene e je la clape dai Wilde Flowers, formade tal [[1964]]. Ancje se no àn mai publicât albums storics cuant che a jerin in vore, in cheste clape a sunât scuasit ducj i protagoniscj de sene de sô epoche, dividûts in dôs ramis de bande dal dret che a varan fat nassi lis dôs clapis plui incalcolabilis de Sene di Canterbury:
*Il prin rami (cun [[Robert Wyatt]], [[Kevin Ayers]] e Hugh Hopper) al varès fondât i Soft Machine.
*Il secont rami (cun Richard Sinclair, Pye Hastings e Dave Sinclair) al varès dât la vite ai Caravan.
=== I pionîrs: Soft Machine e Caravan (1968-1972) ===
I '''Soft Machine''' (nomenâts cussì par rane de opare di [[William S. Burroughs]], The Soft Machine) e i '''Caravan''' a son stâts i doi puestis di riferiment de sene.
*'''Soft Machine''': A àn scomençât cun suns psichedelics e dadaists par svoltâ de bande viers un jazz-rock une vore scûr, rûf, compless e cence cjant, caraterizât da l'ûs dal organ distuart di Mike Ratledge e de batarie di Robert Wyatt. Discs tant che ''Third'' (1970) a son considerâts capolavôrs de musiche d'avanguardie.
*'''Caravan''': Al contrari dai Soft Machine, i Caravan a àn mantgnût un mût di sunâ plui garbât, d'atmosfere e pop, sburdât cun stramp umorisim e bielece progressive. Il lôr album dal [[1971]], ''In the Land of Grey and Pink'', cul famôs l toc Nine Feet Underground, al è l'imni plui clâr e rapresentatîf de Sene di Canterbury.
=== Daevid Allen e la planetarietât dai Gong ===
Un altri personaç fondamentâl al è stât l'australian Daevid Allen, component storic dai Soft Machine che par via di problemis di sôs sieltes de bande de leç nol à podût tornâ in Ingletere, lassan la clape in France. Cussì al à fondât la clape cosmiche dai Gong, un viaç tra la psichedelie space-rock e la mitologjie inventade par lui des "Radio Gnome" cul trilogie dai albums ''Flying Teapot'', ''Angel's Egg'' e ''You'' (1973-1974).
=== L'evoluzion: Hatfield and the North e National Health (1973-1980) ===
Inte seconde metât dai agns ’70, la sene e à tgnût un stîl ancjemò plui complès e in bande tecnic cul mût de fusion e de musiche contemporanie. Clapis tant che i Hatfield and the North e i National Health (cun musiciscj dal calibri di Dave Stewart e Pip Pyle) a àn puartât il sun di Canterbury a un nivel di incalcolabil complicazion de bande de partiture, tgnûts però par mieç di titui garbâts e tescj ironics e stramps.
== Stîl e Carateristichis dal sun ==
La musiche de Sene di Canterbury e si ricognos par dretis liniis :
* '''Misture de bande di jazz e pop''': L'ûs di armoniis complesis, tipichis dal jazz, ma sunadis cun la freschece e la melodie de musiche pop o folk.
* '''Umorisim dadaist''': I tescj a son dispès sgarfantis, no-sense, plens di anagramis, zûcs di peraulis e ironie tipiche inglês, in bande critiche a le societât borghese.
* '''Sons carateristichis''': L'ûs dal tastieris (soredut l'organ de marcje Lowrey) e de ghitare bas distuartis cun l'efet di distorsion "fuzz".
* '''Improvisazion''': Luncs moments di improvisazion de bande dai struments cul mût dal jazz e dal rock sperimentâl.
== Clapis plui impurtantis de sene ==
*[[Soft Machine]]
*[[Caravan]]
*[[Gong]]
* The Wilde Flowers
*[[Matching Mole]] (clape fondade da Robert Wyatt daspò vê lassât i Soft Machine)
*[[Hatfield and the North]]
*[[National Health]]
*[[Egg (clape musicâl)]]
*[[Henry Cow]] (cul leam de bande de politiche e sperimental cul moviment Rock in Opposition)
== Cjale ancje ==
*[[Rock progressive|Rock progressîf]]
*[[Jazz-rock]]
*[[Soft Machine]]
[[Categorie:Grops di rock progressîf]]
[[Categorie:Sene di Canterbury]]
84yqd0nggo9rcuo1det2x6p8s827tm6
183873
183872
2026-07-13T21:07:43Z
Santefoscje73
11500
/* Cjale ancje */
183873
wikitext
text/x-wiki
La '''Sene di Canterbury''' (par inglês Canterbury scene o Canterbury sound) e je une des rames plui particolârs, sperimentâls e fuziosis dal [[Progressive rock|rock progressîf]], dal [[rock psichdelic]] e dal [[jazz-rock]] britanic. Nassûte tal finâl dai agns ’60 in te citât di [[Canterbury]], tal Kent (Ingletiere), cheste sene e à ingrumât une rêt di musiciscj che a condividevin ideis artistichis, stîl di vite e che a passavin continuament di une clape musicâl a une altre, creant un sun unic in tal mont de musiche d'avanguardie.
Puitost che un gjenar "dûr” , la Sene di Canterbury e je considerade une sielte artistiche definide di un particolâr mût di messedâ il jazz, la psichedelie, la musiche contemporanie e un tipic umorisim dadaist, stramp e garbât , tipicament inglês.
== Storie ==
=== La semence: i Wilde Flowers (1964-1969) ===
La fonde di dute la sene e je la clape dai Wilde Flowers, formade tal [[1964]]. Ancje se no àn mai publicât albums storics cuant che a jerin in vore, in cheste clape a sunât scuasit ducj i protagoniscj de sene de sô epoche, dividûts in dôs ramis de bande dal dret che a varan fat nassi lis dôs clapis plui incalcolabilis de Sene di Canterbury:
*Il prin rami (cun [[Robert Wyatt]], [[Kevin Ayers]] e Hugh Hopper) al varès fondât i Soft Machine.
*Il secont rami (cun Richard Sinclair, Pye Hastings e Dave Sinclair) al varès dât la vite ai Caravan.
=== I pionîrs: Soft Machine e Caravan (1968-1972) ===
I '''Soft Machine''' (nomenâts cussì par rane de opare di [[William S. Burroughs]], The Soft Machine) e i '''Caravan''' a son stâts i doi puestis di riferiment de sene.
*'''Soft Machine''': A àn scomençât cun suns psichedelics e dadaists par svoltâ de bande viers un jazz-rock une vore scûr, rûf, compless e cence cjant, caraterizât da l'ûs dal organ distuart di Mike Ratledge e de batarie di Robert Wyatt. Discs tant che ''Third'' (1970) a son considerâts capolavôrs de musiche d'avanguardie.
*'''Caravan''': Al contrari dai Soft Machine, i Caravan a àn mantgnût un mût di sunâ plui garbât, d'atmosfere e pop, sburdât cun stramp umorisim e bielece progressive. Il lôr album dal [[1971]], ''In the Land of Grey and Pink'', cul famôs l toc Nine Feet Underground, al è l'imni plui clâr e rapresentatîf de Sene di Canterbury.
=== Daevid Allen e la planetarietât dai Gong ===
Un altri personaç fondamentâl al è stât l'australian Daevid Allen, component storic dai Soft Machine che par via di problemis di sôs sieltes de bande de leç nol à podût tornâ in Ingletere, lassan la clape in France. Cussì al à fondât la clape cosmiche dai Gong, un viaç tra la psichedelie space-rock e la mitologjie inventade par lui des "Radio Gnome" cul trilogie dai albums ''Flying Teapot'', ''Angel's Egg'' e ''You'' (1973-1974).
=== L'evoluzion: Hatfield and the North e National Health (1973-1980) ===
Inte seconde metât dai agns ’70, la sene e à tgnût un stîl ancjemò plui complès e in bande tecnic cul mût de fusion e de musiche contemporanie. Clapis tant che i Hatfield and the North e i National Health (cun musiciscj dal calibri di Dave Stewart e Pip Pyle) a àn puartât il sun di Canterbury a un nivel di incalcolabil complicazion de bande de partiture, tgnûts però par mieç di titui garbâts e tescj ironics e stramps.
== Stîl e Carateristichis dal sun ==
La musiche de Sene di Canterbury e si ricognos par dretis liniis :
* '''Misture de bande di jazz e pop''': L'ûs di armoniis complesis, tipichis dal jazz, ma sunadis cun la freschece e la melodie de musiche pop o folk.
* '''Umorisim dadaist''': I tescj a son dispès sgarfantis, no-sense, plens di anagramis, zûcs di peraulis e ironie tipiche inglês, in bande critiche a le societât borghese.
* '''Sons carateristichis''': L'ûs dal tastieris (soredut l'organ de marcje Lowrey) e de ghitare bas distuartis cun l'efet di distorsion "fuzz".
* '''Improvisazion''': Luncs moments di improvisazion de bande dai struments cul mût dal jazz e dal rock sperimentâl.
== Clapis plui impurtantis de sene ==
*[[Soft Machine]]
*[[Caravan]]
*[[Gong]]
* The Wilde Flowers
*[[Matching Mole]] (clape fondade da Robert Wyatt daspò vê lassât i Soft Machine)
*[[Hatfield and the North]]
*[[National Health]]
*[[Egg (clape musicâl)]]
*[[Henry Cow]] (cul leam de bande de politiche e sperimental cul moviment Rock in Opposition)
== Cjale ancje ==
*[[Progressive rock|Rock progressîf]]
*[[Jazz-rock]]
*[[Soft Machine]]
[[Categorie:Grops di rock progressîf]]
[[Categorie:Sene di Canterbury]]
9pshw9l8fehn8kqy22gw14h4kc2uh99
Saturni (planet)
0
14620
183878
2026-07-14T09:10:20Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: [[Figure:Saturn during Equinox.jpg|350px|miniatura|destra|Fotografie dal planete Saturni , scatade de sonde Cassini tal 2009]] '''Saturni''' (simbul: 🪐) al è il sest pianet dal [[Sisteme Solâr]] in ordin di distance dal Soreli e il secont plui grant par masse e par dimensions rispiet a [[Jupitari]]. Al fâs part de categorie dai '''gjants gassôs''' (insiemit cun Jupitari, Uran e Netun). Il sô non al ven de divinitât romane de agriculture, Saturno (corispondent al gr...
183878
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Saturn during Equinox.jpg|350px|miniatura|destra|Fotografie dal planete Saturni , scatade de sonde Cassini tal 2009]]
'''Saturni''' (simbul: 🪐) al è il sest pianet dal [[Sisteme Solâr]] in ordin di distance dal Soreli e il secont plui grant par masse e par dimensions rispiet a [[Jupitari]]. Al fâs part de categorie dai '''gjants gassôs''' (insiemit cun Jupitari, Uran e Netun).
Il sô non al ven de divinitât romane de agriculture, Saturno (corispondent al grêc Crono).
== Carateristichis fisichis==
Saturni al è un sferoit scliçât ai pôls: il ragi ecuatoriâl al è di cirche 60 268 km, mentri chel polâr al è di 54 364 km. Chest scliçament al è causât de sô rotazion une vore svelte e dal sô stât fluis.
La sô carateristiche fisiche plui curiose e je la '''densitât''': Saturni al è l'unic pianet dal Sisteme Solâr che al à une densitât medie minôr di chê de aghe, precise a sôl 0,687 g/cm³. Se o podessin meti Saturni intun lâc di aghe grant avonde, al navigarès.
Siben che il sô volum al sedi cirche 760 voltis chel de Tiere, la sô masse e je dome 95 voltis superiôr a chê terestre, propit par vie de sô basse densitât.
=== Composizion interne ===
Si calcole che Saturni al gubiedi un piçul nuclui cretos e metalic tal centri, cun une masse valutade jenfri 9 e 22 voltis chê de Tiere. Chest nuclui al è riondât di un fît strât di idrogjen metalic licuid, un strât intermedi di idrogjen e eli licuits, e infin une struture esteriôr gassose.
=== L'Atmosfere ===
L'atmosfere esteriôr di Saturni e je formade in grande part di:
'''Idrogjen (H2):''' ≈ 96%
'''Eli (He):''' ≈ 3%
Piçulis traciis di metan (CH4), amoniache (NH3), etan (C2H6) e altris idrocarbûrs.
La temperature medie de sô atmosfere e je cetant frêde, atôr dai -140 °C (o 130 K).
=== Dinamiche de atmosfere e i vents===
I vents su Saturni a son jenfri i plui violents dal Sisteme Solâr, e a puedin rivâ a velocitâts di plui di 1 800 km/h (plui fuarts di chei di Jupitari, ma minôrs rispiet a Uran e Netun).
Tal pôl nord di Saturni al esist un fenomen atmosferic unic e particolâr: une struture a forme '''esagonâl stabile''' dotade di un ragjo di varis miârs di chilometris.
== I anei di Saturni ==
La carateristiche plui famose e spetacolâr dal planêt e je di sigûr dut il sô complès '''sisteme di anei'''.
*'''Composizion:''' A son formâts par plui di piçui framents di glace di aghe (al 99%) cun contaminazions di polvars silicate e carbonose. Lis dimensions di chestis particulis a van dal sâf di savalon ai blancs di rocis grancj diviers metris.
*'''Dimensions:''' I anei si estendin di 6 600 km a 120 700 km parsore dal ecuatôr dal pianet, ma a son incredibilmentri sutilis: il lôr spessôr al varie dome jenfri i 10 m e il chilometri.
*'''Origjin:''' La teorie plui acetade e je che i anei a sedin i rescj di une antighe lune o comete distrute des fuarcis de maree gravitazionâl di Saturni cuant che si jere svicinade masse al planêt (passant il limit di Roche).
== Satelits naturâi==
Saturni al à un sisteme ric di lunis. In dì di vuê a son stâts identificâts e confermâts plui di 140 satelits naturâi. I plui impurtants a son:
*'''Titan:''' Il plui grant in assolût, cuntun diametri di 5 150 km (plui grant dal pianet Mercuri). Al è l'unic satelit dal Sisteme Solâr cuntune atmosfere dense e impurtante (formade par lo plui di azot) e cun lâcs di idrocarburs licuids (metan e etan) su la sô superficie.
*'''Encelât:''' Une piçule lune di glace famose par i sôs ''geysers'' di aghe che a sbrocan dal sô ocean sot-glaçât. Al è un dai lûcs plui bogns par la ricercje di vite estrateoriche.
*'''Mimas:''' Cognossût par il sô grant cratêr "Herschel" ch'al fâs someâ al satelit a la "Sfele de Muart" de saghe di Star Wars.
*'''Iapet (Japetus):''' Caraterizât di un frapant contrast di colôr (une bande scure come il cjbon e une biane come la nêf).
Esplorazion e osservazion
Saturni al è visibil a voli nût de Tiere e par chest al è cognossût fin dal temp des civiltâts antichis (babilonesis, greghis, romanes).
== La prime osservazion cul telescopi==
Tal 1610, '''Galileo Galilei''' al fo il prim a osservâ Saturni cuntun telescopi. Par vie de scarse risoluzion dal sô imprest, Galileo nol rivà a capî la nature dai anei: al pensave che il pianet al jere dotât di doi "orai" o satelits plui piçui ai lâts (lu definì "triplic"). Dome tal 1655, lo sienziât olandês '''Christiaan Huygens''' al capìs che Saturni al jere circondât di un anel plat e distanziât dal planêt.
=== Missions spaziâls modernis ===
Quatri sondis spaziâls a han visitât Saturni:
*'''Pioneer 11 (1979):''' Al eseguì il prin volade daprûf (''flyby'').
*'''Voyager 1 e Voyager 2 (1980 e 1981):''' A mandaran lis primis imagjins di alte risuluzion dai anei e des lunis.
*'''Cassini-Huygens (2004–2017):''' Une mission bilanceade jenfri NASA, ESA e ASI. La sonde Cassini e je jentrade in orbite ator di Saturni par 13 agns, mentri il modulo ''Huygens'' al è atariât cun sucès su la superficie di Titan tal 2005. La mission e si è finide tal setembar 2017 cuntun "tuffo" controlât de sonde tal inside dal atmosfere dal pianet par evitâ contaminazions des lunis che a puedin vê aghe licuide.
=== Dâts statistics e orbitâi ===
{| class="wikitable" style="margin: 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; border-collapse: collapse; width: 100%;"
|- style="background: #f2f2f2; text-align: left;"
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Parametri
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Valôr
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Distanza medie dal Soreli'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 1 429 400 000 km (9,582 UA)
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi de rivoluzion (an)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 29,45 agns terestris
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi di rotazion (dì)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 10 oris e 33 minûts
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion de orbite'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 2,48°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion asse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 26,73°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Masse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 5,6846 × 1026 kg
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Gravitât in superficie'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 10,44 m/s² (pari a 1,065 ''g'')
|}
gm28qrs9t8afj5p7b83wbcr74bnqeqp
183879
183878
2026-07-14T09:13:37Z
Santefoscje73
11500
183879
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Saturn during Equinox.jpg|350px|miniatura|destra|Fotografie dal planete Saturni , scatade de sonde Cassini tal 2009]]
'''Saturni''' (simbul: 🪐) al è il sest pianet dal [[Sisteme solâr]] in ordin di distance dal Soreli e il secont plui grant par masse e par dimensions rispiet a [[Jupiter]]. Al fâs part de categorie dai '''gjants gassôs''' (insiemit cun Jupitari, [[Uran]] e [[Netun]]).
Il sô non al ven de divinitât romane de agriculture, Saturno (corispondent al grêc Crono).
== Carateristichis fisichis==
Saturni al è un sferoit scliçât ai pôls: il ragi ecuatoriâl al è di cirche 60 268 km, mentri chel polâr al è di 54 364 km. Chest scliçament al è causât de sô rotazion une vore svelte e dal sô stât fluis.
La sô carateristiche fisiche plui curiose e je la '''densitât''': Saturni al è l'unic pianet dal Sisteme Solâr che al à une densitât medie minôr di chê de aghe, precise a sôl 0,687 g/cm³. Se o podessin meti Saturni intun lâc di aghe grant avonde, al navigarès.
Siben che il sô volum al sedi cirche 760 voltis chel de Tiere, la sô masse e je dome 95 voltis superiôr a chê terestre, propit par vie de sô basse densitât.
=== Composizion interne ===
Si calcole che Saturni al gubiedi un piçul nuclui cretos e metalic tal centri, cun une masse valutade jenfri 9 e 22 voltis chê de [[Tiere]]. Chest nuclui al è riondât di un fît strât di idrogjen metalic licuit, un strât intermedi di idrogjen e eli licuits, e infin une struture esteriôr gassose.
=== L'Atmosfere ===
L'atmosfere esteriôr di Saturni e je formade in grande part di:
'''Idrogjen (H2):''' ≈ 96%
'''Eli (He):''' ≈ 3%
Piçulis traciis di metan (CH4), amoniache (NH3), etan (C2H6) e altris idrocarbûrs.
La temperature medie de sô atmosfere e je cetant frêde, atôr dai -140 °C (o 130 K).
=== Dinamiche de atmosfere e i vents===
I vents su Saturni a son jenfri i plui violents dal Sisteme Solâr, e a puedin rivâ a velocitâts di plui di 1 800 km/h (plui fuarts di chei di Jupiter, ma minôrs rispiet a Uran e Netun).
Tal pôl nord di Saturni al esist un fenomen atmosferic unic e particolâr: une struture a forme '''esagonâl stabile''' dotade di un ragjo di varis miârs di chilometris.
== I anei di Saturni ==
La carateristiche plui famose e spetacolâr dal planêt e je di sigûr dut il sô complès '''sisteme di anei'''.
*'''Composizion:''' A son formâts par plui di piçui framents di glace di aghe (al 99%) cun contaminazions di polvars silicate e carbonose. Lis dimensions di chestis particulis a van dal sâf di savalon ai blancs di rocis grancj diviers metris.
*'''Dimensions:''' I anei si estendin di 6 600 km a 120 700 km parsore dal ecuatôr dal pianet, ma a son incredibilmentri sutilis: il lôr spessôr al varie dome jenfri i 10 m e il chilometri.
*'''Origjin:''' La teorie plui acetade e je che i anei a sedin i rescj di une antighe lune o comete distrute des fuarcis de maree gravitazionâl di Saturni cuant che si jere svicinade masse al planêt (passant il limit di Roche).
== Satelits naturâi==
Saturni al à un sisteme ric di lunis. In dì di vuê a son stâts identificâts e confermâts plui di 140 satelits naturâi. I plui impurtants a son:
*'''Titan:''' Il plui grant in assolût, cuntun diametri di 5 150 km (plui grant dal pianet Mercuri). Al è l'unic satelit dal Sisteme Solâr cuntune atmosfere dense e impurtante (formade par lo plui di azot) e cun lâcs di idrocarburs licuids (metan e etan) su la sô superficie.
*'''Encelât:''' Une piçule lune di glace famose par i sôs ''geysers'' di aghe che a sbrocan dal sô ocean sot-glaçât. Al è un dai lûcs plui bogns par la ricercje di vite estrateoriche.
*'''Mimas:''' Cognossût par il sô grant cratêr "Herschel" ch'al fâs someâ al satelit a la "Sfele de Muart" de saghe di Star Wars.
*'''Iapet (Japetus):''' Caraterizât di un frapant contrast di colôr (une bande scure come il cjbon e une biane come la nêf).
Esplorazion e osservazion
Saturni al è visibil a voli nût de Tiere e par chest al è cognossût fin dal temp des civiltâts antichis (babilonesis, greghis, romanes).
== La prime osservazion cul telescopi==
Tal 1610, '''Galileo Galilei''' al fo il prim a osservâ Saturni cuntun telescopi. Par vie de scarse risoluzion dal sô imprest, Galileo nol rivà a capî la nature dai anei: al pensave che il pianet al jere dotât di doi "orai" o satelits plui piçui ai lâts (lu definì "triplic"). Dome tal 1655, lo sienziât olandês '''Christiaan Huygens''' al capìs che Saturni al jere circondât di un anel plat e distanziât dal planêt.
=== Missions spaziâls modernis ===
Quatri sondis spaziâls a han visitât Saturni:
*'''Pioneer 11 (1979):''' Al eseguì il prin volade daprûf (''flyby'').
*'''Voyager 1 e Voyager 2 (1980 e 1981):''' A mandaran lis primis imagjins di alte risuluzion dai anei e des lunis.
*'''Cassini-Huygens (2004–2017):''' Une mission bilanceade jenfri NASA, ESA e ASI. La sonde Cassini e je jentrade in orbite ator di Saturni par 13 agns, mentri il modulo ''Huygens'' al è atariât cun sucès su la superficie di Titan tal 2005. La mission e si è finide tal setembar 2017 cuntun "tuffo" controlât de sonde tal inside dal atmosfere dal pianet par evitâ contaminazions des lunis che a puedin vê aghe licuide.
=== Dâts statistics e orbitâi ===
{| class="wikitable" style="margin: 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; border-collapse: collapse; width: 100%;"
|- style="background: #f2f2f2; text-align: left;"
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Parametri
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Valôr
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Distanza medie dal Soreli'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 1 429 400 000 km (9,582 UA)
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi de rivoluzion (an)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 29,45 agns terestris
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi di rotazion (dì)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 10 oris e 33 minûts
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion de orbite'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 2,48°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion asse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 26,73°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Masse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 5,6846 × 1026 kg
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Gravitât in superficie'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 10,44 m/s² (pari a 1,065 ''g'')
|}
5dx1otflcdwpg48q7qr7xtl533w8wr5
183889
183879
2026-07-14T09:57:08Z
Santefoscje73
11500
183889
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Saturn during Equinox.jpg|350px|miniatura|destra|Fotografie dal planete Saturni , scatade de sonde Cassini tal 2009]]
'''Saturni''' (simbul: ♄,) al è il sest pianet dal [[Sisteme solâr]] in ordin di distance dal Soreli e il secont plui grant par masse e par dimensions rispiet a [[Jupiter]]. Al fâs part de categorie dai '''gjants gassôs''' (insiemit cun Jupitari, [[Uran]] e [[Netun]]).
Il sô non al ven de divinitât romane de agriculture, Saturno (corispondent al grêc Crono).
== Carateristichis fisichis==
Saturni al è un sferoit scliçât ai pôls: il ragi ecuatoriâl al è di cirche 60 268 km, mentri chel polâr al è di 54 364 km. Chest scliçament al è causât de sô rotazion une vore svelte e dal sô stât fluis.
La sô carateristiche fisiche plui curiose e je la '''densitât''': Saturni al è l'unic pianet dal Sisteme Solâr che al à une densitât medie minôr di chê de aghe, precise a sôl 0,687 g/cm³. Se o podessin meti Saturni intun lâc di aghe grant avonde, al navigarès.
Siben che il sô volum al sedi cirche 760 voltis chel de Tiere, la sô masse e je dome 95 voltis superiôr a chê terestre, propit par vie de sô basse densitât.
=== Composizion interne ===
Si calcole che Saturni al gubiedi un piçul nuclui cretos e metalic tal centri, cun une masse valutade jenfri 9 e 22 voltis chê de [[Tiere]]. Chest nuclui al è riondât di un fît strât di idrogjen metalic licuit, un strât intermedi di idrogjen e eli licuits, e infin une struture esteriôr gassose.
=== L'Atmosfere ===
L'atmosfere esteriôr di Saturni e je formade in grande part di:
'''Idrogjen (H2):''' ≈ 96%
'''Eli (He):''' ≈ 3%
Piçulis traciis di metan (CH4), amoniache (NH3), etan (C2H6) e altris idrocarbûrs.
La temperature medie de sô atmosfere e je cetant frêde, atôr dai -140 °C (o 130 K).
=== Dinamiche de atmosfere e i vents===
I vents su Saturni a son jenfri i plui violents dal Sisteme Solâr, e a puedin rivâ a velocitâts di plui di 1 800 km/h (plui fuarts di chei di Jupiter, ma minôrs rispiet a Uran e Netun).
Tal pôl nord di Saturni al esist un fenomen atmosferic unic e particolâr: une struture a forme '''esagonâl stabile''' dotade di un ragjo di varis miârs di chilometris.
== I anei di Saturni ==
La carateristiche plui famose e spetacolâr dal planêt e je di sigûr dut il sô complès '''sisteme di anei'''.
*'''Composizion:''' A son formâts par plui di piçui framents di glace di aghe (al 99%) cun contaminazions di polvars silicate e carbonose. Lis dimensions di chestis particulis a van dal sâf di savalon ai blancs di rocis grancj diviers metris.
*'''Dimensions:''' I anei si estendin di 6 600 km a 120 700 km parsore dal ecuatôr dal pianet, ma a son incredibilmentri sutilis: il lôr spessôr al varie dome jenfri i 10 m e il chilometri.
*'''Origjin:''' La teorie plui acetade e je che i anei a sedin i rescj di une antighe lune o comete distrute des fuarcis de maree gravitazionâl di Saturni cuant che si jere svicinade masse al planêt (passant il limit di Roche).
== Satelits naturâi==
Saturni al à un sisteme ric di lunis. In dì di vuê a son stâts identificâts e confermâts plui di 140 satelits naturâi. I plui impurtants a son:
*'''Titan:''' Il plui grant in assolût, cuntun diametri di 5 150 km (plui grant dal pianet Mercuri). Al è l'unic satelit dal Sisteme Solâr cuntune atmosfere dense e impurtante (formade par lo plui di azot) e cun lâcs di idrocarburs licuids (metan e etan) su la sô superficie.
*'''Encelât:''' Une piçule lune di glace famose par i sôs ''geysers'' di aghe che a sbrocan dal sô ocean sot-glaçât. Al è un dai lûcs plui bogns par la ricercje di vite estrateoriche.
*'''Mimas:''' Cognossût par il sô grant cratêr "Herschel" ch'al fâs someâ al satelit a la "Sfele de Muart" de saghe di Star Wars.
*'''Iapet (Japetus):''' Caraterizât di un frapant contrast di colôr (une bande scure come il cjbon e une biane come la nêf).
Esplorazion e osservazion
Saturni al è visibil a voli nût de Tiere e par chest al è cognossût fin dal temp des civiltâts antichis (babilonesis, greghis, romanes).
== La prime osservazion cul telescopi==
Tal 1610, '''Galileo Galilei''' al fo il prim a osservâ Saturni cuntun telescopi. Par vie de scarse risoluzion dal sô imprest, Galileo nol rivà a capî la nature dai anei: al pensave che il pianet al jere dotât di doi "orai" o satelits plui piçui ai lâts (lu definì "triplic"). Dome tal 1655, lo sienziât olandês '''Christiaan Huygens''' al capìs che Saturni al jere circondât di un anel plat e distanziât dal planêt.
=== Missions spaziâls modernis ===
Quatri sondis spaziâls a han visitât Saturni:
*'''Pioneer 11 (1979):''' Al eseguì il prin volade daprûf (''flyby'').
*'''Voyager 1 e Voyager 2 (1980 e 1981):''' A mandaran lis primis imagjins di alte risuluzion dai anei e des lunis.
*'''Cassini-Huygens (2004–2017):''' Une mission bilanceade jenfri NASA, ESA e ASI. La sonde Cassini e je jentrade in orbite ator di Saturni par 13 agns, mentri il modulo ''Huygens'' al è atariât cun sucès su la superficie di Titan tal 2005. La mission e si è finide tal setembar 2017 cuntun "tuffo" controlât de sonde tal inside dal atmosfere dal pianet par evitâ contaminazions des lunis che a puedin vê aghe licuide.
=== Dâts statistics e orbitâi ===
{| class="wikitable" style="margin: 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; border-collapse: collapse; width: 100%;"
|- style="background: #f2f2f2; text-align: left;"
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Parametri
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Valôr
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Distanza medie dal Soreli'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 1 429 400 000 km (9,582 UA)
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi de rivoluzion (an)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 29,45 agns terestris
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi di rotazion (dì)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 10 oris e 33 minûts
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion de orbite'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 2,48°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion asse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 26,73°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Masse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 5,6846 × 1026 kg
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Gravitât in superficie'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 10,44 m/s² (pari a 1,065 ''g'')
|}
ngmkh7u8i5tzvqbm8rvnpi3xt5saeq7
Mercuri (planet)
0
14621
183880
2026-07-14T09:23:38Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: [[Figure:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|350px|miniatura|destra|Mercuri fotografât de sonde Messenger]] '''Mercuri''' (simbul: ☿) al è il prin pianet dal [[Sisteme solâr]] in ordin di distance dal Soreli e il plui piçul di ducj par dimension e par masse. Par vie de sô posizion, al fâs part dai '''planets terestris''' (formâts di rocie) e al à un grum di carateristichis une vore particolârs. Il sô non al ven dal diu roman dal comerci, de rapiditât e me...
183880
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Mercury in color - Prockter07 centered.jpg|350px|miniatura|destra|Mercuri fotografât de sonde Messenger]]
'''Mercuri''' (simbul: ☿) al è il prin pianet dal [[Sisteme solâr]] in ordin di distance dal Soreli e il plui piçul di ducj par dimension e par masse. Par vie de sô posizion, al fâs part dai '''planets terestris''' (formâts di rocie) e al à un grum di carateristichis une vore particolârs.
Il sô non al ven dal diu roman dal comerci, de rapiditât e messis des divinitâts de Antighe Grecie par vie che il planet al si mûf tal cîl plui svelt di ducj chei altris.
== Carateristichis fisichis ==
Mercuri al è un corp celest predos e sence ativitât geologjiche drenti de sô superficie di milions di agns.
=== La superficie e i cratêrs ===
La superficie di Mercuri e somee un grum a chê de [[Lune]]: e je scure e plene di cratêrs di impat causâts dai meteorits. Chescj cratêrs a son restâts conservâts par simpri parcè che sul pianet nol a une atmosfere e duncje la erosion dal vint o de aghe no esist. Il cratêr di impat plui grant e famôs al è il '''Cjadin Caloris''' (''Caloris Basin''), cuntun diametri di cirche 1 550 km, formât tal imprin de storie dal Sisteme Solâr.
=== Esosfere e temperaduris estremis ===
Mercuri nol à une vere atmosfere par via de sô gravitât masse debile e de vicinance estrema cul Soreli (ch'al rionde dut cul vint solâr). Al à invezit une sutilisime '''esosfere''' temporanee formade di atomi di eli, idrogjen, sodi, potassi e ossigjen tirâts fûr des rocis o caturâts dal vint solâr.
Par colpe de mancjance di un strât gassôs che al podedi dâ stabilidât termiche (cence un veri efeti sere), Mercuri al à la plui grande '''escursion termiche''' di dut il Sisteme Solâr:
De bande esposta di front al Soreli, la temperature e rive fintremai a 430 °C.
De bande scure (in ombrena), la temperature e cole jù fintremai a -180 °C.
== Struture interne ==
Siben che al sedi un pianet di piçulis dimensions, Mercuri al è un dai corps plui dens de nestre famee planetarie, piçul sôl rispiet ae Tiere. La sô densitât e je di 5,427 g/cm³.
La sô struture interne e je divisa in chest mût:
'''Un grant nuclui metalic di fier:''' Al rapresente cirche il 70% de masse di dut il pianet e al à un ragi di plui di 2 000 km (cirche il 75% dal ragi planetari).
'''Un strât esteriôr sutil:''' Formât di un mantiel di silicats e di une scusse di rocie fine.
Chest grant nuclui di fier, ch'al podarès jessi in part ancjemò licuid, al gubiede un debil '''cjamp magnetic''' planetari, equivalent a cirche l'1% di chel de Tiere.
== Rotazion e orbite ==
L'orbite di Mercuri e je la plui ecentriche (scuciade) rispiet a chei altris pianets. Il sô "an" (periodi di rivoluzion) al dure dome 88 dì terestris, mentri il sô "dì" (periodi di rotazion su sô as) al dure 58,6 dì terestris.
Chest raport al cree un efeti particolâr clamât '''risonance orbite-rotazion 3:2''': il pianet al fâs propit trê rotazions sul sô as par ogni dôs rivoluzions ator dal Soreli. Par un osservadôr ipotetic in superficie, un dì solâr (dal cici di un misdì al seguint) al dure ben 176 dì terestris.
Mercuri '''nol à satelits naturâi''' (lunis) e '''nol à anei'''.
== Esplorazion spaziâl ==
L'esplorazion di Mercuri e je une de sopes plui dificilis pe inzegnerie spaziâle. Par rivâ a jentri in orbite ator dal pianet, lis sondis a scugnin scombati cu la fuarte gravitât dal Soreli, doprant une grande cuantitât di carburant o sghingiant cun maneuvers di assistence gravitazionâl (''flyby'').
Fintremai a vuê, dome trê missions a han esplorât di daprûf il pianet:
'''Mariner 10 (1974-1975):''' Sonda de NASA che e à fat trê voladis daprûf, mandant lis primis imagjins di detai e mapant il 45% de superficie.
'''MESSENGER (2011-2015):''' Simpri de NASA, e je stade la prime sonde a jentri in orbite stabil ator di Mercuri. E à mapât dut il planêt, cjantant informazions sbrogâdis e discuvrint aghe glaçade tal fonts di cualchi cratêr polâr simpri in ombrena.
'''BepiColombo (dal 2018):''' Mission in cors realizade in colaborazion jenfri la ESA (Europe) e la JAXA (Gjapone). La sonde e jentrarà in orbite stabil tal planêt tal 2026 par fâ une analisis completa dal cjamp magnetic e de struture interne.
== Dâts statistics e orbitâi ==
{| class="wikitable" style="margin: 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; border-collapse: collapse; width: 100%;"
|- style="background: #f2f2f2; text-align: left;"
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Parametri
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Valôr
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Distanza medie dal Soreli'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 57 909 050 km (0,387 UA)
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi de rivoluzion (an)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 87,969 dì terestris
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi di rotazion (dì)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 58,646 dì terestris
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion de orbite'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 7,005°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion asse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 0,034°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Masse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 3,3011 × 1023 kg (0,055 massis terestris)
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Gravitât in superficie'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 3,7 m/s² (pari a 0,38 ''g'')
|}
nbbcdkkwpwsdzf1n9yxrk2lj1w3l9qd
Bielestele
0
14622
183884
2026-07-14T09:33:14Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: '''Bielestele''' (par talian ''Venere'', simbul: ♀), cognossût storicamentri in furlan ancje cul non di '''Vinar''' o '''Veniar''', al è il secont pianet dal [[Sisteme solâr]] in ordin di distance dal Soreli. Par vie des sôs dimensions, de sô masse e de sô composizion gjenerâl, al è spes considerât il "pianet gimul" de [[Tiere]], ancje se lis sôs condizions in superficie a son completamentri diviersis e une vore plui penosis. Al è l'ogjet naturâl plui lusint ta...
183884
wikitext
text/x-wiki
'''Bielestele''' (par talian ''Venere'', simbul: ♀), cognossût storicamentri in furlan ancje cul non di '''Vinar''' o '''Veniar''', al è il secont pianet dal [[Sisteme solâr]] in ordin di distance dal Soreli. Par vie des sôs dimensions, de sô masse e de sô composizion gjenerâl, al è spes considerât il "pianet gimul" de [[Tiere]], ancje se lis sôs condizions in superficie a son completamentri diviersis e une vore plui penosis.
Al è l'ogjet naturâl plui lusint tal cîl di gnot daspò de [[Lune]], e pe sô bielece e splendôr al cjape il non di Bielestele (ven a stâi la "stele biele"). Par vie de sô orbite plui interne di chê terestre, al si viôt dome a la matine (prime de jessude dal Soreli) o a la sere (daspò dal tramont).
== Carateristichis fisichis ==
Bielestele al è un planet terestri (formât di rocie) e al à un ragi ecuatoriâl di 6 051,8 km, une vore dongje a chel de Tiere (ch'al è di 6 378 km).
Siben che al sedi plui distanziat dal Soreli rispiet a [[Mercuri]], Bielestele al è di distac il '''pianet plui cjalt dal Sisteme Solâr''', cun temperature in superficie che a passin di stabil i 460 °C. Chest al è par colpe de sô atmosfere, che e rionde un estrem ed incontrolât effet sere.
=== Atmosfere e effet sere ===
L'atmosfere de Bielestele e je une vore cjalde e pesante. La pression in superficie e je 92 voltis plui alte di chê de Tiere, ecuivalent a la pression che si cjate a scuasit 1 000 metri di profonditât sot l'aghe dal mar.
La composizion de sô atmosfere e je formade di:
'''Anidride carboniche (CO2):''' ≈ 96,5%
'''Azôt (N2):''' ≈ 3,5%
Piçulis traciis di anidride solforose (SO2), argon (Ar), eli, neon e vapôr di aghe.
L'atmosfere e je screade di un strât fît di nûvs di '''acid solforic''' (H2SO4) altamentri rifletent. Chestis nûvs a scuindin in mût determinât la superficie dal pianet a la osservazion di visuale direte de Tiere, e a rifletin cirche il 70% de lûs solâr, rint la Bielestele cetant splendide tal cîl.
La grande cuantitât di anidride carboniche e intrape il cjalt dal Soreli, sbrogant temperature costantis de bande esposte e de bande scure, sence escursions termichis rispiet ai dâts de gnot o dal dì.
=== Superficie e geologjie ===
La superficie dal pianet e à podût jessi mapade dome par mieç di radars. E risulte jessi par lo plui sterile e caraterizade di grancj plans di rocie vulcaniche.
'''Vulcans:''' Su Bielestele a son stadis contadis plui di 1 600 struturis vulcanichis maiôrs, e probabilmentri miârs di vulcanis minoris. Cetants di chescj vulcanis a son ancjemò atîfs, mandant fûr lavas basaltichis.
'''Cratêrs di impat:''' A son presints ma in numar limitât. I meteorits piçui si disgreghin daprûf tal inside de dense atmosfere, duncje si cjatin dome cratêrs di dimensions sorenvioris a qualchi chilometri.
'''Anomalie continentâls:''' I doi altipians plui grancj a cjapin il non di ''Ishtar Terra'' (tal emisfere nord, cul mont Maxwell che al è il plui alt dal planêt) e ''Aphrodite Terra'' (su la zone ecuatoriâl).
== Rotazion e orbite ==
L'orbite de Bielestele e je la plui rionde (cun mancul ecentricitât) di dut il Sisteme Solâr. Il sô an (periodi de rivoluzion) al dure 224,7 dì terestris.
La sô rotazion e à dôs carateristichis une vore stranis:
'''Rotazion retrograde:''' Bielestele al rionde su se stes in direzion contrarie rispiet a la Tiere e a la plui part dai altris planets. Par un osservadôr ipotetic in superficie, il Soreli al colas de bande di Jevât (Est) e al vignarès fûr de bande di Ponent (Ovest).
'''Rotazion une vore lenti:''' Al fâs dome un riondât sul sô as ogni 243 dì terestris. Chest al vûl dî che, par un efeti combinât cul moviment orbitâl, un dì solâr (il passâ dal mardì di un misdì al seguint) al dure cirche 117 dì terestris.
Bielestele '''nol à satelits naturâi''' e '''nol à anei'''.
== Esplorazion spaziâl ==
Bielestele al è stât il prin pianet a jessi visitât di une sonde terestre (Mariner 2 tal 1962). La sô esplorazion e je stade severe par vie des condizions estrimis di temperature e pression, che a destrucin i imprecis eletrònics in poche oris.
=== Principâls missions ===
'''Il program Venera (URSS, 1961–1984):''' Al è stât un grant sucès de inzegnerie sovietiche. La sonde ''Venera 7'' (1970) e à fat il prin atariament controlât su un altri pianet, mentri la ''Venera 9'' (1975) e à mandât lis primis imagjins in biand-e-neri de superficie. Lis sondis seguintis a han ancje fat analizis chimichis dal teren e mandât foto a colôrs, resistint fintremai a massis di dôs oris prime di fâsi deforma dal cjalt e de pression.
'''Sonde Magellan (NASA, 1989–1994):''' E à doprât un radar par mapâ cun precision il 98% de superficie de Bielestele, svelant i detais geologjics de sô scusse rociose.
'''Missions modernis:''' Sonde tant che ''Venus Express'' (ESA, 2006-2014) e ''Akatsuki'' (JAXA, in orbite dal 2015) a han studiât soredut la dinamiche complese dai nûvs e dai vents de atmosfere.
== Dâts statistics e orbitâi ==
{| class="wikitable" style="margin: 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; border-collapse: collapse; width: 100%;"
|- style="background: #f2f2f2; text-align: left;"
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Parametri
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Valôr
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Distanza medie dal Soreli'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 108 208 930 km (0,723 UA)
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi de rivoluzion (an)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 224,701 dì terestris
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi di rotazion (dì)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | -243,025 dì terestris (retrogrado)
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion de orbite'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 3,394°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion asse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 177,36°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Masse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 4,8675 × 1024 kg (0,815 massis terestris)
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Gravitât in superficie'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 8,87 m/s² (pari a 0,904 ''g'')
|}
rvbdq2dc8cp4jcze1mi223jg2icvaho
Jupiter (planet)
0
14623
183885
2026-07-14T09:50:04Z
Santefoscje73
11500
Gnove pagjine: [[Figure:Jupiter OPAL 2024.png|350px|miniatura|destra|Jupiter fotografât tal 2024 dal telescopi spaziâl Hubble]] '''Jupiter''' (simbul: ), cognossût in furlan ancje cul non storic di '''Gjôf''', al è il cuint planet dal [[Sisteme Solâr]] in ordin di distance dal Soreli e il plui grant di ducj par dimension e par masse. Al è il prin e il plui massîf dai '''gjgants gassôs''' (insiemit cun Saturni, Uran e Netun). Il sô non al ven da la divinitât romane Jupiter (coris...
183885
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Jupiter OPAL 2024.png|350px|miniatura|destra|Jupiter fotografât tal 2024 dal telescopi spaziâl Hubble]]
'''Jupiter''' (simbul: ), cognossût in furlan ancje cul non storic di '''Gjôf''', al è il cuint planet dal [[Sisteme Solâr]] in ordin di distance dal Soreli e il plui grant di ducj par dimension e par masse. Al è il prin e il plui massîf dai '''gjgants gassôs''' (insiemit cun Saturni, Uran e Netun).
Il sô non al ven da la divinitât romane Jupiter (corispondent al grêc Zeus), il divinitât dal cîl e pari e pont di riferiment di dutis lis divinitâts, par vie de sô grandece e dal sô splendôr tal cîl di gnot.
== Carateristichis fisichis ==
Jupiter al è un planet principalmentri fluit: al à un ragi ecuatoriâl di 71 492 km (cirche 11 voltis chel de Tiere), ma par vie de sô rotazion une vore svelte al risultâ un pôc scliçât ai pôlos (ragi polâr di 66 854 km).
La sô masse e je enorme: e je pari a 318 voltis chê de Tiere e, se o calcolìn ducj i altris planets dal Sisteme Solâr metûts insiemit, la masse di Jupiter e je plui dal dopli de lôr some.
Siben che al sedi tant grant, la sô densitât medie e je di dome 1,326 g/cm³, cetant plui basse di chê dai planets terestris (come la Tiere) parcè che al è formât soredut de gas.
== L'Atmosfere ==
L'atmosfere di Jupiter e je la plui estese di dut il Sisteme Solâr. E je caraterizade di frapantis bandis di colôr diferent (blanc, ros, cjastine) dividudis di corints che a tirin a velocitâts altissimis, fintremai a 600 km/h.
La composizion de sô atmosfere e je formade par lo plui di:
*'''Idrogjen (H2):''' ≈ 89,8%
*'''Eli (He):''' ≈ 10,2%
Piçulis cuantetâts di metan (CH4), amoniache (NH3), vapôr di aghe e fosfine (PH3).
=== La Grande Magle Rose ===
La carateristiche plui famose de sô atmosfere e je la '''Grande Magle Rose''' (''Great Red Spot'' in inglês), un anticiclon gjigant che al turnedi di almancul 350 agns (da cuant che i oms a han tacât a doprâ il telescopi). Cheste timpeste e je tant grande che e podarès contignî drentri la Tiere par intîr.
== Struture interne ==
L'interni di Jupiter al è sotmetût a pressions e temperature estremis. I studis a sugjerissin che la struture e sedi dividude in trê strâts principâls:
*'''Un nuclui centrâl solid:''' Formât di rocie, metai e ghice, cun une masse stimade jenfri 12 e 45 voltis chê de Tiere.
*'''Un mantiel di idrogjen metalic licuid:''' Cheste sostance particolâr, ch'e si forme dome a pressions altissimis, e condûs la eletricitât e '''e gjenere''' un violent '''cjamp magnetic''' planetari (14 voltis plui fuart di chel de Tiere).
*'''Un strât di idrogjen e eli gassôs:''' Che al va de bande esteriôr de atmosfere fin daprûf dal ocean di idrogjen metalic.
== Satelits naturâi ==
Jupiter al à un sisteme di lunis cetant ric e in stât di evoluzion. Fin a vuê a son stâts scuviers e catalogâts plui di 95 satelits naturâi. I plui impurtants a son i quatri '''satelits galileans''' (o mediceis), scuvierts de bande di Galileo Galilei tal 1610 cun un piçul telescopi:
*'''Io:''' Al è il corp celest cun plui ativitât vulcaniche di dut il Sisteme Solâr, cu la superficie cuvierte di solfar e basalt di continue ebolizion.
*'''Europe:''' Cuntune scusse esteriôr di glace di aghe e un grant ocean di aghe licuide sot de superficie. Al è un dai obietîfs principâls pe ricercje di formis di vite estrateoriche.
*'''Ganimede:''' La lune plui grande di dut il Sisteme Solâr (ancje plui grande dal planet Mercuri). Al è l'unic satelit dotât di un sô cjamp magnetic proprie.
*'''Calisto:''' Caraterizât di une superficie vecje e plene di cratêrs di impat, sence frapantis ativitâts geologjichis drentri de sô scusse.
Jupiter al à ancje un '''sisteme di anei piçui''' e scurs (formâts di polvars, no di glace come chei di Saturni), che si puedin viodi dome cui telescopis modernis o cu lis sondis spaziâls.
== Esplorazion spaziâl ==
Par vie de sô grandece e de fuarte gravitât, Jupiter al è stât visitât di un grum di sondis spaziâls, doprât spes ancje tant che "baston de gravitât" (''gravity assist'') par dâ sveltece a sondis diretis viers i planets plui esternis.
=== Principâls missions ===
'''Voyager 1 e Voyager 2 (1979):''' A han mandât fûr lis primis fotos di alte cualitât de Grande Macle Rose, scuviert i anei dal planet e mostrate pe prime volte la ativitât vulcaniche di Io.
*'''Sonde Galileo (1995–2003):''' E à orbitât ator dal planet par dotors agns, sglisint detais fondamentâi su la struture di Europa e Ganimede, mandant ancje un modulo drentri de atmosfere par analizâ la sô composizion chimiche.
*'''Sonde Juno (dal 2016):''' Mission de NASA che e studie di daprûf la struture interne, la atmosfere e la magnetosfere de Jupiter cun un'orbite polâr strette par schivâ i violents strâts di radiazions.
*'''Missions modernis:''' La mission '''JUICE''' (ESA, bussiade tal 2023) e la sonde '''Europa Clipper''' (NASA, bussiade tal 2024) a son in viaç par rivâ tal sisteme di Jupiter cul fin di studiâ in detai lis lunis galileanis glaçadis e la lôr capacitât di dâ acet a la vite.
== Dâts statistics e orbitâi ==
{| class="wikitable" style="margin: 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; border-collapse: collapse; width: 100%;"
|- style="background: #f2f2f2; text-align: left;"
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Parametri
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Valôr
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Distanza medie dal Soreli'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 778 412 010 km (5,203 UA)
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi de rivoluzion (an)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 11,86 agns terestris
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi di rotazion (dì)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 9 oris e 56 minûts
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion de orbite'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 1,305°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion asse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 3,13°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Masse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 1,8986 × 1027 kg
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Gravitât in superficie'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 24,79 m/s² (pari a 2,528 ''g'')
|}
9zrx4mfqfqzscvlov9ge7slmhtyen86
183886
183885
2026-07-14T09:54:15Z
Santefoscje73
11500
183886
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Jupiter OPAL 2024.png|350px|miniatura|destra|Jupiter fotografât tal 2024 dal telescopi spaziâl Hubble]]
'''Jupiter''' (simbul: ♃,), cognossût in furlan ancje cul non storic di '''Gjôf''', al è il cuint planet dal [[Sisteme solâr]] in ordin di distance dal Soreli e il plui grant di ducj par dimension e par masse. Al è il prin e il plui massîf dai '''gjgants gassôs''' (insiemit cun [[Saturni]], [[Uran]] e [[Netun]]).
Il sô non al ven da la divinitât romane Jupiter (corispondent al grêc Zeus), il divinitât dal cîl e pari e pont di riferiment di dutis lis divinitâts, par vie de sô grandece e dal sô splendôr tal cîl di gnot.
== Carateristichis fisichis ==
Jupiter al è un planet principalmentri fluit: al à un ragi ecuatoriâl di 71 492 km (cirche 11 voltis chel de [[Tiere]]), ma par vie de sô rotazion une vore svelte al risultâ un pôc scliçât ai pôlos (ragi polâr di 66 854 km).
La sô masse e je enorme: e je pari a 318 voltis chê de Tiere e, se o calcolìn ducj i altris planets dal Sisteme Solâr metûts insiemit, la masse di Jupiter e je plui dal dopli de lôr some.
Siben che al sedi tant grant, la sô densitât medie e je di dome 1,326 g/cm³, cetant plui basse di chê dai planets terestris (come la Tiere) parcè che al è formât soredut de gas.
== L'Atmosfere ==
L'atmosfere di Jupiter e je la plui estese di dut il Sisteme Solâr. E je caraterizade di frapantis bandis di colôr diferent (blanc, ros, cjastine) dividudis di corints che a tirin a velocitâts altissimis, fintremai a 600 km/h.
La composizion de sô atmosfere e je formade par lo plui di:
*'''Idrogjen (H2):''' ≈ 89,8%
*'''Eli (He):''' ≈ 10,2%
Piçulis cuantetâts di metan (CH4), amoniache (NH3), vapôr di aghe e fosfine (PH3).
=== La Grande Magle Rose ===
La carateristiche plui famose de sô atmosfere e je la '''Grande Magle Rose''' (''Great Red Spot'' in inglês), un anticiclon gjigant che al turnedi di almancul 350 agns (da cuant che i oms a han tacât a doprâ il telescopi). Cheste timpeste e je tant grande che e podarès contignî drentri la Tiere par intîr.
== Struture interne ==
L'interni di Jupiter al è sotmetût a pressions e temperature estremis. I studis a sugjerissin che la struture e sedi dividude in trê strâts principâls:
*'''Un nuclui centrâl solid:''' Formât di rocie, metai e ghice, cun une masse stimade jenfri 12 e 45 voltis chê de Tiere.
*'''Un mantiel di idrogjen metalic licuid:''' Cheste sostance particolâr, ch'e si forme dome a pressions altissimis, e condûs la eletricitât e '''e gjenere''' un violent '''cjamp magnetic''' planetari (14 voltis plui fuart di chel de Tiere).
*'''Un strât di idrogjen e eli gassôs:''' Che al va de bande esteriôr de atmosfere fin daprûf dal ocean di idrogjen metalic.
== Satelits naturâi ==
Jupiter al à un sisteme di lunis cetant ric e in stât di evoluzion. Fin a vuê a son stâts scuviers e catalogâts plui di 95 satelits naturâi. I plui impurtants a son i quatri '''satelits galileans''' (o mediceis), scuvierts de bande di Galileo Galilei tal 1610 cun un piçul telescopi:
*'''Io:''' Al è il corp celest cun plui ativitât vulcaniche di dut il Sisteme Solâr, cu la superficie cuvierte di solfar e basalt di continue ebolizion.
*'''Europe:''' Cuntune scusse esteriôr di glace di aghe e un grant ocean di aghe licuide sot de superficie. Al è un dai obietîfs principâls pe ricercje di formis di vite estrateoriche.
*'''Ganimede:''' La lune plui grande di dut il Sisteme Solâr (ancje plui grande dal planet Mercuri). Al è l'unic satelit dotât di un sô cjamp magnetic proprie.
*'''Calisto:''' Caraterizât di une superficie vecje e plene di cratêrs di impat, sence frapantis ativitâts geologjichis drentri de sô scusse.
Jupiter al à ancje un '''sisteme di anei piçui''' e scurs (formâts di polvars, no di glace come chei di Saturni), che si puedin viodi dome cui telescopis modernis o cu lis sondis spaziâls.
== Esplorazion spaziâl ==
Par vie de sô grandece e de fuarte gravitât, Jupiter al è stât visitât di un grum di sondis spaziâls, doprât spes ancje tant che "baston de gravitât" (''gravity assist'') par dâ sveltece a sondis diretis viers i planets plui esternis.
=== Principâls missions ===
'''Voyager 1 e Voyager 2 (1979):''' A han mandât fûr lis primis fotos di alte cualitât de Grande Macle Rose, scuviert i anei dal planet e mostrate pe prime volte la ativitât vulcaniche di Io.
*'''Sonde Galileo (1995–2003):''' E à orbitât ator dal planet par dotors agns, sglisint detais fondamentâi su la struture di Europa e Ganimede, mandant ancje un modulo drentri de atmosfere par analizâ la sô composizion chimiche.
*'''Sonde Juno (dal 2016):''' Mission de NASA che e studie di daprûf la struture interne, la atmosfere e la magnetosfere de Jupiter cun un'orbite polâr strette par schivâ i violents strâts di radiazions.
*'''Missions modernis:''' La mission '''JUICE''' (ESA, bussiade tal 2023) e la sonde '''Europa Clipper''' (NASA, bussiade tal 2024) a son in viaç par rivâ tal sisteme di Jupiter cul fin di studiâ in detai lis lunis galileanis glaçadis e la lôr capacitât di dâ acet a la vite.
== Dâts statistics e orbitâi ==
{| class="wikitable" style="margin: 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; border-collapse: collapse; width: 100%;"
|- style="background: #f2f2f2; text-align: left;"
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Parametri
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Valôr
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Distanza medie dal Soreli'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 778 412 010 km (5,203 UA)
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi de rivoluzion (an)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 11,86 agns terestris
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi di rotazion (dì)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 9 oris e 56 minûts
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion de orbite'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 1,305°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion asse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 3,13°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Masse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 1,8986 × 1027 kg
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Gravitât in superficie'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 24,79 m/s² (pari a 2,528 ''g'')
|}
b8koi7x23gzigcf8za0u5e0do3fpul3
183887
183886
2026-07-14T09:54:44Z
Santefoscje73
11500
183887
wikitext
text/x-wiki
[[Figure:Jupiter OPAL 2024.png|350px|miniatura|destra|Jupiter fotografât tal 2024 dal telescopi spaziâl Hubble]]
'''Jupiter''' (simbul: ♃,), cognossût in furlan ancje cul non storic di '''Gjôf''', al è il cuint planet dal [[Sisteme solâr]] in ordin di distance dal Soreli e il plui grant di ducj par dimension e par masse. Al è il prin e il plui massîf dai '''gjgants gassôs''' (insiemit cun [[Saturni (planet)]], [[Uran]] e [[Netun]]).
Il sô non al ven da la divinitât romane Jupiter (corispondent al grêc Zeus), il divinitât dal cîl e pari e pont di riferiment di dutis lis divinitâts, par vie de sô grandece e dal sô splendôr tal cîl di gnot.
== Carateristichis fisichis ==
Jupiter al è un planet principalmentri fluit: al à un ragi ecuatoriâl di 71 492 km (cirche 11 voltis chel de [[Tiere]]), ma par vie de sô rotazion une vore svelte al risultâ un pôc scliçât ai pôlos (ragi polâr di 66 854 km).
La sô masse e je enorme: e je pari a 318 voltis chê de Tiere e, se o calcolìn ducj i altris planets dal Sisteme Solâr metûts insiemit, la masse di Jupiter e je plui dal dopli de lôr some.
Siben che al sedi tant grant, la sô densitât medie e je di dome 1,326 g/cm³, cetant plui basse di chê dai planets terestris (come la Tiere) parcè che al è formât soredut de gas.
== L'Atmosfere ==
L'atmosfere di Jupiter e je la plui estese di dut il Sisteme Solâr. E je caraterizade di frapantis bandis di colôr diferent (blanc, ros, cjastine) dividudis di corints che a tirin a velocitâts altissimis, fintremai a 600 km/h.
La composizion de sô atmosfere e je formade par lo plui di:
*'''Idrogjen (H2):''' ≈ 89,8%
*'''Eli (He):''' ≈ 10,2%
Piçulis cuantetâts di metan (CH4), amoniache (NH3), vapôr di aghe e fosfine (PH3).
=== La Grande Magle Rose ===
La carateristiche plui famose de sô atmosfere e je la '''Grande Magle Rose''' (''Great Red Spot'' in inglês), un anticiclon gjigant che al turnedi di almancul 350 agns (da cuant che i oms a han tacât a doprâ il telescopi). Cheste timpeste e je tant grande che e podarès contignî drentri la Tiere par intîr.
== Struture interne ==
L'interni di Jupiter al è sotmetût a pressions e temperature estremis. I studis a sugjerissin che la struture e sedi dividude in trê strâts principâls:
*'''Un nuclui centrâl solid:''' Formât di rocie, metai e ghice, cun une masse stimade jenfri 12 e 45 voltis chê de Tiere.
*'''Un mantiel di idrogjen metalic licuid:''' Cheste sostance particolâr, ch'e si forme dome a pressions altissimis, e condûs la eletricitât e '''e gjenere''' un violent '''cjamp magnetic''' planetari (14 voltis plui fuart di chel de Tiere).
*'''Un strât di idrogjen e eli gassôs:''' Che al va de bande esteriôr de atmosfere fin daprûf dal ocean di idrogjen metalic.
== Satelits naturâi ==
Jupiter al à un sisteme di lunis cetant ric e in stât di evoluzion. Fin a vuê a son stâts scuviers e catalogâts plui di 95 satelits naturâi. I plui impurtants a son i quatri '''satelits galileans''' (o mediceis), scuvierts de bande di Galileo Galilei tal 1610 cun un piçul telescopi:
*'''Io:''' Al è il corp celest cun plui ativitât vulcaniche di dut il Sisteme Solâr, cu la superficie cuvierte di solfar e basalt di continue ebolizion.
*'''Europe:''' Cuntune scusse esteriôr di glace di aghe e un grant ocean di aghe licuide sot de superficie. Al è un dai obietîfs principâls pe ricercje di formis di vite estrateoriche.
*'''Ganimede:''' La lune plui grande di dut il Sisteme Solâr (ancje plui grande dal planet Mercuri). Al è l'unic satelit dotât di un sô cjamp magnetic proprie.
*'''Calisto:''' Caraterizât di une superficie vecje e plene di cratêrs di impat, sence frapantis ativitâts geologjichis drentri de sô scusse.
Jupiter al à ancje un '''sisteme di anei piçui''' e scurs (formâts di polvars, no di glace come chei di Saturni), che si puedin viodi dome cui telescopis modernis o cu lis sondis spaziâls.
== Esplorazion spaziâl ==
Par vie de sô grandece e de fuarte gravitât, Jupiter al è stât visitât di un grum di sondis spaziâls, doprât spes ancje tant che "baston de gravitât" (''gravity assist'') par dâ sveltece a sondis diretis viers i planets plui esternis.
=== Principâls missions ===
'''Voyager 1 e Voyager 2 (1979):''' A han mandât fûr lis primis fotos di alte cualitât de Grande Macle Rose, scuviert i anei dal planet e mostrate pe prime volte la ativitât vulcaniche di Io.
*'''Sonde Galileo (1995–2003):''' E à orbitât ator dal planet par dotors agns, sglisint detais fondamentâi su la struture di Europa e Ganimede, mandant ancje un modulo drentri de atmosfere par analizâ la sô composizion chimiche.
*'''Sonde Juno (dal 2016):''' Mission de NASA che e studie di daprûf la struture interne, la atmosfere e la magnetosfere de Jupiter cun un'orbite polâr strette par schivâ i violents strâts di radiazions.
*'''Missions modernis:''' La mission '''JUICE''' (ESA, bussiade tal 2023) e la sonde '''Europa Clipper''' (NASA, bussiade tal 2024) a son in viaç par rivâ tal sisteme di Jupiter cul fin di studiâ in detai lis lunis galileanis glaçadis e la lôr capacitât di dâ acet a la vite.
== Dâts statistics e orbitâi ==
{| class="wikitable" style="margin: 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; border-collapse: collapse; width: 100%;"
|- style="background: #f2f2f2; text-align: left;"
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Parametri
! style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | Valôr
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Distanza medie dal Soreli'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 778 412 010 km (5,203 UA)
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi de rivoluzion (an)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 11,86 agns terestris
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Periodi di rotazion (dì)'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 9 oris e 56 minûts
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion de orbite'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 1,305°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Inclinazion asse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 3,13°
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Masse'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 1,8986 × 1027 kg
|-
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | '''Gravitât in superficie'''
| style="padding: 0.5em; border: 1px solid #aaa;" | 24,79 m/s² (pari a 2,528 ''g'')
|}
25kxwsyt65jdj9aycaltdpdgwc30xet
Uran (planet)
0
14624
183897
2026-07-14T10:11:57Z
Santefoscje73
11500
Santefoscje73 al à spostât la pagjine [[Uran]] a [[Uran (divinitât)]]: Titolo errato: Distinzion jenfri il planet e le divinitât greche
183897
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Uran (divinitât)]]
novtom887dcs7sa0xmk79xoy08yvhnm
Poseidon
0
14625
183899
2026-07-14T10:13:17Z
Santefoscje73
11500
Santefoscje73 al à spostât la pagjine [[Poseidon]] a [[Poseidon (divinitât)]]
183899
wikitext
text/x-wiki
#RINVIA [[Poseidon (divinitât)]]
ni14clndeazugdmjmtl6j2dbzritql2