Wikipedy:Siden wiskje

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikipedy:Siden wiskje</title>
    <ns>4</ns>
    <id>202</id>
    <revision>
      <id>1229358</id>
      <parentid>1228375</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T11:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>/* Siden dy't neamd binne om wiske te wurden */ Antwurd</comment>
      <origin>1229358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6150" sha1="aniirew5zp7csvr4ivp8yr3l8fy0l32" xml:space="preserve">Dit is in list fan '''siden dy't wiske wurde moatte''', wat sizze wol dat se hielendal net mear yn it systeem foarkomme sille. Dat kinne siden wêze dêr't de ynhâld fan ferplakke is, dêr't oerstallige ynformaasje op stiet, dêr't gjin ynformaasje op stiet, ensfh. Inkeld [[Wikipedy:Behearders|behearders]] kinne siden wiskje.

== Gong fan saken ==
De opset is dat eltsenien in útstel dwaan kin om in side te wiskjen, mar dat dat proses ek wer stoppe wurde kin.

=== Utstel in side te wiskjen ===
As jo útstelle wolle om in side te wiskjen dan skriuwe jo dy op de list ûnderoan dizze side, mei in koarte reden, jo namme en de datum:
* &lt;font color=&quot;blue&quot;&gt;&lt;u&gt;Titel&lt;/u&gt;&lt;/font&gt;, reden - Brûkersnamme, datum.
 
(Dy lêste twa kinne jo maklik tafoegje mei fjouwer ~-tekens efter elkoar.)&lt;br/&gt;
Nim dan de wiskwarskôging dy't hjirûnder stiet oer en set dy boppenoan de side dy't wiske wurde sil, sa't eltsenien dy't wat oan de side feroarje wol, sjen kin dat dat gjin doel mear hat.

=== Side dy't net wiske wurde moat ===
Fine jo dat in side dy't op de list stiet net wiske wurde moat, helje de rigel dan fuort, en skriuw yn de gearfetting wêrom. Of at jo it net sels dwaan wolle, skriuw dan ûnder it fersyk om te wiskjen in nije rigel, mei de grûn om dat net te dwaan, lykas:

** Reden om net te wiskjen - Brûkersnamme, datum.

At in side ferbettere wurdt dan moat de wiskwarskôging ek fuorthelle wurde, fansels, en it kin wêze dat in part fan de keppelings op 'e nij makke wurde moat.

=== Ofsluten fan de list ===
As in side hjir stean bliuwt, dan wurdt op in stuit de list troch in behearder ôfsletten, as er de siden op de eardere list wisket. De ôfslútdatum wurdt dan ûnderoan de list tafoege. Fan dy datum ôf, is der noch 15 dagen tiid om in side fan de list ôf te heljen. 

=== Wiskjen fan de siden ===
De siden dy't noch op de list stean as de 15 dagen om binne wurde troch in behearder wiske, útsein der binne goede tsjinarguminten of de behearder hat in oare reden om it net te dwaan. As de side net wiske wurdt, dan wurdt er neamd ûnder [[#Siden dy't net wiske binne|Siden dy't net wiske binne]].

=== Daalks wiskjen fan siden ===
Inkeld bart it dat in side daalks wiske wurdt. Dat kin bygelyks barre om't de titel obseen is, of nea goed wêze kin. Yn dat gefal wurdt de útlis opnaam ûnder [[#Daalks wiske siden|Daalks wiske siden]]. Foar ''tekst'' dy't net goed is hoecht dat net; jo kinne altiten de tekst weihelje en de wiskwarskôging der foar yn it stee sette.

=== Siden dy't meardere kearen oanmakke wurde ===
Om't in side dy't gefoelich is foar fandalisme, mar noch net bestiet dochs skoattelje te kinnen is der de side [[Wikipedy:Skoattele lege siden]]. At jo tinke dat de side dy't wiske wurde moat dêrop thús heart, jou dat dan yn it kommentaar oan.

== As in side wiske wurdt betsjut net dat it mêd net goed is ==
''As in side hjir stiet betsjut dat net dat it mêd net op de Wikipedy heart. In wiske side kinne jo letter gewoan op 'e nij skriuwe.''

''In part fan de siden is allinnich oanmakke trochdat immen nei in nije side begûn, begûn is mei it skriuwen, dan nei in pear tekens der fanôfsjoen hat, mar al op &quot;Fêstlizze&quot; klikt hat. Dêrtroch is de side al oanmakke, mar der is gjin ynhâld.''

* Stiet der in mêd op dizze side dêr't jo daalks in side oer skriuwe wolle, wiskje dy dan fan dizze side, gean nei it bewurkingsfjild fan dy side, wiskje alle tekst dy't dêr stiet, as der eat stiet, en skriuw in nijenien. Tink der al om dat der faaks nije keppelings komme moate, as dy ek al fuorthelle binne. 

== Wisk-warskôging ==
Foegje jo in side oan dizze list ta, set dan boppenoan dy side:&lt;br&gt;
&lt;nowiki&gt;{{Wiskwarskôging}}&lt;/nowiki&gt;

De Wiki makket dêr dan dit fan:&lt;br&gt;
{| style=&quot;margin:0.5em; padding:0.5em; background:#FEE; border:1px solid #999;&quot;
|-
| [[File:Icono consulta borrar.png|60px|left]]
| &lt;big&gt;'''Side kin wiske wurde'''&lt;/big&gt;&lt;/br /&gt;
{{#if:{{{1|}}}|Reden: '''{{{1}}}'''&lt;br /&gt;}}&lt;br /&gt;'''Dizze side stiet op de list fan [[Wikipedy:Siden wiskje|siden dy't nominearre binne om wiske te wurden]].'''&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;''Dizze side soe wiske wurde kinne om't eltsenien de side (no) net brûkber mear fynt.&lt;br/&gt; Soenen jo noch in doel sjen foar dizze side, dan kinne jo der gewoan yn skriuwe, mar helje dan al earst de titel fan de list fan [[Wikipedy:Siden wiskje|siden dy't wiske wurde sille]], om't jo wurk oars ek wiske wurde kinne soe.''
|}

----

==Wisklist ==
=== Siden dy't wiske binne ===
Sjoch foar siden dy't wiske binne it [https://fy.wikipedia.org/wiki/Wiki:Loch?type=delete Wisklochboek].

=== Siden dy't op 'e nominaasje steane om mei koarten wiske te wurden ===
&lt;big&gt;&lt;font color=red&gt;Dizze siden wurde wiske&lt;/font&gt;&lt;/big&gt; at se, nei't de list ôfsletten is, hjir op syn minst noch 15 dagen neamd wurde:
&lt;/font&gt;&lt;!-- Set de list hjirûnder, mar net it kopke, no hjirboppe del. Ferfang de namme en datum, hjirboppe, dan troch de golfkes --&gt;

=== Siden dy't neamd binne om wiske te wurden ===
* [[Masedoanje (Grikelân)]] - Hast gjin ynhâld. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 27 mrt 2026, 19.58 (CET)
:: [[:nl:Macedonië (Griekenland)]] - ik nim oan dat immen dêr eat fan oernimme koe. (Mar ik wit net wêrom't de keppeling hjir net te sjen is.) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 30 mrt 2026, 12.24 (CEST)
* [[The Reluctant Dragon (film út 1941)]] - Te summier (mar 1 koarte sin tekst). En der is wol in ynfoboks tafoege, mar dy is folskreaun mei Ingelske tekst, sadat er net wurket. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 21 apr 2026, 00.40 (CEST)
*:Ik haw wat mear út de ynfoboks  oernaam nei ús ynfoboks. Fansels moat der ek noch eat by oer hoe de spile fim en tekenfilm gearbrocht binne. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 6 mai 2026, 13.37 (CEST)

=== Siden dy't fuortendalik wiske wurde moatte ===
&lt;font color=red&gt;Dizze siden moatte sa fluch mooglik troch in Behearder wiske wurde&lt;/font&gt; om't de namme obseen is, it nearne nei liket, of oare swierrichheden hat:

==Siden dy't neamd binne om weromset te wurden ==</text>
      <sha1>aniirew5zp7csvr4ivp8yr3l8fy0l32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anje Lok</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28154</id>
    <revision>
      <id>1229321</id>
      <parentid>1134083</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T15:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>oanfollinkje fan nl:</comment>
      <origin>1229321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3729" sha1="dp45m2uxub3o5hatj73vai1ns3542rg" xml:space="preserve">{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = Anje Lok.jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 200px
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = 
| berne                        = [[8 desimber]] [[1903]]
| berteplak                    = [[Sigerswâld (Opsterlân)|Sigerswâld]]
| stoarn                       = [[20 maaie]] [[1944]] (40 jier)
| stjerplak                    = [[Ravenswâld]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = 
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
[[Ofbyld:Gedenksteen voor A.J. Lok, Donkerbroek.jpg|thumb|upright|Tinkteken foar Lok yn Ravenswâld, makke troch Nina Baanders-Kessler]]
'''Andries (Anje) Lok''' ([[Sigerswâld (Opsterlân)|Sigerswâld]], [[8 desimber]] [[1903]] - [[Ravenswâld]], [[20 maaie]] [[1944]]) wie in ûnderwizer en fersetsman yn de [[Twadde Wrâldkriich]].

== Libben en wurk ==
Lok waard berne as twadde yn in húshâlding fan sân bern. Hy studearre yn 1924 ôf oan de [[kweekskoalle]] yn [[Drachten]]. Dêrnei stie er in skoftke oan in skoalle yn [[Hoarnstersweach]] en dêrnei krige er in fêste baan yn [[Haulerwyk]].

Master Lok wie fan [[1930]] oant [[1944]] haad fan de Iepenbiere Legere Skoalle oan de [[Tredde Wyk]] te Appelskea'. Lok hie in grutte leafde foar it ûnderwiis en wie maatskiplik en polityk ynteressearre. Hy wie aktyf lid fan de [[SDAP]], [[pasifist]], natuerman en fan de '[[blauwe knoop]]' wie er ek.

Yn de Twadde Wrâldkriich die er mei oan it net wapene ferset. Hy fersoarge skûlplakken foar ûnderdûkers. Ek naam er it joadske jonkje Hans Slosch yn 'e hûs. Dy waard letter oerbrocht nei in oar adres om't op Lok syn skoalle de [[Nasjonaal-Sosjalistyske Beweging|NSB]]'er Uilke Postma wurke. Op 20 maaie 1944 krige er twa [[Nederlânske SS]]'ers oan de doar en waard er fuortendaliks foar hûs deasketten. Wa't de twa manlju wiene is nea bekend wurden. It gie hjir om in represaillemaatregel fan de Dútskers fanwegen de oanslach op lânwachter Kees Hartenhof troch fersetsman [[Gerrit Gunnink]] fan Meppel. Lok wie in slachtoffer fan de saneamde ''[[Silbertanne Aktion]]''.

Lok wie troud mei Wietske Hoekstra (1904-1977) en hie in soan en dochter.

== Neitins ==
Sûnt 1955 sit der in betinkingsstien (makke troch [[Nina Baanders-Kessler]]) yn de gevel fan de iepenbiere skoalle te Ravenswâld, dy't nei Master Lok neamd is. Teffens wurdt er betocht op it [[Fersetsmonumint Appelskea|fersetsmonumint]] yn [[Appelskea]].&lt;br&gt;
Yn 1982 krige Lok postúm it [[Fersetsbetinkingskrús]].&lt;ref&gt;Nationaal comité Verzetsherdenkingskruis (1985). ''Gedenkboek Verzetsherdenkingskruis''. Alphen a/d Rijn: Samsom Uitgeverij, s.163&lt;/ref&gt;

De moard op Lok kaam yn 2009 opnij yn de belangstelling te stean troch de [[dokumintêre]] ''Nooit meer laf'' fan [[Geerjan Lassche]]. De dokumintêre giet oer de oarlochsjierren fan Gert Gunnink. Yn ''Nooit meer laf'' freget de dochter fan Lok wêrom 't Gunnink nei de oarloch nea kontakt mei  it gesin socht hat, dêr 't Gunnink op andert dat er dat net doarst.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}
{{DEFAULTSORT:Lok, Anje}}
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Frysk misdieslachtoffer]]
[[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]]
[[Kategory:Persoan berne yn Sigerswâld (Opsterlân)]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Ravenswâld]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1903]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1944]]</text>
      <sha1>dp45m2uxub3o5hatj73vai1ns3542rg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>List fan boargemasters fan Himmelumer Aldefurd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42774</id>
    <revision>
      <id>1229322</id>
      <parentid>917586</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T15:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1229322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1558" sha1="9wrjuz3lu8xxmkgv8g74w8im6im362i" xml:space="preserve">Dit is in '''list fan [[boargemaster]]s fan de [[Fryslân|Fryske]] gemeente [[Himmelumer Aldefurd]]''' (oant 1956 ''Hemelumer Oldephaert en Noordwolde'') oant dy gemeente op 1 jannewaris 1984 opgie yn de nije gemeente [[Nijefurd]]. 

{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
!perioade!!namme boargemaster!!partij of streaming
|-
| [[1851]] - [[1853]] || Epke Roos baron van Asbeck zu Berge und Munsterhausen (fan 1844 ôf al [[grytman]]) ||
|-
| [[1853]] - [[1861]] || Klaas Tjebbes ||
|-
| [[1861]] - [[1867]] || Bernhardus Jouke Buma ||
|-
| [[1867]] - [[1873]] || Nicolaas Wentholt ||
|-
| [[1873]] - [[1878]] || Jhr. Joachim Karel Vegelin van Claerbergen ||
|-
| [[1878]] - [[1879]] || Sybrand Obbo Jan baron van Heeckeren ||
|-
| [[1879]] - [[1880]] || Claas Wieringa ||
|-
| [[1880]] - [[1883]] || [[Carl Wilhelm Christiaan Theodoor Visser]] ||
|-
| [[1883]] - [[1887]] || Nicolaas Johannes van der Worm ||
|-
| [[1887]] - [[1893]] || Pieter van Nijmegen Schonegevel ||
|-
| [[1893]] - [[1906]] || [[Hylke Michiel Tromp]] ||
|-
| [[1906]] - [[1910]] || Georg August Max Kallenbach ||
|-
| [[1910]] - [[1917]] || Pier Eringa ||
|-
| [[1917]] - [[1939]] || Jan Krol Jz. ||
|-
| [[1939]] - [[1945]] || Rinke Reitsma ||
|-
| [[1946]] - [[1959]] || [[Dirk Humalda]] ||
|-
| [[1959]] - [[1979]] || [[Lambrecht Siowko Pasma]] || [[CHU]]
|-
| [[1979]] - [[1984]] || [[Ties Elzenga]] || [[ARP]] / [[CDA]]
|}

== Sjoch ek  ==
* [[List fan boargemasters fan Nijefurd]]

[[Kategory:Boargemaster fan Himmelumer Aldefurd| ]]
[[Kategory:List fan boargemasters|Himmelumer Aldefurd]]</text>
      <sha1>9wrjuz3lu8xxmkgv8g74w8im6im362i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sytse van der Werf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51324</id>
    <revision>
      <id>1229344</id>
      <parentid>986775</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T06:17:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hurkonides</username>
        <id>5270</id>
      </contributor>
      <origin>1229344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3549" sha1="1jqim081hqg0880ynmlbq6c83d5oo0f" xml:space="preserve">'''Sytse van der Werf''' ([[Burgum]], [[10 maaie]] [[1951]]) is in learaar, sjonger en lietsjeskriuwer út [[Kûbaard]].

==Libben==
Groeide op yn de Skoalstrjitte neist [[De Pleats]] tsjinoer it âlde kafee dêr’t [[Harmen Sytstra]] jierren earder wierskynlik it liet ''Moai sûnder wjergea binne de wâlden'' skreau. Al gau ferhuze de húshâlding nei [[Drachten]] en letter nei [[Dokkum]], dêr’t Sytse nei de [[legere skoalle]] nei lyseum ''Oostergoo'' gie. Fakânsjes brocht er faak troch op [[Skylge]].

Yn [[1968]] waard er ekonomystudint yn Grins. Nei in blauwe moandei yn it leger waard hy learaar Ekonomy. 

Yn syn stúdzjetiid protestearre er tsjin alle maatskiplike misstannen. Hy trede foar it earst op yn [[1975]] op in soarte fan sjongfestival yn [[Easterein]] mei it liet ''Jan Schotanus'' wat gie oer de feroarings op it plattelân. Van der Werf wenne yn dy tiid yn [[Surhústerfean]]. [[Omrop Fryslân]] makke dêrnei regelmjittich opnamen en hy waard faak frege om op te treden. In jier lang wie er fêste lietsjesjonger (skriuwer) by de Grutte Pier Show fan Radio Fryslân.

Ein tachtiger jierren waard it optreden geandewei wat minder. In hiel skoft trede er ek net op omdat hy der net folle nocht mear oan hie. Hy skreau lykwols wol troch.

Dat feroare sawat yn it jier [[2005]] doe’t op oantrún fan syn maat [[Doede Bleeker]] syn earste [[cd]] opnaam dy’t útkaam ûnder de titel ''Ljocht en Skaad''. Sûnt dy tiid binne der wer optredens, allinne mar ek faak mei Johan Keus, Hans Battenberg en Bert Otten. Mei dy lêsten hat er in muzykprogramma makke mei as titel ''Underweis'' dat op [[13 april]] 2007 yn de Bidler yn [[Wergea]] yn premjêre gien is. Fan de lieten út dat programma is ek in cd opnommen.

Spilet geregeldwei yn in kafee foar it Oranje feestkomitee yn Dokkum. Sytse spilet dêr faak 'Hamme Hos' dat goed bekend is yn Dokkum. Der is sels in orkest yn Dokkum nei him neamd. Dit Hamme Hos-orkest bestiet út 55-plussers dy’t graach mei elkoar muzyk meitsje, in soad wille mei elkoar ha en ek gauris optrede. Van der Werf sjongt mei op in cd fan it shantykoar De Admiraliteitssjongers dêr't er in bysûndere bân mei hat.

Sûnt begjin 2009 is hy keazen as wâlddichter/sjonger fan de gemeente [[Achtkarspelen]] en treedt op by ferskillende gelegenheden mei gedichten, ferhalen en lieten. Ein 2009 waard er troffen troch in beroerte. Benammen gitaarspylje is noch dreech, mar stim en teksten binne noch ynoarder en yn 2012 hat er in literêr programma mei gedichten en begelieding fan [[Bennie Huisman]].

== Diskografy ==
* ''Underweis'' (2007), tegearre mei Johan Keus, Hans Battenberg en Bert Otten en sjongster Cora Schram.
* ''Ljocht en Skaad'' (2005), mei begelieding troch Johan Keus (gitaar), Hans Battenberg (fioele) en Bert Otten (akkordeon). 
Dêrneist kamen lieten fan him út op de sammelcd’s fan [[Omrop Fryslân]]. Der is ek in cd mei âldere opnamen dy’t er by Omrop Fryslân makke hat, mar dy is nea útjûn.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.sytsevanderwerf.nl/cms/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=35&amp;Itemid=55 Hiemside Sytse van der Werf]
}}

{{DEFAULTSORT:Werf, Sytse van der}}
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk polityk aktivist]]
[[Kategory:Frysk sjonger]]
[[Kategory:Sjonger yn it Frysk]]
[[Kategory:Frysk lietsjeskriuwer]]
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Frysk muzikant]]
[[Kategory:Frysk gitarist]]
[[Kategory:Frysk kabaretier]]
[[Kategory:Persoan berne yn Burgum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1951]]</text>
      <sha1>1jqim081hqg0880ynmlbq6c83d5oo0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Neuss</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58328</id>
    <revision>
      <id>1229346</id>
      <parentid>1189377</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <origin>1229346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3328" sha1="tcl5wwvp7q5kxbtva6d7204plstg4ft" xml:space="preserve">{{Wurk}}
{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Neuss &lt;br&gt;[[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] &lt;small&gt;[[List fan grutste stêden yn Dútslân|Stêd yn Dútslân]]&lt;/small&gt;
| ôfbylding                   = Obertor - Neuss.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = Stedspoarte ''Obertur''
| wapen                       = [[Ofbyld:Flagge Neuss.svg|80px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp; [[Ofbyld:DEU Neuss COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 154.317 (31 desimber 2024)
| oerflak                     = 99 km²
| befolkingstichtens          = 1.555 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 40 m boppe seenivo
| lân                         = {{DE}}
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|border|20px]] [[Noardryn-Westfalen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Kreis
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Rhein-Kreis Neuss]]
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 41460–41472
| tiidsône                    = CET([[UTC]]+1)
| simmertiid                  = (UTC+2)
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|51_11_55_N_6_41_29_E_type:city_zoom:14_region:NL|51°11'NB, 6°41'EL}}
| webside                     = [https://www.neuss.de/ Webstee]
| mapname                     = Noardryn-Westfalen
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 51
| lat_min                     = 11
| lat_sec                     = 55
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 6
| lon_min                     = 41
| lon_sec                     = 29
| lon_dir                     = E
| ôfbylding99                 = Neuss_in_NE.svg
| ôfbyldingstekst99           = Lizzing fan Neuss yn 'e Rhein-Kreis Neuss
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Neuss''' ([[Ripuarysk]]: ''Nüss'') is in stêd en [[Gemeente (Dútslân)|gemeente]] yn de [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. De stêd hat 154.317 ynwenners (2024). Neuss is sûnt it jier [[1963]] in Dútske ''Großstadt''. De stêd stiet op it 56e plak op de [[List fan grutste stêden yn Dútslân|list fan grutte stêden yn Dútslân]] en is benammen bekend om syn [[Romeinske tiid|Romeinske]] ferline, de [[Ryn]]haven en it Neuss Bürger-Schützenfest. De stêd is de ''[[Kreisstadt]]'' fan de [[Rhein-Kreis Neuss]] en is dêr de grutste stêd yn Dútslân dy't gjin ''[[Kreisfreie Stadt]]'' is, mar ta in ''[[Kreis]]'' heart.

De stêd leit oan de lofterouwer fan de [[Ryn]] foar [[Düsseldorf]] oer oan de mûning fan de rivier de [[Erft]].

Foar 1968 wie de offisjele stavering fan de namme ''Neuß''. De stêd fierde yn 1984 syn 2000 jier bestean en is dêrmei ien fan de âldste stêden fan Dútslân. 

== Galery ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;&gt;
NRW, Neuss - Hauptbahnhof.jpg|Neuss ''Hauptbahnhof''
Neuss, straatzicht Krefelder Strasse foto4 2014-03-31 10.52.jpg|''Krefelder Strasse''
Jakobsweg.jpg|Byld fan in pylger nei Santiago de Compostella
&lt;/gallery&gt;
{{CommonsBalke|Neuss}}
[[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]]
[[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]]</text>
      <sha1>tcl5wwvp7q5kxbtva6d7204plstg4ft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Borken (Kreis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58392</id>
    <revision>
      <id>1229331</id>
      <parentid>878714</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T21:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Utwreide en aktualisearre.</comment>
      <origin>1229331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2909" sha1="606acux00vify3iua6j61fc9nfkw9pp" xml:space="preserve">{{Ynfoboks Landkreis
| namme                       = Kreis Borken
| ôfbylding                   = Locator map BOR in Germany.svg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = Lokaasje fan de Kreis Borken yn Dútslân
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU Kreis Borken COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 380.796 (31 des. 2024)
| oerflak                     = 1.420,96 km²
| befolkingsticht.            = 268 ynw./km²
| lân                         = {{DE}}
| dielsteat                   = [[Noardryn-Westfalen]]
| Regierungsbezirk            = Múnster
| Bestjoerssit                = [[Borken]]
| adres bestjoer              = Burloer Straße 93&lt;br /&gt;46325 Borken
| koördinaten                 = 51° 50′ NB, 6° 51′ EL
| oprjochting                 = 1 jannewaris 1975
| opheffing                   = 
| yndieling                   = 17 gemeenten
| kenteken                    = BOR, AH, BOH
| NUTS-koade                  = DEA34
| kreiskaai                   = 05 5 54
| webside                     = [https://www.kreis-borken.de/ www.kreis-borken.de]
}}
'''Borken''' is in bestjoerlik distrikt yn 'e [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Noardryn-Westfalen]]. It distrikt waard yn syn hjoeddeistige foarm oprjochte yn [[1975]].

== Geografy ==
De Kreis Borken leit yn it westen fan [[Múnsterlân]] en dielt yn it westen in 108 km lange grins mei Nederlân. De maksimale noard-súd-ôfstân is 57 km, en de maksimale west-east-ôfstân is 61 km. It heechste punt is in útrinner fan 'e Baumberge, de saneamde Schöppinger Berg, dy't 154 m boppe NAP leit. Mei 14 m boppe NAP is it leechste punt by [[Anholt (Dútslân)|Anholt]]. Fan it oerflak fan 'e Kreis Borken is 42,8% (608,4 km²) oanwiisd as lânskipbeskermingsgebiet, en 48,4 km² is natoerbeskermingsgebiet.

== Stêden en gemeenten ==
[[Ofbyld:Municipalities in BOR.svg|thumb|left|Stêden en gemeenten yn Kreis Borken.]]
De folgjende stêden en gemeenten lizze yn 'e Kreis:
{|
!align=left width=50%|Stêden
!align=left width=50%|Gemeenten
|- valign=top
||
# [[Ahaus]] (sûnt 1975)
# [[Bocholt]]
# [[Borken]]
# [[Gescher]]
# [[Gronau (Noardryn-Westfalen)|Gronau]] (sûnt 1975)
# [[Isselburg]]
# [[Rhede (Borken)|Rhede]]
# [[Stadtlohn]] (sûnt 1975)
# [[Velen]]
# [[Vreden]] (sûnt 1975)
||
# [[Heek (Dútslân)|Heek]]
# [[Heiden (Dútslân)|Heiden]]
# [[Legden]]
# [[Raesfeld]]
# [[Reken]]
# [[Schöppingen]] (sûnt 1975)
# [[Südlohn]]
|}

== Befolkingsûntwikkeling ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
! Jier
| 1975 || 1980 || 1985 || 1990 || 1995 || 2000 || 2005 || 2010 
|-
! Ynwennertall[6]
| 289.649 || 299.578 || 307.162 || 320.580 || 342.688 || 359.573 || 369.112 || 379.070
|-
! Jier
| 2015 || 2020 || 2022
|-
! Ynwennertall[6]
| 369.666 || 371.898 || 379.070
|}
{{Noardryn-Westfalen}}
[[Kategory:Distrikt yn Noardryn-Westfalen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1975]]</text>
      <sha1>606acux00vify3iua6j61fc9nfkw9pp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rhein-Sieg-Kreis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58539</id>
    <revision>
      <id>1229345</id>
      <parentid>878736</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T06:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>side útwreide</comment>
      <origin>1229345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4255" sha1="oqkkbyyi2k5g5zo1gkhecpfpzjz6zor" xml:space="preserve">{{Ynfoboks Landkreis
| namme                       = Rhein-Sieg-Kreis
| ôfbylding                   = Locator map SU in Germany.svg
| ôfbyldingsbreedte           = 180px
| ôfbyldingstekst             = Lokaasje fan de Rhein-Sieg-Kreis yn Dútslân
| wapen                       = [[Ofbyld:DEU Kreis Borken COA.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 605.441 (31 des. 2024)
| oerflak                     = 1153 km²
| befolkingsticht.            = 525 ynw./km²
| lân                         = {{DE}}
| dielsteat                   = {{Flagge DE NRW}} [[Noardryn-Westfalen]]
| Regierungsbezirk            = Keulen
| Bestjoerssit                = [[Siegburg]]
| adres bestjoer              = Kaiser-Wilhelm-Platz 1 53721 Siegburg
| koördinaten                 = 50° 48′ NB, 7° 12′ EL
| oprjochting                 = 1 augustus 1969
| opheffing                   = 
| yndieling                   = 19 gemeenten
| kenteken                    = SU
| NUTS-koade                  = DEA2C
| kreiskaai                   = 05 3 82
| webside                     = [http://www.rhein-sieg-kreis.de/ www.rhein-sieg-kreis.de]
}}
'''Rhein-Sieg-Kreis''' is in bestjoerlik distrikt yn de [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Noardryn-Westfalen]] en hat 605.441 ynwenners. It distrikt waard oprjochte yn [[1969]]. It distrikt omkringt it stedsdistrikt [[Bonn]] alhiel.

== Skiednis ==
It distrikt ûntstie op 1 augustus 1969 nei it gearfoegjen fan de eardere distrikten Siegkreis en Landkreis Bonn, dêr't de stêd Bonn him yn 1885 fan ôfskate. 

== Geografy ==
De Rhein-Sieg-Kreis hat in grut ferskaat oan lânskippen. Dat komt troch syn lizzing tusken it [[Rynlânsk Laaiplato]] en de [[Keulske Bocht]]. It distrikt is part fan de lânskipsgebieten [[Bergysk Lân]], [[Westerwald]], [[Sânberchtme]], de [[Eifel]] en de Keulske Bocht. It lânskip fan it distrikt wurdt skaaimerke tusken it middelberchtme fan it Sânberchtme, dêr't it heechste punt fan it distrikt, de Große Ölberg mei in hichte fan 461 meter en de flakten fan de dellings fan de rivieren de [[Ryn]] en de [[Sieg (rivier)|Sieg]].

It natoerlike lânskip fariearret tusken [[greide]], [[lânbou]] en mingd bosk. It boskgebiet beslacht krapoan 29 prosint fan it distrikt, it lânbougrûn krapoan 43 prosint. Der is gjin oar distrikt in Noardryn-Westfalen mei mear fruitbeamhôven. Dêrfoaroer stiet in beboud gebiet mei goed 25 prosint. In lytse twa prosint bestiet út wetter. Yn it gebiet tichter by de stêden [[Bonn]] en [[Keulen]] hat it distrikt in stedsk karakter, lykas [[Sankt Augustin]], wylst yn de fierder ôflizzende gemeenten noch hieltyd in lanlik karakter hawwe.

== Stêden en gemeenten ==
[[Ofbyld:Municipalities in SU.svg|thumb|left|Stêden en gemeenten yn Rhein-Sieg-Kreis.]]
De folgjende stêden en gemeenten lizze yn 'e Kreis:
{|
!align=left width=50%|Stêden
!align=left width=50%|Gemeenten
|- valign=top
||
# [[Bad Honnef]]
# [[Bornheim (Noardryn-Westfalen)|Bornheim]]
# [[Hennef (Sieg)|Hennef]]
# [[Königswinter]]
# [[Lohmar]]
# [[Meckenheim (Noardryn-Westfalen)|Meckenheim]]
# [[Niederkassel]]
# [[Rheinbach]]
# [[Sankt Augustin]]
# [[Siegburg]]
# [[Troisdorf]]
||
# [[Alfter]]
# [[Eitorf]]
# [[Much]]
# [[Neunkirchen-Seelscheid]]
# [[Ruppichteroth]]
# [[Swisttal]]
# [[Wachtberg]]
# [[Windeck]]
|}

=== Befolkingsûntwikkeling ===
[[Ofbyld:Bevölkerungspyramide Rhein-Sieg-Kreis 2011.png|right|350px|Bevölkerungspyramide für den Rhein-Sieg-Kreis (Boarne: Sensus 2011&lt;ref&gt;[https://ergebnisse2011.zensus2022.de/datenbank/online/ Datenbank Zensus 2011, Rhein-Sieg-Kreis, Alter + Geschlecht]&lt;/ref&gt;)]]

{| class=&quot;wikitable zebra&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! Jier !! Ynwenners&lt;ref name=&quot;ldb&quot;&gt;[https://www.landesdatenbank.nrw.de/ldbnrw/online/logon Landesdatenbank Nordrhein-Westfalen]&lt;/ref&gt;
|-
| 1970 || 376.800
|-
| 1975 || 435.027
|-
| 1980 || 463.537
|-
| 1985 || 479.330
|-
| 1990 || 504.274
|-
| 1995 || 546.670
|-
| 2000 || 576.993
|-
| 2005 || 597.857
|-
| 2010 || 598.736
|-
| 2015 || 596.213
|-
| 2020 || 600.375
|}

== Keppeling om utens == 
* [http://www.rhein-sieg-kreis.de/ Offisjele hiemside]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{Noardryn-Westfalen}}
[[Kategory:Distrikt yn Noardryn-Westfalen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1969]]</text>
      <sha1>oqkkbyyi2k5g5zo1gkhecpfpzjz6zor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>East-Prusen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126413</id>
    <revision>
      <id>1229342</id>
      <parentid>1187041</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T05:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>[[]] en red</comment>
      <origin>1229342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13329" sha1="f2e0try454sgoaucuvnjrbkea7gwazd" xml:space="preserve">{{histoarysk lânsdiel
|namme = East-Prusen &lt;br&gt;&lt;small&gt;''Ostpreußen''&lt;/small&gt;&lt;br&gt; &lt;small&gt;&lt;small&gt;Provinsje fan [[Prusen]]&lt;/small&gt;&lt;/small&gt;
|bestean = &lt;small&gt;1772-1829&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;1878-1945&lt;/small&gt;
|flagge = [[Ofbyld:Civil_flag_of_Prussia_1701-1935.svg|100px|border]]
|wapen = [[Ofbyld:Coat_of_Arms_of_East_Prussia.svg|80px]]
|lânkaart = [[Ofbyld:German Empire - Prussia - East Prussia (1878).svg|180px]]&lt;br&gt;East-Prusen (read) yn it [[Keninkryk Prusen]] yn it [[Dútske Keizerryk]]&lt;br&gt;[[Ofbyld:Weimar Republic - Prussia - East Prussia (1925).svg|180px]]&lt;br&gt;East-Prusen yn de [[Weimarrepublyk]]
|lân = [[Ofbyld:Flag_of_Prussia_(1892-1918).svg|border|20px]] [[Prusen]] (1822-1871) &lt;br&gt; [[Ofbyld:Flag_of_Germany_(1867–1918).svg|border|20px]] [[Dútske Keizerryk]] (1871-1918) &lt;br&gt;[[Ofbyld:Flag of Germany (3-2).svg|border|20px]] [[Weimarrepublyk]] (1918-1933) &lt;br&gt;[[Ofbyld:Flag_of_Germany_(1935–1945).svg|border|20px]] [[Nazy-Dútslân]] (1933-1945)
| bestjoerlike ienheid 1      = dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag_of_Prussia_(1892-1918).svg|border|20px]] [[Prusen]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
|haadstêd = [[Keningsbergen]]
|talen = [[Dútsk]] 
|foarm = provinsje
|ûntstien út = [[Hartochdom Prusen]] &lt;br&gt; [[Ermlân]] &lt;br&gt; [[Prusen (provinsje)|Provinsje Prusen]]
|opgien yn = [[Ofbyld:Flagge_Preußen_-_Provinz_Ostpreußen.svg|border|20px]] [[Prusen (provinsje)|Provinsje Prusen]] &lt;br&gt; [[Ofbyld:Flag_of_the_Klaipėda_Region.svg|border|20px]] [[Memellân]] &lt;br&gt; [[Ofbyld:Flag of Kaliningrad Oblast.svg|border|20px]] [[Kaliningrad (oblast)]] &lt;br&gt; [[Ofbyld:POL_województwo_warmińsko-mazurskie_flag.svg|border|20px]] [[Woiwodskip Ermlân-Mazuerje]]
|no diel fan = {{LTUf}} &lt;br&gt; {{POLf}} &lt;br&gt;{{RUSf}} 
|ynwenners = 2.030.174 (1905) &lt;br&gt; 2.488.122 (1939)
|ynwenners/km² = 54,88 /km²
|oerflak = 36.993 km² (1905)
}}
'''East-Prusen''' (Dútsk: ''Ostpreußen'') wie in [[Prusen|Prusyske]] provinsje yn it noardeasten fan it lân. It wie fan [[1871]] ôf it meast eastlike gebiet fan it [[Dútske Ryk]]. Yn [[1939]] hie it in oerflak fan 36.993,9 km² en in befolking fan 2.488.122. De haadstêd wie [[Keningsbergen]].

== Skiednis ==
[[Ofbyld:RBOostP1878.png|thumb|Bestjoerlike yndieling yn 1878]]
[[Ofbyld:PoolseCorridor.png|thumb|Poalske Korridor en de Frije Stêd Danzig yn 1923]]
[[Ofbyld:Königsberg Castle.jpg|thumb|Slot fan Keningsbergen yn 1895]]
[[Ofbyld:Panorama of Malbork Castle, part 4.jpg|thumb|Ordensburch, [[Kastiel fan Malbork|Marienburg]] út 1274, it haadketier fan de Dútske Oarder]]
[[Ofbyld:Szymbark3(js).jpg|thumb|Ruïne fan kastiel Schönburg fan de Dútske Oarder]]
It grûngebiet fan East-Prusen wie sa wat it stammegebiet fan de [[Baltyske lannen|Baltyske]] [[Prusen (folk)|Prusen]], dêr't de namme Prusen letter oergie op de Dútsktalige befolking fan it gebiet en letter fan it lân [[Prusen]]. Yn it ramt fan it [[kristenjen]] fan de Prusen en de oare Baltyske folken mei help fan ridders fan de [[Dútske Oarder]] om [[1220]] hinne, waard de [[Dútske Oardersteat]] oprjochte. Dêrtroch waarden der in nustje boargen boud foar beskerming. By dy boargen ûntstienen al rillegau stêden lykas [[Toruń|Thorn]] (1231), [[Kulm]] (1232), [[Marienwerder]] (1233), [[Elbing]] (1237) en Keningsbergen (1255). Kolonisten út oare parten fan it [[Hillige Roomske Ryk]], wêrûnder ek út Fryslân en de Lege Lannen waarden oanlutsen. Der wiene earst wol strideraasjes tsjin de âlde Prusen, dy't harren tsjin de Oarder ferwarden, mar dy waarden bluodrich delslein. It Dútsk, earst benammen it [[Nederdútsk]], mar nei de [[Reformaasje]] it [[Heechdútsk]] ferkrong it [[Aldprusysk]] en yn de santjinde iuw wie it Aldprusysk sa goed as ferdwûn.&lt;br/&gt;
Yn [[1309]] waard it haadkertier fan de Dútske Oarder ferpleatst fan [[Feneesje]] nei it Prusyske [[Malbork|Marienburg]]. De stêden woeksen en slueten harren oan by de [[Hânze]]. Yn de jierren dernei kamen de [[Pommerellen]] mei de stêd [[Danzig]] by de Oarder. Troch konflikten tusken de stêden en de pleatslike aristokrasy mei it bestjoer fan de Oarder en strideraasje mei [[Poalen]] rekke it gebiet yn ferfal en ferlear it by de [[Frede fan Thorn]] (1466) it hiele westlike gebiet fan Prusen ynklusyf de Pommerellen, [[Ermlân]], [[Kulmerlân]] en de stêden [[Danzig]], Thorn, Elbing en Marienburg oan it Keninkryk Poalen, dat [[Keninklik Prusen]] (lettere [[West-Prusen]] waard. De rest fan Prusen, East-Prusen, bleau fan de Oarder, mar moast Poalen as lienhear erkenne. De haadstêd waard Keningsbergen.&lt;br/&gt;
It grutmasterskip fan de Oarder kaam yn hannen fan de [[Markgreve|markgreven]] fan [[Mark Brandenburch|Brandenburch]], dy't ta de machtige Hûs fan [[Hohenzollern]] hearden. Nei't [[Albrecht fan Brandenburch-Ansbach]] foar de Reformaasje keas en de Oardersteat sekulisearre joech hy it grutmasterskip op en in ruil foar it erkennen as Poalen as lienhear krige hy Prusen fan [[1525]] ôf as erflik [[hartochdom]] yn lien. Fan [[1618]] ôf waard Prusen mei Brandenburch ferbûn. Yn [[1701]] mocht hartoch [[Freark I fan Prusen|Freark III]] him ''kening yn Prusen'' neamme, mar net ''kening fan Prusen'', om't Prusen eins net by it Hillige Roomske Ryk hearde, mar in Poalske [[fazalsteat]] wie.&lt;br/&gt;
De santjinde iuw wie in iuw fan delgong. De [[Tritichjierrige Kriich]] en ynfallen fan [[Tartaren]] troffen it lân en de befolking. Yn it besykjen om it lân wer te befolkjen, waard it ôfwiksele mei perioades fan oarloch, [[Pest|pestepidemyen]] en ûntfolking. Oanlutsen befolkingsgroepen wiene ûnder oaren kalvinisten, [[minnisten]], [[hugenoaten]] út it súdwesten fan Dútslân, it [[Rynlân]], de omkriten fan [[Salzburg]], Switserlân, Frankryk, Nederlân en Skotlân. Ek boeren út [[Poalsk-Litouske Mienebest|Poalen-Litouwen]], dy't it liifeigenskip ûntsnappe woene, festigen harren yn East-Prusen.&lt;br/&gt;
De achttjinde iuw seach in perioade fan lykwicht en ekonomyske bloei. Keningsbergen bloeide en de hannel woeks, benammen mei Ruslân en Poalen. De wrâldferneamde filosoof [[Immanuel Kant]], dy't dêr weikaam, wie ferbûn oan de universiteit yn Keninsbergen, dat ferneamd stie yn hiel Jeropa en studinten út de wide omkriten.&lt;br/&gt;
Yn [[1772]] waard de namme ''East-Prusen'' offisjeel brûkt nei't kening [[Freark II de Grutte]] yn de Earste [[Poalske Dieling]], [[Ermlân]] en de Westprusyske gebieten Kulmerlân en Pommerellen anneksearre hat. De nije gebieten krigen de namme ''West-Prusen'', dat al yn de tiid fan de Dútske Oarder brûkt waard. East- en West-Prusen waarden provinsjes en yn [[1824]]-[[1829]] wiene hja yn [[personele uny]] en fan 1829-[[1878]] as ien ''Provinsje Prusen''. Dêrnei wiene hja beide provinsjes yn it [[Dútske Keizerryk]].&lt;br/&gt;
Ermlân, it Eastprusyske gebiet dat Poalsk wie, hie in tradisjoneel grutte katolike befolking, benammen fan Poalsk komôf. Ek de katolike en Poalske eallju foegen harren net gau by de Prusyske [[Junker|Junkers]]. De lokale Junkers, dy't kreksa as de lânadel beëasten de [[Elbe]] grutte gebieten besieten, leine de grûnslach foar de lettere Dútske konservative polityk, dêr't kânselier [[Otto von Bismarck]] syn macht op festigje koe. De stêd Keningsbergen, dat in soad op de Eastseehannel libbe, wie lykwols liberaalgesind, mar op it plattelân koe altyd noch te sprutsen wurde fan in feodaal karakter. Nei [[1855]] waard de ekonomyske groei grutter nei it oanlizzen fan it spoarwegenet.&lt;br/&gt;
Neffens it [[Ferdrach fan Versailles]] yn [[1919]] nei it ferlies fan Dútslân yn de [[Earste Wrâldkriich]], moast Dútslân West-Prusen ôfstean oan it nijfoarme Poalen foar de [[Poalske Korridor]]. De Dútsktalige gebieten om Elbing, Marienwerder, Marienburg en Danzig, dat as [[Frije stêd Danzig|frije stêd]] ûnder foech fan it [[Folkebûn]] stie, hinne,  waarden by East-Prusen foege. It [[Memellân]], it gebiet benoarden de rivier de [[Memel]], waard yn [[1923]] troch [[Litouwen]] beset.&lt;br/&gt;
Yn [[1939]], by de Dútske besetting fan Poalen, waarden de ferlerne gebieten wer werompakt en as [[Ryksgoaen]] yn it Dútske Ryk yndield. Ek it Memellân waard neffens it [[Molotov-Ribbentroppakt]] wer anneksearre.&lt;br/&gt;
Yn [[1945]] besette it [[Reade Leger]] fan de [[Sovjet-Uny]] East-Prusen en waard de provinsje ferdield tusen de Sovjet-Uny en Poalen neffens de [[Konferinsje fan Potsdam]]. It suden en midden fan East-Prusen kaam by Poalen as it [[woiwodskip Ermlân-Mazoerje]] en it noarden mei Keningsbergen (fan 1946 ôf Kaliningrad) waard it [[oblast Kaliningrad]] yn de [[Russyske Sosjalistyske Federative Sovjetrepublyk|Russyske SFSR]] en it Memellân kaam by it [[Litouske Sosialistyske Sovjetrepublyk]].
De Dútske befolking flechte en waard ferdreaun. Dêrby foelen hûnderttûzenen slachtoffers troch wraakaksjes, twangarbeid, te min  fiedsel en sûnenssoarch. It gebiet om Keningsbergen hinne waard befolke troch befolkingsgroepen út gâns de Sovjet-Uny benammen Russen ([[Russifikaasje]]). Allinnich yn it suden, [[Mazoerje]] mochten Dútsers, dy't ek Poalsktalich wiene, bliuwe.
Al dy Dútsers lutsen nei it westen en benammen it lettere [[West-Dútslân]]. De [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|ferdreaunen út ferlerne Dútske gebieten]] en harren neikommelingen ferienigen harren yn stiftingen en ferienings om dy [[anneksaasje]]s as ûnrjochtlik op de politike aginda te setten. Yn [[1970]] erkende de Bûnsrepublyk ynearsten, en nei de Dútske weriening yn [[1990]] foargoed, it ôfstean fan East-Prusen. Nei it lidmaatskip fan Poalen fan de [[Jeropeeske Uny]], besochten guon Dútsers de mooglikheid harren eardere besittings werom te keapjen, mar Poalen makke dat dreger troch Poalske steatsboargers dêryn foar mear as de helte yn meidwaan te litten. Hjoed-de-dei wurkje dy Dútsers in soad mei de lokale befolking gear en ûnderhâld harren erfskip.

==Bestjoerlike yndieling==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Bestjoerlike yndieling fan East-Prusen
|-
! 31 desimber 1937
! 1 jannewaris 1945
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Regierungsbezirk Allenstein]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Stadtkreis]]
|-
|
# [[Olsztyn|Allenstein]]
|
# [[Olsztyn|Allenstein]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Landkreis]]e
|-
|
# Allenstein
# Johannisburg
# Lötzen
# Lyck
# Neidenburg
# Ortelsburg
# Osterode
# Rößel (sit: [[Biskupiec (stêd)|Bischofsburg]])
# Sensburg
|
# Allenstein
# Johannisburg
# Lötzen
# Lyck
# Neidenburg
# Ortelsburg
# Osterode
# Rößel(sit: [[Biskupiec (stêd)|Bischofsburg]])
# Sensburg
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Regierungsbezirk Gumbinnen]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Stadtkreise
|-
|
# [[Insterburg]]
# [[Sovjetsk (oblast Kaliningrad)|Tilsit]]
|
# [[Klaipėda (stêd)|Memel]]
# [[Insterburg]]
# [[Sovjetsk (oblast Kaliningrad)|Tilsit]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Landkreise
|-
|
# Angerburg
# Darkehmen
# Goldap
# Gumbinnen
# Insterburg
# Niederung (zetel: [[Heinrichswalde]])
# Pillkallen
# Stallupönen
# Tilsit-Ragnit (sit: [[Tilsit]])
# Treuburg
|
# Angerapp
# Angerburg
# Ebenrode
# Elchniederung (sit: [[Heinrichswalde]])
# Goldap
# Gumbinnen
# Heydekrug
# Insterburg
# Memel
# Schloßberg (foar 1938: [[Pillkallen]])
# Sudauen
# Tilsit-Ragnit (sit: [[Tilsit]])
# Treuburg (foar 1928: [[Marggrabowa]])
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Regierungsbezirk Königsberg]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Stadtkreis
|-
|
# [[Keningsbergen]] (''Königsberg (Pr)'')
|
# [[Keningsbergen]] (''Königsberg (Pr)'')
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Landkreise
|-
|
# Bartenstein
# Braunsberg
# Fischhausen
# Gerdauen
# Heiligenbeil
# Heilsberg
# Keningsbergen
# Labiau
# Mohrungen
# Preußisch Eylau
# [[Preußisch Holland (kreis)|Preußisch Holland]]
# Rastenburg
# Wehlau
|
# Bartenstein
# Braunsberg
# Gerdauen
# Heiligenbeil
# Heilsberg
# Labiau
# Mohrungen
# Preußisch Eylau
# [[Preußisch Holland (kreis)|Preußisch Holland]]
# Rastenburg
# Samlân (sit: [[Keningsbergen]])
# Wehlau
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Regierungsbezirk West-Prusen]] (sit: [[Kwidzyn|Marienwerder]])
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Stadtkreis
|-
|
# [[Elbląg (stêd)|Elbing]]
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Landkreise
|-
|
# Elbing
# Marienburg
# Marienwerder
# Rosenberg
# Stuhm
|
|-
! colspan=&quot;2&quot; | [[Regierungsbezirk Zichenau]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Landkreise
|-
|
# Mackeim
# Mielau
# Ostenburg
# Plöhnen
# Praschnitz
# Scharfenwiese
# Schröttersburg
# Sichelberg
# Zichenau
|
|}

==Earste presidinten==
* [[1815]]-[[1829]]: [[Hans Jakob von Auerswald]]
* [[1829]]-[[1878]]: ''diel fan de provinsje Prusen''
* [[1878]]-[[1882]]: [[Carl Wilhelm Heinrich von Horn]]
* [[1882]]-[[1891]]: [[Albrecht Heinrich von Schlieckmann]]
* [[1891]]-[[1895]]: [[Udo zu Stolberg-Wernigerode]]
* [[1895]]-[[1901]]: [[Wilhelm von Bismarck-Schönhausen]]
* [[1901]]-[[1903]]: [[Hugo von Richthofen]]
* [[1903]]-[[1907]]: [[Friedrich von Moltke]]
* [[1907]]-[[1914]]: [[Ludwig von Windheim]]
* [[1914]]-[[1916]]: [[Adolf Tortilowicz von Batocki-Friebe]]
* [[1916]]-[[1918]]: [[Friedrich Wilhelm von Berg-Markienen]]
* [[1918]]-[[1919]]: [[Adolf Tortilowicz von Batocki-Friebe]]
* [[1919]]-[[1920]]: [[August Winnig]]
* [[1920]]-[[1932]]: [[Ernst Siehr]]
* [[1932]]-[[1933]]: [[Wilhelm Kutscher]]
* [[1933]]-[[1945]]: [[Erich Koch]]

{{Commonscat|East Prussia}}


[[Kategory:Prusen]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1773]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1945]]
[[Kategory:Skiednis fan Dútslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Poalen]]
[[Kategory:Skiednis fan Ruslân]]</text>
      <sha1>f2e0try454sgoaucuvnjrbkea7gwazd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pussykat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165164</id>
    <revision>
      <id>1229323</id>
      <parentid>1194065</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T15:30:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27287-16</username>
        <id>57953</id>
      </contributor>
      <origin>1229323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1903" sha1="a0jr5kf0aud9f8ykhnba5rsepyq2560" xml:space="preserve">{{Pornoakteur
| ôfbylding              =14-10-17 PussyKat 01.jpg
| ôfbyldingstekst        =
| ôfbyldingsbreedte      =
| oare artystenammen     = Pussycat, PussyKat, Pussy Kat
| echte namme            = ûnbekend
| nasjonaliteit          = [[File:Flag of Vietnam.svg|border|20px]] [[Fjetnamezen|Fjetnameesk]] &lt;br&gt; [[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk|Frânsk]]
| berne                  = [[16 oktober]] [[1990]] 
| berteplak              = [[Avignon]] ([[Frankryk]])
| stoarn                 = 
| stjerplak              =          
| etnisiteit             = [[File:Flag of South Vietnam.svg|border|20px]] [[Fjetnamezen|Fjetnameesk]]
| wurksum as             = [[neakenmodel]], [[pornoaktrise]]
| jierren aktyf          = [[2011]] – [[2018]]
| webside                = ''gjint''
}}
'''Pussykat''', echte namme: ûnbekend ([[16 oktober]] [[1990]]), is in rêstend [[Fjetnamezen|Fjetnameesk]]-[[Frankryk|Frânsk]] [[neakenmodel]] en [[pornografysk aktrise]] fan [[etnyske groep|etnysk]] [[Fjetnamezen|Fjetnameesk]] [[komôf]]. Neffens har offisjele opjefte wie se ûnder har pornokarriêre 1.65 m, mei in gewicht fan 40 kg.				
 		
==Keppelings om utens==
* {{en}} [http://www.freeones.com/html/s_links/Pussykat/ Pussykat op ''FreeOnes'']
* {{en}} [https://www.imdb.com/name/nm0701141/ Pussykat yn 'e ''Internet Movie Database'']
* {{en}} [https://www.iafd.com/person.rme/perfid=pussykat_11/gender=f Pussykat yn 'e ''Internet Adult Film Database'']
* {{en}} [https://www.adultfilmdatabase.com/actor/pussykat-70375/ Biografyske gegevens fan Pussykat op ''Adult Film Database'']

{{CommonsBalke|Pussy Kat}}

{{DEFAULTSORT:Pussykat}}
[[Kategory:Fjetnameesk neakenmodel]]
[[Kategory:Fjetnameesk pornoakteur]] 
[[Kategory:Frânsk neakenmodel]]
[[Kategory:Frânsk froulik pornoakteur]]
[[Kategory:Jeropeesk pornoakteur fan East- of Súdeastaziatysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1990]]</text>
      <sha1>a0jr5kf0aud9f8ykhnba5rsepyq2560</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Reluctant Dragon (film út 1941)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191199</id>
    <revision>
      <id>1229357</id>
      <parentid>1228390</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T11:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>Ik haw it measte part oernaam, mar der binne guon dy't noch net goed binne. Moat ik in kopy meitsje fan de poster?</comment>
      <origin>1229357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2268" sha1="e3b70nqazdb56h26lglv9qavsp5u8e1" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks film
| ôfbylding           = Reluctant Dragon.jpg
| ôfbyldingstekst     = 
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ferwizing           = 
| namme               = The Reluctant Dragon
| regisseur           = 
| produsint           = [[Walt Disney]]
| útfierend produsint = 
| senario             = 
| basearre op         = 
| kamerarezjy         = 
| muzyk               = [[Frank Churchill]]&lt;br /&gt;[[Larry Morey]]
| filmstudio          = [[Walt Disney Pictures|Walt Disney Productions]]
| distribúsje         = [[RKO Pictures|RKO Radio Pictures]]
| haadrollen          = [[Robert Benchley]]&lt;br /&gt;[[Frances Gifford]]&lt;br /&gt;[[Buddy Pepper]]&lt;br /&gt;[[Nana Bryant]]
| voice-over          = 
| byrollen            = 
| lân/lannen          = Feriene Steaten
| premiêre            = 27 juni 1941
| direkt op fideo     = 
| foarm               = [[tekenfilm]] en [[spile film]]
| sjenre              = 
| taal                = (Amerikaansk) Ingelsk
| spyltiid            = 74 minuten
| budget              = $600,000
| opbringst           = $960.000 (wrâldwide ferhier)
| prizen              = 
}}
Kategoryen:
{{Universele ynfoboks film
| caption     = Original theatrical poster
| director    = [[Alfred Werker]] (live action)&lt;br /&gt;[[Hamilton Luske]] (animation)&lt;br /&gt;[[Jack Cutting (animator)|Jack Cutting]], [[Ub Iwerks]], [[Jack Kinney]] (sequence directors)
| writer      = ''Live-action:''&lt;br /&gt;[[Ted Sears]]&lt;br /&gt;[[Al Perkins]]&lt;br /&gt;[[Larry Clemmons]]&lt;br /&gt;[[William Cottrell|Bill Cottrell]]&lt;br /&gt;[[Harry Clork]]&lt;br /&gt;[[Robert Benchley]] &lt;br /&gt;''The Reluctant Dragon'' segment:&lt;br /&gt;[[Kenneth Grahame]] (original book)&lt;br /&gt;[[Erdman Penner]]&lt;br /&gt;[[T. Hee]]&lt;br /&gt;''Baby Weems'' segment:&lt;br /&gt;[[Joe Grant]]&lt;br /&gt;[[Dick Huemer]]&lt;br /&gt;John Miller
| cinematography = [[Bert Glennon]]
| editing     = [[Paul Weatherwax]]
| released    = {{Film date|1941|06|27}}
| language    = }}
The Reluctant Dragon is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[film]], yn part in [[tekenfilm]] en yn part in [[spile film]], út [[1941]].

{{stobbe|film}}

[[Kategory:Amerikaanske tekenfilm]]
[[Kategory:Amerikaanske bernefilm]]
[[Kategory:Amerikaanske filmmusical]]
[[Kategory:Ingelsktalige film]]
[[Kategory:Film fan de Walt Disney Animation Studios]]
[[Kategory:Film út 1941]]</text>
      <sha1>e3b70nqazdb56h26lglv9qavsp5u8e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amers</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191246</id>
    <revision>
      <id>1229359</id>
      <parentid>1228465</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T11:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>wurdspieling (Frysker)</comment>
      <origin>1229359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1735" sha1="5q9d207fwbko9ot5fq7a5y0czqplxv8" xml:space="preserve">[[File:Saint-John Perse 1960.jpg|thumb|upright|''Saint-John Perse'' ([[1960]])]]
'''''Amers''''' is in samling [[poëzij]] fan 'e Frânske skriuwer [[Saint-John Perse]], [[Skûlnamme|skriuwersnamme]] fan [[Alexis Saint-Léger]]. De samling is yn [[1957]] útjûn troch [[La Nouvelle Revue française]] yn [[Parys]]. Lykwols begûn er al yn [[1948]] mei de bondel, mei parten dy't útkamen by [[Gallimard]].

De titel betsjut &quot;seemarkeringen&quot; (punten dy't brûkt wurde om op see te navigearjen, sawol keunstmjittich as natuerlik); it is mooglik wurdspieling op it Frânske ''amer(s)'', 'bitter', &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mjcN9Kra_90C&amp;dq=Amers+seamarks&amp;pg=PA142|title=Poem and Symbol: A Brief History of French Symbolism|first=Wallace|last=Fowlie|date=1 novomber 2010|publisher=Penn State Press|via=Google Books|isbn=978-0271038131}}&lt;/ref&gt; dat hjir miskien 'sâlt' betsjut, en docht ek tinken oan ''mer'', 'see'. &lt;ref&gt;Little, Roger. &quot;The Image of the Threshold in the Poetry of Saint-John Perse.&quot; The Modern Language Review 64, no. 4 (1969): 777-92. Accessed 4 febrewaris 2020. doi:10.2307/3723920.&lt;/ref&gt;

De seemarkeringen yn de titel tsjutte dan wer it lân oan, dan wer de rûte. Der is gjin Fryske oersetting fan it wurk.

Trije jieren letter krige Saint-John Perse de [[Nobelpriis foar de Literatuer]] takend. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1960/perse/speech/|title=The Nobel Prize in Literature 1960|website=NobelPrize.org}}&lt;/ref&gt;''Amers'' waard yn [[1999]] opnaam yn [[Le Monde's 100 boeken fan de iuw]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Literatuer fan Saint-John Perse]]
[[Kategory:Frânsktalige dichtbondel]]
[[Kategory:Dichtbondel út 1957]]</text>
      <sha1>5q9d207fwbko9ot5fq7a5y0czqplxv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oppenheimer (film)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191350</id>
    <revision>
      <id>1229334</id>
      <parentid>1229310</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T23:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bewurkings fan &quot;[[Wiki:Contributions/PaulLim11|PaulLim11]]&quot; ([[Meidogger oerlis:PaulLim11|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan &quot;Ieneach fan 'e Esk&quot;.</comment>
      <origin>1229262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47930" sha1="sjrstq2a05i1ciuu0pk0n5i4j0n7xrx" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks film
| ôfbylding                = Oppenheimer film logo.png
| ôfbyldingstekst          = 
| ôfbyldingsbreedte        =
| ferwizing                = '''(''[[:en:File:Oppenheimer_(film).jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')'''
| namme                    = ''Oppenheimer''
| regisseur                = [[Christopher Nolan]]
| produsint                = [[Christopher Nolan]]&lt;br&gt;[[Emma Thomas]]&lt;br&gt;[[Charles Roven]]
| útfierend produsint      = [[J. David Wargo]]&lt;br&gt;[[James Woods]]
| senario                  = [[Christopher Nolan]]
| basearre op              = ''[[American Prometheus]]'' fan &lt;br&gt;[[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]]
| kamerarezjy              = [[Hoyte van Hoytema]]
| muzyk                    = [[Ludwig Göransson]]
| filmstudio               = [[Universal Pictures]]&lt;br&gt;[[Syncopy Inc.]]&lt;br&gt;[[Atlas Entertainment]]&lt;br&gt;[[Breakheart Films]]&lt;br&gt;[[Peters Creek Entertainment]]&lt;br&gt;[[Gadget Films]]
| distribúsje              = [[Universal Pictures]]
| haadrollen               = [[Cillian Murphy]]&lt;br&gt; [[Robert Downey jr.]]
| voice-over               = 
| byrollen                 = [[Emily Blunt]]&lt;br&gt; [[Matt Damon]]&lt;br&gt; [[Florence Pugh]]&lt;br&gt; [[Josh Hartnett]] &lt;br&gt; [[Benny Safdie]] &lt;br&gt; [[Alden Ehrenreich]] &lt;br&gt; [[David Krumholtz]]
| lân/lannen               = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]]
| premiêre                 = [[11&amp;nbsp;july]] [[2023]]
| direkt op fideo          = 
| foarm                    = [[langspylfilm]] &lt;small&gt;(diels [[swart-wyt]])&lt;/small&gt;
| sjenre                   = [[histoaryske film|histoaryske]] [[biografyske film]]
| taal                     = [[Ingelsk]]
| spyltiid                 = 180 minuten
| budget                   = $100&amp;nbsp;miljoen
| opbringst                = $975,8&amp;nbsp;miljoen
| prizen                   = 7 × [[Oscar]]&lt;br&gt;5 × [[Golden Globe]]&lt;br&gt;1 × [[Grammy Award]]&lt;br&gt;3 × [[SAG Award]]&lt;br&gt;7 × [[BAFTA]]&lt;br&gt;4 × [[Saturn Award]]&lt;br&gt;4 × [[Satellite Award]]
| filmsearje               = 
| foarich diel             = 
| folgjend diel            = 
}}
'''''Oppenheimer''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[biografyske film]] út [[2023]] ûnder [[rezjy]] fan [[Christopher Nolan]]. De [[film]] is foar in diel yn [[swart-wyt]] útfierd. De [[haadrol]]len waarden fertolke troch [[Cillian Murphy]] en [[Robert Downey jr.]], mei [[Emily Blunt]], [[Matt Damon]] en [[Florence Pugh]] yn 'e wichtichste [[byrol]]len. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]], de Amerikaanske [[natuerkundige]] [[J.&amp;nbsp;Robert Oppenheimer]], dy't lieding joech oan it [[Manhattanprojekt]] dat yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] de earste [[atoombom]] ûntwikkele. Hy wurdt dêrom ek wol de &quot;Heit fan 'e Atoombom&quot; neamd. De [[film]] waard basearre op 'e [[biografy]] ''[[American Prometheus]]'' fan [[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]].

De [[film]] folget Oppenheimer fan syn [[studint]]ejierren ôf troch syn jierren as [[heechlearaar]] oan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] en as sympatisant fan 'e [[Kommunistyske Partij fan de Feriene Steaten]] oant en mei syn belutsenens by it Manhattanprojekt. Nei ôfrin fan 'e oarloch hat er [[spyt]] fan wat syn [[wapen]] oanrjochte hat by it [[Atoombombardemint fan Hiroshima en Nagasaki]], en wurdt er in [[pasifist]]. Hy besiket de ûntwikkeling fan fierdere [[massaferneatigingswapen]]s ôf te remjen en komt yn konflikt mei de [[ambysje|ambisjeuze]], [[wraak]]suchtige [[politikus]] [[Lewis Strauss]], dy't der yn [[1949]] foar soarget dat Oppenheimer útsletten wurdt fan 'e Amerikaanske wapenprogramma's en sa syn ynfloed ferliest.

''Oppenheimer'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien tige loovjende [[resinsje]]s. De film die it yn 'e [[bioskopen]] ek [[kommersje]]el tige goed en groeide út ta de op twa nei meast [[opbringst (jild)|opbringende]] film fan [[2023]]. ''Oppenheimer'' wûn de [[Oscar foar Bêste Film]] en seis oare Oscars, de [[Golden Globe foar Bêste Film&amp;nbsp;– Drama]] en fjouwer oare Golden Globes, in [[Grammy Award]], trije [[Screen Actors Guild Award]]s, sân [[BAFTA's]], fjouwer [[Saturn Award]]s, fjouwer [[Satellite Award]]s en in breed ferskaat oan oare [[priis (ûnderskieding)|prizen]].

==Plot==
Yn 'e [[1920-er jierren]] folget in jonge [[Feriene Steaten|Amerikaan]] fan [[Joaden|Joadsk]] [[komôf]], [[J. Robert Oppenheimer|Robert Oppenheimer]] (&quot;Oppie&quot; foar syn [[freonskip|freonen]]) in [[stúdzje]] [[natuerkunde]]. Mei't er him spesjalisearje wol yn [[kwantumfysika]], in foarm fan natuerkunde dy't yn syn heitelân net [[ûnderwiis]]d wurdt, moat er om utens. Hy studearret earst oan 'e [[Universiteit fan Cambridge]], yn [[Ingelân]], ûnder [[Patrick Blackett]], en makket syn stúdzje ôf oan 'e [[Universiteit fan Göttingen]], yn [[Dútslân]]. Yn dy tiid reizget er hiel [[Jeropa]] troch en komt er yn 'e kunde mei in protte oare natuerkundigen, ûnder wa [[Isidor Rabi]], in oare Amerikaan fan Joadsk komôf, mei wa't befreone rekket, en de Dútser [[Werner Heisenberg]]. 

Nei't er weromkeard is nei de Feriene Steaten set Oppenheimer as [[heechlearaar]] de [[fakulteit]] foar kwantumfysika op oan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]], wêrmei't er syn heitelân op syn fakgebiet by de tiid bringt. Yn [[Berkeley (Kalifornje)|Berkeley]], ûnder de reek fan [[San Francisco]], rekket er befreone mei oare heechlearaars, lykas de natuerkundige [[Ernest Lawrence]] en de [[taalkundige]] [[Haakon Chevalier|Haakon &quot;Hoke&quot; Chevalier]]. Guon fan dyselden, ûnder wa Chevalier, binne lid fan 'e [[Kommunistyske Partij fan 'e Feriene Steaten]] (CPUSA). Oppenheimer wurdt sels gjin lid fan 'e CPUSA, mar sympatisearret wol mei in protte stânpunten fan 'e [[politike partij|partij]] en jout fia de CPUSA [[jild]] oan 'e [[Spanje|Spaanske]] [[republikeinen (Spaanske Boargeroarloch)|republikeinen]], dy't fan [[1936]] ôf yn 'e [[Spaanske Boargeroarloch]] tsjin 'e [[faksist]]en fan [[generaal]] [[Francisco Franco|Franco]] stride.

Op it mêd fan persoanlike [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasjes]] slacht Oppenheimer mei ferskate [[froulju]] om, wêrfan't guon [[troud]] binne. Dat jout him de [[reputaasje]] fan in rokkejager. Hy kriget op in stuit in yntinse [[seksuele omgong|seksuele]] [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei de (net troude) [[kommunist]]yske [[psychologe]] [[Jean Tatlock]], dy't oanhâldt oant er de [[biologe]] [[Katherine Oppenheimer|Kitty Puening]] moetet. Kitty is op dat stuit troud mei har trêde [[oarehelte|man]], mar Oppenheimer begjint in [[oerhoer|oerhuorrige relaasje]] mei har. Wannear't Kitty [[swierens|swier]] rekket, [[skieding (houlik)|skiedt]] se halje-trawalje fan har man om te wertrouwen mei Oppenheimer.
{{Plotbedjer film}}
Oan it begjin fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] wurdt yn 'e Feriene Steaten fan oerheidswegen in wapenprogramma opset dat rjochte is op 'e ûntwikkeling fan 'e [[atoombom]]. Dêr wurdt o sa geheimsinnich oer dien. Ernest Lawrence wurdt deryn behelle, mar Oppenheimer, omreden fan syn kommunistyske sympatyen, net. Nei't [[nazy-Dútslân]] yn [[1941]] de [[Sovjet-Uny]] [[Operaasje Barbarossa|binnenfallen]] is, en de Feriene Steaten yn 'e oarloch behelle wurde troch de [[Japan]]ske [[Oanfal op Pearl Harbor]], binne de Amerikanen en de Russyske kommunisten bûnsgenoaten. Underling [[wantrouwen]] bliuwt bestean, mar de eangst dat nazy-Dútslân, dêr't Heisenberg lieding jout oan [[Dútsk nukleêr programma|in eigen atoomprogramma]], as earste in atoombom ûntwikkelje sil, makket dat Oppenheimer syn eftergrûn minder wichtich wurdt. Yn [[1942]] wurdt er sadwaande troch [[kolonel]] (letter [[generaal]]) [[Leslie Groves]] frege om te helpen by it Amerikaanske atoomprogramma, dat de [[koadenamme]] 'it [[Manhattanprojekt]]' hat.

Oppenheimer kriget de lieding oer it projekt. Hy stelt foar en bring de belutsen [[wittenskipper]]s (en har [[gesin]]nen) byinoar yn in nij te bouwen [[doarp]] yn 'e [[woastyn]] fan [[Nij-Meksiko]], dat [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] komt te hjitten. Rabi wegeret syn meiwurking om't er net dielnimme wol oan 'e ûntwikkeling fan in [[massaferneatigingswapen]], hoewol't er yn in letter stadium wol helpt yn 'e hoedanichheid fan adviseur. Foar de wittenskippers dy't wól gearkloftsje yn Los Alamos is it wrakseljen om mei-inoar troch ien doar te kinnen. [[ego|Ego's]] botse, de hollen wurde hjit, benammen as der [[technology]]ske tsjinslaggen binne, wylst it [[Amerikaanske Leger]], dat it tafersjoch hat, de boel dreger makket troch te stean op in [[protokol]] fan [[kompartemintalisearring (ynformaasjebefeiliging)|kompartemintalisearring]], wêrby't de iene hân net wit wat de oare docht, om sa foar te kommen dat der dingen út it wapenprogramma útlekke kinne nei de Dútsers of de Russen. Oppenheimer en Groves hawwe [[lulk]]e konfrontaasjes oer de lakse hâlding fan Oppenheimer foar [[befeiliging]] oer en de [[links (polityk)|linkse]] [[ideology]] fan in protte fan it [[personiel]] dat er oanlûkt. Dêrby komt noch dat er sels troch gâns [[emosjonele]] opskuor giet wannear't Jean Tatlock nei in koarte oplibbing fan harren relaasje [[selsmoard]] docht. 

Yn [[juny]] [[1945]] [[oerjefte fan nazy-Dútslân|kapitulearret nazy-Dútslân]], mar de [[Pasifyske Oarloch|oarloch mei Japan]] giet troch. Guon fan 'e wittenskippers dy't oan it Manhattanprojekt wurkje, fine dat it programma no wol opheft wurde kin, mei't Japan gjin eigen nukleêr wapenprogramma hat en der dus gjin gefaar is dat Japan earder in atoombom ûntwikkelje soe as de Feriene Steaten. Mar it Amerikaanske regear is fan miening dat de ynset fan in atoombom de oarloch tsjin Japan oansjenlik ferkoartsje en dêrmei in protte libbens fan Amerikaanske [[militêr]]en rêde kin. It Manhattanprojekt giet dêrom troch en in test fan in lytse [[plutoanium]]bom wurdt opset foar mids [[july]], in pear dagen foarôfgeande oan 'e [[Konferinsje fan Potsdam]], dêr't [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Harry Truman]] de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[premier]] [[Clement Attlee]] en Sovjet-lieder [[Josef Stalin]] moetsje sil. De test, dy't de bynamme [[Trinity (nukleêre test)|Trinity]] hat, is in grut súkses. Op basis dêrfan wurde yn Los Alamos twa [[atoombom]]men klearmakke, dy't begjin [[augustus]] brûkt wurde foar it [[Atoombombardemint fan Hiroshima en Nagasaki]]. Dêrop [[Kapitulaasje fan Japan|kapitulearret Japan]] en is de oarloch foarby.

Oppenheimer is no yn 'e Feriene Steaten in nasjonale [[held]] en nei bûten ta beart er as stiet er alhiel efter de ynset fan 'e atoombommen tsjin Japan. Mar temûk wurdt er tramtearre troch [[skuldgefoel]]ens oer de hûnderttûzenen [[boarger]]deaden dy't yn [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] fallen binne. Hy wurdt [[pasifist]] en besiket presidint Truman safier te krijen dat dy it nukleêr wapenprogramma fan 'e Feriene Steaten opheffe sil, mar Truman stegeret him ôf. Ynstee wurdt besletten om it wapenprogramma op te fieren foar de ûntwikkeling fan in noch folle destruktivere [[wetterstofbom]], wêrmei't [[metropoal]]en as [[New York (stêd)|New York]] of [[Moskou]] yn ien klap fan 'e ierdboaiem fage wurde kinne. Underwilens slagget it de Sovjet-Uny om mei súkses  [[RDS-1|in eigen atoombom]] te testen, foar in diel op basis fan 'e ynformaasje dy't trochspile is troch de [[spion]] [[Klaus Fuchs]], in Dútsk-Joadske natuerkundige mei de Britske [[nasjonaliteit]] dy't troch Oppenheimer nei Los Alamos ta helle wie. Dat makket de Amerikanen allinnich mar mear wisberet om in wetterstofbom te ûntjaan.

Oppenheimer beslút syn mienings tenei foar him te hâlden en syn grutte ynfloed te brûken om it Amerikaanske wapenprogramma fan binnenút ôf te remjen. Dat wurdt him net yn tank ôfnommen troch de fûleindige [[antykommunisme|antykommunisten]] dy't it no yn [[Washington, D.C.]] foar it sizzen hawwe. It is de tiid fan 'e saneamde [[Earste Reade Panyk|Reade Panyk]] en it [[mccarthyisme]], liedend ta de ferfolging fan kommunisten en [[sosjalist]]en yn 'e Feriene Steaten. Oppenheimer syn jongere broer [[Frank Oppenheimer|Frank]] en syn protezjee [[Giovanni Rossi Lomanitz|Giovanni Lomanitz]], allebeide treflike natuerkundigen, wurde fan eltse [[universiteit]] yn 'e Feriene Steaten útsletten. Syn freon, de taalkundige Hoke Chevalier, moat sels yn [[ballingskip]] om utens gean. Oppenheimer sels hat ûnderwilens in machtige fijân makke yn 'e foarm fan [[skout-by-nacht]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Lewis Strauss]], de [[foarsitter]] fan 'e [[Atoomenerzjykommisje fan de Feriene Steaten|Atoomenerzjykommisje]] (AEC). Dyselde is in [[ambysje|ambisjeus]] en [[wraak]]suchtich [[politikus]], dy't troch Oppenheimer in kear yn it iepenbier foar gek set is en dat nea fergetten is.

Strauss [[gearspanning|spant gear]] mei rabiate antykommunisten dy't in hekel hawwe oan Oppenheimer, ûnder wa de abbekaat en politikus [[William L. Borden]] en [[generaal-majoar]] [[Kenneth Nichols]]. Dy lêste, dy't haad befeiliging wie yn Los Alamos, spilet op fersyk fan Strauss it persoanlik [[dossier]] fan Oppenheimer troch oan Borden. Op basis fan 'e ynformaasje út dat dossier stelt Borden in brief oer Oppenheimer op wêryn't er him derfan beskuldiget altyd al in spion foar de Sovjet-Uny west te hawwen. Dat brief wurdt yn [[1949]] nei [[J.&amp;nbsp;Edgar Hoover]] stjoerd, de [[direkteur]] fan 'e [[FBI]].

Sa komt der in baltsje oan it rôljen, sadat Strauss fierder mei de saak kin. Hy soarget derfoar dat der gjin [[rjochtsaak]] komt, want dan soene de falske beskuldigings bewiisd wurde moatte. Ynstee wurde der besletten [[Befeiligingsharksitting oangeande J. Robert Oppenheimer|harksittings]] holden om te beslissen oft de [[feilichheidsmachtiging]] fan Oppenheimer ynlutsen wurde moat of net. As dat barre soe, ferliest Oppenheimer al syn ynfloed en mei er neat mear mei it wapenprogramma te dwaan hawwe. Hy soe dan ek yn ien klap [[wurkleazens|wurkleas]] wêze. Oppenheimer, syn frou Kitty, generaal Groves en ferskate natuerkundigen [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgje]] op 'e harksittings foar in trijekoppige [[kommisje]] dy't troch Strauss fol troppe is mei antykommunisten. De ûnderfreger, [[Roger Robb]], is yn alles útsein namme in [[ofsier fan justysje|iepenbier oanklager]] en skûlet mei Strauss ûnder ien tekken. It resultaat soe perfoarst in [[showproses]] neamd wurde kinne as it net sa strang geheim holden waard. Nei harksittings dy't [[moanne (tiid)|moannen]] duorje, ferliest Oppenheimer syn feilichheidsmachtiging en dêrmei eltse ynfloed dy't er op it Amerikaanske wapenprogramma útoefenje kin.

Neitiid ûntwikkelet de Feriene Steaten de wetterstofbom, stipe troch de fijannen fan Oppenheimer, lykas Strauss en Borden en ek de natuerkundige [[Edward Teller]], mei wa't Oppenheimer yn Los Alamos jierrenlang gearwurke hat. Fiif jier nei't Oppenheimer bûtensletten is troch tadwaan fan Strauss, besiket dy lêste om [[minister]] fan [[Hannel]] te wurden. Yn it politike systeem fan 'e Feriene Steaten is it sa dat de [[presidint fan 'e Feriene Steaten|presidint]] lju foar ministersposten nominearret, mar dat de [[Amerikaanske Senaat]] de ministers beneamt nei't de ministerskandidaat ûnderfrege is om syn geskiktens te beoardieljen. Strauss wurdt sadwaande troch in kommisje fan [[senator]]s oan 'e tosk field yn in iepenbiere harksitting. Hy hat der alle fertrouwen yn dat er beneamd wurde sil, mei't it (doe) frijwol nea foarkaam dat in ministerskandidaat ôfwiisd waard. Wannear't der lykwols tsjûgen heard wurde, docht bliken dat Oppenheimer yn Amerikaanske akademyske fermiddens noch altyd op hannen droegen wurdt en dat de rol fan Strauss yn syn delfal noch net fergetten is. Strauss rispet no wat er sels siedde hat. Natuerkundige [[David L. Hill]] makket Strauss syn wraaksucht en ûnderhânskens iepenbier en de Senaat ferwiist syn kandidatuer foar minister fan Hannel nei de foddekoer, wêrmei't yn 'e praktyk in ein komt oan syn politike [[karriêre]].

Yn 'e [[1960-er jierren]] ûntfangt Robert Oppenheimer de [[Presidinsjele Frijheidsmedalje]] út 'e hannen fan presidint [[Lyndon B. Johnson]]. De film einiget mei in [[flashback]] nei in [[petear]] dat Oppenheimer yn [[1947]] mei [[Albert Einstein]] fierde. Einstein foarseit de ferfrjemding fan Oppenheimer fan 'e Amerikaanske polityk, nettsjinsteande syn súksessen yn 'e oarloch. Oppenheimer seit dat er wol earnstiger dingen oan 'e holle is: hy is benaud dat syn bydragen oan 'e ûntwikkeling fan 'e atoombom in keatlingreäksje yn gong setten hawwe dy't ienris de [[nukleêre ferneatiging|wrâld ferneatigje]] sil.

==Rolferdieling==
[[File:Cillian_Murphy_Press_Conference_The_Party_Berlinale_2017_02cr.jpg|right|thumb|120px|[[Cillian Murphy]].]]
[[File:Robert_Downey_Jr._2014_Comic-Con.jpg|right|thumb|120px|[[Robert Downey jr.]]]]
[[File:Emily Blunt at WWD Style Awards 2026 (cropped).jpg|right|thumb|120px|[[Emily Blunt]].]]
[[File:MattDamon-byPhilipRomano.jpg|right|thumb|120px|[[Matt Damon]].]]
[[File:Florence Pugh 2025 (cropped).jpg|right|thumb|120px|[[Florence Pugh]].]]
[[File:Josh Hartnett SDCC 2014.jpg|right|thumb|120px|[[Josh Hartnett]].]]
[[File:Benny Safdie-1868 (cropped).jpg|right|thumb|120px|[[Benny Safdie]].]]
[[File:David Krumholtz MFF 2023.jpg|right|thumb|120px|[[David Krumholtz]].]]
;haadrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;500px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''personaazje'''&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[J. Robert Oppenheimer]]
| [[Cillian Murphy]]
|-
| [[skout-by-nacht]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Lewis Strauss]]
| [[Robert Downey jr.]]
|-
|}
&lt;br&gt;
;byrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;500px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''personaazje''' 
| style=&quot;background:gold&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[Katherine Oppenheimer|Kitty Oppenheimer]]
| [[Emily Blunt]]
|-
| [[generaal]] [[Leslie Groves]]
| [[Matt Damon]]
|-
| [[Jean Tatlock]]
| [[Florence Pugh]]
|-
| [[Ernest Lawrence]]
| [[Josh Hartnett]]
|-
| [[Edward Teller]]
| [[Benny Safdie]]
|-
| sekretaris fan Lewis Strauss
| [[Alden Ehrenreich]]
|-
| [[Isidor Rabi]]
| [[David Krumholtz]]
|-
| [[kolonel]] [[Boris Pash]]
| [[Casey Affleck]]
|-
| [[David L. Hill]]
| [[Rami Malek]]
|-
| [[Frank Oppenheimer]]
| [[Dylan Arnold]]
|-
| [[Haakon Chevalier|Haakon &quot;Hoke&quot; Chevalier]]
| [[Jefferson Hall (akteur)|Jefferson Hall]]
|-
| [[Roger Robb]]
| [[Jason Clarke]]
|-
| [[Albert Einstein]]
| [[Tom Conti]]
|-
| [[Giovanni Rossi Lomanitz]]
| [[Josh Zuckerman]]
|-
| [[William L. Borden]]
| [[David Dastmalchian]]
|-
| [[generaal-majoar]] [[Kenneth Nichols]]
| [[Dane DeHaan]]
|-
| [[Gordon Gray (politikus)|Gordon Gray]]
| [[Tony Goldwyn]]
|-
| [[abbekaat]] fan Lewis Strauss
| [[Scott Grimes]]
|-
| [[Niels Bohr]]
| [[Kenneth Branagh]]
|-
| abbekaat [[Lloyd K. Garrison]]
| [[Macon Blair]]
|-
| [[Vannevar Bush]]
| [[Matthew Modine]]
|-
| [[Thomas A. Morgan]]
| [[Kurt Koehler]]
|-
| [[Ward V. Evans]]
| [[John Gowans]]
|-
| Barbara Chevalier
| [[Britt Kyle]]
|-
| [[senator]] [[Warren Magnuson]]
| [[Gregory Jbara]]
|-
| senator [[Gale W. McGee]]
| [[Harry Groener]]
|-
| senator [[John Pastore]]
| [[Tim DeKay]]
|-
| [[Patrick Blackett]]
| [[James D'Arcy]]
|-
| [[Werner Heisenberg]]
| [[Matthias Schweighöfer]]
|-
| [[Luis Walter Alvarez]]
| [[Alex Wolff]]
|-
| [[Hartland Snyder]]
| [[Rory Keane]]
|-
| [[Robert Serber]]
| [[Michael Angarano]]
|-
| [[Jackie Oppenheimer]]
| [[Emma Dumont]]
|-
| [[George C. Eltenton]]
| [[Guy Burnet]]
|-
| [[Ruth Tolman]]
| [[Louise Lombard]]
|-
| [[Richard C. Tolman]]
| [[Tom Jenkins (akteur)|Tom Jenkins]]
|-
| [[Edward Condon]]
| [[Olli Haaskivi]]
|-
| [[Donarld Hornig]]
| [[David Rysdahl]]
|-
| [[Kenneth Bainbridge]]
| [[Josh Peck]]
|-
| [[Richard Feynman]]
| [[Jack Quaid]]
|-
| [[Hans Bethe]]
| [[Gustaf Skarsgård]]
|-
| [[Kurt Gödel]]
| [[James Urbaniak]]
|-
| [[George Kistiakowsky]]
| [[Trond Fausa]]
|-
| [[Seth Neddermeyer]]
| [[Devon Bostick]]
|-
| [[Enrico Fermi]]
| [[Danny Deferrari]]
|-
| [[Klaus Fuchs]]
| [[Christopher Denham]]
|-
| [[Charlotte Serber]]
| [[Jessica Erin Martin]]
|-
| [[J. Ernest Wilkins jr.]]
| [[Ronald Auguste]]
|-
| [[Leo Szilard]]
| [[Máté Haumann]]
|-
| [[Lilli Hornig]]
| [[Olivia Thirlby]]
|-
| [[Joseph W. Kennedy]]
| [[Troy Bronson]]
|-
| [[Philip Morrison]]
| [[Harrison Gilbertson]]
|-
| Lyall Johnson
| [[Jack Cutmore-Scott]]
|-
| [[generaal]] [[George C. Marshall]]
| [[Will Roberts (akteur)|Will Roberts]]
|-
| [[minister]] fan Oarloch [[Henry L. Stimson]]
| [[James Remar]]
|-
| minister fan Bûtenlânske Saken [[James F. Byrnes]]
| [[Pat Skipper]]
|-
| [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Harry Truman]]
| [[Gary Oldman]]
|-
| presidint fan 'e Feriene Steaten [[Lyndon B. Johnson]]
| [[Hap Lawrence]]
|-
|}

==Produksje en distribúsje==
===Produksje===
Yn [[2006]] publisearren de Amerikaanske [[histoarisy]] [[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]] it [[boek]] ''[[American Prometheus]]'', in yngeande [[biografy]] fan [[J.&amp;nbsp;Robert Oppenheimer]]. Fuort nei it útkommen fan it boek toande [[regisseur]] [[Sam Mendes]] belangstelling foar it meitsjen fan in ferfilming, mar dat rûn op neat út. Letter betanke [[Oliver Stone]] foar de mooglikheid om it boek te ferfilmjen om't er, sa't er sels sei &quot;gjin wei nei de essinsje [fan it boek] fine koe&quot;. Yn 'e folgjende fyftjin jier namen ferskate filmmakkers in [[opsje (filmrjochten)|opsje]] op 'e [[filmrjochten]], mar eltse kear rûn it projekt op 'e non. De [[auteur]]s waarden mismoedich dat ''American Prometheus'' ea noch ferfilme wurde soe. 
[[File:KAI_BIRD_author_photo_by_Stephen_Frietch.jpg|left|thumb|160px|[[Kai Bird]], dy't mei [[Martin J. Sherwin]] de [[biografy]] ''[[American Prometheus]]'' skreau, dêr't de film op basearre waard.]]

Yn [[2015]] naam [[filmprodusint]] [[J. David Wargo]] in opsje op 'e filmrjochten, en dêrnei liet er ferskate [[senario's]] skriuwe dy't er allegearre ôfwiisde. Under de [[koroanafiruspandemy (2019-2023)|koroanapandemy]] hie Wargo yn [[Hollywood]] in moeting mei [[akteur]] [[James Woods]], dy't foar him in oare moeting beävensearre mei [[Charles Roven]]. Dyselde wie yn 'e hoedanichheid fan produsint belutsen west by ferskate films fan regisseur [[Christopher Nolan]]. Nei't er mei Wargo praten hie en it boek sels lêzen hie, joech er in eksimplaar fan ''American Prometheus'' oan Nolan. Dyselde woe al langere tiid in film oer Oppenheimer meitsje, en de biografy fan Bird en Sherwin liek him dêr de perfekte grûnslach foar.

Under de [[titel (opskrift)|titel]] ''Oppenheimer'' waard sadwaande úteinlik dochs in ferfilming fan it boek makke, wêrby't Nolan de rezjy fierde. Hy wurke op basis fan in senario dat er sels skreaun hie. As produsinten wiene Nolan sels, syn [[oarehelte|frou]] [[Emma Thomas]] en Charles Roven by it projekt belutsen. Wargo en James Woods wiene [[útfierende produsinten]] en hiene yn dy funksje it tafersjoch oer de hiele produksje. Woods sei letter dat him frege wie om ''Oppenheimer'' net te [[promoasje (marketing)|promoatsjen]], om't er fanwegen syn útsprutsen [[politike]] stânpunten dêrmei mooglik skea tabringe koe oan it [[kommersje]]le súkses fan 'e film. (Woods is in fûleindich oanhinger fan [[Donald Trump]].)

De eardere films fan Christopher Nolan wiene útbrocht troch [[Warner Bros.]], mar doe't dy [[filmstudio]] yn [[desimber]] [[2020]] oankundige om, yn ferbân mei de koroanapandemy, nije films út [[2021]] tagelyk yn 'e [[bioskoop]] en fia de [[streamingtsjinst]] [[HBO Max]] út te bringen, wie Nolan [[razernij|poer]], mei't hy in grut foarstanner fan tradisjonele filmreleases is. Ien en oar late ta in brek tusken Nolan en Warner Bros., en Nolan socht foar ''Oppenheimer'' syn heil by [[konkurrint]] [[Universal Pictures]]. Oare yn 'e produksje fan 'e film behelle filmstudio's wiene Nolan syn eigen [[Syncopy Inc.|Syncopy]] en fierders [[Atlas Entertainment]], [[Breakheart Films]], [[Peters Creek Entertainment]] en [[Gadget Films]]. 
[[File:Christopher_Nolan_Cannes_2018.jpg|right|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Christopher Nolan]].]]

Dêrmei wie ''Oppenheimer'' in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ko-produksje]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]100&amp;nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan 'e [[Nederlân]]ske [[sinematograaf]] [[Hoyte van Hoytema]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch de [[Sweden|Sweedske]] [[komponist]] [[Ludwig Göransson]].

===Casting===
''Oppenheimer'' wie de sechsde film dêr't [[regisseur]] [[Christopher Nolan]] en [[akteur]] [[Cillian Murphy]] oan gearwurken, mar it wie de earste kear dat Murphy de [[haadrol]] fertolke. Murphy wie Nolan syn earste kar foar de rol fan J.&amp;nbsp;Robert Oppenheimer, en Murphy griep dy kâns fuortendaliks mei beide hannen oan. Hy rette him op 'e film ta troch in protte oer it libben fan Oppenheimer te lêzen en sterk ôf te fallen om mear op 'e meagere Oppenheimer te lykjen. Nolan brocht Murphy yn kontakt mei [[Nobelpriis]]winner [[Kip Thorne]], dy't as [[adviseur|konsultant]] meiwurke hie oan 'e produksje fan in eardere film fan Nolan, ''[[Interstellar (film)|Interstellar]]'' ([[2014]]). Thorne hie as [[doktoraat|doktoraal]]-[[studint]] noch [[kolleezje (les)|kolleezjes]] fan Oppenheimer bywenne en fertelde Murphy yngeand oer syn persoanlike [[ûnderfining]]s mei de man en oer Oppenheimer syn [[talint]] foar it yn goede banen lieden fan groepsdiskusjes oer drege [[wittenskip]]like ûnderwerpen.

De rest fan it [[casting]]proses wie sa geheimdoggerich, dat guon akteurs net wisten foar it spyljen fan hokker rol se harsels yn in [[kontrakt]] fêstleine. [[Robert Downey jr.]] (Lewis Strauss), [[Matt Damon]] (generaal Groves) en [[Emily Blunt]] (Kitty Oppenheimer) krigen ornaris foar in rol yn in film $10–20&amp;nbsp;miljoen útbetelle, mar om yn ''Oppenheimer'' spylje te kinnen, leveren se [[salaris]] yn en wurken se elts foar in mizerige $4&amp;nbsp;miljoen. Neffens Downey wie ''Oppenheimer'' &quot;de bêste film&quot; dêr't er &quot;oant no ta&quot; yn spylje hie. 
[[File:Filming_of_the_2022_movie_Oppenheimer_at_UC_Berkeley.jpg|left|thumb|250px|De [[filmset]] (yn 'e fierte) fan ''Oppenheimer'', yn [[maaie]] [[2022]], op 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]].]]

===Opnamen===
De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Oppenheimer'' setten op [[28&amp;nbsp;febrewaris]] [[2022]] útein en duorren oant yn [[maaie]] fan dat jier. Der waard û.o. filme op 'e [[Ghost Ranch]] en yn [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] yn [[Nij-Meksiko]], yn it [[Ynstitút foar Foardere Stúdzje]] (IAS) yn [[Princeton (Nij-Jersey)]], op 'e [[Universiteit fan Cambridge]] yn [[Cambridge (Ingelân)]], en op 'e [[kampus]] fan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] yn [[Berkeley (Kalifornje)]]. [[Sêne]]s dy't yn 'e stêd Berkeley spylje, waarden eins filme yn [[Pasadena (Kalifornje)]]. It [[Millennium Biltmore Hotel]] yn [[Los Angeles]] waard yn ien fan 'e moetings fan Oppenheimer mei [[Jean Tatlock]] brûkt ta ferfanging fan it [[Mark Hopkins Hotel]] yn [[San Francisco]], en teffens ta ferfanging fan it [[Plaza Hotel]] yn [[New York (stêd)|New York]] foar de [[jierdei]]sfiering fan Strauss yn [[1949]]. De sênes yn in oar hotel yn New York waarden opnommen yn it [[Ald Postkantoar (Albuquerque)|Ald Postkantoar]] yn [[Albuquerque (Nij-Meksiko)]].

Foar de sêne wêryn't Oppenheimer yn it [[Oval Office]] fan it [[Wite Hûs (Washington, D.C.)|Wite Hûs]] in moeting hat mei [[presidint]] [[Harry Truman]] soe oarspronklik de [[Nixon Presidinsjele Bibleteek]] brûkt wurde, mar dat koe op it lêste momint net trochgean. Om't de filmdagen fan akteur [[Gary Oldman]], dy't Truman spylje soe, fanwegen syn oare kontraktuele ferplichtings yn beton getten wiene, besleat it [[produksje-ûntwerp]]team om yn tûzen hasten it [[dekôr]] fan it Oval Office op te kallefaterjen dat brûkt wie foar de [[tillefyzjesearje]] ''[[Veep]]'' ([[2012]]–[[2019]]). Neffens haadproduksje-ûntwerpster Ruth de Jong wie dat yn in nachtmerje-eftige steat fan ferfal rekke. De bûtendoarsênes yn Los Alamos waarden opnommen yn in op 'e Ghost Ranch neiboude ferzje fan it stedsje út 'e [[1940-er jierren]], mei't it hjoeddeistige Los Alamos sa feroare is dat it foar de film ûnbrûkber wie. 

Foar de sêne mei de [[Trinity (nukleêre test)|Trinity-test]] waarden echte [[eksplosiven]] brûkt ynstee fan dat oan 'e opnommen bylden letter [[kompjûter]]generearre [[special effects]] tafoege waarden. Doe't dat nijs [[online]] bekend waard, tochten in protte [[fan (persoan)|fans]] fan Nolan dat de regisseur in echte [[atoombom]] ôfgean litten hie. Nolan sei dêr letter oer dat er dat sawol flaaikjend as grizelich fûn. De produksje krige tastimming om 'e sêne mei de test te filmjen op it [[Militêr Sjitterrein White Sands]], mar allinnich as de normale militêre oefenings der gjin lêst fan hiene. Dat betsjutte dat der op tige ûnhandige tiden filme wurde moast. De filmmakkers besleaten der doe mar fan ôf te sjen en in oar gaadlik plak te sykjen yn 'e [[woastyn]] fan [[Nij-Meksiko]], dat se fûnen yn 'e neite fan [[Belen (Nij-Meksiko)|Belen]].
[[File:Period_car_at_UC_Berkeley_campus_for_the_filming_of_the_2022_movie_Oppenheimer.jpg|right|thumb|250px|In [[oldtimer (auto)|oldtimer]] op 'e [[kampus]] fan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] foar de [[opnamen (film)|opnamen]] fan ''Oppenheimer''.]]

===Historisiteit===
Oer it algemien liket ''Oppenheimer'' frij sekuer de wier barde foarfallen út it [[ferline]] te folgjen. De measte ferskillen binne moedwillich oanbrochte feroarings om it fertellen fan it ferhaal yn 'e film te skewielen. Sa gie Oppenheimer mei syn soargen oer in mooglik ûntsjinkearbere keatlingreäksje feroarsake troch it ta [[ûntploffing]] bringen fan in [[atoombom]] net nei [[Albert Einstein]] ta (mei wa't er wol deeglik [[freonskip|befreone]] wie), mar nei de folle ûnbekendere [[natuerkundige]] [[Karl Compton]]. 

Fierders wie Oppenheimer net sa mâle [[entûsjast]] oer de ûntdekking fan it bestean fan [[swart gat|swarte gatten]] as yn 'e film toand wurdt, mei't er doe noch gjin idee hawwe koe fan hoe wichtich dy ûntdekking wurde soe. Wol waard dy ûntdekking op deselde dei bekendmakke, sa't de film sjen lit, dat [[nazy-Dútslân]] [[Dútske ynfal yn Poalen (1939)|Poalen binnenfoel]]. 

Ek lit de film sjen dat Oppenheimer by it [[Manhattanprojekt]] helle wurdt troch de lettere [[generaal]] [[Leslie Groves]], mar eins wied er al foar syn earste moeting mei Groves troch [[Arthur Compton]], it haad fan it [[Metallurgysk Laboratoarium]], yn it projekt behelle. 

Dat [[presidint]] [[Harry Truman]] Oppenheimer in &quot;jankert&quot; neamde, is wier, mar dat died er in jier nei syn moeting mei Oppenheimer yn in [[brief]] oan [[politikus]] [[Dean Acheson]], en net (lykas yn 'e film) fuort nei ôfrin fan it [[petear]], doe't in ôfsettende Oppenheimer it noch opfange koe.

De aparte en ûnwierskynlik oandwaande sêne wêryn't Oppenheimer [[kaliumsyanide]] yn in [[apel]] spuitet om syn [[mentor]] oan 'e [[Universiteit fan Cambridge]] [[Patrick Blackett]] te [[fermoardzjen]] mar him in dei letter betinkt en op it nipperke foarkomt dat de apel opiten wurdt, is basearre op beskriuwings fan dat ynsidint troch Oppenheimer sels. Lykwols is ûndúdlik oft dat foarfal wier bard is. Der bestiet yn elts gefal alhiel gjin oanwizing dat de [[Denemark|Deenske]] [[natuerkundige]] [[Niels Bohr]] dejinge wie dy't op it punt stie en nim in hap út 'e apel, sa't de film hawwe wol.
[[File:Oppenheimer_(cropped).jpg|left|thumb|160px|[[J. Robert Oppenheimer]].]]

Hoewol't de film Oppenheimer portrettearret as in man dy't tramtearre wurdt troch [[wroege]], joech er yn it echt oan dy [[emoasje]], as er dy al hie, nea yn it iepenbier utering. By in besyk oan [[Japan]], yn [[1960]], doe't er datoangeande konfrontearre waard troch in [[sjoernalist]], gied er it meitsjen fan [[ûntskuldiging]]s út 'e wei.

Yn 'e film wurd de Japanske stêd [[Kioto]] troch de Amerikaanske [[minister]] fan Oarloch [[Henry L. Stimson]] fan 'e list fan mooglike doelwiten foar in [[atoombom]]bardemint skrast omreden fan syn [[kulturele]] wearde, mar fral om't er sels oan dy stêd [[nostalgy]]ske [[oantinken]]s hat om't it de bestimming fan syn [[houliksreis]] wie. Neffens [[histoarikus]] [[Alex Wellerstein]] is dat lêste in fabeltsje, mei't yn Stimson syn [[deiboek]] fan [[1926]], it jier dat er [[troud]]e, Kioto net ien kear neamd wurdt. It iennichste besyk dat er oan dy stêd brocht, liket in koarte ûndersyksreis west te hawwen yn [[1929]], yn it ramt fan syn doetiidske [[gûverneur-generaal]]skip fan 'e [[Filipinen]], doe't er der ien nacht trochbrocht. Stimson syn ôffieren fan Kioto fan 'e doelwitelist hie yn it echt neat mei persoanlike foarkarren te krijen, mar wie poer strategysk. Omreden fan 'e grutte wichtigens fan 'e stêd foar de Japanske kultuer wied er bang dat in atoombombardemint op Kioto liede soe ta in ûnomkearbere ferfrjemding fan Japan fan 'e Feriene Steaten, dy't Japan yn 'e earms fan 'e [[Sovjet-Uny]] driuwe soe.

Der komme ek inkele [[anagronisme]]n yn 'e film foar. Sa wurdt yn [[sêne]]s dy't spylje yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] ferskate kearen de hjoeddeistige [[flagge fan 'e Feriene Steaten]] sjen litten, hoewol't dy pas [[1960]] oannommen is. Om't doedestiden [[Alaska]] en [[Hawaï]] noch gjin [[Amerikaanske steat|steaten]] wiene (mar ynstee noch [[organisearre territoarium|territoaria]]), hie de ferzje fan 'e Amerikaanske flagge dy't yn 'e Twadde Wrâldoarloch brûkt waard, 48 [[stjer (figuer)|stjerren]] ynstee fan 50. En it [[portret]] fan 'e [[Latynsk-Amearika|Latynsk-Amerikaanske]] frijheidsstrider [[José de San Martín]], dat yn 'e sêne fan 'e moeting fan Oppenheimer mei presidint Harry Truman op 'e eftergrûn sichtber is, arrivearre pas yn [[1946]] yn it [[Wite Hûs (Feriene Steaten)|Wite Hûs]], mear as in jier nei it besyk fan Oppenheimer.

''Oppenheimer'' krige fierders [[krityk]] om it weilitten fan 'e bydragen fan ferskate [[wittenskipper]]s oan it Manhattanprojekt, of om it ferdizenjen fan 'e grutte of de betsjuttings fan harren bydragen. In foarbyld is de [[Itaalje|Italjaan]] [[Enrico Fermi]], ien fan 'e wichtichste natuerkundigen dy't by it pojekt belutsen wiene en dejinge dy't ûntdiek dat [[plutoanium]] it [[elemint (natuerkunde)|elemint]] wie dêr't ferlet fan wie foar in spontane kearnspjaltingsreäksje. Hy waard yn 'e film spile troch in [[figurant]] en waard net by namme neamd. In oar aspekt dêr't krityk op kaam, wie it net neamen fan 'e [[deportaasje]] fan tritich [[Yndianen|Yndiaanske]] [[famylje]]s, dy't fan har lân ferdreaun waarden sadat dêr [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] boud wurde koe.
[[File:BFI_IMAX,_Waterloo.jpg|right|thumb|250px|[[Reklame]] foar de fertoaning fan ''Oppenheimer'' yn 'e [[BFI IMAX]]-[[bioskoop]] yn [[Londen]].]]

===Distribúsje===
De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Oppenheimer'' waard fersoarge troch [[Universal Pictures]]. De film gie op [[11&amp;nbsp;july]] [[2023]] yn [[Parys]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[21&amp;nbsp;july]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde dyselde deis by [[platemaatskippij]] [[Back Lot Music]]. ''Oppenheimer'' waard op [[21&amp;nbsp;novimber]] [[2023]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]] en teffens as [[ynternet|digitale]] [[download]]. Tagelyk mei ''Oppenheimer'' draaide ek de [[satirysk]]e [[fantasyfilm|fantasy]][[komeedzjefilm]] ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' yn 'e bioskopen. In protte bioskoopbesikers seagen beide films efterinoaroan, in fenomeen dat ''Barbenheimer'' neamd waard.

Yn guon dielen fan 'e wrâld, benammen [[islam]]ityske [[lannen en territoaria]], laten de [[seks]]sênes fan [[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] mei [[Jean Tatlock]] ta kontroverse. Yn it [[Midden-Easten]] en [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]] waarden dy sênes dêrom oanpast sadat [[Florence Pugh]], dy't de rol fan Tatlock spile, net [[topless]] wie, mar in boppelichem hie dat beklaaid wie mei in [[special effects|kompjûtergenerearre]] swarte [[jurk]]. 

Yn [[Yndia]] gie it net (inkeld) om 'e [[neakenens]] fan Florence Pugh, mar fral ek om 'e sêne wêryn't in topless Jean Tatlock har troch Oppenheimer ûnder it bedriuwen fan [[seksuele omgong]] foarlêze lit út 'e ''[[Bagavad Gita]]'', wat in [[hilligens|hillige]] [[hindoeïsme|hindoeïstyske]] [[tekst]] is. Dat waard troch in protte hindoes as [[godslastering|godslasterlik]] ûnderfûn. Under harren wie de sjoernlist [[Uday Mahurkar]], dy't in [[iepen brief]] oan [[regisseur]] [[Christopher Nolan]] stjoerde, wêryn't er dy sêne karakterisearre as &quot;in streekrjochte oanfal op 'e [[religieuze]] oertsjûgings fan in miljard tolerante hindoes&quot; en easke dat de sêne ferwidere wurde soe út alle ferzjes fan 'e film ''Oppenheimer'' wêr dan ek yn 'e hiele wrâld.

==Untfangst==
Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Oppenheimer'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s. Sa joech [[Richard Roeper]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' de film 4 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy neamde ''Oppenheimer'' &quot;manjefyk&quot; en &quot;ien fan 'e bêste films fan 'e ienentweintichste iuw&quot;. Ek [[Matt Zoller Seitz]] fan 'e [[webside]] ''[[RogerEbert.com]]'' parte oan ''Oppenheimer'' 4 fan 4 stjerren ta. Hy hie lof foar it [[senario]] fan [[Christoper Nolan]], de [[karakterûntwikkeling|ferkenning fan it karakter]] fan [[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en de [[technysk]]e prestaasjes fan 'e film. [[Peter Travers]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'' omskreau ''Oppenheimer'' as in &quot;monumintele prestaasje&quot; en &quot;ien fan 'e bêste films dy't jin ea wêr dan ek sjen sille&quot;. 
[[File:Hoyte_van_Hoytema_2012_Sweden.jpg|left|thumb|165px|De [[Nederlân]]ske [[kameraregisseur|kamera-regisseur]] [[Hoyte van Hoytema]] wûn mei syn wurk foar ''Oppenheimer'' ferskate grutte [[priis (ûnderskieding)|prizen]], wêrûnder in [[Oscar]].]]

Minder oer de film te sprekken wie [[Owen Gleiberman]] fan it tydskrift ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]''. Dyselde fûn de earste helte &quot;suver hypnotisearjend&quot;, mar skreau dat der yn 'e lêste oere &quot;in beskate gûnzjende yntinsiteit út 'e film wei lekte&quot;. Yn ''[[The New York Times]]'' omskreau [[Manohla Dargis]] ''Oppenheimer'' as &quot;in briljante prestaasje yn formele en konseptuele termen&quot;. Mar se fûn dat de [[cameo's]] fan bekende akteurs lykas [[Rami Malek]] yn koarte [[byrol]]len &quot;ôfliedend&quot; wurken en dat de [[swart-wyt]]sênes oer de [[Amerikaanske Senaat|Senaatharksitting]] fan [[Lewis Strauss]] te lang oanfielden.

Yn ''[[The Boston Globe]]'' omskreau Odie Henderson ''Oppenheimer'' as &quot;fisueel sikestûkjend, mar [[emosjoneel]] leech&quot;. Hy bekritisearre it senario fan Nolan  om't it Oppenheimer portrettearre as in &quot;riedsel waans gedachtelibben útdrukking oan jûn wurdt troch [[gimmick]]eftige ferspringings nei bylden fan 'e [[romte]] ynstee fan bewiis fan [[minsklik]]e emoasjes&quot;. Ek fûn Henderson dat [[Emily Blunt]] en [[Florence Pugh]] &quot;fergriemd&quot; waarden oan &quot;fierstente lyts holden rollen&quot;. Yn it blêd ''[[The New Yorker]]'' karakterisearre [[Richard Brody]] de film as &quot;in [[dokumintêre]] fan it [[History Channel]] mei útwrydske [[filmmontaazje]]&quot;. Hy skreau: &quot;Ik stie yn bestân en neam it in [[Ingelske Wikipedy|Wikipedia]]-[[artikel (publikaasje)|artikel]] fan filmlingte. Mar nei't ik [[online]] eefkes om 'e hoeke sjoen hie, besefte ik dat ik Wikipedia dêrmei tekoart die&amp;nbsp;– of Christopher Nolan [just] tefolle kredyt joech.&quot;

Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Oppenheimer'' in tige heech goedkarringspersintaazje fan 93%, basearre op 513 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: &quot;[Dizze film is alwer in meislepende prestaasje fan Christopher Nolan, dy't syn foardiel docht mei [[Cillian Murphy|Murphy]] syn poepetoer op [[aktearjen|aktearmêd]] en mei sikestûkjende bylden.&quot; Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Oppenheimer'' in goedkarringspersintaazje fan 90%, basearre op 69 resinsjes.

==Resultaat==
===Opbringst===
''Oppenheimer'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]330,1&amp;nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $645,7&amp;nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $975,8&amp;nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $100&amp;nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $875,8&amp;nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. De [[webside]] ''[[Deadline Hollywood]]'' berekkene de skjinne winst foar de film, nei ôflûken fan alle kosten en [[belesting]]s, op $201,9&amp;nbsp;miljoen. ''Oppenheimer'' wie de op twa nei meast opbringende film fan [[2023]], nei ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' en ''[[The Super Mario Bros. Movie]]''. It wie ek de meast opbringende film oer de [[Twadde Wrâldoarloch]] aller tiden en de meast opbringende [[biografyske film]] aller tiden.
[[File:Ludwig_G%C3%B6ransson_2018_Interview_(cropped).jpg|right|thumb|160px|De [[Sweden|Sweedske]] [[komponist]] [[Ludwig Göransson]] wûn in [[Oscar]] mei syn [[filmmuzyk]] foar ''Oppenheimer''.]]

===Prizen===
By de [[Oscar]]s, de wichtichste [[priis (ûnderskieding)|prizen]] op it mêd fan [[film]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en de wrâld, waard ''Oppenheimer'' yn [[2024]] nominearre yn 13 [[kategory]]en, wêrûnder bêste [[byrol]] fan in [[aktrise]] ([[Emily Blunt]]), bêste adaptearre [[senario]], bêste [[produksje-ûntwerp]], bêste [[kostúm]]ûntwerp, bêste [[fisazjy]] en [[hier (begroeiïng)|hierstilearring]] en bêste [[lûd]]. De film wûn 7 Oscars, foar [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]] ([[Christopher Nolan]]), bêste [[akteur]] ([[Cillian Murphy]]), bêste byrol fan in akteur ([[Robert Downey jr.]]), bêste [[kamerarezjy]] ([[Hoyte van Hoytema]]), bêste [[filmmontaazje]] ([[Jennifer Lame]]) en bêste [[filmmuzyk]] ([[Ludwig Göransson]]).

By de [[Golden Globe]]s, de op ien nei wichtichste groep filmprizen fan 'e wrâld, waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 8 kategoryen, wêrûnder bêste [[film]]yske en [[kommersje]]le súkses, bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), en bêste senario. De film wûn 5 Golden Globes, foar [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]], bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), en bêste filmmuzyk. By de [[Grammy Award]]s, de wichtichste Amerikaanske [[muzyk]]prizen, waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 3 kategoryen, wêrûnder bêste [[arranzjemint (muzyk)|arranzjemint]], [[ynstrumintale muzyk]] of [[a kappella]] en bêste ynstrumintele komposysje (beide foar ''Can You Hear the Music'' fan Ludwig Göransson). De film wûn de Grammy foar bêste [[soundtrack]] foar fisuel media. By de [[Screen Actors Guild Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 4 kategoryen, wêrûnder bêste froulike byrol (Emily Blunt). De film wûn 3 SAG Awards, foar bêste akteur (Cillian Murphy), bêste manlike byrol (Robert Downey jr.) en bêste [[cast]].

By de [[Saturn Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre foar 12 prizen, wêrûnder bêste rezjy, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste senario, bêste  produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en bêste [[special effects]]. De film wûn 4 Saturn Awards, foar bêste [[skrillerfilm|skriller]], bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste filmmontaazje en de spesjale Visionary Award (Christopher Nolan). By de [[Satellite Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 14 kategoryen, wêrûnder bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste adaptearre senario, bêste kamerarejzy, bêste filmmontaazje, bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste filmmuzyk, bêste lûd en bêste special effects. De film wûn 4 Satellite Awards, foar bêste dramafilm, bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy) en bêste cast.

Christopher Nolan wûn fierders de [[Directors Guild of America Award]] foar bêste rezjy fan in film en hy waard nominearre foar de [[Writers Guild of America Award]] foar bêste adaptearre senario. ''Oppenheimer'' waard fierders nominearre foar 13 [[Critics' Choice Movie Award]]s (8 wûn) en 5 [[People's Choice Award]]s (1 wûn). De film wûn ek prizen op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Palm Springs]] en it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Santa Barbara]].

Om utens waard ''Oppenheimer'' by de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, nominearre yn 13 kategoryen, wêrûnder bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste adaptearre senario, bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en hierstilearring en bêste lûd. De film wûn de BAFTA's foar bêste film, bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste kamerarezjy, bêste filmmontaazje en bêste filmmuzyk. By de [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[AACTA International Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 6 kategoryen, wêrfan't de film 2 wûn, foar bêste rezjy en bêste akteur (Cillian Murphy). ''Oppenheimer'' waard ek nominearre foar de [[César du Cinéma]], de wichtichste [[Frankryk|Frânske]] filmpriis, en foar de [[David di Donatello]], de wichtichste [[Itaalje|Italjaanske]] filmpriis, beide kearen yn 'e kategory bêste bûtenlânske film.

==Keppelings om utens==
* {{en}} [https://www.oppenheimermovie.com/ Offisjele webside fan ''Oppenheimer'']
* {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt15398776/ Ynformaasje oer ''Oppenheimer'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Oppenheimer_(film) ''References'', op dizze side].
----
{{Commonscat|Oppenheimer (film)}}
}}
{{DISPLAYTITLE:''Oppenheimer'' (film)}}

[[Kategory:Amerikaanske biografyske film]]
[[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]]
[[Kategory:Amerikaanske dramafilm]]
[[Kategory:Amerikaanske swart-wytfilm]]
[[Kategory:Britske biografyske film]]
[[Kategory:Britske histoaryske film]]
[[Kategory:Britske dramafilm]]
[[Kategory:Britske swart-wytfilm]]
[[Kategory:Ingelsktalige film]]
[[Kategory:Film fan Universal Pictures]]
[[Kategory:Film fan Syncopy Inc.]]
[[Kategory:Film fan Atlas Entertainment]]
[[Kategory:Film fan Christopher Nolan]]
[[Kategory:Film út 2023]]
[[Kategory:Film oer in natuerkundige]]
[[Kategory:Film oer nukleêre technology]]
[[Kategory:Film oer nukleêre oarlochfiering en wapens]]
[[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa en Afrika]]
[[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Aazje en Oseaanje]]
[[Kategory:Film oer kommunisme]]
[[Kategory:Film oer de ferfolging fan kommunisten yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Film oer in politikus]]
[[Kategory:Film oer polityk yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Film oer oerhoer]]
[[Kategory:Film oer selsmoard]]
[[Kategory:Film oer pasifisme]]
[[Kategory:Film oer berou]]
[[Kategory:Film oer it Amerikaanske Leger]]
[[Kategory:Werjefte fan Albert Einstein yn keunst en kultuer]]
[[Kategory:Werjefte fan Harry Truman yn keunst en kultuer]]
[[Kategory:Werjefte fan Lyndon B. Johnson yn keunst en kultuer]]
[[Kategory:Film basearre op in non-fiksjewurk]]
[[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]]
[[Kategory:Winner fan de Oscar foar Bêste Film]]
[[Kategory:Winner fan de Golden Globe foar Bêste Film – Drama]]</text>
      <sha1>sjrstq2a05i1ciuu0pk0n5i4j0n7xrx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1229335</id>
      <parentid>1229334</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T23:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Je kinne fansels ek even fertelle wat je dogge, no?</comment>
      <origin>1229335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47923" sha1="e40ex4ehz958c3a3m5rjgjh9cmd82v4" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks film
| ôfbylding                = Oppenheimer film logo.png
| ôfbyldingstekst          = 
| ôfbyldingsbreedte        =
| ferwizing                = '''(''[[:en:File:Oppenheimer_(film).jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')'''
| namme                    = ''Oppenheimer''
| regisseur                = [[Christopher Nolan]]
| produsint                = [[Christopher Nolan]]&lt;br&gt;[[Emma Thomas]]&lt;br&gt;[[Charles Roven]]
| útfierend produsint      = [[J. David Wargo]]&lt;br&gt;[[James Woods]]
| senario                  = [[Christopher Nolan]]
| basearre op              = ''[[American Prometheus]]'' fan &lt;br&gt;[[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]]
| kamerarezjy              = [[Hoyte van Hoytema]]
| muzyk                    = [[Ludwig Göransson]]
| filmstudio               = [[Universal Pictures]]&lt;br&gt;[[Syncopy Inc.]]&lt;br&gt;[[Atlas Entertainment]]&lt;br&gt;[[Breakheart Films]]&lt;br&gt;[[Peters Creek Entertainment]]&lt;br&gt;[[Gadget Films]]
| distribúsje              = [[Universal Pictures]]
| haadrollen               = [[Cillian Murphy]]&lt;br&gt; [[Robert Downey jr.]]
| voice-over               = 
| byrollen                 = [[Emily Blunt]]&lt;br&gt; [[Matt Damon]]&lt;br&gt; [[Florence Pugh]]&lt;br&gt; [[Josh Hartnett]] &lt;br&gt; [[Benny Safdie]] &lt;br&gt; [[Alden Ehrenreich]] &lt;br&gt; [[David Krumholtz]]
| lân/lannen               = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]]
| premiêre                 = [[11&amp;nbsp;july]] [[2023]]
| direkt op fideo          = 
| foarm                    = [[langspylfilm]] &lt;small&gt;(diels [[swart-wyt]])&lt;/small&gt;
| sjenre                   = [[histoaryske film|histoaryske]] [[biografyske film]]
| taal                     = [[Ingelsk]]
| spyltiid                 = 180 minuten
| budget                   = $100&amp;nbsp;miljoen
| opbringst                = $975,8&amp;nbsp;miljoen
| prizen                   = 7 × [[Oscar]]&lt;br&gt;5 × [[Golden Globe]]&lt;br&gt;1 × [[Grammy Award]]&lt;br&gt;3 × [[SAG Award]]&lt;br&gt;7 × [[BAFTA]]&lt;br&gt;4 × [[Saturn Award]]&lt;br&gt;4 × [[Satellite Award]]
| filmsearje               = 
| foarich diel             = 
| folgjend diel            = 
}}
'''''Oppenheimer''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[biografyske film]] út [[2023]] ûnder [[rezjy]] fan [[Christopher Nolan]]. De [[film]] is foar in diel yn [[swart-wyt]] útfierd. De [[haadrol]]len waarden fertolke troch [[Cillian Murphy]] en [[Robert Downey jr.]], mei [[Emily Blunt]], [[Matt Damon]] en [[Florence Pugh]] yn 'e wichtichste [[byrol]]len. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]], de Amerikaanske [[natuerkundige]] [[J.&amp;nbsp;Robert Oppenheimer]], dy't lieding joech oan it [[Manhattanprojekt]] dat yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] de earste [[atoombom]] ûntwikkele. Hy wurdt dêrom ek wol de &quot;Heit fan 'e Atoombom&quot; neamd. De [[film]] waard basearre op 'e [[biografy]] ''[[American Prometheus]]'' fan [[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]].

De [[film]] folget Oppenheimer fan syn [[studint]]ejierren ôf troch syn jierren as [[heechlearaar]] oan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] en as sympatisant fan 'e [[Kommunistyske Partij fan de Feriene Steaten]] oant en mei syn belutsenens by it Manhattanprojekt. Nei ôfrin fan 'e oarloch hat er [[spyt]] fan wat syn [[wapen]] oanrjochte hat by it [[Atoombombardemint fan Hiroshima en Nagasaki]], en wurdt er in [[pasifist]]. Hy besiket de ûntwikkeling fan fierdere [[massaferneatigingswapen]]s ôf te remjen en komt yn konflikt mei de [[ambysje|ambisjeuze]], [[wraak]]suchtige [[politikus]] [[Lewis Strauss]], dy't der yn [[1949]] foar soarget dat Oppenheimer útsletten wurdt fan 'e Amerikaanske wapenprogramma's en sa syn ynfloed ferliest.

''Oppenheimer'' krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien tige loovjende [[resinsje]]s. De film die it yn 'e [[bioskopen]] ek [[kommersje]]el tige goed en groeide út ta de op twa nei meast [[opbringst (jild)|opbringende]] film fan [[2023]]. ''Oppenheimer'' wûn de [[Oscar foar Bêste Film]] en seis oare Oscars, de [[Golden Globe foar Bêste Film&amp;nbsp;– Drama]] en fjouwer oare Golden Globes, in [[Grammy Award]], trije [[Screen Actors Guild Award]]s, sân [[BAFTA's]], fjouwer [[Saturn Award]]s, fjouwer [[Satellite Award]]s en in breed ferskaat oan oare [[priis (ûnderskieding)|prizen]].

==Plot==
Yn 'e [[1920-er jierren]] folget in jonge [[Feriene Steaten|Amerikaan]] fan [[Joaden|Joadsk]] [[komôf]], [[J. Robert Oppenheimer|Robert Oppenheimer]] (&quot;Oppie&quot; foar syn [[freonskip|freonen]]) in [[stúdzje]] [[natuerkunde]]. Mei't er him spesjalisearje wol yn [[kwantumfysika]], in foarm fan natuerkunde dy't yn syn heitelân net [[ûnderwiis]]d wurdt, moat er om utens. Hy studearret earst oan 'e [[Universiteit fan Cambridge]], yn [[Ingelân]], ûnder [[Patrick Blackett]], en makket syn stúdzje ôf oan 'e [[Universiteit fan Göttingen]], yn [[Dútslân]]. Yn dy tiid reizget er hiel [[Jeropa]] troch en komt er yn 'e kunde mei in protte oare natuerkundigen, ûnder wa [[Isidor Rabi]], in oare Amerikaan fan Joadsk komôf, mei wa't befreone rekket, en de Dútser [[Werner Heisenberg]]. 

Nei't er weromkeard is nei de Feriene Steaten set Oppenheimer as [[heechlearaar]] de [[fakulteit]] foar kwantumfysika op oan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]], wêrmei't er syn heitelân op syn fakgebiet by de tiid bringt. Yn [[Berkeley (Kalifornje)|Berkeley]], ûnder de reek fan [[San Francisco]], rekket er befreone mei oare heechlearaars, lykas de natuerkundige [[Ernest Lawrence]] en de [[taalkundige]] [[Haakon Chevalier|Haakon &quot;Hoke&quot; Chevalier]]. Guon fan dyselden, ûnder wa Chevalier, binne lid fan 'e [[Kommunistyske Partij fan 'e Feriene Steaten]] (CPUSA). Oppenheimer wurdt sels gjin lid fan 'e CPUSA, mar sympatisearret wol mei in protte stânpunten fan 'e [[politike partij|partij]] en jout fia de CPUSA [[jild]] oan 'e [[Spanje|Spaanske]] [[republikeinen (Spaanske Boargeroarloch)|republikeinen]], dy't fan [[1936]] ôf yn 'e [[Spaanske Boargeroarloch]] tsjin 'e [[faksist]]en fan [[generaal]] [[Francisco Franco|Franco]] stride.

Op it mêd fan persoanlike [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasjes]] slacht Oppenheimer mei ferskate [[froulju]] om, wêrfan't guon [[troud]] binne. Dat jout him de [[reputaasje]] fan in rokkejager. Hy kriget op in stuit in yntinse [[seksuele omgong|seksuele]] [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei de (net troude) [[kommunist]]yske [[psychologe]] [[Jean Tatlock]], dy't oanhâldt oant er de [[biologe]] [[Katherine Oppenheimer|Kitty Puening]] moetet. Kitty is op dat stuit troud mei har trêde [[oarehelte|man]], mar Oppenheimer begjint in [[oerhoer|oerhuorrige relaasje]] mei har. Wannear't Kitty [[swierens|swier]] rekket, [[skieding (houlik)|skiedt]] se halje-trawalje fan har man om te wertrouwen mei Oppenheimer.
{{Plotbedjer film}}
Oan it begjin fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] wurdt yn 'e Feriene Steaten fan oerheidswegen in wapenprogramma opset dat rjochte is op 'e ûntwikkeling fan 'e [[atoombom]]. Dêr wurdt o sa geheimsinnich oer dien. Ernest Lawrence wurdt deryn behelle, mar Oppenheimer, omreden fan syn kommunistyske sympatyen, net. Nei't [[nazy-Dútslân]] yn [[1941]] de [[Sovjet-Uny]] [[Operaasje Barbarossa|binnenfallen]] is, en de Feriene Steaten yn 'e oarloch behelle wurde troch de [[Japan]]ske [[Oanfal op Pearl Harbor]], binne de Amerikanen en de Russyske kommunisten bûnsgenoaten. Underling [[wantrouwen]] bliuwt bestean, mar de eangst dat nazy-Dútslân, dêr't Heisenberg lieding jout oan [[Dútsk nukleêr programma|in eigen atoomprogramma]], as earste in atoombom ûntwikkelje sil, makket dat Oppenheimer syn eftergrûn minder wichtich wurdt. Yn [[1942]] wurdt er sadwaande troch [[kolonel]] (letter [[generaal]]) [[Leslie Groves]] frege om te helpen by it Amerikaanske atoomprogramma, dat de [[koadenamme]] 'it [[Manhattanprojekt]]' hat.

Oppenheimer kriget de lieding oer it projekt. Hy stelt foar en bring de belutsen [[wittenskipper]]s (en har [[gesin]]nen) byinoar yn in nij te bouwen [[doarp]] yn 'e [[woastyn]] fan [[Nij-Meksiko]], dat [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] komt te hjitten. Rabi wegeret syn meiwurking om't er net dielnimme wol oan 'e ûntwikkeling fan in [[massaferneatigingswapen]], hoewol't er yn in letter stadium wol helpt yn 'e hoedanichheid fan adviseur. Foar de wittenskippers dy't wól gearkloftsje yn Los Alamos is it wrakseljen om mei-inoar troch ien doar te kinnen. [[ego|Ego's]] botse, de hollen wurde hjit, benammen as der [[technology]]ske tsjinslaggen binne, wylst it [[Amerikaanske Leger]], dat it tafersjoch hat, de boel dreger makket troch te stean op in [[protokol]] fan [[kompartemintalisearring (ynformaasjebefeiliging)|kompartemintalisearring]], wêrby't de iene hân net wit wat de oare docht, om sa foar te kommen dat der dingen út it wapenprogramma útlekke kinne nei de Dútsers of de Russen. Oppenheimer en Groves hawwe [[lulk]]e konfrontaasjes oer de lakse hâlding fan Oppenheimer foar [[befeiliging]] oer en de [[links (polityk)|linkse]] [[ideology]] fan in protte fan it [[personiel]] dat er oanlûkt. Dêrby komt noch dat er sels troch gâns [[emosjonele]] opskuor giet wannear't Jean Tatlock nei in koarte oplibbing fan harren relaasje [[selsmoard]] docht. 

Yn [[juny]] [[1945]] [[oerjefte fan nazy-Dútslân|kapitulearret nazy-Dútslân]], mar de [[Pasifyske Oarloch|oarloch mei Japan]] giet troch. Guon fan 'e wittenskippers dy't oan it Manhattanprojekt wurkje, fine dat it programma no wol opheft wurde kin, mei't Japan gjin eigen nukleêr wapenprogramma hat en der dus gjin gefaar is dat Japan earder in atoombom ûntwikkelje soe as de Feriene Steaten. Mar it Amerikaanske regear is fan miening dat de ynset fan in atoombom de oarloch tsjin Japan oansjenlik ferkoartsje en dêrmei in protte libbens fan Amerikaanske [[militêr]]en rêde kin. It Manhattanprojekt giet dêrom troch en in test fan in lytse [[plutoanium]]bom wurdt opset foar mids [[july]], in pear dagen foarôfgeande oan 'e [[Konferinsje fan Potsdam]], dêr't [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Harry Truman]] de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[premier]] [[Clement Attlee]] en Sovjet-lieder [[Josef Stalin]] moetsje sil. De test, dy't de bynamme [[Trinity (nukleêre test)|Trinity]] hat, is in grut súkses. Op basis dêrfan wurde yn Los Alamos twa [[atoombom]]men klearmakke, dy't begjin [[augustus]] brûkt wurde foar it [[Atoombombardemint fan Hiroshima en Nagasaki]]. Dêrop [[Kapitulaasje fan Japan|kapitulearret Japan]] en is de oarloch foarby.

Oppenheimer is no yn 'e Feriene Steaten in nasjonale [[held]] en nei bûten ta beart er as stiet er alhiel efter de ynset fan 'e atoombommen tsjin Japan. Mar temûk wurdt er tramtearre troch [[skuldgefoel]]ens oer de hûnderttûzenen [[boarger]]deaden dy't yn [[Hiroshima]] en [[Nagasaki]] fallen binne. Hy wurdt [[pasifist]] en besiket presidint Truman safier te krijen dat dy it nukleêr wapenprogramma fan 'e Feriene Steaten opheffe sil, mar Truman stegeret him ôf. Ynstee wurdt besletten om it wapenprogramma op te fieren foar de ûntwikkeling fan in noch folle destruktivere [[wetterstofbom]], wêrmei't [[metropoal]]en as [[New York (stêd)|New York]] of [[Moskou]] yn ien klap fan 'e ierdboaiem fage wurde kinne. Underwilens slagget it de Sovjet-Uny om mei súkses  [[RDS-1|in eigen atoombom]] te testen, foar in diel op basis fan 'e ynformaasje dy't trochspile is troch de [[spion]] [[Klaus Fuchs]], in Dútsk-Joadske natuerkundige mei de Britske [[nasjonaliteit]] dy't troch Oppenheimer nei Los Alamos ta helle wie. Dat makket de Amerikanen allinnich mar mear wisberet om in wetterstofbom te ûntjaan.

Oppenheimer beslút syn mienings tenei foar him te hâlden en syn grutte ynfloed te brûken om it Amerikaanske wapenprogramma fan binnenút ôf te remjen. Dat wurdt him net yn tank ôfnommen troch de fûleindige [[antykommunisme|antykommunisten]] dy't it no yn [[Washington, D.C.]] foar it sizzen hawwe. It is de tiid fan 'e saneamde [[Earste Reade Panyk|Reade Panyk]] en it [[mccarthyisme]], liedend ta de ferfolging fan kommunisten en [[sosjalist]]en yn 'e Feriene Steaten. Oppenheimer syn jongere broer [[Frank Oppenheimer|Frank]] en syn protezjee [[Giovanni Rossi Lomanitz|Giovanni Lomanitz]], allebeide treflike natuerkundigen, wurde fan eltse [[universiteit]] yn 'e Feriene Steaten útsletten. Syn freon, de taalkundige Hoke Chevalier, moat sels yn [[ballingskip]] om utens gean. Oppenheimer sels hat ûnderwilens in machtige fijân makke yn 'e foarm fan [[skout-by-nacht]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Lewis Strauss]], de [[foarsitter]] fan 'e [[Atoomenerzjykommisje fan de Feriene Steaten|Atoomenerzjykommisje]] (AEC). Dyselde is in [[ambysje|ambisjeus]] en [[wraak]]suchtich [[politikus]], dy't troch Oppenheimer in kear yn it iepenbier foar gek set is en dat nea fergetten is.

Strauss [[gearspanning|spant gear]] mei rabiate antykommunisten dy't in hekel hawwe oan Oppenheimer, ûnder wa de abbekaat en politikus [[William L. Borden]] en [[generaal-majoar]] [[Kenneth Nichols]]. Dy lêste, dy't haad befeiliging wie yn Los Alamos, spilet op fersyk fan Strauss it persoanlik [[dossier]] fan Oppenheimer troch oan Borden. Op basis fan 'e ynformaasje út dat dossier stelt Borden in brief oer Oppenheimer op wêryn't er him derfan beskuldiget altyd al in spion foar de Sovjet-Uny west te hawwen. Dat brief wurdt yn [[1949]] nei [[J.&amp;nbsp;Edgar Hoover]] stjoerd, de [[direkteur]] fan 'e [[FBI]].

Sa komt der in baltsje oan it rôljen, sadat Strauss fierder mei de saak kin. Hy soarget derfoar dat der gjin [[rjochtsaak]] komt, want dan soene de falske beskuldigings bewiisd wurde moatte. Ynstee wurde der besletten [[Befeiligingsharksitting oangeande J. Robert Oppenheimer|harksittings]] holden om te beslissen oft de [[feilichheidsmachtiging]] fan Oppenheimer ynlutsen wurde moat of net. As dat barre soe, ferliest Oppenheimer al syn ynfloed en mei er neat mear mei it wapenprogramma te dwaan hawwe. Hy soe dan ek yn ien klap [[wurkleazens|wurkleas]] wêze. Oppenheimer, syn frou Kitty, generaal Groves en ferskate natuerkundigen [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgje]] op 'e harksittings foar in trijekoppige [[kommisje]] dy't troch Strauss fol troppe is mei antykommunisten. De ûnderfreger, [[Roger Robb]], is yn alles útsein namme in [[ofsier fan justysje|iepenbier oanklager]] en skûlet mei Strauss ûnder ien tekken. It resultaat soe perfoarst in [[showproses]] neamd wurde kinne as it net sa strang geheim holden waard. Nei harksittings dy't [[moanne (tiid)|moannen]] duorje, ferliest Oppenheimer syn feilichheidsmachtiging en dêrmei eltse ynfloed dy't er op it Amerikaanske wapenprogramma útoefenje kin.

Neitiid ûntwikkelet de Feriene Steaten de wetterstofbom, stipe troch de fijannen fan Oppenheimer, lykas Strauss en Borden en ek de natuerkundige [[Edward Teller]], mei wa't Oppenheimer yn Los Alamos jierrenlang gearwurke hat. Fiif jier nei't Oppenheimer bûtensletten is troch tadwaan fan Strauss, besiket dy lêste om [[minister]] fan [[Hannel]] te wurden. Yn it politike systeem fan 'e Feriene Steaten is it sa dat de [[presidint fan 'e Feriene Steaten|presidint]] lju foar ministersposten nominearret, mar dat de [[Amerikaanske Senaat]] de ministers beneamt nei't de ministerskandidaat ûnderfrege is om syn geskiktens te beoardieljen. Strauss wurdt sadwaande troch in kommisje fan [[senator]]s oan 'e tosk field yn in iepenbiere harksitting. Hy hat der alle fertrouwen yn dat er beneamd wurde sil, mei't it (doe) frijwol nea foarkaam dat in ministerskandidaat ôfwiisd waard. Wannear't der lykwols tsjûgen heard wurde, docht bliken dat Oppenheimer yn Amerikaanske akademyske fermiddens noch altyd op hannen droegen wurdt en dat de rol fan Strauss yn syn delfal noch net fergetten is. Strauss rispet no wat er sels siedde hat. Natuerkundige [[David L. Hill]] makket Strauss syn wraaksucht en ûnderhânskens iepenbier en de Senaat ferwiist syn kandidatuer foar minister fan Hannel nei de foddekoer, wêrmei't yn 'e praktyk in ein komt oan syn politike [[karriêre]].

Yn 'e [[1960-er jierren]] ûntfangt Robert Oppenheimer de [[Presidinsjele Frijheidsmedalje]] út 'e hannen fan presidint [[Lyndon B. Johnson]]. De film einiget mei in [[flashback]] nei in [[petear]] dat Oppenheimer yn [[1947]] mei [[Albert Einstein]] fierde. Einstein foarseit de ferfrjemding fan Oppenheimer fan 'e Amerikaanske polityk, nettsjinsteande syn súksessen yn 'e oarloch. Oppenheimer seit dat er wol earnstiger dingen oan 'e holle is: hy is benaud dat syn bydragen oan 'e ûntwikkeling fan 'e atoombom in keatlingreäksje yn gong setten hawwe dy't ienris de [[nukleêre ferneatiging|wrâld ferneatigje]] sil.

==Rolferdieling==
[[File:Cillian_Murphy_Press_Conference_The_Party_Berlinale_2017_02cr.jpg|right|thumb|120px|[[Cillian Murphy]].]]
[[File:Robert_Downey_Jr._2014_Comic-Con.jpg|right|thumb|120px|[[Robert Downey jr.]]]]
[[File:Emily Blunt at WWD Style Awards 2026-02.jpg|right|thumb|120px|[[Emily Blunt]].]]
[[File:MattDamon-byPhilipRomano.jpg|right|thumb|120px|[[Matt Damon]].]]
[[File:Florence Pugh 2025 (cropped).jpg|right|thumb|120px|[[Florence Pugh]].]]
[[File:Josh Hartnett SDCC 2014.jpg|right|thumb|120px|[[Josh Hartnett]].]]
[[File:Benny Safdie-1868 (cropped).jpg|right|thumb|120px|[[Benny Safdie]].]]
[[File:David Krumholtz MFF 2023.jpg|right|thumb|120px|[[David Krumholtz]].]]
;haadrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;500px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''personaazje'''&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[J. Robert Oppenheimer]]
| [[Cillian Murphy]]
|-
| [[skout-by-nacht]] [[Ofkoarting#B|b.tsj.]] [[Lewis Strauss]]
| [[Robert Downey jr.]]
|-
|}
&lt;br&gt;
;byrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;500px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''personaazje''' 
| style=&quot;background:gold&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[Katherine Oppenheimer|Kitty Oppenheimer]]
| [[Emily Blunt]]
|-
| [[generaal]] [[Leslie Groves]]
| [[Matt Damon]]
|-
| [[Jean Tatlock]]
| [[Florence Pugh]]
|-
| [[Ernest Lawrence]]
| [[Josh Hartnett]]
|-
| [[Edward Teller]]
| [[Benny Safdie]]
|-
| sekretaris fan Lewis Strauss
| [[Alden Ehrenreich]]
|-
| [[Isidor Rabi]]
| [[David Krumholtz]]
|-
| [[kolonel]] [[Boris Pash]]
| [[Casey Affleck]]
|-
| [[David L. Hill]]
| [[Rami Malek]]
|-
| [[Frank Oppenheimer]]
| [[Dylan Arnold]]
|-
| [[Haakon Chevalier|Haakon &quot;Hoke&quot; Chevalier]]
| [[Jefferson Hall (akteur)|Jefferson Hall]]
|-
| [[Roger Robb]]
| [[Jason Clarke]]
|-
| [[Albert Einstein]]
| [[Tom Conti]]
|-
| [[Giovanni Rossi Lomanitz]]
| [[Josh Zuckerman]]
|-
| [[William L. Borden]]
| [[David Dastmalchian]]
|-
| [[generaal-majoar]] [[Kenneth Nichols]]
| [[Dane DeHaan]]
|-
| [[Gordon Gray (politikus)|Gordon Gray]]
| [[Tony Goldwyn]]
|-
| [[abbekaat]] fan Lewis Strauss
| [[Scott Grimes]]
|-
| [[Niels Bohr]]
| [[Kenneth Branagh]]
|-
| abbekaat [[Lloyd K. Garrison]]
| [[Macon Blair]]
|-
| [[Vannevar Bush]]
| [[Matthew Modine]]
|-
| [[Thomas A. Morgan]]
| [[Kurt Koehler]]
|-
| [[Ward V. Evans]]
| [[John Gowans]]
|-
| Barbara Chevalier
| [[Britt Kyle]]
|-
| [[senator]] [[Warren Magnuson]]
| [[Gregory Jbara]]
|-
| senator [[Gale W. McGee]]
| [[Harry Groener]]
|-
| senator [[John Pastore]]
| [[Tim DeKay]]
|-
| [[Patrick Blackett]]
| [[James D'Arcy]]
|-
| [[Werner Heisenberg]]
| [[Matthias Schweighöfer]]
|-
| [[Luis Walter Alvarez]]
| [[Alex Wolff]]
|-
| [[Hartland Snyder]]
| [[Rory Keane]]
|-
| [[Robert Serber]]
| [[Michael Angarano]]
|-
| [[Jackie Oppenheimer]]
| [[Emma Dumont]]
|-
| [[George C. Eltenton]]
| [[Guy Burnet]]
|-
| [[Ruth Tolman]]
| [[Louise Lombard]]
|-
| [[Richard C. Tolman]]
| [[Tom Jenkins (akteur)|Tom Jenkins]]
|-
| [[Edward Condon]]
| [[Olli Haaskivi]]
|-
| [[Donarld Hornig]]
| [[David Rysdahl]]
|-
| [[Kenneth Bainbridge]]
| [[Josh Peck]]
|-
| [[Richard Feynman]]
| [[Jack Quaid]]
|-
| [[Hans Bethe]]
| [[Gustaf Skarsgård]]
|-
| [[Kurt Gödel]]
| [[James Urbaniak]]
|-
| [[George Kistiakowsky]]
| [[Trond Fausa]]
|-
| [[Seth Neddermeyer]]
| [[Devon Bostick]]
|-
| [[Enrico Fermi]]
| [[Danny Deferrari]]
|-
| [[Klaus Fuchs]]
| [[Christopher Denham]]
|-
| [[Charlotte Serber]]
| [[Jessica Erin Martin]]
|-
| [[J. Ernest Wilkins jr.]]
| [[Ronald Auguste]]
|-
| [[Leo Szilard]]
| [[Máté Haumann]]
|-
| [[Lilli Hornig]]
| [[Olivia Thirlby]]
|-
| [[Joseph W. Kennedy]]
| [[Troy Bronson]]
|-
| [[Philip Morrison]]
| [[Harrison Gilbertson]]
|-
| Lyall Johnson
| [[Jack Cutmore-Scott]]
|-
| [[generaal]] [[George C. Marshall]]
| [[Will Roberts (akteur)|Will Roberts]]
|-
| [[minister]] fan Oarloch [[Henry L. Stimson]]
| [[James Remar]]
|-
| minister fan Bûtenlânske Saken [[James F. Byrnes]]
| [[Pat Skipper]]
|-
| [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Harry Truman]]
| [[Gary Oldman]]
|-
| presidint fan 'e Feriene Steaten [[Lyndon B. Johnson]]
| [[Hap Lawrence]]
|-
|}

==Produksje en distribúsje==
===Produksje===
Yn [[2006]] publisearren de Amerikaanske [[histoarisy]] [[Kai Bird]] en [[Martin J. Sherwin]] it [[boek]] ''[[American Prometheus]]'', in yngeande [[biografy]] fan [[J.&amp;nbsp;Robert Oppenheimer]]. Fuort nei it útkommen fan it boek toande [[regisseur]] [[Sam Mendes]] belangstelling foar it meitsjen fan in ferfilming, mar dat rûn op neat út. Letter betanke [[Oliver Stone]] foar de mooglikheid om it boek te ferfilmjen om't er, sa't er sels sei &quot;gjin wei nei de essinsje [fan it boek] fine koe&quot;. Yn 'e folgjende fyftjin jier namen ferskate filmmakkers in [[opsje (filmrjochten)|opsje]] op 'e [[filmrjochten]], mar eltse kear rûn it projekt op 'e non. De [[auteur]]s waarden mismoedich dat ''American Prometheus'' ea noch ferfilme wurde soe. 
[[File:KAI_BIRD_author_photo_by_Stephen_Frietch.jpg|left|thumb|160px|[[Kai Bird]], dy't mei [[Martin J. Sherwin]] de [[biografy]] ''[[American Prometheus]]'' skreau, dêr't de film op basearre waard.]]

Yn [[2015]] naam [[filmprodusint]] [[J. David Wargo]] in opsje op 'e filmrjochten, en dêrnei liet er ferskate [[senario's]] skriuwe dy't er allegearre ôfwiisde. Under de [[koroanafiruspandemy (2019-2023)|koroanapandemy]] hie Wargo yn [[Hollywood]] in moeting mei [[akteur]] [[James Woods]], dy't foar him in oare moeting beävensearre mei [[Charles Roven]]. Dyselde wie yn 'e hoedanichheid fan produsint belutsen west by ferskate films fan regisseur [[Christopher Nolan]]. Nei't er mei Wargo praten hie en it boek sels lêzen hie, joech er in eksimplaar fan ''American Prometheus'' oan Nolan. Dyselde woe al langere tiid in film oer Oppenheimer meitsje, en de biografy fan Bird en Sherwin liek him dêr de perfekte grûnslach foar.

Under de [[titel (opskrift)|titel]] ''Oppenheimer'' waard sadwaande úteinlik dochs in ferfilming fan it boek makke, wêrby't Nolan de rezjy fierde. Hy wurke op basis fan in senario dat er sels skreaun hie. As produsinten wiene Nolan sels, syn [[oarehelte|frou]] [[Emma Thomas]] en Charles Roven by it projekt belutsen. Wargo en James Woods wiene [[útfierende produsinten]] en hiene yn dy funksje it tafersjoch oer de hiele produksje. Woods sei letter dat him frege wie om ''Oppenheimer'' net te [[promoasje (marketing)|promoatsjen]], om't er fanwegen syn útsprutsen [[politike]] stânpunten dêrmei mooglik skea tabringe koe oan it [[kommersje]]le súkses fan 'e film. (Woods is in fûleindich oanhinger fan [[Donald Trump]].)

De eardere films fan Christopher Nolan wiene útbrocht troch [[Warner Bros.]], mar doe't dy [[filmstudio]] yn [[desimber]] [[2020]] oankundige om, yn ferbân mei de koroanapandemy, nije films út [[2021]] tagelyk yn 'e [[bioskoop]] en fia de [[streamingtsjinst]] [[HBO Max]] út te bringen, wie Nolan [[razernij|poer]], mei't hy in grut foarstanner fan tradisjonele filmreleases is. Ien en oar late ta in brek tusken Nolan en Warner Bros., en Nolan socht foar ''Oppenheimer'' syn heil by [[konkurrint]] [[Universal Pictures]]. Oare yn 'e produksje fan 'e film behelle filmstudio's wiene Nolan syn eigen [[Syncopy Inc.|Syncopy]] en fierders [[Atlas Entertainment]], [[Breakheart Films]], [[Peters Creek Entertainment]] en [[Gadget Films]]. 
[[File:Christopher_Nolan_Cannes_2018.jpg|right|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Christopher Nolan]].]]

Dêrmei wie ''Oppenheimer'' in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ko-produksje]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]100&amp;nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan 'e [[Nederlân]]ske [[sinematograaf]] [[Hoyte van Hoytema]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch de [[Sweden|Sweedske]] [[komponist]] [[Ludwig Göransson]].

===Casting===
''Oppenheimer'' wie de sechsde film dêr't [[regisseur]] [[Christopher Nolan]] en [[akteur]] [[Cillian Murphy]] oan gearwurken, mar it wie de earste kear dat Murphy de [[haadrol]] fertolke. Murphy wie Nolan syn earste kar foar de rol fan J.&amp;nbsp;Robert Oppenheimer, en Murphy griep dy kâns fuortendaliks mei beide hannen oan. Hy rette him op 'e film ta troch in protte oer it libben fan Oppenheimer te lêzen en sterk ôf te fallen om mear op 'e meagere Oppenheimer te lykjen. Nolan brocht Murphy yn kontakt mei [[Nobelpriis]]winner [[Kip Thorne]], dy't as [[adviseur|konsultant]] meiwurke hie oan 'e produksje fan in eardere film fan Nolan, ''[[Interstellar (film)|Interstellar]]'' ([[2014]]). Thorne hie as [[doktoraat|doktoraal]]-[[studint]] noch [[kolleezje (les)|kolleezjes]] fan Oppenheimer bywenne en fertelde Murphy yngeand oer syn persoanlike [[ûnderfining]]s mei de man en oer Oppenheimer syn [[talint]] foar it yn goede banen lieden fan groepsdiskusjes oer drege [[wittenskip]]like ûnderwerpen.

De rest fan it [[casting]]proses wie sa geheimdoggerich, dat guon akteurs net wisten foar it spyljen fan hokker rol se harsels yn in [[kontrakt]] fêstleine. [[Robert Downey jr.]] (Lewis Strauss), [[Matt Damon]] (generaal Groves) en [[Emily Blunt]] (Kitty Oppenheimer) krigen ornaris foar in rol yn in film $10–20&amp;nbsp;miljoen útbetelle, mar om yn ''Oppenheimer'' spylje te kinnen, leveren se [[salaris]] yn en wurken se elts foar in mizerige $4&amp;nbsp;miljoen. Neffens Downey wie ''Oppenheimer'' &quot;de bêste film&quot; dêr't er &quot;oant no ta&quot; yn spylje hie. 
[[File:Filming_of_the_2022_movie_Oppenheimer_at_UC_Berkeley.jpg|left|thumb|250px|De [[filmset]] (yn 'e fierte) fan ''Oppenheimer'', yn [[maaie]] [[2022]], op 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]].]]

===Opnamen===
De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Oppenheimer'' setten op [[28&amp;nbsp;febrewaris]] [[2022]] útein en duorren oant yn [[maaie]] fan dat jier. Der waard û.o. filme op 'e [[Ghost Ranch]] en yn [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] yn [[Nij-Meksiko]], yn it [[Ynstitút foar Foardere Stúdzje]] (IAS) yn [[Princeton (Nij-Jersey)]], op 'e [[Universiteit fan Cambridge]] yn [[Cambridge (Ingelân)]], en op 'e [[kampus]] fan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] yn [[Berkeley (Kalifornje)]]. [[Sêne]]s dy't yn 'e stêd Berkeley spylje, waarden eins filme yn [[Pasadena (Kalifornje)]]. It [[Millennium Biltmore Hotel]] yn [[Los Angeles]] waard yn ien fan 'e moetings fan Oppenheimer mei [[Jean Tatlock]] brûkt ta ferfanging fan it [[Mark Hopkins Hotel]] yn [[San Francisco]], en teffens ta ferfanging fan it [[Plaza Hotel]] yn [[New York (stêd)|New York]] foar de [[jierdei]]sfiering fan Strauss yn [[1949]]. De sênes yn in oar hotel yn New York waarden opnommen yn it [[Ald Postkantoar (Albuquerque)|Ald Postkantoar]] yn [[Albuquerque (Nij-Meksiko)]].

Foar de sêne wêryn't Oppenheimer yn it [[Oval Office]] fan it [[Wite Hûs (Washington, D.C.)|Wite Hûs]] in moeting hat mei [[presidint]] [[Harry Truman]] soe oarspronklik de [[Nixon Presidinsjele Bibleteek]] brûkt wurde, mar dat koe op it lêste momint net trochgean. Om't de filmdagen fan akteur [[Gary Oldman]], dy't Truman spylje soe, fanwegen syn oare kontraktuele ferplichtings yn beton getten wiene, besleat it [[produksje-ûntwerp]]team om yn tûzen hasten it [[dekôr]] fan it Oval Office op te kallefaterjen dat brûkt wie foar de [[tillefyzjesearje]] ''[[Veep]]'' ([[2012]]–[[2019]]). Neffens haadproduksje-ûntwerpster Ruth de Jong wie dat yn in nachtmerje-eftige steat fan ferfal rekke. De bûtendoarsênes yn Los Alamos waarden opnommen yn in op 'e Ghost Ranch neiboude ferzje fan it stedsje út 'e [[1940-er jierren]], mei't it hjoeddeistige Los Alamos sa feroare is dat it foar de film ûnbrûkber wie. 

Foar de sêne mei de [[Trinity (nukleêre test)|Trinity-test]] waarden echte [[eksplosiven]] brûkt ynstee fan dat oan 'e opnommen bylden letter [[kompjûter]]generearre [[special effects]] tafoege waarden. Doe't dat nijs [[online]] bekend waard, tochten in protte [[fan (persoan)|fans]] fan Nolan dat de regisseur in echte [[atoombom]] ôfgean litten hie. Nolan sei dêr letter oer dat er dat sawol flaaikjend as grizelich fûn. De produksje krige tastimming om 'e sêne mei de test te filmjen op it [[Militêr Sjitterrein White Sands]], mar allinnich as de normale militêre oefenings der gjin lêst fan hiene. Dat betsjutte dat der op tige ûnhandige tiden filme wurde moast. De filmmakkers besleaten der doe mar fan ôf te sjen en in oar gaadlik plak te sykjen yn 'e [[woastyn]] fan [[Nij-Meksiko]], dat se fûnen yn 'e neite fan [[Belen (Nij-Meksiko)|Belen]].
[[File:Period_car_at_UC_Berkeley_campus_for_the_filming_of_the_2022_movie_Oppenheimer.jpg|right|thumb|250px|In [[oldtimer (auto)|oldtimer]] op 'e [[kampus]] fan 'e [[Universiteit fan Kalifornje, Berkeley]] foar de [[opnamen (film)|opnamen]] fan ''Oppenheimer''.]]

===Historisiteit===
Oer it algemien liket ''Oppenheimer'' frij sekuer de wier barde foarfallen út it [[ferline]] te folgjen. De measte ferskillen binne moedwillich oanbrochte feroarings om it fertellen fan it ferhaal yn 'e film te skewielen. Sa gie Oppenheimer mei syn soargen oer in mooglik ûntsjinkearbere keatlingreäksje feroarsake troch it ta [[ûntploffing]] bringen fan in [[atoombom]] net nei [[Albert Einstein]] ta (mei wa't er wol deeglik [[freonskip|befreone]] wie), mar nei de folle ûnbekendere [[natuerkundige]] [[Karl Compton]]. 

Fierders wie Oppenheimer net sa mâle [[entûsjast]] oer de ûntdekking fan it bestean fan [[swart gat|swarte gatten]] as yn 'e film toand wurdt, mei't er doe noch gjin idee hawwe koe fan hoe wichtich dy ûntdekking wurde soe. Wol waard dy ûntdekking op deselde dei bekendmakke, sa't de film sjen lit, dat [[nazy-Dútslân]] [[Dútske ynfal yn Poalen (1939)|Poalen binnenfoel]]. 

Ek lit de film sjen dat Oppenheimer by it [[Manhattanprojekt]] helle wurdt troch de lettere [[generaal]] [[Leslie Groves]], mar eins wied er al foar syn earste moeting mei Groves troch [[Arthur Compton]], it haad fan it [[Metallurgysk Laboratoarium]], yn it projekt behelle. 

Dat [[presidint]] [[Harry Truman]] Oppenheimer in &quot;jankert&quot; neamde, is wier, mar dat died er in jier nei syn moeting mei Oppenheimer yn in [[brief]] oan [[politikus]] [[Dean Acheson]], en net (lykas yn 'e film) fuort nei ôfrin fan it [[petear]], doe't in ôfsettende Oppenheimer it noch opfange koe.

De aparte en ûnwierskynlik oandwaande sêne wêryn't Oppenheimer [[kaliumsyanide]] yn in [[apel]] spuitet om syn [[mentor]] oan 'e [[Universiteit fan Cambridge]] [[Patrick Blackett]] te [[fermoardzjen]] mar him in dei letter betinkt en op it nipperke foarkomt dat de apel opiten wurdt, is basearre op beskriuwings fan dat ynsidint troch Oppenheimer sels. Lykwols is ûndúdlik oft dat foarfal wier bard is. Der bestiet yn elts gefal alhiel gjin oanwizing dat de [[Denemark|Deenske]] [[natuerkundige]] [[Niels Bohr]] dejinge wie dy't op it punt stie en nim in hap út 'e apel, sa't de film hawwe wol.
[[File:Oppenheimer_(cropped).jpg|left|thumb|160px|[[J. Robert Oppenheimer]].]]

Hoewol't de film Oppenheimer portrettearret as in man dy't tramtearre wurdt troch [[wroege]], joech er yn it echt oan dy [[emoasje]], as er dy al hie, nea yn it iepenbier utering. By in besyk oan [[Japan]], yn [[1960]], doe't er datoangeande konfrontearre waard troch in [[sjoernalist]], gied er it meitsjen fan [[ûntskuldiging]]s út 'e wei.

Yn 'e film wurd de Japanske stêd [[Kioto]] troch de Amerikaanske [[minister]] fan Oarloch [[Henry L. Stimson]] fan 'e list fan mooglike doelwiten foar in [[atoombom]]bardemint skrast omreden fan syn [[kulturele]] wearde, mar fral om't er sels oan dy stêd [[nostalgy]]ske [[oantinken]]s hat om't it de bestimming fan syn [[houliksreis]] wie. Neffens [[histoarikus]] [[Alex Wellerstein]] is dat lêste in fabeltsje, mei't yn Stimson syn [[deiboek]] fan [[1926]], it jier dat er [[troud]]e, Kioto net ien kear neamd wurdt. It iennichste besyk dat er oan dy stêd brocht, liket in koarte ûndersyksreis west te hawwen yn [[1929]], yn it ramt fan syn doetiidske [[gûverneur-generaal]]skip fan 'e [[Filipinen]], doe't er der ien nacht trochbrocht. Stimson syn ôffieren fan Kioto fan 'e doelwitelist hie yn it echt neat mei persoanlike foarkarren te krijen, mar wie poer strategysk. Omreden fan 'e grutte wichtigens fan 'e stêd foar de Japanske kultuer wied er bang dat in atoombombardemint op Kioto liede soe ta in ûnomkearbere ferfrjemding fan Japan fan 'e Feriene Steaten, dy't Japan yn 'e earms fan 'e [[Sovjet-Uny]] driuwe soe.

Der komme ek inkele [[anagronisme]]n yn 'e film foar. Sa wurdt yn [[sêne]]s dy't spylje yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] ferskate kearen de hjoeddeistige [[flagge fan 'e Feriene Steaten]] sjen litten, hoewol't dy pas [[1960]] oannommen is. Om't doedestiden [[Alaska]] en [[Hawaï]] noch gjin [[Amerikaanske steat|steaten]] wiene (mar ynstee noch [[organisearre territoarium|territoaria]]), hie de ferzje fan 'e Amerikaanske flagge dy't yn 'e Twadde Wrâldoarloch brûkt waard, 48 [[stjer (figuer)|stjerren]] ynstee fan 50. En it [[portret]] fan 'e [[Latynsk-Amearika|Latynsk-Amerikaanske]] frijheidsstrider [[José de San Martín]], dat yn 'e sêne fan 'e moeting fan Oppenheimer mei presidint Harry Truman op 'e eftergrûn sichtber is, arrivearre pas yn [[1946]] yn it [[Wite Hûs (Feriene Steaten)|Wite Hûs]], mear as in jier nei it besyk fan Oppenheimer.

''Oppenheimer'' krige fierders [[krityk]] om it weilitten fan 'e bydragen fan ferskate [[wittenskipper]]s oan it Manhattanprojekt, of om it ferdizenjen fan 'e grutte of de betsjuttings fan harren bydragen. In foarbyld is de [[Itaalje|Italjaan]] [[Enrico Fermi]], ien fan 'e wichtichste natuerkundigen dy't by it pojekt belutsen wiene en dejinge dy't ûntdiek dat [[plutoanium]] it [[elemint (natuerkunde)|elemint]] wie dêr't ferlet fan wie foar in spontane kearnspjaltingsreäksje. Hy waard yn 'e film spile troch in [[figurant]] en waard net by namme neamd. In oar aspekt dêr't krityk op kaam, wie it net neamen fan 'e [[deportaasje]] fan tritich [[Yndianen|Yndiaanske]] [[famylje]]s, dy't fan har lân ferdreaun waarden sadat dêr [[Los Alamos (Nij-Meksiko)|Los Alamos]] boud wurde koe.
[[File:BFI_IMAX,_Waterloo.jpg|right|thumb|250px|[[Reklame]] foar de fertoaning fan ''Oppenheimer'' yn 'e [[BFI IMAX]]-[[bioskoop]] yn [[Londen]].]]

===Distribúsje===
De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Oppenheimer'' waard fersoarge troch [[Universal Pictures]]. De film gie op [[11&amp;nbsp;july]] [[2023]] yn [[Parys]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[21&amp;nbsp;july]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde dyselde deis by [[platemaatskippij]] [[Back Lot Music]]. ''Oppenheimer'' waard op [[21&amp;nbsp;novimber]] [[2023]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]] en teffens as [[ynternet|digitale]] [[download]]. Tagelyk mei ''Oppenheimer'' draaide ek de [[satirysk]]e [[fantasyfilm|fantasy]][[komeedzjefilm]] ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' yn 'e bioskopen. In protte bioskoopbesikers seagen beide films efterinoaroan, in fenomeen dat ''Barbenheimer'' neamd waard.

Yn guon dielen fan 'e wrâld, benammen [[islam]]ityske [[lannen en territoaria]], laten de [[seks]]sênes fan [[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] mei [[Jean Tatlock]] ta kontroverse. Yn it [[Midden-Easten]] en [[Súd-Aazje|Súd]]- en [[Súdeast-Aazje]] waarden dy sênes dêrom oanpast sadat [[Florence Pugh]], dy't de rol fan Tatlock spile, net [[topless]] wie, mar in boppelichem hie dat beklaaid wie mei in [[special effects|kompjûtergenerearre]] swarte [[jurk]]. 

Yn [[Yndia]] gie it net (inkeld) om 'e [[neakenens]] fan Florence Pugh, mar fral ek om 'e sêne wêryn't in topless Jean Tatlock har troch Oppenheimer ûnder it bedriuwen fan [[seksuele omgong]] foarlêze lit út 'e ''[[Bagavad Gita]]'', wat in [[hilligens|hillige]] [[hindoeïsme|hindoeïstyske]] [[tekst]] is. Dat waard troch in protte hindoes as [[godslastering|godslasterlik]] ûnderfûn. Under harren wie de sjoernlist [[Uday Mahurkar]], dy't in [[iepen brief]] oan [[regisseur]] [[Christopher Nolan]] stjoerde, wêryn't er dy sêne karakterisearre as &quot;in streekrjochte oanfal op 'e [[religieuze]] oertsjûgings fan in miljard tolerante hindoes&quot; en easke dat de sêne ferwidere wurde soe út alle ferzjes fan 'e film ''Oppenheimer'' wêr dan ek yn 'e hiele wrâld.

==Untfangst==
Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Oppenheimer'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s. Sa joech [[Richard Roeper]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' de film 4 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy neamde ''Oppenheimer'' &quot;manjefyk&quot; en &quot;ien fan 'e bêste films fan 'e ienentweintichste iuw&quot;. Ek [[Matt Zoller Seitz]] fan 'e [[webside]] ''[[RogerEbert.com]]'' parte oan ''Oppenheimer'' 4 fan 4 stjerren ta. Hy hie lof foar it [[senario]] fan [[Christoper Nolan]], de [[karakterûntwikkeling|ferkenning fan it karakter]] fan [[J. Robert Oppenheimer|Oppenheimer]] en de [[technysk]]e prestaasjes fan 'e film. [[Peter Travers]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'' omskreau ''Oppenheimer'' as in &quot;monumintele prestaasje&quot; en &quot;ien fan 'e bêste films dy't jin ea wêr dan ek sjen sille&quot;. 
[[File:Hoyte_van_Hoytema_2012_Sweden.jpg|left|thumb|165px|De [[Nederlân]]ske [[kameraregisseur|kamera-regisseur]] [[Hoyte van Hoytema]] wûn mei syn wurk foar ''Oppenheimer'' ferskate grutte [[priis (ûnderskieding)|prizen]], wêrûnder in [[Oscar]].]]

Minder oer de film te sprekken wie [[Owen Gleiberman]] fan it tydskrift ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]''. Dyselde fûn de earste helte &quot;suver hypnotisearjend&quot;, mar skreau dat der yn 'e lêste oere &quot;in beskate gûnzjende yntinsiteit út 'e film wei lekte&quot;. Yn ''[[The New York Times]]'' omskreau [[Manohla Dargis]] ''Oppenheimer'' as &quot;in briljante prestaasje yn formele en konseptuele termen&quot;. Mar se fûn dat de [[cameo's]] fan bekende akteurs lykas [[Rami Malek]] yn koarte [[byrol]]len &quot;ôfliedend&quot; wurken en dat de [[swart-wyt]]sênes oer de [[Amerikaanske Senaat|Senaatharksitting]] fan [[Lewis Strauss]] te lang oanfielden.

Yn ''[[The Boston Globe]]'' omskreau Odie Henderson ''Oppenheimer'' as &quot;fisueel sikestûkjend, mar [[emosjoneel]] leech&quot;. Hy bekritisearre it senario fan Nolan  om't it Oppenheimer portrettearre as in &quot;riedsel waans gedachtelibben útdrukking oan jûn wurdt troch [[gimmick]]eftige ferspringings nei bylden fan 'e [[romte]] ynstee fan bewiis fan [[minsklik]]e emoasjes&quot;. Ek fûn Henderson dat [[Emily Blunt]] en [[Florence Pugh]] &quot;fergriemd&quot; waarden oan &quot;fierstente lyts holden rollen&quot;. Yn it blêd ''[[The New Yorker]]'' karakterisearre [[Richard Brody]] de film as &quot;in [[dokumintêre]] fan it [[History Channel]] mei útwrydske [[filmmontaazje]]&quot;. Hy skreau: &quot;Ik stie yn bestân en neam it in [[Ingelske Wikipedy|Wikipedia]]-[[artikel (publikaasje)|artikel]] fan filmlingte. Mar nei't ik [[online]] eefkes om 'e hoeke sjoen hie, besefte ik dat ik Wikipedia dêrmei tekoart die&amp;nbsp;– of Christopher Nolan [just] tefolle kredyt joech.&quot;

Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Oppenheimer'' in tige heech goedkarringspersintaazje fan 93%, basearre op 513 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: &quot;[Dizze film is alwer in meislepende prestaasje fan Christopher Nolan, dy't syn foardiel docht mei [[Cillian Murphy|Murphy]] syn poepetoer op [[aktearjen|aktearmêd]] en mei sikestûkjende bylden.&quot; Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Oppenheimer'' in goedkarringspersintaazje fan 90%, basearre op 69 resinsjes.

==Resultaat==
===Opbringst===
''Oppenheimer'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]330,1&amp;nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $645,7&amp;nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $975,8&amp;nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $100&amp;nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $875,8&amp;nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. De [[webside]] ''[[Deadline Hollywood]]'' berekkene de skjinne winst foar de film, nei ôflûken fan alle kosten en [[belesting]]s, op $201,9&amp;nbsp;miljoen. ''Oppenheimer'' wie de op twa nei meast opbringende film fan [[2023]], nei ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' en ''[[The Super Mario Bros. Movie]]''. It wie ek de meast opbringende film oer de [[Twadde Wrâldoarloch]] aller tiden en de meast opbringende [[biografyske film]] aller tiden.
[[File:Ludwig_G%C3%B6ransson_2018_Interview_(cropped).jpg|right|thumb|160px|De [[Sweden|Sweedske]] [[komponist]] [[Ludwig Göransson]] wûn in [[Oscar]] mei syn [[filmmuzyk]] foar ''Oppenheimer''.]]

===Prizen===
By de [[Oscar]]s, de wichtichste [[priis (ûnderskieding)|prizen]] op it mêd fan [[film]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en de wrâld, waard ''Oppenheimer'' yn [[2024]] nominearre yn 13 [[kategory]]en, wêrûnder bêste [[byrol]] fan in [[aktrise]] ([[Emily Blunt]]), bêste adaptearre [[senario]], bêste [[produksje-ûntwerp]], bêste [[kostúm]]ûntwerp, bêste [[fisazjy]] en [[hier (begroeiïng)|hierstilearring]] en bêste [[lûd]]. De film wûn 7 Oscars, foar [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]] ([[Christopher Nolan]]), bêste [[akteur]] ([[Cillian Murphy]]), bêste byrol fan in akteur ([[Robert Downey jr.]]), bêste [[kamerarezjy]] ([[Hoyte van Hoytema]]), bêste [[filmmontaazje]] ([[Jennifer Lame]]) en bêste [[filmmuzyk]] ([[Ludwig Göransson]]).

By de [[Golden Globe]]s, de op ien nei wichtichste groep filmprizen fan 'e wrâld, waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 8 kategoryen, wêrûnder bêste [[film]]yske en [[kommersje]]le súkses, bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), en bêste senario. De film wûn 5 Golden Globes, foar [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]], bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), en bêste filmmuzyk. By de [[Grammy Award]]s, de wichtichste Amerikaanske [[muzyk]]prizen, waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 3 kategoryen, wêrûnder bêste [[arranzjemint (muzyk)|arranzjemint]], [[ynstrumintale muzyk]] of [[a kappella]] en bêste ynstrumintele komposysje (beide foar ''Can You Hear the Music'' fan Ludwig Göransson). De film wûn de Grammy foar bêste [[soundtrack]] foar fisuel media. By de [[Screen Actors Guild Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 4 kategoryen, wêrûnder bêste froulike byrol (Emily Blunt). De film wûn 3 SAG Awards, foar bêste akteur (Cillian Murphy), bêste manlike byrol (Robert Downey jr.) en bêste [[cast]].

By de [[Saturn Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre foar 12 prizen, wêrûnder bêste rezjy, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste senario, bêste  produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en bêste [[special effects]]. De film wûn 4 Saturn Awards, foar bêste [[skrillerfilm|skriller]], bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste filmmontaazje en de spesjale Visionary Award (Christopher Nolan). By de [[Satellite Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 14 kategoryen, wêrûnder bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste adaptearre senario, bêste kamerarejzy, bêste filmmontaazje, bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste filmmuzyk, bêste lûd en bêste special effects. De film wûn 4 Satellite Awards, foar bêste dramafilm, bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy) en bêste cast.

Christopher Nolan wûn fierders de [[Directors Guild of America Award]] foar bêste rezjy fan in film en hy waard nominearre foar de [[Writers Guild of America Award]] foar bêste adaptearre senario. ''Oppenheimer'' waard fierders nominearre foar 13 [[Critics' Choice Movie Award]]s (8 wûn) en 5 [[People's Choice Award]]s (1 wûn). De film wûn ek prizen op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Palm Springs]] en it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Santa Barbara]].

Om utens waard ''Oppenheimer'' by de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, nominearre yn 13 kategoryen, wêrûnder bêste byrol fan in aktrise (Emily Blunt), bêste adaptearre senario, bêste produksje-ûntwerp, bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en hierstilearring en bêste lûd. De film wûn de BAFTA's foar bêste film, bêste regisseur, bêste akteur (Cillian Murphy), bêste byrol fan in akteur (Robert Downey jr.), bêste kamerarezjy, bêste filmmontaazje en bêste filmmuzyk. By de [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[AACTA International Award]]s waard ''Oppenheimer'' nominearre yn 6 kategoryen, wêrfan't de film 2 wûn, foar bêste rezjy en bêste akteur (Cillian Murphy). ''Oppenheimer'' waard ek nominearre foar de [[César du Cinéma]], de wichtichste [[Frankryk|Frânske]] filmpriis, en foar de [[David di Donatello]], de wichtichste [[Itaalje|Italjaanske]] filmpriis, beide kearen yn 'e kategory bêste bûtenlânske film.

==Keppelings om utens==
* {{en}} [https://www.oppenheimermovie.com/ Offisjele webside fan ''Oppenheimer'']
* {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt15398776/ Ynformaasje oer ''Oppenheimer'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Oppenheimer_(film) ''References'', op dizze side].
----
{{Commonscat|Oppenheimer (film)}}
}}
{{DISPLAYTITLE:''Oppenheimer'' (film)}}

[[Kategory:Amerikaanske biografyske film]]
[[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]]
[[Kategory:Amerikaanske dramafilm]]
[[Kategory:Amerikaanske swart-wytfilm]]
[[Kategory:Britske biografyske film]]
[[Kategory:Britske histoaryske film]]
[[Kategory:Britske dramafilm]]
[[Kategory:Britske swart-wytfilm]]
[[Kategory:Ingelsktalige film]]
[[Kategory:Film fan Universal Pictures]]
[[Kategory:Film fan Syncopy Inc.]]
[[Kategory:Film fan Atlas Entertainment]]
[[Kategory:Film fan Christopher Nolan]]
[[Kategory:Film út 2023]]
[[Kategory:Film oer in natuerkundige]]
[[Kategory:Film oer nukleêre technology]]
[[Kategory:Film oer nukleêre oarlochfiering en wapens]]
[[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa en Afrika]]
[[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Aazje en Oseaanje]]
[[Kategory:Film oer kommunisme]]
[[Kategory:Film oer de ferfolging fan kommunisten yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Film oer in politikus]]
[[Kategory:Film oer polityk yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Film oer oerhoer]]
[[Kategory:Film oer selsmoard]]
[[Kategory:Film oer pasifisme]]
[[Kategory:Film oer berou]]
[[Kategory:Film oer it Amerikaanske Leger]]
[[Kategory:Werjefte fan Albert Einstein yn keunst en kultuer]]
[[Kategory:Werjefte fan Harry Truman yn keunst en kultuer]]
[[Kategory:Werjefte fan Lyndon B. Johnson yn keunst en kultuer]]
[[Kategory:Film basearre op in non-fiksjewurk]]
[[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]]
[[Kategory:Winner fan de Oscar foar Bêste Film]]
[[Kategory:Winner fan de Golden Globe foar Bêste Film – Drama]]</text>
      <sha1>e40ex4ehz958c3a3m5rjgjh9cmd82v4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schindler's List</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191545</id>
    <revision>
      <id>1229332</id>
      <parentid>1229295</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T23:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keppelings om utens */ kt</comment>
      <origin>1229332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49646" sha1="fl2rtugnneoahe9zgtbmrvcuzji0oi0" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks film
| ôfbylding                = Schindlers List logo.png
| ôfbyldingstekst          = 
| ôfbyldingsbreedte        = 
| ferwizing                = '''(''[[:en:File:Schindler's_List_movie.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')'''
| namme                    = ''Schindler's List''
| regisseur                = [[Steven Spielberg]]
| produsint                = [[Steven Spielberg]]&lt;br&gt;[[Gerald R. Molen]]&lt;br&gt;[[Branko Lustig]]
| útfierend produsint      = [[Kathleen Kennedy (produsinte)|Kathleen Kennedy]]
| senario                  = [[Steven Zaillian]]
| basearre op              = ''[[Schindler's Ark]]'' &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;fan [[Thomas Keneally]]
| kamerarezjy              = [[Janusz Kamiński]]
| muzyk                    = [[John Williams (komponist)|John Williams]]
| filmstudio               = [[Amblin Entertainment]]&lt;br&gt;[[Universal Pictures]]
| distribúsje              = [[Universal Pictures]]
| haadrollen               = [[Liam Neeson]]&lt;br&gt; [[Ben Kingsley]] &lt;br&gt;[[Ralph Fiennes]]
| voice-over               = 
| byrollen                 = [[Jonathan Sagall]]&lt;br&gt; [[Embeth Davidtz]]&lt;br&gt; [[Mark Ivanir]]&lt;br&gt; [[Miri Fabian]] &lt;br&gt; [[Ezra Dagan]] &lt;br&gt; [[Adi Nitzan]] &lt;br&gt;[[Caroline Goodall]]
| lân/lannen               = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]
| premiêre                 = [[30&amp;nbsp;novimber]] [[1993]]
| direkt op fideo          = 
| foarm                    = [[langspylfilm]] yn [[swart-wyt]]
| sjenre                   = [[histoaryske film|histoaryske]] [[dramafilm]]
| taal                     = [[Ingelsk]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;(ek [[Dútsk]], [[Poalsk]], [[Jiddysk]], [[Hebriuwsk]])&lt;/small&gt;
| spyltiid                 = 195 minuten
| budget                   = $22&amp;nbsp;miljoen
| opbringst                = $322,2&amp;nbsp;miljoen
| prizen                   = 7 × [[Oscar]]&lt;br&gt; 3 × [[Golden Globe]]&lt;br&gt;7 × [[BAFTA]]
| filmsearje               = 
| foarich diel             = 
| folgjend diel            = 
}}
{{Oar|de film fan Steven Spielberg|Schindler's List (betsjuttingsside)}}
'''''Schindler's List''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[dramafilm]] út [[1993]] ûnder [[rezjy]] fan [[Steven Spielberg]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Liam Neeson]], [[Ben Kingsley]] en [[Ralph Fiennes]]. De [[film]] is hielendal yn [[swart-wyt]], útsein [[#It famke yn it reade jaske|ien lyts detail]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut &quot;Schindler syn List&quot;, en ferwiist nei in list mei nammen fan [[Joaden]] (de saneamde [[Schindlerjoaden]]), dy't yn 'e [[Holokaust]] rêden waarden fan 'e [[dea]] troch de [[Dútslân|Dútske]] [[ûndernimmer]] [[Oskar Schindler]]. ''Schindler's List'' waard basearre op 'e [[histoaryske roman]] ''[[Schindler's Ark]]'' fan [[Thomas Keneally]], dy't sels wer basearre wie op in wierbard ferhaal. 

Neeson spilet de rol fan Schindler, in [[playboy (persoan)|playboy]] en [[oarlochsprofiteur]] dy't nei de [[Dútske ynfal yn Poalen (1939)|Dútske besetting fan Poalen]] yn [[Krakau]] in [[fabryk]] begjint. As [[wurknimmer|wurkkrêften]] set er Joaden yn, om't er dy net hoecht te beteljen. Hy liket in bienhurde [[sakeman]] te wêzen dy't inkeld gebrûk makket fan 'e ellinde fan oaren om der sels better fan te wurden, mar geandewei it ferhaal docht wat langer wat mear bliken dat er wol deeglik in hert hat. Mei tsjinnichheid begjint er Joaden oan te nimmen dy't oars it gefaar rinne [[fermoarde]] te wurden. Kingsley spilet de rol fan [[Itzhak Stern]], de folle pleage Joadske [[boekhâlder]] fan Schindler, dy't eins dejinge is dy't it [[bedriuw]] draaiende hâldt. Fiennes spilet de [[psychopaat|psychopatyske]] [[SS]]-[[ofsier]] [[Amon Göth]], dy't in wier skrikbewâld fierd oer it [[konsintraasjekamp]] [[Krakau-Płaszów (konsintraasjekamp)|Krakau-Płaszów]]. As dat kamp yn [[1944]] opheft wurdt, stelle Schindler en Stern in list op mei de nammen fan 1.100&amp;nbsp;Joaden dy't Schindler, mei it jild dat er oant dan ta fertsjinne hat, [[minskehannel|keapet]] fan 'e SS, sabeare om se yn in nij fabryk yn it [[Sudetenlân]] tewurk te stellen, mar eins om foar te kommen dat se ôffierd wurde nei de [[gaskeamer]]s fan [[Auschwitz]].  

''Schindler's List'' krige fan 'e [[filmkritisy]] suver ienriedich lof taswaaid en wie yn 'e [[bioskopen]] in grut [[kommersje]]el súkses. De film wûn sân [[Oscar]]s (wêrûnder de [[Oscar foar Bêste Film]]), trije [[Golden Globe]]s (wêrûnder de [[Golden Globe foar Bêste Film&amp;nbsp;– Drama]]) en sân [[BAFTA's]]. ''Schindler's List'' wurdt tsjintwurdich rûnom beskôge as ien fan 'e bêste films dy't ea makke binne en teffens as de definitive ferfilming fan 'e [[Holokaust]]. Yn [[2004]] waard de film dêrom troch de [[Library of Congress]] foar preservearring foar de ivichheid opnommen yn Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]].

==Plot==
Op [[1&amp;nbsp;septimber]] [[1939]] begjint [[nazy-Dútslân]] oan 'e [[Dútske ynfal yn Poalen (1939)|oerweldiging fan Poalen]]. Op [[27&amp;nbsp;septimber]] folget de [[Poalen|Poalske]] [[kapitulaasje]]. Ofsjoen fan it eastlike diel fan it lân, dat beset wurdt troch de [[Sovjet-Uny]], komt Poalen dan ûnder in [[Dútske fan Poalen (Twadde Wrâldkriich)|Dútske besetting]]. De [[joadeferfolging|ferfolging]] fan Poalske [[Joaden]] troch de [[nazy]]s begjint frijwol fuortendaliks. Yn [[Krakau]], de grutste [[stêd]] yn súdlik Poalen, wurdt de hiele pleatslike Joadske mienskip, mei dêropta alle Joaden út 'e omlizzende [[plattelân]]sprovinsjes, geartroppe yn it wanhopich oerbefolke [[Getto fan Krakau]], in [[buert]] fan sechstjin [[wenblok]]ken dy't fan 'e rest fan 'e stêd ôfskaat is.

Yn dyselde snuorje arrivearret [[Oskar Schindler]] yn 'e stêd. Hy is in [[etnysk]]e [[Sudetendútsers|Dútser]] út it [[Sudetenlân]], dat foar [[1938]] ta [[Tsjechoslowakije]] hearde. Schindler is lid fan 'e [[NSDAP]]: net om't er in oertsjûge nazy is, mar út [[opportunisme]]. Hy is in glêdjanus dy't himsels mei moaie praatsjes in paad troch it libben klearret en in skeanskermer dy't syn [[oarehelte|frou]] [[Emilie Schindler|Emilie]] yn it Sudetenlân efterlitten hat en yn Krakau [[oerhoer]] bedriuwt mei it iene nei it oare [[skientme|tsjeppe]] Dútske of Poalske fanke. No sjocht er syn kâns skoan om fan 'e [[oarlochsprofiteur|oarloch gebrûk te meitsjen]] om grou [[jild]] te fertsjinjen. 

Schindler hat syn each falle litten om in stillizzend [[fabryk]] yn Krakau dat [[emaille]]arre [[pot]]ten en [[panne]]n makket, mar hy hat sels it jild net om dat [[bedriuw]] te keapjen. It jild dat er àl hat, jout er út oan it [[omkeapjen]] fan [[korrupt]]e [[ofsier]]en fan 'e [[Wehrmacht]] en de [[SS]], dy't it no yn Krakau foar it sizzen hawwe. As er op dy manear ienris de goede wil fan 'e machthawwers wûn hat, nimt er kontakt op mei [[Itzhak Stern]], in lid fan 'e pleatslike [[Joadske Ried (Krakau)|Joadske Ried]] en in [[boekhâlder]] mei in protte [[ûnderfining]]. Oan dyselde leit Schindler dit plan foar: hy wol dat [[rykdom|rike]] Joaden út it [[getto]] him jild jouwe om it fabryk te keapjen en op te starten, wêrnei't er harren werombetelje sil yn potten en pannen, mei't jild yn it getto neat wurdich is, mar [[ruilekonomy|ruilwaren]] nammenste mear. De Joadske [[ynvestearring|ynvestearders]] besykje bettere betingsten foar de [[liening]] te krijen, mar se sitte raar yn 'e knipe en Schindler wit dat. Lang om let geane se akkoart mei syn útstel.
{{Plotbedjer film}}
It bedriuw, dat de namme Deutsche Emailwarenfabrik (DEF) kriget, makket [[fjildflesse]]n en [[itensieden|itensiedersnedichheden]] foar de Wehrmacht en de SS en is troch de kontakten dy't Schindler lein hat fan it begjin ôf tige súksesfol. Stern docht de boekhâlding en runt it bedriuw praktysk eigenhandich, wylst Schindler de [[public relations]] fersoarget en in loailekkerlibbentsje yn [[lúkse]] liedt mei [[froulju]], [[sterke drank|drank]] en [[wille]] by 't folop. Mar Stern hat syn eigen aginda en brûkt DEF om dêr safolle mooglik Joaden ûnder te bringen dy't omreden fan har [[yntellekt]]uele [[berop]]pen of fanwegen [[âldens]] of [[oandwaning]]s it gefaar rinne om troch de nazys [[fermoarde]] te wurden. As Schindler dat foar it ferstân kriget, foeteret er dêr bot oer tsjin Stern, mar hy liket te [[loaiens|loai]] te wêzen om aktyf maatregels te nimmen om tenei soartgelikense sitewaasjes foar te kommen. Ynstee lit er him nettsjinsteande syn [[argewaasje]] kear op kear troch Stern beprate om in ekstra Joad yn 'e tsjinst te nimmen dy't gefaar rint.

De sitewaasje yn Krakau eskalearret wannear't SS-ofsier [[Amon Göth]] yn 'e stêd arrivearret om it tafersjoch te hâlden op 'e bou fan it [[konsintraasjekamp]] [[Krakau-Płaszów (konsintraasjekamp)|Płaszów]]. Wannear't dat kamp ree is, wurdt it Getto fan Krakau opheft. Twatûzen Joaden dy't &quot;essinsjele arbeiders&quot; binne, wurde oerbrocht nei Płaszów, wylst 2.000 oaren, de âlden fan dagen, [[sykte|siken]], lytse [[bern (persoan)|bern]] en oare nutteleazen, yn 'e strjitten fan it getto [[bloedbad|ôfslachte]] wurde troch de SS. Fan in hichte bûten de stêd ôf dy't útsjocht oer it getto is Schindler tsjûge fan it bloedbad, dat er ûnderfynt as tige [[shock|skokkend]]. Fan syn útsjochpunt ôf sjocht er û.o. [[#It famke yn it reade jaske|in lyts famke yn in read jaske]] draven, dat in skûlplak foar de nazys siket. Nettsjinsteande syn persoanlike mienings soarget Schindler der ek neitiid goed foar dat er de SS yn it algemien en Göth yn it bysûnder te freon hâldt. Oare Dútske yndustriëlen dy't gebrûk meitsje fan Joadske [[twangarbeid]]ers moatte har bedriuwen ferhúzje nei binnen de ôffredings fan it kamp Płaszów, mar Schindler kriget foarinoar dat DEF bliuwe mei dêr't it sit, en dat syn Joadske arbeiders eltse dei op en del reizgje meie tusken it kamp en it fabryk.

Yn it kamp fiert Göth, dy't in [[psychopaat]] is, in wier skrikbewâld. Hy hat it foar de moade om út syn [[filla]] wei, op in hichte boppe it kamp, mei in [[jachtgewear]] de finzenen te [[sjitten|besjitten]]. Net ien fan harren is fan 'e iene op 'e oare dei it [[libben]] wis. Göth kiest út 'e jonge froulju yn it kamp ien út, Helen Hirsch, dy't him as [[húshâldster]] tsjinje moat. Hy is [[obsesje|obsedearre]] troch har en [[seksuele oantrekking|begeart]] har, mar as in oertsjûge nazy sjocht er Joaden as ''Untermenschen'' en hy [[walging|walget]] fan himsels om syn eigen [[gefoelens]]. Hy jout utering oan syn tsjinstridige, [[frustraasje|frustrearre]] [[gemoedstastân|gemoed]] troch Helen te terrorisearjen en [[frouljusmishanneling|mishanneljen]]. Wannear't Stern de eksessen fan Göth oan Schindler trochdocht, besiket dy Göth by te stjoeren troch him foar te hâlden dat wiere [[macht]] is as je elts rjocht hawwe om ien te deadzjen, mar derfoar kieze om dat net te dwaan. Göth prebearret dat út om te sjen hoe't it him smakket, mar hy ferfalt al rillegau wer yn syn âlde [[hâlden en dragen]].

In jonge frou, Regina Perlman, siket kontakt mei Schindler. Sy is in Joadinne dy't yn Krakau libbet ûnder in [[skûlnamme]] en mei in [[ferfalsking|ferfalske]] [[identiteitsbewiis]], mar har [[âldelju]] sitte fêst yn Płaszów. It binne âldere minsken en sy is bang dat se by de earsten wêze sille dy't op transport set wurde nei [[Auschwitz]] of in oar [[ferneatigingskamp]]. Se hat heard dat it fabryk fan Schindler in feilige haven is foar Joaden dy't gefaar rinne en smeekt him om har heit en mem yn 'e tsjinst te nimmen. Schindler barst út yn grutte [[grime]] en jaget har ta de doar út. Letter beklaget er him foar Stern oer bitter oer de geroften dy't blykber omgeane oer syn bedriuw. Hy is gjin [[filantroop]] of [[ferlossing|ferlosser]]. Hy is in sakeman dy't [[winst (ûndernimming)|winst]] meitsje wol en gjin tiid hat foar sokke flauwekul. Hy besiket it hâlden en dragen fan Göth te behimmeljen troch derop te wizen dat de man ûnder swiere druk stiet. En boppedat is it oarloch, wat altyd it minste yn 'e minsken boppehellet, en nea it bêste. Stern fertelt dan hoe't Göth fan in wurkploech wêrfan't bûten it kamp ien man útnaaid wie, eigenhandich eltse twadde man troch de holle sketten hat. Schindler wurdt [[lulk]] en freget wat hy dêroan ferhelpe kin. Stern antwurdet dat er neat fan Schindler ferwachtet; se wiene ommers gewoan wat oan it praten. Schindler stoarret noartsk ta it rút út en hellet dan in bryfke út 'e [[bûse]]. Hy seit: &quot;Perlman, man en frou. Lit Goldberg harren nei it fabryk ta bringe.&quot; En langet Stern syn [[goud]]en [[horloazje]] oer om foar dy oerpleatsing de nedige lju om te keapjen. 

Yn 'e rin fan [[1944]] kriget Göth fan hegerhân opdracht om 'e [[stoflike omskotten]] fan 'e 2.000 Joaden dy't by de opheffing fan it Getto fan Krakau fermoarde binne, op te graven en te [[kremaasje|ferbaarnen]]. Hy lit dat dy put troch de Joadske kampfinzenen útfiere. Wannear't Schindler Göth besiket wylst dat freeslike wurk geande is, sjocht er in [[kroade]] mei in pear liken foarbykommen dy't troch de [[ferrotting|steat fan ûntbining]] net mear werom te kennen binne, mar boppe-oan leit in [[#It famke yn it reade jaske|jong bern yn in read jaske]], dat itselde famke wêze moat dat Schindler by de opheffing fan it getto draven sjoen hat. Dat byld grypt him bysûnder oan. Göth fertelt him dat it spul yn Krakau op 'e ein rint. Hy ornearret dat it noch in [[moanne (tiid)|moanne]] of sa duorje kin, mar dan wurdt Płaszów sletten en geane alle Joaden dy't dêr sitte nei Auschwitz. Schindler docht dat nijs troch oan Stern en bewissiget de boekhâlder derfan dat er by Göth oanstien hat op spesjale behanneling foar him (Stern). Hy besiket Stern moed yn te praten troch te sizzen dat de oarloch net lang mear duorje kin, en neitiid kinne se tegearre it glês heffe op har beider oerlibjen. Stern hat dêr net folle [[fidúsje]] yn en seit dat er dat glês better no daliks hawwe kin. Sa drinke hy en Schindler foar it earst tegearre in [[sterke drank|slokje]].

Thús, dat wol sizze yn it ûnteigene lúkse [[appartemint]] fan in Joadske famylje dêr't Schindler wennet sûnt er yn Krakau arrivearre is, lit de oankundige opheffing fan it kamp en it lot fan 'e Joaden him net los. Syn plan wie om 'e kofferfollen mei jild dy't er mei syn fabryk fertsjinne hat, mei werom te nimmen nei hûs yn [[Svitavy|Zwittau]] (no Svitavy yn [[Tsjechje]]) om derfan te [[rintenieren]]. Mar syn ferrekte [[gewisse]] stiet him net ta om dat te dwaan. Ynstee komt er op 'e lapen mei it idee om te [[Brněnec|Brünnlitz]] (no Brněnec), deunby Zwittau, in [[munysje]]fabryk op te setten, dêr't er de Joadske wurknimmers fan DEF oan it wurk hâlde kin. Hy leit it plan foar oan Göth, dy't foar in riedsel stiet. Hy ken Schindler as in tûke sakeman, mar hy kin mar net begripe hoe't er mei dit plan winst meitsje kin. It idee dat immen soks dwaan soe út klearebare meiminsklikens, ek al soe men dan [[ferlies (ûndernimming)|ferlies]] draaie, leit safier bûten syn eigen [[karakter (persoanlikheid)|karakter]], dat it net iens by him opkomt. It sit Göth dwers dat er Schindler syn sakeplannen net neikomme kin, mar hy lit him foar in reuseftige smacht jild mar al te maklik omkeapje om der syn meiwurking oan te ferlienen.

Yn 'e mande mei Stern stelt Schindler in list op mei de nammen fan Joaden dy't er út Płaszów wei meinimme wol nei Brünnlitz. Alle wurknimmers fan DEF komme derop te stean en de oarspronklike ynvestearders dy't Schindler by steat stelden om it fabryk te keapjen. Der wurde oanhâldend mear nammen tafoege oant der 1.100 minsken op 'e list opnommen binne. Dyselden [[minskehannel|keapet Schindler]] fan 'e SS foar in fêst bedrach de [[persoan]]. Underoan de list bliuwt ien plak iepen. Schindler set wer nei Göth ta en jout oan dat de lêste namme dy fan Helen Hirsch wêze moat. Göth wol dêr neat fan witte en seit dat er har meinimme wol werom nei [[Wenen]]. Wannear't Schindler him freget oft er soms [[gek]] wurden is, moat Göth dy [[fantasij]] farre litte. Hy seit dat er fan doel is en nim syn húshâldster mei de [[bosk]] yn om har op in stil plakje in kûgel troch de holle te jeien. Schindler stelt foar om ynstee in potsje [[ienentweintigjen]] om har te spyljen. As Göth ferliest, mei Schindler Helen fergees meinimme nei Brünnlitz. As er wint, betellet er Göth 14.800 [[Reichsmark]] foar har. Göth lit him beprate en de namme fan Helen Hirsch komt op 'e list.

Yn [[oktober]] [[1944]] wurde de Joaden yn twa [[trein]]en fan Krakau nei Brünnlitz brocht: ien foar de manlju en ien foar de froulju en bern. De manlju komme it earst yn Brünnlitz oan, mar dan docht bliken dat de oare trein troch in flater ynstee nei [[Auschwitz-Birkenau]] ta stjoerd is. Dêr steane de froulju [[eangst|deadseangsten]] út as se ûndersocht wurde troch [[dokter]] [[Josef Mengele]] en dan nei in mienskiplike [[dûs]]romte laat wurde wêrfan't se tinke dat it in [[gaskeamer]] is. Nei inkele sikestûkjende mominten docht lykwols bliken dat it yn dit gefal echt om in dûsromte giet. Underwilens fljocht Schindler halje-trawalje út Brúnnlitz wei nei Auschwitz-Birkenau, dêr't er de kampkommandant fan Auschwitz, [[Rudolf Höß]] omkeapet mei in pûdsje [[diamant]]en. Mei in hiel soad gedoch kriget er de froulju en bern frij en bringt er harren nei Brúnnlitz ta, dêr't se opwachte wurde troch de [[ûngerêstens|dea-ûngerêste]] manlju.

Yn it nije fabryk ferbiedt Schindler de SS-bewekkers om yn it fabryksgebou te kommen. Ek leit er út dat er in [[proses]] tsjin harren oanspanne sil om finansjele kompinsaasje te krijen foar eltse Joad dy't se deasjitte. Nei dy stôk biedt er harren in woartel troch drank by 't folop oan te leverjen. Wannear't er de SS-ers op dy manear fierhinne ûnskeadlik makke hat, fiteret er de Joaden oan om yn syn fabryk de [[sabbat]] te fieren. Oer de folgjende sân moannen jout Schindler foar kaptalen út om heechpleatste nazys om te keapjen om him gewurde te litten. Troch syn eigen masinaasjes produsearret syn fabryk, dêr't eins [[tankgranaat|tankgranaten]] makke wurde, gjin inkeld brûkber wapenreau. Tsjin begjin [[maaie]] [[1945]] is it jild folslein op. Fuort letter, op [[7&amp;nbsp;maaie]], folget de [[kapitulaasje fan nazy-Dútslân]].

Schindler sprekt de Joadske wurknimmers fan it fabryk ta en [[tankberens|betanket]] harren foar har ynset. Sy binne no frij en kinne derop út tsjen om [[famyljeleden]] te sykjen dy't de [[Holokaust]] oerlibbe hawwe, hoewol't se dy yn 'e measte gefallen net mear oantreffe sille. Schindler seit dat er wit dat de SS-bewekkers opdracht krigen hawwe om alle Joaden yn it fabryk dea te sjitten, en as se dat befel opfolgje wolle, liket no him dêr in gaadlik momint foar. Mar, sa seit er, se kinne der fansels ek foar kieze om nei hûs te gean as manlju ynstee fan as moardners. De SS-ers jouwe har ien foar ien ôf sûnder dat der skot lost wurdt. Him wer ta de Joaden rjochtsjend, seit Schindler dat hysels no sjen moat dat er fuortkomt, want as lid fan 'e NSDAP en [[oarlochsprofiteur]] moat er flechtsje ear't de opmars fan it [[Reade Leger]] Brünnlitz berikt. Wylst hy en syn frou Emilie koartseftich harren besittings gearklauwe (yn in ûnbewuste echo fan hoe't de Joaden út Krakau har besittings gearklauwe moasten doe't se op slach har wenten ferlitte moasten om nei it getto ta), lûke de Joaden yn it fabryk de [[goud]]en [[kies]] fan ien fan harren, dêr't se in [[ring]] fan meitsje. 

As de Schindlers jûns fuort sille, presintearje de Joaden him mei in ferklearring dy't troch harren allegearre ûndertekene is dat er harren rêden hat fan 'e dea. Ek jouwe se him de ring, dêr't se in [[sitaat]] út 'e [[Talmoed]] yn gravearre hawwe: &quot;Wa't ek mar ien libben rêdt, rêdt de hiele wrâld.&quot; Wannear't Schindler dat heart, brekt er yn [[gûlen|triennen]] út, mei't er no fynt dat er folle mear dwaan kinnen hie. Syn [[auto]] hie foar de libbens fan tsien Joaden betelje kinnen, syn gouden spjeldsje mei in [[heakkekrús]] derop hie teminsten noch ien libben wurdich west. Hy hat safolle jild fergriemd oan liddige dingen dêr't er no bittere [[spyt]] fan hat. De Joaden moatte him [[treast]]e, ear't er syn [[selsbehearsking]] weromwint. De Schindlers sette yn harren auto ôf nei it westen, dêr't se de ynfloedssfear fan 'e westlike [[Alliëarden]] hoopje te berikken om sa oan 'e [[wraak]] fan it Reade Leger te ûntkommen. De oare [[moarn (deidiel)|moarns]] wurde de [[Schindlerjoaden]] wekker makke troch in Russyske [[soldaat]] [[kavalery|te pearde]], dy't harren ferteld dat se befrijd binne troch it Reade Leger. De Joaden freegje him wêr't se hinne moatte, en de soldaat riedt harren sterk ôf om nei it easten te gean, want &quot;dêr haatsje se jimme&quot;. Hy ûntriedt har ek om nei it westen te gean. (De suggestje is dat Joaden no inkeld noch [[sionisme|nei Palestina kinne]].) De film einiget as de Schindlerjoaden ôfsette út it fabryk en begjinne oan 'e tocht nei it stedsje Brünnlitz, op 'e syk nei [[iten]] en [[drinken]].

In [[epilooch]] fernijt dat Amon Göth yn in [[sanatoarium]] dêr't er him ferskûle, oppakt waard troch it Reade Leger. Hy waard feroardiele foar [[misdieden tsjin 'e minsklikheid]] en [[eksekutearre]] troch [[ophinging (libbensbeëiniging)|ophinging]]. Oskar Schindler sette nei de oarloch yn [[West-Dútslân]] en [[Argentynje]] syn karriêre as sakeman fuort, mar al syn bedriuwen giene [[fallisemint|fallyt]] en syn [[houlik]] mei Emilie einige yn in [[skieding (houlik)|skieding]]. Yn [[1958]] waard er troch [[Yad Vashem]] erkend as [[Rjochtfeardige ûnder de Folken]]. Hy [[ferstoar]] yn [[1974]] yn 'e [[âldens]] fan 66 jier, en leit [[begroeven]] yn [[Israel]]. Yn [[1993]], it jier dat de film ''Schindler's List'' makke waard, wie de ienris út miljoenen besteande [[Joadske minderheid yn Poalen]] krompen ta 4.000 minsken, wylst der wrâldwiid 6.000 Schindlerjoaden en [[neiteam]] fan harres libben.

==Rolferdieling==
[[File:Liam Neeson at 2008 TIFF (cropped) (HQ).jpg|right|thumb|160px|[[Liam Neeson]] (2008).]]
[[File:Ben Kingsley (1990).jpg|right|thumb|130px|[[Ben Kingsley]] (1990).]]
[[File:Ralph Fiennes (Berlin Film Festival 2011).jpg|right|thumb|150px|[[Ralph Fiennes]] (2011).]]
;haadrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;375px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''personaazje'''&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[Oskar Schindler]]
| [[Liam Neeson]]
|-
| [[Itzhak Stern]]
| [[Ben Kingsley]]
|-
| [[Amon Göth]]
| [[Ralph Fiennes]]
|-
|}
&lt;br&gt;
;byrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;375px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot;| '''personaazje''' 
| style=&quot;background:gold&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[Poldek Pfefferberg]]
| [[Jonathan Sagall]]
|-
| Helen Hirsch
| [[Embeth Davidtz]]
|-
| Marcel Goldberg
| [[Mark Ivanir]]
|-
| Chaja Dresner
| [[Miri Fabian]]
|-
| [[rabbyn]] Menasha Levartov
| [[Ezra Dagan]]
|-
| Mila Pfefferberg
| [[Adi Nitzan]]
|-
| [[Emilie Schindler]]
| [[Caroline Goodall]]
|-
| Regina Perlman
| [[Bettina Kupfer]]
|-
| Danka Dresner
| [[Anna Mucha]]
|-
| Wilhelm Nussbaum
| [[Michael Gordon (akteur)|Michael Gordon]]
|-
| Rozalia Nussbaum
| [[Aldona Grochal]]
|-
| Lisiek
| [[Wojciech Klata]]
|-
| Henry Rosner
| [[Jacek Wójcicki]]
|-
| Manci Rosner
| [[Beata Paluch]]
|-
| Wiktoria Klonowska
| [[Małgorzata Gebel]]
|-
| Ingrid
| [[Beatrice Macola]]
|-
| [[Julian Scherner]]
| [[Andrzej Seweryn]]
|-
| Rolf Czurda
| [[Friedrich von Thun]]
|-
| Albert Hujar
| [[Norbert Weisser]]
|-
| Mordecai Wulkan
| [[Albert Misak]]
|-
| Chaim Nowak
| [[Uri Avrahami]]
|-
| [[Julius Madritsch]]
| [[Hans-Jörg Assmann]]
|-
| Dieter Reeder
| [[Agust Schmölzer]]
|-
| ynvestearder Fischel Friehof
| [[Jerzy Nowak]]
|-
| ynvestearder Andrzej Farber
| [[Leopold Kozlowski]]
|-
| [[Rudolf Höß]]
| [[Hans-Michael Rehberg]]
|-
| [[dokter]] [[Josef Mengele]]
| [[Daniel del Ponte]]
|-
| Juda Dresner
| [[Michael Schneider (akteur)|Michael Schneider]]
|-
| [[Leo Rosner]]
| [[Piotr Polk]]
|-
| Olek Rosner
| [[Kamil Krawiec]]
|-
| Mietek Pemper
| [[Grzegorz Kwas]]
|-
| Löwenstein
| [[Henryk Bista]]
|-
| [[Joseph Bau]]
| [[Rami Heuberger]]
|-
| [[Diana Reiter]]
| [[Elina Löwensohn]]
|-
| Herman Toffel
| [[Krzysztof Luft]]
|-
| Leo John
| [[Harry Nehring]]
|-
| Dolek Horowitz
| [[Paweł Deląg]]
|-
| Adam Levy
| [[Adam Siemion]]
|-
| Wilhelm Kunde
| [[Jochen Nickel]]
|-
| [[Josef Leipold]]
| [[Ludger Pistor]]
|-
| Agnieszka
| [[Agnieszka Krukówna]]
|-
| [[#It famke yn it reade jaske|famke yn it reade jaske]]
| [[Oliwia Dąbrowska]]
|-
|}

==Produksje en distribúsje==
===Foarskiednis===
[[Poldek Pfefferberg]], ien fan 'e Schindlerjoaden, makke der syn libbenswurk fan om derfoar te soargjen dat it ferhaal fan [[Oskar Schindler]] en syn rêding fan 1.100 Joaden net yn 'e ferjitnis rekke. Yn [[1963]] wied er tige tichteby it beävensearjen fan in [[biografyske film]] oer Schindler dy't produsearre wurde soe troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmstudio]] [[Metro-Goldwyn-Mayer]] (MGM). [[Howard Koch]] soe dêr it [[senario]] foar skriuwe, mar it spul rûn op 'e non. Yn [[1980]] mette Pfefferberg yn [[Los Angeles]] by [[tafal]] de [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[skriuwer]] [[Thomas Keneally]]. Dyselde rekke fassinearre troch it ferhaal fan Schindler, en skreau der in [[histoaryske roman]] oer dy't yn [[1982]] útkaam ûnder de [[titel (namme)|titel]] ''[[Schindler's Ark]]''. In Amerikaanske [[edysje]] waard publisearre as ''Schindler's List''. 
[[File:Steven_Spielberg_by_Gage_Skidmore.jpg|right|thumb|180px|[[Regisseur]] [[Steven Spielberg]].]]

[[Muzykprodusint|Muzyk]]- en [[filmprodusint]] [[Sid Sheinberg]] wiisde [[regisseur]] [[Steven Spielberg]] op 'e [[resinsje]] fan ''Schindler's Ark'' dy't yn ''[[The New York Times]]'' stie. Spielberg lies it boek en fielde him tige oanlutsen ta it ferhaal. Hy sei dêroer letter: &quot;It spriek my oan fanwegen it [[paradoks]]ale [[karakter (persoanlikheid)|karakter]] fan 'e man. Wat kin sa'nien derta bringen om ynienen alles dat er fertsjinne hat yn 'e tsjinst te stellen fan it rêden fan dy libbens?&quot; De belangstelling fan Spielberg wie foar filmstudio [[Universal Pictures]] genôch reden om 'e [[filmrjochten]] op it boek fan Keneally te reservearjen. Doe't Spielberg yn 'e [[maityd]] fan [[1983]] foar it earst yn 'e kunde kaam mei Pfefferberg, [[ûnthjit|ûnthiet]] er dyselde dat er it ferhaal fan Schindler mei tsien jier ferfilmje soe. (Yn 'e [[ôftiteling]] fan ''Schindler's List'' wurdt Pfefferberg neamd as [[adviseur|konsultant]] ûnder it [[pseudonym]] 'Leopold Page'.)

Nettsjinsteande wat er tsjin Pfefferberg sein hie, besocht Spielberg it ferhaal oer Schindler ferskate kearen troch te jaan oan oare regisseurs. De reden dêrfoar wie dat er der twifels oer hie oft er sels wol [[folwoeksen]] genôch wie en [[ûnderfining]] genôch hie om in ferfilming te meitsjen dy't it ferhaal rjocht die. Ien fan 'e filmmakkers dy't er it projekt oanbea, wie [[Roman Polanski]], waans [[mem]] yn [[Auschwitz]] fermoarde wie en dy't sels it [[Getto fan Krakau]] oerlibbe hie. Dyselde sloech it oanbod lykwols ôf en keas derfoar om úteinlik syn eigen [[dramafilm]] oer de [[Holokaust]] te meitsjen: ''[[The Pianist (film út 2002)|The Pianist]]'' ([[2002]]). Oare regisseurs dy't foar de eare betanken, wiene [[Sydney Pollack]] en [[Brian De Palma]]. 

Yn [[1988]] stie Spielberg yn bestân en lit ''Schindler's List'' regissearje troch [[Martin Scorsese]], mar op it lêste momint betocht er him, om't er besefte &quot;[dat] ik de kâns weijûn hie om wat foar myn bern en myn famylje oer de Holokaust te meitsjen.&quot; Dêrom bea er Scorsese ynstee de [[Cape Fear (film út 1991)|remake fan ''Cape Fear'']] ([[1991]]) oan. In wichtige faktor yn Spielberg syn beslút om sels de rezjy fan ''Schindler's List'' op him te nimmen, wie de opkomst fan it [[neo-nazisme]] nei de ein fan 'e [[Kâlde Oarloch]], en it feit dat oan [[Holokaustûntkenner]]s serieus omtinken yn 'e [[media]] jûn waard. Universal Pictures gie akkoart mei syn beslút op it betingst dat Spielberg earst ''[[Jurassic Park (film)|Jurassic Park]]'' regissearje soe, in film dêr't de studio [[kommersje]]el mear fan ferwachte. 
[[File:Krakow_Ghetto_39066.jpg|left|thumb|250px|In segmint fan 15&amp;nbsp;[[minuten]] fan 'e film is wijd oan 'e opheffing fan it [[Getto fan Krakau]] yn [[maart]] [[1943]].]]

===Produksje===
''Schindler's List'' waard sadwaande úteinlik [[regissearre]] troch [[Steven Spielberg]] sels. Dêrby wurke er nei in [[senario]] fan [[Steven Zaillian]] op basis fan 'e roman fan Thomas Keneally. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene Spielberg sels, [[Gerald R. Molen]] en [[Branko Lustig]] by it projekt belutsen foar de filmstudio's Universal Pictures en Spielberg syn eigen [[Amblin Entertainment]]. [[Kathleen Kennedy (produsinte)|Kathleen Kennedy]] fan Amblin hie as [[útfierend produsint]]e it tafersjoch oer it hiele projekt. Foar de film wie in relatyf lyts [[budget]] beskikber fan [[$]]22&amp;nbsp;miljoen, mei't Holokaustfilms mar komselden [[winst (ûndernimming)|winstjaand]] binne. Spielberg sels wurke sûnder [[salaris]], mei't er it nei eigen sizzen as &quot;[[bloedjild]]&quot; beskôge hie as er himsels foar ''Schindler's List'' betelje litten hie. Sels hied er yn 't foar ek net ferwachte dat de film winst meitsje soe. 
[[File:SCHINDLER'S LIST - Four Hand Arrangement by The Latsos Piano Duo.ogg|right|thumb|250px|In diel fan 'e [[filmmuzyk]] komponearre troch [[John Williams (komponist)|John Williams]], útfierd troch it Latsos Piano Duo yn [[maart]] [[2025]].]]

De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Janusz Kamiński]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[John Williams (komponist)|John Williams]]. Dy lêste fielde him nei't it skynt [[yntimidaasje|yntimidearre]] troch de film en fûn syn opdracht yn 't earstoan te dreech. Hy sei tsjin Spielberg, mei wa't er al ytlike kearen earder oan films gearwurke hie: &quot;Do hast ferlet fan in bettere [[komponist]] as my.&quot; Spielberg antwurde: &quot;Wit ik. Mar dy binne allegearre dea.&quot; [[Fioelist]] [[Itzhak Perlman]] en [[klarinettist]]e [[Gloria Feidman]] wurken oan 'e soundtrack mei.

===Casting===
Foar de [[haadrol]] yn ''Schindler's List'' die filmstjer [[Warren Beatty]] [[audysje]], mar Spielberg wie bang dat dyselde syn [[aksint (útspraak)|aksint]] net ferbergje kinne soe, en boppedat woed er syn Schindler frij hawwe fan &quot;filmstjerbagaazje&quot;. Om dyselde reden keas er ek net foar [[Kevin Costner]] of [[Mel Gibson]], dy't allebeide oanjoegen dat se belangstelling foar de rol hiene. Ynstee gie Spielberg yn see mei de doe frij ûnbekende [[Noard-Ierlân|Noardierske]] [[akteur]] [[Liam Neeson]], dy't er yn [[desimber]] [[1992]] op [[Broadway]] sjoen hie yn it [[toanielstik]] ''[[Anna Christie]]''. Neeson sei letter yn in [[fraachpetear]] dat Schindler yn syn eagen troch de [[SS]]-ofsieren en oare heechpleatste [[nazy]]s net foar fol oansjoen waard, en dat er dêr folút fan profitearre. Om him ta te rieden op syn rol liet Spielberg oan Neeson [[fideo's]] sjen fan [[Steve Ross (sakeman)|Steve Ross]], de [[algemien direkteur]] fan it Amerikaanske [[media]]netwurk [[Time Warner]], dy't neffens him in soartgelikens [[garisma]] hie as Schindler. Hy dobbe ek in fideo fan in [[taspraak]] fan Schindler op, sadat Neeson de korrekte yntonaasje fan syn sprekken oanleare koe.

It [[personaazje]] fan [[Itzhak Stern]], sa't dat yn 'e film opfierd wurdt, is eins in ferraning fan in trijetal Joaden: de histoaryske Stern, dy't Schindler syn [[boekhâlder]] wie, mei dêropta [[Abraham Bankier]], dy't de [[bedriuwslieder]] fan it fabryk wie, en [[Mietek Pemper]], de persoanlik [[sekretaresse|sekretaris]] fan Amon Göth. Spielberg en [[senarist]] Steven Zaillian makken fan it personaazje in soarte fan libben [[gewisse]] foar Schindler. [[Dustin Hoffman]] wie de earste kar fan Spielberg om Stern te spyljen, mar hy wegere de rol. Doe foel de kar op [[Ben Kingsley]].
[[File:Kraków - Fabryka Emalia Oskara Schindlera 20240813-02.jpg|left|thumb|250px|It âlde [[fabryk]] fan [[Oskar Schindler]] yn [[Krakau]], dêr't no twa [[museum|museä]] fêstige binne.]]

[[Ralph Fiennes]] waard troch Spielberg [[cast]] yn 'e rol fan SS-er [[Amon Göth]] op basis fan syn [[aktearprestaasje]]s yn 'e [[tillefyzjefilm]] ''[[A Dangerous Man: Lawrence after Arabia]]'' ([[1990]]) en it [[kostúmdrama]] ''[[Emily Brontë's Wuthering Heights]]'' ([[1992]]). Foar syn rol yn ''Schindler's List'' kaam Fiennes 13&amp;nbsp;[[kg]] oan. Hy beseach histoaryske reportaazjes foar [[bioskoopsjoernaal]]s dêr't Göth yn foarkaam en prate mei oerlibbenen fan 'e Holokaust dy't de man kennen hiene. Oer syn rol sei Fiennes: &quot;Ik kaam tichteby syn [[pine]]. Fan binnen is er in brutsen, ellindich mantsje. Ik haw mingde gefoelens oer him, haw mei him te dwaan. Hy is krekt in smoarge, skansearre pop dy't oan my jûn is en dêr't ik meitiid op in nuveraardige manear in bân mei foarme haw.&quot; Nei't it skynt liek Fiennes sà op Göth, dat Holokaustoerlibbene Mila Pfefferberg, de [[oarehelte|frou]] fan Poldek Pferfferberg, befongen rekke troch [[eangst]] doe't se him yn in SS-[[militêr unifoarm|unifoarm]] seach.

Yn totaal sitte der yn ''Schindler's List'' 126 rollen mei [[dialooch]] en tûzenen [[figurant]]en sûnder dialooch. Foar it meastepart fan 'e Joaden keas Spielberg [[Israel]]yske (of alteast Joadske) akteurs, foar it meastepart fan 'e Dútsers keas er Dútske akteurs en foar it meastepart fan 'e Poalen keas er Poalske akteurs.

===Opnamen===
De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Schindler's List'' setten op [[1&amp;nbsp;maart]] [[1993]] útein mei in skema fan 75 draaidagen. It meastepart fan 'e film waard op lokaasje yn it [[Poalen|Poalske]] [[Krakau]] opnommen op of deunby de eigentlike lokaasjes dêr't it ferhaal fan 'e film spilet. It [[konsintraasjekamp]] [[Krakau-Płaszów (konsintraasjekamp)|Płaszów]] moast lykwols rekonstruëarre wurde yn in ôftanke [[stiengat]] bûten de stêd, mei't de [[hoarizon]] fan 'e histoaryske lokaasje yn [[1993]] dominearre waard troch nei-oarlochske [[flatgebou]]wen. De binnendoarsênes yn it [[emaille]]arringsfabryk DEF waarden opnommen yn in soartgelikens fabryk yn [[Olkusz]], mar de [[shot (sinematografy)|shots]] fan it eksterieur en dy fan 'e [[treppen]] yn it fabryk waarden filme by en yn it histoaryske [[gebou]], dêr't no twa [[museum|museä]] húsfêste binne. 
[[File:Alleyway Used in Filming of Schindler's List - Jewish Quarter of Kazimierz - Krakow - Poland (9195889400).jpg|right|thumb|250px|In [[stege]] yn 'e [[binnenstêd]] fan [[Krakau]] dêr't in bekende [[sêne]] filme waard oer de opheffing fan it [[Getto fan Krakau]].]]

Foar de sênes wêryn't de froulju en bern by fersin yn [[Auschwitz-Birkenau]] bedarje, krigen de produsinten fan 'e [[Poalen|Poalske]] [[oerheid]] tastimming om te filmjen yn it eigentlike kamp, dat beholden wie as it [[Steatsmuseum Auschwitz-Birkenau]]. It [[Joadsk Wrâldkongres]] oppenearre dêr lykwols [[etysk]]e beswieren tsjin. Om net op it terrein fan it eigentlike [[ferneatigingskamp]] te filmjen, waard krekt bûten de poarten in replika fan in diel fan it kamp neiboud. Healwei de opnamen krige Spielberg ynienen it idee foar de [[epilooch]] fan 'e film, wêryn't tsjin 'e eftergrûn fan [[tekst]]en dy't yn byld brocht wurde it [[grêf]] fan [[Oskar Schindler]] yn [[Jeruzalim]] besocht wurdt troch de eigentlike Schindlerjoaden en Schindler syn [[widdo]], hieltyd yn it selskip fan 'e akteurs dy't harren yn 'e film spylje. De produsinten hiene der klauwen oan om 'e Schindlerjoaden op te spoaren en harren op 'e tiid foar de opnamen yn Jeruzalim te krijen.

Foar Steven Spielberg, sels in Joad, wiene de opnamen fan ''Schindler's List'' in tige [[emosjonele]] put, mei't it ûnderwerpsmateriaal him twong om eleminten út syn [[jonkheid]] ûnder eagen te sjen dy't er leaver út 'e wei gie, lykas [[antysemitisme|antysemityske]] ynsidinten en de ferhalen dy't syn [[pakes en beppes]] him oer de Holokaust ferteld hiene. Hy sei: &quot;Ik moast suver oan ien wei troch [[gûle]].&quot; Hy sei ek dat er him ûnder de opnamen fan ''Schindler's List'' suver mear in [[dokumintêre]]makker fielde as de [[regisseur]] fan in [[spylfilm]]. Hy makke it spul ynoarder foar it begjin fan in sêne en dan seach er inkeld ta hoe't de opname him ûntjoech, suver as wied er mear taskôger as filmmakker. Spielberg wie ien fan 'e leden fan 'e [[filmcrew]] dy't net tasjen koene by de opname fan 'e sêne wêryn't âldere Joaden yn Płaszów folslein [[neaken]] rûntsjes [[drave]] moatte foar Dútske [[legerdokter]]s om te bepalen wa't fit genôch is om te bliuwen en wa't ôffierd wurde moat nei de gaskeamers fan [[Auschwitz]]. Neffens Spielberg skuorde syn [[oarehelte|frou]] [[Kate Capshaw]], dy't mei him en harren fiif bern foar de doer fan 'e opnamen fan ''Schindler's List'' in hierhûs yn in [[foarstêd]] fan Krakau bewenne, him dertroch. 
[[File:Schindlers_list_red_dress.JPG|left|thumb|250px|It famke yn it reade jaske is it iennichste part fan ''Schindler's List'' dat yn [[kleurefilm|kleur]] is.]]

De film woeks úteinlik oan ta in lingte fan 195&amp;nbsp;[[minuten]], oftewol 3&amp;nbsp;[[oere]]n en in kertier. Dêrfan is fyftjin minuten wijd oan 'e opheffing fan it [[Getto fan Krakau]]. Dat stie net yn it oarspronklike senario, mar wie in idee dat út 'e koker fan Spielberg kaam. Hy fûn dat om rjocht te dwaan oan dat barren de ferfilming derfan suver net oan te sjen wêze moast troch alle ferskrikkings dy't yn byld brocht waarden.

====It famke yn it reade jaske==== 
Spielberg besleat om ''Schindler's List'' yn [[swart-wyt]] te filmjen om 'e film oanfiele te litten as in [[dokumintêre]] oer de [[Twadde Wrâldoarloch]], mei't sokke films ornaris fol sitte mei histoaryske swart-wytbylden. Dêr makke er ien útsûndering op: it famke yn it reade jaske. Yn 'e sênes oer de opheffing fan it [[Getto fan Krakau]] komt in lyts Joadsk [[famke]] foar dat in [[jas]]ke oan hat dat [[read]] ynkleure is. Foar de rest binne dy bylden ek yn swart-wyt. It famke draaft tusken de folwoeksen Joaden en de SS-ers troch en wurdt dêrby opmurken troch Schindler, dy't it [[bloedbad]] fan in hichte bûten de stêd ôf oansjocht. Se siket in skûlplak ûnder in bêd en dêrnei komt se net wer yn byld. Letter yn 'e film, as de [[liken]] fan 'e 2.000 Joaden dy't by de opheffing fan it getto fermoarde binne, wer opgroeven wurde moatte om ferbaarnd te wurden, bringt Schindler in besyk oan Göth, dy't persoanlik tafersjoch oer de boel hâldt. Hy sjocht dan op in [[kroade]] in lyts bernelykje yn in read jaske foarbykommen, in byld dat him gâns oangrypt. It famke waard yn 'e film spile troch de Poalse [[Oliwia Dąbrowska]], dy't op dat stuit trije jier wie.

Spielberg sels bewearde dat dizze [[sinematografy]]ske technyk bedoelt wie om te symbolisearjen hoe't leden fan it heechste nivo fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[oerheid]] op dat stuit wisten dat de [[Holokaust]] oan 'e gong wie, mar neat diene om it tsjin te kearen. Hy sei: &quot;It wie like dúdlik as in famke dat in read jaske oan hat en de strjitte del rint, mar dochs waard der neat dien om 'e Dútske [[spoarline]]n te [[bombardearjen]]. Der waard neat dien om […] de ferneatiging fan it [[Jeropa|Jeropeeske]] [[Joaden]]dom te fertraagjen.&quot; De measte [[filmkritisy]] fetsje it famke yn it reade jaske lykwols op as in [[symboal]] fan ferlerne [[ûnskuld]]. [[Perfester]] [[André H. Caron]] fan 'e [[Universiteit fan Montreal]] seach der &quot;it reade bloed fan 'e Joaden&quot; yn &quot;dat offere waard oan 'e grouwel fan 'e Holokaust.&quot;
[[File:KL Plaszow.jpg|right|thumb|250px|De [[sêne]]s yn it [[konsintraasjekamp]] [[Krakau-Płaszów (konsintraasjekamp)|Płaszów]] waarden fierhinne yn dit âlde [[stiengat]] bûten [[Krakau]] filme.]]

===Distribúsje===
De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Schindler's List'' waard fersoarge troch [[Universal Pictures]]. De film gie op [[30&amp;nbsp;novimber]] [[1993]] yn [[Washington, D.C.]] yn [[premiêre]], en iepene dêrnei op [[15&amp;nbsp;desimber]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]]. It byhearrende [[soundtrack]]album mei de [[filmmuzyk]] fan [[John Williams (komponist)|John Williams]] ferskynde op [[16&amp;nbsp;desimber]] [[1993]] by [[platemaatskippij]] [[Music Corporation of America|MCA]]. 

De [[tillefyzje]]premiêre fan ''Schindler's List'' wie op it Amerikaanske [[tillefyzjenetwurk]] [[NBC (tillefyzjenetwurk)|NBC]], dat de film op [[23&amp;nbsp;febrewaris]] [[1997]] by hege útsûndering yn syn gehiel en ûnûnderbrutsen troch [[reklame]]blokken útstjoerde.

''Schindler's List'' waard yn [[desimber]] [[1994]] útbrocht as [[VHS]]-[[keapfideo]]. De earste [[dvd]]-edysje fan 'e film kaam út op [[9&amp;nbsp;maart]] [[2004]]. De earste [[blu-ray]]-edysje ferskynde op [[5&amp;nbsp;maart]] [[2013]].

==Untfangst==
Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Schindler's List'' oer it algemien tige positive [[resinsje]]s, en ek oaren, lykas de ynfloedrike [[praatprogramma]][[presintatrise]] [[Oprah Winfrey]] en [[presidint fan 'e Feriene Steaten]] [[Bill Clinton]] fiteren de minsken oan om 'e film te sjen. [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' joech de film 4 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy fûn dat it de bêste film wie dy't [[Steven Spielberg]] ea makke hie. Yn 'e [[edysje]] út [[2013]] fan syn ''Movie and Video Guide'' parte [[Leonard Maltin]] oan ''Schindler's List'' ek 4 fan 4 stjerren ta. Hy omskreau de film as in &quot;busterbaarlike adaptaasje fan 'e [[bestseller]] fan [[Thomas Keneally]]&quot; en as &quot;Spielbergs meast intinse en persoanlike film oant no ta&quot;.
[[File:Schindler's List-part of scenography in Krakow-Plaszow.jpg|left|thumb|180px|De [[transporteur (apparaat)|transporteur]] út 'e sêne wêryn't de opgroeven liken fan 'e [[fermoarde]] [[Joaden]] út it [[Getto fan Krakau]] ferbaarnd wurde.]]

[[Stephen Schiff]] fan it [[tydskrift]] ''[[The New Yorker]]'' fûn ''Schindler's List'' it bêste [[histoaryske film|histoaryske]] [[dramafilm|drama]] oer de [[Holokaust]] dat ea makke wie en foarsei dat de film &quot;syn plak yn 'e kultuerhistoarje ynnimme en dat behâlde sil&quot;. De [[Feriene Keninkryk|Britske]] kritikus [[John Gross]] hie der yn 't foar oer soarge dat de film te [[sentimint]]eel wêze soe, mar yn syn resinsje foar ''The New York Review of Books'' joech er ta dat dy noed ûnnedich west hie. Hy skreau: &quot;Spielberg lit sjen dat er syn ûnderwerpmateriaal sawol [[noarmen en wearden|moreel]] as [[emosjoneel]] goed behearsket. De film is in treflike prestaasje.&quot;

Der wie ek [[krityk]] op ''Schindler's List'', mar dy kaam folle mear fan [[histoarisy]] as fan filmkritisy. Sa skreau Sara Horowitz yn [[1997]] in [[essay]] mei de namme ''But Is It Good for the Jews? Spielberg's Schindler and the Aesthetics of Atrocity'', wêryn't se derop wiisde dat it libben fan 'e Joaden yn it Getto fan Krakau yn 'e film fierhinne liket te bestean út it útlienen fan jild, [[swarthannel]] en it ferbergjen fan kostberheden. Dêrmei waarden neffens har negative [[stereotype]]n oer Joaden yn stân holden. De lege status fan froulju yn 'e [[ideology]] fan it [[nasjonaal-sosjalisme]] waard neffens har yn 'e film korrekt werjûn, mar se fûn it in swak punt dat de keppeling tusken dy lege status en [[geweld]] en [[seksualiteit]] net fierder ferkend waard. Ek fûn se it problematysk dat de measte personaazjes yn 'e film absolút [[goed en kwea|goed]] of absolút [[goed en kwea|kwea]] binne, mei frijwol neat dêrtuskenyn. Neffens har fertsjustermoannet dat it feit dat de measte dieders fan 'e Holokaust gewoane minsken wiene. It hie dêrom neffens har sawol foechsum as ynteressant west om sjen te litten hoe't sokke lju har grouweldieden foar harsels [[rasjonalisaasje|rasjonalisearren]], dat se dermei libje koene.

In oar punt fan krityk, dat op 't aljemint brocht waard troch [[perfester]] [[Omer Bartov]] fan 'e [[Brown Universiteit]], wie dat de sawol [[minsklik lichem|lichaamlik]] grutte as yn it senario sterk op 'e foargrûn pleatste personaazjes fan Schindler en Göth de Joadske slachtoffers fan 'e Holokaust yn har skaad stelle. Skriuwer [[Jason Epstein]] wiisde derop dat ''Schindler's List'' de falske yndruk wekket dat Joaden, as se mar fernimstich genôch wiene, de Holokaust oerlibje koene. Bartov, ta einsluten, bewarre syn fûleindichste krityk foar de ein fan 'e film. De sêne wêryn't Schindler yn gûlen útbarst om't er beseft dat er mear libbens rêde kinnen hie as er earder yn 'e oarloch oare karren makke hie, omskreau hy as &quot;de alderwalchlikste [[kitsch]]&quot; dy't &quot;in grut diel fan 'e goede kanten fan 'e film sterk ûnderminet&quot;. Om Schindler op dy wize te humanisearjen, neamde Bartov &quot;banaal&quot; en teffens fûn er wat er &quot;de [[sionisme|sionistyske]] ein fan 'e film&quot; neamde (krekt foar it begjin fan 'e [[epilooch]]) in grutte flater. 
[[File:Commemorative_plaque_Schindler%27s_Emalia_Factory_in_Krakow.JPG|right|thumb|180px|In [[plakette]] dy't as tinkteken oanbrocht is yn it gebou fan DEF, it eardere fabryk fan [[Oskar Schindler]] yn [[Krakau]].]]

Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Schindler's List'' in suver net te ferbetterjen goedkarringspersintaazje fan 98%, basearre op 128 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: &quot;Yn [dizze film] komt de abjekte grouwel fan 'e [[Holokaust]] gear mei it teare [[humanisme]] dêr't Steven Spielberg patint op hat om it dramatyske [[magnum opus]] fan 'e regisseur te skeppen.&quot; Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Schindler's List'' in goedkarringspersintaazje fan 95%, basearre op 26 resinsjes.

Yn [[2004]] waard ''Schindler's List'' troch de [[Library of Congress]] útornearre foar preservearring foar de ivichheid yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Film Register]], omreden fan [[kulturele]], [[histoarysk]]e en/of [[estetysk]]e wearde.

==Resultaat==
===Opbringst===
''Schindler's List'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]96,1&amp;nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $225,1&amp;nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $322,2&amp;nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $22&amp;nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $300,2&amp;nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte.

===Prizen===
''Schindler's List'' waard yn [[1994]] by de [[Oscar]]s, de wichtichste [[priis (ûnderskieding)|prizen]] op it mêd fan [[film]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en de wrâld, nominearre yn 12 [[kategoryen]]. Dêrûnder wiene de prizen foar bêste [[akteur]] ([[Liam Neeson]]), bêste [[byrol]] fan in akteur ([[Ralph Fiennes]]), bêste [[kostúm]]ûntwerp, bêste [[fisazjy]] en bêste [[lûd]]. De film wûn 7 Oscars, foar [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]] ([[Steven Spielberg]]), bêste adaptearre [[senario]] ([[Steven Zaillian]]), bêste [[kamerarezjy]] ([[Janusz Kamiński]]), bêste [[filmmuzyk]] ([[John Williams]]), bêste [[filmmontaazje]] ([[Michael Kahn (filmeditor)|Michael Kahn]]) en bêste [[artdirection]] ([[Ewa Braun]] en [[Allan Starski]]).

By de [[Golden Globe]]s, de op ien nei wichtichste groep filmprizen fan 'e Feriene Steaten en de wrâld, waard ''Schindler's List'' nominearre foar 6 prizen, wêrûnder bêste akteur yn in dramafilm (Liam Neeson), bêste byrol fan in akteur (Ralph Fiennes) en bêste filmmuzyk. De film wûn 3 Golden Globes, foar [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]], bêste regisseur en bêste senario.

By de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, waard ''Schindler's List'' nominearre foar 13 prizen yn 12 kategoryen, wêrûnder bêste akteur (Liam Neeson), bêste byrol fan in akteur (Ben Kingsley), bêste [[produksje-ûntwerp]], bêste kostúmûntwerp, bêste fisazjy en hierstilearring en bêste lûd. De film wûn 7 BAFTA's, foar bêste film, bêste regisseur, bêste byrol fan in akteur (Ralph Fiennes), bêste adaptearre senario, bêste kamerarezjy, bêste filmmuzyk en bêste filmmontaazje.

Fierders wûn Steven Spielberg de [[Directors Guild of America Award]] foar bêste rezjy en Steven Zaillian de [[Writers Guild of America Award]] foar bêste adaptearre senario. 

==Keppelings om utens==
* {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt0108052/ Ynformaasje oer ''Schindler's List'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Schindler's_List ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Schindler's List}}
}}
{{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}

[[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]]
[[Kategory:Amerikaanske dramafilm]]
[[Kategory:Amerikaanske biografyske film]]
[[Kategory:Amerikaanske swart-wytfilm]]
[[Kategory:Ingelsktalige film]]
[[Kategory:Film fan Amblin Entertainment]]
[[Kategory:Film fan Universal Pictures]]
[[Kategory:Film fan Steven Spielberg]]
[[Kategory:Film út 1993]]
[[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa en Afrika]]
[[Kategory:Film oer de Holokaust]]
[[Kategory:Film oer Joaden]]
[[Kategory:Film oer de SS]]
[[Kategory:Film oer in ûndernimmer]]
[[Kategory:Film oer in boekhâlder]]
[[Kategory:Film oer in militêr]]
[[Kategory:Film oer korrupsje]]
[[Kategory:Film oer swarthannel]]
[[Kategory:Film oer minskehannel]]
[[Kategory:Film oer in oarlochsmisdie]]
[[Kategory:Film oer oerhoer]]
[[Kategory:Winner fan de Oscar foar Bêste Film]]
[[Kategory:Winner fan de Golden Globe foar Bêste Film – Drama]]
[[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]]
[[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]]</text>
      <sha1>fl2rtugnneoahe9zgtbmrvcuzji0oi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Pearelglee</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191584</id>
    <revision>
      <id>1229333</id>
      <parentid>1229312</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T23:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>korr</comment>
      <origin>1229333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="muvh5oy71h1iht0zilj05tm26zql0c8" xml:space="preserve">{{Commonscat|Gampsonyx|pearelgleeën}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Haukfûgel]]</text>
      <sha1>muvh5oy71h1iht0zilj05tm26zql0c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toruń</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191588</id>
    <revision>
      <id>1229326</id>
      <parentid>1229320</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Wurk ferwidere.</comment>
      <origin>1229326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6009" sha1="e4ivbl6vxkcjjftusogui9fr21tsei5" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme      = Toruń
| ôfbylding  = Torun panorama zza Wisly 2.jpg
| ôfbyldingstekst = Panorama fan Toruń fan 'e oare kant 'e Wisła ôf
| flagge     = POL Toruń flag.svg
| wapen      = POL Toruń COA.svg
| lân        = [[Poalen]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)|Koejaavje-Pommeren]]
| boargemaster = Paweł Gulewski
| ynwennertal = 192.784 &lt;samll&gt;(2025)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2025-r-stan-w-dniu-31-grudnia,6,40.html Statistics Poland.]&lt;/ref&gt;
| oerflak    = 115,72 km²
| befolkingstichtens = 1.666 ynw./km²
| hichte     = 34 - 95 m
| stifting   = 1233
| postkoade  = 87-100 oant 87-120
| netnûmer   = +48 56
| tiidsône   = UTC+1
| simmertiid = UTC+2
| webside    = [https://www.torun.pl www.torun.pl]
| mapname    = Poalen
| lat_deg    = 53 | lat_min = 01 | lat_sec = 00 | lat_dir = N
| lon_deg    = 18 | lon_min = 36 | lon_sec = 00 | lon_dir = E
| tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Toruń yn Poalen
}}
'''Toruń''' ([[Dútsk]]: Thorn) is ien fan 'e âldste en moaiste stêden yn [[Poalen]]. De stêd leit yn it noarden fan it lân oan 'e rivier de [[Wisła]]. Tegearre mei [[Bydgoszcz]] is it de haadstêd fan it [[woiwodskip]] [[Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)|Koejaavje-Pommeren]]. De stêd stiet bekend as de bertestêd fan 'e astronoom [[Nicolaus Copernicus]] en om syn midsiuwske binnenstêd, dy't op de [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]] stiet.

== Geografy ==
Toruń leit oan 'e iggen fan 'e Wisła, op it punt dêr't ferskate geografyske regio's fan Poalen gearkomme. De stêd hat in sintrale lokaasje tusken de grutte stêden [[Warsjau]], [[Poznań]] en [[Gdańsk]]. It lânskip om de stêd hinne wurdt skaaimerke troch rivierdellingen en bosk.

== Skiednis ==
De stêd waard yn 1233 stifte troch de [[Dútske Oarder]]. It wie in wichtich lid fan it [[Hânze]]bûn, wat de stêd yn 'e [[midsiuwen]] grutte rykdom brocht. Yn 1466 kaam de stêd ûnder de Poalske kroan te fallen.

Yn 'e 19e iuw, nei de [[Poalske dielingen]], kaam Toruń yn hannen fan [[Prusen]]. De stêd waard doe útboud ta in massive fêsting (''Festung Thorn''). Oars as in soad oare Poalske stêden is Toruń yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] net ferwoastge, wêrtroch't de oarspronklike midsiuwske arsjitektuer hast folslein bewarre bleaun is.

== Befolking ==
Toruń hat likernôch 195.000 ynwenners. De stêd is in wichtich akademysk sintrum troch de Nicolaas Copernicus-universiteit (UMK), ien fan 'e grutste en meast foaroansteande universiteiten fan Poalen, wat soarget foar in libbene en jonge befolking.

== Monuminten ==
Toruń wurdt beskôge as ien fan 'e wichtichste histoaryske stêden fan Europa. Oars as in soad oare Poalske stêden, bleau de binnenstêd yn 'e Twadde Wrâldoarloch grutskalige ferneating besparre. Alle monuminten binne dan ek orizjineel en gjin rekonstruksjes.

=== Gotyske Arsjitektuer ===
De stêd hat it grutste oantal bewarre bleaune goatyske wenten fan Poalen. In soad fan dizze huzen hawwe noch oarspronklike muorreskilderingen of houten balkenplafonds út de 16e oant de 18e iuw.

* Wichtige Tsjerken
[[Ofbyld:Toruń (DerHexer) 2010-07-17 039.jpg|thumb|Marijetsjerke.]]
** De [[Sint-Jehanneskatedraal (Toruń)|Sint-Jehanneskatedraal]] is in yndrukwekkende [[halletsjerke]] út de 14e iuw. Yn 'e katedraal binne goatysk byldhouwurk en it ferneamde [[epitaaf]] fan Copernicus en út 1580 te sjen. Yn 'e toer hinget de Tuba Dei, ien fan 'e grutste midsiuwske tsjerkeklokken fan Europa.
** De Marijetsjerke is in eardere [[Fransiskanen|Fransiskaanske]] [[halletsjerke]] út de 14e iuw mei in tige heech en ljocht ynterieur.
** De Sint-Jakobustsjerke is in basilyk út de 14e iuw, ferneamd om syn monumintale muorreskilderingen en goatyske koerbanken.
[[Ofbyld:Torun Ratusz Staromiejski 2010 03 04 7189.JPG|thumb|left|Riedshûs.]]
* It Alde Riedshûs (Ratusz Staromiejski) út 1274 is ien fan 'e moaiste riedshuzen fan Sintraal-Jeropa. It hjoeddeiske oansjen is it resultaat fan ferskate útwreidings yn 'e 14e en 16e iuw. It wurdt no brûkt troch it Regionaal Museum fan Toruń.

* De Fêstingwurken en it kastiel geane werom op 'e 13e iuw. Grutte dielen binne lykwols yn 'e 19e iuw ôfbrutsen, mar oan 'e Wisła-kant binne ferskate poarten en tuorren bewarre bleaun, wêrûnder de ferneamde Skeve Toer (Krzywa Wieża). It kastiel fan 'e Dútske Oarder oan 'e râne fan it âlde sintrum is hjoed-de-dei in ruïne. 

* It Hûs fan Copernicus is in goatysk hûs út de 15e iuw dêr't Nicolaas Copernicus nei alle gedachten berne is. It is no ynrjochte as museum.
[[Ofbyld:SM Toruń Rynek Staromiejski 35 2022 (1).jpg|thumb|Hûs ûnder de Stjer.]]
* It Hûs ûnder de Stjer (''Kamienica Pod Gwiazdą'') is in barok hûs (oarspronklik goatysk) mei in ryk fersierde stucco-gevel en in opfallende houten spiraaltrep. Yn it hûs is hjoed-de-dei it Eastaziatysk Museum.

Yn 'e ôfrûne jierren is der in grut ferljochtingsprojekt útfierd. De stedsmuorren, poarten en de wichtichste monuminten wurde nachts ferljochte op in skaal dy't nearne oars yn Poalen te sjen is.

== Ferkear ==
De A1-snelwei (noard-súd) rint tichteby de stêd lâns, lykas ek wichtige east-west rûtes. Toruń hat mei it stasjon Toruń Główny wichtige ferbinings mei alle grutte Poalske stêden. Histoarysk sjoen wie de Wisła de wichtichste hannelsrûte, hjoed-de-dei wurdt de rivier foaral foar rekreaasje brûkt.

== Sport ==
[[File:Stadion unibax.jpg|thumb|left|MotoArena Toruń]]
De stêd is benammen ferneamd om syn passy foar [[speedway]] (motorrace op in sintelbaan). De klup Apator Toruń spilet yn 'e heechste difyzje en hat ien fan 'e modernste speedwaystadions fan 'e wrâld: de MotoArena Toruń. Dêrnjonken is basketball ek in populêre sport yn 'e stêd.


{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Toruń}}
}}

[[Kategory:Plak yn Poalen]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1233]]</text>
      <sha1>e4ivbl6vxkcjjftusogui9fr21tsei5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dirk Humalda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191589</id>
    <revision>
      <id>1229324</id>
      <timestamp>2026-05-05T15:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1229324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2658" sha1="6evp4oofd252uglpumqzyhney39ld1n" xml:space="preserve">{{wurk}}
{{Ynfoboks politikus
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| echte namme                 = 
| nasjonaliteit               =
| bertedatum                  = 
| berteplak                   = 
| stjerdatum                  = 
| stjerplak                   = 
| dynasty                     = 
| etnisiteit                  = 
| regionale identiteit        = 
| partij                      = CHU
| prizen                      = 
| ûnderskiedings              = 
| funksje1                    = Boargemaster fan Himmelumer Aldefurd
| regear1                     = 
| amtsperioade1               = 1946-1959
| foargonger1                 = [[Rinke Reitsma]]
| opfolger1                   = [[Lambrecht Siowko Pasma|L.S. Pasma]]
| funksje2                    = 
| regear2                     = 
| amtsperioade2               = 1946-1958
| foargonger2                 = 
| opfolger2                   = 
| funksje3                    = 
| regear3                     = 
| amtsperioade3               = 
| foargonger3                 = 
| opfolger3                   = 
| funksje4                    = 
| regear4                     = 
| amtsperioade4               = 
| foargonger4                 = 
| opfolger4                   = 
| funksje5                    = 
| regear5                     = 
| amtsperioade5               = 
| foargonger5                 = 
| opfolger5                   = 
| funksje6                    = 
| regear6                     = 
| amtsperioade6               = 
| foargonger6                 = 
| opfolger6                   = 
| funksje7                    = 
| regear7                     = 
| amtsperioade7               = 
| foargonger7                 = 
| opfolger7                   = 
| funksje8                    = 
| regear8                     = 
| amtsperioade8               = 
| foargonger8                 = 
| opfolger8                   = 
| regear9                     = 
| amtsperioade9               = 
| foargonger9                 = 
| opfolger9                   = 
| webside                     = 
}}
'''Dirk Humalda''' ([[Eastrum]], [[8 jannewaris]] [[1894]] – [[Feanwâlden]], [[3 febrewaris]] [[1981]]) wie in Nederlânske politikus út namme fan de [[CHU]].


[[Kategory:CHU-politikus]]
[[Kategory:Boargemaster fan Himmelumer Aldefurd]]
[[Kategory:Lid fan de Steaten fan Fryslân]]
[[Kategory:Frysk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Persoan berne yn Eastrum]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Feanwâlden]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1894]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1981]]</text>
      <sha1>6evp4oofd252uglpumqzyhney39ld1n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1229325</id>
      <parentid>1229324</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T16:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1229325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4452" sha1="qlj69qxlqjo7ciuwvp5bkxg4k5y68d1" xml:space="preserve">{{Ynfoboks politikus
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| echte namme                 = 
| nasjonaliteit               =
| bertedatum                  = [[8 jannewaris]] [[1894]]
| berteplak                   = [[Eastrum]]
| stjerdatum                  = [[3 febrewaris]] [[1981]]
| stjerplak                   = [[Feanwâlden]]
| dynasty                     = 
| etnisiteit                  = 
| regionale identiteit        = 
| partij                      = [[CHU]]
| prizen                      = 
| ûnderskiedings              = 
| funksje1                    = Boargemaster fan Himmelumer Aldefurd
| regear1                     = 
| amtsperioade1               = 1946-1959
| foargonger1                 = [[Rinke Reitsma]]
| opfolger1                   = [[Lambrecht Siowko Pasma|L.S. Pasma]]
| funksje2                    = Lid Provinsjale Steaten fan Fryslân
| regear2                     = 
| amtsperioade2               = 1946-1958
| foargonger2                 = 
| opfolger2                   = 
| funksje3                    = 
| regear3                     = 
| amtsperioade3               = 
| foargonger3                 = 
| opfolger3                   = 
| funksje4                    = 
| regear4                     = 
| amtsperioade4               = 
| foargonger4                 = 
| opfolger4                   = 
| funksje5                    = 
| regear5                     = 
| amtsperioade5               = 
| foargonger5                 = 
| opfolger5                   = 
| funksje6                    = 
| regear6                     = 
| amtsperioade6               = 
| foargonger6                 = 
| opfolger6                   = 
| funksje7                    = 
| regear7                     = 
| amtsperioade7               = 
| foargonger7                 = 
| opfolger7                   = 
| funksje8                    = 
| regear8                     = 
| amtsperioade8               = 
| foargonger8                 = 
| opfolger8                   = 
| regear9                     = 
| amtsperioade9               = 
| foargonger9                 = 
| opfolger9                   = 
| webside                     = 
}}
'''Dirk Humalda''' ([[Eastrum]], [[8 jannewaris]] [[1894]] – [[Feanwâlden]], [[3 febrewaris]] [[1981]]) wie in Nederlânske [[politikus]] út namme fan de [[CHU]].

== Libben en wurk ==
Hy waard berne as soan fan Frans Humalda (* 1857, arbeider) en Trijntje de Boer (* 1863). Hy gie nei de krekt oprjochte Kristlike Kweekskoalle yn [[Dokkum]] en hearde by de earste tsien learlingen dy't yn 1912 slaggen foar it eineksamen. Hy wie dêrnei ûnderwizer op legere skoallen en helle de akte foar haadûnderwizer en in stikmannich talen. Humalda soe lesjaan op in [[ulo]] yn Dokkum en waard yn 1929 dosint moderne talen op de [[kweekskoalle]] dêre dêr't er sels oplaat wie.

Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] wied er belutsen by it [[Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldoarloch|ferset]] en moast op in stuit ûnderdûke. Yn 1945 wie er de 'útjouwer' fan it stinsele fersetablêd ''De Noordfries''.

Nei de befrijing sleat er him oan by it [[Militêr Gesach (1944-1946)|Militair Gezag]] en wie er yn de rang fan majoar in skoft militêr kommissaris fan it distrikt Fryslân-Noard. Humalda wie wer dosint by de Christelijke Kweekschool yn Dokkum foar't er yn april 1946 boargemaster waard fan de gemeente ''Hemelumer Oldephaert en Noordwolde'' (yn 1956 omneamd [[Himmelumer Aldefurd|Hemelumer Oldeferd]]). In moanne letter waard er foar de CHU keazen ta lid fan de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]], wat er oant 1958 bleau. &lt;ref&gt;[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010614926:mpeg21:a0087 De c.h.-lijst voor de Statenverkiezing], ''Leeuwarder Courant'', 27 jannewaris 1958.&lt;/ref&gt; Hy gie yn febrewaris 1959 as boargemaster mei pinsjoen wêrnei't er ferhuze nei [[De Bilt (doarp)|De Bilt]]. 

Humalda ferstoar yn 1981 yn de âldens fan 87 jier.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Humalda, Dirk}}
[[Kategory:CHU-politikus]]
[[Kategory:Boargemaster fan Himmelumer Aldefurd]]
[[Kategory:Lid fan de Steaten fan Fryslân]]
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Persoan berne yn Eastrum]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Feanwâlden]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1894]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1981]]</text>
      <sha1>qlj69qxlqjo7ciuwvp5bkxg4k5y68d1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1229327</id>
      <parentid>1229325</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T17:51:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Libben en wurk */ - tikfl.</comment>
      <origin>1229327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4455" sha1="8dwoccvhv40gkn9dsjavsqr9mmyj3nj" xml:space="preserve">{{Ynfoboks politikus
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| echte namme                 = 
| nasjonaliteit               =
| bertedatum                  = [[8 jannewaris]] [[1894]]
| berteplak                   = [[Eastrum]]
| stjerdatum                  = [[3 febrewaris]] [[1981]]
| stjerplak                   = [[Feanwâlden]]
| dynasty                     = 
| etnisiteit                  = 
| regionale identiteit        = 
| partij                      = [[CHU]]
| prizen                      = 
| ûnderskiedings              = 
| funksje1                    = Boargemaster fan Himmelumer Aldefurd
| regear1                     = 
| amtsperioade1               = 1946-1959
| foargonger1                 = [[Rinke Reitsma]]
| opfolger1                   = [[Lambrecht Siowko Pasma|L.S. Pasma]]
| funksje2                    = Lid Provinsjale Steaten fan Fryslân
| regear2                     = 
| amtsperioade2               = 1946-1958
| foargonger2                 = 
| opfolger2                   = 
| funksje3                    = 
| regear3                     = 
| amtsperioade3               = 
| foargonger3                 = 
| opfolger3                   = 
| funksje4                    = 
| regear4                     = 
| amtsperioade4               = 
| foargonger4                 = 
| opfolger4                   = 
| funksje5                    = 
| regear5                     = 
| amtsperioade5               = 
| foargonger5                 = 
| opfolger5                   = 
| funksje6                    = 
| regear6                     = 
| amtsperioade6               = 
| foargonger6                 = 
| opfolger6                   = 
| funksje7                    = 
| regear7                     = 
| amtsperioade7               = 
| foargonger7                 = 
| opfolger7                   = 
| funksje8                    = 
| regear8                     = 
| amtsperioade8               = 
| foargonger8                 = 
| opfolger8                   = 
| regear9                     = 
| amtsperioade9               = 
| foargonger9                 = 
| opfolger9                   = 
| webside                     = 
}}
'''Dirk Humalda''' ([[Eastrum]], [[8 jannewaris]] [[1894]] – [[Feanwâlden]], [[3 febrewaris]] [[1981]]) wie in Nederlânske [[politikus]] út namme fan de [[CHU]].

== Libben en wurk ==
Hy waard berne as soan fan Frans Humalda (* 1857, arbeider) en Trijntje de Boer (* 1863). Hy gie nei de krekt oprjochte Kristlike Kweekskoalle yn [[Dokkum]] en hearde by de earste tsien learlingen dy't yn 1912 slaggen foar it eineksamen. Hy wie dêrnei ûnderwizer op legere skoallen en helle de akte foar haadûnderwizer en in stikmannich talen. Humalda soe lesjaan op in [[ulo]] yn Dokkum en waard yn 1929 dosint moderne talen op de [[kweekskoalle]] dêre dêr't er sels oplaat wie.

Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] wied er belutsen by it [[Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldoarloch|ferset]] en moast op in stuit ûnderdûke. Yn 1945 wie er de 'útjouwer' fan it stinsele fersetsblêd ''De Noordfries''.

Nei de befrijing sleat er him oan by it [[Militêr Gesach (1944-1946)|Militair Gezag]] en wie er yn de rang fan majoar in skoft militêr kommissaris fan it distrikt Fryslân-Noard. Humalda wie wer dosint by de Christelijke Kweekschool yn Dokkum foar't er yn april 1946 boargemaster waard fan de gemeente ''Hemelumer Oldephaert en Noordwolde'' (yn 1956 omneamd yn [[Himmelumer Aldefurd|Hemelumer Oldeferd]]). In moanne letter waard er foar de CHU keazen ta lid fan de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]], wat er oant 1958 bleau. &lt;ref&gt;[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010614926:mpeg21:a0087 De c.h.-lijst voor de Statenverkiezing], ''Leeuwarder Courant'', 27 jannewaris 1958.&lt;/ref&gt; Hy gie yn febrewaris 1959 as boargemaster mei pinsjoen wêrnei't er ferhuze nei [[De Bilt (doarp)|De Bilt]]. 

Humalda ferstoar yn 1981 yn de âldens fan 87 jier.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Humalda, Dirk}}
[[Kategory:CHU-politikus]]
[[Kategory:Boargemaster fan Himmelumer Aldefurd]]
[[Kategory:Lid fan de Steaten fan Fryslân]]
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Persoan berne yn Eastrum]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Feanwâlden]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1894]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1981]]</text>
      <sha1>8dwoccvhv40gkn9dsjavsqr9mmyj3nj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1229329</id>
      <parentid>1229327</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T19:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1229329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4477" sha1="2y3tfd882wn0cq6dv1tcvnnmww4k6ay" xml:space="preserve">{{Ynfoboks politikus
| ôfbylding                   = 
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = 
| echte namme                 = 
| nasjonaliteit               = {{NEDnasj}}
| bertedatum                  = [[8 jannewaris]] [[1894]]
| berteplak                   = [[Eastrum]]
| stjerdatum                  = [[3 febrewaris]] [[1981]]
| stjerplak                   = [[Feanwâlden]]
| dynasty                     = 
| etnisiteit                  = {{FRLetn}}
| regionale identiteit        = 
| partij                      = [[CHU]]
| prizen                      = 
| ûnderskiedings              = 
| funksje1                    = Boargemaster fan Himmelumer Aldefurd
| regear1                     = 
| amtsperioade1               = 1946-1959
| foargonger1                 = [[Rinke Reitsma]]
| opfolger1                   = [[Lambrecht Siowko Pasma|L.S. Pasma]]
| funksje2                    = Lid Provinsjale Steaten fan Fryslân
| regear2                     = 
| amtsperioade2               = 1946-1958
| foargonger2                 = 
| opfolger2                   = 
| funksje3                    = 
| regear3                     = 
| amtsperioade3               = 
| foargonger3                 = 
| opfolger3                   = 
| funksje4                    = 
| regear4                     = 
| amtsperioade4               = 
| foargonger4                 = 
| opfolger4                   = 
| funksje5                    = 
| regear5                     = 
| amtsperioade5               = 
| foargonger5                 = 
| opfolger5                   = 
| funksje6                    = 
| regear6                     = 
| amtsperioade6               = 
| foargonger6                 = 
| opfolger6                   = 
| funksje7                    = 
| regear7                     = 
| amtsperioade7               = 
| foargonger7                 = 
| opfolger7                   = 
| funksje8                    = 
| regear8                     = 
| amtsperioade8               = 
| foargonger8                 = 
| opfolger8                   = 
| regear9                     = 
| amtsperioade9               = 
| foargonger9                 = 
| opfolger9                   = 
| webside                     = 
}}
'''Dirk Humalda''' ([[Eastrum]], [[8 jannewaris]] [[1894]] – [[Feanwâlden]], [[3 febrewaris]] [[1981]]) wie in Nederlânske [[politikus]] út namme fan de [[CHU]].

== Libben en wurk ==
Hy waard berne as soan fan Frans Humalda (* 1857, arbeider) en Trijntje de Boer (* 1863). Hy gie nei de krekt oprjochte Kristlike Kweekskoalle yn [[Dokkum]] en hearde by de earste tsien learlingen dy't yn 1912 slaggen foar it eineksamen. Hy wie dêrnei ûnderwizer op legere skoallen en helle de akte foar haadûnderwizer en in stikmannich talen. Humalda soe lesjaan op in [[ulo]] yn Dokkum en waard yn 1929 dosint moderne talen op de [[kweekskoalle]] dêre dêr't er sels oplaat wie.

Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] wied er belutsen by it [[Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldoarloch|ferset]] en moast op in stuit ûnderdûke. Yn 1945 wie er de 'útjouwer' fan it stinsele fersetsblêd ''De Noordfries''.

Nei de befrijing sleat er him oan by it [[Militêr Gesach (1944-1946)|Militair Gezag]] en wie er yn de rang fan majoar in skoft militêr kommissaris fan it distrikt Fryslân-Noard. Humalda wie wer dosint by de Christelijke Kweekschool yn Dokkum foar't er yn april 1946 boargemaster waard fan de gemeente ''Hemelumer Oldephaert en Noordwolde'' (yn 1956 omneamd yn [[Himmelumer Aldefurd|Hemelumer Oldeferd]]). In moanne letter waard er foar de CHU keazen ta lid fan de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]], wat er oant 1958 bleau. &lt;ref&gt;[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010614926:mpeg21:a0087 De c.h.-lijst voor de Statenverkiezing], ''Leeuwarder Courant'', 27 jannewaris 1958.&lt;/ref&gt; Hy gie yn febrewaris 1959 as boargemaster mei pinsjoen wêrnei't er ferhuze nei [[De Bilt (doarp)|De Bilt]]. 

Humalda ferstoar yn 1981 yn de âldens fan 87 jier.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Humalda, Dirk}}
[[Kategory:CHU-politikus]]
[[Kategory:Boargemaster fan Himmelumer Aldefurd]]
[[Kategory:Lid fan de Steaten fan Fryslân]]
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Persoan berne yn Eastrum]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Feanwâlden]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1894]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1981]]</text>
      <sha1>2y3tfd882wn0cq6dv1tcvnnmww4k6ay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rhede (Borken)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191590</id>
    <revision>
      <id>1229328</id>
      <timestamp>2026-05-05T19:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks plak (2026) | namme           = Rhede | ôfbylding       = Gudulakirche.jpg | ôfbyldingstekst = Sicht op 'e stêd. | flagge          = Flagge Rhede.svg | wapen           = DEU Rhede COA.svg | lân             = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Noardryn-Westfalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Kreis | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Borken (Kreis)|Borken]] | boargemaster    =...&quot;</comment>
      <origin>1229328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6083" sha1="9z5z085vbnfwc1iiyhlemtw22vwb6gu" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme           = Rhede
| ôfbylding       = Gudulakirche.jpg
| ôfbyldingstekst = Sicht op 'e stêd.
| flagge          = Flagge Rhede.svg
| wapen           = DEU Rhede COA.svg
| lân             = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Noardryn-Westfalen]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Kreis
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Borken (Kreis)|Borken]]
| boargemaster    = 
| ynwennertal     = 19.674 &lt;small&gt;(31-12-2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.landesdatenbank.nrw.de/ldbnrw//online?operation=table&amp;code=12411-01i&amp;bypass=true&amp;levelindex=0&amp;levelid=1750236363127#abreadcrumb Landesdatenbank NRW]&lt;/ref&gt;
| oerflak         = 78,85 km²
| befolkingstichtens = 245/km²
| hichte          = 30 m
| stifting        = ± 1200 (stedsrjochten yn 1975)
| postkoade       = 46414
| netnûmer        = 02872
| tiidsône        = UTC+1
| simmertiid      = UTC+2
| webside         = [https://www.rhede.de www.rhede.de]
| ôfbylding2      = 
| ôfbyldingstekst2 = 
| ôfbylding3      = 
| ôfbyldingstekst3 = 
| mapname         = Noardryn-Westfalen
| lat_deg         = 51
| lat_min         = 50
| lat_sec         = 0
| lat_dir         = N
| lon_deg         = 6
| lon_min         = 41
| lon_sec         = 0
| lon_dir         = E
| tekst by posysjekaart = Rhede yn Noardryn-Westfalen
| ôfbylding99     = 
| ôfbyldingstekst99 = 
| ôfbyldingsbreedte99 = 
}}
'''Rhede''' is in stêd en gemeente yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. De stêd leit yn 'e  [[Borken (Kreis)|Kreis Borken]]. Rhede beslacht in oerflak fan 78,85 km² en krige yn 1975 offisjeel [[stedsrjochten]].

== Geografy == 
Rhede leit yn it westlike Múnsterlân, net fier fan 'e grins mei Nederlân ([[Aalten]]). Westlik fan Rhede leit de folle gruttere stêd [[Bocholt]]. Troch de stêd streamt de [[Aa-strang]], in rivierke dat úteinlik yn Nederlân by Ulft yn 'e [[Alde Isel]] útmûnet. Wat de ynfrastruktuer oangiet, wurdt Rhede ûntsletten troch de B 67, dy't besuden de stêd rint. Hoewol't Rhede sûnt 1991 gjin eigen spoarferbining mear hat foar passazjiers, binne der ferskate busferbinings mei de buorstêden Bocholt en [[Borken]].

== Skiednis ==
De skiednis fan it gebiet giet fier werom. Yn 1982 waard der in fûstbile fûn fan in mammoetbonke, mooglik makke troch in [[Neändertaler]] tusken 120.000 en 40.000 f.Kr. Ek it grêffjild fan Rhede út de [[Brûnstiid]] (1250-750 f.Kr.) is in wichtige [[archeology]]ske fynst.
[[Ofbyld:Das Schloss Rhede in Rhede - panoramio.jpg|thumb|left|Slot Rhede.]]
Yn 'e midsiuwen foel it gebiet ûnder it gesach fan 'e [[Prinsbisdom Múnster|prinsbiskoppen fan Múnster]]. De namme Rhede is mooglik ôflaat fan Werner von Rethe, in fazal fan 'e biskop. Syn soan liet it earste kastiel bouwe op it plak dêr't no Schloss Rhede stiet. 

Yn 'e 19e iuw hie de befolking te krijen mei grutte earmoede en in soad ynwenners ferhûzen doe nei Amearika. De komst fan de tekstylsyndustry en de oansluting op it spoar (1902) soargen letter foar ekonomyske groei.

Yn 'e tiid fan 'e [[Weimarrepublyk]] bleau Rhede in bolwurk fan 'e katolike Sintrumpartij (Zentrum). Fanwegen de sterke bân mei de tsjerke krige de [[NSDAP]] yn Rhede, oars as yn in soad oare dielen fan Dútslân, foar 1933 mar min foet oan 'e grûn. By de ferkiezings fan maart 1933 krige de NSDAP yn Rhede sa'n 10% fan 'e stimmen, wylst dat lanlik hast 44% wie.

Mar ek yn Rhede feroare de sitewaasje nei de machtsoername. De lytse joadske mienskip yn Rhede, dy't sûnt de 17e iuw yn it plak wenne, waard it slachtoffer fan ferfolging. Under de nazy-tiid waarden de joadske ynwenners twongen harren huzen en besittings te ferkeapjen. Yn 1941 en 1942 waarden de lêste joadske ynwenners fan Rhede deportearre nei it easten (ûnder oare nei it [[getto fan Riga]] en [[Theresienstadt (konsintraasjekamp)|Theresienstadt]]), dêr't de measten fan harren omkamen. Sûnt 1982 betinkt in monumint yn 'e stêd de slachtoffers.

Oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard Rhede swier troffen troch de loftoarloch. Benammen yn 'e lêste moannen fan 'e striid, yn febrewaris en maart 1945, lieten Alliearde bommesmiters harren lading op 'e stêd falle en rekken dêrby ek boargerdoelen. It tal deadlike slachtoffers ûnder de befolking rûn yn 'e hûnderten.

== Stedsyndieling ==
De hjoeddeiske gemeente Rhede ûntstie yn 1968 troch in fúzje fan fiif eardere gemeenten. De stêd bestiet út de folgjende ''[[Ortsteil]]e'':

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Ortsteile fan Rhede
! Ortsteil
! Ynwennertal (sawat)
|-
| '''Rhede''' (ynkl. Altrhede)
| 13.300
|-
| '''Vardingholt'''
| 3.000
|-
| '''Büngern'''
| 1.900
|-
| '''Krommert'''
| 700
|-
| '''Krechting'''
| 260
|}

== Befolkingsûntwikkeling ==
De befolking hat troch de jierren hinne ferskate skommelingen kend; fan in delgong troch earmoede yn 'e 19e iuw oant in groei troch de yndustrialisaasje en de weryndieling fan 1968.

== Toerisme en nijsgjirrichheden ==
Rhede is foaral populêr by fytsers en kuierders fanwegen de lizzing yn it parkeftige [[Múnsterlân]]. De ferneamde 100 Schlösser kuier en fytsrûte rint troch de gemeente.

Schloss Rhede is in kastiel út 1564 dat yn 'e 21e iuw folslein restaurearre is. It kastiel wurdt partikulier bewenne en is net tagonklik foar publyk.
[[Ofbyld:Rhede, St. Gudula (04).jpg|thumb|left|Sint-Gûdûlatsjerke.]]
De Sint-Gûdûlatsjerke tsjerke is in foarse [[neogotyk|neogoatyske]] tsjerke dy’t yn 1901 foltôge waard.

Besuden it sintrum fan Rhede leit it lângoed Haus Tenking. It hjoeddeike gebou datearret foar in grut part út de 18e en 19e iuw, mar giet werom op 'e midsiuwen.

It Apothekersmuseum is in museum yn in histoarysk gebou út 1923 yn it sintrum.

Yn it Ortsteil Krommert stiet de restaurearre wynmûne Habers. Dizze mûne datearret út 1881. Nei in grutte restauraasje yn 'e jierren 1990 is de mûne wer folslein mealree.

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Rhede}}
}}

[[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]]
[[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]]</text>
      <sha1>9z5z085vbnfwc1iiyhlemtw22vwb6gu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Borken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191591</id>
    <revision>
      <id>1229330</id>
      <timestamp>2026-05-05T21:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks plak (2026) | namme           = Borken | ôfbylding       = Burg Gemen NRW (Kreis Borken).jpg | ôfbyldingstekst = Kastiel yn Gemen | flagge          =  | wapen           = Borken wapen.svg | lân             = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]] | bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat | namme bestjoerlike ienheid 1 = Noardryn-Westfalen | bestjoerlike ienheid 2 = Kreis | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Borken (Kreis)|Borken]] | boargemaster    =  | yn...&quot;</comment>
      <origin>1229330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6887" sha1="4ydyfnqntzpokqyu8dmz7c9mna1ezqg" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme           = Borken
| ôfbylding       = Burg Gemen NRW (Kreis Borken).jpg
| ôfbyldingstekst = Kastiel yn Gemen
| flagge          = 
| wapen           = Borken wapen.svg
| lân             = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1 = Noardryn-Westfalen
| bestjoerlike ienheid 2 = Kreis
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Borken (Kreis)|Borken]]
| boargemaster    = 
| ynwennertal     = 43.035 &lt;small&gt;(31-12-2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.landesdatenbank.nrw.de/ldbnrw//online?operation=table&amp;code=12411-01i&amp;bypass=true&amp;levelindex=0&amp;levelid=1750236363127#abreadcrumb Landesdatenbank NRW]&lt;/ref&gt;
| oerflak         = 152,97 km²
| befolkingstichtens = 281 ynw./km²
| stedsyndieling  = 12 stedsdielen
| hichte          = 50 m
| stifting        = 1226 (stadsrjochten)
| postkoade       = 46325
| net nûmer       = 02861
| tiidsône        = UTC+1
| simmertiid      = UTC+2
| webside         = https://www.borken.de
| mapname         = Noardryn-Westfalen
| lat_deg         = 51
| lat_min         = 50
| lat_sec         = 38
| lat_dir         = N
| lon_deg         = 6
| lon_min         = 51
| lon_sec         = 32
| lon_dir         = E
| tekst by posysjekaart = Borken yn Dútslân
}}
'''Borken''' is in stêd en gemeente yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. It is de haadstêd fan 'e [[Borken (Kreis)|Kreis Borken]]. De stêd hat in oerflak fan 152,97 km².

== Geografy ==
Borken leit yn it westlike [[Múnsterlân]], net fier fan 'e stêd [[Bocholt]] en de [[Nederlân]]ske grins. De stêd leit yn in relatyf flak lânskip dat karakterisearre wurdt troch lânbou en ferskate natuergebieten.

== Skiednis ==
De namme Borken komt al foar om it jier 800 hinne. De doetiidske 'Burg' of 'Boarch' waard troch [[Karel de Grutte]] brûkt as kamp foar syn reizen. De namme is troch de iuwen hinne feroare fan Burke of Burken nei it hjoeddeiske Borken.

Yn 1226 krige Borken [[stedsrjochten]] fan 'e biskoppen fan [[Prinsbisdom Múnster|Múnster]]. De fersterkings fan 'e stêd, lykas de stedsmurren en tuorren, wurde foar it earst neamd yn 1391. De stêd hie it swier yn 'e [[Tachtichjierrige Kriich]] (1568-1648), ûnder oare om't de kastielhear fan it dêrby lizzende Gemen oan 'e kant fan [[Willem fan Oranje]] stie. Tusken 1576 en 1589 waard de stêd boppedat troffen troch ferskate pestepidemyën.

Yn 'e Napoleontyske tiid hearde Borken koart by it foarstedom Salm en letter by it Frânske Keizerryk. Yn 1815 waard de stêd Prusysk en ûnderdiel fan 'e provinsje Westfalen. 

Oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard it histoaryske stedssintrum foar it grutste part ferneatige. Nei de oarloch moast de stêd in soad [[Heimatvertriebene]] opfange, benammen út [[Sileezje]] wei. Tusken 1975 en 1978 fûn in grutskalige renovaasje fan it súdlike stedsdiel plak, wêrby't in protte âlde gebouwen dy't de oarloch oerlibbe hiene, spitigernôch dochs noch ôfbrutsen waarden.

Borken wie fan 1623 oant 2006 in garnizoensstêd, wêrûnder in lange perioade foar de Bundeswehr.

== Stedsyndieling ==
As gefolch fan 'e gemeentlike weryndieling fan 1969 waarden ferskate omlizzende gemeenten by Borken foege. De stêd bestiet hjoed-de-dei út 12 Stadtteile. 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Stedsdielen fan Borken
! Stedsdielen (foar in part gearfoege) !! Ynwenners !! Kaart
|-
| '''Borken''' (haadplak) || 20.107 ||rowspan=&quot;6&quot; | [[Ofbyld:Stadtteile von Borken.png|250px]]
|-
| [[Gemen]] en it [[Kirchspiel Gemen]] || 7.466
|-
| [[Weseke]] || 4.968
|-
| [[Burlo]]/[[Borkenwirthe]] || 3.577
|-
| [[Grütlohn]], [[Hoxfeld]], [[Rhedebrügge]] en [[Westenborken]] || 2.762
|-
| [[Marbeck]] || 2.463
|}

== Befolkingsûntwikkeling ==
De befolking is benammen nei 1945 fluch groeid troch de komst fan flechtlingen en de lettere gemeentlike fúzjes.

== Toerisme en nijsgjirrichheden ==
Borken en de omlizzende doarpen biede in grut ferskaat oan histoaryske arsjitektuer en natoergebieten:

=== Stêd Borken ===
[[Ofbyld:Borken, der Kuhmturm foto4 2012-03-28 16.11.JPG|thumb|Kuhmturm.]]
Fan 'e midsieuske stedsferdigening binne fiif tuorren bewarre bleaun, wêrûnder de Dievetoer (''Diebesturm''), de Kuhmturm en de Wedemhoveturm. 
[[Ofbyld:Borken, Sint-Remigiustsjerke (fanáut it súdeasten).jpg|thumb|left|Sinte-Remigiustsjerke.]]
De âldste parochytsjerke fan 'e sted is de Sinte-Remigiustsjerke (''St. Remigius''). De tsjerke giet werom op 'e 12e iuw en is in foarbyld fan 'e Westfaalske gotyk.

De Sinte-Jehannestsjerke (''St. Johannes'') is in eardere 15e-iuwske kleastertsjerke fan 'e Johanniter-oarder.

It riedshûs fan Borken is modern gebou. It toeristyske belang is it lokale museum (FARB - Forum Altes Rathaus Borken), dat histoaryske arsjitektuer mei moderne eksposysjes oer de streek kombinearret.

It Heilig-Geist-Hospital is in histoarysk gasthûs út de 14e iuw, dat no brûkt wurdt foar kulturele doelen.

=== Gemen ===
[[Ofbyld:Gemener Franziskanerkonvent und Kirche St. Marien, Borken (00520).jpg|thumb|left|Marijetsjerke fan Gemen.]]
It wetterkastiel Gemen (''Wasserschloss Gemen'') hat in skiednis fan mear as 900 jier. It is ien fan 'e wichtichste monuminten yn 'e regio. De Gemener Freiheit is de histoaryske bebouwing om it kastiel hinne.

*De Marijetsjerke (''Marienkirche'') is in barokke kleastertsjerke út 1719.
*De protestantske Jehannestsjerke (''Johanneskirche'') is in histoarysk tsjerkegebou út 1703 yn Gemen.
*Schönstatt-Au is it provinsialaat fan 'e Schönstätter Marienschwestern.

=== Weseke ===
[[Ofbyld:Weseke, die Bockwindmühle foto7 2016-07-19 11.45.jpg|thumb|Standermûne.]]
*It Heimathaus en Apothekergarten is in lokaal museum mei in bysûndere tún mei genêskrêftige krûden yn Weseke.
*De [[Standermûne Weseke]] (''Bockwindmühle Weseke'') is in karakteristike houten wynmûne.

=== Marbeck ===
Haus Döring is in barokke filla út 1727 op ít plak fan in earder wetterkastiel.

=== Hoxfeld / Rhedebrügge / Grütlohn ===
* De Pröbstingsee is in rekreaasjemar, dy't in soad brûkt wurdt foar wettersport.
* It Haus Pröbsting is in slot mei trije fleugels.
* De Sinte-Marij (''St. Maria Immaculata'') is de parochytsjerke fan Rhedebrügge.

=== Burlo / Borkenwirthe ===
[[OFbyld:20140720 115349 Kloster Mariengarden, Burlo, Borken (DSC04595).jpg|thumb|left|[[Kleaster Mariengarden]].]]
* Yn Burlo stiet it [[Kleaster Mariengarden|kleaster Burlo]] (''Kloster Burlo'') mei de Marijetsjerke.
* It Burlo-Vardingholter Fean (''Burlo-Vardingholter Venn'') is in natoergebiet op 'e grins mei Nederlân.
* De Hillich Krústsjerke (''Hl. Kreuz Kirche'') is bakstiennen tsjerke yn Borkenwirthe út 1949, dy't sûnt 2006 in monumintale status hat.
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Borken (Westfalen)}}
}}

[[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]]
[[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]]</text>
      <sha1>4ydyfnqntzpokqyu8dmz7c9mna1ezqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1229347</id>
      <parentid>1229330</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1229347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6909" sha1="hhyfnem8aul9yi5fm433ngl653x5uth" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme           = Borken
| ôfbylding       = Burg Gemen NRW (Kreis Borken).jpg
| ôfbyldingstekst = Kastiel yn Gemen
| flagge          = 
| wapen           = Borken wapen.svg
| lân             = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1 = Noardryn-Westfalen
| bestjoerlike ienheid 2 = Kreis
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Borken (Kreis)|Borken]]
| boargemaster    = 
| ynwennertal     = 43.035 &lt;small&gt;(31-12-2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.landesdatenbank.nrw.de/ldbnrw//online?operation=table&amp;code=12411-01i&amp;bypass=true&amp;levelindex=0&amp;levelid=1750236363127#abreadcrumb Landesdatenbank NRW]&lt;/ref&gt;
| oerflak         = 152,97 km²
| befolkingstichtens = 281 ynw./km²
| stedsyndieling  = 12 [[Stadtteil|stedsdielen]]
| hichte          = 50 m
| stifting        = 1226 (stadsrjochten)
| postkoade       = 46325
| net nûmer       = 02861
| tiidsône        = UTC+1
| simmertiid      = UTC+2
| webside         = https://www.borken.de
| mapname         = Noardryn-Westfalen
| lat_deg         = 51
| lat_min         = 50
| lat_sec         = 38
| lat_dir         = N
| lon_deg         = 6
| lon_min         = 51
| lon_sec         = 32
| lon_dir         = E
| tekst by posysjekaart = Borken yn Dútslân
}}
'''Borken''' is in stêd en gemeente yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. It is de haadstêd fan 'e [[Borken (Kreis)|Kreis Borken]]. De stêd hat in oerflak fan 152,97 km².

== Geografy ==
Borken leit yn it westlike [[Múnsterlân]], net fier fan 'e stêd [[Bocholt]] en de [[Nederlân]]ske grins. De stêd leit yn in relatyf flak lânskip dat karakterisearre wurdt troch lânbou en ferskate natuergebieten.

== Skiednis ==
De namme Borken komt al foar om it jier 800 hinne. De doetiidske 'Burg' of 'Boarch' waard troch [[Karel de Grutte]] brûkt as kamp foar syn reizen. De namme is troch de iuwen hinne feroare fan Burke of Burken nei it hjoeddeiske Borken.

Yn 1226 krige Borken [[stedsrjochten]] fan 'e biskoppen fan [[Prinsbisdom Múnster|Múnster]]. De fersterkings fan 'e stêd, lykas de stedsmurren en tuorren, wurde foar it earst neamd yn 1391. De stêd hie it swier yn 'e [[Tachtichjierrige Kriich]] (1568-1648), ûnder oare om't de kastielhear fan it dêrby lizzende Gemen oan 'e kant fan [[Willem fan Oranje]] stie. Tusken 1576 en 1589 waard de stêd boppedat troffen troch ferskate pestepidemyën.

Yn 'e Napoleontyske tiid hearde Borken koart by it foarstedom Salm en letter by it Frânske Keizerryk. Yn 1815 waard de stêd Prusysk en ûnderdiel fan 'e provinsje Westfalen. 

Oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard it histoaryske stedssintrum foar it grutste part ferneatige. Nei de oarloch moast de stêd in soad [[Heimatvertriebene]] opfange, benammen út [[Sileezje]] wei. Tusken 1975 en 1978 fûn in grutskalige renovaasje fan it súdlike stedsdiel plak, wêrby't in protte âlde gebouwen dy't de oarloch oerlibbe hiene, spitigernôch dochs noch ôfbrutsen waarden.

Borken wie fan 1623 oant 2006 in garnizoensstêd, wêrûnder in lange perioade foar de Bundeswehr.

== Stedsyndieling ==
As gefolch fan 'e gemeentlike weryndieling fan 1969 waarden ferskate omlizzende gemeenten by Borken foege. De stêd bestiet hjoed-de-dei út 12 ''[[Stadtteil]]e''. 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Stedsdielen fan Borken
! Stedsdielen (foar in part gearfoege) !! Ynwenners !! Kaart
|-
| '''Borken''' (haadplak) || 20.107 ||rowspan=&quot;6&quot; | [[Ofbyld:Stadtteile von Borken.png|250px]]
|-
| [[Gemen]] en it [[Kirchspiel Gemen]] || 7.466
|-
| [[Weseke]] || 4.968
|-
| [[Burlo]]/[[Borkenwirthe]] || 3.577
|-
| [[Grütlohn]], [[Hoxfeld]], [[Rhedebrügge]] en [[Westenborken]] || 2.762
|-
| [[Marbeck]] || 2.463
|}

== Befolkingsûntwikkeling ==
De befolking is benammen nei 1945 fluch groeid troch de komst fan flechtlingen en de lettere gemeentlike fúzjes.

== Toerisme en nijsgjirrichheden ==
Borken en de omlizzende doarpen biede in grut ferskaat oan histoaryske arsjitektuer en natoergebieten:

=== Stêd Borken ===
[[Ofbyld:Borken, der Kuhmturm foto4 2012-03-28 16.11.JPG|thumb|Kuhmturm.]]
Fan 'e midsieuske stedsferdigening binne fiif tuorren bewarre bleaun, wêrûnder de Dievetoer (''Diebesturm''), de Kuhmturm en de Wedemhoveturm. 
[[Ofbyld:Borken, Sint-Remigiustsjerke (fanáut it súdeasten).jpg|thumb|left|Sinte-Remigiustsjerke.]]
De âldste parochytsjerke fan 'e sted is de Sinte-Remigiustsjerke (''St. Remigius''). De tsjerke giet werom op 'e 12e iuw en is in foarbyld fan 'e Westfaalske gotyk.

De Sinte-Jehannestsjerke (''St. Johannes'') is in eardere 15e-iuwske kleastertsjerke fan 'e Johanniter-oarder.

It riedshûs fan Borken is modern gebou. It toeristyske belang is it lokale museum (FARB - Forum Altes Rathaus Borken), dat histoaryske arsjitektuer mei moderne eksposysjes oer de streek kombinearret.

It Heilig-Geist-Hospital is in histoarysk gasthûs út de 14e iuw, dat no brûkt wurdt foar kulturele doelen.

=== Gemen ===
[[Ofbyld:Gemener Franziskanerkonvent und Kirche St. Marien, Borken (00520).jpg|thumb|left|Marijetsjerke fan Gemen.]]
It wetterkastiel Gemen (''Wasserschloss Gemen'') hat in skiednis fan mear as 900 jier. It is ien fan 'e wichtichste monuminten yn 'e regio. De Gemener Freiheit is de histoaryske bebouwing om it kastiel hinne.

*De Marijetsjerke (''Marienkirche'') is in barokke kleastertsjerke út 1719.
*De protestantske Jehannestsjerke (''Johanneskirche'') is in histoarysk tsjerkegebou út 1703 yn Gemen.
*Schönstatt-Au is it provinsialaat fan 'e Schönstätter Marienschwestern.

=== Weseke ===
[[Ofbyld:Weseke, die Bockwindmühle foto7 2016-07-19 11.45.jpg|thumb|Standermûne.]]
*It Heimathaus en Apothekergarten is in lokaal museum mei in bysûndere tún mei genêskrêftige krûden yn Weseke.
*De [[Standermûne Weseke]] (''Bockwindmühle Weseke'') is in karakteristike houten wynmûne.

=== Marbeck ===
Haus Döring is in barokke filla út 1727 op ít plak fan in earder wetterkastiel.

=== Hoxfeld / Rhedebrügge / Grütlohn ===
* De Pröbstingsee is in rekreaasjemar, dy't in soad brûkt wurdt foar wettersport.
* It Haus Pröbsting is in slot mei trije fleugels.
* De Sinte-Marij (''St. Maria Immaculata'') is de parochytsjerke fan Rhedebrügge.

=== Burlo / Borkenwirthe ===
[[OFbyld:20140720 115349 Kloster Mariengarden, Burlo, Borken (DSC04595).jpg|thumb|left|[[Kleaster Mariengarden]].]]
* Yn Burlo stiet it [[Kleaster Mariengarden|kleaster Burlo]] (''Kloster Burlo'') mei de Marijetsjerke.
* It Burlo-Vardingholter Fean (''Burlo-Vardingholter Venn'') is in natoergebiet op 'e grins mei Nederlân.
* De Hillich Krústsjerke (''Hl. Kreuz Kirche'') is bakstiennen tsjerke yn Borkenwirthe út 1949, dy't sûnt 2006 in monumintale status hat.
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Borken (Westfalen)}}
}}

[[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]]
[[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]]</text>
      <sha1>hhyfnem8aul9yi5fm433ngl653x5uth</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1229348</id>
      <parentid>1229347</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>[[]]</comment>
      <origin>1229348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6965" sha1="isziqzgmah7x29qf51q6z8eaihsit7f" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme           = Borken
| ôfbylding       = Burg Gemen NRW (Kreis Borken).jpg
| ôfbyldingstekst = Kastiel yn Gemen
| flagge          = 
| wapen           = Borken wapen.svg
| lân             = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1 = Noardryn-Westfalen
| bestjoerlike ienheid 2 = Kreis
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Borken (Kreis)|Borken]]
| boargemaster    = 
| ynwennertal     = 43.035 &lt;small&gt;(31-12-2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.landesdatenbank.nrw.de/ldbnrw//online?operation=table&amp;code=12411-01i&amp;bypass=true&amp;levelindex=0&amp;levelid=1750236363127#abreadcrumb Landesdatenbank NRW]&lt;/ref&gt;
| oerflak         = 152,97 km²
| befolkingstichtens = 281 ynw./km²
| stedsyndieling  = 12 [[Stadtteil|stedsdielen]]
| hichte          = 50 m
| stifting        = 1226 (stadsrjochten)
| postkoade       = 46325
| net nûmer       = 02861
| tiidsône        = UTC+1
| simmertiid      = UTC+2
| webside         = https://www.borken.de
| mapname         = Noardryn-Westfalen
| lat_deg         = 51
| lat_min         = 50
| lat_sec         = 38
| lat_dir         = N
| lon_deg         = 6
| lon_min         = 51
| lon_sec         = 32
| lon_dir         = E
| tekst by posysjekaart = Borken yn Dútslân
}}
'''Borken''' is in stêd en gemeente yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. It is de haadstêd fan 'e [[Borken (Kreis)|Kreis Borken]]. De stêd hat in oerflak fan 152,97 km².

== Geografy ==
Borken leit yn it westlike [[Múnsterlân]], net fier fan 'e stêd [[Bocholt]] en de [[Nederlân]]ske grins. De stêd leit yn in relatyf flak lânskip dat karakterisearre wurdt troch lânbou en ferskate natuergebieten.

== Skiednis ==
De namme Borken komt al foar om it jier 800 hinne. De doetiidske 'Burg' of 'Boarch' waard troch [[Karel de Grutte]] brûkt as kamp foar syn reizen. De namme is troch de iuwen hinne feroare fan Burke of Burken nei it hjoeddeiske Borken.

Yn 1226 krige Borken [[stedsrjochten]] fan 'e biskoppen fan [[Prinsbisdom Múnster|Múnster]]. De fersterkings fan 'e stêd, lykas de stedsmurren en tuorren, wurde foar it earst neamd yn 1391. De stêd hie it swier yn 'e [[Tachtichjierrige Kriich]] (1568-1648), ûnder oare om't de kastielhear fan it dêrby lizzende Gemen oan 'e kant fan [[Willem fan Oranje]] stie. Tusken 1576 en 1589 waard de stêd boppedat troffen troch ferskate pestepidemyën.

Yn 'e Napoleontyske tiid hearde Borken koart by it foarstedom Salm en letter by it Frânske Keizerryk. Yn 1815 waard de stêd Prusysk en ûnderdiel fan 'e provinsje Westfalen. 

Oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard it histoaryske stedssintrum foar it grutste part ferneatige. Nei de oarloch moast de stêd in soad ''[[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|Heimatvertriebene]]'' opfange, benammen út [[Sileezje]] wei. Tusken 1975 en 1978 fûn in grutskalige renovaasje fan it súdlike stedsdiel plak, wêrby't in protte âlde gebouwen dy't de oarloch oerlibbe hiene, spitigernôch dochs noch ôfbrutsen waarden.

Borken wie fan 1623 oant 2006 in garnizoensstêd, wêrûnder in lange perioade foar de Bundeswehr.

== Stedsyndieling ==
As gefolch fan 'e gemeentlike weryndieling fan 1969 waarden ferskate omlizzende gemeenten by Borken foege. De stêd bestiet hjoed-de-dei út 12 ''[[Stadtteil]]e''. 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Stedsdielen fan Borken
! Stedsdielen (foar in part gearfoege) !! Ynwenners !! Kaart
|-
| '''Borken''' (haadplak) || 20.107 ||rowspan=&quot;6&quot; | [[Ofbyld:Stadtteile von Borken.png|250px]]
|-
| [[Gemen]] en it [[Kirchspiel Gemen]] || 7.466
|-
| [[Weseke]] || 4.968
|-
| [[Burlo]]/[[Borkenwirthe]] || 3.577
|-
| [[Grütlohn]], [[Hoxfeld]], [[Rhedebrügge]] en [[Westenborken]] || 2.762
|-
| [[Marbeck]] || 2.463
|}

== Befolkingsûntwikkeling ==
De befolking is benammen nei 1945 fluch groeid troch de komst fan flechtlingen en de lettere gemeentlike fúzjes.

== Toerisme en nijsgjirrichheden ==
Borken en de omlizzende doarpen biede in grut ferskaat oan histoaryske arsjitektuer en natoergebieten:

=== Stêd Borken ===
[[Ofbyld:Borken, der Kuhmturm foto4 2012-03-28 16.11.JPG|thumb|Kuhmturm.]]
Fan 'e midsieuske stedsferdigening binne fiif tuorren bewarre bleaun, wêrûnder de Dievetoer (''Diebesturm''), de Kuhmturm en de Wedemhoveturm. 
[[Ofbyld:Borken, Sint-Remigiustsjerke (fanáut it súdeasten).jpg|thumb|left|Sinte-Remigiustsjerke.]]
De âldste parochytsjerke fan 'e sted is de Sinte-Remigiustsjerke (''St. Remigius''). De tsjerke giet werom op 'e 12e iuw en is in foarbyld fan 'e Westfaalske gotyk.

De Sinte-Jehannestsjerke (''St. Johannes'') is in eardere 15e-iuwske kleastertsjerke fan 'e Johanniter-oarder.

It riedshûs fan Borken is modern gebou. It toeristyske belang is it lokale museum (FARB - Forum Altes Rathaus Borken), dat histoaryske arsjitektuer mei moderne eksposysjes oer de streek kombinearret.

It Heilig-Geist-Hospital is in histoarysk gasthûs út de 14e iuw, dat no brûkt wurdt foar kulturele doelen.

=== Gemen ===
[[Ofbyld:Gemener Franziskanerkonvent und Kirche St. Marien, Borken (00520).jpg|thumb|left|Marijetsjerke fan Gemen.]]
It wetterkastiel Gemen (''Wasserschloss Gemen'') hat in skiednis fan mear as 900 jier. It is ien fan 'e wichtichste monuminten yn 'e regio. De Gemener Freiheit is de histoaryske bebouwing om it kastiel hinne.

*De Marijetsjerke (''Marienkirche'') is in barokke kleastertsjerke út 1719.
*De protestantske Jehannestsjerke (''Johanneskirche'') is in histoarysk tsjerkegebou út 1703 yn Gemen.
*Schönstatt-Au is it provinsialaat fan 'e Schönstätter Marienschwestern.

=== Weseke ===
[[Ofbyld:Weseke, die Bockwindmühle foto7 2016-07-19 11.45.jpg|thumb|Standermûne.]]
*It Heimathaus en Apothekergarten is in lokaal museum mei in bysûndere tún mei genêskrêftige krûden yn Weseke.
*De [[Standermûne Weseke]] (''Bockwindmühle Weseke'') is in karakteristike houten wynmûne.

=== Marbeck ===
Haus Döring is in barokke filla út 1727 op ít plak fan in earder wetterkastiel.

=== Hoxfeld / Rhedebrügge / Grütlohn ===
* De Pröbstingsee is in rekreaasjemar, dy't in soad brûkt wurdt foar wettersport.
* It Haus Pröbsting is in slot mei trije fleugels.
* De Sinte-Marij (''St. Maria Immaculata'') is de parochytsjerke fan Rhedebrügge.

=== Burlo / Borkenwirthe ===
[[OFbyld:20140720 115349 Kloster Mariengarden, Burlo, Borken (DSC04595).jpg|thumb|left|[[Kleaster Mariengarden]].]]
* Yn Burlo stiet it [[Kleaster Mariengarden|kleaster Burlo]] (''Kloster Burlo'') mei de Marijetsjerke.
* It Burlo-Vardingholter Fean (''Burlo-Vardingholter Venn'') is in natoergebiet op 'e grins mei Nederlân.
* De Hillich Krústsjerke (''Hl. Kreuz Kirche'') is bakstiennen tsjerke yn Borkenwirthe út 1949, dy't sûnt 2006 in monumintale status hat.
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Borken (Westfalen)}}
}}

[[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]]
[[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]]</text>
      <sha1>isziqzgmah7x29qf51q6z8eaihsit7f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1229349</id>
      <parentid>1229348</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T07:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1229349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7028" sha1="ne395b16nmdytsmr48yohb47b4h2hdh" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme           = Borken
| ôfbylding       = Burg Gemen NRW (Kreis Borken).jpg
| ôfbyldingstekst = Kastiel yn Gemen
| flagge          = 
| wapen           = Borken wapen.svg
| lân             = [[Ofbyld:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútslân]]
| bestjoerlike ienheid 1 = Dielsteat
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Noardryn-Westfalen]]
| bestjoerlike ienheid 2 = Kreis
| namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Borken (Kreis)|Borken]]
| boargemaster    = 
| ynwennertal     = 43.035 &lt;small&gt;(31-12-2024)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.landesdatenbank.nrw.de/ldbnrw//online?operation=table&amp;code=12411-01i&amp;bypass=true&amp;levelindex=0&amp;levelid=1750236363127#abreadcrumb Landesdatenbank NRW]&lt;/ref&gt;
| oerflak         = 152,97 km²
| befolkingstichtens = 281 ynw./km²
| stedsyndieling  = 12 [[Stadtteil|stedsdielen]]
| hichte          = 50 m
| stifting        = 1226 (stedsrjochten)
| postkoade       = 46325
| net nûmer       = 02861
| tiidsône        = UTC+1
| simmertiid      = UTC+2
| webside         = [https://www.borken.de www.borken.de]
| mapname         = Noardryn-Westfalen
| lat_deg         = 51
| lat_min         = 50
| lat_sec         = 38
| lat_dir         = N
| lon_deg         = 6
| lon_min         = 51
| lon_sec         = 32
| lon_dir         = E
| tekst by posysjekaart = Borken yn Dútslân
}}
'''Borken''' is in stêd en gemeente yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[dielsteat]] [[Noardryn-Westfalen]]. It is de haadstêd fan 'e [[Borken (Kreis)|Kreis Borken]]. De stêd hat in oerflak fan 152,97 km².

== Geografy ==
Borken leit yn it westlike [[Múnsterlân]], net fier fan 'e stêd [[Bocholt]] en de [[Nederlân]]ske grins. De stêd leit yn in relatyf flak lânskip dat karakterisearre wurdt troch lânbou en ferskate natuergebieten.

== Skiednis ==
De namme Borken komt al foar om it jier 800 hinne. De doetiidske 'Burg' of 'Boarch' waard troch [[Karel de Grutte]] brûkt as kamp foar syn reizen. De namme is troch de iuwen hinne feroare fan Burke of Burken nei it hjoeddeiske Borken.

Yn 1226 krige Borken [[stedsrjochten]] fan 'e biskoppen fan [[Prinsbisdom Múnster|Múnster]]. De fersterkings fan 'e stêd, lykas de stedsmurren en tuorren, wurde foar it earst neamd yn 1391. De stêd hie it swier yn 'e [[Tachtichjierrige Kriich]] (1568-1648), ûnder oare om't de kastielhear fan it dêrby lizzende Gemen oan 'e kant fan [[Willem fan Oranje]] stie. Tusken 1576 en 1589 waard de stêd boppedat troffen troch ferskate [[pest]]epidemyën.

Yn 'e [[Frânske tiid|Napoleontyske tiid]] hearde Borken koart by it foarstedom Salm en letter by it Frânske Keizerryk. Yn 1815 waard de stêd [[Keninkryk Prusen|Prusysk]] en ûnderdiel fan 'e provinsje Westfalen. 

Oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard it histoaryske stedssintrum foar it grutste part ferneatige. Nei de oarloch moast de stêd in soad ''[[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|Heimatvertriebene]]'' opfange, benammen út [[Sileezje]] wei. Tusken 1975 en 1978 fûn in grutskalige renovaasje fan it súdlike stedsdiel plak, wêrby't in protte âlde gebouwen dy't de oarloch oerlibbe hiene, spitigernôch dochs noch ôfbrutsen waarden.

Borken wie fan 1623 oant 2006 in garnizoensstêd, wêrûnder in lange perioade foar de Bundeswehr.

== Stedsyndieling ==
As gefolch fan 'e gemeentlike weryndieling fan 1969 waarden ferskate omlizzende gemeenten by Borken foege. De stêd bestiet hjoed-de-dei út 12 ''[[Stadtteil]]e''. 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Stedsdielen fan Borken
! Stedsdielen (foar in part gearfoege) !! Ynwenners !! Kaart
|-
| '''Borken''' (haadplak) || 20.107 ||rowspan=&quot;6&quot; | [[Ofbyld:Stadtteile von Borken.png|250px]]
|-
| [[Gemen]] en it [[Kirchspiel Gemen]] || 7.466
|-
| [[Weseke]] || 4.968
|-
| [[Burlo]]/[[Borkenwirthe]] || 3.577
|-
| [[Grütlohn]], [[Hoxfeld]], [[Rhedebrügge]] en [[Westenborken]] || 2.762
|-
| [[Marbeck]] || 2.463
|}

== Befolkingsûntwikkeling ==
De befolking is benammen nei 1945 fluch groeid troch de komst fan flechtlingen en de lettere gemeentlike fúzjes.

== Toerisme en nijsgjirrichheden ==
Borken en de omlizzende doarpen biede in grut ferskaat oan histoaryske arsjitektuer en natoergebieten:

=== Stêd Borken ===
[[Ofbyld:Borken, der Kuhmturm foto4 2012-03-28 16.11.JPG|thumb|Kuhmturm.]]
Fan 'e midsieuske stedsferdigening binne fiif tuorren bewarre bleaun, wêrûnder de Dievetoer (''Diebesturm''), de Kuhmturm en de Wedemhoveturm. 
[[Ofbyld:Borken, Sint-Remigiustsjerke (fanáut it súdeasten).jpg|thumb|left|Sinte-Remigiustsjerke.]]
De âldste parochytsjerke fan 'e sted is de Sinte-Remigiustsjerke (''St. Remigius''). De tsjerke giet werom op 'e 12e iuw en is in foarbyld fan 'e Westfaalske gotyk.

De Sinte-Jehannestsjerke (''St. Johannes'') is in eardere 15e-iuwske kleastertsjerke fan 'e Johanniter-oarder.

It riedshûs fan Borken is modern gebou. It toeristyske belang is it lokale museum (FARB - Forum Altes Rathaus Borken), dat histoaryske arsjitektuer mei moderne eksposysjes oer de streek kombinearret.

It Heilig-Geist-Hospital is in histoarysk gasthûs út de 14e iuw, dat no brûkt wurdt foar kulturele doelen.

=== Gemen ===
[[Ofbyld:Gemener Franziskanerkonvent und Kirche St. Marien, Borken (00520).jpg|thumb|left|Marijetsjerke fan Gemen.]]
It wetterkastiel Gemen (''Wasserschloss Gemen'') hat in skiednis fan mear as 900 jier. It is ien fan 'e wichtichste monuminten yn 'e regio. De Gemener Freiheit is de histoaryske bebouwing om it kastiel hinne.

*De Marijetsjerke (''Marienkirche'') is in barokke kleastertsjerke út 1719.
*De protestantske Jehannestsjerke (''Johanneskirche'') is in histoarysk tsjerkegebou út 1703 yn Gemen.
*Schönstatt-Au is it provinsialaat fan 'e Schönstätter Marienschwestern.

=== Weseke ===
[[Ofbyld:Weseke, die Bockwindmühle foto7 2016-07-19 11.45.jpg|thumb|Standermûne.]]
*It Heimathaus en Apothekergarten is in lokaal museum mei in bysûndere tún mei genêskrêftige krûden yn Weseke.
*De [[Standermûne Weseke]] (''Bockwindmühle Weseke'') is in karakteristike houten wynmûne.

=== Marbeck ===
Haus Döring is in barokke filla út 1727 op ít plak fan in earder wetterkastiel.

=== Hoxfeld / Rhedebrügge / Grütlohn ===
* De Pröbstingsee is in rekreaasjemar, dy't in soad brûkt wurdt foar wettersport.
* It Haus Pröbsting is in slot mei trije fleugels.
* De Sinte-Marij (''St. Maria Immaculata'') is de parochytsjerke fan Rhedebrügge.

=== Burlo / Borkenwirthe ===
[[OFbyld:20140720 115349 Kloster Mariengarden, Burlo, Borken (DSC04595).jpg|thumb|left|[[Kleaster Mariengarden]].]]
* Yn Burlo stiet it [[Kleaster Mariengarden|kleaster Burlo]] (''Kloster Burlo'') mei de Marijetsjerke.
* It Burlo-Vardingholter Fean (''Burlo-Vardingholter Venn'') is in natoergebiet op 'e grins mei Nederlân.
* De Hillich Krústsjerke (''Hl. Kreuz Kirche'') is bakstiennen tsjerke yn Borkenwirthe út 1949, dy't sûnt 2006 in monumintale status hat.
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Borken (Westfalen)}}
}}

[[Kategory:Plak yn Noardryn-Westfalen]]
[[Kategory:Gemeente yn Noardryn-Westfalen]]</text>
      <sha1>ne395b16nmdytsmr48yohb47b4h2hdh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:Fersprieding fan de gaumerstikelmûsgoffer (Heteromys gaumeri).png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>191592</id>
    <revision>
      <id>1229336</id>
      <timestamp>2026-05-05T23:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan de gaumerstikelmûsgoffer (''Heteromys gaumeri''). Eigenmakke ôfbylding.</comment>
      <origin>1229336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="c0kahbc6958a2cqvq9mkevm68uv0qwm" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
In lânkaart mei dêrop werjûn de fersprieding fan de gaumerstikelmûsgoffer (''Heteromys gaumeri''). Eigenmakke ôfbylding.
== Lisinsje ==
{{Auteursrjocht Frij}}</text>
      <sha1>c0kahbc6958a2cqvq9mkevm68uv0qwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gaumerstikelmûsgoffer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191593</id>
    <revision>
      <id>1229337</id>
      <timestamp>2026-05-06T00:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1229337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8278" sha1="rnw4jfzasfcgocwkz63m8m2d1k0ndyu" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=gaumerstikelmûsgoffer
|Ofbyld= [[File:Gaumer%27s_Spiny_Pocket_Mouse_imported_from_iNaturalist_photo_182456081_on_17_April_2022.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'')
|Skaai= [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys'') 
|Wittenskiplike namme= Heteromys gaumeri 
|Beskriuwer, jier= [[Joel Asaph Allen|J.A. Allen]] &amp; [[Frank Chapman (ornitolooch)|Chapman]], 1897
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: net bedrige
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de gaumerstikelmûsgoffer (Heteromys gaumeri).png|center|250px]]
}}
De '''gaumerstikelmûsgoffer''' of '''Gaumers stikemûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Heteromys gaumeri'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Dit bistke komt foar op it [[Jûkatanskiereilân]] fan [[Midden-Amearika]]. It is in [[grûn|terrestrysk]] [[nachtdier]] mei in fierhinne (mar net folslein) [[herbivoar]] dieet, dat in [[solitêr]] bestean liedt en tige [[territoarium (biology)|territoriaal]] is. De [[IUCN]] klassifisearret de gaumerstikelmûsgoffer as net bedrige.

==Taksonomy==
De gaumerstikelmûsgoffer waard yn [[1897]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[biologen]] [[Joel Asaph Allen]] en [[Frank Chapman (ornitolooch)|Frank Michler Chapman]], dy't eins mear spesjalisearre wiene yn 'e [[ornitology]]. Sy basearren harren beskriuwing op in [[spesimen]] dat fongen wie yn 'e [[Maya's|Maya]]-[[ruïne]]stêd [[Chichén Itzá]]. Se ferneamden it bistke nei [[George F. Gaumer]], in Amerikaanske [[dokter]], [[amateur]]-[[biolooch]] en bistesammelder dy't fan [[1885]] oant [[1929]] op it [[Jûkatanskiereilân]] wenne. Gaumer wie dejinge dy't ferantwurdlik wie foar it fangen fan 'e earste gaumerstikelmûsgoffer.

==Fersprieding==
De gaumerstikelmûsgoffer is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta it [[Jûkatanskiereilân]], dat út it [[fêstelân]] fan [[Midden-Amearika]] yn noardlike rjochting útstiket en sa mei it [[eilân]] [[Kuba]] de skieding foarmet tusken de [[Golf fan Meksiko]] oan 'e noard- en westkant, en de [[Karibyske See]] yn it easten. De gaumerstikelmûsgoffer komt dêr behalven yn 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] steaten [[Jûkatan (steat)|Jûkatan]], [[Campeche (steat)|Campeche]] en [[Quintana Roo]] en it uterste noardeasten fan 'e steat [[Tabasco (steat)|Tabasco]] ek foar yn 'e noardlike helte fan it buorlân [[Belize]] en yn it uterste noarden fan [[Gûatemala]]. It eilân [[Cozumel]], dat foar de eastkust fan it skiereilân yn 'e Karibyske See leit, falt bûten it ferspriedingsgebiet fan dit bistke.

==Uterlike skaaimerken==
De gaumerstikelmûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 11–13&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 14–15&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 43–70&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Der bestiet in beheinde mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn dizze [[soarte]], mei't de [[mantsje]]s justjes grutter binne as de [[wyfke]]s (yn trochsneed [[♂]] kop-romp 12,5&amp;nbsp;sm en sturt 15,1&amp;nbsp;sm; [[♀]] kop-romp 12,3&amp;nbsp;sm en sturt 14,6&amp;nbsp;sm). De [[ear (anatomy)|earkes]] mjitte trochinoar 1,6&amp;nbsp;sm en de [[efterpoat]]sjes 3,4&amp;nbsp;sm. Dêrmei is de gaumerstikelmûsgoffer in middelgrut lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Yn ferhâlding ta de nau besibbe en yn itselse gebiet foarkommende [[desmareststikelmûsgoffer]] (''Heteromys desmarestianus'') is de gaumerstikelmûsgoffer yn hast alle opsichten lytser, útsein syn relatyf grutte [[earkanaal|eargatten]].

De [[pels]] fan 'e [[folwoeksen]] bisten is rûch en befettet op 'e [[rêch]] en de [[side (anatomy)|siden]] guon ferstive [[stikel (soölogy)|stikel]]eftige [[hier (begroeiïng)|hierren]]. De [[kleur]] fan 'e pels fariëarret op 'e rêch fan [[oranje]] oant [[griis]], dat op 'e siden oergiet yn in dúdlik [[oker (kleur)|okerkleurige]] bân fan 'e [[wang]]en oant de [[stuten]]. De [[bealch]] is [[wyt]]. De earen binne grizich oant [[swart]] mei in wite berâning. De [[sturt]] is behierre en twakleurich: de boppekant is dûnker en de ûnderkant witich. Oan 'e sturtpunt sit in lytse mar dúdlike hierkwast.

==Biotoop==
Gaumerstikelmûsgoffers libje yn it [[leechlân]] yn [[subtropysk]]e [[leafwâld]]en en gebieten dy't begroeid binne mei [[toarne (botany)|toarnich]] [[strewelleguod]]. Se komme net boppe 100&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]] foar. Wol kinne se geregeldwei oantroffen wurde yn [[kultuerlânskip]]pen, lykas oan 'e rânen fan [[ikker]]s dêr't [[sûkerreid]] of [[stynske weet]] [[bou (lânbou)|ferboud]] wurdt. Yn kontreien dêr't de [[ferspriedingsgebiet]]en fan 'e gaumerstikelmûsgoffer en de nau besibbe [[desmareststikelmûsgoffer]] (''Heteromys desmarestianus'') inoar oerlaapje, beheint de gaumerstikelmûsgoffer him ta de [[drûchte|drûgere]] [[wâld]]en, wylst de desmareststikelmûsgoffer de fochtige [[reinwâld]]en bewennet.

==Hâlden en dragen==
Nei it [[hâlden en dragen]] fan 'e gaumerstikelmûsgoffer is anno [[2016]] noch net in protte ûndersyk dien. It bistke libbet op 'e [[grûn]] (hat in terrestryske libbenswize) en [[klimmen|klimt]] selden yn [[beam]]men. It is in [[nachtdier]], dat de dei trochbringt yn in eigengroeven [[hoale]] yn 'e [[wâldflier]] of in nêst makke yn in [[beamholte|holte]] yn in [[beamstam]] deun by de grûn. Gaumerstikelmûsgoffers libje in [[solitêr]] bestean en fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]] dy't se fûleindich tsjin soartgenoaten ferdigenje. 

De [[peartiid]] begjint oan 'e ein fan it [[drûge tiid|drûge seizoen]] yn [[april]] en duorret oant de ein fan 'e [[reintiid]] yn [[jannewaris]]. De [[wyfke]]s smite yn dy perioade ferskate nêsten fan ornaris 2–5&amp;nbsp;jongen. De [[draachtiid]] beslacht 27–28&amp;nbsp;[[dagen]] en de jongen wurde 21–28&amp;nbsp;dagen nei de [[berte]] [[ôfwûn]]. Mei sa'n 8&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] binne se [[geslachtsryp]]. Gaumerstikelmûsgoffers hawwe in [[libbensferwachting]] fan 2–2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[jier]].

==Fretten==
De gaumerstikelmûsgoffer hat in foar it meastepart [[herbivoar]] dieet, dat benammen bestiet út [[sied (plant)|sieden]] dy't er op [[nacht]]like foerazjeartochten gearfandelet en yn syn  eksterne [[wangpûde]]n (dy't as in soartemint [[bûse]]n oan 'e bûtenkant fan 'e [[wang]]en sitte) mei werom tôget nei syn hoale. Dêrnjonken steane ek wol [[frucht (plant)|fruchten]], griene [[plant]]edielen en [[ynsekten]] op it menu.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e gaumerstikelmûsgoffer binne ferskate [[soarte]]n [[ûlen]], lykas de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), en fierders [[lânrôfdier]]en lykas de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''), de [[Middenamerikaanske katfret]] (''Bassariscus sumichrasti''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en ferskate soarten [[slangen]].

==Status==
De gaumerstikelmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
De gaumerstikelmûsgoffer is in [[monotypyske soarte]], wat sizze wol dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gaumer's_spiny_pocket_mouse ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Gaumer-Stacheltaschenmaus ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Heteromys gaumeri}}
}}

{{DEFAULTSORT:Gaumerstikelmusgoffer}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Stikelmûsgoffer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]</text>
      <sha1>rnw4jfzasfcgocwkz63m8m2d1k0ndyu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1229339</id>
      <parentid>1229337</parentid>
      <timestamp>2026-05-06T00:02:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- typfl</comment>
      <origin>1229339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8279" sha1="kvgb8rx1zwsjfzt5wp7c6t1vxlftfsq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme=gaumerstikelmûsgoffer
|Ofbyld= [[File:Gaumer%27s_Spiny_Pocket_Mouse_imported_from_iNaturalist_photo_182456081_on_17_April_2022.jpg|250px]] 
|lûd=
|Ryk= [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse= [[sûchdieren]] (''Mammalia'')
|Skift= [[kjifdieren]] (''Rodentia'') 
|Famylje= [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'')
|Skaai= [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys'') 
|Wittenskiplike namme= Heteromys gaumeri 
|Beskriuwer, jier= [[Joel Asaph Allen|J.A. Allen]] &amp; [[Frank Chapman (ornitolooch)|Chapman]], 1897
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: net bedrige
----
|lânkaart=[[File:Fersprieding fan de gaumerstikelmûsgoffer (Heteromys gaumeri).png|center|250px]]
}}
De '''gaumerstikelmûsgoffer''' of '''Gaumers stikelmûsgoffer''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Heteromys gaumeri'') is in [[sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (''Rodentia''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[mûsgoffers]] (''Heteromyidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Dit bistke komt foar op it [[Jûkatanskiereilân]] fan [[Midden-Amearika]]. It is in [[grûn|terrestrysk]] [[nachtdier]] mei in fierhinne (mar net folslein) [[herbivoar]] dieet, dat in [[solitêr]] bestean liedt en tige [[territoarium (biology)|territoriaal]] is. De [[IUCN]] klassifisearret de gaumerstikelmûsgoffer as net bedrige.

==Taksonomy==
De gaumerstikelmûsgoffer waard yn [[1897]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[biologen]] [[Joel Asaph Allen]] en [[Frank Chapman (ornitolooch)|Frank Michler Chapman]], dy't eins mear spesjalisearre wiene yn 'e [[ornitology]]. Sy basearren harren beskriuwing op in [[spesimen]] dat fongen wie yn 'e [[Maya's|Maya]]-[[ruïne]]stêd [[Chichén Itzá]]. Se ferneamden it bistke nei [[George F. Gaumer]], in Amerikaanske [[dokter]], [[amateur]]-[[biolooch]] en bistesammelder dy't fan [[1885]] oant [[1929]] op it [[Jûkatanskiereilân]] wenne. Gaumer wie dejinge dy't ferantwurdlik wie foar it fangen fan 'e earste gaumerstikelmûsgoffer.

==Fersprieding==
De gaumerstikelmûsgoffer is yn syn [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] beheind ta it [[Jûkatanskiereilân]], dat út it [[fêstelân]] fan [[Midden-Amearika]] yn noardlike rjochting útstiket en sa mei it [[eilân]] [[Kuba]] de skieding foarmet tusken de [[Golf fan Meksiko]] oan 'e noard- en westkant, en de [[Karibyske See]] yn it easten. De gaumerstikelmûsgoffer komt dêr behalven yn 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] steaten [[Jûkatan (steat)|Jûkatan]], [[Campeche (steat)|Campeche]] en [[Quintana Roo]] en it uterste noardeasten fan 'e steat [[Tabasco (steat)|Tabasco]] ek foar yn 'e noardlike helte fan it buorlân [[Belize]] en yn it uterste noarden fan [[Gûatemala]]. It eilân [[Cozumel]], dat foar de eastkust fan it skiereilân yn 'e Karibyske See leit, falt bûten it ferspriedingsgebiet fan dit bistke.

==Uterlike skaaimerken==
De gaumerstikelmûsgoffer hat trochinoar in kop-romplingte fan 11–13&amp;nbsp;[[sintimeter|sm]], mei in sturtlingte fan 14–15&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;2&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;sm en in gewicht fan 43–70&amp;nbsp;[[gram (gewicht)|g]]. Der bestiet in beheinde mjitte fan [[seksuele dimorfy]] yn dizze [[soarte]], mei't de [[mantsje]]s justjes grutter binne as de [[wyfke]]s (yn trochsneed [[♂]] kop-romp 12,5&amp;nbsp;sm en sturt 15,1&amp;nbsp;sm; [[♀]] kop-romp 12,3&amp;nbsp;sm en sturt 14,6&amp;nbsp;sm). De [[ear (anatomy)|earkes]] mjitte trochinoar 1,6&amp;nbsp;sm en de [[efterpoat]]sjes 3,4&amp;nbsp;sm. Dêrmei is de gaumerstikelmûsgoffer in middelgrut lid fan it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[stikelmûsgoffers]] (''Heteromys''). Yn ferhâlding ta de nau besibbe en yn itselse gebiet foarkommende [[desmareststikelmûsgoffer]] (''Heteromys desmarestianus'') is de gaumerstikelmûsgoffer yn hast alle opsichten lytser, útsein syn relatyf grutte [[earkanaal|eargatten]].

De [[pels]] fan 'e [[folwoeksen]] bisten is rûch en befettet op 'e [[rêch]] en de [[side (anatomy)|siden]] guon ferstive [[stikel (soölogy)|stikel]]eftige [[hier (begroeiïng)|hierren]]. De [[kleur]] fan 'e pels fariëarret op 'e rêch fan [[oranje]] oant [[griis]], dat op 'e siden oergiet yn in dúdlik [[oker (kleur)|okerkleurige]] bân fan 'e [[wang]]en oant de [[stuten]]. De [[bealch]] is [[wyt]]. De earen binne grizich oant [[swart]] mei in wite berâning. De [[sturt]] is behierre en twakleurich: de boppekant is dûnker en de ûnderkant witich. Oan 'e sturtpunt sit in lytse mar dúdlike hierkwast.

==Biotoop==
Gaumerstikelmûsgoffers libje yn it [[leechlân]] yn [[subtropysk]]e [[leafwâld]]en en gebieten dy't begroeid binne mei [[toarne (botany)|toarnich]] [[strewelleguod]]. Se komme net boppe 100&amp;nbsp;[[meter|m]] boppe [[seenivo]] foar. Wol kinne se geregeldwei oantroffen wurde yn [[kultuerlânskip]]pen, lykas oan 'e rânen fan [[ikker]]s dêr't [[sûkerreid]] of [[stynske weet]] [[bou (lânbou)|ferboud]] wurdt. Yn kontreien dêr't de [[ferspriedingsgebiet]]en fan 'e gaumerstikelmûsgoffer en de nau besibbe [[desmareststikelmûsgoffer]] (''Heteromys desmarestianus'') inoar oerlaapje, beheint de gaumerstikelmûsgoffer him ta de [[drûchte|drûgere]] [[wâld]]en, wylst de desmareststikelmûsgoffer de fochtige [[reinwâld]]en bewennet.

==Hâlden en dragen==
Nei it [[hâlden en dragen]] fan 'e gaumerstikelmûsgoffer is anno [[2016]] noch net in protte ûndersyk dien. It bistke libbet op 'e [[grûn]] (hat in terrestryske libbenswize) en [[klimmen|klimt]] selden yn [[beam]]men. It is in [[nachtdier]], dat de dei trochbringt yn in eigengroeven [[hoale]] yn 'e [[wâldflier]] of in nêst makke yn in [[beamholte|holte]] yn in [[beamstam]] deun by de grûn. Gaumerstikelmûsgoffers libje in [[solitêr]] bestean en fêstigje [[territoarium (biology)|territoaria]] dy't se fûleindich tsjin soartgenoaten ferdigenje. 

De [[peartiid]] begjint oan 'e ein fan it [[drûge tiid|drûge seizoen]] yn [[april]] en duorret oant de ein fan 'e [[reintiid]] yn [[jannewaris]]. De [[wyfke]]s smite yn dy perioade ferskate nêsten fan ornaris 2–5&amp;nbsp;jongen. De [[draachtiid]] beslacht 27–28&amp;nbsp;[[dagen]] en de jongen wurde 21–28&amp;nbsp;dagen nei de [[berte]] [[ôfwûn]]. Mei sa'n 8&amp;nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]] binne se [[geslachtsryp]]. Gaumerstikelmûsgoffers hawwe in [[libbensferwachting]] fan 2–2&lt;sup&gt;&lt;small&gt;1&lt;/small&gt;&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;[[jier]].

==Fretten==
De gaumerstikelmûsgoffer hat in foar it meastepart [[herbivoar]] dieet, dat benammen bestiet út [[sied (plant)|sieden]] dy't er op [[nacht]]like foerazjeartochten gearfandelet en yn syn  eksterne [[wangpûde]]n (dy't as in soartemint [[bûse]]n oan 'e bûtenkant fan 'e [[wang]]en sitte) mei werom tôget nei syn hoale. Dêrnjonken steane ek wol [[frucht (plant)|fruchten]], griene [[plant]]edielen en [[ynsekten]] op it menu.

==Natuerlike fijannen==
De wichtichste [[rôfdier|natuerlike fijannen]] fan 'e gaumerstikelmûsgoffer binne ferskate [[soarte]]n [[ûlen]], lykas de [[Amerikaanske goudûle]] (''Tyto furcata''), en fierders [[lânrôfdier]]en lykas de [[grize foks]] (''Urocyon cinereoargenteus''), de [[prêrjewolf]] (''Canis latrans''), de [[jagûarûndy]] (''Herpailurus yagouaroundi''), de [[Middenamerikaanske katfret]] (''Bassariscus sumichrasti''), de [[langsturtwezeling]] (''Neogale frenata'') en ferskate soarten [[slangen]].

==Status==
De gaumerstikelmûsgoffer hat de [[IUCN-status]] fan &quot;net bedrige&quot;, mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de [[populaasje (biology)|populaasje]] stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
De gaumerstikelmûsgoffer is in [[monotypyske soarte]], wat sizze wol dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gaumer's_spiny_pocket_mouse ''References'', op dizze side], en ûnder: [http://de.wikipedia.org/wiki/Gaumer-Stacheltaschenmaus ''Belege'' en ''Literatur'', op dizze side].
----
{{commonscat|Heteromys gaumeri}}
}}

{{DEFAULTSORT:Gaumerstikelmusgoffer}}
[[Kategory:Sûchdieresoarte]]
[[Kategory:Stikelmûsgoffer]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belize]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]</text>
      <sha1>kvgb8rx1zwsjfzt5wp7c6t1vxlftfsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gaumers stikelmûsgoffer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191595</id>
    <redirect title="Gaumerstikelmûsgoffer" />
    <revision>
      <id>1229340</id>
      <timestamp>2026-05-06T00:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Gaumerstikelmûsgoffer]]</comment>
      <origin>1229340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="il0kbodzdlndc2vy23xx080ci0c2hro" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Gaumerstikelmûsgoffer]]</text>
      <sha1>il0kbodzdlndc2vy23xx080ci0c2hro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heteromys gaumeri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191596</id>
    <redirect title="Gaumerstikelmûsgoffer" />
    <revision>
      <id>1229341</id>
      <timestamp>2026-05-06T00:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Gaumerstikelmûsgoffer]]</comment>
      <origin>1229341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="il0kbodzdlndc2vy23xx080ci0c2hro" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Gaumerstikelmûsgoffer]]</text>
      <sha1>il0kbodzdlndc2vy23xx080ci0c2hro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Woiwodskip Ermlân-Mazoerje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191597</id>
    <redirect title="Ermlân-Mazoerje (woiwodskip)" />
    <revision>
      <id>1229343</id>
      <timestamp>2026-05-06T05:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kneppelfreed</username>
        <id>2013</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Ermlân-Mazoerje (woiwodskip)]]</comment>
      <origin>1229343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="7tkxo941p3hyd2ncf5dutwtrzvfenkq" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ermlân-Mazoerje (woiwodskip)]]</text>
      <sha1>7tkxo941p3hyd2ncf5dutwtrzvfenkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pearelgleeën</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191598</id>
    <revision>
      <id>1229350</id>
      <timestamp>2026-05-06T07:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding           = Pearl Kite (15119841226).jpg | ôfbyldingsbreedte   =  | ôfbyldingstekst     = In Pearelglee (''Gampsonyx swainsonii'') | takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2              = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5              = fûge...&quot;</comment>
      <origin>1229350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2629" sha1="k941roa3esw95qjjm4tbtj2ypwuxsf7" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Pearl Kite (15119841226).jpg
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ôfbyldingstekst     = In Pearelglee (''Gampsonyx swainsonii'')
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') 
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'')
| takson13            = [[ûnderfamylje]]:
| namme13             = [[grize gleeën]] (''Elaninae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme14             = '''Pearelgleeën''' (''Gampsonyx'')
| beskriuwer, jier    = [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], [[1825]]
}}

De '''Pearelgleeën''' (''Gampsonyx'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]] en bestiet út mar ien [[Soarte (taksonomy)|soarte]]: de [[pearelglee]] (''Gampsonyx swainsonii'').

== Taksonomyske diskusje ==
Hoewol't de Pearelglee tradisjoneel by de haukfûgels yndield wurdt, is de krekte posysje binnen dy famylje dreech fêst te stellen. De fûgel hat nammentlik guon fysike skaaimerken dy't tinken dogge oan de [[falkfûgels]] (''Falconidae''), sa as de foarm fan 'e snaffel en de poaten. Wittenskiplik ûndersyk hat lykwols útwiisd dat it skaai nauwer besibbe is oan 'e [[skiere glee]] en oare soarten út de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grize gleeën]] (''Elaninae'').

== Skaaimerken ==
It skaai ûnderskiedt him as de lytste rôffûgel fan 'e [[Nije Wrâld]]. De anatomy is oanpast oan it jeien yn iepen gebieten lykas [[savanne]]s. Oars as gruttere rôffûgels, brûkt dit skaai faak in heech útsjochpunt om fan dêrút op lytse proaien te dûken.

== Soarte ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status
|-
| [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii Pearl Kite.jpg|120px]] || [[Pearelglee]] || ''Gampsonyx swainsonii'' || Súd-Amearika || &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''net bedrige'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pearl-kite-gampsonyx-swainsonii ''Gampsonyx swainsonii'' op ''BirdLife.]&lt;/ref&gt;
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gampsonyx}}
}}
[[Kategory:Pearelglee| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Haukfûgel]]</text>
      <sha1>k941roa3esw95qjjm4tbtj2ypwuxsf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gampsonyx</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191599</id>
    <redirect title="Pearelgleeën" />
    <revision>
      <id>1229351</id>
      <timestamp>2026-05-06T07:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Pearelgleeën]]</comment>
      <origin>1229351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="doplkeeffmpjnlfn31xb8m5zq4quu9j" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Pearelgleeën]]</text>
      <sha1>doplkeeffmpjnlfn31xb8m5zq4quu9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swellegleeën</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191600</id>
    <revision>
      <id>1229352</id>
      <timestamp>2026-05-06T08:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding           = Chelictinia riocourii -Far North Region, Cameroon -flying-8.jpg | ôfbyldingsbreedte   =  | ôfbyldingstekst     = In swelleglee (''Chelictinia riocourii'') | takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2              = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5             = klasse (taksonomy)|klass...&quot;</comment>
      <origin>1229352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2584" sha1="g6rsak4xcftr0kgftrsic0scciho6kc" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| ôfbylding           = Chelictinia riocourii -Far North Region, Cameroon -flying-8.jpg
| ôfbyldingsbreedte   = 
| ôfbyldingstekst     = In swelleglee (''Chelictinia riocourii'')
| takson2             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme2              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson3             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme3              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson5             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme5              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') 
| takson11            = [[famylje]]:
| namme11             = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'')
| takson13            = [[ûnderfamylje]]:
| namme13             = [[grize gleeën]] (''Elaninae'')
| takson14            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme14             = '''Swellegleeën''' (''Chelictinia'')
| beskriuwer, jier    = [[René Primevère Lesson|Lesson]], [[1843]]
}}
De '''swellegleeën''' (''Chelictinia'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Dit skaai bestiet út mar ien [[Soarte (taksonomy)|soarte]]: de [[swelleglee]] (''Chelictinia riocourii'').

De [[taksonomy]]ske skiednis fan it skaai is nijsgjirrich. Fanwegen syn slanke bou en de foarke sturt waard de fûgel yn it ferline wolris by de &quot;echte&quot; gleeën (lykas de [[reade glee]]) pleatst. Resint [[DNA]]-ûndersyk hat lykwols útwiisd dat de swelleglee yn 'e [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grize gleeën]] (''Elaninae'') heart.

== Skaaimerken ==
De swelleglee hat in slank oansjen en syn meast opfallende skaaimerk is de lange, djip foarke sturt, dy't tinken docht oan dy fan in [[Swelfûgels|swel]]. Hy hat relatyf lange, smelle wjukken, wat him in hiele flugge en linige fleaner makket. De kleur is benammen ljochtgriis oan 'e boppekant en wyt oan 'e ûnderkant, mei opfallend reade eagen.

== Soarte ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status
|-
| [[Ofbyld:Chelictinia riocouriiEYP09A.jpg|100px]] || [[Swelleglee]] || ''Chelictinia riocourii'' || [[Sahel]]-regio (Afrika) || &lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;'''kwetsber'''&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pearl-kite-gampsonyx-swainsonii ''Chelictinia riocourii'' op ''BirdLife.]&lt;/ref&gt;
|}
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Chelictinia riocourii|''Chelictinia''}}
}}
[[Kategory:Swelleglee| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Haukfûgel]]</text>
      <sha1>g6rsak4xcftr0kgftrsic0scciho6kc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chelictinia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191601</id>
    <redirect title="Swellegleeën" />
    <revision>
      <id>1229353</id>
      <timestamp>2026-05-06T08:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Swellegleeën]]</comment>
      <origin>1229353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="qcz88z72lxepcct65vtt8ldfnignzvb" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Swellegleeën]]</text>
      <sha1>qcz88z72lxepcct65vtt8ldfnignzvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Swelleglee</title>
    <ns>14</ns>
    <id>191602</id>
    <revision>
      <id>1229354</id>
      <timestamp>2026-05-06T08:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Commonscat|Chelictinia riocourii|''Chelictinia''}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]]&quot;</comment>
      <origin>1229354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="ebveuxq58bfyfra32u40fnnmbpbx3mp" xml:space="preserve">{{Commonscat|Chelictinia riocourii|''Chelictinia''}}
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Haukfûgel]]</text>
      <sha1>ebveuxq58bfyfra32u40fnnmbpbx3mp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swelleglee</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191603</id>
    <revision>
      <id>1229355</id>
      <timestamp>2026-05-06T09:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme        = swelleglee |Ofbyld       = [[Ofbyld:Chelictinia riocouriiEYP09A.jpg|250px]] |lûd          =  |Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift        = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'')  |Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'')  |Skaai        = [[swellegleeën]] (''Chelictinia'')  |Wittenskiplike namme= Chelictinia riocourii |Beskriuwer, ji...&quot;</comment>
      <origin>1229355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5027" sha1="gtojg1ix3c2hg778up1b9d3kt7rcd56" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme        = swelleglee
|Ofbyld       = [[Ofbyld:Chelictinia riocouriiEYP09A.jpg|250px]]
|lûd          = 
|Ryk          = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme       = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse       = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift        = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') 
|Famylje      = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') 
|Skaai        = [[swellegleeën]] (''Chelictinia'') 
|Wittenskiplike namme= Chelictinia riocourii
|Beskriuwer, jier= [[René Primevère Lesson|Lesson]], [[1843]]
|IUCN-status  = [[IUCN-status]]: &lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;'''kwetsber'''&lt;/span&gt;
----
|lânkaart     = [[Ofbyld:Chelictinia riocourii distribution map.svg|250px]]&lt;/span&gt;&lt;small&gt;{{Kolommen2
|Kolom1={{Color box|#008000}} [[stânfûgel]]&lt;br&gt;{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]]
|Kolom2= {{Color box|#007FFF}} net-briedfûgel
}}&lt;/small&gt;
}}
De '''swelleglee''' (''Chelictinia riocourii'') is in [[rôffûgel]] út it [[Monotypysk takson|monotypyske]] skaai fan 'e [[swellegleeën]] (''Chelictinia''). De namme ferwiist nei de opfallende sturt dy't tinken docht oan dy fan in [[Swelfûgel|swel]]. Hoewol't de fûgel yn it ferline wolris by oare gleeën yndield waard, heart er neffens genetysk ûndersyk thús yn 'e [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grize gleeën]] (''Elaninae''), krekt as de [[skiere glee]] en de [[pearelglee]].

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Chelictinia riocourii -Far North Region, Cameroon -flying-8.jpg|thumb|left|Yn 'e flecht is de swellesturt goed te sjen.]]
De swelleglee is in lytse, slanke rôffûgel mei in lingte fan likernôch 30 sm en in wjukspanne fan 78 sm. It meast opfallende skaaimerk is de lange, djip foarke sturt. De fûgel is fan boppe benammen ljochtgriis en fan ûnder wyt. De wjukken binne smel en puntich, itjinge him in hiele flugge en linige fleander makket. Om 'e reade eagen sit faak in swart masker. Der is hast gjin ferskil yn uterlik tusken mantsjes en wyfkes.

Juvenilen binne donkerder op 'e rêch mei readbrune rânen oan 'e fearren en mear krêmkleurich fan ûnder. 

== Fersprieding ==
De soarte komt foar yn 'e [[Sahel]]. It ferspriedingsgebiet rint fan [[Senegal]] en [[Gambia]] yn it westen oant [[Etioopje]], [[Kenia]] en [[Somaalje]] yn it easten. De fûgel is foar in part in [[trekfûgel]], se ferhúzje binnen Afrika ôfhinklik fan 'e reintiid om de grutte swarmen ynsekten te folgjen.

== Hâlden en dragen ==
De swelleglee is in sosjale fûgel dy't faak yn losse groepen of lytse koloanjes briedt. In bysûnder skaaimerk is dat se harren nêst faak bouwe yn beammen dêr't ek nêsten fan folle gruttere rôffûgels yn sitte, lykas de [[eargier]] (''Torgos tracheliotos''). Dit biedt de lytse gleeën mooglik beskerming tsjin rôfdieren. De aaien binne faak krêmkleurich mei brúnreade plakken. It brieden duorret sa'n 28 dagen en de piken bliuwe likernôch fiif wiken op it nêst. Yn 'e Sahel is de timing fan it brieden krúsjaal; se briede faak sa dat de jongen út it aai komme op it momint dat der troch de rein in oerfloed oan ynsekten is.

De fûgel jaget foaral op grutte ynsekten lykas [[sprinkhoanne]]n en [[Termyt|termiten]], dy't er faak sa út de loft grypt. Ek lytse reptilen sa as hagedissen en bitiden lytse [[sûchdieren]] steane op it menu.

== Status ==
De populaasje fan 'e swelleglee stiet ûnder druk. Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] kategorisearre as kwetsber (''Vulnerable''). De wichtichste bedrigingen binne it habitatferlies yn 'e Sahel en it oermjittich brûken fan bestridingsmiddels (pestisiden) tsjin sprinkhoannen, wêrtroch't de fûgels fergiftige wurde of gjin iten mear fine kinne.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/scissortailed-kite-chelictinia-riocourii BirdLife International, oproppen 6 maaie 2026.]
* [https://ebird.org/species/sctkit1/ eBird, oproppen 6 maaie 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/sctkit1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 6 maaie 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Chelictinia riocourii|Swellegleeën}}
}}
{{DEFAULTSORT:Swelleglee}}
[[Kategory:Swelleglee]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]</text>
      <sha1>gtojg1ix3c2hg778up1b9d3kt7rcd56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chelictinia riocourii</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191604</id>
    <redirect title="Swelleglee" />
    <revision>
      <id>1229356</id>
      <timestamp>2026-05-06T09:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Swelleglee]]</comment>
      <origin>1229356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="rim0kgzx0we3tz3tbp9tncsmbkrxd50" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Swelleglee]]</text>
      <sha1>rim0kgzx0we3tz3tbp9tncsmbkrxd50</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>