Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1662 1229293 1212192 2026-05-04T17:03:30Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1229293 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1990-er jierren]]. == Foarfallen == ;jannewaris *[[1 jannewaris|1]] - It âlde [[Tsjechoslowakije]] wurdt op [[frede|freedsume wize]] opheft en dêrfoar yn 't plak komme de nije, ûnôfhinklike lannen [[Tsjechje]] en [[Slowakije]]. *1 - It [[Grinslân]]ske diel fan [[Strobos]] giet oer nei [[Achtkarspelen]]. ;febrewaris *[[23 febrewaris|23]] - By [[bomoanslach op it World Trade Center yn New York (1993)|in bomoanslach]] op it [[World Trade Center (New York)|World Trade Center]] yn [[New York (stêd)|New York]] komme 6 [[minske]]n om en reitsje 1.042 oaren [[ferwûne]]. Dit is ien fan 'e ierste [[oanslach (misdriuw)|oanslaggen]] troch de [[islamisme|islamistyske]] [[terrorisme|terreur]]beweging [[Al-Qaida]]. ;april *[[19 april|19]] - By it [[Bloedbad fan Waco]] giet it troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[plysje]]tsjinst [[Bureau of Alcohol, Tobacco, and Firearms|ATF]] belegere [[gebou]]wekompleks fan 'e [[sekte]] fan 'e [[Branch Davidians]] yn [[brân|flammen op]]. Der falle 76 deaden. ;maaie * [[24 maaie|24]] - Nei in troch de [[Feriene Naasjes]] beävensearre [[referindum]] wurdt de ûnôfhinklikheid fan [[Eritreä]] ynternasjonaal erkend. ;augustus * [[4 augustus|4]] - [[Erik Seerden]], [[Rinse Bleeker]] en [[Thomas van der Meer]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1993|140ste]] [[PC]]. Thomas van der Meer wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. * [[6 augustus|6]] - It earste Fryske en beskôgjende [[Karmelkleaster]] slút de doarren. ;septimber *[[13 septimber|13]] - Yn [[Washington, D.C.]] ûndertekenje de [[Israel]]yske [[premier]] [[Yitzhak Rabin]] en de [[Palestina|Palestynske]] foaroanman [[Yasser Arafat]] ûnder bemiddeling fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Bill Clinton]] de [[Oslo-akkoarten]], dy't in earste stap wêze moatte op 'e wei nei [[frede]] yn it [[Midden-Easten]]. *[[22 septimber|22]] - By de [[treinramp fan Big Bayou Canot]], yn it [[suden]] fan 'e [[Feriene Steaten]], komme 47 minsken om. ;oktober * [[3 oktober|3]]-[[4 oktober|4]] - As [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[militêr]]en, dy't ûnder de [[Somalyske Boargeroarloch]] yn [[Mogadisjû]] stipe biede oan 'e [[UNOSOM&nbsp;II]]-[[fredesmacht]] fan 'e [[Feriene Naasjes]], besykje om inkele heechpleatste funksjonarissen fan 'e [[rebel]]legroep [[Somalyske Nasjonale Alliânsje|SNA]] op te pakken, stjitte se op mear wjerstân as ferwachte. By in dei fan fûleindige gefjochten dy't bekend komme stean as de [[Slach om Mogadisjû (1993)|Slach om Mogadisjû]], wurde twa Amerikaanske [[helikopter]]s delhelle, komme 19 Amerikanen om en reitsje 73 ferwûne. Troch dit ynsidint bekuollet de Amerikaanske reewilligens om diel te nimmen oan fredesmachten folslein. ;desimber * [[13 desimber|13]] - [[Falko Zandstra]] fan [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] wurdt yn Hamar wrâldkampioen reedriden oer-alles. == Berne == ;jannewaris * [[9 jannewaris|9]] - [[Ashley Argota]], Amerikaansk aktrise * [[28 jannewaris|28]] - [[Will Poulter]], Ingelsk akteur ;febrewaris * [[10 febrewaris|10]] - [[Mia Khalifa]], Libaneesk-Amerikaansk pornoaktrise ;maart * [[2 maart|2]] - [[Manon Scheepstra]], Frysk keatster * [[4 maart|4]] - [[Bobbi Kristina Brown]] Amerikaansk sjongeres († [[2015]]) * [[5 maart|5]] - [[Letitia de Jong]], Frysk reedrydster ;april * [[5 april|5]] - [[Jayden Lee]], Amerikaansk pornoaktrise * [[19 april|19]] - [[Daisy Summers]], Súdkoreaansk-Amerikaansk pornoaktrise ;maaie * [[1 maaie|1]] - [[Dylan Drent]], Frysk keatser * [[13 maaie|13]] - [[Debby Ryan]], Amerikaanske aktrise en sjongster * [[28 maaie|28]] - [[Kimberly Kendall]], Amerikaansk pornoaktrise ;juny * [[6 juny|6]] - [[Frida Gustavsson]], Sweedsk fotomodel ;july * [[1 july|1]] - [[Jade Jantzen]], Amerikaansk pornoaktrise * [[31 july|31]] - [[Nona (sjongeres)|Nona]], Nederlânsk sjongeres ;augustus * [[8 augustus|8]] - [[Kawennáhere Devery Jacobs]], Kanadeesk aktrise * [[17 augustus|17]] - [[Cassidy Banks]], Amerikaansk pornoaktrise * [[20 augustus|20]] - [[Anouska Koster]], Frysk hurdfytster * [[22 augustus|22]] - [[Laura Dahlmeier]], Dútsk biatlete († [[2025]]) ;septimber * [[8 septimber|8]] - [[Alina Li]], Sineesk pornoaktrise * [[9 septimber|9]] - [[Sharon van Rouwendaal]], Nederlânsk swimster ;oktober * [[14 oktober]] - [[Charlie Kirk]], Amerikaansk polityk aktivist en skriuwer * [[26 oktober|26]] - [[Lisa Smit]], Nederlânsk aktrise ;novimber * [[7 novimber|7]] - [[Monica Beets]], Kanadeesk goudsykster en realitypersoanlikheid * [[13 novimber|13]] - [[Lucas Hamming]], Nederlânsk sjonger ;desimber * [[5 desimber|5]] - [[Michelle Gisin]], Switsersk skyster * [[21 desimber|21]] - [[Pascal Tan]], Nederlânsk akteur ;''datum ûnbekend'' *[[Nadia Moerad]], Iraaksk minskerjochte-aktiviste en Nobelpriiswinneresse * [[Timo Jepkema]], Frysk ferslachjouwer * [[Roelof ten Napel]], Nederlânsk skriuwer * [[Dana de Vries]], Frysk selliste == Ferstoarn == ;jannewaris * [[20 jannewaris|20]] - [[Audrey Hepburn]], Amerikaanske [[aktrise]] (* [[1929]]) ;febrewaris * [[27 febrewaris|27]] - [[Lillian Gish]], Amerikaanske aktrise (* [[1893]]) * 27 - [[José Álvarez de Bohórquez]], Spaansk hynstesporter (* [[1895]]) * [[28 febrewaris|28]] - [[Marten van der Hem]], Frysk keatser (* [[1913]]) ;maart * [[2 maart|2]] - [[Pieter de Boer (lânboukundige)|Pieter de Boer]], Frysk lânboukundige (* [[1906]]) * [[6 maart|6]] - [[Mense Ruiter]], Nederlânsk oargelbouwer (* [[1908]]) * [[19 maart|19]] - [[Roger Michelot]], Frânsk bokser (* [[1912]]) * 19 - [[Bart Tammeling]], Nederlânsk sjoernalist (* [[1934]]) ;april * [[7 april|7]] - [[Sjouke Westra]], Nederlânsk reedrider en [[alvestêdetocht]]winner (* [[1907]]]) * [[9 april|9]] - [[Anne van der Mark]], Frysk komponist en dichter (* [[1921]]) * [[14 april|14]] - [[Jo Boer (skriuwster)|Jo boer]], Nederlânske skriuwster (* [[1907]]) * [[22 april|22]] - [[Bertus Aafjes]] (Jan Oranje), Nederlânske skriuwer en dichter (* [[1914]]) * [[29 april|29]] - [[Sybren van Tuinen]], Fryske skiedkundige, boargemaster en fersetsman (* [[1913]]) ;maaie * [[9 maaie|9]] - [[Penelope Gilliatt]], Ingelsk skriuwster en filmkritika (* [[1932]]) * [[11 maaie|11]] - [[Torsten Ullman]], Sweedsk sportsjitter (* [[1908]]) * [[26 maaie|26]] - [[John Henri uit den Bogaard]], Nederlânsk skriuwer en ûnderwizer (* [[1911]]) * [[28 maaie|28]] - [[Ugo Locatelli]], Italjaansk fuotballer (* [[1916]]) ;juny * [[3 juny|3]] - [[Joe Fortenberry]], Amerikaansk basketballer (* [[1911]]) * [[5 juny|5]] - [[James Hunt (koereur)|James Hunt]], Ingelsk Formule 1 koereur (* [[1947]]) * [[22 juny|22]] - [[Pat Nixon]], Amerikaansk presidintsfrou (* [[1912]]) * [[24 juny|24]] - [[Archie Williams]], Amerikaansk atleet (* [[1915]]) * [[26 juny|26]] - [[Willy van Hemert]], Nederlânsk akteur en regisseur (* [[1912]]) ;july * [[4 july|4]] - [[Wil Bruin]], Nederlânsk byldzjend keunstner (* [[1917]]) * [[12 july|12]] - [[Lily Bouwmeester]], Nederlânsk aktrise (* [[1901]]) * [[28 july|28]] - [[Herbert Joeks]], Nederlânsk akteur en sjonger (* [[1915]]) * [[30 july|30]] - [[Jay Scott]], Amerikaansk-Kanadeesk filmkritikus (* [[1949]]) * [[31 july|31]] - kening [[Boudewijn fan Belgje]] (* [[1930]]) ;augustus * [[6 augustus|6]] - [[Robert Kiesel]], Amerikaansk sprinter (* [[1911]]) * [[17 augustus|17]] - [[Thys Polstra]], Frysk toanielskriuwer (* [[1905]]) ;septimber * [[16 septimber|16]] - [[Johanna Zandstra-Giezen]], Aldste persoan fan Nederlân (* [[1882]]) * [[30 septimber|30]] - [[Paul Nowee]], Nederlânsk sjoernalist en skriuwer (* [[1936]]) ;oktober * [[3 oktober|3]] - [[Johan Scheps]], Nederlânsk politikus en aktivist foar it Frysk (* [[1900]]) * [[8 oktober|8]] - [[Manke Nelis]], Nederlânsk sjonger (* [[1919]]) * [[10 oktober|10]] - [[Adriaan van der Meulen]], Frysk politikus (* [[1901]]) * [[12 oktober|12]] - [[Pieter van der Brug]], Frysk byldzjend keunstner (* [[1897]]) ;novimber * [[19 novimber|19]] - [[Hans Peter Richter]], Dútsk skriuwer en útjouwer (* [[1925]]) * [[22 novimber|22]] - [[Jan Dijkstra (boargemaster)|Jan Dijkstra]], Frysk politikus (* [[1910]]) * [[24 novimber|24]] - [[Thomas Yellowtail]], Amerikaansk aktivist en medisynman fan 'e [[Krieën (folk)|Krieën]] (* [[1903]]) ;desimber * [[2 desimber|2]] - [[Yge Foppema]], Nederlânsk dichter en sjoernalist (* [[1901]]) * [[4 desimber|4]] - [[Frank Zappa]], Amerikaansk gitarist (* [[1940]]) ==Films== * ''[[Indecent Proposal (film)|Indecent Proposal]]'' * ''[[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]]'' * ''[[Last Action Hero]]'' * ''[[Made in America (film út 1993)|Made in America]]'' * ''[[A Perfect World (film)|A Perfect World]]'' * ''[[Philadelphia (film)|Philadelphia]]'' * ''[[The Remains of the Day (film)|The Remains of the Day]]'' * ''[[RoboCop 3]]'' * ''[[Schindler's List]]'' * ''[[Sleepless in Seattle]]'' ==Tillefyzje== * ''[[Flodder (telefyzjesearje)|Flodder]]'' * ''[[Star Trek: Deep Space Nine]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1993| ]] [[Kategory:20e iuw]] kvddz44o7fxqqbtkgffon4lapy8gyu4 0 89205 1229274 1222714 2026-05-04T13:49:57Z Drewes 2754 Drewes hat de side [[Auschwitz (stêd)]] omneamd ta [[Oświęcim]]: Sjoch oerlis 1222714 wikitext text/x-wiki {{Stêd mei flagge| Ofbyld= [[Ofbyld:Oświęcim - Układ urbanistyczny AL05.JPG|300px]] | Flagge= [[Ofbyld:POL Oświęcim flag.svg|125px]] | Wapen= [[Ofbyld:POL Oświęcim COA.svg|60px]] | Ynwennertal= 39.562 <small>(2014)</small>| Oerflak= 30,3 km² <small>(ynkl. wetter)</small>| Befolkingstichtens= 1306 / km² | Stêdekloft= | Hichte= 230 m | Lân= [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | Bestj. ienh. 1= Provisnje | Namme bestj. ienh. 1= [[Lyts-Poalen]] | Bestj. ienh. 2= Gemeente | Namme bestj. ienh. 2= [[Oświęcim (gemeente)|Oświęcim]]| Stifting= | Postkoade= 32-600 oant 32-610 | Tiidsône= | Simmertiid= | Koördinaten= | Webside= [http://www.um.oswiecim.pl/ Webstee fan de stêd Auschwitz]| }} '''Auschwitz''' ([[Poalsk]]: ''Oświęcim'') is in stêd yn it [[Poalen|Poalske]] woiwodskip [[Lyts-Poalen]], 64 kilometer besúdwesten [[Krakau]]. Auschwitz is yn it foarste plak bekend fan it [[Auschwitz (konsintraasjekamp)|konsintraasje- en ferneatigingskamp Auschwitz]]. == Skiednis == De stêd waard yn [[1179]] foar it earst neamd. It hartochdom [[Auschwitz en Zator]] wie sûnt [[1327]] in [[fazalsteat]] fan [[Bohemen]] en waard letter eigendom fan de hartoggen fan Teschen. Yn [[1457]] kocht de Poalske kening [[Kasimir IV fan Poalen|Kasimir IV]] it plak. Nei de earste [[Poalske dielingen|Poalske dieling]] kaam de stêd yn [[1773]] oan [[Habsburchske Monargy|Eastenryk]], dêr't de hearskers fan harren no noch "hartoch fan Auschwitz" neamden. Yn dy steat behearde it gebiet oan it [[Keninkryk Galysje en Lodomerye]]. Oars as it oarepart fan dat kroanlân wie Auschwitz sûnt [[1818]] part fan it [[Dútske Bûn]]. De stêd kaam nei de [[Earste Wrâldoarloch]], neffens ôfsprutsen wie by it [[Ferdrach fan Saint-Germain (1919)|Ferdrach fan Saint-Germain]], oan Poalen, mar waard yn [[1939]] troch [[Nazy-Dútslân]] ferovere. Yn [[1940]] waard út ein set mei de bou fan it konsintraasjekamp Auschwitz. Stadichoan waard dat kamp it sintrum fan in grut netwurk fan allerhanne grutte en lytse kampen. It ferneatigingskamp Auschwitz-Birkenau waakste ta it grutste moardfabryk fan de nazy's. Sûnt [[1945]] heart de stêd wer by[[Polen]]. == Partnerstêden == * [[Kerpen]] ([[Dútslân]]) * [[La Confluence]] ([[Frankryk]]) * [[Sambir]] ([[Oekraïne]]) == Literatuer == * {{aut|Citroen, Hans, & Barbara Starzyńska}} (2011). ''Auschwitz-Oświęcim''. Rotterdam : Post Editions. 220 p. ISBN 978-94-6083-040-2 (Ned. uitg.), ISBN 978-94-6083-050-1 (Eng. uitg.), ISBN 978-94-6083-054-9 (Dui. uitg.). INHOUD: ''Mythe en werkelijkheid over de relatie tussen de stad en het vernietigingscomplex, vanaf WO-II tot 2010''. Mei foto’s.<ref>Resinsje fan Laura Starink yn: [[NRC-Handelsblad]], Boekebylage 20-1-2012, s.3</ref> == Keppeling om utens == * * [http://www.oswiecim-gmina.pl/ Webstee fan de gemeente Auschwitz] {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.stat.gov.pl Poolsk Buro foar Statistyk] <References/> }} {{Commonscat|Oświęcim}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Auschwitz]] kmvz1z8n8mw1mtoxtkmyho4pz3h4bal 1229278 1229274 2026-05-04T13:51:36Z Drewes 2754 Alfêst 1229278 wikitext text/x-wiki {{Stêd mei flagge| Ofbyld= [[Ofbyld:Oświęcim - Układ urbanistyczny AL05.JPG|300px]] | Flagge= [[Ofbyld:POL Oświęcim flag.svg|125px]] | Wapen= [[Ofbyld:POL Oświęcim COA.svg|60px]] | Ynwennertal= 39.562 <small>(2014)</small>| Oerflak= 30,3 km² <small>(ynkl. wetter)</small>| Befolkingstichtens= 1306 / km² | Stêdekloft= | Hichte= 230 m | Lân= [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | Bestj. ienh. 1= Provisnje | Namme bestj. ienh. 1= [[Lyts-Poalen]] | Bestj. ienh. 2= Gemeente | Namme bestj. ienh. 2= [[Oświęcim (gemeente)|Oświęcim]]| Stifting= | Postkoade= 32-600 oant 32-610 | Tiidsône= | Simmertiid= | Koördinaten= | Webside= [http://www.um.oswiecim.pl/ Webstee fan de stêd Auschwitz]| }} '''Oświęcim''' ([[Dútsk]]: Auschwitz) is in stêd yn it [[Poalen|Poalske]] woiwodskip [[Lyts-Poalen]], 64 kilometer besúdwesten [[Krakau]]. Oświęcim is yn it foarste plak bekend fan it [[Auschwitz (konsintraasjekamp)|konsintraasje- en ferneatigingskamp Auschwitz]]. == Skiednis == De stêd waard yn [[1179]] foar it earst neamd. It hartochdom [[Auschwitz en Zator]] wie sûnt [[1327]] in [[fazalsteat]] fan [[Bohemen]] en waard letter eigendom fan de hartoggen fan Teschen. Yn [[1457]] kocht de Poalske kening [[Kasimir IV fan Poalen|Kasimir IV]] it plak. Nei de earste [[Poalske dielingen|Poalske dieling]] kaam de stêd yn [[1773]] oan [[Habsburchske Monargy|Eastenryk]], dêr't de hearskers fan harren no noch "hartoch fan Auschwitz" neamden. Yn dy steat behearde it gebiet oan it [[Keninkryk Galysje en Lodomerye]]. Oars as it oarepart fan dat kroanlân wie Auschwitz sûnt [[1818]] part fan it [[Dútske Bûn]]. De stêd kaam nei de [[Earste Wrâldoarloch]], neffens ôfsprutsen wie by it [[Ferdrach fan Saint-Germain (1919)|Ferdrach fan Saint-Germain]], oan Poalen, mar waard yn [[1939]] troch [[Nazy-Dútslân]] ferovere. Yn [[1940]] waard út ein set mei de bou fan it konsintraasjekamp Auschwitz. Stadichoan waard dat kamp it sintrum fan in grut netwurk fan allerhanne grutte en lytse kampen. It ferneatigingskamp Auschwitz-Birkenau waakste ta it grutste moardfabryk fan de nazy's. Sûnt [[1945]] heart de stêd wer by[[Polen]]. == Partnerstêden == * [[Kerpen]] ([[Dútslân]]) * [[La Confluence]] ([[Frankryk]]) * [[Sambir]] ([[Oekraïne]]) == Literatuer == * {{aut|Citroen, Hans, & Barbara Starzyńska}} (2011). ''Auschwitz-Oświęcim''. Rotterdam : Post Editions. 220 p. ISBN 978-94-6083-040-2 (Ned. uitg.), ISBN 978-94-6083-050-1 (Eng. uitg.), ISBN 978-94-6083-054-9 (Dui. uitg.). INHOUD: ''Mythe en werkelijkheid over de relatie tussen de stad en het vernietigingscomplex, vanaf WO-II tot 2010''. Mei foto’s.<ref>Resinsje fan Laura Starink yn: [[NRC-Handelsblad]], Boekebylage 20-1-2012, s.3</ref> == Keppeling om utens == * * [http://www.oswiecim-gmina.pl/ Webstee fan de gemeente Auschwitz] {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.stat.gov.pl Poolsk Buro foar Statistyk] <References/> }} {{Commonscat|Oświęcim}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Auschwitz]] 6te8drj15j73w3gu3c5g7zrixzjrs19 1229291 1229278 2026-05-04T17:00:07Z RomkeHoekstra 10582 tf, ynfoboks fernijd. 1229291 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Oświęcim | ôfbylding = Oświęcim - Układ urbanistyczny AL05.JPG | ôfbyldingstekst = De Grutte Merk (Rynek) yn Oświęcim | flagge = POL Oświęcim flag.svg | wapen = POL Oświęcim COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lyts-Poalen (woiwodskip)|Lyts-Poalen]] (Małopolskie) | boargemaster = | ynwennertal = 37.569 (2023) | oerflak = 30 km² | befolkingstichtens = 1.252 ynw./km² | hichte = 230 m | stifting = ± 1179 | postkoade = 32-600 oant 32-606 | netnûmer = (+48) 33 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.oswiecim.pl www.oswiecim.pl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Poalen | lat_deg = 50 | lat_min = 02 | lat_sec = 21 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 13 | lon_sec = 15 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Oświęcim yn Poalen | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Oświęcim''' ([[Dútsk]]: Auschwitz) is in stêd yn it [[Poalen|Poalske]] woiwodskip [[Lyts-Poalen]], 64 kilometer besúdwesten [[Krakau]]. Oświęcim is yn it foarste plak bekend fan it [[Auschwitz (konsintraasjekamp)|konsintraasje- en ferneatigingskamp Auschwitz]]. == Skiednis == De stêd waard yn [[1179]] foar it earst neamd. It hartochdom [[Auschwitz en Zator]] wie sûnt [[1327]] in [[fazalsteat]] fan [[Bohemen]] en waard letter eigendom fan de hartoggen fan Teschen. Yn [[1457]] kocht de Poalske kening [[Kasimir IV fan Poalen|Kasimir IV]] it plak. Nei de earste [[Poalske dielingen|Poalske dieling]] kaam de stêd yn [[1773]] oan [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryk]], wêrfan't de hearskers harren no ek "hartoch fan Auschwitz" neamden. Yn dy steat hearde it gebiet oan it [[Keninkryk Galysje en Lodomerye]]. Oars as it oarepart fan dat kroanlân wie Auschwitz sûnt [[1818]] part fan it [[Dútske Bûn]]. De stêd kaam, lykas ôfspraat wie by it [[Ferdrach fan Saint-Germain (1919)|Ferdrach fan Saint-Germain]], nei de [[Earste Wrâldoarloch]] oan Poalen, mar waard yn [[1939]] troch [[Nazy-Dútslân]] ferovere. Yn [[1940]] waard útein set mei de bou fan it konsintraasjekamp Auschwitz. Stadichoan waard dat kamp it sintrum fan in grut netwurk fan allerhanne grutte en lytse kampen. It ferneatigingskamp Auschwitz-Birkenau waakste út ta it grutste moardfabryk fan de nazy's. Sûnt [[1945]] heart de stêd wer by [[Poalen]]. == Partnerstêden == * [[Kerpen]] ([[Dútslân]]) * [[La Confluence]] ([[Frankryk]]) * [[Sambir]] ([[Oekraïne]]) == Literatuer == * {{aut|Citroen, Hans, & Barbara Starzyńska}} (2011). ''Auschwitz-Oświęcim''. Rotterdam : Post Editions. 220 p. ISBN 978-94-6083-040-2 (Ned. uitg.), ISBN 978-94-6083-050-1 (Eng. uitg.), ISBN 978-94-6083-054-9 (Dui. uitg.). INHOUD: ''Mythe en werkelijkheid over de relatie tussen de stad en het vernietigingscomplex, vanaf WO-II tot 2010''. Mei foto’s.<ref>Resinsje fan Laura Starink yn: [[NRC-Handelsblad]], Boekebylage 20-1-2012, s.3</ref> == Keppeling om utens == * [http://www.oswiecim-gmina.pl/ Webstee fan de gemeente Auschwitz] {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.stat.gov.pl Poolsk Buro foar Statistyk] <References/> ---- {{Commonscat|Oświęcim}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Auschwitz]] mqovbzplgoazq6f9rxj8og2xrjh0alk 0 93897 1229290 1223078 2026-05-04T16:41:13Z Drewes 2754 ynwennertal fan de: 1229290 wikitext text/x-wiki {{Stêd mei flagge| Ofbyld= [[Ofbyld:Garmisch-Partenkirchen.JPG|300px]] | Flagge= | Wapen= [[Ofbyld:Wappen Garmisch Partenkirchen.svg|60px]] | Ynwennertal= 28.305 <small>(2024)</small>| Oerflak= 205,66 km² <small>(ynkl. wetter)</small>| Befolkingstichtens= 138 / km² | Stêdekloft= | Hichte= 708 m | Lân= [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] | Bestj. ienh. 1= Dielsteat | Namme bestj. ienh. 1= [[File:Flag of Bavaria (lozengy).svg|20px]] [[Beieren]] | Bestj. ienh. 2= Landkreis/regio | Namme bestj. ienh. 2= Garmisch-Partenkirchen | Stifting= | Postkoade= 100xx-104xx, <br>11004-11005, <br>111xx-114xx, 116xx | Tiidsône= [[UTC]]+1 | Simmertiid= UTC+2 | Koördinaten= | Webside= [https://www.gapa.de/ Webstee]| }} {{Oar|it plak|Garmisch-Partenkirchen (betsjuttingsside)}} [[Ofbyld:Garmisch-partenkirchen in Deutschland.png|thumb|left|225px|Lizzing fan Garmisch-Partenkirchen yn Dútslân]] '''Garmisch-Partenkirchen''' is in plak yn de [[Dútslân|Dútske]] [[Dielsteaten fan Dútslân|dielsteat]] [[Beieren]]. It plak leit oan de foet fan it [[Wettersteinberchtme]], mei de [[Zugspitze]] (2962 meter), de heechste berch fan Dútslân. Garmisch-Partenkirchen is it bestjoerlik sintrum fan [[Landkreis Garmisch-Partenkirchen]]. De stêd Garmisch-Partenkirchen ûntstie yn [[1935]], doe't fanwege de doetiidske Dútkse Rykskânselier [[Adolf Hitler]], Garmisch en Partenkirchen ta ien gemeente byinoar brocht waarden. It gefolch hjirfan wie dat er in nije [[flekke]] makke, mar hy joech dy gjin stêdrjochten. Yn [[1936]] waarden de [[Olympyske Winterspullen 1936|Olympyske Winterspullen]] yn it plak holden. It plak is teffens bekend fan it [[skânsspringen]] op nijjiersdei. Meidat fan de jierren sechtich ôf grutte stikken fan de [[Alpenhaadkaam]] foar de wintersport sletten binne, is it belang fan Garmisch-Partenkirchen as wintersportplak en skygebiet stadichoan lytser wurden. {{clear}} == Untjouwing ynwennertal == {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="5" |- align="center" | '''Jier''' || 1840 || 1871 || 1900 || 1925 || 1939 || 1950 || 1961 || 1970 || 1987 || 2000 || 2005 || 2010 || 2011 || |- align="center" | '''Ynwennertal'''<ref name="statKommual">[https://www.statistik.bayern.de/statistikkommunal/09180117.pdf Kommunalstatistik von Garmisch-Partenkirchen], abgerufen am 5. Januar 2011</ref> || 2.870 || 3.038 || 4.792 || 10.326 || 18.308 || 25.435 || 25.261 || 26.885 || 25.742 || 26.364 || 26.261 || 26.068 ||25.668 || |} <gallery widths="240" heights="240"> Ofbyld:Garmisch-Partenkirchen (Luftbild).jpg|Loftfoto fan Garmisch-Partenkirchen Ofbyld:Bij Garmisch-Partenkirchen, panorama foto4 2012-08-15 15.01.JPG|Fjild ûnder Garmisch-Partenkirchen Ofbyld:Garmisch, Sankt Martin Kirche in straatzicht 2012-08-15 15.24.jpg|De Sankt Martin Kirche </gallery> == Bekende lju út Garmisch-Partenkirchen == * [[Richard Strauss]] (1864-1949), [[komponist]] * [[Edgar Ende]] (1901-1965), skilder * [[Bob van der Houven]] (1957), Nederlânsk omropper en stimakteur * [[Friedrich Szepansky]] (1959), komponist, dirigint en pianist {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Garmisch-Partenkirchen}} }} [[Kategory:Garmisch-Partenkirchen (flekke)| ]] [[Kategory:Plak yn Beieren]] [[Kategory:Gemeente yn Beieren]] ivc806f7m3i6z3mx96wsmchwgzh02g9 0 139900 1229286 1118558 2026-05-04T14:56:28Z Drewes 2754 [[]] better 1229286 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Woeste Hoeve.jpg | ôfbyldingsbreedte = 270px | ôfbyldingstekst = De Woeste Hoeve (2010) | wapen = | ynwennertal = | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{NL-GLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= {{APDf}} | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | ferkearsieren = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|52_6_18_N_5_57_4_E_type:city_scale:29000_region:NL|52° 6' NB, 5° 57' EL}} | webside = | ôfbylding2 = De Woeste Hoeve", aanzicht - Apeldoorn - 20023717 - RCE.jpg | ôfbyldingstekst2 = Restaurant ''De Woeste Hoeve'' (1967) | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Gelderlân | mapwidth = 260 | lat_deg = 52 | lat_min = 6 | lat_sec = 18 | lat_dir = N | lon_deg = 5 | lon_min = 57 | lon_sec = 4 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Woeste Hoeve''' ([[Nedersaksysk]]: ''Weuste Hoeve'') is in [[útbuorren]] in de gemeente [[Apeldoarn (gemeente)|Apeldoarn]], yn de Nederlânske provinsje [[Gelderlân]]. It plak bestiet út in [[restaurant]], in [[hotel]] en in stikmannich huzen. == Skiednis == Woeste Hoeve ûntstie op it krúspunt fan de âlde [[Hânze|Hânzewei]] fan [[Arnhim]] nei [[Dimter|Deventer]] en de [[hessewei]] fan [[Steenderen]] nei [[Barneveld (plak)|Barneveld]]. Op itselde plak waard al yn de [[Midsiuwen]] in [[útspanning]] set, dêr't letter in buorskip "op Woest Hoef" ûntstie. Fan dy buorskip is hast neat mear oer, mar de útspanning, fannijs boud yn 1771 nei't de âlde herberch ôfbaarnd wie, stiet der noch. Yn 1811 wie keizer [[Napoleon Bonaparte]] yn de Woeste Hoeve mei [[Marie Louise fan Eastenryk|Marie Louise]]. Ek kening [[Willem III fan de Nederlannen|Willem III]] stiek dêr geregeldwei oan, ûnderweis nei [[Paleis Het Loo|paleis It Loo]]. [[File:Monument Woeste Hoeve, 2018.jpg|thumb|left|175px|Monumint Woeste Hoeve]] Under Woeste Hoeve wie yn de nacht fan 6 op 7 maart 1945 de [[Oanslach (misdriuw)|oanslach]] op [[SS]]-generaal [[Hanns Albin Rauter]]. It wie de bedoeling fan it [[Ferset (Twadde Wrâldkriich)|ferset]] in Dútske legerwein te bemachtigjen; se wisten net dat Rauter yn de auto siet. Rauter rekke swier ferwûne, mar oerlibbe it fjoergefjocht. De Dútsers lieten as represaille in pear hûndert finzenen [[eksekutearje]], dêrfan 117 by Woeste Hoeve. It [[Monumint Woeste Hoeve]] waard ta oantins fan dat barren oprjochte. == Ekodukt == Tichtby Woeste Hoeve leit Wyldwiksel Woeste Hoeve, in [[ekodukt]] oer de [[A50]]. == Keppelingen om utens == * Stichting Ynformaasje Wrâldoarloch Twa: [https://www.tracesofwar.nl/articles/1473 ''"Onbedoelde aanslag op Rauter bij Woeste Hoeve"''] * Stichting Monumint Woeste Hoeve: [https://www.monumentwoestehoeve.nl/slachtoffers.html Nammen fan de 117 slachtoffers] * [[Nasjonaal Komitee 4 en 5 maaie]]: [https://www.4en5mei.nl/herdenken-en-vieren/oorlogsmonumenten/monumenten_zoeken/oorlogsmonument/1714/beekbergen%2C-%27de-woeste-hoeve%27 Monumint "De Woeste Hoeve"] [[Kategory:Plak yn Apeldoarn]] [[Kategory:Nederlân yn de Twadde Wrâldkriich]] cnqcvd1k5ki9mkjq1roskqtne3sx96v 0 149860 1229303 1101590 2026-05-04T21:24:21Z RomkeHoekstra 10582 red. 1229303 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 146-1985-021-09, Flüchtlinge.jpg|thumb|upright=1.35|300px|Dútske flechtlingen yn 1945 (Deutsches Bundesarchiv).]] De '''Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich''' wie in etnyske suvering fan [[Dútsers]] út fral [[East-Europa]], mar ek út oare dielen fan [[Europa]]. Miljoenen Dútsers dy't oant 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] bûten de hjoeddeiske [[Dútslân|Dútske]] en [[Eastenryk]]ske grinzen wennen, waarden twongen nei [[Dútslân]] en [[Eastenryk]] te ferhûzjen. Earder Dútsk gebiet waard tawiisd oan 'e [[Sovjet-Uny]] en [[Poalen]], mar ek [[Tsjechoslowakije]], [[Hongarije]], [[Roemeenje]], [[Joegoslaavje]] en oare Sintraaleuropeeske lannen ferjoegen etnyske Dútsers fan harren wenstee. Tusken 1944 en 1948 binne miljoenen minsken, wêrûnder ''Reichsdeutsche'' (Ryksdútsers, Dútsers mei de Dútske nasjonaliteit) en ''Folksdeutsche'' (Folksdútsers, etnyske Dútsers), permanint of tydlik út Sintraal- en East-Europa ferdreaun. Yn 1950 wiene meiïnoar al likernôch 12 miljoen Dútsers twongen út dat diel fan Europa nei it troch de [[Alliearden|Alliearde]] krêften [[Alliearde besettingssônes fan Dútslân|besette Dútslân]] en [[Eastenryk]] te flechtsjen. Neffens it Dútske regear giet it om likernôch 14,6 miljoen minsken, ynklusyf in miljoen etnyske Dútsers dy't harren yn 'e Twadde Wrâldkriich nei wenjen setten hiene yn besette gebieten en etnyske Dútsers dy't nei 1950 noch nei Dútslân flechten. De grutste oantallen kamen fan 'e eastlike gebieten fan Dútslân, dy't nei de Twadde Wrâldkriich oan Poalen en de Sovjet-Uny oerdroegen waarden (likernôch 7 miljoen) en út Tsjechoslowakije (likernôch 3 miljoen). Njonken de troch Poalen en de Sovjet-Uny anneksearre Dútske gebieten waarden ek de Dútsers dy't libben yn 'e grinzen fan 'e Twadde Poalske Republyk, Tsjechoslowakije, Hongarije, Roemeenje, Joegoslaavje en de Baltyske Steaten ferjage. Under de nazy-tiid wiene de plannen om de Slavyske en de Joadske befolking te ferfangen troch Dútske kolonisten mar foar in part útfierd. De ferdriuwing fûn plak yn trije, inoar oerlaapjende fazes. De earste wie in organisearre evakuaasje fan etnyske Dútsers troch it nazy-regear sels, om't it [[Reade Leger]] jimmeroan tichterby kaam. Dy faze sette fan healwei 1944 útein oant begjin 1945. De twadde faze wie in flecht yn it wylde wei fan etnyske Dútsers, dy't folge op it ferslaan fan 'e [[Wehrmacht]]. De tredde faze wie de organisearre ferballing, dy't folge op 'e moeting fan 'e Alliearde lieders yn [[Potsdam]], dêr't de Sintraaleuropeeske grinzen op 'e nij fêststeld waarden en de ferballing fan etnyske Dútsers út de eardere Dútske gebieten, dy't oerdroegen waarden oan Poalen, Ruslân en Tsjechoslowakije, oerienkommen waard. In soad Dútske boargers kamen ek telâne yn kampen, dêr't hja twongen waarden te wurkjen as ûnderdiel fan 'e werstelbetellings. It ûnderwerp om Dútske boargers te brûken foar werstelbetellings waard foar it earst op 'e [[konferinsje yn Teheran]] yn 1943 op it aljemint brocht, dêr't [[Joazef Stalin]] 4.000.000 Dútske arbeiders easke. De measte suverings wiene yn 1950 foltôge. It tal deaden by de flecht en ferballing fan Dútsers is in kwestje fan striid, mar de rûzings geane fan 500.000-600.000 oant wol 2 oant 2,5 miljoen. Rûzings fan it oantal minsken fan Dútske komôf dy't yn 1950 efterbleaun wiene ferskille fan 700.000 oant 2,7 miljoen. == Eftergrûn == Foar de Twadde Wrâldkriich ûntbriek it East- en Sintraal-Europa oer it algemien oan dúdlik foarme etnyske delsettingsgebieten. Der wiene wol etnysk meaderheidsgebieten, mar der wiene ek grutte gebieten mei in tige mingde befolking. Yn dy diversiteitsgebieten leine de grutte stêden dêr't al iuwen ynteraksje op maatskiplik en ekonomysk mêd tusken de befolkingsgroepen plakfûn, al wiene de ferhâldings ek dêr net altiten harmonieus te neamen. Mei it opkommen fan it nasjonalisme yn 'e 19e iuw waard de etnisiteit fan boargers in kwestje yn territoriale oanspraken, de identiteit fan steaten en de selspersepsje en oanspraken op etnyske superioriteit. It Dútske Ryk yntrodusearre it idee fan op etnisiteit basearre delsetting en wie de earste Europeeske steat dy't de oerdracht fan befolking útstelde om nasjonaliteitskonflikten op te lossen mei it doel de Poalen en de Joaden út de Poalske grinsstreek nei de Earste Wrâldkriich te ferwiderjen en te ferfangen troch etnyske Dútsers. [[Ofbyld:German territorial losses 1919 and 1945.svg|thumb|Territoriale ferliezen fan Dútslân tusken 1919 en 1945.]] Nei it ynstoarten fan [[Eastenryk-Hongarije]], it [[Russyske Ryk]] en it [[Dútske Keizerryk]] tsjin 'e ein fan 'e Earste Wrâldkriich ûnstiene neffens it [[Ferdrach fan Versailles]] ferskillende nije, ûnôfhinklike steaten yn Midden- en East-Europa, yn gebieten dy't earder bestjoerd waarden troch dy keizerlike machten. Gjin fan 'e nije steaten wie etnysk homogeen. Nei 1919 emigrearren in soad etnyske Dútsers út eardere keizerlike lannen werom nei Dútslân en Eastenryk, nei't hja harren befoarrjochte posysje as mearderheid yn dy frjemde lannen kwytrekken. Yn 1919 waarden Dútsers etnyske minderheden yn Poalen, Tsjechoslowakije, Hongarije, Joegoslaavje en Roemeenje. Yn 'e jierren 1930 moedigen de [[Nasjonaalsosjalisme|nasjonaalsosjalisten]] harren oan om [[autonomy]] te easkjen. Yn Dútslân woe de nazy-propaganda ha dat Dútsers yn dy gebieten ferfolge waarden. Yn hiel Europa foarmen de nazy's lokale nasjonaalsosjalistyske partijen, dy't betelle waarden troch it Dútske ministearje fan Utlânske Saken. Yn 1939 wenne lykwols al mear as de helte fan 'e Poalske Dútsers fanwegen de ferbettere ekonomyske kânsen bûten it eardere Dútske grûngebiet fan Poalen. == Motivaasje ferdriuwing == [[Ofbyld:Vertreibungsgebiet.jpg|thumb|left|It ferdriuwingsgebiet neffens it Akkoard fan Potsdam.]] Fanwegen de komplekse skiednis fan 'e gebieten en de útienrinnende belangen fan 'e Alliearde machten, is it dreech om in slutende rige motiven foar de ferdriuwing oan te dragen. De paragraaf fan it Akkoard fan Potsdam oer de ferballing fan 'e Dútsers is dizich: "De trije regearings, dy't de kwestje yn alle aspekten yn harren omgien litten ha, erkenne dat de oerdracht fan Dútske befolkingsgroepen oan Dútslân of dielen dêrfan, dy't yn Poalen, Tsjechoslowakije en Hongarije ferbliuwe, trochgong fine moat". Hja wiene it iens dat alle etnyske suverings op in oarderlike en humane wize útfierd wurde moasten. De wichtichste redenen foar etnyske suvering dy't neamd waarden: * It stribjen nei in etnysk homogene naasje. Mannich auteur wiist dy reden as it belangrykste motyf oan. * It Russyske regear beskôge de grutte Dútske befolkingsgroepen bûten it nei-oarlochske Dútslân as in potinsjeel gefaar, as in fyfte kolonne, dy't fanwegen de sosjale struktuer in lêst wêze koe foar de noch út te fieren Sovjetisearing fan 'e by it Eastblok yndielde lannen. Ek de Westerske bûnsmaten seagen yn 'e Dútske minderheden in fyfte kolonne. Oer it generaal hopen de Westerske Alliearden op in stabilere frede troch de Dútske minderheden út dy gebieten te ferwiderjen, itjinge neffens harren wol op in humane wize te regeljen foel. De útstellen fan 'e Poalske en Tsjechyske regearings yn ballingskip om de etnyske Dútsers nei de kriich út te wizen hiene de stipe fan [[Winston Churchill]] en [[Anthony Eden]]. * De Alliearden beskôgen de Dútsers kollektyf skuldich oan 'e misdieden fan 'e nazy's. De útsetting fan Dútsers wie in middel om de Dútsers te straffen. * Stalin fûn de etnyske suvering fan Dútsers in middel om [[antagonisme]] te befoarderjen tusken de Sovjet-satellytsteaten en harren buorlju. De satellytsteaten soene sa ôfhinkliker wurde fan 'e beskerming fan 'e Sovjet-Uny. De útsettings tsjinnen ek ferskillende praktyske saken fan 'e Sovjet-Uny. == Evakuaasje == [[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 101I-464-0383I-26, Nemmersdorf (Ostpreußen), ermordete Deutsche.jpg|thumb|Fermoarde Dútsers yn Nemmersdorf (East-Prusen).]] Doe't it [[Reade Leger]] tsjin 'e ein fan 'e kriich jimmeroan tichter nei it westen teach, rekken in soad Dútsers yn panyk oer de oansteande Sovjetbesetting. De measte Dútsers hiene al heard fan 'e represailles fan 'e Russen tsjin de Dútske boargers. De soldaten fan it Reade Leger ferkrêften in soad froulju en makken harren skuldich oan oare misdieden, lykas yn [[Nemmersdorf]], it hjoeddeiske Majakovskoje, dêr't boargers fermoarde wiene. De ferskillende Dútske autoriteiten wurken tsjin 'e ein fan 'e kriich plannen út om 'e etnyske Dútske befolking fanút Poalen en de eastlike gebieten fan Dútslân nei it westen ta te evakuearjen, mar yn 'e measte gefallen waard de útfiering útsteld oant de Sovjettroepen de te evakuearjen gebieten al oermastere hiene. It efterlitten fan miljoenen etnyske Dütsers yn dy kwetsbere gebieten kin streekrjocht taskreaun wurde oan 'e maatregels, dy't de nazy's troffen tsjin elts dy't fertocht waard fan in [[Defêtisme|defêtistyske]] hâlding (lykas it tarieden fan 'e flecht) en it fanatisme fan nazy-funksjonarissen, dy't it ferbod fan [[Adolf Hitler]] om harren net werom te lûken útfierden. De earste úttocht fan Dútske boargers út eastlike gebieten bestie út spontane flechten en organisearre evakuaasjes. De úttocht sette útein yn 'e midden fan 1944 en duorre oant begjin 1945, doe't de omstannichheden yn 'e winter gaoatysk waarden en kilometerslange rigen flechtlingen mei harren karren troch de snie wrotten om it Reade Leger foar te bliuwen. De flechtlingen dy't yn it berik fan 'e optsjende Sovjets kamen, hiene slim te lijen fan 'e oanfallende, leechfleanende fleantugen, oaren waren ferplettere troch tanks. It Dútske Federale Argyf rûst it tal deadlike slachtoffers op harren flecht op sa'n 100.000-200.000 boargers. De Poalske skiedkundigen Witold Sienkiewicz en Grzegorz Hryciuk tinke dat it tal deaden tusken de 600.000 en 1,2 miljoen leit. Wichtige oarsaken wiene de kjeld, de bombardeminten en stress. It [[Kraft durch Freude|KdF]]-cruiseskip [[Wilhelm Gustloff (skip)|Wilhelm Gustloff]] wie yn jannewaris 1945 sonken troch in dûkboat fan 'e Sovjet-marine. Likernôch 9.000 boargers en militêr personiel kamen om by dy ûntsnapping út East-Prusen, yn 'e skiednis it grutste ferlies oan minsken dat by in sonken skip om it libben kaam. Doe't de gefjochten oer wiene en flechtlingen oan 'e oare kant fan it front telâne kamen, besochten in soad flechtlingen werom nei hûs te gean. Foar 1 juny 1945 stutsen 400.000 minsken de [[Oder]] en [[Neisse]] oer yn eastlike rjochting, oant de Sovjet- en Poalske kommunistyske autoriteiten de oergongen oer de rivieren ôfsletten. Nochris 800.000 minsen ferhûzen fan Tsjechoslowakije nei Sileezje. Tsjin 'e ein fan 1945 ferbleaune 4,5 miljoen flechte of ferballe Dútsers ûnder it bestjoer fan Alliearde regearings. Fan 1946–1950 waarden sa'n 4,5 miljoen minsken út Poalen, Tsjechoslowakije en Hongarije yn organisearre massatransporten nei Dútslan brocht. Nochris 2,6 miljoen frijlitten kriichsfinzenen waarden registrearre as ballings. ==== Evakuaasje nei Denemark ==== [[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 146-1989-033-33, Pillau, Hafen, Flüchtlinge.jpg|thumb|Flechtlingen yn 'e haven fan Pillau, East-Prusen'']] [[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 183-1990-0927-501, Dänemark, deutsche Flüchtlinge.jpg|thumb|Dútske flechtlingen yn Aabenraa, Denemark, febrewaris 1945 (Bundesarchiv).]] De Operaasje Hannibal wie de offisjele namme foar de evakuaasje fan Dútske boargers en militêren út East-Prusen, Pommeren en de Baltyske steaten. Tusken 23 jannewaris en 5 maaie 1945 waarden likernôch 250.000 Dútsers mei skippen oer de [[Eastsee]] nei it troch de nazy's besette [[Denemark]] evakuearre. Doe't de befrijing kaam, makken de Dútske flechtlingen 5% út fan 'e hiele Deenske befolking. De flechtlingen bestiene benammen út froulju, âlderein en bern, in tredde dêrfan wiene ûnder de fyftjin. Nei de befrijing fan Denemark waarden de Dútsers yn hûnderten kampen oer it hiele lân opsletten. It grutste kamp wie it Oksbøl Flechtlingekamp mei 37.000 bewenners. De sitewaasje wie grimitich en de kampen waarden bewaakt troch Deenske militêren, mar ferbettere nei't Deenske dûmny's yn in iepen brief pleiten foar in bettere behanneling fan 'e flechtlingen. Op 6 septimber 1945 besette it Reade Leger it Deenske eilân [[Bornholm]]. De Russen brochten mei skippen 3.000 flechtlingen en 17.000 [[Wehrmacht]]-soldaten fan it eilân nei Kolberg. Yn 1945 ferstoaren 13.492 Dútske flechtlingen, dêrûnder 7.000 bern ûnder de fiif. Neffens de Deenske fysikus en skiedkundige Kirsten Lylloff wiene dy deaden foar in diel te witen oan 'e wegering fan Deensk soarchpersoniel om Dútsers te behanneljen. De lêste flechtlingen ferlieten Denemark op 15 febrewaris 1949. Denemark en Dútslân tekenen op 26 febrewaris 1953 it ferdrach dêr't in kompinsaasje fan 160 miljoen Deenske kroanen oerien kommen waard foar de opfang fan 'e Dútske ûntheemden. Tusken 1953 en 1958 hat Dútslân dy rekken foldien. ==== Tsjechoslowakije ==== Neffens Westdútske sifers wiene der yn maaie 1945 4.5 miljoen Dútske boargers yn [[Protektoraat Bohemen en Moraavje|Bohemen-Moraavje]], dêrûnder ek 100.000 út [[Slowakije]] en 1,6 miljoen flechtlings út Poalen. Tusken 700.000 en 800.000 Dútsers waarden yn it wylde wei tusken maaie en augustus ferjage. Tsjechoslowaakse politisi fjurren it ferjeijen fan Dútsers oan, dy't fral yn opdracht fan lokale oerheden útfierd waarden, fakentiden troch wapene frijwilligers en it leger. De ferdriuwing fan 'e Dútske befolking duorre fan jannewaris oant oktober 1946. 1,9 miljoen etnyske Dútsers waarden nei de Amerikaanske sône ferballe, dat foar in diel letter [[West-Dútslân]] wurde soe. Mear as 1 miljoen minsken waarden ferballe nei de Sovjet-sône, it lettere [[Dútske Demokratyske Republyk|East-Dútslân]]. Likernôch 250.000 etnyske Dútsers mochten yn Tsjechoslowakije bliuwe, mar de Tsjechen telden yn desimber 1955 noch 165.790 Dútsers yn it lân. Manlju mei in Tsjechyske frou waarden ferballe, wylst froulju mei in Tsjechyske man bliuwe mochten. Dútsers dy't in wichtige bydrage oan 'e ekonomy leveren moasten as twangarbeiders bliuwe. Neffens Dútsk-Tsjechysk ûndersyk yn 1995 is it earder rûsde deadetal fan 220.000 oant 270.000 op basis fan ferkearde ynformaasje oerdreaun. Harren konklúzje wie dat it tal deaden tusken de 15.000 en 30.000 lizze moat. Dêrby waard der fan útgien dat net alle deaden offisjeel bekend binne. De ''Suchdienst'' fan it Dútske Reade Krús befêstige de dea fan 18.889 minsken by de ferballing út Tsjechoslowakije. ==== Hongarije ==== Oars as de ferballing fan Dútsers út oare lannen waard de suvering fan Dútsers út Hongarije oplein troch de Russen. De útwizing sette útein op 22 desimber 1944. Earder hie de ''Volksbund'' al 3% fan 'e Dútske befolking (20.000 minsken) evakuearre. Hja gyngen nei Eastenryk, mar in soad wiene werom kommen. Meiïnoar wiene 60.000 etnyske Dútsers flechte. Neffens Westdútske rapporten fan 1956 waarden yn it begjin fan 1945 tusken de 30.000-35.000 etnyske Dútske boargers en 30.000 kriichsfinzenen oppakt en fan Hongarije foar twangarbeid nei de Sovjet-Uny transportearre. Yn guon doarpen waard de hiele folwoeksen befolking deportearre nei wurkkampen yn it [[Donetsbekken]]. Dêr ferstoaren 6.000 minsken oan lijen en ellinde. Neffens de Russyske argiven waard it tal registrearre etnyske Dútsers yn Hongarije troch de Sovjets op 50.292 fêststeld. Dêrfan waarden 31.923 deportearre nei de Sovjet-Uny om dêr twangarbeid te ferrjochtsjen. Neffens de Russyske opjeften ferstoar 9% fan 'e depotearre befolking. De offisjele Hongaarske sifers yn 1945 telden 477.000 Dútsktaligen yn Hongarije, ynklusyf Dútsktalige joaden. Dêrfan hiene 303.000 opjûn de Dútske nasjonaliteit te hawwen. Op 29 desimber 1945 joech it Hongaarske regear gehoar oan 'e oanwizings fan it Akkoard fan Potsdam en opdracht ta de útwizing fan elts, dy't neffens de sensus fan 1941 as Dútser identifisearre waard, lid west hie fan 'e ''Volksbund'', de [[Schutzstaffel|SS]], of hokker Dútske wapene organisaasje ek. By dy massasuvering wiene fral de Dútsers op it plattelân it slachtoffer, de etnyske Dútsers yn 'e stêd wiene fanwegen harren feardichheden faker nedich yn 'e Hongaarske ekonomy. Dútsers dy't mei Hongaren troud wiene mochten bliuwe. Op 19 jannewaris 1946 waarden de earste 5.788 Dútsers fanút Budaörs (Dútsk: Wudersch) deportearre. Likernôch 180.000 Dútsktalige Hongaren rekken harren steatsboargerskip en besittings kwyt en waarden ferballe nei de westlike sônes fan Dútslân. De measte ballings kamen telâne yn [[Baden-Württemberg]], mar ek yn [[Beieren]] en [[Hessen]]. Oar ûndersyk wiisde út dat tusken 1945 en 1950 150.000 ferballe waarden nei West-Dútslân, 103.000 nei Eastenryk en gjin ien nei East-Dútslân. De ferballing fan 'e Dútsers út Hongarije gyng mank mei in soad protesten fan de Hongaarske befolking. It Hongaarske regear motivearre de ferdriuwing fan 'e etnyske Dútsers út Hongarije mei de reden dat der lân nedich wie foar de Hongaarske flechtlingen en boargers. In beslút op 15 juny 1948 makke in ein oan 'e suvering. By de folkstelling fan 1949 waarden noch 22.445 Dútsers yn Hongarije identifisearre. Op 25 maart 1950 folge in dekreet, dat alle útsettingsopdrachten neatich ferklearre. De ferballe minsken mochten werom komme as hja dat woene. Nei de fal fan it [[kommunisme]] rehabilitearre Hongarije de Dútske slachtoffers fan útwizing en twangarbeid. Nije wetten makke in kompinsaasjeregeling mooglik en it rjocht om werom te gean en ûnreplik guod te keapjen. ==== Nederlân ==== Operaasje Swarte Tulp wie nei de befrijing it belied fan it Nederlânske regear om alle Dútsers yn Nederlân út te wizen. Yn dy tiid wennen der likernôch 25.000 minsken yn Nederlân mei de Dútske nasjonaliteit. Ek de Dútsers dy't mei in Nederlanner troud wiene en dêr bern mei hiene krigen it stimpel ''vijandige onderdaan''. De operaasje sette op 10 septimber 1946 yn [[Amsterdam]] útein troch it midden yn 'e nacht oppakken fan Dútsers en harren hûshâlding. Hja krigen in oere om 50 kilo bagaazje mei te nimmen en op 100 gûne nei waard al it besit yn beslach nommen troch de steat. Ynearsten kamen hja telâne yn kampen by de grins, wêrfan't Marienbosch by [[Nimwegen]] it grutst wie. De [[Roomsk Katolike Tsjerke]] fersette him tsjin de ferdriuwing en yn it parlemint wie it freule [[Christine Wttewaall van Stoetwegen]] fan 'e [[Kristlik-Histoaryske Uny|CHU]] dy't har tsjin de útwizing fersette. Ek de Alliearden moasten neat fan 'e ferballing ha, om't hja benaud wiene dat oare lannen folgje soene. Der binne meiïnoar 3.691 Dútsers útset, minder as 15% fan it totaal. ==== Poalen ==== [[Ofbyld:Overlevenden uit Lodz op weg naar Berlijn, Bestanddeelnr 901-3302.jpg|thumb|Oerlibbers út Lodz op 'e flecht nei Berlyn.]] Oan 'e begjin fan 1945 waard de Dútske befolking eastlik fan 'e troch de [[Oder]] en [[Neisse]] foarme grins op 11 miljoen minsken rûsd. By it optsjen fan it leger troch East-Europa en de eastlike dielen fan Dútslân waarden guon Dútsers fermoarde. Wylst in soad minsken makken dat hja fuort kamen, bleaune ek miljoenen efter. Likernôch 1% (100.000) fan 'e Dútske boargers eastlik fan 'e Oder-Neisse grins rekke by de gefjochten oant de oerjefte yn 1945 fermist. It Reade Leger en de Poalske kommunisten besetten yn 1945 de Dútske gebieten yn it easten en Dútske boargers waarden nei kampen stjoerd om te wurken. De Sovjet-Uny joech it Dútske gebiet eastlik fan 'e Oder en Neisse yn july 1945 oan Poalen. Healwei 1945 wennen dêr noch sa'n 4,5 oant 4,6 miljoen Dútsers yn ôfwachting fan in fredeskonferinsje mei Dútslân, dy't lang om let nea plakfine soe. [[Ofbyld:Bad Salzbrunn Sonderbefehl 1945.jpg|thumb|left|Oprop oan Dútsers yn Bad Salzbrunn (Sileezje) foar de twongen deportaasje.]] [[Ofbyld:Bundesarchiv Bild 146-1996-030-01A, Danzig, Flüchtlingstreck.jpg|thumb|Flechtsjende Dútsers út Dantzig (Bundesargyf).]] Om in homogeen Poalen te kreëarjen wiisden de Poalske kommunisten al hiel gau hûnderttûzenen Dútsers út. De offisjele ferklearring wie dat de eardere Dútske bewenners plak meitsje moasten om Poalen te hûsfestjen, dy't troch de Sovjet anneksaasje fan it eastlike diel fan Poalen hûs en hiem kwyt rekke wiene, mar de gebieten hiene ynearsten mei grutte befolkingstekoarten te meitsjen. Sûnt de maitiid fan 1946 waarden de útsettings stadichoan better organisearre, wêrtroch ek de noch yn Poalen restearjende Dútsers troffen waarden. Yn 1950 wiene 3.155.000 Dútske boargers ferdreaun en 1.043.550 ta Poal naturalisearre. Dútsers dy't ûnmisber foar de Poalske ekonomy wiene moasten bliuwe, mar yn 1960 wiene hja hast allegear fuortgien. Sa'n 500.000 Dútsers yn Poalen wurken as twangarbeiders yn 'e troch de kommunisten bestjoerde kampen, foardat hja út Poalen ferdreaun waarden. Njonken grutte kampen, somtiden eardere Dútske konsintraasjekampen, wiene der in hiel soad oare kampen, getto's en detinsjesintra, dy't somtiden net grutter wiene as in kelder. Russyke argiven, publisearre en aktualisearre yn 2001, stelle it tal Dútsers dat foar twangarbeid út Poalen nei de Sovjet-Uny deportearre waard fêst op 155.262; dêrfan ferstoar 37% (57.586 minsken) yn 'e Sovjet-Uny. It Westdútske Reade Krús rûsde it tal Dútske boargers dat fanút Poalen nei de Sovjet-Uny foar twangarbeid deportearre wie op 233.000 minsken; 45% (105.000) dêrfan liet it libben of rekke fermist yn 'e Sovjet-Uny. De hâlding fan Poalske boargers foar it lot fan 'e Dútske boargers oer wie hiel ferskillend. Sovjet-soldaten makken harren in soad skuldich oan ferkrêftings en moarden. Hja makken dêrby ek net altiten ûnderskied tusken Dútsers en Poalen, dy't hja faak op 'e selde wize mishannelen. In Westdútske kommisje rûsde yn 1953 it tal deaden ûnder boargers op 2 miljoen; yn 1974 rûsde it Dútske Federale Argyf it tal deaden op likernôch 400.000. Neffens sifers fan it West-Dútske regear bedroech it tal minsken dat tsjin 1950 evakuëarre, emigrearre of ferdreaun wie, meiïnoar op 8.030.000 (6.981.000 út eardere Dútske gebieten, 290.800 út [[Dantzig]], 688.000 út it Poalen fan foar de kriich en 170.000 Baltyske Dútsers dy't yn 'e oarloch yn Poalen hûsfêste waarden. Undersyk troch it Westdútske regear rûsde it tal Dútsers dat yn it tiidrek fan 1951 oant 1982 út Poalen emigrearre op 894.000. Ek hja wurde troch Dútslân as ferdreaun beskôge. ==== Roemeenje ==== Yn 1939 waard de Dútske befolking fan Roemeenje rûsd op 786.000. De Sovjet-Uny besette yn 1940 [[Besaraabje]] en [[Bûkovina]] en yn it ramt fan in Nazy-Sovjet befolkingsútwikseling waarden 200.000 etnyske Dútsers deportearre nei gebieten, dy't ûnder Dútske kontrole stiene. Dêrfan waarden 140.000 nei it troch Dútslân besette Poalen stjoerd, dy't yn 1945 fêstnommen waarden doe't hja flechten út Poalen. De measte etnyske Dútsers yn Roemeenje wennen yn [[Transylvaanje]], werfan't it noardlike diel yn 'e Twadde Wrâldkriich troch Hongarije anneksearre wie. De pro-Dútske regearings fan Hongarije en Roemeenje stie it Nazy-organisaasjes ta om Dútsers te rekrutearjen. Yn 'e kriich waarden 54.000 manlju oproppen troch Nazy-Dútslân, wêrfan't in soad by de Waffen-SS telâne kamen. Yn 'e simmer fan 1944 flechten mei de weromlûkende Wehrmacht likernôch 100.000 Dútsers út Roemeenje. Neffens Westdútske sifers fan 1957 waarden 75.000 Dútske boargers deportearre nei de Sovjet-Uny om dêr twangarbeid te ferrjochtsjen. Likernôch 15% fan dy boargers(10.000 minsken) binne nea werom komme. Data fan Russyske argiven stelle it tal Dútsers yn Roemeenje fêst op 421.846 boargers, wêrfan't 67.332 deportearre binne nei de Sovjet-Uny om te wurkjen en dat 9% dêr stoar (6.260). De rûchwei 400.000 etnyske Dútsers dy't yn Roemeenje bleaune, waarden kollektyf skuldich achte oan gearwurking mei Nazy-Dútslân en rekken alle frijheden en besit kwyt. In soad waarden nei oare dielen fan it lân stjoerd. Yn 1948 sette Roemeenje útein mei in stadige rehabilitaasje fan etnyske Dútsers: hja waarden net mear ferdreaun en it kommunistyske rezjym joech de etnyske Dútsers de status fan nasjonale minderheid, it iennige Eastbloklân dy't dat die. Yn 1977 wennen der noch 355.000 Dútsers yn Roemeenje. Sûnt de jierren 1980 begûn in nije úttocht. Allinne al yn 1989 ferlieten 160.000 Dútsers it lân. Yn 2002 wennen yn Roemeenje noch mar 60.000 etnyske Dútsers. ==== Sovjet-Uny ==== Nei de nije territoriale en politike ferdieling fan grutte dielen fan East-Europa yn it ramt fan it Molotov-Ribbentrop-pact (1939) fûn der tusken Dútslân en Ruslân in grutte útwikseling fan 'e befolking plak. Ut de troch Ruslân kontrolearre gebieten waarden Dútsers deportearre nei de gebieten dy't troch it Tredde Ryk anneksearre wiene. Mar in lyts diel dêrfan soe werom gean nei it âlde wenstee doe't Dútlân de Sovjet-Uny ynfoel en tydlik de kontrole krige oer dy gebieten. De minsken dy't werom gyngen, soene troch de nazy's ynsetten wurde om in bân tusken it Dútske bestjoer en de lokale befolking ta stân te bringen. It Sovjet-regear beskôge de etnysk Dútske minderheid yn harren lân as in grut gefaar en dêrom waarden hja nei plakken djipper it lân yn deportearre. Yn augustus 1941 joech it Sovjet-regear opdracht om it Europeeske diel fan alle etnyske Dútsers te suverjen. Oan it begjin fan 1942 sieten 1.031.300 Dútsers finzen yn [[Sibearje|Sibearyske]] en Sintraalaziatyske kampen. It libben yn dy kampen wie striemin, de finzenen krigen fierstente min te iten en it rezjym wie tige strang. Neffens de data fan 'e Sovjet-argiven wennen yn oktober 1945 noch 687.300 Dútsers yn 'e kampen. Nochris 316.600 Sovjet-Dútsers wiene yndield yn arbeidsbataljons, dy't inselde rezjym as de kampbewenners ûndergyngen en likemin te iten krigen as minsken yn 'e [[Gûlag]]. Yn 1945 deportearre de Sovjet-Uny ek 203.796 etnyske Dútsers, dy't earder yn 'e tiid fan it Tredde Ryk harren yn Poalen nei wenjen setten hiene. Dêrtroch naam de Dútske befolking yn 'e kampen wer ta oant 1.035.701 yn 1949. Neffens J. Otto Pohl kamen 65.599 Dútsers om yn 'e kampen. Hy giet der fan út dat der nochris 176.352 fermiste minsken ferstoaren yn 'e arbeidsbatallions. Under Stalin bleaune de Sovjet-Dútsers ûnder strang tasicht yn 'e kampen. Yn 1955 folge in rehabilitaasje, mar hja mochten net werom nei it Europeeske diel fan Ruslân. Nettsjinsteande de deportaasjes en twangarbeid woeks de Sovjet-Dútske befolking neffens de sifers fan de Sovjet Uny fan 1.427 miljoen yn 1939 oant 1.619 miljoen yn 1959. Berekkenings fan de West-Dútske ûndersiker Gerhard Reichling komme net oerien mei de sifers fan de Sovjet-argiven. Neffens Reichling binne meiïnoar 980.000 etnyske Dútsers yn 'e kriich deportearre. Hy rûsde dat 310.000 ferstoaren yn twangarbeid. Yn 'e earste moannen fan 'e [[Operaasje Barbarossa]] besetten de Dútsers de westlike dielen fan 'e Sovjet-Uny, dêr't Dútske delsettings wiene. Dútslân ferhûze yn 'e kriich 370.000 etnyske Dútsers út de Sovjet-Uny nei Poalen. Ruslân helle yn 1945 fan dy groep 280.000 werom nei de Sovjet-Uny; de rest wist op 'e tiid te flechtsjen nei Dútslân. De Dútsers dy't noch yn 'e Sovjetgrinzen fan 1939 bleaune nei't Nazy-Dútslân yn 1941 it gebiet besette, bleane dêr oant 1943, doe't it Reade Leger de Wehrmacht werom dreau nei it westen. Fan jannewaris 1943 flechten de measten fan dy etnyske Dútsers nei it [[Ryksgoa Warthegau|Warthegau]] of nei [[Sileezje]]. Tsjin 'e ein fan 1944 kamen tusken 250.000 en 320.000 etnyske Dútsers yn Nazy-Dútslân oan. Hja waarden dêr yn kampen ûnderbrocht en moasten in rasiale ynspeksje ûndergean. Dyjingen dy't rasiaal weardefol achte waarden, koene as lânarbeider yn 'e anneksearre gebieten oan it wurk, wylst oaren mei in twifelridige komôf yn Dútslân oan it wurk set waarden. Oan it begjin fan 1945 oermastere it Reade Leger ek dat gebiet en wylst de nazy-autoriteiten noch jimmeroan dwaande wiene mei de rasiale ynspeksjes, sieten 200.000 fêst yn it troch it Reade Leger oermastere gebiet. Ruslân beskôge dy minsken as boargers fan 'e Sovjet-Uny en repatriearre se nei de kampen yn it easten. Nochris 70.000 oant 80.000 boargers dy't yn 'e troch de Sovjet-Uny besette sône wennen, waarden op basis fan in akkoard mei de westlike alliearden nei de Sovjet-Uny werom stjoerd. It tal deaden by it fêstnimmen en de deportaasje wie heech: 15% oant 30% oerlibbe it net en in soad famyljes waarden út inoar helle. Yn 'e kampen moasten de Dútsers oant 1955 twangarbeid ferrjochtsje. Mei in dekreet fan 13 septimber 1955 waarden de etnyske Dútsers frijlitten en op 23 augustus 1964 folge in rehabilitaasje. Mar hja mochten net werom nei harren âlde wenstee en bleaune yn it easten fan 'e Sovjet-Uny wenjen. Ek krigen hja harren besittings net werom. Sûnt de jierren 1980 liet Ruslân it de Dútsers ta om nei Dútslân te emigrearjen. Yn it noarden fan East-Prusen waard [[Königsberg]] anneksearre troch de Sovjet-Uny en in enklave fan 'e Russyske Sovjetrepublyk. It Memellân om de Memel, it tsjintwurdige [[Klaipeda]], waard ûnderdiel fan 'e [[Litouske Sosjalistyske Sovjetrepublyk|Litouske Sovjet-republyk]]. In soad Dútsers waarden yn it ramt fan Operaasje Hannibal evakuearre út East-Prusen en it Memellân of flechten yn bline panyk, doe't it Reade Leger nadere. Dútsers dy't efterbleaune, waarden oproppen foar twangarbeid en it gebiet waard troch etnyske Russen kolonialisearre. Yn juny 1946 wennen yn 'e Kaliningrad Oblast 114.070 Dútsers, in ûnbekend tal net-registrearre Dútsers en 41.029 Russen. Tusken juny 1945 en 1947 waarden likernôch in heal miljoen Dútsers ferballe. Tusken 24 augustus en 26 oktober 1948 waarden yn 21 transporten meiïnoar 42.094 Dútsers út de oblast Kaliningrad nei Ruslân deportearre. De lêste 1.401 Dútsers waarden tusken novimber 1949 en jannewaris 1950 ferballe. Tûzenen Dútske wezen, de saneamde [[Wolvebern]] (''Wolfskinder''), swalken yn 'e bosken fan East-Prusen om en stoaren yn 'e winter fan kjeld en honger. Tusken 1945 en 1947 ferhûzen sa'n 600.000 Sovjet-boargers nei de oblast. ==== Joegoslaavje ==== Foar de Twadde Wrâldkriich wennen yn Joegoslaavje likernôch 500.000 Dútsktalige minsken, fral Donau-Swaben. De measten wisten yn 'e kriich of nei 1950 te flechtsjen of te emigrearjen. Nei de befrijing namen partizanen wraak op willekeurige etnyske Dútsers fanwegen it oandiel fan mannich Dútser yn 'e wreedheden yn [[Servje|Servyske]] gebieten. De likernôch 200.000 Dútsers dy't efterbleaun wiene, hiene te meitsjen mei ûnteigening en swiere ferfolging. Partizanen en boargers fermoarden likernôch 7.000 minsken en tusken 1945-1948 waarden de Dútsers yn wurkkampen finzen holden, dêr't 50.000 ferdwûnen. Nei 1948 mochten hja, dy't it oerlibbe hiene, nei Dútslân emigrearje. Neffens Westdútske sifers deportearren de Sovjets ein 1944 27.000 oant 30.000 etnyske Dútsers nei de [[Oekraïne]] en it [[Donetsbekken]]. It wiene fral froulju tusken 18 en 35 jier âld, dy't foar twangarbeid deportearre waarden. Likernôch 20% fan 'e froulju oerlibben it net. Russyske argiven rûze it tal Dútske boargers dat begjin 1945 út Joegoslaavje nei de Sovjet-Uny deportearre waarden foar twangarbeid op 12.579, wêrfan't 16% ferstoar. In twadde faze sette útein doe't etnyske Dútsers byinoar brocht waarden yn doarpen, dy't ta wurkkampen omfoarme wiene. Al it meubilêr waard ferwidere en op 'e flierren fan 'e huzen waard strie lein. Under militêr tafersjoch waarden de finzenen as bisten fêstholden sûnder genôch te iten of medyske soarch. Famyljes waarden út inoar helle en ferdield tusken wa't wol of net geskikt wie foar twangarbeid. 166.970 etnyske Dútsers waarden finzen set, 48.447 minsken (29%) ferstoaren. It kampsysteem waard yn maart 1948 opheven. [[Sloveenje]] hie yn 1931 in mienskip fan 28.000 etnyske Dútsers, dy't foar it measte yn in pear konsintraasjes yn it lân wennen. Yn april 1941 besetten [[Itaalje|Italjaanske]] troepen it suden fan Sloveenje. De etnyske Dútsers fan Gottschee (Kočevje) waarden troch de nije Dútske autoriteiten twongen om te ferhûzjen nei it troch de Dútsers besette Untersteiermark. De measten gyngen nei plakken dêr't de Sloveenske befolking ferdreaun wie. De twongen ferhûzing út harren histoaryske wenstee wie de etnyske Dútsers tige tsjin it sin. Doe't de Dútske besetter tefolle lêst krige fan de Joegoslavyske partizanen, flechten de measte etnyske Dútsers mei om't hja benaud wiene foar wraak. In pear Dútsers bleaune noch oant maaie 1945 wenjen yn 'e stêden Maribor and Celje, dy't doe troch it Sloveenske Befrijingsfront ferdreaun waarden. Wylst de Joegoslaven kampen opsetten yn Sterntal en Teharje, nasjonalisearre it regear de besittings fan 'e etnyske Dútsers op basis fan in beslút fan 21 novimber 1944 troch de Anty-Fassistyske Ried foar de Folksbefrijing fan Joegoslaavje. Nei maart 1945 waarden etnyske Dútsers yn saneamde 'doarpkampen' ûnderbrocht. Aparte kampen wiene der foar dyjingen dy't wurkje koene en foar dyjingen dy't dat net koene. Yn 'e kampen foar minsken dy't net wurkje koenen, befolke troch fral bern en âlde minsken, lei it stjertesifer op 50%. De measte bern ûnder de 14 waarden yn tehûzen ûnderbrocht dêr't de omstannichheden better wiene, mar it praten fan Dútsk ferbean wie. Dy bern waarden letter oan Joegoslavyske hûshâldings jûn en lang net alle Dútsers soene der yn 'e jierren 1950 yn slagje om harren bern werom te krijen. Westdútske sifers út 1958 rûze it tal deaden op 135.800 boargers. In mear aktueel Joegoslavysk ûndersyk set it deadental op 58.000: 48.447 minsken ferstoaren yn 'e kampen, 7.199 waarden deasketten troch partizanen en nochris 1.994 ferdwûnen yn 'e wurkkampen fan 'e Sovjet-Uny. Dútsers dy't beskôge waarden as Joegoslavyske boargers waarden te wurk set yn 'e yndustry of yn it militêre apparaat. Hja koene harren frijkeapje fan 'e Joegoslavyske nasjonaliteit foar in bedrach fan trije moannesalarissen. Yn 1950 wiene 150.000 fan 'e Joegoslavyske Dútsers ferdreaun nei Dútslân, 150.000 nei Eastenryk, wylst 10.000 in hinnekommen fûn yn 'e [[Feriene Steaten]] en 3.000 yn [[Frankryk]]. Neffens West-Dútslân wennen yn 1950 82.000 etnyske Dútsers yn Joegoslaavje. De measte etnsyke Dútsers emigrearren nei 1950 nei Dútslân of assimilearren yn 'e lokale befolking. ==== Kehl (Dútslân) ==== Op 23 novimber 1944 waard de hiele befolking fan Kehl oan 'e eastlike kant fan 'e [[Ryn]] evakuëarre. Kehl leit yn Dútslân en wurdt troch de Ryn fan [[Straasburch]] skieden, dat oan 'e westlike kant fan 'e Ryn leit. Frânske troepen besetten yn maart 1945 de stêd en stiene it oant 1953 net ta dat de befolking wer nei harren stêd werom gyngen. ==== Latynsk-Amerika ==== Fanwegen benaudens foar in fyfte kolonne fasilitearre it Amerikaanske regear tusken 1941 en 1945 de ferballing fan 4.058 Dútske boargers út 15 lannen fan Midden- en Súd-Amerika nei kampen yn [[Teksas]] en [[Louisiana]]. It die by ûndersyk bliken dat de measte finzenen gjin kwea yn 'e sin hiene en trijefearn dêrfan waard yn 'e Twadde Wrâldkriich nei Dútslân stjoerd yn ruil foar Amerikaanske boargers, wylst de rest nei harren hûzen yn [[Latynsk-Amearika|Latynsk-Amerika]] werom mocht. ==== Palestina ==== Oan it begjin fan 'e Twadde Wrâldkriich pakten de Britten kolonisten mei de Dútske nasjonaliteit op, om se yn kampen yn [[Alonei Abba|Waldheim]] en [[Betlehim]] fêst te setten. Fan 'e lutherske ''Tempelgesellschaft'' waarden 661 leden op 31 july 1941 oer [[Egypte]] nei [[Austraalje (lân)|Austraalje]] deportearre, dêr't hja oant 1947 yn in kamp yn Tatura [[Fiktoaria (Austraalje)|Fiktoaria]] ynternearre waarden. 345 leden bleaune yn Palestina. Yn 1962 betelle [[Israel]] 54 miljoen Dútske Marken om de âlde eigners fan harren nasjonalisearre besit te kompensearjen. == Ferliezen == De rûzings fan it deadetal ûnder Dútske boargers by harren flecht en ferballing, ynklusyf de twangarbeid fan Dútsers yn 'e Sovjet-Uny, rinne fan 500.000 op oant wol 3 miljoen. == Opfang yn Dútslân == De flechtlingen dy't Dútslân hellen wiene yn 'e regel der min oan ta, benammen yn 'e strange winter fan 1945-1946. Njonken de wreedheden fan it Reade Leger hiene hja yn 'e útsettingsgebieten te krijen mei wraak fan Joegoslavyske partizanen, Poalen of Tsjechen. De ferballing gyng mank mei mishanneling, ferkrêftsjen en moard. Tsjûgen makken de moarden by Ústí (Aussig) mei of Postoloprty. Oaren waarden fêstset yn bygelyks it kamp Łambinowice (Lamsdorf), dêr't teminsten 1.000 Dútsers stoaren oan in sadistyske behanneling. De flechtlingen hiene honger, syktes, wiene inoar kwyt rekke, ferlearen harren rjochten en fertroude omjouwing en moasten twangarbeid ferrjochtsje. Yn Dútslân troffen hja in lân oan dat troch de kriich yn pún lei. It tekoart oan hûzen en it brek oan oare saken wie ûnbidich en liede ta konflikten mei de lokale befolking. De sitewaasje waard better mei it ''[[Wirtschaftswunder]]'', dat wurk foar elkenien mooglik makke. Frankryk hie net oan 'e Konferinsje fan Postdam meidien en it lân fielde him dêrom ek net bûn oan it akkoard. It lân hie dus ek de útsettings fan etnyske Dútsers net mei ûndertekene en fielde him dêrom net ferantwurdlik foar de opfang en soarch fan 'e ferdreaune minsken, dy't yn 'e Frânske besettingssône oankommen wiene. Nei july 1945 slaggen de Frânsen der yn om de út it easten deportearre Dútske flechtlingen út de Frânske besettingssône te warjen. Grut-Brittanje en de Feriene Steaten protestearden tsjin de Frânske hâlding, mar hiene gjin middels om Frankryk te twingen om de gefolgen te dragen fan it útwizingsbelied dat de Amerikaanske, Britske en Sovjet-lieders yn Postdam ôfpraat hiene. Frankryk makke in ûnderskie tusken kriichsrelatearre flechtlingen en minsken dy't letter ferdreaun waarden. Yn desimber 1946 naam Frankryk yn 'e besettingssône 250.000 Dútsers op út Denemark, dy't út Dútske gebieten oer see flechte wiene foar it naderjende Reade Leger. Hja wiene gjin minsken dy't nei de kriich ferdreaun wiene; Denen fan Dútske komôf waarden net útset troch Denemark. De kommunisten dy't de ferdriuwings oantrunen en foar in part útfierden, diene neat oan humanitêre help, wertroch't de Amerikanen en Britten de ferdreaune minsken yn harren sônes opnimme moasten. Yn Potsdam wie ek ôfpraat dat 15% fan alle masines út de westlike sônes, fral fan 'e metaallurgyske, gemyske en masinebouyndustry, oan 'e Sovjet-Uny oerdroegen wurde soe yn ruil foar iten, stienkoal, hout en oare basisbehoeften. De leverings út it westen setten yn 1946 útein, mar it wie ienrjochtingsferkear. Leverings fan 'e Sovjets fûnen net plak en op 3 maaie 1946 einigen de Feriene Steaten dêrom harren leverings oan 'e Sovjet-Uny, wylst de ferdreaunen út de troch de Sovjets kontrolearre gebieten oan 'e ein fan 1947 nei it Westen deportearre waarden. De sitewaasje yn 'e Britske en de Amerikaanske sône waard dêrtroch in stik slimmer, fral yn 'e Britske sône. Troch de lokaasje oan 'e Eastsee krige de Britske sône ek in grutte flechtlingestream te ferwurkjen dy't oer see kaam, wêrtroch de tekoarten foars tanamen. Yn it swier bombardearre [[Hamburch]] bygelyks naam it romtetekoart fierder ta troch de nije stream flechtlingen en ballings en yn maaie 1947 organisearren de fakbûnen dêr in staking tsjin 'e lytse rantsoenen. De Feriene Steaten en Grut-Brittanje moasten iten ynfiere yn harren sônes, ek al wie Grut-Brittanje finansjeel oan reapsein en ôfhinklik fan ymport. Grut-Brittanje hie de hiele kriich fochten tsjin Nazy-Dútslân, fan juny 1940 oant juny 1941 wie it sels de iennige tsjinstanner fan 'e nazy's. Yn dat tiidrek wiene de Feriene Steaten noch net de kriich ynlutsen en hie de Sovjet-Uny in ferdrach mei Nazy-Dútlân. Grut-Brittanje moast ekstra liene by de Feriene Steaten en de Feriene Steaten moasten mear útjaan om de eigen sônes te befoarrieden. De Sovjet-Uny wie de iennige alliearde macht, dy't it plonderjen en it rôvjen tastie en oantrune. [[Ofbyld:Bundesarchiv B 145 Bild-F000016-0645, Bonn, Demonstration von Vertriebenenverbänden.jpg|thumb|Demonstraasje yn Bonn fan Heimatvertriebenen, 1961 (Bundesarchiv).]] Doe't de Bûnsrepublyk Dútslân stifte waard, waard op 24 augustus 1952 in wet opsteld dy't ornearre wie om de finansjele sitewaasje fan 'e ferdreaune minsken te ferbetterjen. De wet, dy't de namme ''Lastenausgleichsgesetz'' krige, joech foar in part kompinsaasje en makke in ienfâldige kredytopname mooglik foar minsken dy't ferdreaun wiene. It ferlies fan harren besit waard rûsd op 299,6 miljard Dútske marken (op in totaal ferlies fan Dútsk eigendom troch grinsferoarings en ferdriuwings fan 355,3 miljard Dútske marken). Yn Dútslân waarden organisaasjes stifte om de ferdreaune minsken yn it nei-kriichske Dútslân te yntegrearjen. Wylst it stalinistyske rezjym yn 'e Russyske besettingssône de ferdreaune minsken ferbea harren te organisearjen, ûnstiene yn 'e westlike sônes yn 'e rin fan 'e tiid in ferskaat oan organisaasjes, lykas it ''Bund der Vertriebenen''. Mei teminsten 12 miljoen streekrjocht troch de útwizing troffen Dútsers, mooglik sels 14 miljoen of mear, wie de ferdriuwing de grutste etnyske suvering fan ien inkelde befolking yn 'e Europeeske skiednis en de grutste fan 'e neikriichske ferdriuwings yn Midden- en East-Europa (yn totaal 20 oant 31 miljoen fan hûs en hiem ferdreanen). {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Ingetlskalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:en:Flight and expulsion of Germans (1944–1950)]] ---- {{Commonscat|Refugees of World War II in Germany}} }} [[Kategory:Deportaasje]] [[Kategory:Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Skiednis fan Dútslân]] [[Kategory:Skiednis fan Poalen]] [[Kategory:Skiednis fan Tsjechje]] [[Kategory:Skiednis fan Eastenryk]] [[Kategory:Skiednis fan Hongarije]] [[Kategory:Skiednis fan Roemeenje]] [[Kategory:Skiednis fan Servje]] [[Kategory:Skiednis fan Kroaasje]] [[Kategory:Skiednis fan Sloveenje]] [[Kategory:Skiednis fan Ruslân]] [[Kategory:Kaliningrad]] [[Kategory:Skiednis fan Tsjechoslowakije]] [[Kategory:Skiednis fan Joegoslaavje]] 7d1i4dj7f2i6b2r19c7adsfg9mtxzp6 0 151269 1229289 1190337 2026-05-04T15:23:02Z Ieneach fan 'e Esk 13292 [[]] 1229289 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Steven Spielberg by Gage Skidmore.jpg|thumb|Spielberg in 2017]] '''Steven Allan Spielberg''' ([[Cincinnati]], [[18 desimber]] [[1946]]) is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[regisseur]] en [[filmprodusint|film]]- en [[tillefyzjeprodusint]]. Spielberg waard yn de jierren 70, 80 en 90 fan de 20e iuw suksesfol troch syn fantasyrike [[mainstream]]films dêr't er in simpel ferhaal yn kombinearre mei [[special effects]], muzyk en spektakel. Films as ''[[Jaws (film)|Jaws]]'', ''Close Encounters of the Third Kind'', ''E.T. the Extra-Terrestrial'', de ''Indiana Jones''- en de [[Jurassic Park (franchise)|''Jurassic Park''-franchises]] hiene kommersjeel sjoen in protte sukses en hiene in enoarme ynfloed op de filmyndustry. == Filmografy == === As regisseur === ==== Films ==== * ''Duel'' – 1971 * ''Something Evil'' – 1972 * ''The Sugarland Express'' – 1974 * ''[[Jaws (film)|Jaws]]'' – 1975 * ''Close Encounters of the Third Kind'' – 1977 * ''1941'' – 1979 * ''Indiana Jones and the Raiders of the Lost Ark'' – 1981 * ''E.T. the Extra-Terrestrial'' – 1982 * ''Twilight Zone: The Movie'' – 1983 * ''Indiana Jones and the Temple of Doom'' – 1984 * ''The Color Purple'' – 1985 * ''[[Empire of the Sun (film)|Empire of the Sun]]'' – 1987 * ''Always'' – 1989 * ''Indiana Jones and the Last Crusade'' – 1989 * ''Hook'' – 1991 * ''[[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]]'' – 1993 * ''[[Schindler's List]]'' – 1993 (Academy Awards: ''Best Director'', ''Best Picture'') * ''Amistad'' – 1997 * ''[[The Lost World: Jurassic Park]]'' – 1997 * ''[[Saving Private Ryan]]'' – 1998 (Oscar: ''Best Director'') * ''A.I.: Artificial Intelligence'' – 2001 * ''Minority Report'' – 2002 * ''[[Catch Me If You Can (film út 2002)|Catch Me If You Can]]'' – 2002 * ''The Terminal'' – 2004 * ''War of the Worlds'' – 2005 * ''Munich'' – 2005 * ''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'' – 2008 * ''The Adventures of Tintin: Secret of the Unicorn'' – 2011 * ''War Horse'' – 2011 * ''Lincoln'' – 2012 * ''[[Bridge of Spies (film)|Bridge of Spies]]'' – 2015 * ''The BFG'' - 2016 * ''[[The Post (film)|The Post]]'' - 2017 * ''[[Ready Player One (film)|Ready Player One]]'' - 2018 * ''[[West Side Story (film út 2021)|West Side Story]]'' - 2021 ==== Telefyzjefilms en -searjes ==== * ''The Name of the Game'' (ôflevering "L.A. 2017") – 1968 * ''Marcus Welby, M.D.'' (ôflevering "The Daredevil Gesture") – 1969 * ''Night Gallery'' (antologysearje, ôfleverings "Eyes" en "Make Me Laugh") – 1969/1970 * ''The Psychiatrist'' (ôfleverings "Par for the Course" en "The Private World of Martin Dalton") – 1971 * ''Columbo: Murder by the Book'' (telefyzjefilm) – 1971 * ''Owen Marshall: Counselor at Law'' (ôflevering "Eulogy for a Wide Receiver") – 1971 * ''Duel'' (telefyzjefilm) – 1971 * ''Something Evil'' (telefyzjefilm) – 1972 * ''Savage'' (telefyzjefilm) – 1973 * ''Amazing Stories'' (ôfleverings "Ghost Train" en "The Mission") – 1985 ==== Koarte films ==== * ''The Last Gun'' – 1959 * ''Escape to Nowhere'' – 1961 * ''Battle Squad'' – 1961 * ''Slipstream'' – 1967 * ''Amblin''' – 1968 * ''The Unfinished Journey'' – 1999 === As (útfierend) produsint === ==== Films ==== * ''I Wanna Hold Your Hand'' – 1978 (útfierend produsint) * ''Used Cars'' – 1980 (útfierend produsint) * ''Continental Divide'' – 1981 (útfierend produsint) * ''E.T. the Extra-Terrestrial'' – 1982 (produsint) * ''Poltergeist'' – 1982 (produsint) * ''Twilight Zone: The Movie'' – 1983 (produsint) * ''[[Gremlins (film)|Gremlins]]'' – 1984 (útfierend produsint) * ''Fandango'' – 1985 (útfierend produsint) * ''The Goonies'' – 1985 (útfierend produsint) * ''[[Back to the Future (film)|Back to the Future]]'' – 1985 (útfierend produsint) * ''Young Sherlock Holmes'' – 1985 (útfierend produsint) * ''The Color Purple'' – 1985 (produsint) * ''The Money Pit'' – 1986 (útfierend produsint) * ''An American Tail'' – 1986 (útfierend produsint) * ''Harry and the Hendersons'' – 1987 (útfierend produsint) * ''Innerspace'' – 1987 (útfierend produsint) * ''Three O'Clock High'' – 1987 (útfierend produsint) * ''[[Empire of the Sun (film)|Empire of the Sun]]'' – 1987 (produsint) * ''*Batteries Not Included'' – 1987 (útfierend produsint) * ''Who Framed Roger Rabbit?'' – 1988 (útfierend produsint) * ''The Land Before Time'' – 1988 (útfierend produsint) * ''Tummy Trouble'' – 1989 (útfierend produsint) * ''Dad'' – 1989 (útfierend produsint) * ''[[Back to the Future Part II]]'' – 1989 (útfierend produsint) * ''Always'' – 1989 (produsint) * ''Joe Versus the Volcano'' – 1990 (útfierend produsint) * ''Yume'' – 1990 (útfierend produsint) * ''[[Back to the Future Part III]]'' – 1990 (útfierend produsint) * ''Roller Coaster Rabbit'' – 1990 (útfierend produsint) * ''[[Gremlins 2: The New Batch]]'' – 1990 (útfierend produsint) * ''Arachnophobia'' – 1990 (útfierend produsint) * ''Cape Fear'' – 1991 (útfierend produsint) * ''An American Tail: Fievel Goes West'' – 1991 (produsint) * ''Trail Mix-Up'' – 1993 (útfierend produsint) * ''We're Back! A Dinosaur's Story'' – 1993 (útfierend produsint) * ''Schindler's List'' – 1993 (produsint) * ''I'm Mad'' – 1994 (útfierend produsint) * ''The Flintstones'' – 1994 (útfierend produsint) * ''Casper'' – 1995 (útfierend produsint) * ''Balto'' – 1995 (útfierend produsint) * ''Twister'' – 1996 (útfierend produsint) * ''The Lost Children of Berlin'' – 1997 (útfierend produsint) * ''Men in Black'' – 1997 (útfierend produsint) * ''Amistad'' – 1997 (produsint) * ''[[Deep Impact (film)|Deep Impact]]'' – 1998 (útfierend produsint) * ''The Mask of Zorro'' – 1998 (útfierend produsint) * ''Saving Private Ryan'' – 1998 (produsint) * ''The Last Days'' – 1998 (útfierend produsint) * ''The Haunting'' – 1999 (útfierend produsint) * ''A Holocaust szemei'' – 2000 (útfierend produsint) * ''Evolution'' – 2001 (útfierend produsint) * ''A.I.: Artificial Intelligence'' – 2001 (produsint) * ''[[Jurassic Park III]]'' – 2001 (útfierend produsint) * ''Price for Peace'' – 2002 (útfierend produsint) * ''Men in Black II'' – 2002 (útfierend produsint) * ''[[Catch Me If You Can (film)|Catch Me If You Can]]'' – 2002 (produsint) * ''The Terminal'' – 2004 (produsint) * ''The Legend of Zorro'' – 2005 (útfierend produsint) * ''[[Memoirs of a Geisha (film)|Memoirs of a Geisha]]'' – 2005 (útfierend produsint) * ''Munich'' – 2005 (produsint) * ''Monster House'' – 2006 (útfierend produsint) * ''Letters from Iwo Jima'' – 2006 (produsint) * ''Flags of Our Fathers'' – 2006 (produsint) * ''Disturbia'' – 2007 (útfierend produsint) * ''Transformers'' – 2007 (útfierend produsint) * ''[[Eagle Eye (film)|Eagle Eye]]'' – 2008 (útfierend produsint) * ''The Lovely Bones'' – 2009 (útfierend produsint) * ''Transformers: Revenge of the Fallen'' – 2009 (útfierend produsint) * ''Transformers: Dark of the Moon'' – 2011 (útfierend produsint) * ''Super 8'' – 2011 (produsint) * ''Men in Black III'' – 2012 (útfierend produsint) * ''[[Jurassic World (film)|Jurassic World]]'' – 2015 (útfierend produsint) * ''[[Jurassic World: Fallen Kingdom]]'' - 2018 (útfierend produsint) * ''[[Jurassic World: Dominion]]'' - 2022 (útfierend produsint) ==== Telefyzjefilms en -searjes ==== * ''Amazing Stories'' – 1985 (útfierend produsint) * ''Tiny Toon Adventures'' – 1990 (útfierend produsint) * ''A Wish for Wings That Work'' (Televyzje film) – 1991 (útfierend produsint) * ''Tiny Toon Adventures: How I Spent My Vacation'' – 1992 (útfierend produsint) * ''It's a Wonderful Tiny Toons Christmas Special'' (Televyzje film) – 1992 (útfierend produsint) * ''The Plucky Duck Show'' – 1992 (útfierend produsint) * ''Family Dog'' – 1992 (útfierend produsint) * ''Class of '61'' (Televyzje film) – 1993 (útfierend produsint) * ''Animaniacs'' – 1993 (útfierend produsint) * ''SeaQuest DSV'' – 1993 (útfierend produsint) * ''Yakko's World: An Animaniacs Singalong'' – 1994 (útfierend produsint) * ''Tiny Toons Spring Break'' (Televyzje film) – 1994 (útfierend produsint) * ''Tiny Toon Adventures: Spring Break Special'' (Televyzje film) – 1994 (útfierend produsint) * ''ER'' – 1994 (útfierend produsint 1ste seizoen, gjin kredyt) * ''Pinky and the Brain'' – 1995 (útfierend produsint) * ''Freakazoid!'' – 1995 (útfierend produsint) * ''Tiny Toon Adventures: Night Ghoulery'' (Televyzje film) – 1995 (útfierend produsint) * ''A Pinky & the Brain Christmas Special'' (Televyzje film) – 1995 (útfierend produsint) * ''The Best of Roger Rabbit'' – 1996 (útfierend produsint) * ''Survivors of the Holocaust'' (Televyzje film) – 1996 (útfierend produsint) * ''High Incident'' – 1996 (útfierend produsint) * ''Toonsylvania'' – 1998 (útfierend produsint) * ''Pinky, Elmyra & the Brain'' – 1998 (útfierend produsint) * ''Wakko's Wish'' – 1999 (útfierend produsint) * ''Shooting War'' (Televyzje film) – 2000 (útfierend produsint) * ''Band of Brothers'' – 2001 (útfierend produsint) * ''We Stand Alone Together'' (Televyzje film) – 2001 (útfierend produsint) * ''Semper Fi'' (Televyzje film) – 2001 (útfierend produsint) * ''Broken Silence'' – 2002 (útfierend produsint) * ''Taken'' – 2002 (útfierend produsint) * ''Burma Bridge Busters'' (Televyzje film) – 2003 (útfierend produsint) * ''Voices from the List'' – 2004 (útfierend produsint) * ''Dan Finnerty & the Dan Band: I Am Woman'' – 2005 (útfierend produsint) * ''Into the West'' – 2005 (útfierend produsint) * ''United States of Tara'' – 2009 (útfierend produsint) * ''The Pacific'' – 2009 (útfierend produsint) * ''Terra Nova'' – 2011 (produsint) * ''Falling Skies'' – 2011 (útfierend produsint) * ''Under the Dome'' – 2013 (útfierend produsint) * ''Extant'' – 2014 (útfierend produsint) {{DEFAULTSORT:Spielberg, Steven}} [[Kategory:Amerikaansk filmregisseur]] [[Kategory:Amerikaansk telefyzjeregisseur]] [[Kategory:Amerikaansk filmprodusint]] [[Kategory:Amerikaansk ûndernimmer]] [[Kategory:Amerikaansk bestjoerder]] [[Kategory:Amerikaansk filmeditor]] [[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]] [[Kategory:Amerikaansk filmakteur]] [[Kategory:Amerikaansk filantroop]] [[Kategory:Amerikaansk keunstsamler]] [[Kategory:Oscar-winner]] [[Kategory:Golden Globe-winner]] [[Kategory:Cecil B. DeMille Award-winner]] [[Kategory:Emmy-winner]] [[Kategory:Winner fan de Presidinsjele Frijheidsmedalje]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Oekraynsk-Joadsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Russysk-Joadsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Joadsk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1946]] ef2z576jf2nhvakmpkcxabixm4wsj4d 0 181786 1229305 1228729 2026-05-04T21:56:51Z RuedNL2 54023 Afleveringen geüpdatet 1229305 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks telefyzjesearje | ôfbylding = Gtstlogo.gif | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 107px | ferwizing = | namme = Goede tijden, slechte tijden | betocht troch = [[Reg Watson]] | ûntwikkele troch = | produsint(en) = [[Endemol]]<br>Joop van den Ende <small>(1990-2003)</small><br>Reg Grundy/Grundy <small>(1990-2006)</small> | útfierend produsint = | regisseur(s) = | senario = | basearre op = {{Flagge AU}} [[The Restless Years]] | kamerarezjy = NEP The Netherlands | muzyk = | tillefyzjestudio = ''MediArena'', Amsterdam-Duivendrecht | distribúsje = | haadrollen = | voice-over = | foarm = | sjenre = [[Soapsearje|soap]] | seizoenen = 36 | jierren = [[1990]] - no | tal ôfl. = 7259 <small>(7 mei 2026)</small> | spyltiid (de ôfl.) = ±22 min | lân/lannen = {{NEDf}} | taal = [[Nederlânsk]] | prizen = | webside = | besibbe searjes = }}'''Goede tijden, slechte tijden''', ek bekend as '''GTST''', is in Nederlânske [[soapsearje]] dy't sûnt [[1 oktober]] [[1990]] útstjoerd wurdt troch de kommersjele telefyzjestjoerder [[RTL 4]]. De searje draait om de ynwenners fan it fiktive plak Meerdijk. It skript fan de earste twa seizoenen is basearre op de Australyske soaprige [[The Restless Years]] ([[1977]]-[[1981]]). Fan it tredde seizoen ôf is dizze formule loslitten en sûnt dy tiid binne de ferhaallinen fan GTST folslein útwurke troch Nederlânske auteurs. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * Wikipedy:NL {{Commonscat|Goede tijden, slechte tijden}} }} [[Kategory:Nederlânske soapsearje]] [[Kategory:Nederlânsktalige telefyzjesearje]] [[Kategory:Telefyzjesearje út 1990]] [[Kategory:RTL Nederlân]] jyl1shz2f6jbwdrxfhkiwzbck24hqtw 3 191294 1229302 1228910 2026-05-04T20:43:56Z MediaWiki message delivery 15867 /* Tech News: 2026-19 */ nije seksje 1229302 wikitext text/x-wiki == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 apr 2026, 20.06 (CEST) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 mai 2026, 22.43 (CEST) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> 8mcr454dfcsi3ri89gsbzvd7uczj9f1 0 191350 1229310 1229262 2026-05-05T04:29:55Z PaulLim11 57930 /* Rolferdieling */ Emily Blunt image 1229310 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Oppenheimer film logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Oppenheimer_(film).jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Oppenheimer'' | regisseur = [[Christopher Nolan]] | produsint = [[Christopher Nolan]]<br>[[Emma Thomas]]<br>[[Charles Roven]] | útfierend produsint = [[J. David Wargo]]<br>[[James Woods]] | senario = [[Christopher Nolan]] | basearre op = ''[[American Prometheus]]'' fan <br>[[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]] | kamerarezjy = [[Hoyte van Hoytema]] | muzyk = [[Ludwig Göransson]] | filmstudio = [[Universal Pictures]]<br>[[Syncopy Inc.]]<br>[[Atlas Entertainment]]<br>[[Breakheart Films]]<br>[[Peters Creek Entertainment]]<br>[[Gadget Films]] | distribúsje = [[Universal Pictures]] | haadrollen = [[Cillian Murphy]]<br> [[Robert Downey jr.]] | voice-over = | byrollen = [[Emily Blunt]]<br> [[Matt Damon]]<br> [[Florence Pugh]]<br> [[Josh Hartnett]] <br> [[Benny Safdie]] <br> [[Alden Ehrenreich]] <br> [[David Krumholtz]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]<br>[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]] | premiêre = [[11&nbsp;july]] [[2023]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] <small>(diels [[swart-wyt]])</small> | sjenre = [[histoaryske film|histoaryske]] [[biografyske film]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 180 minuten | budget = $100&nbsp;miljoen | opbringst = $975,8&nbsp;miljoen | prizen = 7 × [[Oscar]]<br>5 × [[Golden Globe]]<br>1 × [[Grammy Award]]<br>3 × [[SAG Award]]<br>7 × [[BAFTA]]<br>4 × [[Saturn Award]]<br>4 × [[Satellite Award]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''Oppenheimer''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[biografyske film]] út [[2023]] ûnder [[rezjy]] fan [[Christopher Nolan]]. De [[film]] is foar in diel yn [[swart-wyt]] útfierd. De [[haadrol]]len waarden fertolke troch [[Cillian Murphy]] en [[Robert Downey jr.]], mei [[Emily Blunt]], [[Matt Damon]] en [[Florence Pugh]] yn 'e wichtichste [[byrol]]len. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]], de Amerikaanske [[natuerkundige]] [[J.&nbsp;Robert Oppenheimer]], dy't lieding joech oan it [[Manhattanprojekt]] dat yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] de earste [[atoombom]] ûntwikkele. Hy wurdt dêrom ek wol de "Heit fan 'e Atoombom" neamd. De [[film]] waard basearre op 'e [[biografy]] ''[[American Prometheus]]'' fan [[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]]. De [[film]] folget Oppenheimer fan syn [[studint]]ejierren ôf troch syn jierren as [[heechlearaar]] oan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] en as sympatisant fan 'e [[Kommunistyske Partij fan de Feriene Steaten]] oant en mei syn belutsenens by it Manhattanprojekt. Nei ôfrin fan 'e oarloch hat er [[spyt]] fan wat syn [[wapen]] oanrjochte hat by it [[Atoombombardemint fan Hiroshima en Nagasaki]], en wurdt er in [[pasifist]]. Hy besiket de ûntwikkeling fan fierdere [[massaferneatigingswapen]]s ôf te remjen en komt yn konflikt mei de [[ambysje|ambisjeuze]], [[wraak]]suchtige [[politikus]] [[Lewis Strauss]], dy't der yn [[1949]] foar soarget dat Oppenheimer útsletten wurdt fan 'e Amerikaanske wapenprogramma's en sa syn ynfloed ferliest. ''Oppenheimer'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien tige loovjende [[resinsje]]s. De film die it yn 'e [[bioskopen]] ek [[kommersje]]el tige goed en groeide út ta de op twa nei meast [[opbringst (jild)|opbringende]] film fan [[2023]]. ''Oppenheimer'' wûn de [[Oscar foar Bêste Film]] en seis oare Oscars, de [[Golden Globe foar Bêste Film&nbsp;– Drama]] en fjouwer oare Golden Globes, in [[Grammy Award]], trije [[Screen Actors Guild Award]]s, sân [[BAFTA's]], fjouwer [[Saturn Award]]s, fjouwer [[Satellite Award]]s en in breed ferskaat oan oare [[priis (ûnderskieding)|prizen]]. ==Plot== Yn 'e [[1920-er jierren]] folget in jonge [[Feriene Steaten|Amerikaan]] fan [[Joaden|Joadsk]] [[komôf]], [[J. Robert Oppenheimer|Robert Oppenheimer]] ("Oppie" foar syn [[freonskip|freonen]]) in [[stúdzje]] [[natuerkunde]]. Mei't er him spesjalisearje wol yn [[kwantumfysika]], in foarm fan natuerkunde dy't yn syn heitelân net [[ûnderwiis]]d wurdt, moat er om utens. Hy studearret earst oan 'e [[Universiteit fan Cambridge]], yn [[Ingelân]], ûnder [[Patrick Blackett]], en makket syn stúdzje ôf oan 'e [[Universiteit fan Göttingen]], yn [[Dútslân]]. Yn dy tiid reizget er hiel [[Jeropa]] troch en komt er yn 'e kunde mei in protte oare natuerkundigen, ûnder wa [[Isidor Rabi]], in oare Amerikaan fan Joadsk komôf, mei wa't befreone rekket, en de Dútser [[Werner Heisenberg]]. Nei't er weromkeard is nei de Feriene Steaten set Oppenheimer as [[heechlearaar]] de [[fakulteit]] foar kwantumfysika op oan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]], wêrmei't er syn heitelân op syn fakgebiet by de tiid bringt. Yn [[Berkeley (Kalifornje)|Berkeley]], ûnder de reek fan [[San Francisco]], rekket er befreone mei oare heechlearaars, lykas de natuerkundige [[Ernest Lawrence]] en de [[taalkundige]] [[Haakon Chevalier|Haakon "Hoke" Chevalier]]. Guon fan dyselden, ûnder wa Chevalier, binne lid fan 'e [[Kommunistyske Partij fan 'e Feriene Steaten]] (CPUSA). Oppenheimer wurdt sels gjin lid fan 'e CPUSA, mar sympatisearret wol mei in protte stânpunten fan 'e [[politike partij|partij]] en jout fia de CPUSA [[jild]] oan 'e [[Spanje|Spaanske]] [[republikeinen (Spaanske Boargeroarloch)|republikeinen]], dy't fan [[1936]] ôf yn 'e [[Spaanske Boargeroarloch]] tsjin 'e [[faksist]]en fan [[generaal]] [[Francisco Franco|Franco]] stride. Op it mêd fan persoanlike [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasjes]] slacht Oppenheimer mei ferskate [[froulju]] om, wêrfan't guon [[troud]] binne. Dat jout him de [[reputaasje]] fan in rokkejager. Hy kriget op in stuit in yntinse [[seksuele omgong|seksuele]] [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei de (net troude) [[kommunist]]yske [[psychologe]] [[Jean Tatlock]], dy't oanhâldt oant er de [[biologe]] [[Katherine Oppenheimer|Kitty Puening]] moetet. Kitty is op dat stuit troud mei har trêde [[oarehelte|man]], mar Oppenheimer begjint in [[oerhoer|oerhuorrige relaasje]] mei har. Wannear't Kitty [[swierens|swier]] rekket, [[skieding (houlik)|skiedt]] se halje-trawalje fan har man om te wertrouwen mei Oppenheimer. {{Plotbedjer film}} Oan it begjin fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] wurdt yn 'e Feriene Steaten fan oerheidswegen in wapenprogramma opset dat rjochte is op 'e ûntwikkeling fan 'e [[atoombom]]. Dêr wurdt o sa geheimsinnich oer dien. Ernest Lawrence wurdt deryn behelle, mar Oppenheimer, omreden fan syn kommunistyske sympatyen, net. Nei't [[nazy-Dútslân]] yn [[1941]] de [[Sovjet-Uny]] [[Operaasje Barbarossa|binnenfallen]] is, en de Feriene Steaten yn 'e oarloch behelle wurde troch de [[Japan]]ske [[Oanfal op Pearl Harbor]], binne de Amerikanen en de Russyske kommunisten bûnsgenoaten. Underling [[wantrouwen]] bliuwt bestean, mar de eangst dat nazy-Dútslân, dêr't Heisenberg lieding jout oan [[Dútsk nukleêr programma|in eigen atoomprogramma]], as earste in atoombom ûntwikkelje sil, makket dat Oppenheimer syn eftergrûn minder wichtich wurdt. Yn [[1942]] wurdt er sadwaande troch [[kolonel]] (letter [[generaal]]) [[Leslie Groves]] frege om te helpen by it Amerikaanske atoomprogramma, dat de [[koadenamme]] 'it [[Manhattanprojekt]]' hat. Oppenheimer kriget de lieding oer it projekt. Hy stelt foar en bring de belutsen [[wittenskipper]]s (en har [[gesin]]nen) byinoar yn in nij te bouwen [[doarp]] yn 'e [[woastyn]] fan [[Nij-Meksiko]], dat [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] komt te hjitten. Rabi wegeret syn meiwurking om't er net dielnimme wol oan 'e ûntwikkeling fan in [[massaferneatigingswapen]], hoewol't er yn in letter stadium wol helpt yn 'e hoedanichheid fan adviseur. Foar de wittenskippers dy't wól gearkloftsje yn Los Alamos is it wrakseljen om mei-inoar troch ien doar te kinnen. [[ego|Ego's]] botse, de hollen wurde hjit, benammen as der [[technology]]ske tsjinslaggen binne, wylst it [[Amerikaanske Leger]], dat it tafersjoch hat, de boel dreger makket troch te stean op in [[protokol]] fan [[kompartemintalisearring (ynformaasjebefeiliging)|kompartemintalisearring]], wêrby't de iene hân net wit wat de oare docht, om sa foar te kommen dat der dingen út it wapenprogramma útlekke kinne nei de Dútsers of de Russen. Oppenheimer en Groves hawwe [[lulk]]e konfrontaasjes oer de lakse hâlding fan Oppenheimer foar [[befeiliging]] oer en de [[links (polityk)|linkse]] [[ideology]] fan in protte fan it [[personiel]] dat er oanlûkt. Dêrby komt noch dat er sels troch gâns [[emosjonele]] opskuor giet wannear't Jean Tatlock nei in koarte oplibbing fan harren relaasje [[selsmoard]] docht. Yn [[juny]] [[1945]] [[oerjefte fan nazy-Dútslân|kapitulearret nazy-Dútslân]], mar de [[Pasifyske Oarloch|oarloch mei Japan]] giet troch. Guon fan 'e wittenskippers dy't oan it Manhattanprojekt wurkje, fine dat it programma no wol opheft wurde kin, mei't Japan gjin eigen nukleêr wapenprogramma hat en der dus gjin gefaar is dat Japan earder in atoombom ûntwikkelje soe as de Feriene Steaten. Mar it Amerikaanske regear is fan miening dat de ynset fan in atoombom de oarloch tsjin Japan oansjenlik ferkoartsje en dêrmei in protte libbens fan Amerikaanske [[militêr]]en rêde kin. It Manhattanprojekt giet dêrom troch en in test fan in lytse [[plutoanium]]bom wurdt opset foar mids [[july]], in pear dagen foarôfgeande oan 'e [[Konferinsje fan Potsdam]], dêr't [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Harry Truman]] de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[premier]] [[Clement Attlee]] en Sovjet-lieder [[Josef Stalin]] moetsje sil. De test, dy't de bynamme [[Trinity (nukleêre test)|Trinity]] hat, is in grut súkses. Op basis dêrfan wurde yn Los Alamos twa [[atoombom]]men klearmakke, dy't begjin [[augustus]] brûkt wurde foar it [[Atoombombardemint fan Hiroshima en Nagasaki]]. Dêrop [[Kapitulaasje fan Japan|kapitulearret Japan]] en is de oarloch foarby. Oppenheimer is no yn 'e Feriene Steaten in nasjonale [[held]] en nei bûten ta beart er as stiet er alhiel efter de ynset fan 'e atoombommen tsjin Japan. Mar temûk wurdt er tramtearre troch [[skuldgefoel]]ens oer de hûnderttûzenen [[boarger]]deaden dy't yn [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] fallen binne. Hy wurdt [[pasifist]] en besiket presidint Truman safier te krijen dat dy it nukleêr wapenprogramma fan 'e Feriene Steaten opheffe sil, mar Truman stegeret him ôf. Ynstee wurdt besletten om it wapenprogramma op te fieren foar de ûntwikkeling fan in noch folle destruktivere [[wetterstofbom]], wêrmei't [[metropoal]]en as [[New York (stêd)|New York]] of [[Moskou]] yn ien klap fan 'e ierdboaiem fage wurde kinne. Underwilens slagget it de Sovjet-Uny om mei súkses [[RDS-1|in eigen atoombom]] te testen, foar in diel op basis fan 'e ynformaasje dy't trochspile is troch de [[spion]] [[Klaus Fuchs]], in Dútsk-Joadske natuerkundige mei de Britske [[nasjonaliteit]] dy't troch Oppenheimer nei Los Alamos ta helle wie. Dat makket de Amerikanen allinnich mar mear wisberet om in wetterstofbom te ûntjaan. Oppenheimer beslút syn mienings tenei foar him te hâlden en syn grutte ynfloed te brûken om it Amerikaanske wapenprogramma fan binnenút ôf te remjen. Dat wurdt him net yn tank ôfnommen troch de fûleindige [[antykommunisme|antykommunisten]] dy't it no yn [[Washington, D.C.]] foar it sizzen hawwe. It is de tiid fan 'e saneamde [[Earste Reade Panyk|Reade Panyk]] en it [[mccarthyisme]], liedend ta de ferfolging fan kommunisten en [[sosjalist]]en yn 'e Feriene Steaten. Oppenheimer syn jongere broer [[Frank Oppenheimer|Frank]] en syn protezjee [[Giovanni Rossi Lomanitz|Giovanni Lomanitz]], allebeide treflike natuerkundigen, wurde fan eltse [[universiteit]] yn 'e Feriene Steaten útsletten. Syn freon, de taalkundige Hoke Chevalier, moat sels yn [[ballingskip]] om utens gean. Oppenheimer sels hat ûnderwilens in machtige fijân makke yn 'e foarm fan [[skout-by-nacht]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Lewis Strauss]], de [[foarsitter]] fan 'e [[Atoomenerzjykommisje fan de Feriene Steaten|Atoomenerzjykommisje]] (AEC). Dyselde is in [[ambysje|ambisjeus]] en [[wraak]]suchtich [[politikus]], dy't troch Oppenheimer in kear yn it iepenbier foar gek set is en dat nea fergetten is. Strauss [[gearspanning|spant gear]] mei rabiate antykommunisten dy't in hekel hawwe oan Oppenheimer, ûnder wa de abbekaat en politikus [[William L. Borden]] en [[generaal-majoar]] [[Kenneth Nichols]]. Dy lêste, dy't haad befeiliging wie yn Los Alamos, spilet op fersyk fan Strauss it persoanlik [[dossier]] fan Oppenheimer troch oan Borden. Op basis fan 'e ynformaasje út dat dossier stelt Borden in brief oer Oppenheimer op wêryn't er him derfan beskuldiget altyd al in spion foar de Sovjet-Uny west te hawwen. Dat brief wurdt yn [[1949]] nei [[J.&nbsp;Edgar Hoover]] stjoerd, de [[direkteur]] fan 'e [[FBI]]. Sa komt der in baltsje oan it rôljen, sadat Strauss fierder mei de saak kin. Hy soarget derfoar dat der gjin [[rjochtsaak]] komt, want dan soene de falske beskuldigings bewiisd wurde moatte. Ynstee wurde der besletten [[Befeiligingsharksitting oangeande J. Robert Oppenheimer|harksittings]] holden om te beslissen oft de [[feilichheidsmachtiging]] fan Oppenheimer ynlutsen wurde moat of net. As dat barre soe, ferliest Oppenheimer al syn ynfloed en mei er neat mear mei it wapenprogramma te dwaan hawwe. Hy soe dan ek yn ien klap [[wurkleazens|wurkleas]] wêze. Oppenheimer, syn frou Kitty, generaal Groves en ferskate natuerkundigen [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgje]] op 'e harksittings foar in trijekoppige [[kommisje]] dy't troch Strauss fol troppe is mei antykommunisten. De ûnderfreger, [[Roger Robb]], is yn alles útsein namme in [[ofsier fan justysje|iepenbier oanklager]] en skûlet mei Strauss ûnder ien tekken. It resultaat soe perfoarst in [[showproses]] neamd wurde kinne as it net sa strang geheim holden waard. Nei harksittings dy't [[moanne (tiid)|moannen]] duorje, ferliest Oppenheimer syn feilichheidsmachtiging en dêrmei eltse ynfloed dy't er op it Amerikaanske wapenprogramma útoefenje kin. Neitiid ûntwikkelet de Feriene Steaten de wetterstofbom, stipe troch de fijannen fan Oppenheimer, lykas Strauss en Borden en ek de natuerkundige [[Edward Teller]], mei wa't Oppenheimer yn Los Alamos jierrenlang gearwurke hat. Fiif jier nei't Oppenheimer bûtensletten is troch tadwaan fan Strauss, besiket dy lêste om [[minister]] fan [[Hannel]] te wurden. Yn it politike systeem fan 'e Feriene Steaten is it sa dat de [[presidint fan 'e Feriene Steaten|presidint]] lju foar ministersposten nominearret, mar dat de [[Amerikaanske Senaat]] de ministers beneamt nei't de ministerskandidaat ûnderfrege is om syn geskiktens te beoardieljen. Strauss wurdt sadwaande troch in kommisje fan [[senator]]s oan 'e tosk field yn in iepenbiere harksitting. Hy hat der alle fertrouwen yn dat er beneamd wurde sil, mei't it (doe) frijwol nea foarkaam dat in ministerskandidaat ôfwiisd waard. Wannear't der lykwols tsjûgen heard wurde, docht bliken dat Oppenheimer yn Amerikaanske akademyske fermiddens noch altyd op hannen droegen wurdt en dat de rol fan Strauss yn syn delfal noch net fergetten is. Strauss rispet no wat er sels siedde hat. Natuerkundige [[David L. Hill]] makket Strauss syn wraaksucht en ûnderhânskens iepenbier en de Senaat ferwiist syn kandidatuer foar minister fan Hannel nei de foddekoer, wêrmei't yn 'e praktyk in ein komt oan syn politike [[karriêre]]. Yn 'e [[1960-er jierren]] ûntfangt Robert Oppenheimer de [[Presidinsjele Frijheidsmedalje]] út 'e hannen fan presidint [[Lyndon B. Johnson]]. De film einiget mei in [[flashback]] nei in [[petear]] dat Oppenheimer yn [[1947]] mei [[Albert Einstein]] fierde. Einstein foarseit de ferfrjemding fan Oppenheimer fan 'e Amerikaanske polityk, nettsjinsteande syn súksessen yn 'e oarloch. Oppenheimer seit dat er wol earnstiger dingen oan 'e holle is: hy is benaud dat syn bydragen oan 'e ûntwikkeling fan 'e atoombom in keatlingreäksje yn gong setten hawwe dy't ienris de [[nukleêre ferneatiging|wrâld ferneatigje]] sil. ==Rolferdieling== [[File:Cillian_Murphy_Press_Conference_The_Party_Berlinale_2017_02cr.jpg|right|thumb|120px|[[Cillian Murphy]].]] [[File:Robert_Downey_Jr._2014_Comic-Con.jpg|right|thumb|120px|[[Robert Downey jr.]]]] [[Ofbyld:Emily Blunt at WWD Style Awards 2026-02.jpg|thumb|150x150px|[[Emily Blunt]].]] [[File:MattDamon-byPhilipRomano.jpg|right|thumb|120px|[[Matt Damon]].]] [[File:Florence Pugh 2025 (cropped).jpg|right|thumb|120px|[[Florence Pugh]].]] [[File:Josh Hartnett SDCC 2014.jpg|right|thumb|120px|[[Josh Hartnett]].]] [[File:Benny Safdie-1868 (cropped).jpg|right|thumb|120px|[[Benny Safdie]].]] [[File:David Krumholtz MFF 2023.jpg|right|thumb|120px|[[David Krumholtz]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[J. Robert Oppenheimer]] | [[Cillian Murphy]] |- | [[skout-by-nacht]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Lewis Strauss]] | [[Robert Downey jr.]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Katherine Oppenheimer|Kitty Oppenheimer]] | [[Emily Blunt]] |- | [[generaal]] [[Leslie Groves]] | [[Matt Damon]] |- | [[Jean Tatlock]] | [[Florence Pugh]] |- | [[Ernest Lawrence]] | [[Josh Hartnett]] |- | [[Edward Teller]] | [[Benny Safdie]] |- | sekretaris fan Lewis Strauss | [[Alden Ehrenreich]] |- | [[Isidor Rabi]] | [[David Krumholtz]] |- | [[kolonel]] [[Boris Pash]] | [[Casey Affleck]] |- | [[David L. Hill]] | [[Rami Malek]] |- | [[Frank Oppenheimer]] | [[Dylan Arnold]] |- | [[Haakon Chevalier|Haakon "Hoke" Chevalier]] | [[Jefferson Hall (akteur)|Jefferson Hall]] |- | [[Roger Robb]] | [[Jason Clarke]] |- | [[Albert Einstein]] | [[Tom Conti]] |- | [[Giovanni Rossi Lomanitz]] | [[Josh Zuckerman]] |- | [[William L. Borden]] | [[David Dastmalchian]] |- | [[generaal-majoar]] [[Kenneth Nichols]] | [[Dane DeHaan]] |- | [[Gordon Gray (politikus)|Gordon Gray]] | [[Tony Goldwyn]] |- | [[abbekaat]] fan Lewis Strauss | [[Scott Grimes]] |- | [[Niels Bohr]] | [[Kenneth Branagh]] |- | abbekaat [[Lloyd K. Garrison]] | [[Macon Blair]] |- | [[Vannevar Bush]] | [[Matthew Modine]] |- | [[Thomas A. Morgan]] | [[Kurt Koehler]] |- | [[Ward V. Evans]] | [[John Gowans]] |- | Barbara Chevalier | [[Britt Kyle]] |- | [[senator]] [[Warren Magnuson]] | [[Gregory Jbara]] |- | senator [[Gale W. McGee]] | [[Harry Groener]] |- | senator [[John Pastore]] | [[Tim DeKay]] |- | [[Patrick Blackett]] | [[James D'Arcy]] |- | [[Werner Heisenberg]] | [[Matthias Schweighöfer]] |- | [[Luis Walter Alvarez]] | [[Alex Wolff]] |- | [[Hartland Snyder]] | [[Rory Keane]] |- | [[Robert Serber]] | [[Michael Angarano]] |- | [[Jackie Oppenheimer]] | [[Emma Dumont]] |- | [[George C. Eltenton]] | [[Guy Burnet]] |- | [[Ruth Tolman]] | [[Louise Lombard]] |- | [[Richard C. Tolman]] | [[Tom Jenkins (akteur)|Tom Jenkins]] |- | [[Edward Condon]] | [[Olli Haaskivi]] |- | [[Donarld Hornig]] | [[David Rysdahl]] |- | [[Kenneth Bainbridge]] | [[Josh Peck]] |- | [[Richard Feynman]] | [[Jack Quaid]] |- | [[Hans Bethe]] | [[Gustaf Skarsgård]] |- | [[Kurt Gödel]] | [[James Urbaniak]] |- | [[George Kistiakowsky]] | [[Trond Fausa]] |- | [[Seth Neddermeyer]] | [[Devon Bostick]] |- | [[Enrico Fermi]] | [[Danny Deferrari]] |- | [[Klaus Fuchs]] | [[Christopher Denham]] |- | [[Charlotte Serber]] | [[Jessica Erin Martin]] |- | [[J. Ernest Wilkins jr.]] | [[Ronald Auguste]] |- | [[Leo Szilard]] | [[Máté Haumann]] |- | [[Lilli Hornig]] | [[Olivia Thirlby]] |- | [[Joseph W. Kennedy]] | [[Troy Bronson]] |- | [[Philip Morrison]] | [[Harrison Gilbertson]] |- | Lyall Johnson | [[Jack Cutmore-Scott]] |- | [[generaal]] [[George C. Marshall]] | [[Will Roberts (akteur)|Will Roberts]] |- | [[minister]] fan Oarloch [[Henry L. Stimson]] | [[James Remar]] |- | minister fan Bûtenlânske Saken [[James F. Byrnes]] | [[Pat Skipper]] |- | [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Harry Truman]] | [[Gary Oldman]] |- | presidint fan 'e Feriene Steaten [[Lyndon B. Johnson]] | [[Hap Lawrence]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== Yn [[2006]] publisearren de Amerikaanske [[histoarisy]] [[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]] it [[boek]] ''[[American Prometheus]]'', in yngeande [[biografy]] fan [[J.&nbsp;Robert Oppenheimer]]. Fuort nei it útkommen fan it boek toande [[regisseur]] [[Sam Mendes]] belangstelling foar it meitsjen fan in ferfilming, mar dat rûn op neat út. Letter betanke [[Oliver Stone]] foar de mooglikheid om it boek te ferfilmjen om't er, sa't er sels sei "gjin wei nei de essinsje [fan it boek] fine koe". Yn 'e folgjende fyftjin jier namen ferskate filmmakkers in [[opsje (filmrjochten)|opsje]] op 'e [[filmrjochten]], mar eltse kear rûn it projekt op 'e non. De [[auteur]]s waarden mismoedich dat ''American Prometheus'' ea noch ferfilme wurde soe. [[File:KAI_BIRD_author_photo_by_Stephen_Frietch.jpg|left|thumb|160px|[[Kai Bird]], dy't mei [[Martin J. Sherwin]] de [[biografy]] ''[[American Prometheus]]'' skreau, dêr't de film op basearre waard.]] Yn [[2015]] naam [[filmprodusint]] [[J. David Wargo]] in opsje op 'e filmrjochten, en dêrnei liet er ferskate [[senario's]] skriuwe dy't er allegearre ôfwiisde. Under de [[koroanafiruspandemy (2019-2023)|koroanapandemy]] hie Wargo yn [[Hollywood]] in moeting mei [[akteur]] [[James Woods]], dy't foar him in oare moeting beävensearre mei [[Charles Roven]]. Dyselde wie yn 'e hoedanichheid fan produsint belutsen west by ferskate films fan regisseur [[Christopher Nolan]]. Nei't er mei Wargo praten hie en it boek sels lêzen hie, joech er in eksimplaar fan ''American Prometheus'' oan Nolan. Dyselde woe al langere tiid in film oer Oppenheimer meitsje, en de biografy fan Bird en Sherwin liek him dêr de perfekte grûnslach foar. Under de [[titel (opskrift)|titel]] ''Oppenheimer'' waard sadwaande úteinlik dochs in ferfilming fan it boek makke, wêrby't Nolan de rezjy fierde. Hy wurke op basis fan in senario dat er sels skreaun hie. As produsinten wiene Nolan sels, syn [[oarehelte|frou]] [[Emma Thomas]] en Charles Roven by it projekt belutsen. Wargo en James Woods wiene [[útfierende produsinten]] en hiene yn dy funksje it tafersjoch oer de hiele produksje. Woods sei letter dat him frege wie om ''Oppenheimer'' net te [[promoasje (marketing)|promoatsjen]], om't er fanwegen syn útsprutsen [[politike]] stânpunten dêrmei mooglik skea tabringe koe oan it [[kommersje]]le súkses fan 'e film. (Woods is in fûleindich oanhinger fan [[Donald Trump]].) De eardere films fan Christopher Nolan wiene útbrocht troch [[Warner Bros.]], mar doe't dy [[filmstudio]] yn [[desimber]] [[2020]] oankundige om, yn ferbân mei de koroanapandemy, nije films út [[2021]] tagelyk yn 'e [[bioskoop]] en fia de [[streamingtsjinst]] [[HBO Max]] út te bringen, wie Nolan [[razernij|poer]], mei't hy in grut foarstanner fan tradisjonele filmreleases is. Ien en oar late ta in brek tusken Nolan en Warner Bros., en Nolan socht foar ''Oppenheimer'' syn heil by [[konkurrint]] [[Universal Pictures]]. Oare yn 'e produksje fan 'e film behelle filmstudio's wiene Nolan syn eigen [[Syncopy Inc.|Syncopy]] en fierders [[Atlas Entertainment]], [[Breakheart Films]], [[Peters Creek Entertainment]] en [[Gadget Films]]. [[File:Christopher_Nolan_Cannes_2018.jpg|right|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Christopher Nolan]].]] Dêrmei wie ''Oppenheimer'' in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ko-produksje]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]100&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan 'e [[Nederlân]]ske [[sinematograaf]] [[Hoyte van Hoytema]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch de [[Sweden|Sweedske]] [[komponist]] [[Ludwig Göransson]]. ===Casting=== ''Oppenheimer'' wie de sechsde film dêr't [[regisseur]] [[Christopher Nolan]] en [[akteur]] [[Cillian Murphy]] oan gearwurken, mar it wie de earste kear dat Murphy de [[haadrol]] fertolke. Murphy wie Nolan syn earste kar foar de rol fan J.&nbsp;Robert Oppenheimer, en Murphy griep dy kâns fuortendaliks mei beide hannen oan. Hy rette him op 'e film ta troch in protte oer it libben fan Oppenheimer te lêzen en sterk ôf te fallen om mear op 'e meagere Oppenheimer te lykjen. Nolan brocht Murphy yn kontakt mei [[Nobelpriis]]winner [[Kip Thorne]], dy't as [[adviseur|konsultant]] meiwurke hie oan 'e produksje fan in eardere film fan Nolan, ''[[Interstellar (film)|Interstellar]]'' ([[2014]]). Thorne hie as [[doktoraat|doktoraal]]-[[studint]] noch [[kolleezje (les)|kolleezjes]] fan Oppenheimer bywenne en fertelde Murphy yngeand oer syn persoanlike [[ûnderfining]]s mei de man en oer Oppenheimer syn [[talint]] foar it yn goede banen lieden fan groepsdiskusjes oer drege [[wittenskip]]like ûnderwerpen. De rest fan it [[casting]]proses wie sa geheimdoggerich, dat guon akteurs net wisten foar it spyljen fan hokker rol se harsels yn in [[kontrakt]] fêstleine. [[Robert Downey jr.]] (Lewis Strauss), [[Matt Damon]] (generaal Groves) en [[Emily Blunt]] (Kitty Oppenheimer) krigen ornaris foar in rol yn in film $10–20&nbsp;miljoen útbetelle, mar om yn ''Oppenheimer'' spylje te kinnen, leveren se [[salaris]] yn en wurken se elts foar in mizerige $4&nbsp;miljoen. Neffens Downey wie ''Oppenheimer'' "de bêste film" dêr't er "oant no ta" yn spylje hie. [[File:Filming_of_the_2022_movie_Oppenheimer_at_UC_Berkeley.jpg|left|thumb|250px|De [[filmset]] (yn 'e fierte) fan ''Oppenheimer'', yn [[maaie]] [[2022]], op 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]].]] ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Oppenheimer'' setten op [[28&nbsp;febrewaris]] [[2022]] útein en duorren oant yn [[maaie]] fan dat jier. Der waard û.o. filme op 'e [[Ghost Ranch]] en yn [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] yn [[Nij-Meksiko]], yn it [[Ynstitút foar Foardere Stúdzje]] (IAS) yn [[Princeton (Nij-Jersey)]], op 'e [[Universiteit fan Cambridge]] yn [[Cambridge (Ingelân)]], en op 'e [[kampus]] fan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] yn [[Berkeley (Kalifornje)]]. [[Sêne]]s dy't yn 'e stêd Berkeley spylje, waarden eins filme yn [[Pasadena (Kalifornje)]]. It [[Millennium Biltmore Hotel]] yn [[Los Angeles]] waard yn ien fan 'e moetings fan Oppenheimer mei [[Jean Tatlock]] brûkt ta ferfanging fan it [[Mark Hopkins Hotel]] yn [[San Francisco]], en teffens ta ferfanging fan it [[Plaza Hotel]] yn [[New York (stêd)|New York]] foar de [[jierdei]]sfiering fan Strauss yn [[1949]]. De sênes yn in oar hotel yn New York waarden opnommen yn it [[Ald Postkantoar (Albuquerque)|Ald Postkantoar]] yn [[Albuquerque (Nij-Meksiko)]]. Foar de sêne wêryn't Oppenheimer yn it [[Oval Office]] fan it [[Wite Hûs (Washington, D.C.)|Wite Hûs]] in moeting hat mei [[presidint]] [[Harry Truman]] soe oarspronklik de [[Nixon Presidinsjele Bibleteek]] brûkt wurde, mar dat koe op it lêste momint net trochgean. Om't de filmdagen fan akteur [[Gary Oldman]], dy't Truman spylje soe, fanwegen syn oare kontraktuele ferplichtings yn beton getten wiene, besleat it [[produksje-ûntwerp]]team om yn tûzen hasten it [[dekôr]] fan it Oval Office op te kallefaterjen dat brûkt wie foar de [[tillefyzjesearje]] ''[[Veep]]'' ([[2012]]–[[2019]]). Neffens haadproduksje-ûntwerpster Ruth de Jong wie dat yn in nachtmerje-eftige steat fan ferfal rekke. De bûtendoarsênes yn Los Alamos waarden opnommen yn in op 'e Ghost Ranch neiboude ferzje fan it stedsje út 'e [[1940-er jierren]], mei't it hjoeddeistige Los Alamos sa feroare is dat it foar de film ûnbrûkber wie. Foar de sêne mei de [[Trinity (nukleêre test)|Trinity-test]] waarden echte [[eksplosiven]] brûkt ynstee fan dat oan 'e opnommen bylden letter [[kompjûter]]generearre [[special effects]] tafoege waarden. Doe't dat nijs [[online]] bekend waard, tochten in protte [[fan (persoan)|fans]] fan Nolan dat de regisseur in echte [[atoombom]] ôfgean litten hie. Nolan sei dêr letter oer dat er dat sawol flaaikjend as grizelich fûn. De produksje krige tastimming om 'e sêne mei de test te filmjen op it [[Militêr Sjitterrein White Sands]], mar allinnich as de normale militêre oefenings der gjin lêst fan hiene. Dat betsjutte dat der op tige ûnhandige tiden filme wurde moast. De filmmakkers besleaten der doe mar fan ôf te sjen en in oar gaadlik plak te sykjen yn 'e [[woastyn]] fan [[Nij-Meksiko]], dat se fûnen yn 'e neite fan [[Belen (Nij-Meksiko)|Belen]]. [[File:Period_car_at_UC_Berkeley_campus_for_the_filming_of_the_2022_movie_Oppenheimer.jpg|right|thumb|250px|In [[oldtimer (auto)|oldtimer]] op 'e [[kampus]] fan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] foar de [[opnamen (film)|opnamen]] fan ''Oppenheimer''.]] ===Historisiteit=== Oer it algemien liket ''Oppenheimer'' frij sekuer de wier barde foarfallen út it [[ferline]] te folgjen. De measte ferskillen binne moedwillich oanbrochte feroarings om it fertellen fan it ferhaal yn 'e film te skewielen. Sa gie Oppenheimer mei syn soargen oer in mooglik ûntsjinkearbere keatlingreäksje feroarsake troch it ta [[ûntploffing]] bringen fan in [[atoombom]] net nei [[Albert Einstein]] ta (mei wa't er wol deeglik [[freonskip|befreone]] wie), mar nei de folle ûnbekendere [[natuerkundige]] [[Karl Compton]]. Fierders wie Oppenheimer net sa mâle [[entûsjast]] oer de ûntdekking fan it bestean fan [[swart gat|swarte gatten]] as yn 'e film toand wurdt, mei't er doe noch gjin idee hawwe koe fan hoe wichtich dy ûntdekking wurde soe. Wol waard dy ûntdekking op deselde dei bekendmakke, sa't de film sjen lit, dat [[nazy-Dútslân]] [[Dútske ynfal yn Poalen (1939)|Poalen binnenfoel]]. Ek lit de film sjen dat Oppenheimer by it [[Manhattanprojekt]] helle wurdt troch de lettere [[generaal]] [[Leslie Groves]], mar eins wied er al foar syn earste moeting mei Groves troch [[Arthur Compton]], it haad fan it [[Metallurgysk Laboratoarium]], yn it projekt behelle. Dat [[presidint]] [[Harry Truman]] Oppenheimer in "jankert" neamde, is wier, mar dat died er in jier nei syn moeting mei Oppenheimer yn in [[brief]] oan [[politikus]] [[Dean Acheson]], en net (lykas yn 'e film) fuort nei ôfrin fan it [[petear]], doe't in ôfsettende Oppenheimer it noch opfange koe. De aparte en ûnwierskynlik oandwaande sêne wêryn't Oppenheimer [[kaliumsyanide]] yn in [[apel]] spuitet om syn [[mentor]] oan 'e [[Universiteit fan Cambridge]] [[Patrick Blackett]] te [[fermoardzjen]] mar him in dei letter betinkt en op it nipperke foarkomt dat de apel opiten wurdt, is basearre op beskriuwings fan dat ynsidint troch Oppenheimer sels. Lykwols is ûndúdlik oft dat foarfal wier bard is. Der bestiet yn elts gefal alhiel gjin oanwizing dat de [[Denemark|Deenske]] [[natuerkundige]] [[Niels Bohr]] dejinge wie dy't op it punt stie en nim in hap út 'e apel, sa't de film hawwe wol. [[File:Oppenheimer_(cropped).jpg|left|thumb|160px|[[J. Robert Oppenheimer]].]] Hoewol't de film Oppenheimer portrettearret as in man dy't tramtearre wurdt troch [[wroege]], joech er yn it echt oan dy [[emoasje]], as er dy al hie, nea yn it iepenbier utering. By in besyk oan [[Japan]], yn [[1960]], doe't er datoangeande konfrontearre waard troch in [[sjoernalist]], gied er it meitsjen fan [[ûntskuldiging]]s út 'e wei. Yn 'e film wurd de Japanske stêd [[Kioto]] troch de Amerikaanske [[minister]] fan Oarloch [[Henry L. Stimson]] fan 'e list fan mooglike doelwiten foar in [[atoombom]]bardemint skrast omreden fan syn [[kulturele]] wearde, mar fral om't er sels oan dy stêd [[nostalgy]]ske [[oantinken]]s hat om't it de bestimming fan syn [[houliksreis]] wie. Neffens [[histoarikus]] [[Alex Wellerstein]] is dat lêste in fabeltsje, mei't yn Stimson syn [[deiboek]] fan [[1926]], it jier dat er [[troud]]e, Kioto net ien kear neamd wurdt. It iennichste besyk dat er oan dy stêd brocht, liket in koarte ûndersyksreis west te hawwen yn [[1929]], yn it ramt fan syn doetiidske [[gûverneur-generaal]]skip fan 'e [[Filipinen]], doe't er der ien nacht trochbrocht. Stimson syn ôffieren fan Kioto fan 'e doelwitelist hie yn it echt neat mei persoanlike foarkarren te krijen, mar wie poer strategysk. Omreden fan 'e grutte wichtigens fan 'e stêd foar de Japanske kultuer wied er bang dat in atoombombardemint op Kioto liede soe ta in ûnomkearbere ferfrjemding fan Japan fan 'e Feriene Steaten, dy't Japan yn 'e earms fan 'e [[Sovjet-Uny]] driuwe soe. Der komme ek inkele [[anagronisme]]n yn 'e film foar. Sa wurdt yn [[sêne]]s dy't spylje yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] ferskate kearen de hjoeddeistige [[flagge fan 'e Feriene Steaten]] sjen litten, hoewol't dy pas [[1960]] oannommen is. Om't doedestiden [[Alaska]] en [[Hawaï]] noch gjin [[Amerikaanske steat|steaten]] wiene (mar ynstee noch [[organisearre territoarium|territoaria]]), hie de ferzje fan 'e Amerikaanske flagge dy't yn 'e Twadde Wrâldoarloch brûkt waard, 48 [[stjer (figuer)|stjerren]] ynstee fan 50. En it [[portret]] fan 'e [[Latynsk-Amearika|Latynsk-Amerikaanske]] frijheidsstrider [[José de San Martín]], dat yn 'e sêne fan 'e moeting fan Oppenheimer mei presidint Harry Truman op 'e eftergrûn sichtber is, arrivearre pas yn [[1946]] yn it [[Wite Hûs (Feriene Steaten)|Wite Hûs]], mear as in jier nei it besyk fan Oppenheimer. ''Oppenheimer'' krige fierders [[krityk]] om it weilitten fan 'e bydragen fan ferskate [[wittenskipper]]s oan it Manhattanprojekt, of om it ferdizenjen fan 'e grutte of de betsjuttings fan harren bydragen. In foarbyld is de [[Itaalje|Italjaan]] [[Enrico Fermi]], ien fan 'e wichtichste natuerkundigen dy't by it pojekt belutsen wiene en dejinge dy't ûntdiek dat [[plutoanium]] it [[elemint (natuerkunde)|elemint]] wie dêr't ferlet fan wie foar in spontane kearnspjaltingsreäksje. Hy waard yn 'e film spile troch in [[figurant]] en waard net by namme neamd. In oar aspekt dêr't krityk op kaam, wie it net neamen fan 'e [[deportaasje]] fan tritich [[Yndianen|Yndiaanske]] [[famylje]]s, dy't fan har lân ferdreaun waarden sadat dêr [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] boud wurde koe. [[File:BFI_IMAX,_Waterloo.jpg|right|thumb|250px|[[Reklame]] foar de fertoaning fan ''Oppenheimer'' yn 'e [[BFI IMAX]]-[[bioskoop]] yn [[Londen]].]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Oppenheimer'' waard fersoarge troch [[Universal Pictures]]. De film gie op [[11&nbsp;july]] [[2023]] yn [[Parys]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[21&nbsp;july]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde dyselde deis by [[platemaatskippij]] [[Back Lot Music]]. ''Oppenheimer'' waard op [[21&nbsp;novimber]] [[2023]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]] en teffens as [[ynternet|digitale]] [[download]]. Tagelyk mei ''Oppenheimer'' draaide ek de [[satirysk]]e [[fantasyfilm|fantasy]][[komeedzjefilm]] ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' yn 'e bioskopen. In protte bioskoopbesikers seagen beide films efterinoaroan, in fenomeen dat ''Barbenheimer'' neamd waard. Yn guon dielen fan 'e wrâld, benammen [[islam]]ityske [[lannen en territoaria]], laten de [[seks]]sênes fan [[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] mei [[Jean Tatlock]] ta kontroverse. Yn it [[Midden-Easten]] en [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]] waarden dy sênes dêrom oanpast sadat [[Florence Pugh]], dy't de rol fan Tatlock spile, net [[topless]] wie, mar in boppelichem hie dat beklaaid wie mei in [[special effects|kompjûtergenerearre]] swarte [[jurk]]. Yn [[Yndia]] gie it net (inkeld) om 'e [[neakenens]] fan Florence Pugh, mar fral ek om 'e sêne wêryn't in topless Jean Tatlock har troch Oppenheimer ûnder it bedriuwen fan [[seksuele omgong]] foarlêze lit út 'e ''[[Bagavad Gita]]'', wat in [[hilligens|hillige]] [[hindoeïsme|hindoeïstyske]] [[tekst]] is. Dat waard troch in protte hindoes as [[godslastering|godslasterlik]] ûnderfûn. Under harren wie de sjoernlist [[Uday Mahurkar]], dy't in [[iepen brief]] oan [[regisseur]] [[Christopher Nolan]] stjoerde, wêryn't er dy sêne karakterisearre as "in streekrjochte oanfal op 'e [[religieuze]] oertsjûgings fan in miljard tolerante hindoes" en easke dat de sêne ferwidere wurde soe út alle ferzjes fan 'e film ''Oppenheimer'' wêr dan ek yn 'e hiele wrâld. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Oppenheimer'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s. Sa joech [[Richard Roeper]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' de film 4 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy neamde ''Oppenheimer'' "manjefyk" en "ien fan 'e bêste films fan 'e ienentweintichste iuw". Ek [[Matt Zoller Seitz]] fan 'e [[webside]] ''[[RogerEbert.com]]'' parte oan ''Oppenheimer'' 4 fan 4 stjerren ta. Hy hie lof foar it [[senario]] fan [[Christoper Nolan]], de [[karakterûntwikkeling|ferkenning fan it karakter]] fan [[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en de [[technysk]]e prestaasjes fan 'e film. [[Peter Travers]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'' omskreau ''Oppenheimer'' as in "monumintele prestaasje" en "ien fan 'e bêste films dy't jin ea wêr dan ek sjen sille". [[File:Hoyte_van_Hoytema_2012_Sweden.jpg|left|thumb|165px|De [[Nederlân]]ske [[kameraregisseur|kamera-regisseur]] [[Hoyte van Hoytema]] wûn mei syn wurk foar ''Oppenheimer'' ferskate grutte [[priis (ûnderskieding)|prizen]], wêrûnder in [[Oscar]].]] Minder oer de film te sprekken wie [[Owen Gleiberman]] fan it tydskrift ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]''. Dyselde fûn de earste helte "suver hypnotisearjend", mar skreau dat der yn 'e lêste oere "in beskate gûnzjende yntinsiteit út 'e film wei lekte". Yn ''[[The New York Times]]'' omskreau [[Manohla Dargis]] ''Oppenheimer'' as "in briljante prestaasje yn formele en konseptuele termen". Mar se fûn dat de [[cameo's]] fan bekende akteurs lykas [[Rami Malek]] yn koarte [[byrol]]len "ôfliedend" wurken en dat de [[swart-wyt]]sênes oer de [[Amerikaanske Senaat|Senaatharksitting]] fan [[Lewis Strauss]] te lang oanfielden. Yn ''[[The Boston Globe]]'' omskreau Odie Henderson ''Oppenheimer'' as "fisueel sikestûkjend, mar [[emosjoneel]] leech". Hy bekritisearre it senario fan Nolan om't it Oppenheimer portrettearre as in "riedsel waans gedachtelibben útdrukking oan jûn wurdt troch [[gimmick]]eftige ferspringings nei bylden fan 'e [[romte]] ynstee fan bewiis fan [[minsklik]]e emoasjes". Ek fûn Henderson dat [[Emily Blunt]] en [[Florence Pugh]] "fergriemd" waarden oan "fierstente lyts holden rollen". Yn it blêd ''[[The New Yorker]]'' karakterisearre [[Richard Brody]] de film as "in [[dokumintêre]] fan it [[History Channel]] mei útwrydske [[filmmontaazje]]". Hy skreau: "Ik stie yn bestân en neam it in [[Ingelske Wikipedy|Wikipedia]]-[[artikel (publikaasje)|artikel]] fan filmlingte. Mar nei't ik [[online]] eefkes om 'e hoeke sjoen hie, besefte ik dat ik Wikipedia dêrmei tekoart die&nbsp;– of Christopher Nolan [just] tefolle kredyt joech." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Oppenheimer'' in tige heech goedkarringspersintaazje fan 93%, basearre op 513 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[Dizze film is alwer in meislepende prestaasje fan Christopher Nolan, dy't syn foardiel docht mei [[Cillian Murphy|Murphy]] syn poepetoer op [[aktearjen|aktearmêd]] en mei sikestûkjende bylden." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Oppenheimer'' in goedkarringspersintaazje fan 90%, basearre op 69 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Oppenheimer'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]330,1&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $645,7&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $975,8&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $100&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $875,8&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. De [[webside]] ''[[Deadline Hollywood]]'' berekkene de skjinne winst foar de film, nei ôflûken fan alle kosten en [[belesting]]s, op $201,9&nbsp;miljoen. ''Oppenheimer'' wie de op twa nei meast opbringende film fan [[2023]], nei ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' en ''[[The Super Mario Bros. Movie]]''. It wie ek de meast opbringende film oer de [[Twadde Wrâldoarloch]] aller tiden en de meast opbringende [[biografyske film]] aller tiden. [[File:Ludwig_G%C3%B6ransson_2018_Interview_(cropped).jpg|right|thumb|160px|De [[Sweden|Sweedske]] [[komponist]] [[Ludwig Göransson]] wûn in [[Oscar]] mei syn [[filmmuzyk]] foar ''Oppenheimer''.]] ===Prizen=== By de [[Oscar]]s, de wichtichste [[priis (ûnderskieding)|prizen]] op it mêd fan [[film]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en de wrâld, waard ''Oppenheimer'' yn [[2024]] nominearre yn 13 [[kategory]]en, wêrûnder bêste [[byrol]] fan in [[aktrise]] ([[Emily Blunt]]), bêste adaptearre [[senario]], bêste [[produksje-ûntwerp]], bêste [[kostúm]]ûntwerp, bêste [[fisazjy]] en [[hier (begroeiïng)|hierstilearring]] en bêste [[lûd]]. De film wûn 7 Oscars, foar [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]] ([[Christopher Nolan]]), bêste [[akteur]] ([[Cillian Murphy]]), bêste byrol fan in akteur ([[Robert Downey jr.]]), bêste [[kamerarezjy]] ([[Hoyte van Hoytema]]), bêste [[filmmontaazje]] ([[Jennifer Lame]]) en bêste [[filmmuzyk]] ([[Ludwig Göransson]]). By de [[Golden Globe]]s, de op ien nei wichtichste groep filmprizen fan 'e wrâld, waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 8 kategoryen, wêrûnder bêste [[film]]yske en [[kommersje]]le súkses, bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), en bêste senario. De film wûn 5 Golden Globes, foar [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]], bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), en bêste filmmuzyk. By de [[Grammy Award]]s, de wichtichste Amerikaanske [[muzyk]]prizen, waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 3 kategoryen, wêrûnder bêste [[arranzjemint (muzyk)|arranzjemint]], [[ynstrumintale muzyk]] of [[a kappella]] en bêste ynstrumintele komposysje (beide foar ''Can You Hear the Music'' fan Ludwig Göransson). De film wûn de Grammy foar bêste [[soundtrack]] foar fisuel media. By de [[Screen Actors Guild Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 4 kategoryen, wêrûnder bêste froulike byrol (Emily Blunt). De film wûn 3 SAG Awards, foar bêste akteur (Cillian Murphy), bêste manlike byrol (Robert Downey jr.) en bêste [[cast]]. By de [[Saturn Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre foar 12 prizen, wêrûnder bêste rezjy, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste senario, bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en bêste [[special effects]]. De film wûn 4 Saturn Awards, foar bêste [[skrillerfilm|skriller]], bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste filmmontaazje en de spesjale Visionary Award (Christopher Nolan). By de [[Satellite Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 14 kategoryen, wêrûnder bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste adaptearre senario, bêste kamerarejzy, bêste filmmontaazje, bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste filmmuzyk, bêste lûd en bêste special effects. De film wûn 4 Satellite Awards, foar bêste dramafilm, bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy) en bêste cast. Christopher Nolan wûn fierders de [[Directors Guild of America Award]] foar bêste rezjy fan in film en hy waard nominearre foar de [[Writers Guild of America Award]] foar bêste adaptearre senario. ''Oppenheimer'' waard fierders nominearre foar 13 [[Critics' Choice Movie Award]]s (8 wûn) en 5 [[People's Choice Award]]s (1 wûn). De film wûn ek prizen op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Palm Springs]] en it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Santa Barbara]]. Om utens waard ''Oppenheimer'' by de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, nominearre yn 13 kategoryen, wêrûnder bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste adaptearre senario, bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en hierstilearring en bêste lûd. De film wûn de BAFTA's foar bêste film, bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste kamerarezjy, bêste filmmontaazje en bêste filmmuzyk. By de [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[AACTA International Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 6 kategoryen, wêrfan't de film 2 wûn, foar bêste rezjy en bêste akteur (Cillian Murphy). ''Oppenheimer'' waard ek nominearre foar de [[César du Cinéma]], de wichtichste [[Frankryk|Frânske]] filmpriis, en foar de [[David di Donatello]], de wichtichste [[Itaalje|Italjaanske]] filmpriis, beide kearen yn 'e kategory bêste bûtenlânske film. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.oppenheimermovie.com/ Offisjele webside fan ''Oppenheimer''] * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt15398776/ Ynformaasje oer ''Oppenheimer'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Oppenheimer_(film) ''References'', op dizze side]. ---- {{Commonscat|Oppenheimer (film)}} }} {{DISPLAYTITLE:''Oppenheimer'' (film)}} [[Kategory:Amerikaanske biografyske film]] [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske dramafilm]] [[Kategory:Amerikaanske swart-wytfilm]] [[Kategory:Britske biografyske film]] [[Kategory:Britske histoaryske film]] [[Kategory:Britske dramafilm]] [[Kategory:Britske swart-wytfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Universal Pictures]] [[Kategory:Film fan Syncopy Inc.]] [[Kategory:Film fan Atlas Entertainment]] [[Kategory:Film fan Christopher Nolan]] [[Kategory:Film út 2023]] [[Kategory:Film oer in natuerkundige]] [[Kategory:Film oer nukleêre technology]] [[Kategory:Film oer nukleêre oarlochfiering en wapens]] [[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa en Afrika]] [[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Aazje en Oseaanje]] [[Kategory:Film oer kommunisme]] [[Kategory:Film oer de ferfolging fan kommunisten yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Film oer in politikus]] [[Kategory:Film oer polityk yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Film oer oerhoer]] [[Kategory:Film oer selsmoard]] [[Kategory:Film oer pasifisme]] [[Kategory:Film oer berou]] [[Kategory:Film oer it Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Werjefte fan Albert Einstein yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Harry Truman yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Lyndon B. Johnson yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Film basearre op in non-fiksjewurk]] [[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]] [[Kategory:Winner fan de Oscar foar Bêste Film]] [[Kategory:Winner fan de Golden Globe foar Bêste Film – Drama]] ffzcu13xr1n9wgyuvcq1j1ys7os2a54 1 191467 1229280 1229259 2026-05-04T14:42:41Z Ginien 14881 /* Utspraak */ Antwurd 1229280 wikitext text/x-wiki == Utspraak == Myn útstel is om de fonetyske útlis op dizze side oan te skerpjen oangeande de Súdwesthoekske alternativen foar de Fryske brekking. Sa't it no stiet, soe der bygelyks gjin ûnderskied wêze fan ''boerd'' mei ''burd''. De realisaasjes fan ''boadskip'' en ''ljocht'' haw ik ek myn twivels oer. It soe al mei al in flinke oanpassing wêze fan wat oaren al opset hawwe. Is dat yn oarder of hoe giet soks? [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 29 apr 2026, 17.58 (CEST) :Oanfollings binne altyd wolkom. Mar foar yngeande feroarings oan 'e besteande tekst is wol wat ûnderbouwing fereaske. Wat is der bygelyks mis mei 'boadskip' en 'ljocht' sa't dy wurden no werjûn binne? Bedoele jo mei "fonetyske útlis" de ferienfâldige Fryske werjefte ("bòtskip") of hawwe jo it ek oer de IPA-werjefte (['bɔtskɪp])? En Wêr basearje jo jo op? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 apr 2026, 22.33 (CEST) ::It binne faaks yndie yngeande feroarings. Ik bedoelde yn alle gefallen beide werjeften. De klank fan 'fuotten' is yn it Súdwesthoeksk gelyk oan dy fan 'burd', sjoch dêrfoar ek it Wurdboek fan de Fryske taal (WFT) by 'foet' en 'burd I'. Yn eltse boarne komt noch wolris in aparte werjefte foar deselde klank foar. It liket my om de klank [ø] te gean. Under 'moanne I' wurdt yn it WFT in oar lûd neamd. Dat lûd is likernôch in [œ]. Dat strykt dan mei Hof (1933, 14) dy't in ferskil omskriuwt tusken de Súdwesthoekske alternativen foar de [wo] fan 'fuotten' en de [wa] fan 'moanne'. It strykt ek mei myn persoanlike ûnderfinings mei it Súdwesthoeksk. ::Persoanlik werken ik [bɔtskɪp] en [lɔxt] net, mar soene it [bœtskɪp] en [lœxt] wêze. It útsluten fan [bɔtskɪp] en [lɔxt] sjoch ik lykwols net yn ’e boarnen, dus ik sjoch fan dat punt dochs ôf. Wol liket it my handich om it ferskil yn klank wer te jaan sa't ek te finen is yn [bœtʃə] (buordsje) en [bøtʃə] (burdsje). ::https://gtb.ivdnt.org/search/?owner=wft ::Hof, J.J. (1933). ''Friesche dialectgeographie''. Martinus Nijhoff. [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 3 mai 2026, 12.44 (CEST) :::@[[Meidogger:Ginien|Ginien]] en @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], yn myn persoanlike ûnderfining ferskilt der yn it Súdwesthoeksk suver fan doarp op doarp yn 'e útspraak. Sa ferskille de útspraak yn wurden, bgls "skoalle" en oare wurden yn Koudum, Warns, Gaasterlân of De Lemmer faninoar. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 3 mai 2026, 21.19 (CEST) :::{{Ping|Ginien|Kneppelfreed}} Ik kin my net alhiel yn it boppesteande fine. Neffens my stiet de ø yn it IPA foar de eu fan "deun", sjoch de opname yn 'e ynfoboks op [[:en:Close-mid_front_rounded_vowel]] op 'e Ingelske Wikipedy. De u fan "burd" en "futten" is neffens my de œ, beharkje de opname yn 'e ynfoboks op [[:en:Open-mid_front_rounded_vowel]]. De útjeften fan 'e Fryske Akademy hawwe je yn dit ferbân net safolle oan, want de Akademy brûkt frjemd genôch in eigen fonetysk alfabet, dat lang net altyd oerienkomt mei de ynternasjonale standert fan it IPA. :::Sels wenje ik net yn 'e Súdwesthoeke, mar ik haw famylje yn Warkum dêr't ik as bern in protte by wie, en dêr wurdt, wit ik sadwaande út eigen ûnderfining, [bɔtskɪp] en [lɔxt] sein. Ik wol fuortendaliks leauwe dat de útspraak yn oare dielen fan 'e regio oars is dat ik stean der iepen foar om 'e útspraakfarianten [bœtskɪp] en [lœxt] ta te foegjen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 4 mai 2026, 02.26 (CEST) ::::De u fan 'burd' en 'futten' liket my tusken de twa neamde lûden te sitten, dus as [œ̝]. De klank fan 'moanne' is tink ik hiel krekt sjoen [œ̙]. Yn oare dialekten fan it Frysk is dat net in wichtich ferskil, mar yn it Súdwesthoeksk kin it, lykas sein, wol in ferskil yn wurdbetsjutting jaan. Foar yn it artikel sil it fansels it bêste sûnder helpteken [ ̝ ] of [ ̙ ], mar dan dus wol twa ferskillende tekens foar de twa ferskillende klanken. Oar is it ûnderskied net dúdlik. [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 4 mai 2026, 16.42 (CEST) jlehncj4hvhbdxlg7jpcwrmdomtxxz8 1229283 1229280 2026-05-04T14:47:32Z Ginien 14881 /* Utspraak */ Antwurd 1229283 wikitext text/x-wiki == Utspraak == Myn útstel is om de fonetyske útlis op dizze side oan te skerpjen oangeande de Súdwesthoekske alternativen foar de Fryske brekking. Sa't it no stiet, soe der bygelyks gjin ûnderskied wêze fan ''boerd'' mei ''burd''. De realisaasjes fan ''boadskip'' en ''ljocht'' haw ik ek myn twivels oer. It soe al mei al in flinke oanpassing wêze fan wat oaren al opset hawwe. Is dat yn oarder of hoe giet soks? [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 29 apr 2026, 17.58 (CEST) :Oanfollings binne altyd wolkom. Mar foar yngeande feroarings oan 'e besteande tekst is wol wat ûnderbouwing fereaske. Wat is der bygelyks mis mei 'boadskip' en 'ljocht' sa't dy wurden no werjûn binne? Bedoele jo mei "fonetyske útlis" de ferienfâldige Fryske werjefte ("bòtskip") of hawwe jo it ek oer de IPA-werjefte (['bɔtskɪp])? En Wêr basearje jo jo op? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 apr 2026, 22.33 (CEST) ::It binne faaks yndie yngeande feroarings. Ik bedoelde yn alle gefallen beide werjeften. De klank fan 'fuotten' is yn it Súdwesthoeksk gelyk oan dy fan 'burd', sjoch dêrfoar ek it Wurdboek fan de Fryske taal (WFT) by 'foet' en 'burd I'. Yn eltse boarne komt noch wolris in aparte werjefte foar deselde klank foar. It liket my om de klank [ø] te gean. Under 'moanne I' wurdt yn it WFT in oar lûd neamd. Dat lûd is likernôch in [œ]. Dat strykt dan mei Hof (1933, 14) dy't in ferskil omskriuwt tusken de Súdwesthoekske alternativen foar de [wo] fan 'fuotten' en de [wa] fan 'moanne'. It strykt ek mei myn persoanlike ûnderfinings mei it Súdwesthoeksk. ::Persoanlik werken ik [bɔtskɪp] en [lɔxt] net, mar soene it [bœtskɪp] en [lœxt] wêze. It útsluten fan [bɔtskɪp] en [lɔxt] sjoch ik lykwols net yn ’e boarnen, dus ik sjoch fan dat punt dochs ôf. Wol liket it my handich om it ferskil yn klank wer te jaan sa't ek te finen is yn [bœtʃə] (buordsje) en [bøtʃə] (burdsje). ::https://gtb.ivdnt.org/search/?owner=wft ::Hof, J.J. (1933). ''Friesche dialectgeographie''. Martinus Nijhoff. [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 3 mai 2026, 12.44 (CEST) :::@[[Meidogger:Ginien|Ginien]] en @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], yn myn persoanlike ûnderfining ferskilt der yn it Súdwesthoeksk suver fan doarp op doarp yn 'e útspraak. Sa ferskille de útspraak yn wurden, bgls "skoalle" en oare wurden yn Koudum, Warns, Gaasterlân of De Lemmer faninoar. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 3 mai 2026, 21.19 (CEST) ::::Dat is ek sa, it sil dan ek dreech wêze om de klanken hielendal goed wer te jaan. Wat ik wol tink, is dat der oer it algemien wol in ûnderskied tusken de beide klanken te finen is. As it dus mar twa ferskillende tekens foar 'fuotten' en 'boerd' binne, liket my. [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 4 mai 2026, 16.47 (CEST) :::{{Ping|Ginien|Kneppelfreed}} Ik kin my net alhiel yn it boppesteande fine. Neffens my stiet de ø yn it IPA foar de eu fan "deun", sjoch de opname yn 'e ynfoboks op [[:en:Close-mid_front_rounded_vowel]] op 'e Ingelske Wikipedy. De u fan "burd" en "futten" is neffens my de œ, beharkje de opname yn 'e ynfoboks op [[:en:Open-mid_front_rounded_vowel]]. De útjeften fan 'e Fryske Akademy hawwe je yn dit ferbân net safolle oan, want de Akademy brûkt frjemd genôch in eigen fonetysk alfabet, dat lang net altyd oerienkomt mei de ynternasjonale standert fan it IPA. :::Sels wenje ik net yn 'e Súdwesthoeke, mar ik haw famylje yn Warkum dêr't ik as bern in protte by wie, en dêr wurdt, wit ik sadwaande út eigen ûnderfining, [bɔtskɪp] en [lɔxt] sein. Ik wol fuortendaliks leauwe dat de útspraak yn oare dielen fan 'e regio oars is dat ik stean der iepen foar om 'e útspraakfarianten [bœtskɪp] en [lœxt] ta te foegjen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 4 mai 2026, 02.26 (CEST) ::::De u fan 'burd' en 'futten' liket my tusken de twa neamde lûden te sitten, dus as [œ̝]. De klank fan 'moanne' is tink ik hiel krekt sjoen [œ̙]. Yn oare dialekten fan it Frysk is dat net in wichtich ferskil, mar yn it Súdwesthoeksk kin it, lykas sein, wol in ferskil yn wurdbetsjutting jaan. Foar yn it artikel sil it fansels it bêste sûnder helpteken [ ̝ ] of [ ̙ ], mar dan dus wol twa ferskillende tekens foar de twa ferskillende klanken. Oar is it ûnderskied net dúdlik. [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 4 mai 2026, 16.42 (CEST) 7k9n4w9fa86680ary663igqz84wh45u 1229294 1229283 2026-05-04T17:09:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Utspraak */ Antwurd 1229294 wikitext text/x-wiki == Utspraak == Myn útstel is om de fonetyske útlis op dizze side oan te skerpjen oangeande de Súdwesthoekske alternativen foar de Fryske brekking. Sa't it no stiet, soe der bygelyks gjin ûnderskied wêze fan ''boerd'' mei ''burd''. De realisaasjes fan ''boadskip'' en ''ljocht'' haw ik ek myn twivels oer. It soe al mei al in flinke oanpassing wêze fan wat oaren al opset hawwe. Is dat yn oarder of hoe giet soks? [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 29 apr 2026, 17.58 (CEST) :Oanfollings binne altyd wolkom. Mar foar yngeande feroarings oan 'e besteande tekst is wol wat ûnderbouwing fereaske. Wat is der bygelyks mis mei 'boadskip' en 'ljocht' sa't dy wurden no werjûn binne? Bedoele jo mei "fonetyske útlis" de ferienfâldige Fryske werjefte ("bòtskip") of hawwe jo it ek oer de IPA-werjefte (['bɔtskɪp])? En Wêr basearje jo jo op? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 apr 2026, 22.33 (CEST) ::It binne faaks yndie yngeande feroarings. Ik bedoelde yn alle gefallen beide werjeften. De klank fan 'fuotten' is yn it Súdwesthoeksk gelyk oan dy fan 'burd', sjoch dêrfoar ek it Wurdboek fan de Fryske taal (WFT) by 'foet' en 'burd I'. Yn eltse boarne komt noch wolris in aparte werjefte foar deselde klank foar. It liket my om de klank [ø] te gean. Under 'moanne I' wurdt yn it WFT in oar lûd neamd. Dat lûd is likernôch in [œ]. Dat strykt dan mei Hof (1933, 14) dy't in ferskil omskriuwt tusken de Súdwesthoekske alternativen foar de [wo] fan 'fuotten' en de [wa] fan 'moanne'. It strykt ek mei myn persoanlike ûnderfinings mei it Súdwesthoeksk. ::Persoanlik werken ik [bɔtskɪp] en [lɔxt] net, mar soene it [bœtskɪp] en [lœxt] wêze. It útsluten fan [bɔtskɪp] en [lɔxt] sjoch ik lykwols net yn ’e boarnen, dus ik sjoch fan dat punt dochs ôf. Wol liket it my handich om it ferskil yn klank wer te jaan sa't ek te finen is yn [bœtʃə] (buordsje) en [bøtʃə] (burdsje). ::https://gtb.ivdnt.org/search/?owner=wft ::Hof, J.J. (1933). ''Friesche dialectgeographie''. Martinus Nijhoff. [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 3 mai 2026, 12.44 (CEST) :::@[[Meidogger:Ginien|Ginien]] en @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], yn myn persoanlike ûnderfining ferskilt der yn it Súdwesthoeksk suver fan doarp op doarp yn 'e útspraak. Sa ferskille de útspraak yn wurden, bgls "skoalle" en oare wurden yn Koudum, Warns, Gaasterlân of De Lemmer faninoar. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 3 mai 2026, 21.19 (CEST) ::::Dat is ek sa, it sil dan ek dreech wêze om de klanken hielendal goed wer te jaan. Wat ik wol tink, is dat der oer it algemien wol in ûnderskied tusken de beide klanken te finen is. As it dus mar twa ferskillende tekens foar 'fuotten' en 'boerd' binne, liket my. [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 4 mai 2026, 16.47 (CEST) :::{{Ping|Ginien|Kneppelfreed}} Ik kin my net alhiel yn it boppesteande fine. Neffens my stiet de ø yn it IPA foar de eu fan "deun", sjoch de opname yn 'e ynfoboks op [[:en:Close-mid_front_rounded_vowel]] op 'e Ingelske Wikipedy. De u fan "burd" en "futten" is neffens my de œ, beharkje de opname yn 'e ynfoboks op [[:en:Open-mid_front_rounded_vowel]]. De útjeften fan 'e Fryske Akademy hawwe je yn dit ferbân net safolle oan, want de Akademy brûkt frjemd genôch in eigen fonetysk alfabet, dat lang net altyd oerienkomt mei de ynternasjonale standert fan it IPA. :::Sels wenje ik net yn 'e Súdwesthoeke, mar ik haw famylje yn Warkum dêr't ik as bern in protte by wie, en dêr wurdt, wit ik sadwaande út eigen ûnderfining, [bɔtskɪp] en [lɔxt] sein. Ik wol fuortendaliks leauwe dat de útspraak yn oare dielen fan 'e regio oars is dat ik stean der iepen foar om 'e útspraakfarianten [bœtskɪp] en [lœxt] ta te foegjen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 4 mai 2026, 02.26 (CEST) ::::De u fan 'burd' en 'futten' liket my tusken de twa neamde lûden te sitten, dus as [œ̝]. De klank fan 'moanne' is tink ik hiel krekt sjoen [œ̙]. Yn oare dialekten fan it Frysk is dat net in wichtich ferskil, mar yn it Súdwesthoeksk kin it, lykas sein, wol in ferskil yn wurdbetsjutting jaan. Foar yn it artikel sil it fansels it bêste sûnder helpteken [ ̝ ] of [ ̙ ], mar dan dus wol twa ferskillende tekens foar de twa ferskillende klanken. Oar is it ûnderskied net dúdlik. [[Meidogger:Ginien|Ginien]] ([[Meidogger oerlis:Ginien|oerlis]]) 4 mai 2026, 16.42 (CEST) :::::{{Ping|Ginien|Kneppelfreed}} Ja, ik begryp it. No, wat my oangiet kinne jo jo gong gean en de besprutsen feroarings yn it artikel trochfiere. Soene jo dan ûnderoan by de boarnefernijing ek even jo boarne tafoegje wolle? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 4 mai 2026, 19.09 (CEST) 9q6ltjm4qrr0cyeivibh60nvisoge0i 0 191545 1229292 1229215 2026-05-04T17:02:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1229292 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Schindlers List logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Schindler's_List_movie.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Schindler's List'' | regisseur = [[Steven Spielberg]] | produsint = [[Steven Spielberg]]<br>[[Gerald R. Molen]]<br>[[Branko Lustig]] | útfierend produsint = [[Kathleen Kennedy (produsinte)|Kathleen Kennedy]] | senario = [[Steven Zaillian]] | basearre op = ''[[Schindler's Ark]]'' <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;fan [[Thomas Keneally]] | kamerarezjy = [[Janusz Kamiński]] | muzyk = [[John Williams (komponist)|John Williams]] | filmstudio = [[Amblin Entertainment]]<br>[[Universal Pictures]] | distribúsje = [[Universal Pictures]] | haadrollen = [[Liam Neeson]]<br> [[Ben Kingsley]] <br>[[Ralph Fiennes]] | voice-over = | byrollen = [[Jonathan Sagall]]<br> [[Embeth Davidtz]]<br> [[Mark Ivanir]]<br> [[Miri Fabian]] <br> [[Ezra Dagan]] <br> [[Adi Nitzan]] <br>[[Caroline Goodall]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[30&nbsp;novimber]] [[1993]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] yn [[swart-wyt]] | sjenre = [[histoaryske film|histoaryske]] [[dramafilm]] | taal = [[Ingelsk]] <br><small>(ek [[Dútsk]], [[Poalsk]], [[Jiddysk]], [[Hebriuwsk]])</small> | spyltiid = 195 minuten | budget = $22&nbsp;miljoen | opbringst = $322,2&nbsp;miljoen | prizen = 7 × [[Oscar]]<br> 3 × [[Golden Globe]]<br>7 × [[BAFTA]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} {{Oar|de film fan Steven Spielberg|Schindler's List (betsjuttingsside)}} '''''Schindler's List''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[dramafilm]] út [[1993]] ûnder [[rezjy]] fan [[Steven Spielberg]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Liam Neeson]], [[Ben Kingsley]] en [[Ralph Fiennes]]. De [[film]] is hielendal yn [[swart-wyt]], útsein [[#It famke yn it reade jaske|ien lyts detail]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Schindler syn List", en ferwiist nei in list mei nammen fan [[Joaden]] (de saneamde [[Schindlerjoaden]]), dy't yn 'e [[Holokaust]] rêden waarden fan 'e [[dea]] troch de [[Dútslân|Dútske]] [[ûndernimmer]] [[Oskar Schindler]]. ''Schindler's List'' waard basearre op 'e [[histoaryske roman]] ''[[Schindler's Ark]]'' fan [[Thomas Keneally]], dy't sels wer basearre wie op in wierbard ferhaal. Neeson spilet de rol fan Schindler, in [[playboy (persoan)|playboy]] en [[oarlochsprofiteur]] dy't nei de [[Dútske ynfal yn Poalen (1939)|Dútske besetting fan Poalen]] yn [[Krakau]] in [[fabryk]] begjint. As [[wurknimmer|wurkkrêften]] set er Joaden yn, om't er dy net hoecht te beteljen. Hy liket in bienhurde [[sakeman]] te wêzen dy't inkeld gebrûk makket fan 'e ellinde fan oaren om der sels better fan te wurden, mar geandewei it ferhaal docht wat langer wat mear bliken dat er wol deeglik in hert hat. Mei tsjinnichheid begjint er Joaden oan te nimmen dy't oars it gefaar rinne [[fermoarde]] te wurden. Kingsley spilet de rol fan [[Itzhak Stern]], de folle pleage Joadske [[boekhâlder]] fan Schindler, dy't eins dejinge is dy't it [[bedriuw]] draaiende hâldt. Fiennes spilet de [[psychopaat|psychopatyske]] [[SS]]-[[ofsier]] [[Amon Göth]], dy't in wier skrikbewâld fierd oer it [[konsintraasjekamp]] [[Krakau-Płaszów]]. As dat kamp yn [[1944]] opheft wurdt, stelle Schindler en Stern in list op mei de nammen fan 1.100&nbsp;Joaden dy't Schindler, mei it jild dat er oant dan ta fertsjinne hat, [[minskehannel|keapet]] fan 'e SS, sabeare om se yn in nij fabryk yn it [[Sudetenlân]] tewurk te stellen, mar eins om foar te kommen dat se ôffierd wurde nei de [[gaskeamer]]s fan [[Auschwitz]]. ''Schindler's List'' krige fan 'e [[filmkritisy]] suver ienriedich lof taswaaid en wie yn 'e [[bioskopen]] in grut [[kommersje]]el súkses. De film wûn sân [[Oscar]]s (wêrûnder de [[Oscar foar Bêste Film]]), trije [[Golden Globe]]s (wêrûnder de [[Golden Globe foar Bêste Film&nbsp;– Drama]]) en sân [[BAFTA's]]. ''Schindler's List'' wurdt tsjintwurdich rûnom beskôge as ien fan 'e bêste films dy't ea makke binne en teffens as de definitive ferfilming fan 'e [[Holokaust]]. Yn [[2004]] waard de film dêrom troch de [[Library of Congress]] foar preservearring foar de ivichheid opnommen yn Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]]. ==Plot== Op [[1&nbsp;septimber]] [[1939]] begjint [[nazy-Dútslân]] oan 'e [[Dútske ynfal yn Poalen (1939)|oerweldiging fan Poalen]]. Op [[27&nbsp;septimber]] folget de [[Poalen|Poalske]] [[kapitulaasje]]. Ofsjoen fan it eastlike diel fan it lân, dat beset wurdt troch de [[Sovjet-Uny]], komt Poalen dan ûnder in [[Dútske fan Poalen (Twadde Wrâldkriich)|Dútske besetting]]. De [[joadeferfolging|ferfolging]] fan Poalske [[Joaden]] troch de [[nazy]]s begjint frijwol fuortendaliks. Yn [[Krakau]], de grutste [[stêd]] yn súdlik Poalen, wurdt de hiele pleatslike Joadske mienskip, mei dêropta alle Joaden út 'e omlizzende [[plattelân]]sprovinsjes, geartroppe yn it wanhopich oerbefolke [[Getto fan Krakau]], in [[buert]] fan sechstjin [[wenblok]]ken dy't fan 'e rest fan 'e stêd ôfskaat is. Yn dyselde snuorje arrivearret [[Oskar Schindler]] yn 'e stêd. Hy is in [[etnysk]]e [[Sudetendútsers|Dútser]] út it [[Sudetenlân]], dat foar [[1938]] ta [[Tsjechoslowakije]] hearde. Schindler is lid fan 'e [[NSDAP]]: net om't er in oertsjûge nazy is, mar út [[opportunisme]]. Hy is in glêdjanus dy't himsels mei moaie praatsjes in paad troch it libben klearret en in skeanskermer dy't syn [[oarehelte|frou]] [[Emilie Schindler|Emilie]] yn it Sudetenlân efterlitten hat en yn Krakau [[oerhoer]] bedriuwt mei it iene nei it oare [[skientme|tsjeppe]] Dútske of Poalske fanke. No sjocht er syn kâns skoan om fan 'e [[oarlochsprofiteur|oarloch gebrûk te meitsjen]] om grou [[jild]] te fertsjinjen. Schindler hat syn each falle litten om in stillizzend [[fabryk]] yn Krakau dat [[emaille]]arre [[pot]]ten en [[panne]]n makket, mar hy hat sels it jild net om dat [[bedriuw]] te keapjen. It jild dat er àl hat, jout er út oan it [[omkeapjen]] fan [[korrupt]]e [[ofsier]]en fan 'e [[Wehrmacht]] en de [[SS]], dy't it no yn Krakau foar it sizzen hawwe. As er op dy manear ienris de goede wil fan 'e machthawwers wûn hat, nimt er kontakt op mei [[Itzhak Stern]], in lid fan 'e pleatslike [[Joadske Ried (Krakau)|Joadske Ried]] en in [[boekhâlder]] mei in protte [[ûnderfining]]. Oan dyselde leit Schindler dit plan foar: hy wol dat [[rykdom|rike]] Joaden út it [[getto]] him jild jouwe om it fabryk te keapjen en op te starten, wêrnei't er harren werombetelje sil yn potten en pannen, mei't jild yn it getto neat wurdich is, mar [[ruilekonomy|ruilwaren]] nammenste mear. De Joadske [[ynvestearring|ynvestearders]] besykje bettere betingsten foar de [[liening]] te krijen, mar se sitte raar yn 'e knipe en Schindler wit dat. Lang om let geane se akkoart mei syn útstel. {{Plotbedjer film}} It bedriuw, dat de namme Deutsche Emailwarenfabrik (DEF) kriget, makket [[fjildflesse]]n en [[itensieden|itensiedersnedichheden]] foar de Wehrmacht en de SS en is troch de kontakten dy't Schindler lein hat fan it begjin ôf tige súksesfol. Stern docht de boekhâlding en runt it bedriuw praktysk eigenhandich, wylst Schindler de [[public relations]] fersoarget en in loailekkerlibbentsje yn [[lúkse]] liedt mei [[froulju]], [[sterke drank|drank]] en [[wille]] by 't folop. Mar Stern hat syn eigen aginda en brûkt DEF om dêr safolle mooglik Joaden ûnder te bringen dy't omreden fan har [[yntellekt]]uele [[berop]]pen of fanwegen [[âldens]] of [[oandwaning]]s it gefaar rinne om troch de nazys [[fermoarde]] te wurden. As Schindler dat foar it ferstân kriget, foeteret er dêr bot oer tsjin Stern, mar hy liket te [[loaiens|loai]] te wêzen om aktyf maatregels te nimmen om tenei soartgelikense sitewaasjes foar te kommen. Ynstee lit er him nettsjinsteande syn [[argewaasje]] kear op kear troch Stern beprate om in ekstra Joad yn 'e tsjinst te nimmen dy't gefaar rint. De sitewaasje yn Krakau eskalearret wannear't SS-ofsier [[Amon Göth]] yn 'e stêd arrivearret om it tafersjoch te hâlden op 'e bou fan it [[konsintraasjekamp]] [[Krakau-Płaszów (konsintraasjekamp)|Płaszów]]. Wannear't dat kamp ree is, wurdt it Getto fan Krakau opheft. Twatûzen Joaden dy't "essinsjele arbeiders" binne, wurde oerbrocht nei Płaszów, wylst 2.000 oaren, de âlden fan dagen, [[sykte|siken]], lytse [[bern (persoan)|bern]] en oare nutteleazen, yn 'e strjitten fan it getto [[bloedbad|ôfslachte]] wurde troch de SS. Fan in hichte bûten de stêd ôf dy't útsjocht oer it getto is Schindler tsjûge fan it bloedbad, dat er ûnderfynt as tige [[shock|skokkend]]. Fan syn útsjochpunt ôf sjocht er û.o. [[#It famke yn it reade jaske|in lyts famke yn in read jaske]] draven, dat in skûlplak foar de nazys siket. Nettsjinsteande syn persoanlike mienings soarget Schindler der ek neitiid goed foar dat er de SS yn it algemien en Göth yn it bysûnder te freon hâldt. Oare Dútske yndustriëlen dy't gebrûk meitsje fan Joadske [[twangarbeid]]ers moatte har bedriuwen ferhúzje nei binnen de ôffredings fan it kamp Płaszów, mar Schindler kriget foarinoar dat DEF bliuwe mei dêr't it sit, en dat syn Joadske arbeiders eltse dei op en del reizgje meie tusken it kamp en it fabryk. Yn it kamp fiert Göth, dy't in [[psychopaat]] is, in wier skrikbewâld. Hy hat it foar de moade om út syn [[filla]] wei, op in hichte boppe it kamp, mei in [[jachtgewear]] de finzenen te [[sjitten|besjitten]]. Net ien fan harren is fan 'e iene op 'e oare dei it [[libben]] wis. Göth kiest út 'e jonge froulju yn it kamp ien út, Helen Hirsch, dy't him as [[húshâldster]] tsjinje moat. Hy is [[obsesje|obsedearre]] troch har en [[seksuele oantrekking|begeart]] har, mar as in oertsjûge nazy sjocht er Joaden as ''Untermenschen'' en hy [[walging|walget]] fan himsels om syn eigen [[gefoelens]]. Hy jout utering oan syn tsjinstridige, [[frustraasje|frustrearre]] [[gemoedstastân|gemoed]] troch Helen te terrorisearjen en [[frouljusmishanneling|mishanneljen]]. Wannear't Stern de eksessen fan Göth oan Schindler trochdocht, besiket dy Göth by te stjoeren troch him foar te hâlden dat wiere [[macht]] is as je elts rjocht hawwe om ien te deadzjen, mar derfoar kieze om dat net te dwaan. Göth prebearret dat út om te sjen hoe't it him smakket, mar hy ferfalt al rillegau wer yn syn âlde [[hâlden en dragen]]. In jonge frou, Regina Perlman, siket kontakt mei Schindler. Sy is in Joadinne dy't yn Krakau libbet ûnder in [[skûlnamme]] en mei in [[ferfalsking|ferfalske]] [[identiteitsbewiis]], mar har [[âldelju]] sitte fêst yn Płaszów. It binne âldere minsken en sy is bang dat se by de earsten wêze sille dy't op transport set wurde nei [[Auschwitz]] of in oar [[ferneatigingskamp]]. Se hat heard dat it fabryk fan Schindler in feilige haven is foar Joaden dy't gefaar rinne en smeekt him om har heit en mem yn 'e tsjinst te nimmen. Schindler barst út yn grutte [[grime]] en jaget har ta de doar út. Letter beklaget er him foar Stern oer bitter oer de geroften dy't blykber omgeane oer syn bedriuw. Hy is gjin [[filantroop]] of [[ferlossing|ferlosser]]. Hy is in sakeman dy't [[winst (ûndernimming)|winst]] meitsje wol en gjin tiid hat foar sokke flauwekul. Hy besiket it hâlden en dragen fan Göth te behimmeljen troch derop te wizen dat de man ûnder swiere druk stiet. En boppedat is it oarloch, wat altyd it minste yn 'e minsken boppehellet, en nea it bêste. Stern fertelt dan hoe't Göth fan in wurkploech wêrfan't bûten it kamp ien man útnaaid wie, eigenhandich eltse twadde man troch de holle sketten hat. Schindler wurdt [[lulk]] en freget wat hy dêroan ferhelpe kin. Stern antwurdet dat er neat fan Schindler ferwachtet; se wiene ommers gewoan wat oan it praten. Schindler stoarret noartsk ta it rút út en hellet dan in bryfke út 'e [[bûse]]. Hy seit: "Perlman, man en frou. Lit Goldberg harren nei it fabryk ta bringe." En langet Stern syn [[goud]]en [[horloazje]] oer om foar dy oerpleatsing de nedige lju om te keapjen. Yn 'e rin fan [[1944]] kriget Göth fan hegerhân opdracht om 'e [[stoflike omskotten]] fan 'e 2.000 Joaden dy't by de opheffing fan it Getto fan Krakau fermoarde binne, op te graven en te [[kremaasje|ferbaarnen]]. Hy lit dat dy put troch de Joadske kampfinzenen útfiere. Wannear't Schindler Göth besiket wylst dat freeslike wurk geande is, sjocht er in [[kroade]] mei in pear liken foarbykommen dy't troch de [[ferrotting|steat fan ûntbining]] net mear werom te kennen binne, mar boppe-oan leit in [[#It famke yn it reade jaske|jong bern yn in read jaske]], dat itselde famke wêze moat dat Schindler by de opheffing fan it getto draven sjoen hat. Dat byld grypt him bysûnder oan. Göth fertelt him dat it spul yn Krakau op 'e ein rint. Hy ornearret dat it noch in [[moanne (tiid)|moanne]] of sa duorje kin, mar dan wurdt Płaszów sletten en geane alle Joaden dy't dêr sitte nei Auschwitz. Schindler docht dat nijs troch oan Stern en bewissiget de boekhâlder derfan dat er by Göth oanstien hat op spesjale behanneling foar him (Stern). Hy besiket Stern moed yn te praten troch te sizzen dat de oarloch net lang mear duorje kin, en neitiid kinne se tegearre it glês heffe op har beider oerlibjen. Stern hat dêr net folle [[fidúsje]] yn en seit dat er dat glês better no daliks hawwe kin. Sa drinke hy en Schindler foar it earst tegearre in [[sterke drank|slokje]]. Thús, dat wol sizze yn it ûnteigene lúkse [[appartemint]] fan in Joadske famylje dêr't Schindler wennet sûnt er yn Krakau arrivearre is, lit de oankundige opheffing fan it kamp en it lot fan 'e Joaden him net los. Syn plan wie om 'e kofferfollen mei jild dy't er mei syn fabryk fertsjinne hat, mei werom te nimmen nei hûs yn [[Svitavy|Zwittau]] (no Svitavy yn [[Tsjechje]]) om derfan te [[rintenieren]]. Mar syn ferrekte [[gewisse]] stiet him net ta om dat te dwaan. Ynstee komt er op 'e lapen mei it idee om te [[Brněnec|Brünnlitz]] (no Brněnec), deunby Zwittau, in [[munysje]]fabryk op te setten, dêr't er de Joadske wurknimmers fan DEF oan it wurk hâlde kin. Hy leit it plan foar oan Göth, dy't foar in riedsel stiet. Hy ken Schindler as in tûke sakeman, mar hy kin mar net begripe hoe't er mei dit plan winst meitsje kin. It idee dat immen soks dwaan soe út klearebare meiminsklikens, ek al soe men dan [[ferlies (ûndernimming)|ferlies]] draaie, leit safier bûten syn eigen [[karakter (persoanlikheid)|karakter]], dat it net iens by him opkomt. It sit Göth dwers dat er Schindler syn sakeplannen net neikomme kin, mar hy lit him foar in reuseftige smacht jild mar al te maklik omkeapje om der syn meiwurking oan te ferlienen. Yn 'e mande mei Stern stelt Schindler in list op mei de nammen fan Joaden dy't er út Płaszów wei meinimme wol nei Brünnlitz. Alle wurknimmers fan DEF komme derop te stean en de oarspronklike ynvestearders dy't Schindler by steat stelden om it fabryk te keapjen. Der wurde oanhâldend mear nammen tafoege oant der 1.100 minsken op 'e list opnommen binne. Dyselden [[minskehannel|keapet Schindler]] fan 'e SS foar in fêst bedrach de [[persoan]]. Underoan de list bliuwt ien plak iepen. Schindler set wer nei Göth ta en jout oan dat de lêste namme dy fan Helen Hirsch wêze moat. Göth wol dêr neat fan witte en seit dat er har meinimme wol werom nei [[Wenen]]. Wannear't Schindler him freget oft er soms [[gek]] wurden is, moat Göth dy [[fantasij]] farre litte. Hy seit dat er fan doel is en nim syn húshâldster mei de [[bosk]] yn om har op in stil plakje in kûgel troch de holle te jeien. Schindler stelt foar om ynstee in potsje [[ienentweintigjen]] om har te spyljen. As Göth ferliest, mei Schindler Helen fergees meinimme nei Brünnlitz. As er wint, betellet er Göth 14.800 [[Reichsmark]] foar har. Göth lit him beprate en de namme fan Helen Hirsch komt op 'e list. Yn [[oktober]] [[1944]] wurde de Joaden yn twa [[trein]]en fan Krakau nei Brünnlitz brocht: ien foar de manlju en ien foar de froulju en bern. De manlju komme it earst yn Brünnlitz oan, mar dan docht bliken dat de oare trein troch in flater ynstee nei [[Auschwitz-Birkenau]] ta stjoerd is. Dêr steane de froulju [[eangst|deadseangsten]] út as se ûndersocht wurde troch [[dokter]] [[Josef Mengele]] en dan nei in mienskiplike [[dûs]]romte laat wurde wêrfan't se tinke dat it in [[gaskeamer]] is. Nei inkele sikestûkjende mominten docht lykwols bliken dat it yn dit gefal echt om in dûsromte giet. Underwilens fljocht Schindler halje-trawalje út Brúnnlitz wei nei Auschwitz-Birkenau, dêr't er de kampkommandant fan Auschwitz, [[Rudolf Höß]] omkeapet mei in pûdsje [[diamant]]en. Mei in hiel soad gedoch kriget er de froulju en bern frij en bringt er harren nei Brúnnlitz ta, dêr't se opwachte wurde troch de [[ûngerêstens|dea-ûngerêste]] manlju. Yn it nije fabryk ferbiedt Schindler de SS-bewekkers om yn it fabryksgebou te kommen. Ek leit er út dat er in [[proses]] tsjin harren oanspanne sil om finansjele kompinsaasje te krijen foar eltse Joad dy't se deasjitte. Nei dy stôk biedt er harren in woartel troch drank by 't folop oan te leverjen. Wannear't er de SS-ers op dy manear fierhinne ûnskeadlik makke hat, fiteret er de Joaden oan om yn syn fabryk de [[sabbat]] te fieren. Oer de folgjende sân moannen jout Schindler foar kaptalen út om heechpleatste nazys om te keapjen om him gewurde te litten. Troch syn eigen masinaasjes produsearret syn fabryk, dêr't eins [[tankgranaat|tankgranaten]] makke wurde, gjin inkeld brûkber wapenreau. Tsjin begjin [[maaie]] [[1945]] is it jild folslein op. Fuort letter, op [[7&nbsp;maaie]], folget de [[kapitulaasje fan nazy-Dútslân]]. Schindler sprekt de Joadske wurknimmers fan it fabryk ta en [[tankberens|betanket]] harren foar har ynset. Sy binne no frij en kinne derop út tsjen om [[famyljeleden]] te sykjen dy't de [[Holokaust]] oerlibbe hawwe, hoewol't se dy yn 'e measte gefallen net mear oantreffe sille. Schindler seit dat er wit dat de SS-bewekkers opdracht krigen hawwe om alle Joaden yn it fabryk dea te sjitten, en as se dat befel opfolgje wolle, liket no him dêr in gaadlik momint foar. Mar, sa seit er, se kinne der fansels ek foar kieze om nei hûs te gean as manlju ynstee fan as moardners. De SS-ers jouwe har ien foar ien ôf sûnder dat der skot lost wurdt. Him wer ta de Joaden rjochtsjend, seit Schindler dat hysels no sjen moat dat er fuortkomt, want as lid fan 'e NSDAP en [[oarlochsprofiteur]] moat er flechtsje ear't de opmars fan it [[Reade Leger]] Brünnlitz berikt. Wylst hy en syn frou Emilie koartseftich harren besittings gearklauwe (yn in ûnbewuste echo fan hoe't de Joaden út Krakau har besittings gearklauwe moasten doe't se op slach har wenten ferlitte moasten om nei it getto ta), lûke de Joaden yn it fabryk de [[goud]]en [[kies]] fan ien fan harren, dêr't se in [[ring]] fan meitsje. As de Schindlers jûns fuort sille, presintearje de Joaden him mei in ferklearring dy't troch harren allegearre ûndertekene is dat er harren rêden hat fan 'e dea. Ek jouwe se him de ring, dêr't se in [[sitaat]] út 'e [[Talmoed]] yn gravearre hawwe: "Wa't ek mar ien libben rêdt, rêdt de hiele wrâld." Wannear't Schindler dat heart, brekt er yn [[gûlen|triennen]] út, mei't er no fynt dat er folle mear dwaan kinnen hie. Syn [[auto]] hie foar de libbens fan tsien Joaden betelje kinnen, syn gouden spjeldsje mei in [[heakkekrús]] derop hie teminsten noch ien libben wurdich west. Hy hat safolle jild fergriemd oan liddige dingen dêr't er no bittere [[spyt]] fan hat. De Joaden moatte him [[treast]]e, ear't er syn [[selsbehearsking]] weromwint. De Schindlers sette yn harren auto ôf nei it westen, dêr't se de ynfloedssfear fan 'e westlike [[Alliëarden]] hoopje te berikken om sa oan 'e [[wraak]] fan it Reade Leger te ûntkommen. De oare [[moarn (deidiel)|moarns]] wurde de [[Schindlerjoaden]] wekker makke troch in Russyske [[soldaat]] [[kavalery|te pearde]], dy't harren ferteld dat se befrijd binne troch it Reade Leger. De Joaden freegje him wêr't se hinne moatte, en de soldaat riedt harren sterk ôf om nei it easten te gean, want "dêr haatsje se jimme". Hy ûntriedt har ek om nei it westen te gean. (De suggestje is dat Joaden no inkeld noch [[sionisme|nei Palestina kinne]].) De film einiget as de Schindlerjoaden ôfsette út it fabryk en begjinne oan 'e tocht nei it stedsje Brünnlitz, op 'e syk nei [[iten]] en [[drinken]]. In [[epilooch]] fernijt dat Amon Göth yn in [[sanatoarium]] dêr't er him ferskûle, oppakt waard troch it Reade Leger. Hy waard feroardiele foar [[misdieden tsjin 'e minsklikheid]] en [[eksekutearre]] troch [[ophinging (libbensbeëiniging)|ophinging]]. Oskar Schindler sette nei de oarloch yn [[West-Dútslân]] en [[Argentynje]] syn karriêre as sakeman fuort, mar al syn bedriuwen giene [[fallisemint|fallyt]] en syn [[houlik]] mei Emilie einige yn in [[skieding (houlik)|skieding]]. Yn [[1958]] waard er troch [[Yad Vashem]] erkend as [[Rjochtfeardige ûnder de Folken]]. Hy [[ferstoar]] yn [[1974]] yn 'e [[âldens]] fan 66 jier, en leit [[begroeven]] yn [[Israel]]. Yn [[1993]], it jier dat de film ''Schindler's List'' makke waard, wie de ienris út miljoenen besteande [[Joadske minderheid yn Poalen]] krompen ta 4.000 minsken, wylst der wrâldwiid 6.000 Schindlerjoaden en [[neiteam]] fan harres libben. ==Rolferdieling== [[File:Liam Neeson at 2008 TIFF (cropped) (HQ).jpg|right|thumb|160px|[[Liam Neeson]] (2008).]] [[File:Ben Kingsley (1990).jpg|right|thumb|130px|[[Ben Kingsley]] (1990).]] [[File:Ralph Fiennes (Berlin Film Festival 2011).jpg|right|thumb|150px|[[Ralph Fiennes]] (2011).]] ;haadrollen {| height="100px" width="375px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Oskar Schindler]] | [[Liam Neeson]] |- | [[Itzhak Stern]] | [[Ben Kingsley]] |- | [[Amon Göth]] | [[Ralph Fiennes]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="375px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Poldek Pfefferberg]] | [[Jonathan Sagall]] |- | Helen Hirsch | [[Embeth Davidtz]] |- | Marcel Goldberg | [[Mark Ivanir]] |- | Chaja Dresner | [[Miri Fabian]] |- | [[rabbyn]] Menasha Levartov | [[Ezra Dagan]] |- | Mila Pfefferberg | [[Adi Nitzan]] |- | [[Emilie Schindler]] | [[Caroline Goodall]] |- | Regina Perlman | [[Bettina Kupfer]] |- | Danka Dresner | [[Anna Mucha]] |- | Wilhelm Nussbaum | [[Michael Gordon (akteur)|Michael Gordon]] |- | Rozalia Nussbaum | [[Aldona Grochal]] |- | Lisiek | [[Wojciech Klata]] |- | Henry Rosner | [[Jacek Wójcicki]] |- | Manci Rosner | [[Beata Paluch]] |- | Wiktoria Klonowska | [[Małgorzata Gebel]] |- | Ingrid | [[Beatrice Macola]] |- | [[Julian Scherner]] | [[Andrzej Seweryn]] |- | Rolf Czurda | [[Friedrich von Thun]] |- | Albert Hujar | [[Norbert Weisser]] |- | Mordecai Wulkan | [[Albert Misak]] |- | Chaim Nowak | [[Uri Avrahami]] |- | [[Julius Madritsch]] | [[Hans-Jörg Assmann]] |- | Dieter Reeder | [[Agust Schmölzer]] |- | ynvestearder Fischel Friehof | [[Jerzy Nowak]] |- | ynvestearder Andrzej Farber | [[Leopold Kozlowski]] |- | [[Rudolf Höß]] | [[Hans-Michael Rehberg]] |- | [[dokter]] [[Josef Mengele]] | [[Daniel del Ponte]] |- | Juda Dresner | [[Michael Schneider (akteur)|Michael Schneider]] |- | [[Leo Rosner]] | [[Piotr Polk]] |- | Olek Rosner | [[Kamil Krawiec]] |- | Mietek Pemper | [[Grzegorz Kwas]] |- | Löwenstein | [[Henryk Bista]] |- | [[Joseph Bau]] | [[Rami Heuberger]] |- | [[Diana Reiter]] | [[Elina Löwensohn]] |- | Herman Toffel | [[Krzysztof Luft]] |- | Leo John | [[Harry Nehring]] |- | Dolek Horowitz | [[Paweł Deląg]] |- | Adam Levy | [[Adam Siemion]] |- | Wilhelm Kunde | [[Jochen Nickel]] |- | [[Josef Leipold]] | [[Ludger Pistor]] |- | Agnieszka | [[Agnieszka Krukówna]] |- | [[#It famke yn it reade jaske|famke yn it reade jaske]] | [[Oliwia Dąbrowska]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Foarskiednis=== [[Poldek Pfefferberg]], ien fan 'e Schindlerjoaden, makke der syn libbenswurk fan om derfoar te soargjen dat it ferhaal fan [[Oskar Schindler]] en syn rêding fan 1.100 Joaden net yn 'e ferjitnis rekke. Yn [[1963]] wied er tige tichteby it beävensearjen fan in [[biografyske film]] oer Schindler dy't produsearre wurde soe troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmstudio]] [[Metro-Goldwyn-Mayer]] (MGM). [[Howard Koch]] soe dêr it [[senario]] foar skriuwe, mar it spul rûn op 'e non. Yn [[1980]] mette Pfefferberg yn [[Los Angeles]] by [[tafal]] de [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[skriuwer]] [[Thomas Keneally]]. Dyselde rekke fassinearre troch it ferhaal fan Schindler, en skreau der in [[histoaryske roman]] oer dy't yn [[1982]] útkaam ûnder de [[titel (namme)|titel]] ''[[Schindler's Ark]]''. In Amerikaanske [[edysje]] waard publisearre as ''Schindler's List''. [[File:Steven_Spielberg_by_Gage_Skidmore.jpg|right|thumb|180px|[[Regisseur]] [[Steven Spielberg]].]] [[Muzykprodusint|Muzyk]]- en [[filmprodusint]] [[Sid Sheinberg]] wiisde [[regisseur]] [[Steven Spielberg]] op 'e [[resinsje]] fan ''Schindler's Ark'' dy't yn ''[[The New York Times]]'' stie. Spielberg lies it boek en fielde him tige oanlutsen ta it ferhaal. Hy sei dêroer letter: "It spriek my oan fanwegen it [[paradoks]]ale [[karakter (persoanlikheid)|karakter]] fan 'e man. Wat kin sa'nien derta bringen om ynienen alles dat er fertsjinne hat yn 'e tsjinst te stellen fan it rêden fan dy libbens?" De belangstelling fan Spielberg wie foar filmstudio [[Universal Pictures]] genôch reden om 'e [[filmrjochten]] op it boek fan Keneally te reservearjen. Doe't Spielberg yn 'e [[maityd]] fan [[1983]] foar it earst yn 'e kunde kaam mei Pfefferberg, [[ûnthjit|ûnthiet]] er dyselde dat er it ferhaal fan Schindler mei tsien jier ferfilmje soe. (Yn 'e [[ôftiteling]] fan ''Schindler's List'' wurdt Pfefferberg neamd as [[adviseur|konsultant]] ûnder it [[pseudonym]] 'Leopold Page'.) Nettsjinsteande wat er tsjin Pfefferberg sein hie, besocht Spielberg it ferhaal oer Schindler ferskate kearen troch te jaan oan oare regisseurs. De reden dêrfoar wie dat er der twifels oer hie oft er sels wol [[folwoeksen]] genôch wie en [[ûnderfining]] genôch hie om in ferfilming te meitsjen dy't it ferhaal rjocht die. Ien fan 'e filmmakkers dy't er it projekt oanbea, wie [[Roman Polanski]], waans [[mem]] yn [[Auschwitz]] fermoarde wie en dy't sels it [[Getto fan Krakau]] oerlibbe hie. Dyselde sloech it oanbod lykwols ôf en keas derfoar om úteinlik syn eigen [[dramafilm]] oer de [[Holokaust]] te meitsjen: ''[[The Pianist (film út 2002)|The Pianist]]'' ([[2002]]). Oare regisseurs dy't foar de eare betanken, wiene [[Sydney Pollack]] en [[Brian De Palma]]. Yn [[1988]] stie Spielberg yn bestân en lit ''Schindler's List'' regissearje troch [[Martin Scorsese]], mar op it lêste momint betocht er him, om't er besefte "[dat] ik de kâns weijûn hie om wat foar myn bern en myn famylje oer de Holokaust te meitsjen." Dêrom bea er Scorsese ynstee de [[Cape Fear (film út 1991)|remake fan ''Cape Fear'']] ([[1991]]) oan. In wichtige faktor yn Spielberg syn beslút om sels de rezjy fan ''Schindler's List'' op him te nimmen, wie de opkomst fan it [[neo-nazisme]] nei de ein fan 'e [[Kâlde Oarloch]], en it feit dat oan [[Holokaustûntkenner]]s serieus omtinken yn 'e [[media]] jûn waard. Universal Pictures gie akkoart mei syn beslút op it betingst dat Spielberg earst ''[[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]]'' regissearje soe, in film dêr't de studio [[kommersje]]el mear fan ferwachte. [[File:Krakow_Ghetto_39066.jpg|left|thumb|250px|In segmint fan 15&nbsp;[[minuten]] fan 'e film is wijd oan 'e opheffing fan it [[Getto fan Krakau]] yn [[maart]] [[1943]].]] ===Produksje=== ''Schindler's List'' waard sadwaande úteinlik [[regissearre]] troch [[Steven Spielberg]] sels. Dêrby wurke er nei in [[senario]] fan [[Steven Zaillian]] op basis fan 'e roman fan Thomas Keneally. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Spielberg sels, [[Gerald R. Molen]] en [[Branko Lustig]] by it projekt belutsen foar de filmstudio's Universal Pictures en Spielberg syn eigen [[Amblin Entertainment]]. [[Kathleen Kennedy (produsinte)|Kathleen Kennedy]] fan Amblin hie as [[útfierend produsint]]e it tafersjoch oer it hiele projekt. Foar de film wie in relatyf lyts [[budget]] beskikber fan [[$]]22&nbsp;miljoen, mei't Holokaustfilms mar komselden [[winst (ûndernimming)|winstjaand]] binne. Spielberg sels wurke sûnder [[salaris]], mei't er it nei eigen sizzen as "[[bloedjild]]" beskôge hie as er himsels foar ''Schindler's List'' betelje litten hie. Sels hied er yn 't foar ek net ferwachte dat de film winst meitsje soe. [[File:SCHINDLER'S LIST - Four Hand Arrangement by The Latsos Piano Duo.ogg|right|thumb|250px|In diel fan 'e [[filmmuzyk]] komponearre troch [[John Williams (komponist)|John Williams]], útfierd troch it Latsos Piano Duo yn [[maart]] [[2025]].]] De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Janusz Kamiński]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[John Williams (komponist)|John Williams]]. Dy lêste fielde him nei't it skynt [[yntimidaasje|yntimidearre]] troch de film en fûn syn opdracht yn 't earstoan te dreech. Hy sei tsjin Spielberg, mei wa't er al ytlike kearen earder oan films gearwurke hie: "Do hast ferlet fan in bettere [[komponist]] as my." Spielberg antwurde: "Wit ik. Mar dy binne allegearre dea." [[Fioelist]] [[Itzhak Perlman]] en [[klarinettist]]e [[Gloria Feidman]] wurken oan 'e soundtrack mei. ===Casting=== Foar de [[haadrol]] yn ''Schindler's List'' die filmstjer [[Warren Beatty]] [[audysje]], mar Spielberg wie bang dat dyselde syn [[aksint (útspraak)|aksint]] net ferbergje kinne soe, en boppedat woed er syn Schindler frij hawwe fan "filmstjerbagaazje". Om dyselde reden keas er ek net foar [[Kevin Costner]] of [[Mel Gibson]], dy't allebeide oanjoegen dat se belangstelling foar de rol hiene. Ynstee gie Spielberg yn see mei de doe frij ûnbekende [[Noard-Ierlân|Noardierske]] [[akteur]] [[Liam Neeson]], dy't er yn [[desimber]] [[1992]] op [[Broadway]] sjoen hie yn it [[toanielstik]] ''[[Anna Christie]]''. Neeson sei letter yn in [[fraachpetear]] dat Schindler yn syn eagen troch de [[SS]]-ofsieren en oare heechpleatste [[nazy]]s net foar fol oansjoen waard, en dat er dêr folút fan profitearre. Om him ta te rieden op syn rol liet Spielberg oan Neeson [[fideo's]] sjen fan [[Steve Ross (sakeman)|Steve Ross]], de [[algemien direkteur]] fan it Amerikaanske [[media]]netwurk [[Time Warner]], dy't neffens him in soartgelikens [[garisma]] hie as Schindler. Hy dobbe ek in fideo fan in [[taspraak]] fan Schindler op, sadat Neeson de korrekte yntonaasje fan syn sprekken oanleare koe. It [[personaazje]] fan [[Itzhak Stern]], sa't dat yn 'e film opfierd wurdt, is eins in ferraning fan in trijetal Joaden: de histoaryske Stern, dy't Schindler syn [[boekhâlder]] wie, mei dêropta [[Abraham Bankier]], dy't de [[bedriuwslieder]] fan it fabryk wie, en [[Mietek Pemper]], de persoanlik [[sekretaresse|sekretaris]] fan Amon Göth. Spielberg en [[senarist]] Steven Zaillian makken fan it personaazje in soarte fan libben [[gewisse]] foar Schindler. [[Dustin Hoffman]] wie de earste kar fan Spielberg om Stern te spyljen, mar hy wegere de rol. Doe foel de kar op [[Ben Kingsley]]. [[File:Kraków - Fabryka Emalia Oskara Schindlera 20240813-02.jpg|left|thumb|250px|It âlde [[fabryk]] fan [[Oskar Schindler]] yn [[Krakau]], dêr't no twa [[museum|museä]] fêstige binne.]] [[Ralph Fiennes]] waard troch Spielberg [[cast]] yn 'e rol fan SS-er [[Amon Göth]] op basis fan syn [[aktearprestaasje]]s yn 'e [[tillefyzjefilm]] ''[[A Dangerous Man: Lawrence after Arabia]]'' ([[1990]]) en it [[kostúmdrama]] ''[[Emily Brontë's Wuthering Heights]]'' ([[1992]]). Foar syn rol yn ''Schindler's List'' kaam Fiennes 13&nbsp;[[kg]] oan. Hy beseach histoaryske reportaazjes foar [[bioskoopsjoernaal]]s dêr't Göth yn foarkaam en prate mei oerlibbenen fan 'e Holokaust dy't de man kennen hiene. Oer syn rol sei Fiennes: "Ik kaam tichteby syn [[pine]]. Fan binnen is er in brutsen, ellindich mantsje. Ik haw mingde gefoelens oer him, haw mei him te dwaan. Hy is krekt in smoarge, skansearre pop dy't oan my jûn is en dêr't ik meitiid op in nuveraardige manear in bân mei foarme haw." Nei't it skynt liek Fiennes sà op Göth, dat Holokaustoerlibbene Mila Pfefferberg, de [[oarehelte|frou]] fan Poldek Pferfferberg, befongen rekke troch [[eangst]] doe't se him yn in SS-[[militêr unifoarm|unifoarm]] seach. Yn totaal sitte der yn ''Schindler's List'' 126 rollen mei [[dialooch]] en tûzenen [[figurant]]en sûnder dialooch. Foar it meastepart fan 'e Joaden keas Spielberg [[Israel]]yske (of alteast Joadske) akteurs, foar it meastepart fan 'e Dútsers keas er Dútske akteurs en foar it meastepart fan 'e Poalen keas er Poalske akteurs. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Schindler's List'' setten op [[1&nbsp;maart]] [[1993]] útein mei in skema fan 75 draaidagen. It meastepart fan 'e film waard op lokaasje yn it [[Poalen|Poalske]] [[Krakau]] opnommen op of deunby de eigentlike lokaasjes dêr't it ferhaal fan 'e film spilet. It [[konsintraasjekamp]] [[Krakau-Płaszów (konsintraasjekamp)|Płaszów]] moast lykwols rekonstruëarre wurde yn in ôftanke [[stiengat]] bûten de stêd, mei't de [[hoarizon]] fan 'e histoaryske lokaasje yn [[1993]] dominearre waard troch nei-oarlochske [[flatgebou]]wen. De binnendoarsênes yn it [[emaille]]arringsfabryk DEF waarden opnommen yn in soartgelikens fabryk yn [[Olkusz]], mar de [[shot (sinematografy)|shots]] fan it eksterieur en dy fan 'e [[treppen]] yn it fabryk waarden filme by en yn it histoaryske [[gebou]], dêr't no twa [[museum|museä]] húsfêste binne. [[File:Alleyway Used in Filming of Schindler's List - Jewish Quarter of Kazimierz - Krakow - Poland (9195889400).jpg|right|thumb|250px|In [[stege]] yn 'e [[binnenstêd]] fan [[Krakau]] dêr't in bekende [[sêne]] filme waard oer de opheffing fan it [[Getto fan Krakau]].]] Foar de sênes wêryn't de froulju en bern by fersin yn [[Auschwitz-Birkenau]] bedarje, krigen de produsinten fan 'e [[Poalen|Poalske]] [[oerheid]] tastimming om te filmjen yn it eigentlike kamp, dat beholden wie as it [[Steatsmuseum Auschwitz-Birkenau]]. It [[Joadsk Wrâldkongres]] oppenearre dêr lykwols [[etysk]]e beswieren tsjin. Om net op it terrein fan it eigentlike [[ferneatigingskamp]] te filmjen, waard krekt bûten de poarten in replika fan in diel fan it kamp neiboud. Healwei de opnamen krige Spielberg ynienen it idee foar de [[epilooch]] fan 'e film, wêryn't tsjin 'e eftergrûn fan [[tekst]]en dy't yn byld brocht wurde it [[grêf]] fan [[Oskar Schindler]] yn [[Jeruzalim]] besocht wurdt troch de eigentlike Schindlerjoaden en Schindler syn [[widdo]], hieltyd yn it selskip fan 'e akteurs dy't harren yn 'e film spylje. De produsinten hiene der klauwen oan om 'e Schindlerjoaden op te spoaren en harren op 'e tiid foar de opnamen yn Jeruzalim te krijen. Foar Steven Spielberg, sels in Joad, wiene de opnamen fan ''Schindler's List'' in tige [[emosjonele]] put, mei't it ûnderwerpsmateriaal him twong om eleminten út syn [[jonkheid]] ûnder eagen te sjen dy't er leaver út 'e wei gie, lykas [[antysemitisme|antysemityske]] ynsidinten en de ferhalen dy't syn [[pakes en beppes]] him oer de Holokaust ferteld hiene. Hy sei: "Ik moast suver oan ien wei troch [[gûle]]." Hy sei ek dat er him ûnder de opnamen fan ''Schindler's List'' suver mear in [[dokumintêre]]makker fielde as de [[regisseur]] fan in [[spylfilm]]. Hy makke it spul ynoarder foar it begjin fan in sêne en dan seach er inkeld ta hoe't de opname him ûntjoech, suver as wied er mear taskôger as filmmakker. Spielberg wie ien fan 'e leden fan 'e [[filmcrew]] dy't net tasjen koene by de opname fan 'e sêne wêryn't âldere Joaden yn Płaszów folslein [[neaken]] rûntsjes [[drave]] moatte foar Dútske [[legerdokter]]s om te bepalen wa't fit genôch is om te bliuwen en wa't ôffierd wurde moat nei de gaskeamers fan [[Auschwitz]]. Neffens Spielberg skuorde syn [[oarehelte|frou]] [[Kate Capshaw]], dy't mei him en harren fiif bern foar de doer fan 'e opnamen fan ''Schindler's List'' in hierhûs yn in [[foarstêd]] fan Krakau bewenne, him dertroch. [[File:Schindlers_list_red_dress.JPG|left|thumb|250px|It famke yn it reade jaske is it iennichste part fan ''Schindler's List'' dat yn [[kleurefilm|kleur]] is.]] De film woeks úteinlik oan ta in lingte fan 195&nbsp;[[minuten]], oftewol 3&nbsp;[[oere]]n en in kertier. Dêrfan is fyftjin minuten wijd oan 'e opheffing fan it [[Getto fan Krakau]]. Dat stie net yn it oarspronklike senario, mar wie in idee dat út 'e koker fan Spielberg kaam. Hy fûn dat om rjocht te dwaan oan dat barren de ferfilming derfan suver net oan te sjen wêze moast troch alle ferskrikkings dy't yn byld brocht waarden. ====It famke yn it reade jaske==== Spielberg besleat om ''Schindler's List'' yn [[swart-wyt]] te filmjen om 'e film oanfiele te litten as in [[dokumintêre]] oer de [[Twadde Wrâldoarloch]], mei't sokke films ornaris fol sitte mei histoaryske swart-wytbylden. Dêr makke er ien útsûndering op: it famke yn it reade jaske. Yn 'e sênes oer de opheffing fan it [[Getto fan Krakau]] komt in lyts Joadsk [[famke]] foar dat in [[jas]]ke oan hat dat [[read]] ynkleure is. Foar de rest binne dy bylden ek yn swart-wyt. It famke draaft tusken de folwoeksen Joaden en de SS-ers troch en wurdt dêrby opmurken troch Schindler, dy't it [[bloedbad]] fan in hichte bûten de stêd ôf oansjocht. Se siket in skûlplak ûnder in bêd en dêrnei komt se net wer yn byld. Letter yn 'e film, as de [[liken]] fan 'e 2.000 Joaden dy't by de opheffing fan it getto fermoarde binne, wer opgroeven wurde moatte om ferbaarnd te wurden, bringt Schindler in besyk oan Göth, dy't persoanlik tafersjoch oer de boel hâldt. Hy sjocht dan op in [[kroade]] in lyts bernelykje yn in read jaske foarbykommen, in byld dat him gâns oangrypt. It famke waard yn 'e film spile troch de Poalse [[Oliwia Dąbrowska]], dy't op dat stuit trije jier wie. Spielberg sels bewearde dat dizze [[sinematografy]]ske technyk bedoelt wie om te symbolisearjen hoe't leden fan it heechste nivo fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[oerheid]] op dat stuit wisten dat de [[Holokaust]] oan 'e gong wie, mar neat diene om it tsjin te kearen. Hy sei: "It wie like dúdlik as in famke dat in read jaske oan hat en de strjitte del rint, mar dochs waard der neat dien om 'e Dútske [[spoarline]]n te [[bombardearjen]]. Der waard neat dien om […] de ferneatiging fan it [[Jeropa|Jeropeeske]] [[Joaden]]dom te fertraagjen." De measte [[filmkritisy]] fetsje it famke yn it reade jaske lykwols op as in [[symboal]] fan ferlerne [[ûnskuld]]. [[Perfester]] [[André H. Caron]] fan 'e [[Universiteit fan Montreal]] seach der "it reade bloed fan 'e Joaden" yn "dat offere waard oan 'e grouwel fan 'e Holokaust." [[File:KL Plaszow.jpg|right|thumb|250px|De [[sêne]]s yn it [[konsintraasjekamp]] [[Krakau-Płaszów (konsintraasjekamp)|Płaszów]] waarden fierhinne yn dit âlde [[stiengat]] bûten [[Krakau]] filme.]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Schindler's List'' waard fersoarge troch [[Universal Pictures]]. De film gie op [[30&nbsp;novimber]] [[1993]] yn [[Washington, D.C.]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[15&nbsp;desimber]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album mei de [[filmmuzyk]] fan [[John Williams (komponist)|John Williams]] ferskynde op [[16&nbsp;desimber]] [[1993]] by [[platemaatskippij]] [[Music Corporation of America|MCA]]. De [[tillefyzje]]premiêre fan ''Schindler's List'' wie op it Amerikaanske [[tillefyzjenetwurk]] [[NBC (tillefyzjenetwurk)|NBC]], dat de film op [[23&nbsp;febrewaris]] [[1997]] by hege útsûndering yn syn gehiel en ûnûnderbrutsen troch [[reklame]]blokken útstjoerde. ''Schindler's List'' waard yn [[desimber]] [[1994]] útbrocht as [[VHS]]-[[keapfideo]]. De earste [[dvd]]-edysje fan 'e film kaam út op [[9&nbsp;maart]] [[2004]]. De earste [[blu-ray]]-edysje ferskynde op [[5&nbsp;maart]] [[2013]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Schindler's List'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s, en ek oaren, lykas de ynfloedrike [[praatprogramma]][[presintatrise]] [[Oprah Winfrey]] en [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Bill Clinton]] fiteren de minsken oan om 'e film te sjen. [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' joech de film 4 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy fûn dat it de bêste film wie dy't [[Steven Spielberg]] ea makke hie. Yn 'e [[edysje]] út [[2013]] fan syn ''Movie and Video Guide'' parte [[Leonard Maltin]] oan ''Schindler's List'' ek 4 fan 4 stjerren ta. Hy omskreau de film as in "busterbaarlike adaptaasje fan 'e [[bestseller]] fan [[Thomas Keneally]]" en as "Spielbergs meast intinse en persoanlike film oant no ta". [[File:Schindler's List-part of scenography in Krakow-Plaszow.jpg|left|thumb|180px|De [[transporteur (apparaat)|transporteur]] út 'e sêne wêryn't de opgroeven liken fan 'e [[fermoarde]] [[Joaden]] út it [[Getto fan Krakau]] ferbaarnd wurde.]] [[Stephen Schiff]] fan it [[tydskrift]] ''[[The New Yorker]]'' fûn ''Schindler's List'' it bêste [[histoaryske film|histoaryske]] [[dramafilm|drama]] oer de [[Holokaust]] dat ea makke wie en foarsei dat de film "syn plak yn 'e kultuerhistoarje ynnimme en dat behâlde sil". De [[Feriene Keninkryk|Britske]] kritikus [[John Gross]] hie der yn 't foar oer soarge dat de film te [[sentimint]]eel wêze soe, mar yn syn resinsje foar ''The New York Review of Books'' joech er ta dat dy noed ûnnedich west hie. Hy skreau: "Spielberg lit sjen dat er syn ûnderwerpmateriaal sawol [[noarmen en wearden|moreel]] as [[emosjoneel]] goed behearsket. De film is in treflike prestaasje." Der wie ek [[krityk]] op ''Schindler's List'', mar dy kaam folle mear fan [[histoarisy]] as fan filmkritisy. Sa skreau Sara Horowitz yn [[1997]] in [[essay]] mei de namme ''But Is It Good for the Jews? Spielberg's Schindler and the Aesthetics of Atrocity'', wêryn't se derop wiisde dat it libben fan 'e Joaden yn it Getto fan Krakau yn 'e film fierhinne liket te bestean út it útlienen fan jild, [[swarthannel]] en it ferbergjen fan kostberheden. Dêrmei waarden neffens har negative [[stereotype]]n oer Joaden yn stân holden. De lege status fan froulju yn 'e [[ideology]] fan it [[nasjonaal-sosjalisme]] waard neffens har yn 'e film korrekt werjûn, mar se fûn it in swak punt dat de keppeling tusken dy lege status en [[geweld]] en [[seksualiteit]] net fierder ferkend waard. Ek fûn se it problematysk dat de measte personaazjes yn 'e film absolút [[goed en kwea|goed]] of absolút [[goed en kwea|kwea]] binne, mei frijwol neat dêrtuskenyn. Neffens har fertsjustermoannet dat it feit dat de measte dieders fan 'e Holokaust gewoane minsken wiene. It hie dêrom neffens har sawol foechsum as ynteressant west om sjen te litten hoe't sokke lju har grouweldieden foar harsels [[rasjonalisaasje|rasjonalisearren]], dat se dermei libje koene. In oar punt fan krityk, dat op 't aljemint brocht waard troch [[perfester]] [[Omer Bartov]] fan 'e [[Brown Universiteit]], wie dat de sawol [[minsklik lichem|lichaamlik]] grutte as yn it senario sterk op 'e foargrûn pleatste personaazjes fan Schindler en Göth de Joadske slachtoffers fan 'e Holokaust yn har skaad stelle. Skriuwer [[Jason Epstein]] wiisde derop dat ''Schindler's List'' de falske yndruk wekket dat Joaden, as se mar fernimstich genôch wiene, de Holokaust oerlibje koene. Bartov, ta einsluten, bewarre syn fûleindichste krityk foar de ein fan 'e film. De sêne wêryn't Schindler yn gûlen útbarst om't er beseft dat er mear libbens rêde kinnen hie as er earder yn 'e oarloch oare karren makke hie, omskreau hy as "de alderwalchlikste [[kitsch]]" dy't "in grut diel fan 'e goede kanten fan 'e film sterk ûnderminet". Om Schindler op dy wize te humanisearjen, neamde Bartov "banaal" en teffens fûn er wat er "de [[sionisme|sionistyske]] ein fan 'e film" neamde (krekt foar it begjin fan 'e [[epilooch]]) in grutte flater. [[File:Commemorative_plaque_Schindler%27s_Emalia_Factory_in_Krakow.JPG|right|thumb|180px|In [[plakette]] dy't as tinkteken oanbrocht is yn it gebou fan DEF, it eardere fabryk fan [[Oskar Schindler]] yn [[Krakau]].]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Schindler's List'' in suver net te ferbetterjen goedkarringspersintaazje fan 98%, basearre op 128 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Yn [dizze film] komt de abjekte grouwel fan 'e [[Holokaust]] gear mei it teare [[humanisme]] dêr't Steven Spielberg patint op hat om it dramatyske [[magnum opus]] fan 'e regisseur te skeppen." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Schindler's List'' in goedkarringspersintaazje fan 95%, basearre op 26 resinsjes. Yn [[2004]] waard ''Schindler's List'' troch de [[Library of Congress]] útornearre foar preservearring foar de ivichheid yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]], omreden fan [[kulturele]], [[histoarysk]]e en/of [[estetysk]]e wearde. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Schindler's List'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]96,1&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $225,1&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $322,2&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $22&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $300,2&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ===Prizen=== ''Schindler's List'' waard yn [[1994]] by de [[Oscar]]s, de wichtichste [[priis (ûnderskieding)|prizen]] op it mêd fan [[film]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en de wrâld, nominearre yn 12 [[kategoryen]]. Dêrûnder wiene de prizen foar bêste [[akteur]] ([[Liam Neeson]]), bêste [[byrol]] fan in akteur ([[Ralph Fiennes]]), bêste [[kostúm]]ûntwerp, bêste [[fisazjy]] en bêste [[lûd]]. De film wûn 7 Oscars, foar [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]] ([[Steven Spielberg]]), bêste adaptearre [[senario]] ([[Steven Zaillian]]), bêste [[kamerarezjy]] ([[Janusz Kamiński]]), bêste [[filmmuzyk]] ([[John Williams]]), bêste [[filmmontaazje]] ([[Michael Kahn (filmeditor)|Michael Kahn]]) en bêste [[artdirection]] ([[Ewa Braun]] en [[Allan Starski]]). By de [[Golden Globe]]s, de op ien nei wichtichste groep filmprizen fan 'e Feriene Steaten en de wrâld, waard ''Schindler's List'' nominearre foar 6 prizen, wêrûnder bêste akteur yn in dramafilm (Liam Neeson), bêste byrol fan in akteur (Ralph Fiennes) en bêste filmmuzyk. De film wûn 3 Golden Globes, foar [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]], bêste regisseur en bêste senario. By de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, waard ''Schindler's List'' nominearre foar 13 prizen yn 12 kategoryen, wêrûnder bêste akteur (Liam Neeson), bêste byrol fan in akteur (Ben Kingsley), bêste [[produksje-ûntwerp]], bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en hierstilearring en bêste lûd. De film wûn 7 BAFTA's, foar bêste film, bêste regisseur, bêste byrol fan in akteur (Ralph Fiennes), bêste adaptearre senario, bêste kamerarezjy, bêste filmmuzyk en bêste filmmontaazje. Fierders wûn Steven Spielberg de [[Directors Guild of America Award]] foar bêste rezjy en Steven Zaillian de [[Writers Guild of America Award]] foar bêste adaptearre senario. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt0108052/ Ynformaasje oer ''Schindler's List'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Schindler's_List ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Schindler's List}} }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske dramafilm]] [[Kategory:Amerikaanske biografyske film]] [[Kategory:Amerikaanske swart-wytfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Amblin Entertainment]] [[Kategory:Film fan Universal Pictures]] [[Kategory:Film fan Steven Spielberg]] [[Kategory:Film út 1993]] [[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa en Afrika]] [[Kategory:Film oer de Holokaust]] [[Kategory:Film oer Joaden]] [[Kategory:Film oer de SS]] [[Kategory:Film oer in ûndernimmer]] [[Kategory:Film oer in boekhâlder]] [[Kategory:Film oer in militêr]] [[Kategory:Film oer korrupsje]] [[Kategory:Film oer swarthannel]] [[Kategory:Film oer minskehannel]] [[Kategory:Film oer in oarlochsmisdie]] [[Kategory:Winner fan de Oscar foar Bêste Film]] [[Kategory:Winner fan de Golden Globe foar Bêste Film – Drama]] [[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] l59wrombtawyjocm1ssg4xsfyd1ag43 1229295 1229292 2026-05-04T17:10:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 [[]] oars 1229295 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Schindlers List logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Schindler's_List_movie.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Schindler's List'' | regisseur = [[Steven Spielberg]] | produsint = [[Steven Spielberg]]<br>[[Gerald R. Molen]]<br>[[Branko Lustig]] | útfierend produsint = [[Kathleen Kennedy (produsinte)|Kathleen Kennedy]] | senario = [[Steven Zaillian]] | basearre op = ''[[Schindler's Ark]]'' <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;fan [[Thomas Keneally]] | kamerarezjy = [[Janusz Kamiński]] | muzyk = [[John Williams (komponist)|John Williams]] | filmstudio = [[Amblin Entertainment]]<br>[[Universal Pictures]] | distribúsje = [[Universal Pictures]] | haadrollen = [[Liam Neeson]]<br> [[Ben Kingsley]] <br>[[Ralph Fiennes]] | voice-over = | byrollen = [[Jonathan Sagall]]<br> [[Embeth Davidtz]]<br> [[Mark Ivanir]]<br> [[Miri Fabian]] <br> [[Ezra Dagan]] <br> [[Adi Nitzan]] <br>[[Caroline Goodall]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[30&nbsp;novimber]] [[1993]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] yn [[swart-wyt]] | sjenre = [[histoaryske film|histoaryske]] [[dramafilm]] | taal = [[Ingelsk]] <br><small>(ek [[Dútsk]], [[Poalsk]], [[Jiddysk]], [[Hebriuwsk]])</small> | spyltiid = 195 minuten | budget = $22&nbsp;miljoen | opbringst = $322,2&nbsp;miljoen | prizen = 7 × [[Oscar]]<br> 3 × [[Golden Globe]]<br>7 × [[BAFTA]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} {{Oar|de film fan Steven Spielberg|Schindler's List (betsjuttingsside)}} '''''Schindler's List''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[dramafilm]] út [[1993]] ûnder [[rezjy]] fan [[Steven Spielberg]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Liam Neeson]], [[Ben Kingsley]] en [[Ralph Fiennes]]. De [[film]] is hielendal yn [[swart-wyt]], útsein [[#It famke yn it reade jaske|ien lyts detail]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Schindler syn List", en ferwiist nei in list mei nammen fan [[Joaden]] (de saneamde [[Schindlerjoaden]]), dy't yn 'e [[Holokaust]] rêden waarden fan 'e [[dea]] troch de [[Dútslân|Dútske]] [[ûndernimmer]] [[Oskar Schindler]]. ''Schindler's List'' waard basearre op 'e [[histoaryske roman]] ''[[Schindler's Ark]]'' fan [[Thomas Keneally]], dy't sels wer basearre wie op in wierbard ferhaal. Neeson spilet de rol fan Schindler, in [[playboy (persoan)|playboy]] en [[oarlochsprofiteur]] dy't nei de [[Dútske ynfal yn Poalen (1939)|Dútske besetting fan Poalen]] yn [[Krakau]] in [[fabryk]] begjint. As [[wurknimmer|wurkkrêften]] set er Joaden yn, om't er dy net hoecht te beteljen. Hy liket in bienhurde [[sakeman]] te wêzen dy't inkeld gebrûk makket fan 'e ellinde fan oaren om der sels better fan te wurden, mar geandewei it ferhaal docht wat langer wat mear bliken dat er wol deeglik in hert hat. Mei tsjinnichheid begjint er Joaden oan te nimmen dy't oars it gefaar rinne [[fermoarde]] te wurden. Kingsley spilet de rol fan [[Itzhak Stern]], de folle pleage Joadske [[boekhâlder]] fan Schindler, dy't eins dejinge is dy't it [[bedriuw]] draaiende hâldt. Fiennes spilet de [[psychopaat|psychopatyske]] [[SS]]-[[ofsier]] [[Amon Göth]], dy't in wier skrikbewâld fierd oer it [[konsintraasjekamp]] [[Krakau-Płaszów (konsintraasjekamp)|Krakau-Płaszów]]. As dat kamp yn [[1944]] opheft wurdt, stelle Schindler en Stern in list op mei de nammen fan 1.100&nbsp;Joaden dy't Schindler, mei it jild dat er oant dan ta fertsjinne hat, [[minskehannel|keapet]] fan 'e SS, sabeare om se yn in nij fabryk yn it [[Sudetenlân]] tewurk te stellen, mar eins om foar te kommen dat se ôffierd wurde nei de [[gaskeamer]]s fan [[Auschwitz]]. ''Schindler's List'' krige fan 'e [[filmkritisy]] suver ienriedich lof taswaaid en wie yn 'e [[bioskopen]] in grut [[kommersje]]el súkses. De film wûn sân [[Oscar]]s (wêrûnder de [[Oscar foar Bêste Film]]), trije [[Golden Globe]]s (wêrûnder de [[Golden Globe foar Bêste Film&nbsp;– Drama]]) en sân [[BAFTA's]]. ''Schindler's List'' wurdt tsjintwurdich rûnom beskôge as ien fan 'e bêste films dy't ea makke binne en teffens as de definitive ferfilming fan 'e [[Holokaust]]. Yn [[2004]] waard de film dêrom troch de [[Library of Congress]] foar preservearring foar de ivichheid opnommen yn Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]]. ==Plot== Op [[1&nbsp;septimber]] [[1939]] begjint [[nazy-Dútslân]] oan 'e [[Dútske ynfal yn Poalen (1939)|oerweldiging fan Poalen]]. Op [[27&nbsp;septimber]] folget de [[Poalen|Poalske]] [[kapitulaasje]]. Ofsjoen fan it eastlike diel fan it lân, dat beset wurdt troch de [[Sovjet-Uny]], komt Poalen dan ûnder in [[Dútske fan Poalen (Twadde Wrâldkriich)|Dútske besetting]]. De [[joadeferfolging|ferfolging]] fan Poalske [[Joaden]] troch de [[nazy]]s begjint frijwol fuortendaliks. Yn [[Krakau]], de grutste [[stêd]] yn súdlik Poalen, wurdt de hiele pleatslike Joadske mienskip, mei dêropta alle Joaden út 'e omlizzende [[plattelân]]sprovinsjes, geartroppe yn it wanhopich oerbefolke [[Getto fan Krakau]], in [[buert]] fan sechstjin [[wenblok]]ken dy't fan 'e rest fan 'e stêd ôfskaat is. Yn dyselde snuorje arrivearret [[Oskar Schindler]] yn 'e stêd. Hy is in [[etnysk]]e [[Sudetendútsers|Dútser]] út it [[Sudetenlân]], dat foar [[1938]] ta [[Tsjechoslowakije]] hearde. Schindler is lid fan 'e [[NSDAP]]: net om't er in oertsjûge nazy is, mar út [[opportunisme]]. Hy is in glêdjanus dy't himsels mei moaie praatsjes in paad troch it libben klearret en in skeanskermer dy't syn [[oarehelte|frou]] [[Emilie Schindler|Emilie]] yn it Sudetenlân efterlitten hat en yn Krakau [[oerhoer]] bedriuwt mei it iene nei it oare [[skientme|tsjeppe]] Dútske of Poalske fanke. No sjocht er syn kâns skoan om fan 'e [[oarlochsprofiteur|oarloch gebrûk te meitsjen]] om grou [[jild]] te fertsjinjen. Schindler hat syn each falle litten om in stillizzend [[fabryk]] yn Krakau dat [[emaille]]arre [[pot]]ten en [[panne]]n makket, mar hy hat sels it jild net om dat [[bedriuw]] te keapjen. It jild dat er àl hat, jout er út oan it [[omkeapjen]] fan [[korrupt]]e [[ofsier]]en fan 'e [[Wehrmacht]] en de [[SS]], dy't it no yn Krakau foar it sizzen hawwe. As er op dy manear ienris de goede wil fan 'e machthawwers wûn hat, nimt er kontakt op mei [[Itzhak Stern]], in lid fan 'e pleatslike [[Joadske Ried (Krakau)|Joadske Ried]] en in [[boekhâlder]] mei in protte [[ûnderfining]]. Oan dyselde leit Schindler dit plan foar: hy wol dat [[rykdom|rike]] Joaden út it [[getto]] him jild jouwe om it fabryk te keapjen en op te starten, wêrnei't er harren werombetelje sil yn potten en pannen, mei't jild yn it getto neat wurdich is, mar [[ruilekonomy|ruilwaren]] nammenste mear. De Joadske [[ynvestearring|ynvestearders]] besykje bettere betingsten foar de [[liening]] te krijen, mar se sitte raar yn 'e knipe en Schindler wit dat. Lang om let geane se akkoart mei syn útstel. {{Plotbedjer film}} It bedriuw, dat de namme Deutsche Emailwarenfabrik (DEF) kriget, makket [[fjildflesse]]n en [[itensieden|itensiedersnedichheden]] foar de Wehrmacht en de SS en is troch de kontakten dy't Schindler lein hat fan it begjin ôf tige súksesfol. Stern docht de boekhâlding en runt it bedriuw praktysk eigenhandich, wylst Schindler de [[public relations]] fersoarget en in loailekkerlibbentsje yn [[lúkse]] liedt mei [[froulju]], [[sterke drank|drank]] en [[wille]] by 't folop. Mar Stern hat syn eigen aginda en brûkt DEF om dêr safolle mooglik Joaden ûnder te bringen dy't omreden fan har [[yntellekt]]uele [[berop]]pen of fanwegen [[âldens]] of [[oandwaning]]s it gefaar rinne om troch de nazys [[fermoarde]] te wurden. As Schindler dat foar it ferstân kriget, foeteret er dêr bot oer tsjin Stern, mar hy liket te [[loaiens|loai]] te wêzen om aktyf maatregels te nimmen om tenei soartgelikense sitewaasjes foar te kommen. Ynstee lit er him nettsjinsteande syn [[argewaasje]] kear op kear troch Stern beprate om in ekstra Joad yn 'e tsjinst te nimmen dy't gefaar rint. De sitewaasje yn Krakau eskalearret wannear't SS-ofsier [[Amon Göth]] yn 'e stêd arrivearret om it tafersjoch te hâlden op 'e bou fan it [[konsintraasjekamp]] [[Krakau-Płaszów (konsintraasjekamp)|Płaszów]]. Wannear't dat kamp ree is, wurdt it Getto fan Krakau opheft. Twatûzen Joaden dy't "essinsjele arbeiders" binne, wurde oerbrocht nei Płaszów, wylst 2.000 oaren, de âlden fan dagen, [[sykte|siken]], lytse [[bern (persoan)|bern]] en oare nutteleazen, yn 'e strjitten fan it getto [[bloedbad|ôfslachte]] wurde troch de SS. Fan in hichte bûten de stêd ôf dy't útsjocht oer it getto is Schindler tsjûge fan it bloedbad, dat er ûnderfynt as tige [[shock|skokkend]]. Fan syn útsjochpunt ôf sjocht er û.o. [[#It famke yn it reade jaske|in lyts famke yn in read jaske]] draven, dat in skûlplak foar de nazys siket. Nettsjinsteande syn persoanlike mienings soarget Schindler der ek neitiid goed foar dat er de SS yn it algemien en Göth yn it bysûnder te freon hâldt. Oare Dútske yndustriëlen dy't gebrûk meitsje fan Joadske [[twangarbeid]]ers moatte har bedriuwen ferhúzje nei binnen de ôffredings fan it kamp Płaszów, mar Schindler kriget foarinoar dat DEF bliuwe mei dêr't it sit, en dat syn Joadske arbeiders eltse dei op en del reizgje meie tusken it kamp en it fabryk. Yn it kamp fiert Göth, dy't in [[psychopaat]] is, in wier skrikbewâld. Hy hat it foar de moade om út syn [[filla]] wei, op in hichte boppe it kamp, mei in [[jachtgewear]] de finzenen te [[sjitten|besjitten]]. Net ien fan harren is fan 'e iene op 'e oare dei it [[libben]] wis. Göth kiest út 'e jonge froulju yn it kamp ien út, Helen Hirsch, dy't him as [[húshâldster]] tsjinje moat. Hy is [[obsesje|obsedearre]] troch har en [[seksuele oantrekking|begeart]] har, mar as in oertsjûge nazy sjocht er Joaden as ''Untermenschen'' en hy [[walging|walget]] fan himsels om syn eigen [[gefoelens]]. Hy jout utering oan syn tsjinstridige, [[frustraasje|frustrearre]] [[gemoedstastân|gemoed]] troch Helen te terrorisearjen en [[frouljusmishanneling|mishanneljen]]. Wannear't Stern de eksessen fan Göth oan Schindler trochdocht, besiket dy Göth by te stjoeren troch him foar te hâlden dat wiere [[macht]] is as je elts rjocht hawwe om ien te deadzjen, mar derfoar kieze om dat net te dwaan. Göth prebearret dat út om te sjen hoe't it him smakket, mar hy ferfalt al rillegau wer yn syn âlde [[hâlden en dragen]]. In jonge frou, Regina Perlman, siket kontakt mei Schindler. Sy is in Joadinne dy't yn Krakau libbet ûnder in [[skûlnamme]] en mei in [[ferfalsking|ferfalske]] [[identiteitsbewiis]], mar har [[âldelju]] sitte fêst yn Płaszów. It binne âldere minsken en sy is bang dat se by de earsten wêze sille dy't op transport set wurde nei [[Auschwitz]] of in oar [[ferneatigingskamp]]. Se hat heard dat it fabryk fan Schindler in feilige haven is foar Joaden dy't gefaar rinne en smeekt him om har heit en mem yn 'e tsjinst te nimmen. Schindler barst út yn grutte [[grime]] en jaget har ta de doar út. Letter beklaget er him foar Stern oer bitter oer de geroften dy't blykber omgeane oer syn bedriuw. Hy is gjin [[filantroop]] of [[ferlossing|ferlosser]]. Hy is in sakeman dy't [[winst (ûndernimming)|winst]] meitsje wol en gjin tiid hat foar sokke flauwekul. Hy besiket it hâlden en dragen fan Göth te behimmeljen troch derop te wizen dat de man ûnder swiere druk stiet. En boppedat is it oarloch, wat altyd it minste yn 'e minsken boppehellet, en nea it bêste. Stern fertelt dan hoe't Göth fan in wurkploech wêrfan't bûten it kamp ien man útnaaid wie, eigenhandich eltse twadde man troch de holle sketten hat. Schindler wurdt [[lulk]] en freget wat hy dêroan ferhelpe kin. Stern antwurdet dat er neat fan Schindler ferwachtet; se wiene ommers gewoan wat oan it praten. Schindler stoarret noartsk ta it rút út en hellet dan in bryfke út 'e [[bûse]]. Hy seit: "Perlman, man en frou. Lit Goldberg harren nei it fabryk ta bringe." En langet Stern syn [[goud]]en [[horloazje]] oer om foar dy oerpleatsing de nedige lju om te keapjen. Yn 'e rin fan [[1944]] kriget Göth fan hegerhân opdracht om 'e [[stoflike omskotten]] fan 'e 2.000 Joaden dy't by de opheffing fan it Getto fan Krakau fermoarde binne, op te graven en te [[kremaasje|ferbaarnen]]. Hy lit dat dy put troch de Joadske kampfinzenen útfiere. Wannear't Schindler Göth besiket wylst dat freeslike wurk geande is, sjocht er in [[kroade]] mei in pear liken foarbykommen dy't troch de [[ferrotting|steat fan ûntbining]] net mear werom te kennen binne, mar boppe-oan leit in [[#It famke yn it reade jaske|jong bern yn in read jaske]], dat itselde famke wêze moat dat Schindler by de opheffing fan it getto draven sjoen hat. Dat byld grypt him bysûnder oan. Göth fertelt him dat it spul yn Krakau op 'e ein rint. Hy ornearret dat it noch in [[moanne (tiid)|moanne]] of sa duorje kin, mar dan wurdt Płaszów sletten en geane alle Joaden dy't dêr sitte nei Auschwitz. Schindler docht dat nijs troch oan Stern en bewissiget de boekhâlder derfan dat er by Göth oanstien hat op spesjale behanneling foar him (Stern). Hy besiket Stern moed yn te praten troch te sizzen dat de oarloch net lang mear duorje kin, en neitiid kinne se tegearre it glês heffe op har beider oerlibjen. Stern hat dêr net folle [[fidúsje]] yn en seit dat er dat glês better no daliks hawwe kin. Sa drinke hy en Schindler foar it earst tegearre in [[sterke drank|slokje]]. Thús, dat wol sizze yn it ûnteigene lúkse [[appartemint]] fan in Joadske famylje dêr't Schindler wennet sûnt er yn Krakau arrivearre is, lit de oankundige opheffing fan it kamp en it lot fan 'e Joaden him net los. Syn plan wie om 'e kofferfollen mei jild dy't er mei syn fabryk fertsjinne hat, mei werom te nimmen nei hûs yn [[Svitavy|Zwittau]] (no Svitavy yn [[Tsjechje]]) om derfan te [[rintenieren]]. Mar syn ferrekte [[gewisse]] stiet him net ta om dat te dwaan. Ynstee komt er op 'e lapen mei it idee om te [[Brněnec|Brünnlitz]] (no Brněnec), deunby Zwittau, in [[munysje]]fabryk op te setten, dêr't er de Joadske wurknimmers fan DEF oan it wurk hâlde kin. Hy leit it plan foar oan Göth, dy't foar in riedsel stiet. Hy ken Schindler as in tûke sakeman, mar hy kin mar net begripe hoe't er mei dit plan winst meitsje kin. It idee dat immen soks dwaan soe út klearebare meiminsklikens, ek al soe men dan [[ferlies (ûndernimming)|ferlies]] draaie, leit safier bûten syn eigen [[karakter (persoanlikheid)|karakter]], dat it net iens by him opkomt. It sit Göth dwers dat er Schindler syn sakeplannen net neikomme kin, mar hy lit him foar in reuseftige smacht jild mar al te maklik omkeapje om der syn meiwurking oan te ferlienen. Yn 'e mande mei Stern stelt Schindler in list op mei de nammen fan Joaden dy't er út Płaszów wei meinimme wol nei Brünnlitz. Alle wurknimmers fan DEF komme derop te stean en de oarspronklike ynvestearders dy't Schindler by steat stelden om it fabryk te keapjen. Der wurde oanhâldend mear nammen tafoege oant der 1.100 minsken op 'e list opnommen binne. Dyselden [[minskehannel|keapet Schindler]] fan 'e SS foar in fêst bedrach de [[persoan]]. Underoan de list bliuwt ien plak iepen. Schindler set wer nei Göth ta en jout oan dat de lêste namme dy fan Helen Hirsch wêze moat. Göth wol dêr neat fan witte en seit dat er har meinimme wol werom nei [[Wenen]]. Wannear't Schindler him freget oft er soms [[gek]] wurden is, moat Göth dy [[fantasij]] farre litte. Hy seit dat er fan doel is en nim syn húshâldster mei de [[bosk]] yn om har op in stil plakje in kûgel troch de holle te jeien. Schindler stelt foar om ynstee in potsje [[ienentweintigjen]] om har te spyljen. As Göth ferliest, mei Schindler Helen fergees meinimme nei Brünnlitz. As er wint, betellet er Göth 14.800 [[Reichsmark]] foar har. Göth lit him beprate en de namme fan Helen Hirsch komt op 'e list. Yn [[oktober]] [[1944]] wurde de Joaden yn twa [[trein]]en fan Krakau nei Brünnlitz brocht: ien foar de manlju en ien foar de froulju en bern. De manlju komme it earst yn Brünnlitz oan, mar dan docht bliken dat de oare trein troch in flater ynstee nei [[Auschwitz-Birkenau]] ta stjoerd is. Dêr steane de froulju [[eangst|deadseangsten]] út as se ûndersocht wurde troch [[dokter]] [[Josef Mengele]] en dan nei in mienskiplike [[dûs]]romte laat wurde wêrfan't se tinke dat it in [[gaskeamer]] is. Nei inkele sikestûkjende mominten docht lykwols bliken dat it yn dit gefal echt om in dûsromte giet. Underwilens fljocht Schindler halje-trawalje út Brúnnlitz wei nei Auschwitz-Birkenau, dêr't er de kampkommandant fan Auschwitz, [[Rudolf Höß]] omkeapet mei in pûdsje [[diamant]]en. Mei in hiel soad gedoch kriget er de froulju en bern frij en bringt er harren nei Brúnnlitz ta, dêr't se opwachte wurde troch de [[ûngerêstens|dea-ûngerêste]] manlju. Yn it nije fabryk ferbiedt Schindler de SS-bewekkers om yn it fabryksgebou te kommen. Ek leit er út dat er in [[proses]] tsjin harren oanspanne sil om finansjele kompinsaasje te krijen foar eltse Joad dy't se deasjitte. Nei dy stôk biedt er harren in woartel troch drank by 't folop oan te leverjen. Wannear't er de SS-ers op dy manear fierhinne ûnskeadlik makke hat, fiteret er de Joaden oan om yn syn fabryk de [[sabbat]] te fieren. Oer de folgjende sân moannen jout Schindler foar kaptalen út om heechpleatste nazys om te keapjen om him gewurde te litten. Troch syn eigen masinaasjes produsearret syn fabryk, dêr't eins [[tankgranaat|tankgranaten]] makke wurde, gjin inkeld brûkber wapenreau. Tsjin begjin [[maaie]] [[1945]] is it jild folslein op. Fuort letter, op [[7&nbsp;maaie]], folget de [[kapitulaasje fan nazy-Dútslân]]. Schindler sprekt de Joadske wurknimmers fan it fabryk ta en [[tankberens|betanket]] harren foar har ynset. Sy binne no frij en kinne derop út tsjen om [[famyljeleden]] te sykjen dy't de [[Holokaust]] oerlibbe hawwe, hoewol't se dy yn 'e measte gefallen net mear oantreffe sille. Schindler seit dat er wit dat de SS-bewekkers opdracht krigen hawwe om alle Joaden yn it fabryk dea te sjitten, en as se dat befel opfolgje wolle, liket no him dêr in gaadlik momint foar. Mar, sa seit er, se kinne der fansels ek foar kieze om nei hûs te gean as manlju ynstee fan as moardners. De SS-ers jouwe har ien foar ien ôf sûnder dat der skot lost wurdt. Him wer ta de Joaden rjochtsjend, seit Schindler dat hysels no sjen moat dat er fuortkomt, want as lid fan 'e NSDAP en [[oarlochsprofiteur]] moat er flechtsje ear't de opmars fan it [[Reade Leger]] Brünnlitz berikt. Wylst hy en syn frou Emilie koartseftich harren besittings gearklauwe (yn in ûnbewuste echo fan hoe't de Joaden út Krakau har besittings gearklauwe moasten doe't se op slach har wenten ferlitte moasten om nei it getto ta), lûke de Joaden yn it fabryk de [[goud]]en [[kies]] fan ien fan harren, dêr't se in [[ring]] fan meitsje. As de Schindlers jûns fuort sille, presintearje de Joaden him mei in ferklearring dy't troch harren allegearre ûndertekene is dat er harren rêden hat fan 'e dea. Ek jouwe se him de ring, dêr't se in [[sitaat]] út 'e [[Talmoed]] yn gravearre hawwe: "Wa't ek mar ien libben rêdt, rêdt de hiele wrâld." Wannear't Schindler dat heart, brekt er yn [[gûlen|triennen]] út, mei't er no fynt dat er folle mear dwaan kinnen hie. Syn [[auto]] hie foar de libbens fan tsien Joaden betelje kinnen, syn gouden spjeldsje mei in [[heakkekrús]] derop hie teminsten noch ien libben wurdich west. Hy hat safolle jild fergriemd oan liddige dingen dêr't er no bittere [[spyt]] fan hat. De Joaden moatte him [[treast]]e, ear't er syn [[selsbehearsking]] weromwint. De Schindlers sette yn harren auto ôf nei it westen, dêr't se de ynfloedssfear fan 'e westlike [[Alliëarden]] hoopje te berikken om sa oan 'e [[wraak]] fan it Reade Leger te ûntkommen. De oare [[moarn (deidiel)|moarns]] wurde de [[Schindlerjoaden]] wekker makke troch in Russyske [[soldaat]] [[kavalery|te pearde]], dy't harren ferteld dat se befrijd binne troch it Reade Leger. De Joaden freegje him wêr't se hinne moatte, en de soldaat riedt harren sterk ôf om nei it easten te gean, want "dêr haatsje se jimme". Hy ûntriedt har ek om nei it westen te gean. (De suggestje is dat Joaden no inkeld noch [[sionisme|nei Palestina kinne]].) De film einiget as de Schindlerjoaden ôfsette út it fabryk en begjinne oan 'e tocht nei it stedsje Brünnlitz, op 'e syk nei [[iten]] en [[drinken]]. In [[epilooch]] fernijt dat Amon Göth yn in [[sanatoarium]] dêr't er him ferskûle, oppakt waard troch it Reade Leger. Hy waard feroardiele foar [[misdieden tsjin 'e minsklikheid]] en [[eksekutearre]] troch [[ophinging (libbensbeëiniging)|ophinging]]. Oskar Schindler sette nei de oarloch yn [[West-Dútslân]] en [[Argentynje]] syn karriêre as sakeman fuort, mar al syn bedriuwen giene [[fallisemint|fallyt]] en syn [[houlik]] mei Emilie einige yn in [[skieding (houlik)|skieding]]. Yn [[1958]] waard er troch [[Yad Vashem]] erkend as [[Rjochtfeardige ûnder de Folken]]. Hy [[ferstoar]] yn [[1974]] yn 'e [[âldens]] fan 66 jier, en leit [[begroeven]] yn [[Israel]]. Yn [[1993]], it jier dat de film ''Schindler's List'' makke waard, wie de ienris út miljoenen besteande [[Joadske minderheid yn Poalen]] krompen ta 4.000 minsken, wylst der wrâldwiid 6.000 Schindlerjoaden en [[neiteam]] fan harres libben. ==Rolferdieling== [[File:Liam Neeson at 2008 TIFF (cropped) (HQ).jpg|right|thumb|160px|[[Liam Neeson]] (2008).]] [[File:Ben Kingsley (1990).jpg|right|thumb|130px|[[Ben Kingsley]] (1990).]] [[File:Ralph Fiennes (Berlin Film Festival 2011).jpg|right|thumb|150px|[[Ralph Fiennes]] (2011).]] ;haadrollen {| height="100px" width="375px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Oskar Schindler]] | [[Liam Neeson]] |- | [[Itzhak Stern]] | [[Ben Kingsley]] |- | [[Amon Göth]] | [[Ralph Fiennes]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="375px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[Poldek Pfefferberg]] | [[Jonathan Sagall]] |- | Helen Hirsch | [[Embeth Davidtz]] |- | Marcel Goldberg | [[Mark Ivanir]] |- | Chaja Dresner | [[Miri Fabian]] |- | [[rabbyn]] Menasha Levartov | [[Ezra Dagan]] |- | Mila Pfefferberg | [[Adi Nitzan]] |- | [[Emilie Schindler]] | [[Caroline Goodall]] |- | Regina Perlman | [[Bettina Kupfer]] |- | Danka Dresner | [[Anna Mucha]] |- | Wilhelm Nussbaum | [[Michael Gordon (akteur)|Michael Gordon]] |- | Rozalia Nussbaum | [[Aldona Grochal]] |- | Lisiek | [[Wojciech Klata]] |- | Henry Rosner | [[Jacek Wójcicki]] |- | Manci Rosner | [[Beata Paluch]] |- | Wiktoria Klonowska | [[Małgorzata Gebel]] |- | Ingrid | [[Beatrice Macola]] |- | [[Julian Scherner]] | [[Andrzej Seweryn]] |- | Rolf Czurda | [[Friedrich von Thun]] |- | Albert Hujar | [[Norbert Weisser]] |- | Mordecai Wulkan | [[Albert Misak]] |- | Chaim Nowak | [[Uri Avrahami]] |- | [[Julius Madritsch]] | [[Hans-Jörg Assmann]] |- | Dieter Reeder | [[Agust Schmölzer]] |- | ynvestearder Fischel Friehof | [[Jerzy Nowak]] |- | ynvestearder Andrzej Farber | [[Leopold Kozlowski]] |- | [[Rudolf Höß]] | [[Hans-Michael Rehberg]] |- | [[dokter]] [[Josef Mengele]] | [[Daniel del Ponte]] |- | Juda Dresner | [[Michael Schneider (akteur)|Michael Schneider]] |- | [[Leo Rosner]] | [[Piotr Polk]] |- | Olek Rosner | [[Kamil Krawiec]] |- | Mietek Pemper | [[Grzegorz Kwas]] |- | Löwenstein | [[Henryk Bista]] |- | [[Joseph Bau]] | [[Rami Heuberger]] |- | [[Diana Reiter]] | [[Elina Löwensohn]] |- | Herman Toffel | [[Krzysztof Luft]] |- | Leo John | [[Harry Nehring]] |- | Dolek Horowitz | [[Paweł Deląg]] |- | Adam Levy | [[Adam Siemion]] |- | Wilhelm Kunde | [[Jochen Nickel]] |- | [[Josef Leipold]] | [[Ludger Pistor]] |- | Agnieszka | [[Agnieszka Krukówna]] |- | [[#It famke yn it reade jaske|famke yn it reade jaske]] | [[Oliwia Dąbrowska]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Foarskiednis=== [[Poldek Pfefferberg]], ien fan 'e Schindlerjoaden, makke der syn libbenswurk fan om derfoar te soargjen dat it ferhaal fan [[Oskar Schindler]] en syn rêding fan 1.100 Joaden net yn 'e ferjitnis rekke. Yn [[1963]] wied er tige tichteby it beävensearjen fan in [[biografyske film]] oer Schindler dy't produsearre wurde soe troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmstudio]] [[Metro-Goldwyn-Mayer]] (MGM). [[Howard Koch]] soe dêr it [[senario]] foar skriuwe, mar it spul rûn op 'e non. Yn [[1980]] mette Pfefferberg yn [[Los Angeles]] by [[tafal]] de [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[skriuwer]] [[Thomas Keneally]]. Dyselde rekke fassinearre troch it ferhaal fan Schindler, en skreau der in [[histoaryske roman]] oer dy't yn [[1982]] útkaam ûnder de [[titel (namme)|titel]] ''[[Schindler's Ark]]''. In Amerikaanske [[edysje]] waard publisearre as ''Schindler's List''. [[File:Steven_Spielberg_by_Gage_Skidmore.jpg|right|thumb|180px|[[Regisseur]] [[Steven Spielberg]].]] [[Muzykprodusint|Muzyk]]- en [[filmprodusint]] [[Sid Sheinberg]] wiisde [[regisseur]] [[Steven Spielberg]] op 'e [[resinsje]] fan ''Schindler's Ark'' dy't yn ''[[The New York Times]]'' stie. Spielberg lies it boek en fielde him tige oanlutsen ta it ferhaal. Hy sei dêroer letter: "It spriek my oan fanwegen it [[paradoks]]ale [[karakter (persoanlikheid)|karakter]] fan 'e man. Wat kin sa'nien derta bringen om ynienen alles dat er fertsjinne hat yn 'e tsjinst te stellen fan it rêden fan dy libbens?" De belangstelling fan Spielberg wie foar filmstudio [[Universal Pictures]] genôch reden om 'e [[filmrjochten]] op it boek fan Keneally te reservearjen. Doe't Spielberg yn 'e [[maityd]] fan [[1983]] foar it earst yn 'e kunde kaam mei Pfefferberg, [[ûnthjit|ûnthiet]] er dyselde dat er it ferhaal fan Schindler mei tsien jier ferfilmje soe. (Yn 'e [[ôftiteling]] fan ''Schindler's List'' wurdt Pfefferberg neamd as [[adviseur|konsultant]] ûnder it [[pseudonym]] 'Leopold Page'.) Nettsjinsteande wat er tsjin Pfefferberg sein hie, besocht Spielberg it ferhaal oer Schindler ferskate kearen troch te jaan oan oare regisseurs. De reden dêrfoar wie dat er der twifels oer hie oft er sels wol [[folwoeksen]] genôch wie en [[ûnderfining]] genôch hie om in ferfilming te meitsjen dy't it ferhaal rjocht die. Ien fan 'e filmmakkers dy't er it projekt oanbea, wie [[Roman Polanski]], waans [[mem]] yn [[Auschwitz]] fermoarde wie en dy't sels it [[Getto fan Krakau]] oerlibbe hie. Dyselde sloech it oanbod lykwols ôf en keas derfoar om úteinlik syn eigen [[dramafilm]] oer de [[Holokaust]] te meitsjen: ''[[The Pianist (film út 2002)|The Pianist]]'' ([[2002]]). Oare regisseurs dy't foar de eare betanken, wiene [[Sydney Pollack]] en [[Brian De Palma]]. Yn [[1988]] stie Spielberg yn bestân en lit ''Schindler's List'' regissearje troch [[Martin Scorsese]], mar op it lêste momint betocht er him, om't er besefte "[dat] ik de kâns weijûn hie om wat foar myn bern en myn famylje oer de Holokaust te meitsjen." Dêrom bea er Scorsese ynstee de [[Cape Fear (film út 1991)|remake fan ''Cape Fear'']] ([[1991]]) oan. In wichtige faktor yn Spielberg syn beslút om sels de rezjy fan ''Schindler's List'' op him te nimmen, wie de opkomst fan it [[neo-nazisme]] nei de ein fan 'e [[Kâlde Oarloch]], en it feit dat oan [[Holokaustûntkenner]]s serieus omtinken yn 'e [[media]] jûn waard. Universal Pictures gie akkoart mei syn beslút op it betingst dat Spielberg earst ''[[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]]'' regissearje soe, in film dêr't de studio [[kommersje]]el mear fan ferwachte. [[File:Krakow_Ghetto_39066.jpg|left|thumb|250px|In segmint fan 15&nbsp;[[minuten]] fan 'e film is wijd oan 'e opheffing fan it [[Getto fan Krakau]] yn [[maart]] [[1943]].]] ===Produksje=== ''Schindler's List'' waard sadwaande úteinlik [[regissearre]] troch [[Steven Spielberg]] sels. Dêrby wurke er nei in [[senario]] fan [[Steven Zaillian]] op basis fan 'e roman fan Thomas Keneally. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Spielberg sels, [[Gerald R. Molen]] en [[Branko Lustig]] by it projekt belutsen foar de filmstudio's Universal Pictures en Spielberg syn eigen [[Amblin Entertainment]]. [[Kathleen Kennedy (produsinte)|Kathleen Kennedy]] fan Amblin hie as [[útfierend produsint]]e it tafersjoch oer it hiele projekt. Foar de film wie in relatyf lyts [[budget]] beskikber fan [[$]]22&nbsp;miljoen, mei't Holokaustfilms mar komselden [[winst (ûndernimming)|winstjaand]] binne. Spielberg sels wurke sûnder [[salaris]], mei't er it nei eigen sizzen as "[[bloedjild]]" beskôge hie as er himsels foar ''Schindler's List'' betelje litten hie. Sels hied er yn 't foar ek net ferwachte dat de film winst meitsje soe. [[File:SCHINDLER'S LIST - Four Hand Arrangement by The Latsos Piano Duo.ogg|right|thumb|250px|In diel fan 'e [[filmmuzyk]] komponearre troch [[John Williams (komponist)|John Williams]], útfierd troch it Latsos Piano Duo yn [[maart]] [[2025]].]] De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Janusz Kamiński]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[John Williams (komponist)|John Williams]]. Dy lêste fielde him nei't it skynt [[yntimidaasje|yntimidearre]] troch de film en fûn syn opdracht yn 't earstoan te dreech. Hy sei tsjin Spielberg, mei wa't er al ytlike kearen earder oan films gearwurke hie: "Do hast ferlet fan in bettere [[komponist]] as my." Spielberg antwurde: "Wit ik. Mar dy binne allegearre dea." [[Fioelist]] [[Itzhak Perlman]] en [[klarinettist]]e [[Gloria Feidman]] wurken oan 'e soundtrack mei. ===Casting=== Foar de [[haadrol]] yn ''Schindler's List'' die filmstjer [[Warren Beatty]] [[audysje]], mar Spielberg wie bang dat dyselde syn [[aksint (útspraak)|aksint]] net ferbergje kinne soe, en boppedat woed er syn Schindler frij hawwe fan "filmstjerbagaazje". Om dyselde reden keas er ek net foar [[Kevin Costner]] of [[Mel Gibson]], dy't allebeide oanjoegen dat se belangstelling foar de rol hiene. Ynstee gie Spielberg yn see mei de doe frij ûnbekende [[Noard-Ierlân|Noardierske]] [[akteur]] [[Liam Neeson]], dy't er yn [[desimber]] [[1992]] op [[Broadway]] sjoen hie yn it [[toanielstik]] ''[[Anna Christie]]''. Neeson sei letter yn in [[fraachpetear]] dat Schindler yn syn eagen troch de [[SS]]-ofsieren en oare heechpleatste [[nazy]]s net foar fol oansjoen waard, en dat er dêr folút fan profitearre. Om him ta te rieden op syn rol liet Spielberg oan Neeson [[fideo's]] sjen fan [[Steve Ross (sakeman)|Steve Ross]], de [[algemien direkteur]] fan it Amerikaanske [[media]]netwurk [[Time Warner]], dy't neffens him in soartgelikens [[garisma]] hie as Schindler. Hy dobbe ek in fideo fan in [[taspraak]] fan Schindler op, sadat Neeson de korrekte yntonaasje fan syn sprekken oanleare koe. It [[personaazje]] fan [[Itzhak Stern]], sa't dat yn 'e film opfierd wurdt, is eins in ferraning fan in trijetal Joaden: de histoaryske Stern, dy't Schindler syn [[boekhâlder]] wie, mei dêropta [[Abraham Bankier]], dy't de [[bedriuwslieder]] fan it fabryk wie, en [[Mietek Pemper]], de persoanlik [[sekretaresse|sekretaris]] fan Amon Göth. Spielberg en [[senarist]] Steven Zaillian makken fan it personaazje in soarte fan libben [[gewisse]] foar Schindler. [[Dustin Hoffman]] wie de earste kar fan Spielberg om Stern te spyljen, mar hy wegere de rol. Doe foel de kar op [[Ben Kingsley]]. [[File:Kraków - Fabryka Emalia Oskara Schindlera 20240813-02.jpg|left|thumb|250px|It âlde [[fabryk]] fan [[Oskar Schindler]] yn [[Krakau]], dêr't no twa [[museum|museä]] fêstige binne.]] [[Ralph Fiennes]] waard troch Spielberg [[cast]] yn 'e rol fan SS-er [[Amon Göth]] op basis fan syn [[aktearprestaasje]]s yn 'e [[tillefyzjefilm]] ''[[A Dangerous Man: Lawrence after Arabia]]'' ([[1990]]) en it [[kostúmdrama]] ''[[Emily Brontë's Wuthering Heights]]'' ([[1992]]). Foar syn rol yn ''Schindler's List'' kaam Fiennes 13&nbsp;[[kg]] oan. Hy beseach histoaryske reportaazjes foar [[bioskoopsjoernaal]]s dêr't Göth yn foarkaam en prate mei oerlibbenen fan 'e Holokaust dy't de man kennen hiene. Oer syn rol sei Fiennes: "Ik kaam tichteby syn [[pine]]. Fan binnen is er in brutsen, ellindich mantsje. Ik haw mingde gefoelens oer him, haw mei him te dwaan. Hy is krekt in smoarge, skansearre pop dy't oan my jûn is en dêr't ik meitiid op in nuveraardige manear in bân mei foarme haw." Nei't it skynt liek Fiennes sà op Göth, dat Holokaustoerlibbene Mila Pfefferberg, de [[oarehelte|frou]] fan Poldek Pferfferberg, befongen rekke troch [[eangst]] doe't se him yn in SS-[[militêr unifoarm|unifoarm]] seach. Yn totaal sitte der yn ''Schindler's List'' 126 rollen mei [[dialooch]] en tûzenen [[figurant]]en sûnder dialooch. Foar it meastepart fan 'e Joaden keas Spielberg [[Israel]]yske (of alteast Joadske) akteurs, foar it meastepart fan 'e Dútsers keas er Dútske akteurs en foar it meastepart fan 'e Poalen keas er Poalske akteurs. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Schindler's List'' setten op [[1&nbsp;maart]] [[1993]] útein mei in skema fan 75 draaidagen. It meastepart fan 'e film waard op lokaasje yn it [[Poalen|Poalske]] [[Krakau]] opnommen op of deunby de eigentlike lokaasjes dêr't it ferhaal fan 'e film spilet. It [[konsintraasjekamp]] [[Krakau-Płaszów (konsintraasjekamp)|Płaszów]] moast lykwols rekonstruëarre wurde yn in ôftanke [[stiengat]] bûten de stêd, mei't de [[hoarizon]] fan 'e histoaryske lokaasje yn [[1993]] dominearre waard troch nei-oarlochske [[flatgebou]]wen. De binnendoarsênes yn it [[emaille]]arringsfabryk DEF waarden opnommen yn in soartgelikens fabryk yn [[Olkusz]], mar de [[shot (sinematografy)|shots]] fan it eksterieur en dy fan 'e [[treppen]] yn it fabryk waarden filme by en yn it histoaryske [[gebou]], dêr't no twa [[museum|museä]] húsfêste binne. [[File:Alleyway Used in Filming of Schindler's List - Jewish Quarter of Kazimierz - Krakow - Poland (9195889400).jpg|right|thumb|250px|In [[stege]] yn 'e [[binnenstêd]] fan [[Krakau]] dêr't in bekende [[sêne]] filme waard oer de opheffing fan it [[Getto fan Krakau]].]] Foar de sênes wêryn't de froulju en bern by fersin yn [[Auschwitz-Birkenau]] bedarje, krigen de produsinten fan 'e [[Poalen|Poalske]] [[oerheid]] tastimming om te filmjen yn it eigentlike kamp, dat beholden wie as it [[Steatsmuseum Auschwitz-Birkenau]]. It [[Joadsk Wrâldkongres]] oppenearre dêr lykwols [[etysk]]e beswieren tsjin. Om net op it terrein fan it eigentlike [[ferneatigingskamp]] te filmjen, waard krekt bûten de poarten in replika fan in diel fan it kamp neiboud. Healwei de opnamen krige Spielberg ynienen it idee foar de [[epilooch]] fan 'e film, wêryn't tsjin 'e eftergrûn fan [[tekst]]en dy't yn byld brocht wurde it [[grêf]] fan [[Oskar Schindler]] yn [[Jeruzalim]] besocht wurdt troch de eigentlike Schindlerjoaden en Schindler syn [[widdo]], hieltyd yn it selskip fan 'e akteurs dy't harren yn 'e film spylje. De produsinten hiene der klauwen oan om 'e Schindlerjoaden op te spoaren en harren op 'e tiid foar de opnamen yn Jeruzalim te krijen. Foar Steven Spielberg, sels in Joad, wiene de opnamen fan ''Schindler's List'' in tige [[emosjonele]] put, mei't it ûnderwerpsmateriaal him twong om eleminten út syn [[jonkheid]] ûnder eagen te sjen dy't er leaver út 'e wei gie, lykas [[antysemitisme|antysemityske]] ynsidinten en de ferhalen dy't syn [[pakes en beppes]] him oer de Holokaust ferteld hiene. Hy sei: "Ik moast suver oan ien wei troch [[gûle]]." Hy sei ek dat er him ûnder de opnamen fan ''Schindler's List'' suver mear in [[dokumintêre]]makker fielde as de [[regisseur]] fan in [[spylfilm]]. Hy makke it spul ynoarder foar it begjin fan in sêne en dan seach er inkeld ta hoe't de opname him ûntjoech, suver as wied er mear taskôger as filmmakker. Spielberg wie ien fan 'e leden fan 'e [[filmcrew]] dy't net tasjen koene by de opname fan 'e sêne wêryn't âldere Joaden yn Płaszów folslein [[neaken]] rûntsjes [[drave]] moatte foar Dútske [[legerdokter]]s om te bepalen wa't fit genôch is om te bliuwen en wa't ôffierd wurde moat nei de gaskeamers fan [[Auschwitz]]. Neffens Spielberg skuorde syn [[oarehelte|frou]] [[Kate Capshaw]], dy't mei him en harren fiif bern foar de doer fan 'e opnamen fan ''Schindler's List'' in hierhûs yn in [[foarstêd]] fan Krakau bewenne, him dertroch. [[File:Schindlers_list_red_dress.JPG|left|thumb|250px|It famke yn it reade jaske is it iennichste part fan ''Schindler's List'' dat yn [[kleurefilm|kleur]] is.]] De film woeks úteinlik oan ta in lingte fan 195&nbsp;[[minuten]], oftewol 3&nbsp;[[oere]]n en in kertier. Dêrfan is fyftjin minuten wijd oan 'e opheffing fan it [[Getto fan Krakau]]. Dat stie net yn it oarspronklike senario, mar wie in idee dat út 'e koker fan Spielberg kaam. Hy fûn dat om rjocht te dwaan oan dat barren de ferfilming derfan suver net oan te sjen wêze moast troch alle ferskrikkings dy't yn byld brocht waarden. ====It famke yn it reade jaske==== Spielberg besleat om ''Schindler's List'' yn [[swart-wyt]] te filmjen om 'e film oanfiele te litten as in [[dokumintêre]] oer de [[Twadde Wrâldoarloch]], mei't sokke films ornaris fol sitte mei histoaryske swart-wytbylden. Dêr makke er ien útsûndering op: it famke yn it reade jaske. Yn 'e sênes oer de opheffing fan it [[Getto fan Krakau]] komt in lyts Joadsk [[famke]] foar dat in [[jas]]ke oan hat dat [[read]] ynkleure is. Foar de rest binne dy bylden ek yn swart-wyt. It famke draaft tusken de folwoeksen Joaden en de SS-ers troch en wurdt dêrby opmurken troch Schindler, dy't it [[bloedbad]] fan in hichte bûten de stêd ôf oansjocht. Se siket in skûlplak ûnder in bêd en dêrnei komt se net wer yn byld. Letter yn 'e film, as de [[liken]] fan 'e 2.000 Joaden dy't by de opheffing fan it getto fermoarde binne, wer opgroeven wurde moatte om ferbaarnd te wurden, bringt Schindler in besyk oan Göth, dy't persoanlik tafersjoch oer de boel hâldt. Hy sjocht dan op in [[kroade]] in lyts bernelykje yn in read jaske foarbykommen, in byld dat him gâns oangrypt. It famke waard yn 'e film spile troch de Poalse [[Oliwia Dąbrowska]], dy't op dat stuit trije jier wie. Spielberg sels bewearde dat dizze [[sinematografy]]ske technyk bedoelt wie om te symbolisearjen hoe't leden fan it heechste nivo fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[oerheid]] op dat stuit wisten dat de [[Holokaust]] oan 'e gong wie, mar neat diene om it tsjin te kearen. Hy sei: "It wie like dúdlik as in famke dat in read jaske oan hat en de strjitte del rint, mar dochs waard der neat dien om 'e Dútske [[spoarline]]n te [[bombardearjen]]. Der waard neat dien om […] de ferneatiging fan it [[Jeropa|Jeropeeske]] [[Joaden]]dom te fertraagjen." De measte [[filmkritisy]] fetsje it famke yn it reade jaske lykwols op as in [[symboal]] fan ferlerne [[ûnskuld]]. [[Perfester]] [[André H. Caron]] fan 'e [[Universiteit fan Montreal]] seach der "it reade bloed fan 'e Joaden" yn "dat offere waard oan 'e grouwel fan 'e Holokaust." [[File:KL Plaszow.jpg|right|thumb|250px|De [[sêne]]s yn it [[konsintraasjekamp]] [[Krakau-Płaszów (konsintraasjekamp)|Płaszów]] waarden fierhinne yn dit âlde [[stiengat]] bûten [[Krakau]] filme.]] ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Schindler's List'' waard fersoarge troch [[Universal Pictures]]. De film gie op [[30&nbsp;novimber]] [[1993]] yn [[Washington, D.C.]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[15&nbsp;desimber]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album mei de [[filmmuzyk]] fan [[John Williams (komponist)|John Williams]] ferskynde op [[16&nbsp;desimber]] [[1993]] by [[platemaatskippij]] [[Music Corporation of America|MCA]]. De [[tillefyzje]]premiêre fan ''Schindler's List'' wie op it Amerikaanske [[tillefyzjenetwurk]] [[NBC (tillefyzjenetwurk)|NBC]], dat de film op [[23&nbsp;febrewaris]] [[1997]] by hege útsûndering yn syn gehiel en ûnûnderbrutsen troch [[reklame]]blokken útstjoerde. ''Schindler's List'' waard yn [[desimber]] [[1994]] útbrocht as [[VHS]]-[[keapfideo]]. De earste [[dvd]]-edysje fan 'e film kaam út op [[9&nbsp;maart]] [[2004]]. De earste [[blu-ray]]-edysje ferskynde op [[5&nbsp;maart]] [[2013]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Schindler's List'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s, en ek oaren, lykas de ynfloedrike [[praatprogramma]][[presintatrise]] [[Oprah Winfrey]] en [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Bill Clinton]] fiteren de minsken oan om 'e film te sjen. [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' joech de film 4 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy fûn dat it de bêste film wie dy't [[Steven Spielberg]] ea makke hie. Yn 'e [[edysje]] út [[2013]] fan syn ''Movie and Video Guide'' parte [[Leonard Maltin]] oan ''Schindler's List'' ek 4 fan 4 stjerren ta. Hy omskreau de film as in "busterbaarlike adaptaasje fan 'e [[bestseller]] fan [[Thomas Keneally]]" en as "Spielbergs meast intinse en persoanlike film oant no ta". [[File:Schindler's List-part of scenography in Krakow-Plaszow.jpg|left|thumb|180px|De [[transporteur (apparaat)|transporteur]] út 'e sêne wêryn't de opgroeven liken fan 'e [[fermoarde]] [[Joaden]] út it [[Getto fan Krakau]] ferbaarnd wurde.]] [[Stephen Schiff]] fan it [[tydskrift]] ''[[The New Yorker]]'' fûn ''Schindler's List'' it bêste [[histoaryske film|histoaryske]] [[dramafilm|drama]] oer de [[Holokaust]] dat ea makke wie en foarsei dat de film "syn plak yn 'e kultuerhistoarje ynnimme en dat behâlde sil". De [[Feriene Keninkryk|Britske]] kritikus [[John Gross]] hie der yn 't foar oer soarge dat de film te [[sentimint]]eel wêze soe, mar yn syn resinsje foar ''The New York Review of Books'' joech er ta dat dy noed ûnnedich west hie. Hy skreau: "Spielberg lit sjen dat er syn ûnderwerpmateriaal sawol [[noarmen en wearden|moreel]] as [[emosjoneel]] goed behearsket. De film is in treflike prestaasje." Der wie ek [[krityk]] op ''Schindler's List'', mar dy kaam folle mear fan [[histoarisy]] as fan filmkritisy. Sa skreau Sara Horowitz yn [[1997]] in [[essay]] mei de namme ''But Is It Good for the Jews? Spielberg's Schindler and the Aesthetics of Atrocity'', wêryn't se derop wiisde dat it libben fan 'e Joaden yn it Getto fan Krakau yn 'e film fierhinne liket te bestean út it útlienen fan jild, [[swarthannel]] en it ferbergjen fan kostberheden. Dêrmei waarden neffens har negative [[stereotype]]n oer Joaden yn stân holden. De lege status fan froulju yn 'e [[ideology]] fan it [[nasjonaal-sosjalisme]] waard neffens har yn 'e film korrekt werjûn, mar se fûn it in swak punt dat de keppeling tusken dy lege status en [[geweld]] en [[seksualiteit]] net fierder ferkend waard. Ek fûn se it problematysk dat de measte personaazjes yn 'e film absolút [[goed en kwea|goed]] of absolút [[goed en kwea|kwea]] binne, mei frijwol neat dêrtuskenyn. Neffens har fertsjustermoannet dat it feit dat de measte dieders fan 'e Holokaust gewoane minsken wiene. It hie dêrom neffens har sawol foechsum as ynteressant west om sjen te litten hoe't sokke lju har grouweldieden foar harsels [[rasjonalisaasje|rasjonalisearren]], dat se dermei libje koene. In oar punt fan krityk, dat op 't aljemint brocht waard troch [[perfester]] [[Omer Bartov]] fan 'e [[Brown Universiteit]], wie dat de sawol [[minsklik lichem|lichaamlik]] grutte as yn it senario sterk op 'e foargrûn pleatste personaazjes fan Schindler en Göth de Joadske slachtoffers fan 'e Holokaust yn har skaad stelle. Skriuwer [[Jason Epstein]] wiisde derop dat ''Schindler's List'' de falske yndruk wekket dat Joaden, as se mar fernimstich genôch wiene, de Holokaust oerlibje koene. Bartov, ta einsluten, bewarre syn fûleindichste krityk foar de ein fan 'e film. De sêne wêryn't Schindler yn gûlen útbarst om't er beseft dat er mear libbens rêde kinnen hie as er earder yn 'e oarloch oare karren makke hie, omskreau hy as "de alderwalchlikste [[kitsch]]" dy't "in grut diel fan 'e goede kanten fan 'e film sterk ûnderminet". Om Schindler op dy wize te humanisearjen, neamde Bartov "banaal" en teffens fûn er wat er "de [[sionisme|sionistyske]] ein fan 'e film" neamde (krekt foar it begjin fan 'e [[epilooch]]) in grutte flater. [[File:Commemorative_plaque_Schindler%27s_Emalia_Factory_in_Krakow.JPG|right|thumb|180px|In [[plakette]] dy't as tinkteken oanbrocht is yn it gebou fan DEF, it eardere fabryk fan [[Oskar Schindler]] yn [[Krakau]].]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Schindler's List'' in suver net te ferbetterjen goedkarringspersintaazje fan 98%, basearre op 128 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "Yn [dizze film] komt de abjekte grouwel fan 'e [[Holokaust]] gear mei it teare [[humanisme]] dêr't Steven Spielberg patint op hat om it dramatyske [[magnum opus]] fan 'e regisseur te skeppen." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Schindler's List'' in goedkarringspersintaazje fan 95%, basearre op 26 resinsjes. Yn [[2004]] waard ''Schindler's List'' troch de [[Library of Congress]] útornearre foar preservearring foar de ivichheid yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]], omreden fan [[kulturele]], [[histoarysk]]e en/of [[estetysk]]e wearde. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Schindler's List'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]96,1&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $225,1&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $322,2&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $22&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $300,2&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ===Prizen=== ''Schindler's List'' waard yn [[1994]] by de [[Oscar]]s, de wichtichste [[priis (ûnderskieding)|prizen]] op it mêd fan [[film]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en de wrâld, nominearre yn 12 [[kategoryen]]. Dêrûnder wiene de prizen foar bêste [[akteur]] ([[Liam Neeson]]), bêste [[byrol]] fan in akteur ([[Ralph Fiennes]]), bêste [[kostúm]]ûntwerp, bêste [[fisazjy]] en bêste [[lûd]]. De film wûn 7 Oscars, foar [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]] ([[Steven Spielberg]]), bêste adaptearre [[senario]] ([[Steven Zaillian]]), bêste [[kamerarezjy]] ([[Janusz Kamiński]]), bêste [[filmmuzyk]] ([[John Williams]]), bêste [[filmmontaazje]] ([[Michael Kahn (filmeditor)|Michael Kahn]]) en bêste [[artdirection]] ([[Ewa Braun]] en [[Allan Starski]]). By de [[Golden Globe]]s, de op ien nei wichtichste groep filmprizen fan 'e Feriene Steaten en de wrâld, waard ''Schindler's List'' nominearre foar 6 prizen, wêrûnder bêste akteur yn in dramafilm (Liam Neeson), bêste byrol fan in akteur (Ralph Fiennes) en bêste filmmuzyk. De film wûn 3 Golden Globes, foar [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]], bêste regisseur en bêste senario. By de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, waard ''Schindler's List'' nominearre foar 13 prizen yn 12 kategoryen, wêrûnder bêste akteur (Liam Neeson), bêste byrol fan in akteur (Ben Kingsley), bêste [[produksje-ûntwerp]], bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en hierstilearring en bêste lûd. De film wûn 7 BAFTA's, foar bêste film, bêste regisseur, bêste byrol fan in akteur (Ralph Fiennes), bêste adaptearre senario, bêste kamerarezjy, bêste filmmuzyk en bêste filmmontaazje. Fierders wûn Steven Spielberg de [[Directors Guild of America Award]] foar bêste rezjy en Steven Zaillian de [[Writers Guild of America Award]] foar bêste adaptearre senario. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt0108052/ Ynformaasje oer ''Schindler's List'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Schindler's_List ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Schindler's List}} }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske dramafilm]] [[Kategory:Amerikaanske biografyske film]] [[Kategory:Amerikaanske swart-wytfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Amblin Entertainment]] [[Kategory:Film fan Universal Pictures]] [[Kategory:Film fan Steven Spielberg]] [[Kategory:Film út 1993]] [[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa en Afrika]] [[Kategory:Film oer de Holokaust]] [[Kategory:Film oer Joaden]] [[Kategory:Film oer de SS]] [[Kategory:Film oer in ûndernimmer]] [[Kategory:Film oer in boekhâlder]] [[Kategory:Film oer in militêr]] [[Kategory:Film oer korrupsje]] [[Kategory:Film oer swarthannel]] [[Kategory:Film oer minskehannel]] [[Kategory:Film oer in oarlochsmisdie]] [[Kategory:Winner fan de Oscar foar Bêste Film]] [[Kategory:Winner fan de Golden Globe foar Bêste Film – Drama]] [[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] fmhmv9j8g9ca432l7h49vjr6pjfokuq 0 191566 1229273 1229253 2026-05-04T13:17:48Z Drewes 2754 red. 1229273 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks kleaster | namme = Kleaster Mariengarden | ôfbylding = Burlo, kleaster Mariengarden.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De kleastertsjerke fan Mariengarden | wapen = | lân = [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Regierungsbezirk | namme bestjoerlike ienheid 2= Münster | bestjoerlike ienheid 3 = Landkreis | namme bestjoerlike ienheid 3= [[Borken (Landkreis)|Borken]] | plak = Burlo | adres = Vennweg 6, 46325 Borken | koördinaten = | denominaasje = [[Roomsk-katolyk]] | tsjerkeprovinsje = | bisdom = [[Bisdom Münster]] | aartsbisdom = | oarder = Sistersjinzers, Wilhelmiten | kongregaasje = Oblaten fan 'e Unbesmodge Jongfaam Marije | oprjochting = 1220 (earste oratoarium) | oprjochter = | opheffing = 1803 | weriepening = 1920 | patroanhillige = [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] | wijd oan = | status = | hjoeddeiske funksje = skoalle, kleaster | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = tsjerke 15e iuw | sloopjier = | boustyl = [[Gotyk]] / [[Barok (styl)|Barok]] | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | oare gegevens = Bekend fan 'e Konvinsje fan Burlo | webside = [https://www.gymnasium-mariengarden.de/ gymnasium-mariengarden.de] | mapname = Noardryn-Westfalen | mapwidth = | lat_deg = 51 | lat_min = 54 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 46 | lon_sec = 38 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} It '''Kleaster Mariengarden''' is in [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]] [[kleaster]] fan 'e Oblaten fan 'e Unbesmodzge Jongfaam Marije yn [[Burlo]], in ''[[Ortsteil]]'' fan 'e [[Westfalen|Westfaalske]] stêd [[Borken]] ([[Noardryn-Westfalen]]). Om it kleaster te ûnderskieden fan it eardere kleaster "Kleinburlo", wurdt it ek wol oantsjut as "Kleaster Großburlo". De kleastertsjerke is wijd oan 'e hillige [[Marije (mem fan Jezus)|Jongfaam Marije]]. == Skiednis == Al yn it jier 1220 waard op it plak in oratoarium boud. Tusken 1242 en 1245 hearde it ta de besittings fan it sistersjinzer kleaster Marienborg yn [[Coesfeld]]. Yn 1245 fêstigen wilhelmiten út de Nederlannen harren yn Burlo. Under lieding fan paus [[Nikolaas V]] waard it kleaster yn 'e jierren 1447-1448 wer oerdroegen oan 'e sistersjinzers. De kleasterlingen hearden ta de Colligatio Galiaensis, in streaming dy't de oarderregels tige strang neilibbe. De namme "Mariengarden" dûkt foar it earst yn 1398 yn 'e dokuminten op. It kleaster hat troch de iuwen hinne in soad te lijen hân fan oarlochsgeweld. Yn 'e [[Tachtichjierrige Kriich]] waard it tusken 1585 en 1589 ferskate kearen plondere, en ek yn 'e [[Tritichjierrige Kriich]] folgen fernielings. Yn 1803 waard it kleaster opheft as gefolch fan it [[Reichsdeputationshauptschluss]]. De grûn en de gebouwen kamen yn it besit fan 'e foarsten fan Salm-Salm en Salm-Kyrburg. Pas yn 1920 waard de monastike tradysje wer oppakt doe't de Oblaten harren dêr fêstigen. == Konvinsje fan Burlo == In wichtich histoarysk barren fûn plak op 19 oktober 1765: de ûndertekening fan 'e Konvinsje fan Burlo. Dit ferdrach regele it ferrin fan 'e grins tusken de Nederlânske provinsje [[Gelderlân]] en it [[Prinsbisdom Múnster]], in grins dy't oant dy tiid ta striideraasjes late. Hjoed-de-dei rint it saneamde "Kommizepaad" (Kommiesenpatt) by dizze histoaryske grins lâns nei it kleaster ta. == Bouskiednis == [[Ofbyld:St. Marien Burlo - Altarraum.jpg|thumb|left|Heechalter kleastertsjerke.]] De hjoeddeiske tsjerke ferfong om it jier 1300 hinne it earste oratoarium. Yn 'e 15e iuw waard de tsjerke fergrutte, wat it gebou syn hjoeddeiske foarm joech. Nei de fernielings yn de Tritichjierrige Kriich waard de tsjerke yn 1682 op 'e nij wijd. De kleastergebouwen sels stamme foar in grut part út de lette 17e en iere 18e iuw: * East- en noardfleugel: boud yn 'e lette 17e iuw. * Westfleugel: boud yn 1718-1719. * Grêfkelder en [[sakristy]]: de grêfkelder oan 'e súdkant fan 'e tsjerke is fan 1752; dêrboppe waard letter in nije sakristy boud. * In part fan 'e eastfleugel waard yn 1823 sloopt, nei de earste opheffing fan it kleaster. == Hjoeddeiske funksje == Sûnt de komst fan 'e Oblaten yn 'e 20e iuw hat it kleaster in wichtige ûnderwiisfunksje. De kongregaasje jout hjoed-de-dei lieding oan it Gymnasium Mariengarden, in partikuliere skoalle dy't yn 'e kleastergebouwen fêstige is. {{boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Abtei Marienmünster]] ---- {{Commonscat|Kloster Mariengarden|Kleaster Mariengarden}} }} {{DEFAULTSORT:Mariengarden}} [[Kategory:Bouwurk yn Noardryn-Westfalen|Kleaster Mariengarden]] [[Kategory:Kleaster yn Dútslân]] [[Kategory:Bouwurk út de 15e iuw]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 13e iuw]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1803]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1920]] 9bwgxpiz40mlivtq6nbxhxmzki8v09p 0 191567 1229281 1229264 2026-05-04T14:43:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Etymology */ + kt 1229281 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Sparwer |Ofbyld = [[Ofbyld:Accipiter nisus, male, Scotland (50668986272).jpg|250px]]<br><small>mantsje</small><br>[[Ofbyld:Female Sparrowhawk in the rain! (49557947612).jpg|250px]]<br><small>wyfke</small><br> |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[sparwers]] (''Accipiter'') |Wittenskiplike namme= Accipiter nisus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], 1758 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span> |lânkaart = [[Ofbyld:AccipiterNisusIUCNver2018 2.png|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1={{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#008000}} stânfûgel |Kolom2= {{Color box|#00FFFF}} trekfûgel<br>{{Color box|#007FFF}} wintergast }}</small> }} De '''sparwer''' (''Accipiter nisus'') is in lytse [[rôffûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). De soarte is wiidferspraat oer de [[Alde Wrâld]] en stiet bekend om syn spesjalisearre jachttechniken op lytse [[sjongfûgel]]s. == Beskriuwing == [[Ofbyld:Sparrowhawk - Accipiter nisus2.jpg|thumb|left|Sparwer.]] Sparwers ha koarte, rûne wjukken en in lange sturt, wat him tige manûvrearber makket tusken de beammen. Der is in grut ferskil yn it formaat tusken de geslachten ([[seksuele dimorfy]]): it wyfke is oant 25% grutter as it mantsje en kin wol twa kear sa swier wêze. It mantsje hat in wjukspanne fan 59 oant 64 sm, in wyfke hat in wjukspanne fan 67 oant 80 sm. It mantsje hat in laai-eftige blau-grize boppekant en in ûnderkant mei fine, oranje-brune dwersstreken. It wyfke is oan 'e boppekant griisbrún en hat op 'e ljochte ûnderkant donkergrize oant brune streken. Beide geslachten hawwe opfallende giele eagen en lange, tinne giele poaten mei skerpe klauwen. == Fersprieding en ûndersoarten == De sparwer komt foar yn grutte dielen fan [[Jeropa]], [[Aazje]] en it noarden fan [[Afrika]]. Ofhinklik fan it leefgebiet wurde der sân [[ûndersoarte]]n ûnderskieden: * ''A. n. nisus'': De nominaatfoarm dy't yn Jeropa en West-Aazje oant de [[Jenisej]] foarkomt. * ''A. n. nisorius'': Komt foar yn [[Ierlân]] en [[Grut-Brittanje]]. * ''A. n. wolterstorffi'': In lytsere en donkerder foarm op [[Sardynje]] en [[Korsika]]. * ''A. n. punicus'': De grutste ûndersoarte dy't yn it noardwesten fan Afrika libbet. * ''A. n. granti'': In lytse ûndersoarte fan [[Madeira]] en de [[Kanaryske Eilannen]]. * ''A. n. melanschistos'': Komt foar yn 'e [[Himalaya]] en it Tibetaansk Heechlân. * ''A. n. nisosimilis'': De eastlike foarm dy't yn Sintraal- en East-Aazje libbet. == Nederlân == Yn Nederlân is de sparwer tsjintwurdich in algemiene fûgel, mar dat hat net altyd sa west. Om 1970 hinne wie de stân yn Nederlân sakke nei mar 250 briedpearen troch it fergiftige bestridingsmiddels (lykas [[DDT]]) yn 'e lânbou. Nei it ferbod op dy middels folge in rap werstel. De fûgel wreide syn briedgebiet út fan 'e sângrûn nei de leechlizzende klaaigebieten en sels nei de grutte stêden. Dochs is der sûnt it jier 2000 wer in delgong te sjen, benammen op 'e hegere grûn. Yn Nederlân sakke it oantal fan sa'n 5.000 pearen yn 2000 nei likernôch 2.500 yn 2020. Redenen hjirfoar binne ûnder oare: * Predaasje: De weromkomst fan 'e [[hauk]], dy't de nêsten fan sparwers plonderet. * boskbehear: It omsetten fan jonge produksjebosken yn iepen natoergebieten, wêrtroch't habitat ferlern giet. * Iten: In tekoart oan proaifûgels op earme grûn. == Fergeliking mei de hauk == De sparwer wurdt faak betiizge mei de hauk (''Accipiter gentilis''). De wichtichste ferskillen binne: * Grutte: De sparwer is in stik lytser; in wyfke-sparwer is likernôch sa grut as in hauk-mantsje. * Silhûet: De sparwer hat in rjochtere sturt mei skerpe hoeken, wylst de hauk in rûne sturt hat. * Poaten: De sparwer hat tinne, giele poaten ("potleadpoaten"), de hauk hat folle dikkere en krêftiger poaten. == Ekology == [[Ofbyld:Accipiter nisus Forst Jungfernheide 080610.jpg|thumb|Nêst mei jonge sparwers.]] Sparwers binne spesjalisearre yn it fangen fan lytse fûgels, lykas [[mosken]], [[miezen]] en [[finken]]. Se jeie faak mei in ferrassingsoanfal, wêrby't se leech by de grûn of oer hagen hinne fleane om harren proai oer it mad te kommen. Tunen binne populêre jachtgebieten, benammen dêr't fûgelfoerplanken steane. Se bouwe harren nêst meastentiids yn beammen yn in ticht stikje bosk. It wyfke leit trije oant seis aaien. It mantsje soarget yn 'e briedtiid foar it iten, wylst it wyfke op it nêst bliuwt om de jongen te beskermjen. == Status en bedrigingen == [[Ofbyld:Accipiter nisus 2 (Martin Mecnarowski).jpg|thumb|left|Fûgel yn Tsjechje.]] Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] hat de sparwer de status net bedrige. Dochs hat de populaasje yn 'e 20e iuw in swiere klap krigen troch it gebrûk fan bestridingsmiddels lykas [[DDT]]. Dizze gifstoffen soargen derfoar dat de aaiskalen sa tin waarden, dat se ûnder it brieden brutsen. Sûnt it ferbod op dizze middels is de stân wer flink tanommen. Hjoed-de-dei binne botsingen tsjin glês en it ferlies fan gaadlik briedgebiet de grutste bedrigingen. De IUCN beskôget de populaasje as stabyl. == Etymology == De namme sparwer is ôflaat fan it Aldheechdútske ''Sparwâri'', in gearstalling fan ''sparo'' (mosk) en ''aro'' (earn). De betsjutting is dus letterlik "moskearn". Dat ferwiist nei de spesjalisearre jacht fan dizze rôffûgel op lytse sjongfûgels. Yn it Ingelsk is de namme ''Sparrowhawk'' op 'e selde wize opboud. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/eurasian-sparrowhawk-accipiter-nisus BirdLife International, oproppen 3 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/eurspa1?siteLanguage=nl eBird, oproppen 3 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/eurspa1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Accipiter nisus}} }} [[Kategory:Sparwer]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jersey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guernsey]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Man]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Madeara]] tazdruqzj968bx3hhk9tdalpsrkra1w 14 191569 1229282 1229265 2026-05-04T14:44:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 korr 1229282 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Accipiter}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]] m8chqfxkiwmzj0p5jkdfgr09nf5cusl 1 191571 1229272 1229271 2026-05-04T13:14:14Z Drewes 2754 /* */ Antwurd 1229272 wikitext text/x-wiki {{Ping|Drewes}} Goeie, ik tink dat dizze side better omneamd wurde kin yn Oświęcim. It konsintraasjekamp stiet bekend as Auschwitz en yn 'e Twadde Wrâldoarloch hiet ûnder de Dútske besetting ek it plak Auschwitz, mar yn 'e moderne Poalske kontekst is allinnich Oświęcim korrekt foar de stêd. Auschwitz wurdt tsjintwurdich hast altyd brûkt foar it kamp, mar net foar de stêd. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 4 mai 2026, 11.41 (CEST) :Goeie {{Ping|RomkeHoekstra}}. Ik ha der gjin beswier tsjin. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 4 mai 2026, 15.14 (CEST) cwmljktee4pt85exdtbmt5sjhbi15xd 1229276 1229272 2026-05-04T13:49:57Z Drewes 2754 Drewes hat de side [[Oerlis:Auschwitz (stêd)]] omneamd ta [[Oerlis:Oświęcim]]: Sjoch oerlis 1229272 wikitext text/x-wiki {{Ping|Drewes}} Goeie, ik tink dat dizze side better omneamd wurde kin yn Oświęcim. It konsintraasjekamp stiet bekend as Auschwitz en yn 'e Twadde Wrâldoarloch hiet ûnder de Dútske besetting ek it plak Auschwitz, mar yn 'e moderne Poalske kontekst is allinnich Oświęcim korrekt foar de stêd. Auschwitz wurdt tsjintwurdich hast altyd brûkt foar it kamp, mar net foar de stêd. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 4 mai 2026, 11.41 (CEST) :Goeie {{Ping|RomkeHoekstra}}. Ik ha der gjin beswier tsjin. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 4 mai 2026, 15.14 (CEST) cwmljktee4pt85exdtbmt5sjhbi15xd 0 191572 1229275 2026-05-04T13:49:57Z Drewes 2754 Drewes hat de side [[Auschwitz (stêd)]] omneamd ta [[Oświęcim]]: Sjoch oerlis 1229275 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Oświęcim]] spahul2kyeutgyp6uhpq58y0m9bws5z 1 191573 1229277 2026-05-04T13:49:57Z Drewes 2754 Drewes hat de side [[Oerlis:Auschwitz (stêd)]] omneamd ta [[Oerlis:Oświęcim]]: Sjoch oerlis 1229277 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Oerlis:Oświęcim]] hq4vxogzcv5en3hlzlma9hgmoi8lks0 0 191574 1229279 2026-05-04T14:36:11Z Drewes 2754 Side makke mei "{{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[30 maart]] [[1925]] | berteplak = [[Snits]] | stoarn = [[8 maart]] [[1945]] | stjerplak = [[Leusden]] (by [[Amersfoart]]) | etnisiteit..." 1229279 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[30 maart]] [[1925]] | berteplak = [[Snits]] | stoarn = [[8 maart]] [[1945]] | stjerplak = [[Leusden]] (by [[Amersfoart]]) | etnisiteit = {{FRLetn}} | regionale identiteit = | berop/amt = Studint | aktyf as = Fersetsstrider yn WOII | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Folkert Elsinga''' ([[Snits]], [[30 maart]] [[1925]] - [[Leusden]], [[8 maart]] [[1945]]), alias 'Fok', wie in fersetsstrider yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] út [[Rotterdam]] en aktyf lid fan de [[Lanlike Knokploegen]]. Hy waard arrestearre op 19 desimber 1944, tegearre mei syn suster Marijke, as gefolch fan it útpeilen fan in dêr oanwêzige stjoerder, en op 8 maart 1945 fusillearre te Leusden (Amersfoort), foar de oanslach by [[Woeste Hoeve]] op it haad fan de Dútske plysje yn Nederlân, [[Hanns Albin Rauter|Rauter]]. Elsinga wie de âldste soan fan [[Tjerk Elsinga]] (1903-1990), skûlnamme 'José', distriktslieder Rotterdam fan de L.O. ([[Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers]]), en nettsjinsteande syn jonge jierren in wichtich meiwurker, ûnder oare foar it ferfalskjen fan persoansbewizen, by de sabeare firma CoCo. Yn Rotterdam is in strjitte nei him ferneamd: Folkert Elsingastraat. {{Boarnen|boarnefernijing= * ''De straatnamen van Rotterdam'', Gemeentelijke archiefdienst Rotterdam, [[1992]] * Vries, G.J.P de ('Oom Gerrit') (1945) ''Achter de Schermen''. Rotterdam: PUBLICON. * [https://oorlogsgravenstichting.nl/personen/39293/folkert-elsinga oorlogsgravenstichting.nl], mei foto. }} {{DEFAULTSORT:Elsinga, Folkert}} [[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]] [[Kategory:Nederlânsk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn Snits]] [[Kategory:Persoan berne yn 1925]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1945]] 66yl2ogywcphaft9wtd9j8namtuz2du 0 191575 1229284 2026-05-04T14:48:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 betsj 1229284 wikitext text/x-wiki "'''Schindler's List'''" of '''Schindlers list''' hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings: {{TOCright}} *Schindlers list, in list mei nammen fan Joaden (de saneamde [[Schindlerjoaden]]), dy't yn 'e Holokaust rêden waarden fan 'e dea troch de Dútske sakeman [[Oskar Schindler]] *''Schindler's List'', de titel fan 'e Amerikaanske edysje fan 'e histoaryske roman ''[[Schindler's Ark]]'' út 1982 (oer Schindler en de Schindlerjoaden) fan 'e Australyske skriuwer Thomas Keneally *''[[Schindler's List]]'', in Amerikaanske histoaryske film (oer Schindler en de Schindlerjoaden) út 1993 ûnder rezjy fan Steven Spielberg *[[Schindler's List (soundtrack)|''Schindler's List'' (soundtrack)]], it soundtrackalbum fan dy film, ek út 1993, mei muzyk komponearre troch John Williams {{neibetsjuttings}} gz6xish9lvy2c51btchwef6yoo1z4wg 0 191576 1229285 2026-05-04T14:49:37Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Schindler's List (betsjuttingsside)]] 1229285 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Schindler's List (betsjuttingsside)]] bwb9tj8w2p1g8by9kxh27a2rnpbl39p 6 191577 1229287 2026-05-04T14:59:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 In screenshot út 'e film ''Schindler's List'' fan it it famke yn it reade jaske. 1229287 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == In screenshot út 'e film ''Schindler's List'' fan it it famke yn it reade jaske. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} i96re1y68wlhmn40dzfj72n5k95z0r9 1229288 1229287 2026-05-04T15:03:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1229288 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == In screenshot út 'e film ''Schindler's List'' fan it it famke yn it reade jaske. Oernommen fan 'e Ingelske Wikipedy. == Lisinsje == {{Unfrij ôfbyld |Omskriuwing = In screenshot út 'e film ''Schindler's List'' fan it it famke yn it reade jaske (wichtich filmelemint). |Boarne = Oernommen fan 'e Ingelske Wikipedy ([[:en:File:Schindlers_list_red_dress.JPG]]). Oarspronklike boarne: de film ''Schindler's List'' (screenshot). |Bysnien = Nee |Makker = [[Steven Spielberg]] |Eigner = [[Universal Pictures]] en [[Amblin Entertainment]] |Doel = Ta yllustraasje fan 'e paragraaf yn it artikel oer ''Schindler's List'' wêryn't it famke mei it reade jaske behannele wurdt. |Artikel(s) = [[Schindler's List]] |Ferfangberens = Net. |Lege resolúsje = Ja. |Oare ynformaasje = It famke waard spile troch Oliwia Dąbrowska. }} tbvttqp6uyvpzmi9fu48yz201omzf29 0 191578 1229296 2026-05-04T18:07:12Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultureel | namme = Kastiel fan de Teutonyske Ridderoarder yn Malbork | ôfbylding = Panorama of Malbork Castle, part 4.jpg | tekst = | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2= [..." 1229296 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultureel | namme = Kastiel fan de Teutonyske Ridderoarder yn Malbork | ôfbylding = Panorama of Malbork Castle, part 4.jpg | tekst = | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Malbork (powiat)|Malbork]] | plak = [[Malbork]] | kritearia = ii, iii, iv | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Europa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 847 | ynskriuwing = 1997 | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 14,36 ha | buffersône = 143,29 ha | bedrige = Nee | webside = [https://zamek.malbork.pl/ zamek.malbork.pl] | mapname = Poalen | mapwidth = | lat_deg = 54 | lat_min = 2 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 1 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan it kastiel yn Poalen }} It '''Kastiel fan Malbork''' ([[Poalsk]]: ''Zamek w Malborku''; [[Dútsk]]: ''Marienburg'') is mei in oerflak fan 143.591 m² it grutste kastiel fan 'e wrâld. It kompleks leit yn 'e Poalske stêd [[Malbork]] oan 'e rivier de [[Nogat]] en de bou fan it kastiel sette yn 'e jierren 1270 útein. De stêd en it kastiel krigen harren namme fan 'e hillige Marije, de beskermfrou fan 'e [[Dútske Oarder]]. It wie it haadkertier fan 'e steat fan 'e Dútske Oarder oarder en is hjoed-de-dei in wichtige toeristyske lokaasje dy't op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]] stiet. == Skiednis == It kastiel waard yn 'e 13e iuw boud troch de [[Teutoanen|Teutoanske]] Ridders, in lytse ridderoarder dy't it kastiel de namme Marienburg joech, nei Marije, de beskermhillige fan 'e oarder. It wie net allinnich in fort, mar ek it haadkertier fan 'e oarder en it sintrum fan harren machtige steat yn [[Prusen]]. Troch de iuwen hinne is it kastiel ferskate kearen útwreide om plak te bieden oan 'e groeiende groep ridders. It bestiet út trije dielen: * it Hege Kastiel (it religieuze en bestjoerlike hert fan it kastiel mei in kleastergong en kapittelseal); * it Middelste Kastiel (mei de wenferbliuwen en sealen foar gasten); * it Lege Kastiel (dêr't de ambachtslju en foarrieden ûnderbrocht wiene). It slot groeide út ta in ûntfangstsintrum foar foarsten út hiel West-Europa. == 15e iuw == Hoewol't it kastiel ryk fersierd wie, wie it ek in sterke fêsting. Yn 1410, nei de [[Slach by Tannenberg (1410)|Slach by Tannenberg]], besocht de Poalske kening it slot yn te nimmen, mar grutmaster Heinrich von Plauen wist it kastiel moannenlang mei súkses te ferdigenjen. Dochs kaam der in ein oan 'e bloeitiid. Doe't de Oarder yn jildpine kaam en de hiersoldaten net mear betelje koe, waard it kastiel yn ûnderpân jûn. Yn 1457 ferkochten de hiersoldaten it kastiel oan 'e Poalske kening. By de [[Twadde Frede fan Thorn]] (1466) waard it slot formeel eigendom fan 'e Poalske kroan. De Dútske Oarder ferhûze har sintrum dêrnei nei [[Königsberg]] (it hjoeddeiske Kaliningrad). == 18e en 19e iuw: Ferfal en weropbou == Yn 'e 18e iuw ferfoel it kastiel stadichoan. Under Poalsk bestjoer waard it noch as festing en opslachplak brûkt, mar nei de earste [[Poalske Dielingen|Poalske dieling]] (1772) kaam it yn hannen fan Prusen. It wie doe sa boufallich dat der sels oer ôfbraak praat waard. Yn 'e 19e iuw feroare dat troch in nije weach fan histoaryske belangstelling. Under lieding fan boumasters lykas Conrad Steinbrecht waard it kastiel tusken 1882 en 1902 yngreven restaurearre (en foar in part rekonstruearre). It waard in symboal fan 'e Dútske en Prusyske macht en in nasjonaal monumint foar it [[Dútske Keizerryk]]. == 20e iuw oant no == Yn 'e tiid fan it [[nasjonaalsosjalisme]] waard it kastiel brûkt foar partijgearkomsten en as opliedingsynstitút foar de [[SS]]. Oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]], yn 1945, waard it kastiel troch it [[Reade leger|Sovjet-leger]] foar de helte ferneatige. Nei de kriich waard it gebiet wer Poalsk. Hoewol't de Dútske Oarder yn 'e Poalske skiednis faak sjoen waard as in bedriging, hat Poalen it kastiel dochs mei soarch wersteld. Hjoed-de-dei wurdt it yn stân holden as in masterwurk fan midsiuwske arsjitektuer en as in wichtich ûnderdiel fan it Europeeske erfgoed. {{CommonsBalke|Castle in Malbork|Kastiel yn Malbork}} [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Poalen]] [[Kategory:Kastiel yn Poalen]] tebk97d6z9offl17vuomjeilnlg4p0o 1229297 1229296 2026-05-04T18:08:39Z RomkeHoekstra 10582 1229297 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultureel | namme = Kastiel fan de Teutonyske Ridderoarder yn Malbork | ôfbylding = Panorama of Malbork Castle, part 4.jpg | tekst = | lân = [[File:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Malbork (powiat)|Malbork]] | plak = [[Malbork]] | kritearia = ii, iii, iv | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Europa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 847 | ynskriuwing = 1997 | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 14,36 ha | buffersône = 143,29 ha | bedrige = Nee | webside = [https://zamek.malbork.pl/ zamek.malbork.pl] | mapname = Poalen | mapwidth = | lat_deg = 54 | lat_min = 2 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 1 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan it kastiel yn Poalen }} It '''Kastiel fan Malbork''' ([[Poalsk]]: ''Zamek w Malborku''; [[Dútsk]]: ''Marienburg'') is mei in oerflak fan 143.591 m² it grutste kastiel fan 'e wrâld. It kompleks leit yn 'e Poalske stêd [[Malbork]] oan 'e rivier de [[Nogat]] en de bou fan it kastiel sette yn 'e jierren 1270 útein. De stêd en it kastiel krigen harren namme fan 'e hillige Marije, de beskermfrou fan 'e [[Dútske Oarder]]. It wie it haadkertier fan 'e steat fan 'e Dútske Oarder oarder en is hjoed-de-dei in wichtige toeristyske lokaasje dy't op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]] stiet. == Skiednis == It kastiel waard yn 'e 13e iuw boud troch de [[Teutoanen|Teutoanske]] Ridders, in lytse ridderoarder dy't it kastiel de namme Marienburg joech, nei Marije, de beskermhillige fan 'e oarder. It wie net allinnich in fort, mar ek it haadkertier fan 'e oarder en it sintrum fan harren machtige steat yn [[Prusen]]. Troch de iuwen hinne is it kastiel ferskate kearen útwreide om plak te bieden oan 'e groeiende groep ridders. It bestiet út trije dielen: * it Hege Kastiel (it religieuze en bestjoerlike hert fan it kastiel mei in kleastergong en kapittelseal); * it Middelste Kastiel (mei de wenferbliuwen en sealen foar gasten); * it Lege Kastiel (dêr't de ambachtslju en foarrieden ûnderbrocht wiene). It slot groeide út ta in ûntfangstsintrum foar foarsten út hiel West-Europa. == 15e iuw == Hoewol't it kastiel ryk fersierd wie, wie it ek in sterke fêsting. Yn 1410, nei de [[Slach by Tannenberg (1410)|Slach by Tannenberg]], besocht de Poalske kening it slot yn te nimmen, mar grutmaster Heinrich von Plauen wist it kastiel moannenlang mei súkses te ferdigenjen. Dochs kaam der in ein oan 'e bloeitiid. Doe't de Oarder yn jildpine kaam en de hiersoldaten net mear betelje koe, waard it kastiel yn ûnderpân jûn. Yn 1457 ferkochten de hiersoldaten it kastiel oan 'e Poalske kening. By de [[Twadde Frede fan Thorn]] (1466) waard it slot formeel eigendom fan 'e Poalske kroan. De Dútske Oarder ferhûze har sintrum dêrnei nei [[Königsberg]] (it hjoeddeiske Kaliningrad). == 18e en 19e iuw: Ferfal en weropbou == Yn 'e 18e iuw ferfoel it kastiel stadichoan. Under Poalsk bestjoer waard it noch as festing en opslachplak brûkt, mar nei de earste [[Poalske Dielingen|Poalske dieling]] (1772) kaam it yn hannen fan Prusen. It wie doe sa boufallich dat der sels oer ôfbraak praat waard. Yn 'e 19e iuw feroare dat troch in nije weach fan histoaryske belangstelling. Under lieding fan boumasters lykas Conrad Steinbrecht waard it kastiel tusken 1882 en 1902 yngreven restaurearre (en foar in part rekonstruearre). It waard in symboal fan 'e Dútske en Prusyske macht en in nasjonaal monumint foar it [[Dútske Keizerryk]]. == 20e iuw oant no == Yn 'e tiid fan it [[nasjonaalsosjalisme]] waard it kastiel brûkt foar partijgearkomsten en as opliedingsynstitút foar de [[SS]]. Oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]], yn 1945, waard it kastiel troch it [[Reade leger|Sovjet-leger]] foar de helte ferneatige. Nei de kriich waard it gebiet wer Poalsk. Hoewol't de Dútske Oarder yn 'e Poalske skiednis faak sjoen waard as in bedriging, hat Poalen it kastiel dochs mei soarch wersteld. Hjoed-de-dei wurdt it yn stân holden as in masterwurk fan midsiuwske arsjitektuer en as in wichtich ûnderdiel fan it Europeeske erfgoed. {{CommonsBalke|Castle in Malbork|Kastiel yn Malbork}} {{DEFAULTSORT|Malbork}} [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Poalen]] [[Kategory:Kastiel yn Poalen]] dlnyvjwnfva2ga882m03zq45t9istmm 1229299 1229297 2026-05-04T18:13:41Z RomkeHoekstra 10582 1229299 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultureel | namme = Kastiel fan de Teutonyske Ridderoarder yn Malbork | ôfbylding = Panorama of Malbork Castle, part 4.jpg | tekst = | lân = [[File:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Malbork (powiat)|Malbork]] | plak = [[Malbork]] | kritearia = ii, iii, iv | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Europa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 847 | ynskriuwing = 1997 | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 14,36 ha | buffersône = 143,29 ha | bedrige = Nee | webside = [https://zamek.malbork.pl/ zamek.malbork.pl] | mapname = Poalen | mapwidth = | lat_deg = 54 | lat_min = 2 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 1 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan it kastiel yn Poalen }} It '''Kastiel fan Malbork''' ([[Poalsk]]: ''Zamek w Malborku''; [[Dútsk]]: ''Marienburg'') is mei in oerflak fan 143.591 m² it grutste kastiel fan 'e wrâld. It kompleks leit yn 'e Poalske stêd [[Malbork]] oan 'e rivier de [[Nogat]] en de bou fan it kastiel sette yn 'e jierren 1270 útein. De stêd en it kastiel krigen harren namme fan 'e hillige Marije, de beskermfrou fan 'e [[Dútske Oarder]]. It wie it haadkertier fan 'e steat fan 'e Dútske Oarder oarder en is hjoed-de-dei in wichtige toeristyske lokaasje dy't op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]] stiet. == Skiednis == It kastiel waard yn 'e 13e iuw boud troch de [[Teutoanen|Teutoanske]] Ridders, in lytse ridderoarder dy't it kastiel de namme Marienburg joech, nei Marije, de beskermhillige fan 'e oarder. It wie net allinnich in fort, mar ek it haadkertier fan 'e oarder en it sintrum fan harren machtige steat yn [[Prusen]]. Troch de iuwen hinne is it kastiel ferskate kearen útwreide om plak te bieden oan 'e groeiende groep ridders. It bestiet út trije dielen: * it Hege Kastiel (it religieuze en bestjoerlike hert fan it kastiel mei in kleastergong en kapittelseal); * it Middelste Kastiel (mei de wenferbliuwen en sealen foar gasten); * it Lege Kastiel (dêr't de ambachtslju en foarrieden ûnderbrocht wiene). It slot groeide út ta in ûntfangstsintrum foar foarsten út hiel West-Europa. == 15e iuw == Hoewol't it kastiel ryk fersierd wie, wie it ek in sterke fêsting. Yn 1410, nei de [[Slach by Tannenberg (1410)|Slach by Tannenberg]], besocht de Poalske kening it slot yn te nimmen, mar grutmaster Heinrich von Plauen wist it kastiel moannenlang mei súkses te ferdigenjen. Dochs kaam der in ein oan 'e bloeitiid. Doe't de Oarder yn jildpine kaam en de hiersoldaten net mear betelje koe, waard it kastiel yn ûnderpân jûn. Yn 1457 ferkochten de hiersoldaten it kastiel oan 'e Poalske kening. By de [[Twadde Frede fan Thorn]] (1466) waard it slot formeel eigendom fan 'e Poalske kroan. De Dútske Oarder ferhûze har sintrum dêrnei nei [[Königsberg]] (it hjoeddeiske Kaliningrad). == 18e en 19e iuw: Ferfal en weropbou == Yn 'e 18e iuw ferfoel it kastiel stadichoan. Under Poalsk bestjoer waard it noch as festing en opslachplak brûkt, mar nei de earste [[Poalske Dielingen|Poalske dieling]] (1772) kaam it yn hannen fan Prusen. It wie doe sa boufallich dat der sels oer ôfbraak praat waard. Yn 'e 19e iuw feroare dat troch in nije weach fan histoaryske belangstelling. Under lieding fan boumasters lykas Conrad Steinbrecht waard it kastiel tusken 1882 en 1902 yngreven restaurearre (en foar in part rekonstruearre). It waard in symboal fan 'e Dútske en Prusyske macht en in nasjonaal monumint foar it [[Dútske Keizerryk]]. == 20e iuw oant no == Yn 'e tiid fan it [[nasjonaalsosjalisme]] waard it kastiel brûkt foar partijgearkomsten en as opliedingsynstitút foar de [[SS]]. Oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]], yn 1945, waard it kastiel troch it [[Reade leger|Sovjet-leger]] foar de helte ferneatige. Nei de kriich waard it gebiet wer Poalsk. Hoewol't de Dútske Oarder yn 'e Poalske skiednis faak sjoen waard as in bedriging, hat Poalen it kastiel dochs mei soarch wersteld. Hjoed-de-dei wurdt it yn stân holden as in masterwurk fan midsiuwske arsjitektuer en as in wichtich ûnderdiel fan it Europeeske erfgoed. {{CommonsBalke|Castle in Malbork|Kastiel yn Malbork}} {{DEFAULTSORT:Malbork}} [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Poalen]] [[Kategory:Kastiel yn Poalen]] l8x972ufag6fipnlv9yx1gfatvmvxu7 1229307 1229299 2026-05-04T22:09:49Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* 20e iuw oant no */ kt 1229307 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultureel | namme = Kastiel fan de Teutonyske Ridderoarder yn Malbork | ôfbylding = Panorama of Malbork Castle, part 4.jpg | tekst = | lân = [[File:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Malbork (powiat)|Malbork]] | plak = [[Malbork]] | kritearia = ii, iii, iv | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Europa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 847 | ynskriuwing = 1997 | útwreiding = | koördinaten = | gebiet = 14,36 ha | buffersône = 143,29 ha | bedrige = Nee | webside = [https://zamek.malbork.pl/ zamek.malbork.pl] | mapname = Poalen | mapwidth = | lat_deg = 54 | lat_min = 2 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 1 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan it kastiel yn Poalen }} It '''Kastiel fan Malbork''' ([[Poalsk]]: ''Zamek w Malborku''; [[Dútsk]]: ''Marienburg'') is mei in oerflak fan 143.591 m² it grutste kastiel fan 'e wrâld. It kompleks leit yn 'e Poalske stêd [[Malbork]] oan 'e rivier de [[Nogat]] en de bou fan it kastiel sette yn 'e jierren 1270 útein. De stêd en it kastiel krigen harren namme fan 'e hillige Marije, de beskermfrou fan 'e [[Dútske Oarder]]. It wie it haadkertier fan 'e steat fan 'e Dútske Oarder oarder en is hjoed-de-dei in wichtige toeristyske lokaasje dy't op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]] stiet. == Skiednis == It kastiel waard yn 'e 13e iuw boud troch de [[Teutoanen|Teutoanske]] Ridders, in lytse ridderoarder dy't it kastiel de namme Marienburg joech, nei Marije, de beskermhillige fan 'e oarder. It wie net allinnich in fort, mar ek it haadkertier fan 'e oarder en it sintrum fan harren machtige steat yn [[Prusen]]. Troch de iuwen hinne is it kastiel ferskate kearen útwreide om plak te bieden oan 'e groeiende groep ridders. It bestiet út trije dielen: * it Hege Kastiel (it religieuze en bestjoerlike hert fan it kastiel mei in kleastergong en kapittelseal); * it Middelste Kastiel (mei de wenferbliuwen en sealen foar gasten); * it Lege Kastiel (dêr't de ambachtslju en foarrieden ûnderbrocht wiene). It slot groeide út ta in ûntfangstsintrum foar foarsten út hiel West-Europa. == 15e iuw == Hoewol't it kastiel ryk fersierd wie, wie it ek in sterke fêsting. Yn 1410, nei de [[Slach by Tannenberg (1410)|Slach by Tannenberg]], besocht de Poalske kening it slot yn te nimmen, mar grutmaster Heinrich von Plauen wist it kastiel moannenlang mei súkses te ferdigenjen. Dochs kaam der in ein oan 'e bloeitiid. Doe't de Oarder yn jildpine kaam en de hiersoldaten net mear betelje koe, waard it kastiel yn ûnderpân jûn. Yn 1457 ferkochten de hiersoldaten it kastiel oan 'e Poalske kening. By de [[Twadde Frede fan Thorn]] (1466) waard it slot formeel eigendom fan 'e Poalske kroan. De Dútske Oarder ferhûze har sintrum dêrnei nei [[Königsberg]] (it hjoeddeiske Kaliningrad). == 18e en 19e iuw: Ferfal en weropbou == Yn 'e 18e iuw ferfoel it kastiel stadichoan. Under Poalsk bestjoer waard it noch as festing en opslachplak brûkt, mar nei de earste [[Poalske Dielingen|Poalske dieling]] (1772) kaam it yn hannen fan Prusen. It wie doe sa boufallich dat der sels oer ôfbraak praat waard. Yn 'e 19e iuw feroare dat troch in nije weach fan histoaryske belangstelling. Under lieding fan boumasters lykas Conrad Steinbrecht waard it kastiel tusken 1882 en 1902 yngreven restaurearre (en foar in part rekonstruearre). It waard in symboal fan 'e Dútske en Prusyske macht en in nasjonaal monumint foar it [[Dútske Keizerryk]]. == 20e iuw oant no == Yn 'e tiid fan it [[nasjonaalsosjalisme]] waard it kastiel brûkt foar partijgearkomsten en as opliedingsynstitút foar de [[SS]]. Oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]], yn 1945, waard it kastiel troch it [[Reade leger|Sovjet-leger]] foar de helte ferneatige. Nei de kriich waard it gebiet wer Poalsk. Hoewol't de Dútske Oarder yn 'e Poalske skiednis faak sjoen waard as in bedriging, hat Poalen it kastiel dochs mei soarch wersteld. Hjoed-de-dei wurdt it yn stân holden as in masterwurk fan midsiuwske arsjitektuer en as in wichtich ûnderdiel fan it Europeeske erfgoed. {{CommonsBalke|Castle in Malbork|Kastiel yn Malbork}} {{DEFAULTSORT:Malbork}} [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Poalen]] [[Kategory:Kastiel yn Poalen]] [[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út de 14e iuw]] ni5jk88wygh2yci7p5daaiwr8l4q5a3 14 191579 1229298 2026-05-04T18:13:19Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Castles in Poland|Kastielen yn Poalen}} [[Kategory:Kastiel|Poalen]] [[Kategory:Bouwurk yn Poalen]]" 1229298 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Castles in Poland|Kastielen yn Poalen}} [[Kategory:Kastiel|Poalen]] [[Kategory:Bouwurk yn Poalen]] gg5i1k9vs0q471xsw1gm9viqpqdkyl9 0 191580 1229300 2026-05-04T19:17:59Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malbork | ôfbylding = SM Malbork ratusz (1) ID 636787.jpg | ôfbyldingstekst = Riedshûs | flagge = POL Malbork flag.svg | wapen = POL Malbork COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] (Pomorskie) | boargemaster = | ynwennertal = 36.709 <small>(2024)</sma..." 1229300 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malbork | ôfbylding = SM Malbork ratusz (1) ID 636787.jpg | ôfbyldingstekst = Riedshûs | flagge = POL Malbork flag.svg | wapen = POL Malbork COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] (Pomorskie) | boargemaster = | ynwennertal = 36.709 <small>(2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 17,15 km² | befolkingstichtens = 2.140 ynw./km² | hichte = 6 m | stifting = 1274 (stedsrjochten yn 1286) | postkoade = 82-200 oant 82-210 | netnûmer = (+48) 55 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.urzad.malbork.pl www.urzad.malbork.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 54 | lat_min = 02 | lat_sec = 10 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 01 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Malbork yn Poalen }} '''Malbork''' ([[Dútsk]]: ''Marienburg'') is in stêd yn it noarden fan [[Poalen]], yn it [[woiwodskip]] [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]]. De stêd leit oan 'e rivier de [[Nogat]], in earm fan de [[Wisla]], en is it haadplak fan 'e provinsje (powiat) Malbork. De stêd is ferneamd fanwegen it [[Kastiel fan Malbork|Slot Marienburg]], it grutste bakstiennen gebou fan 'e wrâld en ien fan 'e grutste fêstings yn Jeropa. It kastiel waard yn 'e 13e iuw boud troch de [[Dútske Oarder]] (de Krúsfarders) en tsjinne fan 1309 oant 1457 as residinsje foar de Grutmaster fan 'e oarder. Sûnt 1997 stiet it kastiel op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Malbork Castle in the afternoon.jpg|thumb|left|Kastiel.]] De skiednis fan Malbork is nau ferbûn mei de Dútske Oarder. Nei de stifting yn 1274 groeide it plak rap en it krige yn 1286 stedsrjochten. Yn de [[Trettinjierrige Kriich]] (1454–1466) foel de stêd yn hannen fan 'e Poalske kening. It kastiel waard troch de Dútske Oarder yn ûnderpan jûn oan harren eigen hiersoldaten om skulden ôf te beteljen, dy't it dêrnei wer trochferkochten oan 'e Poalske kening. Nei de earste [[Poalke Dielingen|Poalske dieling]] yn 1772 kaam Malbork by [[Prusen]] te hearren. De stêd bleau Dútsk oant de ein fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] yn 1945. Yn dy oarloch waard de stêd foar in grut part (likernôch 80%) ferwoastge by swiere gefjochten tusken de [[Wehrmacht]] en it [[Reade Leger]]. Nei de oarloch waard de stêd ûnder Poalsk bestjoer set, de [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|Dútske befolking waard ferdreaun]] en de namme waard offisjeel feroare yn Malbork. == Ekonomy == Hjoed-de-dei is it toerisme de wichtichste ynkomstenboarne foar de stêd, mei tank oan 'e miljoenen toeristen dy't alle jierren in besite bringe oan it kastiel. Dêrnjonken hat de stêd wat lichte yndustry en in wichtige sûkerfabryk. Troch de lizzing oan it spoar tusken [[Warsjau]] en [[Gdańsk]] is de stêd ek in wichtich ferkearsknooppunt yn 'e regio. == Toerisme == * Yn 'e Alde Stêd stiet it goatyske stedshûs út de 14e iuw (boud tusken 1365 en 1380). Hoewol't de omjouwing yn 'e Twadde Wrâldkriich swier skansearre en net werom te kennen is, is dit bakstiennen gebou bewarre bleaun. It hat in karakteristike trepgevel en jout in goed byld fan 'e midsiuwske arsjitektuer fan 'e stêd. [[Ofbyld:Malbork Brama Garncarska 1.jpg|thumb|left|Pottebakkerspoarte.]] * De Marijepoarte en de Pottemakkerspoarte (''Brama Mariacka i Brama Garncarska'') binne de twa oerbleaune stedspoarten dy't ûnderdiel wiene fan 'e âlde fêstingsmuorren. Se binne 14e-iuwsk en ferbine it kastiel mei de histoaryske binnenstêd. [[Ofbyld:Malbork kosciol Jana Chrzciciela (dron1).jpg|thumb|Sint-Jan de Dopertsjerke.]] * De Sint-Jan de Dopertsjerke (''Kościół św. Jana Chrzciciela'') stiet tichteby it kastiel en is boud yn 'e [[bakstiengotyk]]. De tsjerke is ien fan 'e âldste tsjerken fan Malbork en hie yn 'e tiid fan 'e Dútske Oarder in wichtige religieuze funksje foar de boargers fan 'e stêd. * It [[Neogotyk|neogoatyske]] treinstasjon út 1890 is ien fan 'e moaiste histoaryske stasjons yn dit part fan Poalen. === Oars === * Foar famyljes mei bern is it DinoPark oan 'e râne fan 'e stêd in besite wurdich. Njonken de bewegende dinosauriërs is der in lytse bistetún en in "5D"-bioskoop. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Malbork}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] nepdfnjqwps7sv5q58x86xk6rz2hsv8 1229301 1229300 2026-05-04T19:20:31Z RomkeHoekstra 10582 1229301 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malbork | ôfbylding = SM Malbork ratusz (1) ID 636787.jpg | ôfbyldingstekst = Riedshûs | flagge = POL Malbork flag.svg | wapen = POL Malbork COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] (Pomorskie) | boargemaster = | ynwennertal = 36.709 <small>(2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 17,15 km² | befolkingstichtens = 2.140 ynw./km² | hichte = 6 m | stifting = 1274 (stedsrjochten yn 1286) | postkoade = 82-200 oant 82-210 | netnûmer = (+48) 55 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.urzad.malbork.pl www.urzad.malbork.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 54 | lat_min = 02 | lat_sec = 10 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 01 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Malbork yn Poalen }} '''Malbork''' ([[Dútsk]]: ''Marienburg'') is in stêd yn it noarden fan [[Poalen]], yn it [[woiwodskip]] [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]]. De stêd leit oan 'e rivier de [[Nogat]], in earm fan de [[Wisla]], en is it haadplak fan 'e provinsje (powiat) Malbork. De stêd is ferneamd fanwegen it [[Kastiel fan Malbork|Slot Marienburg]], it grutste bakstiennen gebou fan 'e wrâld en ien fan 'e grutste fêstings yn Jeropa. It kastiel waard yn 'e 13e iuw boud troch de [[Dútske Oarder]] (de Krúsfarders) en tsjinne fan 1309 oant 1457 as residinsje foar de Grutmaster fan 'e oarder. Sûnt 1997 stiet it kastiel op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Malbork Castle in the afternoon.jpg|thumb|left|Kastiel.]] De skiednis fan Malbork is nau ferbûn mei de Dútske Oarder. Nei de stifting yn 1274 groeide it plak rap en it krige yn 1286 stedsrjochten. Yn de [[Trettinjierrige Kriich]] (1454–1466) foel de stêd yn hannen fan 'e Poalske kening. It kastiel waard troch de Dútske Oarder yn ûnderpan jûn oan harren eigen hiersoldaten om skulden ôf te beteljen, dy't it dêrnei wer trochferkochten oan 'e Poalske kening. Nei de earste [[Poalke Dielingen|Poalske dieling]] yn 1772 kaam Malbork by [[Prusen]] te hearren. De stêd bleau Dútsk oant de ein fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] yn 1945. Yn dy oarloch waard de stêd foar in grut part (likernôch 80%) ferwoastge by swiere gefjochten tusken de [[Wehrmacht]] en it [[Reade Leger]]. Nei de oarloch waard de stêd ûnder Poalsk bestjoer set, de [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|Dútske befolking waard ferdreaun]] en de namme waard offisjeel feroare yn Malbork. == Ekonomy == Hjoed-de-dei is it toerisme de wichtichste ynkomstenboarne foar de stêd, mei tank oan 'e miljoenen toeristen dy't alle jierren in besite bringe oan it kastiel. Dêrnjonken hat de stêd wat lichte yndustry en in wichtige sûkerfabryk. Troch de lizzing oan it spoar tusken [[Warsjau]] en [[Gdańsk]] is de stêd ek in wichtich ferkearsknooppunt yn 'e regio. == Toerisme == Njonken it kastiel hat de stêd noch in pear monuminten dy't it besjen wurdich binne: * Yn 'e Alde Stêd stiet it goatyske stedshûs út de 14e iuw (boud tusken 1365 en 1380). Hoewol't de omjouwing yn 'e Twadde Wrâldkriich swier skansearre en net werom te kennen is, is dit bakstiennen gebou bewarre bleaun. It hat in karakteristike trepgevel en jout in goed byld fan 'e midsiuwske arsjitektuer fan 'e stêd. [[Ofbyld:Malbork Brama Garncarska 1.jpg|thumb|left|Pottebakkerspoarte.]] * De Marijepoarte en de Pottemakkerspoarte (''Brama Mariacka i Brama Garncarska'') binne de twa oerbleaune stedspoarten dy't ûnderdiel wiene fan 'e âlde fêstingsmuorren. Se binne 14e-iuwsk en ferbine it kastiel mei de histoaryske binnenstêd. [[Ofbyld:Malbork kosciol Jana Chrzciciela (dron1).jpg|thumb|Sint-Jan de Dopertsjerke.]] * De Sint-Jan de Dopertsjerke (''Kościół św. Jana Chrzciciela'') stiet tichteby it kastiel en is boud yn 'e [[bakstiengotyk]]. De tsjerke is ien fan 'e âldste tsjerken fan Malbork en hie yn 'e tiid fan 'e Dútske Oarder in wichtige religieuze funksje foar de boargers fan 'e stêd. * It [[Neogotyk|neogoatyske]] treinstasjon út 1890 is ien fan 'e moaiste histoaryske stasjons yn dit part fan Poalen. === Oars === * Foar famyljes mei bern is it DinoPark oan 'e râne fan 'e stêd in besite wurdich. Njonken de bewegende dinosauriërs is der in lytse bistetún en in "5D"-bioskoop. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Malbork}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] ly3imw9hc2xxi6tlkxqafo5x6bf44ub 1229308 1229301 2026-05-04T22:11:03Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Oars */ kt 1229308 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malbork | ôfbylding = SM Malbork ratusz (1) ID 636787.jpg | ôfbyldingstekst = Riedshûs | flagge = POL Malbork flag.svg | wapen = POL Malbork COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] (Pomorskie) | boargemaster = | ynwennertal = 36.709 <small>(2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 17,15 km² | befolkingstichtens = 2.140 ynw./km² | hichte = 6 m | stifting = 1274 (stedsrjochten yn 1286) | postkoade = 82-200 oant 82-210 | netnûmer = (+48) 55 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.urzad.malbork.pl www.urzad.malbork.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 54 | lat_min = 02 | lat_sec = 10 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 01 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Malbork yn Poalen }} '''Malbork''' ([[Dútsk]]: ''Marienburg'') is in stêd yn it noarden fan [[Poalen]], yn it [[woiwodskip]] [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]]. De stêd leit oan 'e rivier de [[Nogat]], in earm fan de [[Wisla]], en is it haadplak fan 'e provinsje (powiat) Malbork. De stêd is ferneamd fanwegen it [[Kastiel fan Malbork|Slot Marienburg]], it grutste bakstiennen gebou fan 'e wrâld en ien fan 'e grutste fêstings yn Jeropa. It kastiel waard yn 'e 13e iuw boud troch de [[Dútske Oarder]] (de Krúsfarders) en tsjinne fan 1309 oant 1457 as residinsje foar de Grutmaster fan 'e oarder. Sûnt 1997 stiet it kastiel op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Malbork Castle in the afternoon.jpg|thumb|left|Kastiel.]] De skiednis fan Malbork is nau ferbûn mei de Dútske Oarder. Nei de stifting yn 1274 groeide it plak rap en it krige yn 1286 stedsrjochten. Yn de [[Trettinjierrige Kriich]] (1454–1466) foel de stêd yn hannen fan 'e Poalske kening. It kastiel waard troch de Dútske Oarder yn ûnderpan jûn oan harren eigen hiersoldaten om skulden ôf te beteljen, dy't it dêrnei wer trochferkochten oan 'e Poalske kening. Nei de earste [[Poalke Dielingen|Poalske dieling]] yn 1772 kaam Malbork by [[Prusen]] te hearren. De stêd bleau Dútsk oant de ein fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] yn 1945. Yn dy oarloch waard de stêd foar in grut part (likernôch 80%) ferwoastge by swiere gefjochten tusken de [[Wehrmacht]] en it [[Reade Leger]]. Nei de oarloch waard de stêd ûnder Poalsk bestjoer set, de [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|Dútske befolking waard ferdreaun]] en de namme waard offisjeel feroare yn Malbork. == Ekonomy == Hjoed-de-dei is it toerisme de wichtichste ynkomstenboarne foar de stêd, mei tank oan 'e miljoenen toeristen dy't alle jierren in besite bringe oan it kastiel. Dêrnjonken hat de stêd wat lichte yndustry en in wichtige sûkerfabryk. Troch de lizzing oan it spoar tusken [[Warsjau]] en [[Gdańsk]] is de stêd ek in wichtich ferkearsknooppunt yn 'e regio. == Toerisme == Njonken it kastiel hat de stêd noch in pear monuminten dy't it besjen wurdich binne: * Yn 'e Alde Stêd stiet it goatyske stedshûs út de 14e iuw (boud tusken 1365 en 1380). Hoewol't de omjouwing yn 'e Twadde Wrâldkriich swier skansearre en net werom te kennen is, is dit bakstiennen gebou bewarre bleaun. It hat in karakteristike trepgevel en jout in goed byld fan 'e midsiuwske arsjitektuer fan 'e stêd. [[Ofbyld:Malbork Brama Garncarska 1.jpg|thumb|left|Pottebakkerspoarte.]] * De Marijepoarte en de Pottemakkerspoarte (''Brama Mariacka i Brama Garncarska'') binne de twa oerbleaune stedspoarten dy't ûnderdiel wiene fan 'e âlde fêstingsmuorren. Se binne 14e-iuwsk en ferbine it kastiel mei de histoaryske binnenstêd. [[Ofbyld:Malbork kosciol Jana Chrzciciela (dron1).jpg|thumb|Sint-Jan de Dopertsjerke.]] * De Sint-Jan de Dopertsjerke (''Kościół św. Jana Chrzciciela'') stiet tichteby it kastiel en is boud yn 'e [[bakstiengotyk]]. De tsjerke is ien fan 'e âldste tsjerken fan Malbork en hie yn 'e tiid fan 'e Dútske Oarder in wichtige religieuze funksje foar de boargers fan 'e stêd. * It [[Neogotyk|neogoatyske]] treinstasjon út 1890 is ien fan 'e moaiste histoaryske stasjons yn dit part fan Poalen. === Oars === * Foar famyljes mei bern is it DinoPark oan 'e râne fan 'e stêd in besite wurdich. Njonken de bewegende dinosauriërs is der in lytse bistetún en in "5D"-bioskoop. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Malbork}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn 1274]] st6jrn8295in5a8ohnrjkxj6so2469m 0 191581 1229304 2026-05-04T21:56:14Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Wurk}} {{Bistesoarte |Namme = Pearelglee |Ofbyld = [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii Pearl Kite (cropped).jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[pearelgleeën]] (''Gampsonyx'') |Wittenskiplike namme= Gampsonyx swainsonii |Beskriuwer,..." 1229304 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Bistesoarte |Namme = Pearelglee |Ofbyld = [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii Pearl Kite (cropped).jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[pearelgleeën]] (''Gampsonyx'') |Wittenskiplike namme= Gampsonyx swainsonii |Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], [[1825]] |IUCN-status = [[IUCN-status]]: <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span> |lânkaart = [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii map.svg|250px]] }} De '''pearelglee''' is in hiele lytse rôffûgel yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). == Skaaimerken == Mei in lingte fan mar 20 oant 23 sintimeter is de pearelglee de lytste rôffûgel fan 'e [[Nije Wrâld]]. De boppekant is meastentiids griis-swart, wylst de ûnderkant wyt mei wat oranje-brune tinten is. De wangen en de foarholle ha ek in bleekoranje kleur. De fûgel hat opfallende giele poaten en in giele snaffelbasis. == Fersprieding en leefgebiet == Dizze soarte komt foar yn iepen- en [[savanne|savannelânskippen]] fan [[Súd-Amearika]]. De fersprieding is opdield oer trije [[ûndersoarte|ûndersoarten]]: * ''G. s. leonae'': Komt foar fan [[Nikaragua]] oant it noarden fan Súd-Amearika. * ''G. s. magnus'': Libbet yn it westen fan [[Kolombia]] oant it westen fan [[Perû]]. * ''G. s. swainsonii'': De meast fersprate foarm, fan it midden fan [[Brazylje]] oant Argentynje. == Ekology en gedrach == De pearelglee is in rôffûgel fan it iepen fjild. Oars as de measte oare gleeën, dy't faak op ynsekten jage, hat dizze lytse jager in oare spesjaliteit. Hy sit faak op in heech útsjochpunt, lykas in deade tûke of in tillefoanpeal, om syn proai te ferkennen. Hy yt foaral hagedissen, mar ek grutte ynsekten en soms lytse fûgels. As er in proai sjocht, dûkt er der boppe-op, in bytsje lykas in [[wikel]] dat ek dwaan kin. Se bouwe in lyts nêst fan tûken yn in beamtotop. It wyfke leit meastentiids twa oant fjouwer aaien. == Status en bedrigingen == De soarte hat de status net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade List fan de IUCN]]. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 0,5 oant 5 miljoen folwoeksen fûgels. Oars as in soad oare rôffûgels, liket de pearelglee yn oantal ta te nimmen. Dat komt om't [[ûntbosking]] foar dizze fûgel eins mear gaadlik leefgebiet (iepen savanne en lânbougrûn) opleveret. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pearl-kite-gampsonyx-swainsonii BirdLife International, oproppen 3 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/peakit1 eBird, oproppen 3 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/peakit1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gampsonyx swainsonii}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pearelglee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragua]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] mcsmjnkw0qw9nu7mzojivpa4b3ci6tr 1229311 1229304 2026-05-05T07:35:04Z RomkeHoekstra 10582 1229311 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Pearelglee |Ofbyld = [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii Pearl Kite (cropped).jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[pearelgleeën]] (''Gampsonyx'') |Wittenskiplike namme= Gampsonyx swainsonii |Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], [[1825]] |IUCN-status = [[IUCN-status]]: <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span> |lânkaart = [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii map.svg|250px]] }} De '''pearelglee''' is in lytse rôffûgel fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). == Skaaimerken == Mei in lingte fan 20 oant 23 sintimeter is de pearelglee de lytste rôffûgel fan 'e [[Nije Wrâld]]. De boppekant is meastentiids griis-swart, wylst de ûnderkant wyt mei wat oranje-brune tinten is. De wangen en de foarholle ha ek in bleek-oranje kleur. Op 'e sydkanten fan it boppeboarst sitte in pear lytse swarte plakken. De fûgel hat opfallende giele poaten en in giele snaffelbasis. == Fersprieding en leefgebiet == Dizze soarte komt foar yn [[savanne|savannelânskippen]] fan [[Súd-Amearika]]. De soarte wurdt opdield yn trije [[ûndersoarte]]n: * ''G. s. leonae'': Komt foar fan [[Nikaragua]] oant it noarden fan Súd-Amearika. * ''G. s. magnus'': Libbet yn it westen fan [[Kolombia]] oant it westen fan [[Perû]]. * ''G. s. swainsonii'': De meast fersprate foarm, fan it midden fan [[Brazylje]] oant Argentynje. == Ekology en gedrach == De pearelglee is in rôffûgel fan it iepen fjild. Oars as de measte oare gleeën, dy't faak op ynsekten jeie, hat dizze lytse jager in oare spesjaliteit. Hy sit faak op in heech útsjochpunt, lykas in deade tûke of in tillefoanpeal, om syn proai te ferkennen. Hy yt foaral hagedissen, mar ek grutte ynsekten en soms lytse fûgels. As er in proai sjocht, dûkt er der boppe-op, in bytsje lykas in [[wikel]] dat ek dwaan kin. Se bouwe in lyts nêst fan tûken yn in beamtop. It wyfke leit meastentiids twa oant fjouwer aaien. == Status en bedrigingen == De soarte hat de status net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade List fan de IUCN]]. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 0,5 oant 5 miljoen folwoeksen fûgels. Oars as in soad oare rôffûgels, liket de pearelglee yn oantal ta te nimmen. Dat komt om't [[ûntbosking]] foar dizze fûgel eins mear gaadlik leefgebiet (iepen savanne en lânbougrûn) opleveret. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pearl-kite-gampsonyx-swainsonii BirdLife International, oproppen 3 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/peakit1 eBird, oproppen 3 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/peakit1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gampsonyx swainsonii}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pearelglee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] djjmja5uyuz4l3zgdxbif7ip5297h36 1229313 1229311 2026-05-05T07:37:49Z RomkeHoekstra 10582 1229313 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Pearelglee |Ofbyld = [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii Pearl Kite (cropped).jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[pearelgleeën]] (''Gampsonyx'') |Wittenskiplike namme= Gampsonyx swainsonii |Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], [[1825]] |IUCN-status = [[IUCN-status]]: <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span> |lânkaart = [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii map.svg|250px]] }} De '''pearelglee''' (''Gampsonyx swainsonii'') is in lytse rôffûgel fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). == Skaaimerken == Mei in lingte fan 20 oant 23 sintimeter is de pearelglee de lytste rôffûgel fan 'e [[Nije Wrâld]]. De boppekant is meastentiids griis-swart, wylst de ûnderkant wyt mei wat oranje-brune tinten is. De wangen en de foarholle ha ek in bleek-oranje kleur. Op 'e sydkanten fan it boppeboarst sitte in pear lytse swarte plakken. De fûgel hat opfallende giele poaten en in giele snaffelbasis. == Fersprieding en leefgebiet == Dizze soarte komt foar yn [[savanne|savannelânskippen]] fan [[Súd-Amearika]]. De soarte wurdt opdield yn trije [[ûndersoarte]]n: * ''G. s. leonae'': Komt foar fan [[Nikaragua]] oant it noarden fan Súd-Amearika. * ''G. s. magnus'': Libbet yn it westen fan [[Kolombia]] oant it westen fan [[Perû]]. * ''G. s. swainsonii'': De meast fersprate foarm, fan it midden fan [[Brazylje]] oant Argentynje. == Ekology en gedrach == De pearelglee is in rôffûgel fan it iepen fjild. Oars as de measte oare gleeën, dy't faak op ynsekten jeie, hat dizze lytse jager in oare spesjaliteit. Hy sit faak op in heech útsjochpunt, lykas in deade tûke of in tillefoanpeal, om syn proai te ferkennen. Hy yt foaral hagedissen, mar ek grutte ynsekten en soms lytse fûgels. As er in proai sjocht, dûkt er der boppe-op, in bytsje lykas in [[wikel]] dat ek dwaan kin. Se bouwe in lyts nêst fan tûken yn in beamtop. It wyfke leit meastentiids twa oant fjouwer aaien. == Status en bedrigingen == De soarte hat de status net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade List fan de IUCN]]. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 0,5 oant 5 miljoen folwoeksen fûgels. Oars as in soad oare rôffûgels, liket de pearelglee yn oantal ta te nimmen. Dat komt om't [[ûntbosking]] foar dizze fûgel eins mear gaadlik leefgebiet (iepen savanne en lânbougrûn) opleveret. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pearl-kite-gampsonyx-swainsonii BirdLife International, oproppen 3 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/peakit1 eBird, oproppen 3 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/peakit1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gampsonyx swainsonii}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pearelglee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] l5r7zyes7tgl7hfgakn8or3rigfczdb 1229319 1229313 2026-05-05T10:34:11Z Drewes 2754 /* Ekology en gedrach */ [[]] oars 1229319 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Pearelglee |Ofbyld = [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii Pearl Kite (cropped).jpg|250px]] |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[pearelgleeën]] (''Gampsonyx'') |Wittenskiplike namme= Gampsonyx swainsonii |Beskriuwer, jier= [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], [[1825]] |IUCN-status = [[IUCN-status]]: <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span> |lânkaart = [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii map.svg|250px]] }} De '''pearelglee''' (''Gampsonyx swainsonii'') is in lytse rôffûgel fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). == Skaaimerken == Mei in lingte fan 20 oant 23 sintimeter is de pearelglee de lytste rôffûgel fan 'e [[Nije Wrâld]]. De boppekant is meastentiids griis-swart, wylst de ûnderkant wyt mei wat oranje-brune tinten is. De wangen en de foarholle ha ek in bleek-oranje kleur. Op 'e sydkanten fan it boppeboarst sitte in pear lytse swarte plakken. De fûgel hat opfallende giele poaten en in giele snaffelbasis. == Fersprieding en leefgebiet == Dizze soarte komt foar yn [[savanne|savannelânskippen]] fan [[Súd-Amearika]]. De soarte wurdt opdield yn trije [[ûndersoarte]]n: * ''G. s. leonae'': Komt foar fan [[Nikaragua]] oant it noarden fan Súd-Amearika. * ''G. s. magnus'': Libbet yn it westen fan [[Kolombia]] oant it westen fan [[Perû]]. * ''G. s. swainsonii'': De meast fersprate foarm, fan it midden fan [[Brazylje]] oant Argentynje. == Ekology en gedrach == De pearelglee is in rôffûgel fan it iepen fjild. Oars as de measte oare gleeën, dy't faak op ynsekten jeie, hat dizze lytse jager in oare spesjaliteit. Hy sit faak op in heech útsjochpunt, lykas in deade tûke of in tillefoanpeal, om syn proai te ferkennen. Hy yt foaral hagedissen, mar ek grutte ynsekten en soms lytse fûgels. As er in proai sjocht, dûkt er der boppe-op, in bytsje lykas in [[Reade wikel|wikel]] dat ek dwaan kin. Se bouwe in lyts nêst fan tûken yn in beamtop. It wyfke leit meastentiids twa oant fjouwer aaien. == Status en bedrigingen == De soarte hat de status net bedrige (''Least Concern'') op 'e [[Reade List fan de IUCN]]. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 0,5 oant 5 miljoen folwoeksen fûgels. Oars as in soad oare rôffûgels, liket de pearelglee yn oantal ta te nimmen. Dat komt om't [[ûntbosking]] foar dizze fûgel eins mear gaadlik leefgebiet (iepen savanne en lânbougrûn) opleveret. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pearl-kite-gampsonyx-swainsonii BirdLife International, oproppen 3 maaie 2026.] * [https://ebird.org/species/peakit1 eBird, oproppen 3 maaie 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/peakit1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 4 maaie 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gampsonyx swainsonii}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Pearelglee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Argentynje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bolivia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Paraguay]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Trinidad en Tobago]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]] i16xprnjsno8rce0jrfd7xoi6swvs93 0 191582 1229306 2026-05-04T21:57:37Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Pearelglee]] 1229306 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pearelglee]] ga450dvjaajqa1h1ohkspehfuz4nzwm 14 191583 1229309 2026-05-04T22:11:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229309 wikitext text/x-wiki [[Kategory:1274]] [[Kategory:Plak stifte yn de 13e iuw|1274]] gv4ybh9eonpuibuemjx938341waiqsn 14 191584 1229312 2026-05-05T07:36:56Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Gampsonyx|pearelgleeën}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Haukfûgel]]" 1229312 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Gampsonyx|pearelgleeën}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Haukfûgel]] pl5s8u5060dmmu6lfbsmuisuwuod7c6 0 191585 1229314 2026-05-05T08:57:46Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks katedraal | namme = Katedrale basilyk fan Jehannes de Doper en Jehannes de Evangelist<br>small>Bazylika katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty</small> | ôfbylding = Torun katedra sw Janow (2).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Sint-Jehanneskatedraal yn Toruń | lân = Poalen | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienhe..." 1229314 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks katedraal | namme = Katedrale basilyk fan Jehannes de Doper en Jehannes de Evangelist<br>small>Bazylika katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty</small> | ôfbylding = Torun katedra sw Janow (2).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Sint-Jehanneskatedraal yn Toruń | lân = Poalen | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Koelaavje-Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2= Toruń (stêdskontekst) | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Toruń]] | adres = ul. Żeglarska 16, 87-100 Toruń | koördinaten = {{coord|53|00|33|N|18|36|22|E|display=inline,title}} | tsjerkegenoatskip = <small>[[Roomsk-Katolike Tsjerke]]</small> | bisdom = Toruń | aartsbisdom = Gdańsk | patroanhillige = [[Jehannes de Doper]]<br> [[Jehannes de Evangelist]] | wijd oan = | status = [[katedraal]], [[basilica minor]] | arsjitekt = Hans Gotland (û.o.) | yngenieur = | boujier = ca. 1260 - 1500 | sloopjier = | boustyl = [[Bakstiengotyk]] | hichte = 52 m (toer), 27,3 m (skip) | monumintale status = [[UNESCO]] [[Wrâlderfgoed]] | monumintnûmer = A/377 | webside = [https://katedrajanow.pl/ katedrajanow.pl] | mapname = Poalen | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 00 | lat_sec = 33 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 36 | lon_sec = 22 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = De katedraal yn Toruń }} De '''Sint-Jehanneskatedraal''' of de '''Katedrale basilyk fan Jehannes de Doper en Jehannes de Evangelist''' ([[Poalsk]]: ''Bazylika katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty'', [[Dútsk]]: ''Dom St. Johannes''), yn 'e [[Poalen|Poalske]] stêd [[Toruń]] is de katedraal fan it bisdom Toruń. Dizze katedraal leit yn 'e binnenstêd fan Toruń, dy't ûnderdiel útmakket fan 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]]. De tsjerke hat dielen dy’t boud binne yn [[Gotyk|goatyske]] styl en yn barokstyl. In diel fan de alters is [[Barok (styl)|barok]]. It eksterieur fan 'e tsjerke is in foarbyld fan 'e [[bakstiengotyk]]. == Skiednis == De âldste dielen fan 'e tsjerke datearje fan 1260 en binne boud yn goatyske styl; de lêste tafoegings oan it eksterieur binne út de perioade om 1500 hinne en binne foltôge troch arsjitekt Hans Gotland. De toer waard yn 1433 foltôge. It âldste diel fan 'e tsjerke is it prysterkoar, mar de fresko’s dêr binne pas yn 'e 14e en 15e iuw oanbrocht. Der is dus sa'n 250 jier oan 'e tsjerke wurke. [[Ofbyld:Torun Cathedral 05.JPG|thumb|left|Doopfont dêr't [[Nicolaus Copernicus]] doopt waard.]] It doopfont fan 'e tsjerke is brûkt by de doop fan 'e wiskundige en astronoom [[Nicolaus Copernicus]]. It stiet yn in kapel deunby it prysterkoar dy't hielendal oan dizze bekende ynwenner fan Toruń wijd is. Copernicus is lykwols begroeven yn de Katedrale basilyk fan Marije-Himelfart en Sint-Andreas yn [[Frombork]] (Frauenburg). De tsjerke stie oant de [[Twadde Frede fan Thorn]] ûnder it patronaat fan 'e [[Dútske Oarder]], dêrnei ûnder dat fan 'e keningen fan Poalen en oanslutend oan 'e stêd sels. Oant 1530 waard de tsjerke brûkt foar de katolike earedinst, tusken 1530 en 1583 wie de tsjerke [[Lutheranisme|luthersk]], fan 1583 oant 1596 waard de tsjerke foar beide earedinsten brûkt en sûnt de [[kontrareformaasje]] yn 1596 is de tsjerke wer yn hannen fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke. == Arsjitektuer == De Sint-Jehanneskatedraal is in [[Skip (tsjerke)|trijeskippige]] goatyske [[halletsjerke]] fan bakstien. It gebou is 56,2 meter lang en it ferwulft 27,3 meter heech. De massive toer hat in hichte fan 52 meter. De [[travee]]ën binne oerkape mei [[stjerferwulft]]en. De noardlike foarhal hat in sierlike stiennen attika (sierlist). == Tuba Dei == Yn 'e toer hinget de ferneamde klok Tuba Dei (Gods trompet), dy't yn it jier 1500 getten waard. Mei in diameter fan 2,27 meter en in gewicht fan goed sân ton, wie it foar in hiel skoft de grutste klok fan it Keninkryk Poalen. Ek hjoed-de-dei is de Tuba Dei noch altyd ien fan 'e grutste midsiuwske klokken fan Europa. De klok is ferneamd om syn djippe en folle klank. {{CommonsBalke|Toruń Cathedral'|Katedraal fan Toruń}} {{DEFAULTSORT:Jehanneskatedraal, Torun}} [[Kategory:Toruń]] [[Kategory:Basilyk yn Poalen]] [[Kategory:Katedraal yn Poalen]] [[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]] ojjeu12uailhhfq5owiswfrrgw2jdih 1229315 1229314 2026-05-05T08:58:35Z RomkeHoekstra 10582 1229315 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks katedraal | namme = Katedrale basilyk fan Jehannes de Doper en Jehannes de Evangelist<br><small>Bazylika katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty</small> | ôfbylding = Torun katedra sw Janow (2).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Sint-Jehanneskatedraal yn Toruń | lân = Poalen | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Koelaavje-Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2= Toruń (stêdskontekst) | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Toruń]] | adres = ul. Żeglarska 16, 87-100 Toruń | koördinaten = {{coord|53|00|33|N|18|36|22|E|display=inline,title}} | tsjerkegenoatskip = <small>[[Roomsk-Katolike Tsjerke]]</small> | bisdom = Toruń | aartsbisdom = Gdańsk | patroanhillige = [[Jehannes de Doper]]<br> [[Jehannes de Evangelist]] | wijd oan = | status = [[katedraal]], [[basilica minor]] | arsjitekt = Hans Gotland (û.o.) | yngenieur = | boujier = ca. 1260 - 1500 | sloopjier = | boustyl = [[Bakstiengotyk]] | hichte = 52 m (toer), 27,3 m (skip) | monumintale status = [[UNESCO]] [[Wrâlderfgoed]] | monumintnûmer = A/377 | webside = [https://katedrajanow.pl/ katedrajanow.pl] | mapname = Poalen | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 00 | lat_sec = 33 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 36 | lon_sec = 22 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = De katedraal yn Toruń }} De '''Sint-Jehanneskatedraal''' of de '''Katedrale basilyk fan Jehannes de Doper en Jehannes de Evangelist''' ([[Poalsk]]: ''Bazylika katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty'', [[Dútsk]]: ''Dom St. Johannes''), yn 'e [[Poalen|Poalske]] stêd [[Toruń]] is de katedraal fan it bisdom Toruń. Dizze katedraal leit yn 'e binnenstêd fan Toruń, dy't ûnderdiel útmakket fan 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]]. De tsjerke hat dielen dy’t boud binne yn [[Gotyk|goatyske]] styl en yn barokstyl. In diel fan de alters is [[Barok (styl)|barok]]. It eksterieur fan 'e tsjerke is in foarbyld fan 'e [[bakstiengotyk]]. == Skiednis == De âldste dielen fan 'e tsjerke datearje fan 1260 en binne boud yn goatyske styl; de lêste tafoegings oan it eksterieur binne út de perioade om 1500 hinne en binne foltôge troch arsjitekt Hans Gotland. De toer waard yn 1433 foltôge. It âldste diel fan 'e tsjerke is it prysterkoar, mar de fresko’s dêr binne pas yn 'e 14e en 15e iuw oanbrocht. Der is dus sa'n 250 jier oan 'e tsjerke wurke. [[Ofbyld:Torun Cathedral 05.JPG|thumb|left|Doopfont dêr't [[Nicolaus Copernicus]] doopt waard.]] It doopfont fan 'e tsjerke is brûkt by de doop fan 'e wiskundige en astronoom [[Nicolaus Copernicus]]. It stiet yn in kapel deunby it prysterkoar dy't hielendal oan dizze bekende ynwenner fan Toruń wijd is. Copernicus is lykwols begroeven yn de Katedrale basilyk fan Marije-Himelfart en Sint-Andreas yn [[Frombork]] (Frauenburg). De tsjerke stie oant de [[Twadde Frede fan Thorn]] ûnder it patronaat fan 'e [[Dútske Oarder]], dêrnei ûnder dat fan 'e keningen fan Poalen en oanslutend oan 'e stêd sels. Oant 1530 waard de tsjerke brûkt foar de katolike earedinst, tusken 1530 en 1583 wie de tsjerke [[Lutheranisme|luthersk]], fan 1583 oant 1596 waard de tsjerke foar beide earedinsten brûkt en sûnt de [[kontrareformaasje]] yn 1596 is de tsjerke wer yn hannen fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke. == Arsjitektuer == De Sint-Jehanneskatedraal is in [[Skip (tsjerke)|trijeskippige]] goatyske [[halletsjerke]] fan bakstien. It gebou is 56,2 meter lang en it ferwulft 27,3 meter heech. De massive toer hat in hichte fan 52 meter. De [[travee]]ën binne oerkape mei [[stjerferwulft]]en. De noardlike foarhal hat in sierlike stiennen attika (sierlist). == Tuba Dei == Yn 'e toer hinget de ferneamde klok Tuba Dei (Gods trompet), dy't yn it jier 1500 getten waard. Mei in diameter fan 2,27 meter en in gewicht fan goed sân ton, wie it foar in hiel skoft de grutste klok fan it Keninkryk Poalen. Ek hjoed-de-dei is de Tuba Dei noch altyd ien fan 'e grutste midsiuwske klokken fan Europa. De klok is ferneamd om syn djippe en folle klank. {{CommonsBalke|Toruń Cathedral'|Katedraal fan Toruń}} {{DEFAULTSORT:Jehanneskatedraal, Torun}} [[Kategory:Toruń]] [[Kategory:Basilyk yn Poalen]] [[Kategory:Katedraal yn Poalen]] [[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]] 6apebjdljuq5nayf3918i36b367xcfk 14 191586 1229316 2026-05-05T09:00:49Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Basilicas in Poland|Basiliken yn Poalen}} [[Kategory:Basilyk nei lân|Poalen]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Poalen]]" 1229316 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Basilicas in Poland|Basiliken yn Poalen}} [[Kategory:Basilyk nei lân|Poalen]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Poalen]] 8rarnnmsltw2ayj9dl5nkrh05lc3681 1229317 1229316 2026-05-05T09:01:22Z RomkeHoekstra 10582 1229317 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Minor basilicas in Poland|Basiliken yn Poalen}} [[Kategory:Basilyk nei lân|Poalen]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Poalen]] c3u5scjpfp98bb0dhldoq8iljwbbrzm 14 191587 1229318 2026-05-05T09:03:34Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Toruń}} [[Kategory:Plak yn Poalen]]" 1229318 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Toruń}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] b3ijg70up4nmgnr2k5tepzuepxhfia7 0 191588 1229320 2026-05-05T10:48:40Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Wurk}} {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Toruń | ôfbylding = Torun panorama zza Wisly 2.jpg | ôfbyldingstekst = Panorama fan Toruń fan 'e oare kant 'e Wisła ôf | flagge = POL Toruń flag.svg | wapen = POL Toruń COA.svg | lân = [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)|Koejaavje-Pommeren]] | boargemaster = Paweł Gulewski | ynwennertal = 192.784 <samll>(2025)</small><ref>..." 1229320 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Toruń | ôfbylding = Torun panorama zza Wisly 2.jpg | ôfbyldingstekst = Panorama fan Toruń fan 'e oare kant 'e Wisła ôf | flagge = POL Toruń flag.svg | wapen = POL Toruń COA.svg | lân = [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)|Koejaavje-Pommeren]] | boargemaster = Paweł Gulewski | ynwennertal = 192.784 <samll>(2025)</small><ref>[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2025-r-stan-w-dniu-31-grudnia,6,40.html] Statistics Poland.]</ref> | oerflak = 115,72 km² | befolkingstichtens = 1.666 ynw./km² | hichte = 34 - 95 m | stifting = 1233 | postkoade = 87-100 oant 87-120 | netnûmer = +48 56 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.torun.pl www.torun.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 53 | lat_min = 01 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 36 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Toruń yn Poalen }} '''Toruń''' ([[Dútsk]]: Thorn) is ien fan 'e âldste en moaiste stêden yn [[Poalen]]. De stêd leit yn it noarden fan it lân oan 'e rivier de [[Wisła]]. Tegearre mei [[Bydgoszcz]] is it de haadstêd fan it [[woiwodskip]] [[Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)|Koejaavje-Pommeren]]. De stêd stiet bekend as de bertestêd fan de astronoom [[Nicolaus Copernicus]] en om syn midsiuwske binnenstêd, dy't op de [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]] stiet. == Geografy == Toruń leit oan 'e beide iggen fan 'e Wisła, op it punt dêr't ferskate geografyske regio's fan Poalen gearkomme. De stêd hat in sintrale lokaasje tusken de grutte stêden [[Warsjau]], [[Poznań]] en [[Gdańsk]]. It lânskip om de stêd hinne wurdt skaaimerke troch rivierdellingen en bosk. == Skiednis == De stêd waard yn 1233 stifte troch de [[Dútske Oarder]]. It wie in wichtich lid fan it [[Hânze]]bûn, wat de stêd yn 'e [[midsiuwen]] grutte rykdom brocht. Yn 1466 kaam de stêd ûnder de Poalske kroan te fallen. Yn 'e 19e iuw, nei de [[Poalske dielingen]], kaam Toruń yn hannen fan [[Prusen]]. De stêd waard doe útboud ta in massive fêsting (''Festung Thorn''). Oars as in soad oare Poalske stêden is Toruń yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] net ferwoastge, wêrtroch't de oarspronklike midsiuwske arsjitektuer hast folslein bewarre bleaun is. == Befolking == Toruń hat likernôch 195.000 ynwenners. De stêd is in wichtich akademysk sintrum troch de Nicolaas Copernicus-universiteit (UMK), ien fan 'e grutste en meast foaroansteande universiteiten fan Poalen, wat soarget foar in libbene en jonge befolking. == Monuminten == Toruń wurdt beskôge as ien fan 'e wichtichste histoaryske stêden fan Europa. Oars as in soad oare Poalske stêden, bleau de binnenstêd yn 'e Twadde Wrâldoarloch besparre fan grutte ferneating. Alle monuminten binne dan ek orizjineel en gjin rekonstruksjes. === Gotyske Arsjitektuer === De stêd hat it grutste oantal bewarre bleaune goatyske wenten fan Poalen. In soad fan dizze huzen hawwe noch oarspronklike muorreskilderingen of houten balkenplafonds út de 16e oant de 18e iuw. * Wichtige Tsjerken ** De [[Sint-Jehanneskatedraal (Toruń)|Sint-Jehanneskatedraal]]: in yndrukwekkende [[halletsjerke]] út de 14e iuw. Yn 'e katedraal binne goatysk byldhouwurk en it ferneamde [[epitaaf]] fan Copernicus út 1580 te sjen. Yn 'e toer hinget de Tuba Dei, ien fan 'e grutste midsiuwske tsjerkeklokken fan Europa. ** De Marijetsjerke: in eardere Fransiskaanske halletsjerke út de 14e iuw mei in tige heech en ljocht ynterieur. ** De Sint-Jakobustsjerke: in basilyk út de 14e iuw, ferneamd om syn monumintale muorreskilderingen en goatyske koerbanken. [[Ofbyld:Torun Ratusz Staromiejski 2010 03 04 7189.JPG|thumb|left|Riedshûs.]] * It Alde Riedshûs (Ratusz Staromiejski) út 1274 is ien fan 'e meast riedshuzen yn Sintraal-Jeropa. It hjoeddeiske oansjen is it resultaat fan ferskate útwreidings yn 'e 14e en 16e iuw. It wurdt no brûkt troch it Regionaal Museum fan Toruń. * De Fêstingwurken en it kastiel geane werom op 'e 13e iuw. Grutte dielen binne lykwols yn 'e 19e iuw ôfbrutsen, mar oan 'e Wisła-kant binne ferskate poarten en tuorren bewarre bleaun, wêrûnder de ferneamde Skeve Toer (Krzywa Wieża). It kastiel fan 'e Dútske Oarder oan 'e râne fan it âlde sintrum is hjoed-de-dei in ruïne. * It Hûs fan Copernicus is in goatysk hûs út de 15e iuw dêr't Nicolaas Copernicus nei alle gedachten berne is. It is no ynrjochte as museum. * It Hûs ûnder de Stjer (''Kamienica Pod Gwiazdą'') is in barok hûs (oarspronklik goatysk) mei in ryk fersierde stucco-gevel en in opfallende houten spiraaltrer. Yn it hûs is hjoed-de-dei it East-Aziatysk Museum. Yn 'e ôfrûne jierren is der in grut ferljochtingsprojekt útfierd. De stedsmuorren, poarten en de wichtichste monuminten wurde nachts ferljochte, dy't nearne oars yn Poalen op 'e selde skaal te sjen is. == Ferkear == De A1-snelwei (noard-súd) rint tichteby de stêd lân, lykas ek wichtige east-west rûtes. Toruń hat mei it stasjon Toruń Główny wichtige ferbinings mei alle grutte Poalske stêden. Histoarysk sjoen wie de Wisła de wichtichste hannelsrûte, hjoed-de-dei wurdt de rivier foaral foar rekreaasje brûkt. == Sport == De stêd is benammen ferneamd om syn passy foar [[speedway]] (motorrace op in sintelbaan). De klup Apator Toruń spilet yn 'e heechste difyzje en hat ien fan 'e modernste speedwaystadions fan 'e wrâld: de MotoArena Toruń. Dêrnjonken is basketball ek in populêre sport yn 'e stêd. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Toruń}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn 1233]] q3unweyfppkjky768o0p198zutxibqh