Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1692 1229639 1212518 2026-05-08T22:38:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Films */ + 1229639 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1960-er jierren]]. == Foarfallen == ;jannewaris *[[1 jannewaris|1]] - [[Samoä]] (yn 't earstoan noch ûnder de namme West-Samoä) wurdt ûnôfhinklik fan [[Nij-Seelân]]. *[[8 jannewaris|8]] - Yn [[Nederlân]] fynt de [[Treinramp by Harmelen]] plak, yn 'e [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Utert (provinsje)|Utert]], wêrby't 92 minsken omkomme. ;febrewaris *[[9 febrewaris|9]] - De [[Feriene Steaten]] formalisearje de rol dy't Amerikaanske militêre adviseurs oan 'e kant fan [[Súd-Fjetnam]] spylje yn 'e [[Fjetnamoarloch]]. * [[16 febrewaris|16]]-[[17 febrewaris|17]] - By de [[Stoarmfloed fan 1962]] oerstreame grutte dielen fan 'e [[Dútslân|Noarddútske]] kust. *[[20 febrewaris|20]] - [[Astronaut]] [[John Glenn]] wurdt de earste [[Feriene Steaten|Amerikaan]] dy't yn in [[baan (astronomy)|baan]] om 'e [[Ierde]] sirkelet. ;maart *[[18 maart|18]] - Mei de [[Ferdraggen fan Évian]] komt in ein oan 'e bloedige [[Algerynske Oarloch]] dy't de [[Frankryk|Frânsen]] yn harren [[koloanje]] [[Algerije]] tsjin 'e Algerynske [[nasjonalist]]en fiere. ;juny * [[1 juny|1]] - Yn [[Israel]] wurdt de [[nazy]]-[[oarlochsmisdie]]diger [[Adolf Eichmann]] [[ophinging (libbensbeëiniging)|ophongen]]. ;july *[[3 july|3]] - [[Algerije]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Frankryk]]. ;augustus * [[1 augustus|1]] - [[Gerrit Okkinga]], [[Dreeuwes Smedinga]] en [[Sjoerd Heeringa]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1962|109e]] [[PC]]. Drewis Smedinga wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]]. * [[5 augustus|5]] - Yn [[Súd-Afrika]] wurdt de [[negroïde ras|swarte]] [[minskerjochte]]-[[aktivist]] [[Nelson Mandela]] oppakt. Hy sil pas op [[11 febrewaris]] [[1990]] wer frijkomme. *[[6 augustus|6]] - [[Jamaika]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]]. * 6 - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[film]]stjer [[Marilyn Monroe]] wurdt [[dea]] oantroffen yn 'e [[sliepkeamer]] fan har [[wente]] yn [[Los Angeles]]. *[[31 augustus|31]] - [[Trinidad en Tobago]] wurde ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]]. ;septimber *[[30 septimber|30]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[John F. Kennedy]] lit federale troepen yngripe as [[gûverneur]] [[Ross Barnett]] fan [[Mississippy (steat)|Mississippy]] in [[rjochter]]lik [[fûnis]] negearret om [[James Meredith]] as earste [[negroïde]] [[studint]] ynskriuwe te litten oan 'e [[Universiteit fan Mississippy]]. ;oktober *[[9 oktober|9]] - [[Uganda]] wurdt ûnôfhinklik fan it [[Feriene Keninkryk]]. * [[11 oktober|11]] - Begjin fan it [[Twadde Fatikaansk Konsily]]. *[[16 oktober|16]]-[[28 oktober|28]] - De [[Sovjet-Uny]] besiket [[raket]]ten mei [[atoombom]]men nei bûnsgenoat [[Kuba]] te bringen en se dêr op te stellen. De [[Feriene Steaten]] wolle dat tsjin eltse priis foarkomme en blokkearje de oanfier fan 'e raketten. Mei dizze [[Kubakrisis]] komt de wrâld gefaarlike ticht by in [[oarloch]] tusken de beide supermachten. *[[20 oktober|20]] - De [[Sineesk-Yndiaaske Oarloch]] brekt út as [[troepen]] fan 'e [[Folksrepublyk Sina]] de Yndiaaske steaten [[Kasjmier]] en [[Aruchal Pradesh]] binnenfalle. ;novimber *[[21 novimber|21]] - De [[Sineesk-Yndiaaske Oarloch]] einiget mei in klinkende oerwinning foar [[Sina]]. De Sinezen ûntromje daliks it meastepart fan it ferovere gebiet, mar hâlde [[Aksai Chin]], in diel fan [[Kasjmier]], foargoed beset. ;desimber * [[16 desimber|16]] - De [[Fryske Nasjonale Partij]] (FNP) wurdt oprjochte. ;datum ûnbekend * - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[natuerkundige]] [[Nick Holonyak]] makket it earste [[dioade]]-lampke ([[led]]). == Berne == ;jannewaris * [[4 jannewaris|4]] - [[Peter Steele]], Amerikaansk bassist en sjonger († [[2010]]) * [[17 jannewaris|17]] - [[Nanne Tepper]], Nederlânsk skriuwer († [[2012]]) ;febrewaris * [[1 febrewaris|1]] - [[Nico Rienks]], Nederlânsk roeier * [[10 febrewaris|10]] - [[Cliff Burton]], Amerikaansk bassist († [[1986]]) * [[10 febrewaris|10]] - [[Pieter Jan Leeuwerink]], Nederlânsk follyballer († [[2004]]) * [[16 febrewaris|16]] - [[Helena de Boer]], Frysk skriuwster en tekeneresse * [[22 febrewaris|22]] - [[Steve Irwin]], Australysk natoerfilmer en dieretúndirekteur († [[2006]]) * [[24 febrewaris|24]] - [[Teri Weigel]], Amerikaansk neakenmodel en pornoaktrise ;maart * [[12 maart|12]] - [[Milika Peterzon]], Nederlânsk presintatrise * [[13 maart|13]] - [[Joop Bierma]], Frysk keatser ;april * [[4 april|4]] - [[Janneke Spoelstra]], Frysk skriuwster en oersetster * [[5 april|5]] - [[Sander Simons]], Nederlânsk nijslêzer en sjoernalist († [[2010]]) * [[6 april|6]] - [[Annejet van der Zijl]], Frysk skriuwster en historika * [[13 april|13]] - [[Hillel Slovak]], Amerikaansk gitarist († [[1988]]) * [[17 april|17]] - [[Sjoukje Iedema]], Frysk keunstneresse ;juny * [[15 juny|15]] - [[Tineke de Jager-Van der Zee]], Frysk skriuwster * [[19 juny|19]] - [[Peter Bradshaw]], Ingelsk filmkritikus * [[26 juny|26]] - [[Steven de Jong]], Frysk regisseur en filmprodusint ;july * [[18 july|18]] - [[Jack Irons]], Amerikaansk drummer * [[24 july|24]] - [[Sigga]], Iislânsk sjongster * [[31 july|31]] - [[Wesley Snipes]], Amerikaansk akteur ;augustus * [[6 augustus|6]] - [[Michelle Yeoh]], Maleizysk aktrise * [[17 augustus|17]] - [[Laura Resnick]], Amerikaansk skriuwster ;septimber * [[15 septimber|15]] - [[Jane Lindskold]], Amerikaansk skriuwster * [[24 septimber|24]] - [[Nia Vardalos]], Kanadeesk-Amerikaansk aktrise en senarioskriuwster ;oktober * [[15 oktober|15]] - [[Alpita de Jong]], Frysk letterkundige, essayiste en oersetster * [[16 oktober|16]] - [[Flea]], Australysk-Amerikaansk bassist ;novimber * [[1 novimber|1]] - [[Anthony Kiedis]], Amerikaansk sjonger * [[10 novimber|10]] - [[Rosemary Church]], Noardiersk-Australysk nijslêzeresse * [[12 novimber|12]] - [[Jon Dough]], Amerikaansk pornoakteur († [[2006]]) * [[14 novimber|14]] - [[Laura San Giacomo]], Amerikaansk aktrise * [[15 novimber|15]] - [[Jeroen Willems]], Nederlânsk akteur en sjonger († [[2012]]) * [[18 novimber|18]] - [[Kirk Hammett]], Amerikaansk gitarist ;desimber * [[1 desimber|1]] - [[Gail Z. Martin]], Amerikaansk skriuwster * [[1 desimber|1]] - [[Richard Jewell]], Amerikaansk befeiliger en wetshanthaver († [[2007]]) * [[16 desimber|16]] - [[Maruschka Detmers]], Nederlânsk aktrise ;''datum ûnbekend'' *[[Ian C. Esslemont]], Kanadeesk skriuwer *[[Anthony Lane]], Ingelsk film- en literatuerkritikus *[[David Midthunder]], Amerikaansk akteur == Ferstoarn == ;jannewaris * [[9 jannewaris|9]] - [[Jan Sjoerds Kuperus]], Frysk keatser (* [[1875]]) * [[17 jannewaris|17]] - [[Gerrit Achterberg]], Nederlânsk dichter (* [[1905]]) ;febrewaris * [[14 febrewaris|14]] - [[David van Embden]], Nederlânsk politikus (* [[1875]]) * [[18 febrewaris|18]] - [[Philippe Cattiau]], Frânsk skermer (* [[1892]]) ;maart * [[10 maart|10]] - [[Edwin Argo]], Amerikaansk hynstesporter (* [[1895]]) ;april * [[3 april|3]] - [[S.H. de Roos]], Frysk letter- en boekbânûntwerper en keunstner (* [[1877]]) * [[13 april|13]] - [[P.H. Ritter jr.]], Nederlands letterkundige (* [[1882]]) * [[26 april|26]] - [[Pieter Horjus]], Frysk winkelman en amateur-archeolooch (* [[1887]]) ;maaie * [[17 maaie|17]] - [[Cornelis Reisma]], Frysk skilder, yllustrator en glêzenier (* [[1902]]) * [[26 maaie|26]] - [[Charles Day]], Amerikaansk roeier (* [[1914]]) ;juny * [[1 juny|1]] - [[Adolf Eichmann]], Dútsk oarlochsmisdiediger (* [[1906]]) * [[6 juny|6]] - [[Yves Klein]], Frânsk keunstskilder (* [[1928]]) * [[13 juny|13]] - [[Teatske Alzum]], Frysk skriuwster (* [[1899]]) * [[16 juny|16]] - [[Hans Kirk]], Deensk skriuwer (* [[1898]]) * [[27 juny|27]] - [[Maria Dermoût]], Nederlânsk-Yndysk skriuwster (* [[1888]]) ;july * [[6 july|6]] - [[William Faulkner]], Amerikaansk skriuwer (* [[1897]]) ;augustus * [[5 augustus|5]] - [[Marilyn Monroe]] (Norma Jean Baker), Amerikaansk aktrise en sekssymboal (* [[1926]]) * [[24 augustus|24]] - [[Shorty Templeman]], Amerikaansk autokoereur (* [[1919]]) ;septimber * [[5 september|5]] - [[Joseph Rock]], Eastenryksk-Amerikaansk antropolooch, botanikus, fotograaf, taalkundige, ûntdekkingsreizger en skriuwer (* [[1884]]) * [[7 septimber|7]] - [[Karen Blixen]], Deensk skriuwster (* [[1885]]) * [[21 septimber|21]] - [[Manuel Andrada]], Argentynsk polo spiler (* [[1890]]) ;oktober * [[10 oktober|10]] - [[Trygve Gulbranssen]], Noarsk skriuwer (* [[1894]]) * [[11 oktober|11]] - [[Emile Poilvé]], Frânsk wrakselder (* [[1903]]) * [[17 oktober|17]] - [[Natalja Gontsjarova]], Russysk keunstskilder (* [[1881]]) ;novimber * [[3 novimber|3]] - [[Anton van Loon]], Nederlânsk toulûker (* [[1888]]) * [[3 novimber|3]] - [[Oswald Wenckebach]], Nederlânsk keunstner (* [[1895]]) * [[7 novimber|7]] - [[Eleanor Roosevelt]], Amerikaansk presidintsfrou (* [[1884]]) * [[18 novimber|18]] - [[Niels Bohr]], Deensk natuerkundige en Nobelpriiswinner (* [[1885]]) * [[21 novimber|21]] - [[Francis Amyot]], Kanadeesk kanoër (* [[1904]]) * [[28 novimber|28]] - keninginne [[Wilhelmina fan de Nederlannen]] (* [[1880]]) ;desimber * [[12 desimber|12]] - [[David Bueno de Mesquita]], Nederlânk keunstner (* [[1889]]) * [[15 desimber|15]] - [[Charles Laughton]], Ingelsk akteur en regisseur (* [[1899]]) ==Literatuer== ;romans * [[Rink van der Velde]], ''Jûn Healwei Tolven'' <small>(debútroman)</small> * [[Elie Wiesel]], ''[[La Ville de la Chance]]'' <small>(oerset yn it [[Frysk]] as ''De Stêd fan it Lok'')</small> ==Films== * ''[[Dr. No (film)|Dr. No]]'' * ''[[How the West Was Won (film)|How the West Was Won]]'' * ''[[The Longest Day (film)|The Longest Day]]'' * ''[[De Overval (film)|De Overval]]'' {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1962| ]] [[Kategory:20e iuw]] 3nih2yd17yk9ww0n97ht56wx1dk6o4a 0 2042 1229494 1219258 2026-05-08T16:35:47Z ~2026-27929-91 57985 Nederlands naar frysk 1229494 wikitext text/x-wiki {{Oar|It lân yn [[Jeropa]]|Nederlân (betsjuttings)}} {{Ynfoboks lân | namme1 = Keninkryk fan de Nederlannen | namme2 = Koninkrijk der Nederlanden | namme3 = | namme_Frysk_koart = Nederlân | flagge = Flag of the Netherlands.svg | wapen = Royal coat of arms of the Netherlands.svg | motto = Je maintiendrai | motto_oersetting = Ik sil hânhave | folksliet = [[Wilhelmus]] | folksliet_muzyk = United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg | folksliet_keninklik = | folksliet_keninklik_muzyk = | lizzing = EU-Netherlands.svg | haadstêd = [[Amsterdam]] | offisjele_taal1 = [[Nederlânsk]] | offisjele_taal2 = | offisjele_taal3 = | offisjele_taal4 = | offisjele_taal5 = | offisjele_taal6 = | offisjele_minderheidstaal1 = [[Frysk]]¹ | offisjele_minderheidstaal2 = [[Ingelsk]]² | offisjele_minderheidstaal3 = [[Papiamintsk]]² | offisjele_minderheidstaal4 = | offisjele_minderheidstaal5 = | offisjele_minderheidstaal6 = | erkende_streektaal1 = | erkende_streektaal2 = | erkende_streektaal3 = | erkende_streektaal4 = | erkende_streektaal5 = | erkende_streektaal6 = | steatsfoarm = [[Konstitúsjonele monargy]] | presidint = | steatshaad = [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Kening Willem-Alexander]] | regearlieder = [[Rob Jetten]] | ûnôfhinklikheid = 1581 | oerflak = 41.543 km² | dêrfan lân = 33.647 km² | dêrfan wetter = 7.896 km² | ynwennertal = 18.044.027 <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/83474NED/table?ts=1768508658545 Bevolkingsontwikkeling; maand en jaar], StatLine - CBS</ref> | ynwennertal_datum = jannewaris 2025 | befolkingstichtens = 434 ynwenners/km² | munt = [[Euro]] (EUR) | tiidsône = [[Midden-Europeeske Tiid|MET]] | ferskil_UTC = +1 | simmertiid = [[Midden-Europeeske Simmertiid|MEST]] | simmertiid_ferskil_UTC = +2 | nasjonale_feestdei1 = [[27 april]] <small>([[Keningsdei]])</small> | nasjonale_feestdei2 = [[5 maaie]] <small>([[Befrijingsdei]])</small> | nasjonale_feestdei3 = | ynternet = .nl | telefoan = +31 | ISO_3166 = NL, NLD, 528<ref name="lânkoade">[https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:NL Online Browsing Platform - Netherlands.] ''International Organization for Standardization''. Rieplachte op 3 maart 2018.</ref> | noat1 = Yn [[Fryslân]] hat it [[Frysk]] de status fan offisjele taal, lykas it [[Nederlânsk]]. | noat2 = Op [[Bonêre]], [[Sint-Eustasius]] en [[Saba]] binne benjonken it [[Nederlânsk]] ek it [[Papiamintsk]] en it [[Ingelsk]] offisjele talen. | noat3 = | noat4 = | noat5 = | noat6 = | noat7 = | noat8 = }} '''Nederlân''' (''Nederland'') is yn fan ´e fjouwer lânnen binnen 't Keningkryk der Nederlannen. It lân leit yn it westen fan [[Jeropa]]. De trije bysûndere gemeenten lizze yn Amerika, yn it Karibisk gebiid. Mei 18.044.000 ynwenners yn 2025, en mei in oerflak fan 41.543 km² (wêrfan 7.896 km² wetter). De haadstêd is [[Amsterdam]] en de kening fan de monargy is sûnt 2013 [[kening Willem-Alexander]]. == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan Nederlân}} Yn de [[prehistoarje]] hawwe der sûnt de [[Iistiid]] al jagers libbe yn de hegere gebieten fan it lân. Yn de lêste milenniums foar Kristus kaam dêr lânbou by. De [[histoarje]] begjint foar Nederlân mei de Romeinen dy't benammen besuden de [[Ryn]] taholden. Yn harren tiid waarden de earste stêden stifte. De Romeinen rommen it om [[400]] hinne it fjild foar de [[Franken]] en [[Friezen]] dy't mekoar de hearskippij bestriden hawwe oer it midden fan Nederlân. Om [[800]] hinne behearsket [[Karel de Grutte]] mei grutte parten fan [[skiednis fan Jeropa|Jeropa]] ek hiel Nederlân. In ryk fan de Franken waard troch erfopfolging slit; ien fan de gefolgen dêrfan wie dat men yn Nederlân gjin ferwar hie tsjin oanfallen fan de [[Wytsingen]]. Nei [[1000]] kaam in ein oan dy ynfallen, en gie it yn West-Jeropa sa bêst dat de lokale hearren harren gebiet begûnen út te wreidzjen. Dit late yn de [[14e iuw]] ta de partijtiid, dy't úteinliks troch de [[Habsburger]]s einige waard. Sy makken [[de Nederlannen]] ta in ienheid, dêr't fan [[1568]] ôf, it noardlike part him ûnôfhinklik fan makke. Dizze [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] bestie oant de [[Frânske tiid]], doe't it lân yn fazen part fan it [[Frânske Keizerryk]] waard. Nei de Frânske tiid waard yn [[1814]] Nederlân in [[Keninkryk fan de Nederlannen|keninkryk]], earst mei ek de súdlike Nederlannen derby, en mei [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] yn in [[personele uny]], mar úteinlik mei ûngefear de hjoeddeiske grinzen. Yn de [[Earste Wrâldkriich]] wie Nederlân neutraal, mar troch de oarloch wie de see net feilich, en de hannel en it iten rûnen tebek. Nei de oarloch gie it gau better, oant de [[Krisisjierren]]. Hjirnei kaam, tagelyk mei it opbetterjen, yn Jeropa it [[faksisme]], wat late ta de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn [[1940]] waard Nederlân ynnaam troch [[Dútslân]], en earst yn [[1945]] wer befrijd. Troch de Dútske ynfal yn Nederlân waard dúdlik dat de Nederlânske neutraliteit by ynternasjonale konflikten net altyd feilich te stellen wie. It neutraliteitstinken ferdwûn nei de Twadde Wrâldkriich en Nederlân slute him oan by de [[Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje|NAFO]]. Yn 1951 rjochte Nederlân mei Dútslân, Frankryk, Belgje, Lúksemboarch en Itaalje de [[Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel]] op (foarrinner fan de [[Europeeske Uny]]. Yn 1944 waard de [[Benelúks]] oprjochte, dy't sûnt 1960 de status fan in ekonomyske uny hat. Maatskiplik feroare yn de sechtiger jierren gâns. De [[ferpyldering]] waard fuort nei de oarloch al minder fanselssprekkend. De ledetallen en de ynfloed fan de tsjerke waarden lytser. Troch de massamedia koenen de minsken ienfâldiger te witten komme hoe't minsken yn oare pylders libben en tochten. Mei troch de massamedia en de oangeande demokratisearring waarden de minsken hieltyd selsstanniger en fielden net mear de needsaak om de foarskriften út de eigen pylder te folgjen. ===Histoaryske steatsfoarmen fan Nederlân=== * [[1581]] – [[1795]]: [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] * [[1795]] – [[1801]]: [[Bataafske Republyk]] * [[1801]] – [[1806]]: [[Bataafsk Mienebest|Bataafsk Mienebêst]] * [[1806]] – [[1810]]: [[Keninkryk Hollân]] * [[1810]] – [[1813]]: ''ûnderdiel fan it Keizerryk Frankryk'' * [[1813]] – [[1815]]: [[Soeverein Foarstedom fan de Feriene Nederlannen]] * [[1815]] – [[1839]]: [[Feriene Keninkryk fan de Nederlannen]] * [[1839]] – hjoed: [[Keninkryk fan de Nederlannen]] == Geografy == [[Ofbyld:nl-kaart-10-10-10.png|thumb|right|Kaart fan Nederlân<br /> <small>boarne: [[The World Factbook CIA]]</small>]] Nederlân leit yn it noardwesten fan Jeropa en wurdt begrinzge troch de [[Noardsee]] yn it westen en noarden, [[Dútslân]] yn it easten, en [[Belgje]] yn it suden. De lângrinzen binne yn totaal 1027 km lang, de kust hat in langte fan 451 km. Yn it Karibysk gebiet lizze noch trije eilannen dy't ûnderdiel binne fan Nederlân. === Hichte === Nederlân is foarme as in [[rivierdelta]], dy't it heechst is yn it súdeasten, en nei alle kanten omleech rint. It heechste punt fan de Nederlân is de [[Mount Scenery]] mei 877 meter, it heechste punt fan ''de 12 provinsjes'' is de [[Faalserberch]] mei 322 meter. It djipste punt leit yn de [[Súdplaspolder]] yn de gemeente [[Nijtsjerk oan de Isel]], mei 6,76 meter ûnder [[Amsterdamsk peil]]. Grutte parten fan it lân binne ferlern oan en weromwûn op de see. De helte fan it lân is dan ek net heger as in meter boppe seenivo, en in fearn fan it lân leit sels ûnder seenivo. Dat betsjut dat sûnder diken in fearn fan it lân normaal ûnder wetter stean soe, en mear as de helte by elts heech wetter oerspield wurde soe. Ien fan de Nederlânske provinsjes, [[Flevolân]] bestiet hielendal út polders, en leit kompleet ûnder seenivo. Utsein [[Limboarch]] hawwe alle oare provinsjes ek lytsere as gruttere stikken lân dy't ûnder seenivo lizze. === Eilannen === Grutte parten fan Nederlân kinne sjoen wurde as eilannen, om't rivieren en fearten der oan alle kanten omhinne rinne. Ek hawwe der tiden west dêr't de see fierder ynkrongen wie en der dêrmei ek mear eilannen yn Nederlân wienen, dy't no wer lânfêst binne. Lykwols hat Nederlân ek no noch sân eilannen yn see: de [[waadeilannen]] [[Teksel]], [[Flylân]], [[Skylge]], [[It Gryn]], [[It Amelân]], [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]] en [[Rottum (eilân)|Rottum]]. Yn it súdwesten fan it lân binne de measte grutte eilannen no troch damen ferbûn, mar se wurde al noch as eilannen sjoen: [[Goeree-Oerflakkee]], [[Skouwen-Duvelân]], [[Noard-Bevelân]], [[Súd-Bevelân]] en [[Walcheren]]. Tusken dizze grutte eilannen lizze lykwols ek noch in protte lytsere, net oandamme eilannen. Yn de [[Markermar]] kinne de eilannen [[Pampus]] en [[Marken]] neamd wurde. Yn oare marren en op de rivieren is noch in grut tal oare eilannen te finen. Sûnt 10 oktober 2010 hat Nederlân trije bysûndere gemeenten yn it Karibysk gebiet derby krigen dy't dêrfoar ûnderdiel wienen fan it [[Keninkryk fan de Nederlannen]]. Dy trije gemeenten binne de eilannen [[Bonêre]], [[Sint Eustaasjes]] und [[Saba]]. === Rivieren === Trije Jeropeeske rivieren komme út it suden nei Nederlân, en rinne dêr nei it westen nei de [[Noardsee]]: de [[Ryn]], de [[Maas]] en de [[Skelde]]. Nei alle gedachten is dizze rjochtingsferoaring ta stân kaam troch it iis dat ûnder de lêste [[iistiid]] healwei oer Nederlân lei. De Ryn en de Maas hawwe de râne fan it iis bylâns in mienskiplike delta foarme, mei de [[Waal]]/[[Merwede]] as de [[haadstream]] yn it midden. De [[Isel]], in sydearm fan de Ryn dy't nei it noarden rint, is mooglik de rin fan de Ryn fan foar de iistiid. === Klimaat === Nederlân hat ûnder ynfloed fan de [[Noardsee]] in myld seeklimaat. Yn de simmer binne de temperatueren oan 'e kust in bytsje kâlder as yn it binnenlân, yn de winter lizze de temperatueren oan 'e kust justjes heger. It klimaat wurdt beynfloede troch de Midden-Europeeske westewyn. Neffens de [[klimaatklassifikaasje fan Köppen]] falt Nederlân yn de yndieling ''Cfb.'' (tuskenbeiden seeklimaat).<ref>[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Aktuele wrâldkaart neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen], sjoen op 3 juny 2013.</ref> De trochsnee deitemperatuer yn july hinget om de 16&nbsp;°C. De trochsnee deitemperatuer yn jannewaris is om-ende-by de 3&nbsp;°C. De kust hat de measte sinne, mei op sommige plakken sa'n 1600 oeren per jier. De Achterhoeke hat de minste sinne, mei sa'n 1450 oeren yn 't jier. De trochsnee reinfal beslacht sa'n 832,5 mm yn 't jier. De measte rein falt yn ‘e neisimmer en it begjin fan de hjerst, yn de winter falt it minste reinwetter. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | Moanne ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maart ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Apr ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maaie ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aug ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Okt ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Des ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Yn 't jier |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Heechste temp. ea metten °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 17,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 20,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 25,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 32,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 35,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 38,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 37,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 38,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 35,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 30,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 21,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 17,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''38,6'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maks. trochsneed temp. °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 5,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 6,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 10,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 14,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 18,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 20,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 22,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 22,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 19,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 14,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 9,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 6,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''14,1'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Min. trochsneed temp. °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0,2 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 2,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 4,1 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 7,8 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 10,5 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 12,8 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 12,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 9,9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 6,9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 3,6 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 1,0 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | <center>'''6,0'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Leechste temp. ea metten °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -27,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -26,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -20,7 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -9,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -5,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -1,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 0,7 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 1,3 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -3,7 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -8,5 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -14,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -22,3 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''-27,4'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Reinfal yn mm | style="background: #FFFFFF;" | 69,9 | style="background: #FFFFFF;" | 55,8 | style="background: #FFFFFF;" | 66,8 | style="background: #FFFFFF;" | 42,3 | style="background: #FFFFFF;" | 61,9 | style="background: #FFFFFF;" | 65,6 | style="background: #FFFFFF;" | 81,1 | style="background: #FFFFFF;" | 72,9 | style="background: #FFFFFF;" | 78,1 | style="background: #FFFFFF;" | 82,8 | style="background: #FFFFFF;" | 79,8 | style="background: #FFFFFF;" | 75,8 | style="background: #FFFFFF;" | <center>'''832,5'''</center> |- |} <center><small>Boarne: KNMI mjittingen yn it tiidrek 1901-2010 yn De Bilt <ref>[http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_260.pdf waargemiddelden] en [http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn260/5-extremen/260_extremen.pdf ekstremen] (1971-2000)</ref></small></center> == Demografy == [[Ofbyld:Nederlandgodsdienst1849-de.PNG|thumb|Religieuze tsjinstellings yn it jier 1849.]] Nederlân hat 18.046.000 ynwenners (2025). Ferlike mei de rest fan Europa is de Nederlânske befolking de lêste oardel iuw relatyf fluch groeid: 3 miljoen yn 1850, 5 miljoen yn 1900, 10 miljoen yn 1950, en 16 miljoen yn it jier 2000 . Ferliking: de Belgyske befolking groeide fan oardel kear sa grut as Nederlân (4,5 miljoen yn 1850) nei rom in tredde lytser (10 miljoen yn 2000). It Sintraal Buro foar de Statistyk ferwachte dat de befolking sil tanimme sil nei in maksimum fan 17,5 miljoen yn 2038, en dat dêrnei it ynwennertal lytser wurde sil. Mei in befolkingstichtens fan 536 ynwenners/km² (lân, 2025) heart Nederlân by de 30 tichstbefolkste lannen fan de wrâld. Nederlân hat gjin in stêd mei mear as in miljoen ynwenners; wol binne krapoan 30 gemeenten dy't mear as 100.000 ynwenners hawwe. De fjouwer grutste stêden binne Amsterdam, Rotterdam, De Haach en Utrecht, dy't alle fjouwer yn it westen fan it lân lizze. De stêdekloft dêr't dy fjouwer stêden ûnderdiel fan binne wurdt de [[Rânestêd]] neamd, dêr't sa'n 40 % fan de hiele Nederlânske befolking wennet. Súd-Hollân is mei mear as trije en in heal miljoen ynwenners de provinsje mei de measte ynwenners, dêrnei komme Noard-Hollân en Noard-Brabân (beide mear as twa miljoen). Yn de lêstneamde provinsje foarmje de fiif stêden fan ''BrabantStad'' in oare belangrike stedsregio dy't goed is foar 20 % fan de yndustriële produksje fan Nederlân. Yn it easten binne Arnhim-Nymwegen en Twentestad twa lytsere agglomeraasjes, yn it súdeasten leit de stedsregio Súd-Limburch mei de stêden Maastricht, Sittard, Geleen, Heerlen en Kerkrade. Dêrneist binne der ferskate stêden dy't op regionaal nivo in wichtige funksje hawwe, lykas Grins en Ljouwert yn it noarden en Maastricht yn it suden. Yn totaal wennet 82 % fan de Nederlanners yn in stedsgebiet. Nederlân hat troch de iuwwen hinne in aardich wat ymmigraasje hân. Neffens de sifers fan it CBS fan 1 jannewaris 2005 is 80,9 fan% de befolking Nederlânsk, 2,4 Yndonesysk, 2,4 Dútsk, 2,2 Turksk, 2,0 Surinaamsk, 1,9 Marokkaansk, 0,8 Antilliaansk en Arubaans en 6,0 % oars. Yn it tiidrek 1845-1860 en de earste 20 jier nei 1945 binne ek relatyf grutte oantallen Nederlanners emigrearre, benammen nei de Feriene Steaten, Kanada, Austraalje, Súd-afrika en Nij-seelân. Sûnt 2005 binne de Friezen erkend as nasjonale minderheid ûnder it [[Ramtferdrach foar it hoedzjen fan nasjonale minderheden|Ramtferdrach oangeande de Beskerming fan Nasjonale Minderheden]]. De offisjele lânstaal is it Nederlânsk. Regionaal binne it [[Frysk]], [[Ingelsk]] en [[Papiamintsk]] amtlike talen. It Frysk is yn de provinsje Fryslân in offisjele taal. Op it eilân [[Bonêre]] is it Papiamintsk in offisjele taal, en op de eilannen Saba en Sint Eastatius is it Ingelsk in offisjele taal. De offisjele talen wurde regionaal brûkt yn it iepenbier bestjoer, en as fiertaal op ferskate skoallen. Yn it jier 2008 wie 42 persint fan de Nederlânske befolking net leauwich. Fan de minsken dy't wol leauwich binne wie 29 persint katolyk, 9 persint herfoarme, 6 persint protestantsk en 4 persint reformearre. Sa'n 4 persint fan de befolking is moslim, it boedisme wurdt troch krapoan 1 persint fan de befolking oanhongen. It hindoeïsme is justsjes lytser as it boedisme, en it tal leauwigen dat ûnder it joadendom falt is minder as in heale persint. === Grutste stêden === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! align=center style="background:#FF9999;" colspan="7"| Grutste stêden fan Nederlân |- ! rowspan=11 | <br />[[Ofbyld:KeizersgrachtReguliersgrachtAmsterdam.jpg|border|150px|Amsterdam]]<br />[[Amsterdam]]<br />[[Ofbyld:Rotterdam erasmusbrug.jpg|border|150px|Rotterdam]]<br />[[Rotterdam]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Plak ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Stêd ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Provinsje ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Ynwennertal ! rowspan=11 | <br />[[Ofbyld:The Hague Hoftoren.jpg|border|150px|De Haach]]<br />[[De Haach]]<br />[[Ofbyld:Domuitzicht8.jpg|border|150px|Utert]]<br />[[Utert (stêd)|Utert]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Amsterdam]]''' || [[Noard-Hollân]] || 905.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Rotterdam]]''' || [[Súd-Hollân]] || 652.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[De Haach]]''' || [[Súd-Hollân]] || 548.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Utert (stêd)|Utert]]''' || [[Utert (provinsje)|Utert]] || 359.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Eindhoven]]''' || [[Noard-Brabân]] || 236.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 || align="left" | '''[[Grins (stêd)|Grins]]''' || [[Grinslân]] || 233.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 || align="left" | '''[[Tilburch]]''' || [[Noard-Brabân]] || 222.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Almeare]]''' || [[Flevolân]] || 215.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Breda]]''' || [[Noard-Brabân]] || 184.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Nymwegen]]''' || [[Gelderlân]] || 177.000 |- | colspan="11" align=left style="background:#f5f5f5;" | <center>De ynwennertallen binne oernommen fan it CBS (sifers 2021), Amsterdam april 2022</center> |} == Polityk == [[Ofbyld:Den Haag Binnenhof.jpg|thumb|It Binnenhôf yn De Haach is it sintrum fan de Nederlânske polityk.]] {{Apart|Polityk yn Nederlân}} It Nederlânske parlemint, de [[wetjouwende macht]], is part oer twa keamers, de Earste Keamer (75 sitten) en de Twadde Keamer (150 sitten). De steatsfoarm is in konstitúsjonele monargy mei in parlemintêre demokrasy. Alhoewol't de haadstêd Amsterdam is, hat De Haach de funksje fan regearingsstêd. De [[Utfierende macht|útfierende macht]] is yn hannen fan de kening en it kabinet (sûnt 2026 it [[kabinet-Jetten]]). De [[rjochterlike macht]] is yn hannen fan de rjochters en offisieren fan jústysje. === Partijen yn de Twadde Keamer === De neikommende politike partijen binne sûnt de [[Twadde Keamerferkiezings (2025)|ferkiezings fan 2025]] yn de [[Twadde Keamer]] fertsjinwurdige: {| style="width:80%;" |- | colspan="15" style="text-align:center;"| |- | style="background:#A6A7A9; text-align:center; width:50%;"|<span style="color:white;">'''26'''</span> | style="background:#ee0000; text-align:center; width:50%;"|<span style="color:white;">'''26'''</span> | style="background:#262B6A; text-align:center; width:40%;"|<span style="color:white;">'''22'''</span> | style="background:#99CC33; text-align:center; width:35%;"|<span style="color:white;">'''20'''</span> | style="background:#01A737; text-align:center; width:30%;"|<span style="color:white;">'''18'''</span> | style="background:#800080; text-align:center; width:20%;"|<span style="color:white;">'''9'''</span> | style="background:#339933; text-align:center; width:18%;"|<span style="color:white;">'''7'''</span> | style="background:#B22222; text-align:center; width:15%;"|<span style="color:white;">'''4'''</span> | style="background:#41BAC1; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#55AA33; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#6F0D13; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#EE7C10; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#01AECD; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#A6A7A9; text-align:center; width:12%;"|<span style="color:white;">'''2'''</span> | style="background:#A6A7A9; text-align:center; width:10%;"|<span style="color:white;">'''1'''</span> |- | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#01A737;"><small>[[Demokraten 66|D66]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#A6A7A9;"><small>[[Partij foar de Frijheid|PVV]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#262B6A;"><small>[[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#ee0000;"><small>[[GrienLinks|GL]]-[[Partij fan de Arbeid|PvdA]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#339933;"><small>[[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[JA21]] | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#6F0D13;"><small>[[Foarum foar Demokrasy|FVD]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[BBB]] | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#41BAC1;"><small>[[DENK]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#EE7C10;"><small>[[Steatkundich Grifformearde Partij|SGP]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#55AA33;"><small>[[Partij foar de Dieren|PvdD]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#01AECD;"><small>[[KristenUny|CU]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#B22222;"><small>[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[50PLUS|50+]] | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[Volt (partij)|Volt]] |} === Ynternasjonale gearwurking === Nederlân is in oprjochtingslid fan de [[Benelúks]] ([[1944]]), de [[Feriene Naasjes]] ([[1945]]), de [[Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje]] ([[1949]]), de [[Rie fan Jeropa]] ([[1949]]) en de [[Jeropeeske Uny]] ([[1957]]). === Bestjoerlike yndieling === [[Ofbyld:Map provinces Netherlands-fy.svg|thumb|De tolve provinsjes]] De earste laach fan bestjoer is it parlemint yn [[De Haach]]. It twadde bestjoerlike nivo leit by de [[provinsje]]s: * [[Fryslân]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Grinslân]] - [[Grins (stêd)|Grins]] * [[Drinte]] - [[Assen]] * [[Oerisel]] - [[Swol]] * [[Gelderlân]] - [[Arnhim]] * [[Utert (provinsje)|Utert]] - [[Utert (stêd)|Utert]] * [[Flevolân]] - [[Lelystêd]] * [[Noard-Hollân]] - [[Haarlim]] * [[Súd-Hollân]] - [[De Haach]] * [[Seelân]] - [[Middelburch (stêd)|Middelburch]] * [[Noard-Brabân]] - [[De Bosk]] * [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] - [[Maastricht]] {{Apart|Provinsjes fan Nederlân}} De tredde bestjoerslaach is de gemeente, der binne meiïnoar 342 gemeenten (2024). It tal gemeenten feroaret lykwols hurd troch gemeentlike weryndielings. {{Apart|List fan Nederlânske gemeenten}} === Militêr === ;Struktuer De Nederlânske definsje hat in [[lânmacht]], [[loftmacht]], [[marine]] en marresjausse.<br /> ;Mankracht Yn 2008 wienen der 3.950.825 Nederlânske mannen fan tusken de 16-49 jier.<br /> Dêrfan wienen 3.233.773 fit foar militêre tsjinst.<br /> Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 105.735.<br /> ;Budzjet Militêr budzjet $9,4 miljard (2004).<br /> Persintaazje fan it BYP 1,6 % (2004). == Kultuer == === Sport === [[Fuotbal]] is de meast populêre sport yn Nederlân. De [[KNFB]] is de organisaasje dy’t yn Nederlân de fuotbalkompetysjes en -eveneminten organisearret. In oare populêre sport is it [[reedriden]] mei eveneminten lykas de [[Alvestêdetocht]]. De oarsprong fan it [[kuorbal]] leit yn Nederlân, krekt as de Fryske sporten [[fierljeppen]] en [[keatsen]]. Yn 1900 die Nederlân foar it earst mei oan de [[Olympyske Simmerspullen 1900|Olympyske Spullen]]. === Literatuer === De Nederlânske oersetting fan de bibel wie yn [[1637]] klear. Yn de tiid fan de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] wie [[Joost van den Vondel]] de meast ferneamde dichter fan de [[Nederlânsk]]e taal. De trije belangrykste skriuwers foar de Nederlânske literatuer yn de twadde helte fan de [[20e iuw]] wienen [[Harry Mulisch]], [[Willem Frederik Hermans]] und [[Gerard Reve]]. [[Gysbert Japiks]] hat foar de Fryske [[renêssânse]] tige wichtich west. Yn de 19e iuw waard de [[Fryske literatuer]] beskieden troch de [[bruorren Halbertsma]]. De Fryske bibeloersetting (âlde en nije testamint) wie yn 1943 klear. [[Rink van der Velde]] is ien fan de bêst ferkeapjende skriuwers fan de 20e iuw. == Ekonomy & ynfrastruktuer == [[BYP]] per persoan is [[$]]39.000 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 3% lânbou, 21% yndustry en 76% tsjinsten. === Transport === Wichtichste havens binne Amsterdam, IJmuiden, Rotterdam, Terneuzen, Flissingen, [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Delfsyl]]. Amsterdam (Schiphol) hat it grutste fleanfjild fan Nederlân, oare grutte fleanfjilden binne dy fan Grins (Eelde), Eindhoven, Rotterdam en Maastrich (Maastricht-Aachen Airport). De maksimum snelheid op de [[autodyk]] is 130 km/h.<br /> Nederlân hat (2006):<br /> 134.981 km ferhurde dyk.<br /> 2.797 km spoardyk.<br /> 6.211 km farwetter. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{commonscat|Netherlands}} }} {{Nederlân}} {{EU}} [[Kategory:Nederlân| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Eigner fan Skiermûntseach]] [[Kategory:Keninkryk]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1581]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1810]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1813]] ckmgif30rzxut2lgj85l0lgsvdmfcjv 1229495 1229494 2026-05-08T16:54:52Z Kneppelfreed 2013 red 1229495 wikitext text/x-wiki {{Oar|It lân yn [[Jeropa]]|Nederlân (betsjuttings)}} {{Ynfoboks lân | namme1 = Keninkryk fan de Nederlannen | namme2 = Koninkrijk der Nederlanden | namme3 = | namme_Frysk_koart = Nederlân | flagge = Flag of the Netherlands.svg | wapen = Royal coat of arms of the Netherlands.svg | motto = Je maintiendrai | motto_oersetting = Ik sil hânhave | folksliet = [[Wilhelmus]] | folksliet_muzyk = United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg | folksliet_keninklik = | folksliet_keninklik_muzyk = | lizzing = EU-Netherlands.svg | haadstêd = [[Amsterdam]] | offisjele_taal1 = [[Nederlânsk]] | offisjele_taal2 = | offisjele_taal3 = | offisjele_taal4 = | offisjele_taal5 = | offisjele_taal6 = | offisjele_minderheidstaal1 = [[Frysk]]¹ | offisjele_minderheidstaal2 = [[Ingelsk]]² | offisjele_minderheidstaal3 = [[Papiamintsk]]² | offisjele_minderheidstaal4 = | offisjele_minderheidstaal5 = | offisjele_minderheidstaal6 = | erkende_streektaal1 = | erkende_streektaal2 = | erkende_streektaal3 = | erkende_streektaal4 = | erkende_streektaal5 = | erkende_streektaal6 = | steatsfoarm = [[Konstitúsjonele monargy]] | presidint = | steatshaad = [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Kening Willem-Alexander]] | regearlieder = [[Rob Jetten]] | ûnôfhinklikheid = 1581 | oerflak = 41.543 km² | dêrfan lân = 33.647 km² | dêrfan wetter = 7.896 km² | ynwennertal = 18.044.027 <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/83474NED/table?ts=1768508658545 Bevolkingsontwikkeling; maand en jaar], StatLine - CBS</ref> | ynwennertal_datum = jannewaris 2025 | befolkingstichtens = 434 ynwenners/km² | munt = [[Euro]] (EUR) | tiidsône = [[Midden-Europeeske Tiid|MET]] | ferskil_UTC = +1 | simmertiid = [[Midden-Europeeske Simmertiid|MEST]] | simmertiid_ferskil_UTC = +2 | nasjonale_feestdei1 = [[27 april]] <small>([[Keningsdei]])</small> | nasjonale_feestdei2 = [[5 maaie]] <small>([[Befrijingsdei]])</small> | nasjonale_feestdei3 = | ynternet = .nl | telefoan = +31 | ISO_3166 = NL, NLD, 528<ref name="lânkoade">[https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:NL Online Browsing Platform - Netherlands.] ''International Organization for Standardization''. Rieplachte op 3 maart 2018.</ref> | noat1 = Yn [[Fryslân]] hat it [[Frysk]] de status fan offisjele taal, lykas it [[Nederlânsk]]. | noat2 = Op [[Bonêre]], [[Sint-Eustasius]] en [[Saba]] binne benjonken it [[Nederlânsk]] ek it [[Papiamintsk]] en it [[Ingelsk]] offisjele talen. | noat3 = | noat4 = | noat5 = | noat6 = | noat7 = | noat8 = }} '''Nederlân''' ([[Nederlânsk]]: ''Nederland'', [[Papiamintsk]]: ''Hulanda'')) is ienn fan ´e fjouwer [[lannen]] yn it [[Keninkryk fan de Nederlannen]]. It lân leit foar it grutste part yn it noardwesten fan [[Jeropa]]. De trije bysûndere gemeenten lizze yn it [[wrâlddiel]] [[Amearika (kontinint)|Amearika]], yn it [[Karibysk Gebiet]]. Mei 18.044.000 ynwenners yn 2025, en mei in oerflak fan 41.543 km² (wêrfan 7.896 km² wetter). De haadstêd is [[Amsterdam]] en de kening fan de monargy is sûnt 2013 [[kening Willem-Alexander]]. == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan Nederlân}} Yn de [[prehistoarje]] hawwe der sûnt de [[Iistiid]] al jagers libbe yn de hegere gebieten fan it lân. Yn de lêste milenniums foar Kristus kaam dêr lânbou by. De [[histoarje]] begjint foar Nederlân mei de Romeinen dy't benammen besuden de [[Ryn]] taholden. Yn harren tiid waarden de earste stêden stifte. De Romeinen rommen it om [[400]] hinne it fjild foar de [[Franken]] en [[Friezen]] dy't mekoar de hearskippij bestriden hawwe oer it midden fan Nederlân. Om [[800]] hinne behearsket [[Karel de Grutte]] mei grutte parten fan [[skiednis fan Jeropa|Jeropa]] ek hiel Nederlân. In ryk fan de Franken waard troch erfopfolging slit; ien fan de gefolgen dêrfan wie dat men yn Nederlân gjin ferwar hie tsjin oanfallen fan de [[Wytsingen]]. Nei [[1000]] kaam in ein oan dy ynfallen, en gie it yn West-Jeropa sa bêst dat de lokale hearren harren gebiet begûnen út te wreidzjen. Dit late yn de [[14e iuw]] ta de partijtiid, dy't úteinliks troch de [[Habsburger]]s einige waard. Sy makken [[de Nederlannen]] ta in ienheid, dêr't fan [[1568]] ôf, it noardlike part him ûnôfhinklik fan makke. Dizze [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] bestie oant de [[Frânske tiid]], doe't it lân yn fazen part fan it [[Frânske Keizerryk]] waard. Nei de Frânske tiid waard yn [[1814]] Nederlân in [[Keninkryk fan de Nederlannen|keninkryk]], earst mei ek de súdlike Nederlannen derby, en mei [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] yn in [[personele uny]], mar úteinlik mei ûngefear de hjoeddeiske grinzen. Yn de [[Earste Wrâldkriich]] wie Nederlân neutraal, mar troch de oarloch wie de see net feilich, en de hannel en it iten rûnen tebek. Nei de oarloch gie it gau better, oant de [[Krisisjierren]]. Hjirnei kaam, tagelyk mei it opbetterjen, yn Jeropa it [[faksisme]], wat late ta de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn [[1940]] waard Nederlân ynnaam troch [[Dútslân]], en earst yn [[1945]] wer befrijd. Troch de Dútske ynfal yn Nederlân waard dúdlik dat de Nederlânske neutraliteit by ynternasjonale konflikten net altyd feilich te stellen wie. It neutraliteitstinken ferdwûn nei de Twadde Wrâldkriich en Nederlân slute him oan by de [[Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje|NAFO]]. Yn 1951 rjochte Nederlân mei Dútslân, Frankryk, Belgje, Lúksemboarch en Itaalje de [[Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel]] op (foarrinner fan de [[Europeeske Uny]]. Yn 1944 waard de [[Benelúks]] oprjochte, dy't sûnt 1960 de status fan in ekonomyske uny hat. Maatskiplik feroare yn de sechtiger jierren gâns. De [[ferpyldering]] waard fuort nei de oarloch al minder fanselssprekkend. De ledetallen en de ynfloed fan de tsjerke waarden lytser. Troch de massamedia koenen de minsken ienfâldiger te witten komme hoe't minsken yn oare pylders libben en tochten. Mei troch de massamedia en de oangeande demokratisearring waarden de minsken hieltyd selsstanniger en fielden net mear de needsaak om de foarskriften út de eigen pylder te folgjen. ===Histoaryske steatsfoarmen fan Nederlân=== * [[1581]] – [[1795]]: [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] * [[1795]] – [[1801]]: [[Bataafske Republyk]] * [[1801]] – [[1806]]: [[Bataafsk Mienebest|Bataafsk Mienebêst]] * [[1806]] – [[1810]]: [[Keninkryk Hollân]] * [[1810]] – [[1813]]: ''ûnderdiel fan it Keizerryk Frankryk'' * [[1813]] – [[1815]]: [[Soeverein Foarstedom fan de Feriene Nederlannen]] * [[1815]] – [[1839]]: [[Feriene Keninkryk fan de Nederlannen]] * [[1839]] – hjoed: [[Keninkryk fan de Nederlannen]] == Geografy == [[Ofbyld:nl-kaart-10-10-10.png|thumb|right|Kaart fan Nederlân<br /> <small>boarne: [[The World Factbook CIA]]</small>]] Nederlân leit yn it noardwesten fan Jeropa en wurdt begrinzge troch de [[Noardsee]] yn it westen en noarden, [[Dútslân]] yn it easten, en [[Belgje]] yn it suden. De lângrinzen binne yn totaal 1027 km lang, de kust hat in langte fan 451 km. Yn it Karibysk gebiet lizze noch trije eilannen dy't ûnderdiel binne fan Nederlân. === Hichte === Nederlân is foarme as in [[rivierdelta]], dy't it heechst is yn it súdeasten, en nei alle kanten omleech rint. It heechste punt fan de Nederlân is de [[Mount Scenery]] mei 877 meter, it heechste punt fan ''de 12 provinsjes'' is de [[Faalserberch]] mei 322 meter. It djipste punt leit yn de [[Súdplaspolder]] yn de gemeente [[Nijtsjerk oan de Isel]], mei 6,76 meter ûnder [[Amsterdamsk peil]]. Grutte parten fan it lân binne ferlern oan en weromwûn op de see. De helte fan it lân is dan ek net heger as in meter boppe seenivo, en in fearn fan it lân leit sels ûnder seenivo. Dat betsjut dat sûnder diken in fearn fan it lân normaal ûnder wetter stean soe, en mear as de helte by elts heech wetter oerspield wurde soe. Ien fan de Nederlânske provinsjes, [[Flevolân]] bestiet hielendal út polders, en leit kompleet ûnder seenivo. Utsein [[Limboarch]] hawwe alle oare provinsjes ek lytsere as gruttere stikken lân dy't ûnder seenivo lizze. === Eilannen === Grutte parten fan Nederlân kinne sjoen wurde as eilannen, om't rivieren en fearten der oan alle kanten omhinne rinne. Ek hawwe der tiden west dêr't de see fierder ynkrongen wie en der dêrmei ek mear eilannen yn Nederlân wienen, dy't no wer lânfêst binne. Lykwols hat Nederlân ek no noch sân eilannen yn see: de [[waadeilannen]] [[Teksel]], [[Flylân]], [[Skylge]], [[It Gryn]], [[It Amelân]], [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]] en [[Rottum (eilân)|Rottum]]. Yn it súdwesten fan it lân binne de measte grutte eilannen no troch damen ferbûn, mar se wurde al noch as eilannen sjoen: [[Goeree-Oerflakkee]], [[Skouwen-Duvelân]], [[Noard-Bevelân]], [[Súd-Bevelân]] en [[Walcheren]]. Tusken dizze grutte eilannen lizze lykwols ek noch in protte lytsere, net oandamme eilannen. Yn de [[Markermar]] kinne de eilannen [[Pampus]] en [[Marken]] neamd wurde. Yn oare marren en op de rivieren is noch in grut tal oare eilannen te finen. Sûnt 10 oktober 2010 hat Nederlân trije bysûndere gemeenten yn it Karibysk gebiet derby krigen dy't dêrfoar ûnderdiel wienen fan it [[Keninkryk fan de Nederlannen]]. Dy trije gemeenten binne de eilannen [[Bonêre]], [[Sint Eustaasjes]] und [[Saba]]. === Rivieren === Trije Jeropeeske rivieren komme út it suden nei Nederlân, en rinne dêr nei it westen nei de [[Noardsee]]: de [[Ryn]], de [[Maas]] en de [[Skelde]]. Nei alle gedachten is dizze rjochtingsferoaring ta stân kaam troch it iis dat ûnder de lêste [[iistiid]] healwei oer Nederlân lei. De Ryn en de Maas hawwe de râne fan it iis bylâns in mienskiplike delta foarme, mei de [[Waal]]/[[Merwede]] as de [[haadstream]] yn it midden. De [[Isel]], in sydearm fan de Ryn dy't nei it noarden rint, is mooglik de rin fan de Ryn fan foar de iistiid. === Klimaat === Nederlân hat ûnder ynfloed fan de [[Noardsee]] in myld seeklimaat. Yn de simmer binne de temperatueren oan 'e kust in bytsje kâlder as yn it binnenlân, yn de winter lizze de temperatueren oan 'e kust justjes heger. It klimaat wurdt beynfloede troch de Midden-Europeeske westewyn. Neffens de [[klimaatklassifikaasje fan Köppen]] falt Nederlân yn de yndieling ''Cfb.'' (tuskenbeiden seeklimaat).<ref>[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Aktuele wrâldkaart neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen], sjoen op 3 juny 2013.</ref> De trochsnee deitemperatuer yn july hinget om de 16&nbsp;°C. De trochsnee deitemperatuer yn jannewaris is om-ende-by de 3&nbsp;°C. De kust hat de measte sinne, mei op sommige plakken sa'n 1600 oeren per jier. De Achterhoeke hat de minste sinne, mei sa'n 1450 oeren yn 't jier. De trochsnee reinfal beslacht sa'n 832,5 mm yn 't jier. De measte rein falt yn ‘e neisimmer en it begjin fan de hjerst, yn de winter falt it minste reinwetter. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | Moanne ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maart ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Apr ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maaie ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aug ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Okt ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Des ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Yn 't jier |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Heechste temp. ea metten °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 17,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 20,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 25,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 32,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 35,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 38,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 37,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 38,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 35,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 30,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 21,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 17,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''38,6'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maks. trochsneed temp. °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 5,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 6,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 10,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 14,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 18,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 20,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 22,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 22,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 19,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 14,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 9,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 6,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''14,1'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Min. trochsneed temp. °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0,2 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 2,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 4,1 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 7,8 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 10,5 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 12,8 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 12,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 9,9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 6,9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 3,6 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 1,0 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | <center>'''6,0'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Leechste temp. ea metten °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -27,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -26,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -20,7 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -9,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -5,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -1,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 0,7 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 1,3 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -3,7 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -8,5 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -14,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -22,3 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''-27,4'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Reinfal yn mm | style="background: #FFFFFF;" | 69,9 | style="background: #FFFFFF;" | 55,8 | style="background: #FFFFFF;" | 66,8 | style="background: #FFFFFF;" | 42,3 | style="background: #FFFFFF;" | 61,9 | style="background: #FFFFFF;" | 65,6 | style="background: #FFFFFF;" | 81,1 | style="background: #FFFFFF;" | 72,9 | style="background: #FFFFFF;" | 78,1 | style="background: #FFFFFF;" | 82,8 | style="background: #FFFFFF;" | 79,8 | style="background: #FFFFFF;" | 75,8 | style="background: #FFFFFF;" | <center>'''832,5'''</center> |- |} <center><small>Boarne: KNMI mjittingen yn it tiidrek 1901-2010 yn De Bilt <ref>[http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_260.pdf waargemiddelden] en [http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn260/5-extremen/260_extremen.pdf ekstremen] (1971-2000)</ref></small></center> == Demografy == [[Ofbyld:Nederlandgodsdienst1849-de.PNG|thumb|Religieuze tsjinstellings yn it jier 1849.]] Nederlân hat 18.046.000 ynwenners (2025). Ferlike mei de rest fan Europa is de Nederlânske befolking de lêste oardel iuw relatyf fluch groeid: 3 miljoen yn 1850, 5 miljoen yn 1900, 10 miljoen yn 1950, en 16 miljoen yn it jier 2000 . Ferliking: de Belgyske befolking groeide fan oardel kear sa grut as Nederlân (4,5 miljoen yn 1850) nei rom in tredde lytser (10 miljoen yn 2000). It Sintraal Buro foar de Statistyk ferwachte dat de befolking sil tanimme sil nei in maksimum fan 17,5 miljoen yn 2038, en dat dêrnei it ynwennertal lytser wurde sil. Mei in befolkingstichtens fan 536 ynwenners/km² (lân, 2025) heart Nederlân by de 30 tichstbefolkste lannen fan de wrâld. Nederlân hat gjin in stêd mei mear as in miljoen ynwenners; wol binne krapoan 30 gemeenten dy't mear as 100.000 ynwenners hawwe. De fjouwer grutste stêden binne Amsterdam, Rotterdam, De Haach en Utrecht, dy't alle fjouwer yn it westen fan it lân lizze. De stêdekloft dêr't dy fjouwer stêden ûnderdiel fan binne wurdt de [[Rânestêd]] neamd, dêr't sa'n 40 % fan de hiele Nederlânske befolking wennet. Súd-Hollân is mei mear as trije en in heal miljoen ynwenners de provinsje mei de measte ynwenners, dêrnei komme Noard-Hollân en Noard-Brabân (beide mear as twa miljoen). Yn de lêstneamde provinsje foarmje de fiif stêden fan ''BrabantStad'' in oare belangrike stedsregio dy't goed is foar 20 % fan de yndustriële produksje fan Nederlân. Yn it easten binne Arnhim-Nymwegen en Twentestad twa lytsere agglomeraasjes, yn it súdeasten leit de stedsregio Súd-Limburch mei de stêden Maastricht, Sittard, Geleen, Heerlen en Kerkrade. Dêrneist binne der ferskate stêden dy't op regionaal nivo in wichtige funksje hawwe, lykas Grins en Ljouwert yn it noarden en Maastricht yn it suden. Yn totaal wennet 82 % fan de Nederlanners yn in stedsgebiet. Nederlân hat troch de iuwwen hinne in aardich wat ymmigraasje hân. Neffens de sifers fan it CBS fan 1 jannewaris 2005 is 80,9 fan% de befolking Nederlânsk, 2,4 Yndonesysk, 2,4 Dútsk, 2,2 Turksk, 2,0 Surinaamsk, 1,9 Marokkaansk, 0,8 Antilliaansk en Arubaans en 6,0 % oars. Yn it tiidrek 1845-1860 en de earste 20 jier nei 1945 binne ek relatyf grutte oantallen Nederlanners emigrearre, benammen nei de Feriene Steaten, Kanada, Austraalje, Súd-afrika en Nij-seelân. Sûnt 2005 binne de Friezen erkend as nasjonale minderheid ûnder it [[Ramtferdrach foar it hoedzjen fan nasjonale minderheden|Ramtferdrach oangeande de Beskerming fan Nasjonale Minderheden]]. De offisjele lânstaal is it Nederlânsk. Regionaal binne it [[Frysk]], [[Ingelsk]] en [[Papiamintsk]] amtlike talen. It Frysk is yn de provinsje Fryslân in offisjele taal. Op it eilân [[Bonêre]] is it Papiamintsk in offisjele taal, en op de eilannen Saba en Sint Eastatius is it Ingelsk in offisjele taal. De offisjele talen wurde regionaal brûkt yn it iepenbier bestjoer, en as fiertaal op ferskate skoallen. Yn it jier 2008 wie 42 persint fan de Nederlânske befolking net leauwich. Fan de minsken dy't wol leauwich binne wie 29 persint katolyk, 9 persint herfoarme, 6 persint protestantsk en 4 persint reformearre. Sa'n 4 persint fan de befolking is moslim, it boedisme wurdt troch krapoan 1 persint fan de befolking oanhongen. It hindoeïsme is justsjes lytser as it boedisme, en it tal leauwigen dat ûnder it joadendom falt is minder as in heale persint. === Grutste stêden === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! align=center style="background:#FF9999;" colspan="7"| Grutste stêden fan Nederlân |- ! rowspan=11 | <br />[[Ofbyld:KeizersgrachtReguliersgrachtAmsterdam.jpg|border|150px|Amsterdam]]<br />[[Amsterdam]]<br />[[Ofbyld:Rotterdam erasmusbrug.jpg|border|150px|Rotterdam]]<br />[[Rotterdam]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Plak ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Stêd ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Provinsje ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Ynwennertal ! rowspan=11 | <br />[[Ofbyld:The Hague Hoftoren.jpg|border|150px|De Haach]]<br />[[De Haach]]<br />[[Ofbyld:Domuitzicht8.jpg|border|150px|Utert]]<br />[[Utert (stêd)|Utert]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Amsterdam]]''' || [[Noard-Hollân]] || 905.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Rotterdam]]''' || [[Súd-Hollân]] || 652.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[De Haach]]''' || [[Súd-Hollân]] || 548.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Utert (stêd)|Utert]]''' || [[Utert (provinsje)|Utert]] || 359.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Eindhoven]]''' || [[Noard-Brabân]] || 236.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 || align="left" | '''[[Grins (stêd)|Grins]]''' || [[Grinslân]] || 233.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 || align="left" | '''[[Tilburch]]''' || [[Noard-Brabân]] || 222.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Almeare]]''' || [[Flevolân]] || 215.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Breda]]''' || [[Noard-Brabân]] || 184.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Nymwegen]]''' || [[Gelderlân]] || 177.000 |- | colspan="11" align=left style="background:#f5f5f5;" | <center>De ynwennertallen binne oernommen fan it CBS (sifers 2021), Amsterdam april 2022</center> |} == Polityk == [[Ofbyld:Den Haag Binnenhof.jpg|thumb|It Binnenhôf yn De Haach is it sintrum fan de Nederlânske polityk.]] {{Apart|Polityk yn Nederlân}} It Nederlânske parlemint, de [[wetjouwende macht]], is part oer twa keamers, de Earste Keamer (75 sitten) en de Twadde Keamer (150 sitten). De steatsfoarm is in konstitúsjonele monargy mei in parlemintêre demokrasy. Alhoewol't de haadstêd Amsterdam is, hat De Haach de funksje fan regearingsstêd. De [[Utfierende macht|útfierende macht]] is yn hannen fan de kening en it kabinet (sûnt 2026 it [[kabinet-Jetten]]). De [[rjochterlike macht]] is yn hannen fan de rjochters en offisieren fan jústysje. === Partijen yn de Twadde Keamer === De neikommende politike partijen binne sûnt de [[Twadde Keamerferkiezings (2025)|ferkiezings fan 2025]] yn de [[Twadde Keamer]] fertsjinwurdige: {| style="width:80%;" |- | colspan="15" style="text-align:center;"| |- | style="background:#A6A7A9; text-align:center; width:50%;"|<span style="color:white;">'''26'''</span> | style="background:#ee0000; text-align:center; width:50%;"|<span style="color:white;">'''26'''</span> | style="background:#262B6A; text-align:center; width:40%;"|<span style="color:white;">'''22'''</span> | style="background:#99CC33; text-align:center; width:35%;"|<span style="color:white;">'''20'''</span> | style="background:#01A737; text-align:center; width:30%;"|<span style="color:white;">'''18'''</span> | style="background:#800080; text-align:center; width:20%;"|<span style="color:white;">'''9'''</span> | style="background:#339933; text-align:center; width:18%;"|<span style="color:white;">'''7'''</span> | style="background:#B22222; text-align:center; width:15%;"|<span style="color:white;">'''4'''</span> | style="background:#41BAC1; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#55AA33; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#6F0D13; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#EE7C10; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#01AECD; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#A6A7A9; text-align:center; width:12%;"|<span style="color:white;">'''2'''</span> | style="background:#A6A7A9; text-align:center; width:10%;"|<span style="color:white;">'''1'''</span> |- | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#01A737;"><small>[[Demokraten 66|D66]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#A6A7A9;"><small>[[Partij foar de Frijheid|PVV]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#262B6A;"><small>[[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#ee0000;"><small>[[GrienLinks|GL]]-[[Partij fan de Arbeid|PvdA]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#339933;"><small>[[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[JA21]] | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#6F0D13;"><small>[[Foarum foar Demokrasy|FVD]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[BBB]] | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#41BAC1;"><small>[[DENK]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#EE7C10;"><small>[[Steatkundich Grifformearde Partij|SGP]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#55AA33;"><small>[[Partij foar de Dieren|PvdD]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#01AECD;"><small>[[KristenUny|CU]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#B22222;"><small>[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[50PLUS|50+]] | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[Volt (partij)|Volt]] |} === Ynternasjonale gearwurking === Nederlân is in oprjochtingslid fan de [[Benelúks]] ([[1944]]), de [[Feriene Naasjes]] ([[1945]]), de [[Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje]] ([[1949]]), de [[Rie fan Jeropa]] ([[1949]]) en de [[Jeropeeske Uny]] ([[1957]]). === Bestjoerlike yndieling === [[Ofbyld:Map provinces Netherlands-fy.svg|thumb|De tolve provinsjes]] De earste laach fan bestjoer is it parlemint yn [[De Haach]]. It twadde bestjoerlike nivo leit by de [[provinsje]]s: * [[Fryslân]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Grinslân]] - [[Grins (stêd)|Grins]] * [[Drinte]] - [[Assen]] * [[Oerisel]] - [[Swol]] * [[Gelderlân]] - [[Arnhim]] * [[Utert (provinsje)|Utert]] - [[Utert (stêd)|Utert]] * [[Flevolân]] - [[Lelystêd]] * [[Noard-Hollân]] - [[Haarlim]] * [[Súd-Hollân]] - [[De Haach]] * [[Seelân]] - [[Middelburch (stêd)|Middelburch]] * [[Noard-Brabân]] - [[De Bosk]] * [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] - [[Maastricht]] {{Apart|Provinsjes fan Nederlân}} De tredde bestjoerslaach is de gemeente, der binne meiïnoar 342 gemeenten (2024). It tal gemeenten feroaret lykwols hurd troch gemeentlike weryndielings. {{Apart|List fan Nederlânske gemeenten}} === Militêr === ;Struktuer De Nederlânske definsje hat in [[lânmacht]], [[loftmacht]], [[marine]] en marresjausse.<br /> ;Mankracht Yn 2008 wienen der 3.950.825 Nederlânske mannen fan tusken de 16-49 jier.<br /> Dêrfan wienen 3.233.773 fit foar militêre tsjinst.<br /> Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 105.735.<br /> ;Budzjet Militêr budzjet $9,4 miljard (2004).<br /> Persintaazje fan it BYP 1,6 % (2004). == Kultuer == === Sport === [[Fuotbal]] is de meast populêre sport yn Nederlân. De [[KNFB]] is de organisaasje dy’t yn Nederlân de fuotbalkompetysjes en -eveneminten organisearret. In oare populêre sport is it [[reedriden]] mei eveneminten lykas de [[Alvestêdetocht]]. De oarsprong fan it [[kuorbal]] leit yn Nederlân, krekt as de Fryske sporten [[fierljeppen]] en [[keatsen]]. Yn 1900 die Nederlân foar it earst mei oan de [[Olympyske Simmerspullen 1900|Olympyske Spullen]]. === Literatuer === De Nederlânske oersetting fan de bibel wie yn [[1637]] klear. Yn de tiid fan de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] wie [[Joost van den Vondel]] de meast ferneamde dichter fan de [[Nederlânsk]]e taal. De trije belangrykste skriuwers foar de Nederlânske literatuer yn de twadde helte fan de [[20e iuw]] wienen [[Harry Mulisch]], [[Willem Frederik Hermans]] und [[Gerard Reve]]. [[Gysbert Japiks]] hat foar de Fryske [[renêssânse]] tige wichtich west. Yn de 19e iuw waard de [[Fryske literatuer]] beskieden troch de [[bruorren Halbertsma]]. De Fryske bibeloersetting (âlde en nije testamint) wie yn 1943 klear. [[Rink van der Velde]] is ien fan de bêst ferkeapjende skriuwers fan de 20e iuw. == Ekonomy & ynfrastruktuer == [[BYP]] per persoan is [[$]]39.000 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 3% lânbou, 21% yndustry en 76% tsjinsten. === Transport === Wichtichste havens binne Amsterdam, IJmuiden, Rotterdam, Terneuzen, Flissingen, [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Delfsyl]]. Amsterdam (Schiphol) hat it grutste fleanfjild fan Nederlân, oare grutte fleanfjilden binne dy fan Grins (Eelde), Eindhoven, Rotterdam en Maastrich (Maastricht-Aachen Airport). De maksimum snelheid op de [[autodyk]] is 130 km/h.<br /> Nederlân hat (2006):<br /> 134.981 km ferhurde dyk.<br /> 2.797 km spoardyk.<br /> 6.211 km farwetter. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{commonscat|Netherlands}} }} {{Nederlân}} {{EU}} [[Kategory:Nederlân| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Eigner fan Skiermûntseach]] [[Kategory:Keninkryk]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1581]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1810]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1813]] rfgonri83gal4yg8ycglekgab8m6owi 1229496 1229495 2026-05-08T16:55:27Z Kneppelfreed 2013 1229496 wikitext text/x-wiki {{Oar|It lân yn [[Jeropa]]|Nederlân (betsjuttings)}} {{Ynfoboks lân | namme1 = Keninkryk fan de Nederlannen | namme2 = Koninkrijk der Nederlanden | namme3 = | namme_Frysk_koart = Nederlân | flagge = Flag of the Netherlands.svg | wapen = Royal coat of arms of the Netherlands.svg | motto = Je maintiendrai | motto_oersetting = Ik sil hânhave | folksliet = [[Wilhelmus]] | folksliet_muzyk = United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg | folksliet_keninklik = | folksliet_keninklik_muzyk = | lizzing = EU-Netherlands.svg | haadstêd = [[Amsterdam]] | offisjele_taal1 = [[Nederlânsk]] | offisjele_taal2 = | offisjele_taal3 = | offisjele_taal4 = | offisjele_taal5 = | offisjele_taal6 = | offisjele_minderheidstaal1 = [[Frysk]]¹ | offisjele_minderheidstaal2 = [[Ingelsk]]² | offisjele_minderheidstaal3 = [[Papiamintsk]]² | offisjele_minderheidstaal4 = | offisjele_minderheidstaal5 = | offisjele_minderheidstaal6 = | erkende_streektaal1 = | erkende_streektaal2 = | erkende_streektaal3 = | erkende_streektaal4 = | erkende_streektaal5 = | erkende_streektaal6 = | steatsfoarm = [[Konstitúsjonele monargy]] | presidint = | steatshaad = [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Kening Willem-Alexander]] | regearlieder = [[Rob Jetten]] | ûnôfhinklikheid = 1581 | oerflak = 41.543 km² | dêrfan lân = 33.647 km² | dêrfan wetter = 7.896 km² | ynwennertal = 18.044.027 <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/83474NED/table?ts=1768508658545 Bevolkingsontwikkeling; maand en jaar], StatLine - CBS</ref> | ynwennertal_datum = jannewaris 2025 | befolkingstichtens = 434 ynwenners/km² | munt = [[Euro]] (EUR) | tiidsône = [[Midden-Europeeske Tiid|MET]] | ferskil_UTC = +1 | simmertiid = [[Midden-Europeeske Simmertiid|MEST]] | simmertiid_ferskil_UTC = +2 | nasjonale_feestdei1 = [[27 april]] <small>([[Keningsdei]])</small> | nasjonale_feestdei2 = [[5 maaie]] <small>([[Befrijingsdei]])</small> | nasjonale_feestdei3 = | ynternet = .nl | telefoan = +31 | ISO_3166 = NL, NLD, 528<ref name="lânkoade">[https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:NL Online Browsing Platform - Netherlands.] ''International Organization for Standardization''. Rieplachte op 3 maart 2018.</ref> | noat1 = Yn [[Fryslân]] hat it [[Frysk]] de status fan offisjele taal, lykas it [[Nederlânsk]]. | noat2 = Op [[Bonêre]], [[Sint-Eustasius]] en [[Saba]] binne benjonken it [[Nederlânsk]] ek it [[Papiamintsk]] en it [[Ingelsk]] offisjele talen. | noat3 = | noat4 = | noat5 = | noat6 = | noat7 = | noat8 = }} '''Nederlân''' ([[Nederlânsk]]: ''Nederland'', [[Papiamintsk]]: ''Hulanda'') is ienn fan ´e fjouwer [[lannen]] yn it [[Keninkryk fan de Nederlannen]]. It lân leit foar it grutste part yn it noardwesten fan [[Jeropa]]. De trije bysûndere gemeenten lizze yn it [[wrâlddiel]] [[Amearika (kontinint)|Amearika]], yn it [[Karibysk Gebiet]]. Mei 18.044.000 ynwenners yn 2025, en mei in oerflak fan 41.543 km² (wêrfan 7.896 km² wetter). De haadstêd is [[Amsterdam]] en de kening fan de monargy is sûnt 2013 [[kening Willem-Alexander]]. == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan Nederlân}} Yn de [[prehistoarje]] hawwe der sûnt de [[Iistiid]] al jagers libbe yn de hegere gebieten fan it lân. Yn de lêste milenniums foar Kristus kaam dêr lânbou by. De [[histoarje]] begjint foar Nederlân mei de Romeinen dy't benammen besuden de [[Ryn]] taholden. Yn harren tiid waarden de earste stêden stifte. De Romeinen rommen it om [[400]] hinne it fjild foar de [[Franken]] en [[Friezen]] dy't mekoar de hearskippij bestriden hawwe oer it midden fan Nederlân. Om [[800]] hinne behearsket [[Karel de Grutte]] mei grutte parten fan [[skiednis fan Jeropa|Jeropa]] ek hiel Nederlân. In ryk fan de Franken waard troch erfopfolging slit; ien fan de gefolgen dêrfan wie dat men yn Nederlân gjin ferwar hie tsjin oanfallen fan de [[Wytsingen]]. Nei [[1000]] kaam in ein oan dy ynfallen, en gie it yn West-Jeropa sa bêst dat de lokale hearren harren gebiet begûnen út te wreidzjen. Dit late yn de [[14e iuw]] ta de partijtiid, dy't úteinliks troch de [[Habsburger]]s einige waard. Sy makken [[de Nederlannen]] ta in ienheid, dêr't fan [[1568]] ôf, it noardlike part him ûnôfhinklik fan makke. Dizze [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] bestie oant de [[Frânske tiid]], doe't it lân yn fazen part fan it [[Frânske Keizerryk]] waard. Nei de Frânske tiid waard yn [[1814]] Nederlân in [[Keninkryk fan de Nederlannen|keninkryk]], earst mei ek de súdlike Nederlannen derby, en mei [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] yn in [[personele uny]], mar úteinlik mei ûngefear de hjoeddeiske grinzen. Yn de [[Earste Wrâldkriich]] wie Nederlân neutraal, mar troch de oarloch wie de see net feilich, en de hannel en it iten rûnen tebek. Nei de oarloch gie it gau better, oant de [[Krisisjierren]]. Hjirnei kaam, tagelyk mei it opbetterjen, yn Jeropa it [[faksisme]], wat late ta de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn [[1940]] waard Nederlân ynnaam troch [[Dútslân]], en earst yn [[1945]] wer befrijd. Troch de Dútske ynfal yn Nederlân waard dúdlik dat de Nederlânske neutraliteit by ynternasjonale konflikten net altyd feilich te stellen wie. It neutraliteitstinken ferdwûn nei de Twadde Wrâldkriich en Nederlân slute him oan by de [[Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje|NAFO]]. Yn 1951 rjochte Nederlân mei Dútslân, Frankryk, Belgje, Lúksemboarch en Itaalje de [[Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel]] op (foarrinner fan de [[Europeeske Uny]]. Yn 1944 waard de [[Benelúks]] oprjochte, dy't sûnt 1960 de status fan in ekonomyske uny hat. Maatskiplik feroare yn de sechtiger jierren gâns. De [[ferpyldering]] waard fuort nei de oarloch al minder fanselssprekkend. De ledetallen en de ynfloed fan de tsjerke waarden lytser. Troch de massamedia koenen de minsken ienfâldiger te witten komme hoe't minsken yn oare pylders libben en tochten. Mei troch de massamedia en de oangeande demokratisearring waarden de minsken hieltyd selsstanniger en fielden net mear de needsaak om de foarskriften út de eigen pylder te folgjen. ===Histoaryske steatsfoarmen fan Nederlân=== * [[1581]] – [[1795]]: [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] * [[1795]] – [[1801]]: [[Bataafske Republyk]] * [[1801]] – [[1806]]: [[Bataafsk Mienebest|Bataafsk Mienebêst]] * [[1806]] – [[1810]]: [[Keninkryk Hollân]] * [[1810]] – [[1813]]: ''ûnderdiel fan it Keizerryk Frankryk'' * [[1813]] – [[1815]]: [[Soeverein Foarstedom fan de Feriene Nederlannen]] * [[1815]] – [[1839]]: [[Feriene Keninkryk fan de Nederlannen]] * [[1839]] – hjoed: [[Keninkryk fan de Nederlannen]] == Geografy == [[Ofbyld:nl-kaart-10-10-10.png|thumb|right|Kaart fan Nederlân<br /> <small>boarne: [[The World Factbook CIA]]</small>]] Nederlân leit yn it noardwesten fan Jeropa en wurdt begrinzge troch de [[Noardsee]] yn it westen en noarden, [[Dútslân]] yn it easten, en [[Belgje]] yn it suden. De lângrinzen binne yn totaal 1027 km lang, de kust hat in langte fan 451 km. Yn it Karibysk gebiet lizze noch trije eilannen dy't ûnderdiel binne fan Nederlân. === Hichte === Nederlân is foarme as in [[rivierdelta]], dy't it heechst is yn it súdeasten, en nei alle kanten omleech rint. It heechste punt fan de Nederlân is de [[Mount Scenery]] mei 877 meter, it heechste punt fan ''de 12 provinsjes'' is de [[Faalserberch]] mei 322 meter. It djipste punt leit yn de [[Súdplaspolder]] yn de gemeente [[Nijtsjerk oan de Isel]], mei 6,76 meter ûnder [[Amsterdamsk peil]]. Grutte parten fan it lân binne ferlern oan en weromwûn op de see. De helte fan it lân is dan ek net heger as in meter boppe seenivo, en in fearn fan it lân leit sels ûnder seenivo. Dat betsjut dat sûnder diken in fearn fan it lân normaal ûnder wetter stean soe, en mear as de helte by elts heech wetter oerspield wurde soe. Ien fan de Nederlânske provinsjes, [[Flevolân]] bestiet hielendal út polders, en leit kompleet ûnder seenivo. Utsein [[Limboarch]] hawwe alle oare provinsjes ek lytsere as gruttere stikken lân dy't ûnder seenivo lizze. === Eilannen === Grutte parten fan Nederlân kinne sjoen wurde as eilannen, om't rivieren en fearten der oan alle kanten omhinne rinne. Ek hawwe der tiden west dêr't de see fierder ynkrongen wie en der dêrmei ek mear eilannen yn Nederlân wienen, dy't no wer lânfêst binne. Lykwols hat Nederlân ek no noch sân eilannen yn see: de [[waadeilannen]] [[Teksel]], [[Flylân]], [[Skylge]], [[It Gryn]], [[It Amelân]], [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]] en [[Rottum (eilân)|Rottum]]. Yn it súdwesten fan it lân binne de measte grutte eilannen no troch damen ferbûn, mar se wurde al noch as eilannen sjoen: [[Goeree-Oerflakkee]], [[Skouwen-Duvelân]], [[Noard-Bevelân]], [[Súd-Bevelân]] en [[Walcheren]]. Tusken dizze grutte eilannen lizze lykwols ek noch in protte lytsere, net oandamme eilannen. Yn de [[Markermar]] kinne de eilannen [[Pampus]] en [[Marken]] neamd wurde. Yn oare marren en op de rivieren is noch in grut tal oare eilannen te finen. Sûnt 10 oktober 2010 hat Nederlân trije bysûndere gemeenten yn it Karibysk gebiet derby krigen dy't dêrfoar ûnderdiel wienen fan it [[Keninkryk fan de Nederlannen]]. Dy trije gemeenten binne de eilannen [[Bonêre]], [[Sint Eustaasjes]] und [[Saba]]. === Rivieren === Trije Jeropeeske rivieren komme út it suden nei Nederlân, en rinne dêr nei it westen nei de [[Noardsee]]: de [[Ryn]], de [[Maas]] en de [[Skelde]]. Nei alle gedachten is dizze rjochtingsferoaring ta stân kaam troch it iis dat ûnder de lêste [[iistiid]] healwei oer Nederlân lei. De Ryn en de Maas hawwe de râne fan it iis bylâns in mienskiplike delta foarme, mei de [[Waal]]/[[Merwede]] as de [[haadstream]] yn it midden. De [[Isel]], in sydearm fan de Ryn dy't nei it noarden rint, is mooglik de rin fan de Ryn fan foar de iistiid. === Klimaat === Nederlân hat ûnder ynfloed fan de [[Noardsee]] in myld seeklimaat. Yn de simmer binne de temperatueren oan 'e kust in bytsje kâlder as yn it binnenlân, yn de winter lizze de temperatueren oan 'e kust justjes heger. It klimaat wurdt beynfloede troch de Midden-Europeeske westewyn. Neffens de [[klimaatklassifikaasje fan Köppen]] falt Nederlân yn de yndieling ''Cfb.'' (tuskenbeiden seeklimaat).<ref>[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Aktuele wrâldkaart neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen], sjoen op 3 juny 2013.</ref> De trochsnee deitemperatuer yn july hinget om de 16&nbsp;°C. De trochsnee deitemperatuer yn jannewaris is om-ende-by de 3&nbsp;°C. De kust hat de measte sinne, mei op sommige plakken sa'n 1600 oeren per jier. De Achterhoeke hat de minste sinne, mei sa'n 1450 oeren yn 't jier. De trochsnee reinfal beslacht sa'n 832,5 mm yn 't jier. De measte rein falt yn ‘e neisimmer en it begjin fan de hjerst, yn de winter falt it minste reinwetter. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | Moanne ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maart ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Apr ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maaie ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aug ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Okt ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Des ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Yn 't jier |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Heechste temp. ea metten °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 17,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 20,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 25,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 32,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 35,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 38,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 37,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 38,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 35,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 30,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 21,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 17,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''38,6'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maks. trochsneed temp. °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 5,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 6,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 10,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 14,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 18,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 20,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 22,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 22,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 19,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 14,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 9,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 6,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''14,1'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Min. trochsneed temp. °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0,2 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 2,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 4,1 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 7,8 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 10,5 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 12,8 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 12,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 9,9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 6,9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 3,6 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 1,0 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | <center>'''6,0'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Leechste temp. ea metten °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -27,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -26,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -20,7 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -9,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -5,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -1,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 0,7 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 1,3 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -3,7 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -8,5 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -14,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -22,3 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''-27,4'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Reinfal yn mm | style="background: #FFFFFF;" | 69,9 | style="background: #FFFFFF;" | 55,8 | style="background: #FFFFFF;" | 66,8 | style="background: #FFFFFF;" | 42,3 | style="background: #FFFFFF;" | 61,9 | style="background: #FFFFFF;" | 65,6 | style="background: #FFFFFF;" | 81,1 | style="background: #FFFFFF;" | 72,9 | style="background: #FFFFFF;" | 78,1 | style="background: #FFFFFF;" | 82,8 | style="background: #FFFFFF;" | 79,8 | style="background: #FFFFFF;" | 75,8 | style="background: #FFFFFF;" | <center>'''832,5'''</center> |- |} <center><small>Boarne: KNMI mjittingen yn it tiidrek 1901-2010 yn De Bilt <ref>[http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_260.pdf waargemiddelden] en [http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn260/5-extremen/260_extremen.pdf ekstremen] (1971-2000)</ref></small></center> == Demografy == [[Ofbyld:Nederlandgodsdienst1849-de.PNG|thumb|Religieuze tsjinstellings yn it jier 1849.]] Nederlân hat 18.046.000 ynwenners (2025). Ferlike mei de rest fan Europa is de Nederlânske befolking de lêste oardel iuw relatyf fluch groeid: 3 miljoen yn 1850, 5 miljoen yn 1900, 10 miljoen yn 1950, en 16 miljoen yn it jier 2000 . Ferliking: de Belgyske befolking groeide fan oardel kear sa grut as Nederlân (4,5 miljoen yn 1850) nei rom in tredde lytser (10 miljoen yn 2000). It Sintraal Buro foar de Statistyk ferwachte dat de befolking sil tanimme sil nei in maksimum fan 17,5 miljoen yn 2038, en dat dêrnei it ynwennertal lytser wurde sil. Mei in befolkingstichtens fan 536 ynwenners/km² (lân, 2025) heart Nederlân by de 30 tichstbefolkste lannen fan de wrâld. Nederlân hat gjin in stêd mei mear as in miljoen ynwenners; wol binne krapoan 30 gemeenten dy't mear as 100.000 ynwenners hawwe. De fjouwer grutste stêden binne Amsterdam, Rotterdam, De Haach en Utrecht, dy't alle fjouwer yn it westen fan it lân lizze. De stêdekloft dêr't dy fjouwer stêden ûnderdiel fan binne wurdt de [[Rânestêd]] neamd, dêr't sa'n 40 % fan de hiele Nederlânske befolking wennet. Súd-Hollân is mei mear as trije en in heal miljoen ynwenners de provinsje mei de measte ynwenners, dêrnei komme Noard-Hollân en Noard-Brabân (beide mear as twa miljoen). Yn de lêstneamde provinsje foarmje de fiif stêden fan ''BrabantStad'' in oare belangrike stedsregio dy't goed is foar 20 % fan de yndustriële produksje fan Nederlân. Yn it easten binne Arnhim-Nymwegen en Twentestad twa lytsere agglomeraasjes, yn it súdeasten leit de stedsregio Súd-Limburch mei de stêden Maastricht, Sittard, Geleen, Heerlen en Kerkrade. Dêrneist binne der ferskate stêden dy't op regionaal nivo in wichtige funksje hawwe, lykas Grins en Ljouwert yn it noarden en Maastricht yn it suden. Yn totaal wennet 82 % fan de Nederlanners yn in stedsgebiet. Nederlân hat troch de iuwwen hinne in aardich wat ymmigraasje hân. Neffens de sifers fan it CBS fan 1 jannewaris 2005 is 80,9 fan% de befolking Nederlânsk, 2,4 Yndonesysk, 2,4 Dútsk, 2,2 Turksk, 2,0 Surinaamsk, 1,9 Marokkaansk, 0,8 Antilliaansk en Arubaans en 6,0 % oars. Yn it tiidrek 1845-1860 en de earste 20 jier nei 1945 binne ek relatyf grutte oantallen Nederlanners emigrearre, benammen nei de Feriene Steaten, Kanada, Austraalje, Súd-afrika en Nij-seelân. Sûnt 2005 binne de Friezen erkend as nasjonale minderheid ûnder it [[Ramtferdrach foar it hoedzjen fan nasjonale minderheden|Ramtferdrach oangeande de Beskerming fan Nasjonale Minderheden]]. De offisjele lânstaal is it Nederlânsk. Regionaal binne it [[Frysk]], [[Ingelsk]] en [[Papiamintsk]] amtlike talen. It Frysk is yn de provinsje Fryslân in offisjele taal. Op it eilân [[Bonêre]] is it Papiamintsk in offisjele taal, en op de eilannen Saba en Sint Eastatius is it Ingelsk in offisjele taal. De offisjele talen wurde regionaal brûkt yn it iepenbier bestjoer, en as fiertaal op ferskate skoallen. Yn it jier 2008 wie 42 persint fan de Nederlânske befolking net leauwich. Fan de minsken dy't wol leauwich binne wie 29 persint katolyk, 9 persint herfoarme, 6 persint protestantsk en 4 persint reformearre. Sa'n 4 persint fan de befolking is moslim, it boedisme wurdt troch krapoan 1 persint fan de befolking oanhongen. It hindoeïsme is justsjes lytser as it boedisme, en it tal leauwigen dat ûnder it joadendom falt is minder as in heale persint. === Grutste stêden === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! align=center style="background:#FF9999;" colspan="7"| Grutste stêden fan Nederlân |- ! rowspan=11 | <br />[[Ofbyld:KeizersgrachtReguliersgrachtAmsterdam.jpg|border|150px|Amsterdam]]<br />[[Amsterdam]]<br />[[Ofbyld:Rotterdam erasmusbrug.jpg|border|150px|Rotterdam]]<br />[[Rotterdam]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Plak ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Stêd ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Provinsje ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Ynwennertal ! rowspan=11 | <br />[[Ofbyld:The Hague Hoftoren.jpg|border|150px|De Haach]]<br />[[De Haach]]<br />[[Ofbyld:Domuitzicht8.jpg|border|150px|Utert]]<br />[[Utert (stêd)|Utert]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Amsterdam]]''' || [[Noard-Hollân]] || 905.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Rotterdam]]''' || [[Súd-Hollân]] || 652.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[De Haach]]''' || [[Súd-Hollân]] || 548.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Utert (stêd)|Utert]]''' || [[Utert (provinsje)|Utert]] || 359.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Eindhoven]]''' || [[Noard-Brabân]] || 236.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 || align="left" | '''[[Grins (stêd)|Grins]]''' || [[Grinslân]] || 233.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 || align="left" | '''[[Tilburch]]''' || [[Noard-Brabân]] || 222.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Almeare]]''' || [[Flevolân]] || 215.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Breda]]''' || [[Noard-Brabân]] || 184.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Nymwegen]]''' || [[Gelderlân]] || 177.000 |- | colspan="11" align=left style="background:#f5f5f5;" | <center>De ynwennertallen binne oernommen fan it CBS (sifers 2021), Amsterdam april 2022</center> |} == Polityk == [[Ofbyld:Den Haag Binnenhof.jpg|thumb|It Binnenhôf yn De Haach is it sintrum fan de Nederlânske polityk.]] {{Apart|Polityk yn Nederlân}} It Nederlânske parlemint, de [[wetjouwende macht]], is part oer twa keamers, de Earste Keamer (75 sitten) en de Twadde Keamer (150 sitten). De steatsfoarm is in konstitúsjonele monargy mei in parlemintêre demokrasy. Alhoewol't de haadstêd Amsterdam is, hat De Haach de funksje fan regearingsstêd. De [[Utfierende macht|útfierende macht]] is yn hannen fan de kening en it kabinet (sûnt 2026 it [[kabinet-Jetten]]). De [[rjochterlike macht]] is yn hannen fan de rjochters en offisieren fan jústysje. === Partijen yn de Twadde Keamer === De neikommende politike partijen binne sûnt de [[Twadde Keamerferkiezings (2025)|ferkiezings fan 2025]] yn de [[Twadde Keamer]] fertsjinwurdige: {| style="width:80%;" |- | colspan="15" style="text-align:center;"| |- | style="background:#A6A7A9; text-align:center; width:50%;"|<span style="color:white;">'''26'''</span> | style="background:#ee0000; text-align:center; width:50%;"|<span style="color:white;">'''26'''</span> | style="background:#262B6A; text-align:center; width:40%;"|<span style="color:white;">'''22'''</span> | style="background:#99CC33; text-align:center; width:35%;"|<span style="color:white;">'''20'''</span> | style="background:#01A737; text-align:center; width:30%;"|<span style="color:white;">'''18'''</span> | style="background:#800080; text-align:center; width:20%;"|<span style="color:white;">'''9'''</span> | style="background:#339933; text-align:center; width:18%;"|<span style="color:white;">'''7'''</span> | style="background:#B22222; text-align:center; width:15%;"|<span style="color:white;">'''4'''</span> | style="background:#41BAC1; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#55AA33; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#6F0D13; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#EE7C10; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#01AECD; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#A6A7A9; text-align:center; width:12%;"|<span style="color:white;">'''2'''</span> | style="background:#A6A7A9; text-align:center; width:10%;"|<span style="color:white;">'''1'''</span> |- | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#01A737;"><small>[[Demokraten 66|D66]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#A6A7A9;"><small>[[Partij foar de Frijheid|PVV]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#262B6A;"><small>[[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#ee0000;"><small>[[GrienLinks|GL]]-[[Partij fan de Arbeid|PvdA]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#339933;"><small>[[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[JA21]] | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#6F0D13;"><small>[[Foarum foar Demokrasy|FVD]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[BBB]] | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#41BAC1;"><small>[[DENK]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#EE7C10;"><small>[[Steatkundich Grifformearde Partij|SGP]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#55AA33;"><small>[[Partij foar de Dieren|PvdD]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#01AECD;"><small>[[KristenUny|CU]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#B22222;"><small>[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[50PLUS|50+]] | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[Volt (partij)|Volt]] |} === Ynternasjonale gearwurking === Nederlân is in oprjochtingslid fan de [[Benelúks]] ([[1944]]), de [[Feriene Naasjes]] ([[1945]]), de [[Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje]] ([[1949]]), de [[Rie fan Jeropa]] ([[1949]]) en de [[Jeropeeske Uny]] ([[1957]]). === Bestjoerlike yndieling === [[Ofbyld:Map provinces Netherlands-fy.svg|thumb|De tolve provinsjes]] De earste laach fan bestjoer is it parlemint yn [[De Haach]]. It twadde bestjoerlike nivo leit by de [[provinsje]]s: * [[Fryslân]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Grinslân]] - [[Grins (stêd)|Grins]] * [[Drinte]] - [[Assen]] * [[Oerisel]] - [[Swol]] * [[Gelderlân]] - [[Arnhim]] * [[Utert (provinsje)|Utert]] - [[Utert (stêd)|Utert]] * [[Flevolân]] - [[Lelystêd]] * [[Noard-Hollân]] - [[Haarlim]] * [[Súd-Hollân]] - [[De Haach]] * [[Seelân]] - [[Middelburch (stêd)|Middelburch]] * [[Noard-Brabân]] - [[De Bosk]] * [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] - [[Maastricht]] {{Apart|Provinsjes fan Nederlân}} De tredde bestjoerslaach is de gemeente, der binne meiïnoar 342 gemeenten (2024). It tal gemeenten feroaret lykwols hurd troch gemeentlike weryndielings. {{Apart|List fan Nederlânske gemeenten}} === Militêr === ;Struktuer De Nederlânske definsje hat in [[lânmacht]], [[loftmacht]], [[marine]] en marresjausse.<br /> ;Mankracht Yn 2008 wienen der 3.950.825 Nederlânske mannen fan tusken de 16-49 jier.<br /> Dêrfan wienen 3.233.773 fit foar militêre tsjinst.<br /> Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 105.735.<br /> ;Budzjet Militêr budzjet $9,4 miljard (2004).<br /> Persintaazje fan it BYP 1,6 % (2004). == Kultuer == === Sport === [[Fuotbal]] is de meast populêre sport yn Nederlân. De [[KNFB]] is de organisaasje dy’t yn Nederlân de fuotbalkompetysjes en -eveneminten organisearret. In oare populêre sport is it [[reedriden]] mei eveneminten lykas de [[Alvestêdetocht]]. De oarsprong fan it [[kuorbal]] leit yn Nederlân, krekt as de Fryske sporten [[fierljeppen]] en [[keatsen]]. Yn 1900 die Nederlân foar it earst mei oan de [[Olympyske Simmerspullen 1900|Olympyske Spullen]]. === Literatuer === De Nederlânske oersetting fan de bibel wie yn [[1637]] klear. Yn de tiid fan de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] wie [[Joost van den Vondel]] de meast ferneamde dichter fan de [[Nederlânsk]]e taal. De trije belangrykste skriuwers foar de Nederlânske literatuer yn de twadde helte fan de [[20e iuw]] wienen [[Harry Mulisch]], [[Willem Frederik Hermans]] und [[Gerard Reve]]. [[Gysbert Japiks]] hat foar de Fryske [[renêssânse]] tige wichtich west. Yn de 19e iuw waard de [[Fryske literatuer]] beskieden troch de [[bruorren Halbertsma]]. De Fryske bibeloersetting (âlde en nije testamint) wie yn 1943 klear. [[Rink van der Velde]] is ien fan de bêst ferkeapjende skriuwers fan de 20e iuw. == Ekonomy & ynfrastruktuer == [[BYP]] per persoan is [[$]]39.000 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 3% lânbou, 21% yndustry en 76% tsjinsten. === Transport === Wichtichste havens binne Amsterdam, IJmuiden, Rotterdam, Terneuzen, Flissingen, [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Delfsyl]]. Amsterdam (Schiphol) hat it grutste fleanfjild fan Nederlân, oare grutte fleanfjilden binne dy fan Grins (Eelde), Eindhoven, Rotterdam en Maastrich (Maastricht-Aachen Airport). De maksimum snelheid op de [[autodyk]] is 130 km/h.<br /> Nederlân hat (2006):<br /> 134.981 km ferhurde dyk.<br /> 2.797 km spoardyk.<br /> 6.211 km farwetter. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{commonscat|Netherlands}} }} {{Nederlân}} {{EU}} [[Kategory:Nederlân| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Eigner fan Skiermûntseach]] [[Kategory:Keninkryk]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1581]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1810]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1813]] 945ubiul5u681z2itm3h1fkxn7tlkqk 1229497 1229496 2026-05-08T16:56:05Z Kneppelfreed 2013 hanthavenje 1229497 wikitext text/x-wiki {{Oar|It lân yn [[Jeropa]]|Nederlân (betsjuttings)}} {{Ynfoboks lân | namme1 = Keninkryk fan de Nederlannen | namme2 = Koninkrijk der Nederlanden | namme3 = | namme_Frysk_koart = Nederlân | flagge = Flag of the Netherlands.svg | wapen = Royal coat of arms of the Netherlands.svg | motto = Je maintiendrai | motto_oersetting = Ik sil hanthavenje | folksliet = [[Wilhelmus]] | folksliet_muzyk = United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg | folksliet_keninklik = | folksliet_keninklik_muzyk = | lizzing = EU-Netherlands.svg | haadstêd = [[Amsterdam]] | offisjele_taal1 = [[Nederlânsk]] | offisjele_taal2 = | offisjele_taal3 = | offisjele_taal4 = | offisjele_taal5 = | offisjele_taal6 = | offisjele_minderheidstaal1 = [[Frysk]]¹ | offisjele_minderheidstaal2 = [[Ingelsk]]² | offisjele_minderheidstaal3 = [[Papiamintsk]]² | offisjele_minderheidstaal4 = | offisjele_minderheidstaal5 = | offisjele_minderheidstaal6 = | erkende_streektaal1 = | erkende_streektaal2 = | erkende_streektaal3 = | erkende_streektaal4 = | erkende_streektaal5 = | erkende_streektaal6 = | steatsfoarm = [[Konstitúsjonele monargy]] | presidint = | steatshaad = [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Kening Willem-Alexander]] | regearlieder = [[Rob Jetten]] | ûnôfhinklikheid = 1581 | oerflak = 41.543 km² | dêrfan lân = 33.647 km² | dêrfan wetter = 7.896 km² | ynwennertal = 18.044.027 <ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/83474NED/table?ts=1768508658545 Bevolkingsontwikkeling; maand en jaar], StatLine - CBS</ref> | ynwennertal_datum = jannewaris 2025 | befolkingstichtens = 434 ynwenners/km² | munt = [[Euro]] (EUR) | tiidsône = [[Midden-Europeeske Tiid|MET]] | ferskil_UTC = +1 | simmertiid = [[Midden-Europeeske Simmertiid|MEST]] | simmertiid_ferskil_UTC = +2 | nasjonale_feestdei1 = [[27 april]] <small>([[Keningsdei]])</small> | nasjonale_feestdei2 = [[5 maaie]] <small>([[Befrijingsdei]])</small> | nasjonale_feestdei3 = | ynternet = .nl | telefoan = +31 | ISO_3166 = NL, NLD, 528<ref name="lânkoade">[https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:NL Online Browsing Platform - Netherlands.] ''International Organization for Standardization''. Rieplachte op 3 maart 2018.</ref> | noat1 = Yn [[Fryslân]] hat it [[Frysk]] de status fan offisjele taal, lykas it [[Nederlânsk]]. | noat2 = Op [[Bonêre]], [[Sint-Eustasius]] en [[Saba]] binne benjonken it [[Nederlânsk]] ek it [[Papiamintsk]] en it [[Ingelsk]] offisjele talen. | noat3 = | noat4 = | noat5 = | noat6 = | noat7 = | noat8 = }} '''Nederlân''' ([[Nederlânsk]]: ''Nederland'', [[Papiamintsk]]: ''Hulanda'') is ienn fan ´e fjouwer [[lannen]] yn it [[Keninkryk fan de Nederlannen]]. It lân leit foar it grutste part yn it noardwesten fan [[Jeropa]]. De trije bysûndere gemeenten lizze yn it [[wrâlddiel]] [[Amearika (kontinint)|Amearika]], yn it [[Karibysk Gebiet]]. Mei 18.044.000 ynwenners yn 2025, en mei in oerflak fan 41.543 km² (wêrfan 7.896 km² wetter). De haadstêd is [[Amsterdam]] en de kening fan de monargy is sûnt 2013 [[kening Willem-Alexander]]. == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan Nederlân}} Yn de [[prehistoarje]] hawwe der sûnt de [[Iistiid]] al jagers libbe yn de hegere gebieten fan it lân. Yn de lêste milenniums foar Kristus kaam dêr lânbou by. De [[histoarje]] begjint foar Nederlân mei de Romeinen dy't benammen besuden de [[Ryn]] taholden. Yn harren tiid waarden de earste stêden stifte. De Romeinen rommen it om [[400]] hinne it fjild foar de [[Franken]] en [[Friezen]] dy't mekoar de hearskippij bestriden hawwe oer it midden fan Nederlân. Om [[800]] hinne behearsket [[Karel de Grutte]] mei grutte parten fan [[skiednis fan Jeropa|Jeropa]] ek hiel Nederlân. In ryk fan de Franken waard troch erfopfolging slit; ien fan de gefolgen dêrfan wie dat men yn Nederlân gjin ferwar hie tsjin oanfallen fan de [[Wytsingen]]. Nei [[1000]] kaam in ein oan dy ynfallen, en gie it yn West-Jeropa sa bêst dat de lokale hearren harren gebiet begûnen út te wreidzjen. Dit late yn de [[14e iuw]] ta de partijtiid, dy't úteinliks troch de [[Habsburger]]s einige waard. Sy makken [[de Nederlannen]] ta in ienheid, dêr't fan [[1568]] ôf, it noardlike part him ûnôfhinklik fan makke. Dizze [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] bestie oant de [[Frânske tiid]], doe't it lân yn fazen part fan it [[Frânske Keizerryk]] waard. Nei de Frânske tiid waard yn [[1814]] Nederlân in [[Keninkryk fan de Nederlannen|keninkryk]], earst mei ek de súdlike Nederlannen derby, en mei [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] yn in [[personele uny]], mar úteinlik mei ûngefear de hjoeddeiske grinzen. Yn de [[Earste Wrâldkriich]] wie Nederlân neutraal, mar troch de oarloch wie de see net feilich, en de hannel en it iten rûnen tebek. Nei de oarloch gie it gau better, oant de [[Krisisjierren]]. Hjirnei kaam, tagelyk mei it opbetterjen, yn Jeropa it [[faksisme]], wat late ta de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn [[1940]] waard Nederlân ynnaam troch [[Dútslân]], en earst yn [[1945]] wer befrijd. Troch de Dútske ynfal yn Nederlân waard dúdlik dat de Nederlânske neutraliteit by ynternasjonale konflikten net altyd feilich te stellen wie. It neutraliteitstinken ferdwûn nei de Twadde Wrâldkriich en Nederlân slute him oan by de [[Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje|NAFO]]. Yn 1951 rjochte Nederlân mei Dútslân, Frankryk, Belgje, Lúksemboarch en Itaalje de [[Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel]] op (foarrinner fan de [[Europeeske Uny]]. Yn 1944 waard de [[Benelúks]] oprjochte, dy't sûnt 1960 de status fan in ekonomyske uny hat. Maatskiplik feroare yn de sechtiger jierren gâns. De [[ferpyldering]] waard fuort nei de oarloch al minder fanselssprekkend. De ledetallen en de ynfloed fan de tsjerke waarden lytser. Troch de massamedia koenen de minsken ienfâldiger te witten komme hoe't minsken yn oare pylders libben en tochten. Mei troch de massamedia en de oangeande demokratisearring waarden de minsken hieltyd selsstanniger en fielden net mear de needsaak om de foarskriften út de eigen pylder te folgjen. ===Histoaryske steatsfoarmen fan Nederlân=== * [[1581]] – [[1795]]: [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] * [[1795]] – [[1801]]: [[Bataafske Republyk]] * [[1801]] – [[1806]]: [[Bataafsk Mienebest|Bataafsk Mienebêst]] * [[1806]] – [[1810]]: [[Keninkryk Hollân]] * [[1810]] – [[1813]]: ''ûnderdiel fan it Keizerryk Frankryk'' * [[1813]] – [[1815]]: [[Soeverein Foarstedom fan de Feriene Nederlannen]] * [[1815]] – [[1839]]: [[Feriene Keninkryk fan de Nederlannen]] * [[1839]] – hjoed: [[Keninkryk fan de Nederlannen]] == Geografy == [[Ofbyld:nl-kaart-10-10-10.png|thumb|right|Kaart fan Nederlân<br /> <small>boarne: [[The World Factbook CIA]]</small>]] Nederlân leit yn it noardwesten fan Jeropa en wurdt begrinzge troch de [[Noardsee]] yn it westen en noarden, [[Dútslân]] yn it easten, en [[Belgje]] yn it suden. De lângrinzen binne yn totaal 1027 km lang, de kust hat in langte fan 451 km. Yn it Karibysk gebiet lizze noch trije eilannen dy't ûnderdiel binne fan Nederlân. === Hichte === Nederlân is foarme as in [[rivierdelta]], dy't it heechst is yn it súdeasten, en nei alle kanten omleech rint. It heechste punt fan de Nederlân is de [[Mount Scenery]] mei 877 meter, it heechste punt fan ''de 12 provinsjes'' is de [[Faalserberch]] mei 322 meter. It djipste punt leit yn de [[Súdplaspolder]] yn de gemeente [[Nijtsjerk oan de Isel]], mei 6,76 meter ûnder [[Amsterdamsk peil]]. Grutte parten fan it lân binne ferlern oan en weromwûn op de see. De helte fan it lân is dan ek net heger as in meter boppe seenivo, en in fearn fan it lân leit sels ûnder seenivo. Dat betsjut dat sûnder diken in fearn fan it lân normaal ûnder wetter stean soe, en mear as de helte by elts heech wetter oerspield wurde soe. Ien fan de Nederlânske provinsjes, [[Flevolân]] bestiet hielendal út polders, en leit kompleet ûnder seenivo. Utsein [[Limboarch]] hawwe alle oare provinsjes ek lytsere as gruttere stikken lân dy't ûnder seenivo lizze. === Eilannen === Grutte parten fan Nederlân kinne sjoen wurde as eilannen, om't rivieren en fearten der oan alle kanten omhinne rinne. Ek hawwe der tiden west dêr't de see fierder ynkrongen wie en der dêrmei ek mear eilannen yn Nederlân wienen, dy't no wer lânfêst binne. Lykwols hat Nederlân ek no noch sân eilannen yn see: de [[waadeilannen]] [[Teksel]], [[Flylân]], [[Skylge]], [[It Gryn]], [[It Amelân]], [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]] en [[Rottum (eilân)|Rottum]]. Yn it súdwesten fan it lân binne de measte grutte eilannen no troch damen ferbûn, mar se wurde al noch as eilannen sjoen: [[Goeree-Oerflakkee]], [[Skouwen-Duvelân]], [[Noard-Bevelân]], [[Súd-Bevelân]] en [[Walcheren]]. Tusken dizze grutte eilannen lizze lykwols ek noch in protte lytsere, net oandamme eilannen. Yn de [[Markermar]] kinne de eilannen [[Pampus]] en [[Marken]] neamd wurde. Yn oare marren en op de rivieren is noch in grut tal oare eilannen te finen. Sûnt 10 oktober 2010 hat Nederlân trije bysûndere gemeenten yn it Karibysk gebiet derby krigen dy't dêrfoar ûnderdiel wienen fan it [[Keninkryk fan de Nederlannen]]. Dy trije gemeenten binne de eilannen [[Bonêre]], [[Sint Eustaasjes]] und [[Saba]]. === Rivieren === Trije Jeropeeske rivieren komme út it suden nei Nederlân, en rinne dêr nei it westen nei de [[Noardsee]]: de [[Ryn]], de [[Maas]] en de [[Skelde]]. Nei alle gedachten is dizze rjochtingsferoaring ta stân kaam troch it iis dat ûnder de lêste [[iistiid]] healwei oer Nederlân lei. De Ryn en de Maas hawwe de râne fan it iis bylâns in mienskiplike delta foarme, mei de [[Waal]]/[[Merwede]] as de [[haadstream]] yn it midden. De [[Isel]], in sydearm fan de Ryn dy't nei it noarden rint, is mooglik de rin fan de Ryn fan foar de iistiid. === Klimaat === Nederlân hat ûnder ynfloed fan de [[Noardsee]] in myld seeklimaat. Yn de simmer binne de temperatueren oan 'e kust in bytsje kâlder as yn it binnenlân, yn de winter lizze de temperatueren oan 'e kust justjes heger. It klimaat wurdt beynfloede troch de Midden-Europeeske westewyn. Neffens de [[klimaatklassifikaasje fan Köppen]] falt Nederlân yn de yndieling ''Cfb.'' (tuskenbeiden seeklimaat).<ref>[http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/ Aktuele wrâldkaart neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen], sjoen op 3 juny 2013.</ref> De trochsnee deitemperatuer yn july hinget om de 16&nbsp;°C. De trochsnee deitemperatuer yn jannewaris is om-ende-by de 3&nbsp;°C. De kust hat de measte sinne, mei op sommige plakken sa'n 1600 oeren per jier. De Achterhoeke hat de minste sinne, mei sa'n 1450 oeren yn 't jier. De trochsnee reinfal beslacht sa'n 832,5 mm yn 't jier. De measte rein falt yn ‘e neisimmer en it begjin fan de hjerst, yn de winter falt it minste reinwetter. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | Moanne ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maart ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Apr ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maaie ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aug ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Okt ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Des ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Yn 't jier |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Heechste temp. ea metten °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 17,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 20,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 25,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 32,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 35,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 38,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 37,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 38,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 35,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 30,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 21,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 17,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''38,6'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maks. trochsneed temp. °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 5,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 6,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 10,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 14,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 18,0 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 20,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 22,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 22,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 19,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 14,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 9,6 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 6,1 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''14,1'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Min. trochsneed temp. °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 0,2 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 2,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 4,1 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 7,8 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 10,5 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 12,8 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 12,3 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 9,9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 6,9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 3,6 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 1,0 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | <center>'''6,0'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Leechste temp. ea metten °C | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -27,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -26,8 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -20,7 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -9,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -5,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -1,2 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 0,7 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | 1,3 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -3,7 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -8,5 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -14,4 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -22,3 | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | <center>'''-27,4'''</center> |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Reinfal yn mm | style="background: #FFFFFF;" | 69,9 | style="background: #FFFFFF;" | 55,8 | style="background: #FFFFFF;" | 66,8 | style="background: #FFFFFF;" | 42,3 | style="background: #FFFFFF;" | 61,9 | style="background: #FFFFFF;" | 65,6 | style="background: #FFFFFF;" | 81,1 | style="background: #FFFFFF;" | 72,9 | style="background: #FFFFFF;" | 78,1 | style="background: #FFFFFF;" | 82,8 | style="background: #FFFFFF;" | 79,8 | style="background: #FFFFFF;" | 75,8 | style="background: #FFFFFF;" | <center>'''832,5'''</center> |- |} <center><small>Boarne: KNMI mjittingen yn it tiidrek 1901-2010 yn De Bilt <ref>[http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_260.pdf waargemiddelden] en [http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn260/5-extremen/260_extremen.pdf ekstremen] (1971-2000)</ref></small></center> == Demografy == [[Ofbyld:Nederlandgodsdienst1849-de.PNG|thumb|Religieuze tsjinstellings yn it jier 1849.]] Nederlân hat 18.046.000 ynwenners (2025). Ferlike mei de rest fan Europa is de Nederlânske befolking de lêste oardel iuw relatyf fluch groeid: 3 miljoen yn 1850, 5 miljoen yn 1900, 10 miljoen yn 1950, en 16 miljoen yn it jier 2000 . Ferliking: de Belgyske befolking groeide fan oardel kear sa grut as Nederlân (4,5 miljoen yn 1850) nei rom in tredde lytser (10 miljoen yn 2000). It Sintraal Buro foar de Statistyk ferwachte dat de befolking sil tanimme sil nei in maksimum fan 17,5 miljoen yn 2038, en dat dêrnei it ynwennertal lytser wurde sil. Mei in befolkingstichtens fan 536 ynwenners/km² (lân, 2025) heart Nederlân by de 30 tichstbefolkste lannen fan de wrâld. Nederlân hat gjin in stêd mei mear as in miljoen ynwenners; wol binne krapoan 30 gemeenten dy't mear as 100.000 ynwenners hawwe. De fjouwer grutste stêden binne Amsterdam, Rotterdam, De Haach en Utrecht, dy't alle fjouwer yn it westen fan it lân lizze. De stêdekloft dêr't dy fjouwer stêden ûnderdiel fan binne wurdt de [[Rânestêd]] neamd, dêr't sa'n 40 % fan de hiele Nederlânske befolking wennet. Súd-Hollân is mei mear as trije en in heal miljoen ynwenners de provinsje mei de measte ynwenners, dêrnei komme Noard-Hollân en Noard-Brabân (beide mear as twa miljoen). Yn de lêstneamde provinsje foarmje de fiif stêden fan ''BrabantStad'' in oare belangrike stedsregio dy't goed is foar 20 % fan de yndustriële produksje fan Nederlân. Yn it easten binne Arnhim-Nymwegen en Twentestad twa lytsere agglomeraasjes, yn it súdeasten leit de stedsregio Súd-Limburch mei de stêden Maastricht, Sittard, Geleen, Heerlen en Kerkrade. Dêrneist binne der ferskate stêden dy't op regionaal nivo in wichtige funksje hawwe, lykas Grins en Ljouwert yn it noarden en Maastricht yn it suden. Yn totaal wennet 82 % fan de Nederlanners yn in stedsgebiet. Nederlân hat troch de iuwwen hinne in aardich wat ymmigraasje hân. Neffens de sifers fan it CBS fan 1 jannewaris 2005 is 80,9 fan% de befolking Nederlânsk, 2,4 Yndonesysk, 2,4 Dútsk, 2,2 Turksk, 2,0 Surinaamsk, 1,9 Marokkaansk, 0,8 Antilliaansk en Arubaans en 6,0 % oars. Yn it tiidrek 1845-1860 en de earste 20 jier nei 1945 binne ek relatyf grutte oantallen Nederlanners emigrearre, benammen nei de Feriene Steaten, Kanada, Austraalje, Súd-afrika en Nij-seelân. Sûnt 2005 binne de Friezen erkend as nasjonale minderheid ûnder it [[Ramtferdrach foar it hoedzjen fan nasjonale minderheden|Ramtferdrach oangeande de Beskerming fan Nasjonale Minderheden]]. De offisjele lânstaal is it Nederlânsk. Regionaal binne it [[Frysk]], [[Ingelsk]] en [[Papiamintsk]] amtlike talen. It Frysk is yn de provinsje Fryslân in offisjele taal. Op it eilân [[Bonêre]] is it Papiamintsk in offisjele taal, en op de eilannen Saba en Sint Eastatius is it Ingelsk in offisjele taal. De offisjele talen wurde regionaal brûkt yn it iepenbier bestjoer, en as fiertaal op ferskate skoallen. Yn it jier 2008 wie 42 persint fan de Nederlânske befolking net leauwich. Fan de minsken dy't wol leauwich binne wie 29 persint katolyk, 9 persint herfoarme, 6 persint protestantsk en 4 persint reformearre. Sa'n 4 persint fan de befolking is moslim, it boedisme wurdt troch krapoan 1 persint fan de befolking oanhongen. It hindoeïsme is justsjes lytser as it boedisme, en it tal leauwigen dat ûnder it joadendom falt is minder as in heale persint. === Grutste stêden === {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! align=center style="background:#FF9999;" colspan="7"| Grutste stêden fan Nederlân |- ! rowspan=11 | <br />[[Ofbyld:KeizersgrachtReguliersgrachtAmsterdam.jpg|border|150px|Amsterdam]]<br />[[Amsterdam]]<br />[[Ofbyld:Rotterdam erasmusbrug.jpg|border|150px|Rotterdam]]<br />[[Rotterdam]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Plak ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Stêd ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Provinsje ! align=center style="background:#f5f5f5;" | Ynwennertal ! rowspan=11 | <br />[[Ofbyld:The Hague Hoftoren.jpg|border|150px|De Haach]]<br />[[De Haach]]<br />[[Ofbyld:Domuitzicht8.jpg|border|150px|Utert]]<br />[[Utert (stêd)|Utert]] |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Amsterdam]]''' || [[Noard-Hollân]] || 905.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[Rotterdam]]''' || [[Súd-Hollân]] || 652.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[De Haach]]''' || [[Súd-Hollân]] || 548.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Utert (stêd)|Utert]]''' || [[Utert (provinsje)|Utert]] || 359.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Eindhoven]]''' || [[Noard-Brabân]] || 236.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 || align="left" | '''[[Grins (stêd)|Grins]]''' || [[Grinslân]] || 233.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 || align="left" | '''[[Tilburch]]''' || [[Noard-Brabân]] || 222.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Almeare]]''' || [[Flevolân]] || 215.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Breda]]''' || [[Noard-Brabân]] || 184.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Nymwegen]]''' || [[Gelderlân]] || 177.000 |- | colspan="11" align=left style="background:#f5f5f5;" | <center>De ynwennertallen binne oernommen fan it CBS (sifers 2021), Amsterdam april 2022</center> |} == Polityk == [[Ofbyld:Den Haag Binnenhof.jpg|thumb|It Binnenhôf yn De Haach is it sintrum fan de Nederlânske polityk.]] {{Apart|Polityk yn Nederlân}} It Nederlânske parlemint, de [[wetjouwende macht]], is part oer twa keamers, de Earste Keamer (75 sitten) en de Twadde Keamer (150 sitten). De steatsfoarm is in konstitúsjonele monargy mei in parlemintêre demokrasy. Alhoewol't de haadstêd Amsterdam is, hat De Haach de funksje fan regearingsstêd. De [[Utfierende macht|útfierende macht]] is yn hannen fan de kening en it kabinet (sûnt 2026 it [[kabinet-Jetten]]). De [[rjochterlike macht]] is yn hannen fan de rjochters en offisieren fan jústysje. === Partijen yn de Twadde Keamer === De neikommende politike partijen binne sûnt de [[Twadde Keamerferkiezings (2025)|ferkiezings fan 2025]] yn de [[Twadde Keamer]] fertsjinwurdige: {| style="width:80%;" |- | colspan="15" style="text-align:center;"| |- | style="background:#A6A7A9; text-align:center; width:50%;"|<span style="color:white;">'''26'''</span> | style="background:#ee0000; text-align:center; width:50%;"|<span style="color:white;">'''26'''</span> | style="background:#262B6A; text-align:center; width:40%;"|<span style="color:white;">'''22'''</span> | style="background:#99CC33; text-align:center; width:35%;"|<span style="color:white;">'''20'''</span> | style="background:#01A737; text-align:center; width:30%;"|<span style="color:white;">'''18'''</span> | style="background:#800080; text-align:center; width:20%;"|<span style="color:white;">'''9'''</span> | style="background:#339933; text-align:center; width:18%;"|<span style="color:white;">'''7'''</span> | style="background:#B22222; text-align:center; width:15%;"|<span style="color:white;">'''4'''</span> | style="background:#41BAC1; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#55AA33; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#6F0D13; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#EE7C10; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#01AECD; text-align:center; width:14%;"|<span style="color:white;">'''3'''</span> | style="background:#A6A7A9; text-align:center; width:12%;"|<span style="color:white;">'''2'''</span> | style="background:#A6A7A9; text-align:center; width:10%;"|<span style="color:white;">'''1'''</span> |- | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#01A737;"><small>[[Demokraten 66|D66]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#A6A7A9;"><small>[[Partij foar de Frijheid|PVV]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#262B6A;"><small>[[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#ee0000;"><small>[[GrienLinks|GL]]-[[Partij fan de Arbeid|PvdA]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#339933;"><small>[[Kristen Demokratysk Appèl|CDA]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[JA21]] | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#6F0D13;"><small>[[Foarum foar Demokrasy|FVD]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[BBB]] | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#41BAC1;"><small>[[DENK]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#EE7C10;"><small>[[Steatkundich Grifformearde Partij|SGP]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#55AA33;"><small>[[Partij foar de Dieren|PvdD]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#01AECD;"><small>[[KristenUny|CU]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#B22222;"><small>[[Sosjalistyske Partij (Nederlân)|SP]]</small></span> | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[50PLUS|50+]] | style="text-align:center; vertical-align:top;" | <span style="color:#800080;"><small>[[Volt (partij)|Volt]] |} === Ynternasjonale gearwurking === Nederlân is in oprjochtingslid fan de [[Benelúks]] ([[1944]]), de [[Feriene Naasjes]] ([[1945]]), de [[Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje]] ([[1949]]), de [[Rie fan Jeropa]] ([[1949]]) en de [[Jeropeeske Uny]] ([[1957]]). === Bestjoerlike yndieling === [[Ofbyld:Map provinces Netherlands-fy.svg|thumb|De tolve provinsjes]] De earste laach fan bestjoer is it parlemint yn [[De Haach]]. It twadde bestjoerlike nivo leit by de [[provinsje]]s: * [[Fryslân]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] * [[Grinslân]] - [[Grins (stêd)|Grins]] * [[Drinte]] - [[Assen]] * [[Oerisel]] - [[Swol]] * [[Gelderlân]] - [[Arnhim]] * [[Utert (provinsje)|Utert]] - [[Utert (stêd)|Utert]] * [[Flevolân]] - [[Lelystêd]] * [[Noard-Hollân]] - [[Haarlim]] * [[Súd-Hollân]] - [[De Haach]] * [[Seelân]] - [[Middelburch (stêd)|Middelburch]] * [[Noard-Brabân]] - [[De Bosk]] * [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] - [[Maastricht]] {{Apart|Provinsjes fan Nederlân}} De tredde bestjoerslaach is de gemeente, der binne meiïnoar 342 gemeenten (2024). It tal gemeenten feroaret lykwols hurd troch gemeentlike weryndielings. {{Apart|List fan Nederlânske gemeenten}} === Militêr === ;Struktuer De Nederlânske definsje hat in [[lânmacht]], [[loftmacht]], [[marine]] en marresjausse.<br /> ;Mankracht Yn 2008 wienen der 3.950.825 Nederlânske mannen fan tusken de 16-49 jier.<br /> Dêrfan wienen 3.233.773 fit foar militêre tsjinst.<br /> Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 105.735.<br /> ;Budzjet Militêr budzjet $9,4 miljard (2004).<br /> Persintaazje fan it BYP 1,6 % (2004). == Kultuer == === Sport === [[Fuotbal]] is de meast populêre sport yn Nederlân. De [[KNFB]] is de organisaasje dy’t yn Nederlân de fuotbalkompetysjes en -eveneminten organisearret. In oare populêre sport is it [[reedriden]] mei eveneminten lykas de [[Alvestêdetocht]]. De oarsprong fan it [[kuorbal]] leit yn Nederlân, krekt as de Fryske sporten [[fierljeppen]] en [[keatsen]]. Yn 1900 die Nederlân foar it earst mei oan de [[Olympyske Simmerspullen 1900|Olympyske Spullen]]. === Literatuer === De Nederlânske oersetting fan de bibel wie yn [[1637]] klear. Yn de tiid fan de [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] wie [[Joost van den Vondel]] de meast ferneamde dichter fan de [[Nederlânsk]]e taal. De trije belangrykste skriuwers foar de Nederlânske literatuer yn de twadde helte fan de [[20e iuw]] wienen [[Harry Mulisch]], [[Willem Frederik Hermans]] und [[Gerard Reve]]. [[Gysbert Japiks]] hat foar de Fryske [[renêssânse]] tige wichtich west. Yn de 19e iuw waard de [[Fryske literatuer]] beskieden troch de [[bruorren Halbertsma]]. De Fryske bibeloersetting (âlde en nije testamint) wie yn 1943 klear. [[Rink van der Velde]] is ien fan de bêst ferkeapjende skriuwers fan de 20e iuw. == Ekonomy & ynfrastruktuer == [[BYP]] per persoan is [[$]]39.000 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 3% lânbou, 21% yndustry en 76% tsjinsten. === Transport === Wichtichste havens binne Amsterdam, IJmuiden, Rotterdam, Terneuzen, Flissingen, [[Harns (stêd)|Harns]] en [[Delfsyl]]. Amsterdam (Schiphol) hat it grutste fleanfjild fan Nederlân, oare grutte fleanfjilden binne dy fan Grins (Eelde), Eindhoven, Rotterdam en Maastrich (Maastricht-Aachen Airport). De maksimum snelheid op de [[autodyk]] is 130 km/h.<br /> Nederlân hat (2006):<br /> 134.981 km ferhurde dyk.<br /> 2.797 km spoardyk.<br /> 6.211 km farwetter. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{commonscat|Netherlands}} }} {{Nederlân}} {{EU}} [[Kategory:Nederlân| ]] [[Kategory:Lân yn Jeropa]] [[Kategory:Eigner fan Skiermûntseach]] [[Kategory:Keninkryk]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1581]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1810]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1813]] b5jmy57jvt9fdi6jpqybl41qbt6tqq3 0 6324 1229696 1229403 2026-05-09T11:28:15Z RomkeHoekstra 10582 + kt 1229696 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Kurów | ôfbylding = Kur1DSC 0282.JPG | ôfbyldingstekst = De barokke tsjerke fan Kurów | flagge = POL gmina Kurów flag.png | wapen = Herb Kurowa.png | lân = [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]] | boargemaster = | ynwennertal = 2.705 | oerflak = 11,32 km² | befolkingstichtens = 239/km² | hichte = 150 m | stifting = 1442 (stedsrjochten oant 1870) | postkoade = 24-170 | netnûmer = +48 81 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.kurow.eu www.kurow.eu] | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 23 | lat_sec = 23 | lat_dir = N | lon_deg = 22 | lon_min = 11 | lon_sec = 10 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Kurów yn it woiwodskip Lublin }} '''Kurów''' is in plak yn it súdeasten fan [[Poalen]] yn it [[woiwodskip]] [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]]. It leit oan it rivierke de [[Kurówka]] en it is it haadplak fan 'e gemeente Kurów. Hoewol't it hjoed-de-dei de status fan in doarp hat, wie it fan 1442 oant 1870 in stêd. Kurów stiet histoarysk bekend as ien fan 'e sintra fan 'e Poalske reformaasje. == Geografy == Kurów leit yn it sintrale diel fan 'e heechflakte fan Lublin, likernôch 30 kilometer bewesten de stêd [[Lublin]]. It doarp leit oan in wichtige ferkearsier dy't Warschau mei Lublin en de [[Oekraïne|Oekraynske]] grins ferbynt. It lânskip om it plak hinne wurdt skaaimerke troch gloaiende ikkers en lânbougrûn, wat typysk is foar it súdeasten fan Poalen. Lykas de rest fan 'e regio Lublin hat Kurów in kontinintaal klimaat mei waarme simmers en kâlde winters. == Skiednis == It plak waard foar it earst neamd yn 'e 12e iuw, mar krige yn 1442 offisjele [[stedsrjochten]] fan kening [[Wladislaus III fan Poalen|Wladislaus III]]. Yn 'e 16e iuw ûntwikkelde Kurów him ta in wichtich [[kalvinisme|Kalvinistysk]] sintrum en letter foar de [[Unitarisme (religy)|unitaristyske]] Poalske Bruorren. In soad ynwenners gyngen oer nei dit leauwe, wat fan Kurów in yntellektueel en religieus sintrum makke. Yn 'e 17e iuw waard de stêd swier troffen troch de [[pest]] en de ferneatigingen fan 'e ynvaazje fan Sweden (de "Sûntfloed"). Nei de [[Poalske dielingen]] kaam Kurów yn 1795 ûnder [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk]] bestjoer, letter ûnder it hartochdom Warsjau en lang om let ûnder it [[Russyske Ryk]]. As straf foar de Poalske jannewarisopstân fan 1863 tsjin de Russen, ferlear Kurów yn 1870 syn stedsrjochten, in status dy't it plak oant hjoed-de-dei net weromkrigen hat. [[Ofbyld:MOs810, WG 51 2024 ZachLub Kurów massacres monument (Puławska Street, Kurów) 01.jpg|thumb|left|Ien fan 'e oarlochsmonuminten (Puławska-strjitte) yn Kurów.]] Yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] waard it doarp op 9 septimber 1939 swier bombardearre troch de Dútske [[Luftwaffe]]. De [[Joaden|Joadske]] befolking fan Kurów telde doe likernôch 2.600 minsken en makke yn dy tiid in grut part fan 'e totale befolking út. Yn 1941 waard in [[getto]] ynsteld en yn april of maaie 1942 waarden de joadske bewenners troch de nazy's deportearre nei it ferneatigingskamp [[Sobibór]]. Mei help fan katolike doarpsbewenners wisten in oantal de oarloch te oerlibjen. Op 6 maart 1944 eksekutearren de Dútsers 45 Poalske fersetsstriders, 10 waarden op it sintrale plein ophongen en de oaren waarden yn 'e Puławska-strjitte deasketten. == Befolking en befolkingsûntwikkeling == Kurów hat hjoed-de-dei likernôch 2.700 ynwenners. It ynwennertal is troch de iuwen hinne frij stabyl bleaun, al hie it plak foar de oarloch mear ynwenners troch de grutte Joadske mienskip dy't dêr doe wenne. == It besjen wurdich == * De Sint-Michaelstsjerke is in foarbyld fan 'e saneamde "Lublin-renêssânse". De tsjerke hat in ryk fersierd ynterieur en tsjinne yn 'e 16e iuw foar in skoft as protestantske tsjerke. == Oars == Kurów is it berteplak fan generaal [[Wojciech Jaruzelski]], de lêste [[Kommunisme|kommunistyske]] lieder fan Poalen, dy't hjir yn 1923 berne waard. [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lublin]] qiz548xg3m57knwnzdjm02afsphurzm 0 7867 1229695 1226751 2026-05-09T10:37:18Z RomkeHoekstra 10582 Ynfoboks fernijd, distriktekaart njonken de nammen fan 'e distrikten set, befolkingsoantallen yn tabel set. Tf. Sport yn in stik tekst set (it binne al in hiel soad opsommingen yn dit artikel. 1229695 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Katowice | ôfbylding = Katowice.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = Katowice Flaga.svg | wapen = Katowice Herb.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt | boargemaster = | ynwennertal = 285.885 <small>(31.12.2024)</small><ref>[https://poland.gg/pl/populacja/slaskie/katowice/2024 Poland.GG]</ref> | oerflak = 164,64 km² | befolkingstichtens = 1.736 ynw./km² | hichte = 266-352 m | stifting = 16e iuw<br>(stedsrjochten yn 1865) | postkoade = 40-001 oant 40-999 | netnûmer = +48 32 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.katowice.eu www.katowice.eu] | mapname = Poalen | lat_deg = 50 | lat_min = 15 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 01 | lon_dir = E }} '''Katowice''' is de haadstêd fan [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]] en in wichtige [[stêd]] yn 'e histoaryske regio [[Boppe-Sileezje]] yn it suden fan [[Poalen]]. Troch de stêd rinne de rivieren de [[Klodnika]] en de [[Rawa]]. Katowice is de wichtigste stêd yn 'e yndustryregio Boppe-Sileezje. Tegearre mei in tal lytsere plakken foarmet it de [[stêdekloft]] Katowice. Oant [[1999]] wie Katowice de haadstêd fan it [[woiwodskip]] Katowice; dat jier waard Katowice mei twa oare woiwodskippen ta it nije woiwodskip [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]] gearfoege, dêr't Katowice ek wer de haadstêd fan waard. == Distrikten == <div style="display: block; clear: left; margin-bottom: 1em;"> {| style="background:transparent; width:auto; border-spacing:0;" |valign="top" style="padding-right:25px;"| '''I. Stêd ''' * 1. [[Katowice-Śródmieście|Śródmieście]] * 2. [[Koszutka]] * 3. [[Bogucice]] * 4. [[Osiedle Paderewskiego - Muchowiec]] ''' II. Noardkant ''' * 5. [[Załęże]] * 6. [[Osiedle Witosa]] * 7. [[Osiedle Tysilagecia]] * 8. [[Dąb]] * 9. [[Wełnowiec|Wełnowiec - Józefowiec]] |valign="top" style="padding-right:25px;"| ''' III. Westkant ''' * 10. [[Ligota - Panewniki]] * 11. [[Brynów - Osiedle Zgrzebnioka]] * 12. [[Brynów - Załęska Hałda]] ''' IV. Eastkant ''' * 13. [[Zawodzie - Czatachowa]] * 14. [[Dąbrówka Mała]] * 15. [[Szopienice|Szopienice - Burowiec]] * 16. [[Janów - Nikiszowiec]] * 17. [[Giszowiec]] |valign="top" style="padding-right:25px;"| '''V. Súdkant ''' * 18. [[Murcki]] * 19. [[Piotrowice - Ochojec]] * 20. [[Zarzecze]] * 21. [[Kostuchna]] * 22. [[Podlesie]] * 23. [[Kopremiera]] |valign="top" style="border-left:1px solid #ced4da; padding-left:15px;"| [[Ofbyld:DzielniceKatowic.svg|320px|Distrikten fan Katowice]] |} </div> == Kultuer en rekreaasje == === Teater === [[Ofbyld:Teatr Wyspiańskiego - Katowice.JPG|thumb|It Silezysk Teäter]] * Silezyske Teäter (Teatr Śląski im. [[Stanisław Wyspiański|Stanisława Wyspiańskiego]]) * Teäter Ateneum (''Teatr Ateneum'') * Teäter Korez (''Teatr Korez'') * Teäter Cogitatur (''Teatr Cogitatur'') * Teäter-bioskoop Rialto (''Kinoteatr Rialto'') === Muzyk === * Silezysk Filharmonysk orkest (''Filharmonia Śląska'') * Silezyske Estrade (''Estrada Śląska'') * Scena GuGalander * Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia === Bioskoop === * [[IMAX]] * Cinema City - Punkt rozrywki 44 * Cinema City|Cinema City - Silesia City Center * Helios Cinema Center (''Centrum Filmowe Helios'') * Cosmos Cinema (''Kino Kosmos'') * Światowid Cinema (''Kino Światowid'') * Theatre-Cinema Rialto (''Kinoteatr Rialto'') === Museum === [[Ofbyld:Katowice - Silesian Museum 01.jpg|thumb|It Silezysk Museum]] * Silesyske Museum (''Muzeum Śląskie'') * Histoarysk museum fan Katowice (''Muzeum Historii Katowic'') * Muzeum Archidiecezjalne * Muzeum Misyjne OO. Franciszkanów * Muzeum Biograficzne P. Stellera * Muzeum Prawa i Prawników Polskich * Muzeum Najmniejszych Książek Świata Zygmunta Szkocnego * Izba Śląska * Centrum Scenografii Polskiej * Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego === Media === * TVP 3 Katowice * TVN24 - regio Katowice (TVN24 - oddział Katowice) * Radio Katowice * Radio Flash * Radio Roxy FM * Radio Planeta * Dziennik Zachodni * Gazeta Wyborcza - regio Katowice * Fakt (gazeta) - oddział Katowice * Echo Miasta * Metro (gazeta) Katowice * Nowy Przegląd Katowicki * Sport (gazeta) === Toerisme === [[Ofbyld:Cathedral in Katowice.jpg|thumb|Katedraal yn Katowice.]] It sintrum fan Katowice hat in soad [[Art Nouveau]] (''Secesja'') gebouwen. Bûten it sintrum steane foar it grutste part kommunistyske wen-''blokken''. * Katowice's Rynek - Dit is it âlde sintrum fan 'e stêd. Spitigernôch binne der yn 'e jierren 1950 in soad gebouwen ferfongen troch nije gebouwen yn kommunistyske styl. Hjoed-de-dei fine de minsken de kommunistyske gebouwen net moai en binne der plannen foar sloop, sadat der plak foar in nij sintrum komme sil. Ferskate strjitten yn en krekt bûten it merkplein (''rynek'') binne no net mear foar it ferkear tagonklik en dêr is no in nij winkelsintrum kaam. * Katedraal yn Katowice * Sint-Stefanustsjerke * Silezyske Fersets[[monumint]] (''Poalsk: Pomnik Powstańców Śląskich'') - It monumint stiet njonken de Rondo. It is it grutste monumint oprjochte foar de Silezyske Opstânnen yn it begjin fan 'e jierren 1920. * Spodek is it grutste sportsintrum/konsertgebouw: it docht tinken oan in bútenierdsk romteskip. * Dworzec Główny Katowice - Dit is it sintrale trein[[stasjon]]. == Underwiis == [[Ofbyld:Katowice - Biblioteka Śląska 01.jpg|thumb||De Silezyske Bibleteek, ien fan 'e modernste bibleteken yn Poalen.]] * Universiteit fan Sileesje (Uniwersytet Śląski w Katowicach) * Ekonomyske universiteit fan Katowice (Akademia Ekonomiczna w Katowicach) * Muzykuniversiteit yn Katowice (Akademia Muzyczna w Katowicach) * Sportuniversiteit yn Katowice (Akademia WF w Katowicach) * Keunstakademy yn Katowice (Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach) # Keunstuniversiteit yn Krakau (Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie) # Medyske universiteit fan Sileezje (Śląska Akademia Medyczna) # Poalske akademy foar wittenskippen (Polska Akademia Nauk) == Sport == [[Ofbyld:Katowice - Spodek by night.jpg|thumb||Spodek]] Katowice hat in rike sportskiednis mei ferskate klups dy’t op it heechste nivo aktyf binne. De bekendste namme is sûnder mis GKS Katowice, in multysportklub dy't benammen yn it fuotbal en it iishockey grutte súksessen fierd hat. It manljusfuotbalteam fan GKS Katowice hie foaral yn 'e jierren 1980 en 1990 in gouden perioade. De klub wûn trije kear de Poalske kup (yn 1986, 1991 en 1993) en mocht twaris de Poalske Superkup yn ûntfangst nimme. Ek yn 'e iere jierren 2000 spile de klub noch op it heechste nivo, de Ekstraklasa. Ek op it iis is de stêd tige súksesfol. It iishockeyteam fan Katowice (earst ûnder de namme Górnik Katowice en letter as GKS) wie tusken 1958 en 1970 seis kear kampioen fan Poalen. Njonken GKS is ek de akademyklub AZS AWF Katowice in bekende namme. It frouljushânbalteam fan 'e feriening hat in tal jierren op it heechste nivo, de Ekstraklasse, spile. Nei in alfte plak yn it seizoen 2003/2004 degradearren se, wêrtroch't se sûnt it seizoen 2004/2005 wer útkomme yn 'e earste difyzje. In soad grutte sporteveneminten yn 'e stêd fine plak yn 'e Spodek, in gebou dat tinken docht oan in fleanende skûtel. == Ynwennertal == {| class="wikitable" style="text-align: center; width: auto;" |+ '''Befolkingsûntwikkeling fan Katowice''' |- style="background:#f2f2f2;" ! Jier | 1865 | 1900 | 1950 | 1987 | 2004 | 2009 | 2024 |- ! Ynwenners | 4.815 | 31.738 | 175.496 | 368.621 | 319.904 | 308.724 | 285.711 |} == Sjoch ek == * [[List fan boargemasters fan Katowice]] (Prezydenci Katowic) == Keppeling om utens == * [http://www.um.katowice.pl/en/index.html Webstee fan Katowice] {{noat|Ingelsk}}. * [http://www.zlotehotele.pl/katowice/eng/ Hotels yn Katowice] {{noat|Ingelsk}}. * [https://public-transport.net/bim/Katowice.htm Tram yn Katowice] {{noat|Dútsk/Ingelsk}}. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Katowice}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Sileezje]] [[Kategory:Plak stifte yn de 16e iuw]] n9vf1o5ydmcsd20vp3v0m6cqjptjrew 0 11952 1229625 1228699 2026-05-08T20:23:07Z RomkeHoekstra 10582 kt 1229625 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Breslau (Wrocław) | ôfbylding = Rynek Starego Miasta We Wroclawiu (152991773).jpeg | ôfbyldingstekst = De Grutte Merk (Rynek) fan Breslau | flagge = POL Wrocław flag.svg | wapen = Herb wroclaw.svg | lân = Poalen | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = Neder-Sileezje | boargemaster = | ynwennertal = 672.545 (2026)<ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/start Główny Urząd Statystyczny (GUS), "Baza Demografia - Tablice"], febrewaris 2026.]</ref> | oerflak = 293 km² | stêdekloft = | befolkingstichtens = 2.300/km² | hichte = 120 m | stifting = ± 10e iuw | postkoade = 50-001–54-705 | netnûmer = +48 71 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.wroclaw.pl www.wroclaw.pl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 06 | lat_sec = 36 | lat_dir = N | lon_deg = 17 | lon_min = 02 | lon_sec = 20 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Breslau yn Poalen | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Breslau''' ([[Poalsk]] en offisjeel: '''Wrocław''') is in stêd oan 'e Oder yn it súdwesten fan it hjoeddeiske [[Poalen]]. Breslau is de belangrykste histoaryske stêd fan [[Sileezje]] en leit oan de rivier de [[Oder]]. Breslau is de fjirde grutste stêd fan Poalen. Histoarysk is de stêd bekend as Breslau om't it as part fan Sileezje oant 1945 in Dútske stêd wie. == Skiednis == === De Dútske stêd (oant 1945) === [[Ofbyld:Wratislauia Breßlaw Breslau 17.Jh.jpg|thumb|left|Breslau yn 'e 17e iuw.]] Breslau ûntjoech him yn 'e rin fan 'e iuwen as ien fan 'e wichtichste stêden yn Sintraal-Europa. Nei't it diel útmakke hie fan it [[Keninkryk Bohemen]] en de [[Habsburchske Monargy]], kaam de stêd yn 1741 ûnder de kroan fan [[Prusen]]. Yn 'e lette [[midsiuwen]] ûntjoech de stêd him ta in machtich hannelssintrum en wie it tusken 1387 en 1474 in wichtich lid fan it Hânzebûn. Troch syn lizzing op it krúspunt fan 'e rivier de [[Oder]] en de [[Via Regia]] koe de stêd rykdom sammelje troch de hannel yn produkten lykas lekken, nôt en metaal. Dizze hânze-histoarje lei de grûnslach foar de statige arsjitektuer en de ynternasjonale oriïntaasje dy't de stêd iuwenlang karakterisearje soe. Troch de yndustriële revolúsje groeide Breslau yn 'e 19e iuw ekstreem hurd. Al yn 1840 kaam it ynwennertal boppe de 100.000, wêrtroch't Breslau ien fan 'e earste offisjele ''[[Großstädt]]e'' fan Dútslân waard. Oan it begjin fan 'e 20ste iuw wie it in bloeiend sintrum fan hannel, wittenskip en keunst. De stêd stie yn dy tiid yn 'e top tsien fan grutste Dútske stêden, as in rivalisearjende metropoal foar [[Berlyn]] en [[München]]. === Twadde Wrâldkriich === De [[Twadde Wrâldkriich]] wie foar Breslau in tragyske kearpunt. De stêd, dy't fier yn it easten fan it [[Tredde Ryk|Dútske Ryk]] lei, waard lange tiid sjoen as de "loftskûlkelder fan it Ryk" (de Reichsluftschutzkeller), om't de Alliearde bommesmiters it earst net berikke koene. Dat feroare lykwols folslein oan 'e ein fan 'e oarloch. Yn augustus 1944, doe't it [[Reade Leger]] tichterby kaam, ferklearre [[Adolf Hitler]] de stêd ta in ''Festung'' (fêsting). Dat betsjutte dat de stêd oant de lêste man ferdigene wurde moast en nea kapitulearje mocht. De Gauleiter fan Sileezje, [[Karl Hanke]], krige de lieding en late de ferdigening mei izeren tucht. Yn jannewaris 1945 waard de stêd folslein omsingele troch de Sovjets. Wat folge wie in ferskriklik belis dat hast trije moannen duorre. Breslau wie ien fan 'e lêste grutte Dútske stêden dy't opjoegen. Pas op 6 maaie 1945, fjouwer dagen nei't [[Berlyn]] al fallen wie en twa dagen foar de algemiene Dútske oerjefte, ûndertekenen de ferdigeners de [[kapitulaasje]]. De Gauleiter sels, Karl Hanke, wie de deis dêrfoar al mei in fleantúch útnaaid. [[Ofbyld:Civilians fleeing Breslau.jpg|thumb|left|De flechtsjende befolking fan Breslau.]] De lêste faze fan 'e oarloch en de oername troch it Reade Leger yn maaie 1945 gie mank mei grutskalich geweld tsjin de Dútske boargerbefolking. Njonken plonderingen en massale ferkrêftings fûnen der op ferskate plakken stânrjochtlike moardpartijen plak troch Sovjet-soldaten as wraak foar de Dútske misdieden yn 'e Sovjet-Uny. Dêrnjonken kamen tûzenen ynwenners om troch útputting en geweld by de gaoatyske flecht nei it westen of yn 'e Poalske ynternearingskampen dy't flak nei de oarloch ynsteld waarden. De oerlibjende befolking, dy't it belis en it geweld trochstien hie, waard yn 'e jierren dêrnei [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|massaal ferdreaun]]. === De Poalske perioade (sûnt 1945) === Nei de kapitulaasje fan 'e stêd yn maaie 1945 en de ôfspraken fan 'e [[Konferinsje fan Potsdam]], waard Sileezje en dêrmei ek de stêd Breslau oan Poalen tawiisd. De stêd krige de Poalske namme Wrocław. Yn harren plak kamen nije Poalske ynwenners. In grut part fan 'e nije 'kolonisten' wie sels ek ûnder twang ferdreaun út de eastlike gebieten fan Poalen dy't troch de [[Sovjet-Uny]] ynliifd wienen, benammen út de stêd [[Lemberch]] ([[Lviv]]). De nije ynwenners begûnen mei de massive werbou fan 'e histoaryske binnenstêd, wêrby't de âlde merk (de Rynek) yn syn folsleine gloarje wersteld waard. Sûnt 1999 is de stêd de haadstêd fan it woiwodskip Neder-Sileezje. It hat him sûnt it fallen fan it [[Izeren Gerdyn]] yn 1989 ûntwikkele ta ien fan 'e meast dynamyske en moderne stêden fan it hjoeddeiske Poalen. == Bestjoer en Kultuer == Hjoed-de-dei is de stêd wer in kultureel en wittenskiplik knooppunt. Breslau fungearret as residinsje fan in roomske aartsbiskop en in evangelyske biskop. Mei ferskate universiteiten, teaters en museums is it it kulturele hert fan de hiele regio Sileezje. De stêd is ek ekonomysk fan grut belang, benammen op it gebiet fan masinebou en metaalyndustry, en profitearret fan de lân- en mynbou yn it omlizzende woiwodskip. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Breslau (1526–2023) ! Jier | '''1526''' || '''1710''' || '''1849''' || '''1871''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1910''' || '''1939''' |- ! Ynwennertal | 22.000 || 40.890 || 110.702 || 207.997 || 335.186 || 422.709 || 512.105 || 629.565 |- ! Groei | — || +85,9% || +170,7% || +87,9% || +61,1% || +26,1% || +21,1% || +22,9% |- ! Jier | '''1946''' || '''1970''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2023''' |- ! Ynwennertal | 170.656 || 526.000 || 640.571 || 633.857 || 632.996 || 674.132 |- ! Groei | -72,9% || +208,2% || +21,8% || -1,0% || -0,1% || +6,5% |} == It besjen wurdich == Oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldkriich en yn 'e neitiid dêrfan wie 70 prosint fan 'e histoaryske bebouwing fan Breslau ferneatige. De wichtichste monuminten binne sûnt dy tiid restaurearre of folslein op 'e nij opboud. Dochs makke it nije Poalske bestjoer doe ek de kar om guon histoaryske pânen ôf te brekken dy't te nau ferbûn wienen mei de Prusyske skiednis fan 'e stêd, om't dy net pasten yn it winske Poalsk-nasjonale byld. [[Ofbyld:Ratusz wroclaw.JPG|thumb|left|Goatysk stedhûs.]] It hert fan 'e stêd wurdt foarme troch de Grutte Ring (Rynek), dêr't it goatyske Riedshûs (''Stary Ratusz'') út 'e jierren 1471–1504 midden op it plein stiet, dat omfieme wurdt troch karakteristike gevels fan patrisiërshuzen. In oar markant bestjoerlik gebou is it Nije Riedshûs (''Nowy Ratusz''), dat tusken 1858 en 1864 ûntwurpen waard troch Friedrich August Stüler. Spitigernôch waard it Keninklik Slot út 1845 (''Zamek Królowiecki''), ek in ûntwurp fan Stüler, yn 1970 noch ôfbrutsen. Wol bewarre bleaun is it 18e-iuwske Keninklik Paleis (''Pałac Królewski'') fan 'e Prusyske kening [[Freark de Grutte]], dêr't no it histoarysk museum ûnderbrocht is, en it [[Klassisisme|klassisistyske]] Wallenberg-Pachaly-paleis (''Pałac Wallenberg-Pachaly''). [[Ofbyld:2023-05-14 061208 00700 Wrocław, archikatedra św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu.jpg|thumb|Katedraal.]] Op religieus mêd hat de stêd in rykdom oan goatyske tsjerken, wêrûnder de Sint-Jehanneskatedraal (''Archikatedrała św. Jana Chrzciciela''), de Sint-Elisabethtsjerke (''Bazylika św. Elżbiety''), de Maria Magdalenakatedraal (''Katedra św. Marii Magdaleny'') en de 15e-iuwske Kollegiale Krústsjerke (''Kolegiata Świętego Krzyża i św. Bartłomieja''). In hichtepunt fan 'e barokke arsjitektuer is de Aula Leopoldina, dy't diel útmakket fan it haadgebou fan de Universiteit fan Wrocław (''Uniwersytet Wrocławski''). === Kultuer en Moderne Tiid === [[Ofbyld:Wroclaw - Hala Stulecia 3a.jpg|thumb|left|''Jahrhunderthalle''.]] Foar leafhawwers fan teäter en modernisme biedt de stêd it Stedsteäter (Opera Wrocławska), yn 1841 yn Prusyske klassisistyske styl boud, en it yn 1911 troch Hans Poelzig ûntwurpen Firmahûs (''Biurowiec Hansa Poelziga''). In wrâldferneamd ikoan fan it modernisme is de ''Hala Stulecia'' (yn it Dútsk: ''Jahrhunderthalle'') út 1913, in ûntwerp fan Max Berg dat sûnt 2006 op 'e Wrâlderfgoedlist fan UNESCO stiet. Ek it Hûs Kameleon (''Dom Handlowy Kameleon'') út 1929 is in wichtich foarbyld fan 'e moderne boukeunst. Sels it neogoatyske sintraal stasjon, ''Dworzec Główny'', is op himsels al in besite wurdich. === Rekreaasje en Attraksjes === Oare trekpleisters fan Breslau it Panorama fan Racławice (''Panorama Racławicka'') en de dieretún (''ZOO Wrocław''), de âldste en grutste fan Poalen. Fierder is de Hortus botanicus (''Ogród Botaniczny''), de Japanske tún (''Ogród Japoński'') en it Aquapark it neamen wurdich. Op jûntiid wurde de Wrocławska Fontanna (in grutte fontyn by de Hala Stulecia) en de histoaryske Wettertoer (Wieża ciśnień) in soad besocht. [[Ofbyld:Konspirek (Conspirator) Wroclaw dwarf 2021 P02.jpg|thumb|Kabouterke.]] In bysûndere en populêre attraksje yn 'e binnenstêd binne de kabouterkes fan Breslau (''Wrocławskie Krasnale''). Wat yn 'e jierren 1980 as in ludyk protest fan 'e fersetsbeweging "Oranje Alternatyf" tsjin it [[Kommunisme|kommunistyske]] rezjym útein sette, is útgroeid ta in symboal fan de stêd. Intusken steane der mear as 600 lytse brûnzen kabouterbyldsjes ferspraat oer de hiele stêd, elk mei in eigen namme en berop. In soad toeristen dogge in kabouter-speurtocht. == Ferkear == [[Ofbyld:Wroclaw Glowny - budynek dworca.jpg|thumb|left|Sintraal Stasjon.]] Breslau is in wichtich ferkearsbestjoerlik knooppunt yn Súdwest-Poalen mei in eigen ynternasjonaal fleanfjild, Wrocław-Copernicus (WRO), dat de stêd ferbynt mei oare Europeeske metropoalen. It iepenbier ferfier yn 'e stêd wurdt karakterisearre troch in wiidweidich en modern tramnetwurk, oanfolle troch in ticht net fan stedsbussen dy't ek de bûtenwiken berikke. Fan it neogoatyske sintraal stasjon (Wrocław Główny) út fertrekke treinen nei alle grutte Poalske stêden en oer de grins rjochting Berlyn en Praach. De stêd leit boppedat strategysk oan 'e snelwei A4, de wichtichste east-westferbinning fan Súd-Poalen. == Sport == [[Ofbyld:Iluminacja Stadion Wrocław.jpg|thumb|It ferljochte Stadion Wrocław.]] De grutste [[fuotbal]]klub is [[Śląsk Wrocław]], dy't meardere kearen lânskampioen fan Poalen wurden is. Hja spylje harren thúswedstriden yn it moderne Stadion Wrocław (ek wol de Tarczyński Arena neamd), dat boud waard foar it [[UEFA Euro 2012|Europeesk Kampioenskip fan 2012]] en plak jout oan mear as 45.000 taskôgers. In sport dy't yn Poalen en spesifyk yn Breslau enoarm populêr is, is [[speedway]]. De klub Sparta Wrocław heart by de top fan 'e Poalske liga en spilet yn it histoaryske Olympysk Stadion (''Stadion Olimpijski''), in unyk bouwurk út 'e jierren 1920 dat folslein renovearre is. Op it mêd fan [[basketbal]] is Śląsk Wrocław de meast súksesfolle klub yn 'e Poalske skiednis, mei in rekordtal oan nasjonale titels. De stêd mocht yn 2017 de [[Wrâldspullen]] te organisearjen, in grut ynternasjonaal sportevenemint foar sporten dy't net op it programma fan 'e [[Olympyske Spullen]] steane. [[Ofbyld:Wroclaw18395.jpg|thumb|center|800px|Breslau]] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Wrocław}} }} [[Kategory:Breslau| ]] [[Kategory:Hânzestêd]] [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Sileezje]] [[Kategory:Plak stifte yn de 10e iuw]] tcnioc3kqyl6fkw4ynxamq4skp1jypv 0 13315 1229650 1223132 2026-05-08T22:47:47Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1229650 wikitext text/x-wiki {{Militêr | ôfbylding = Bundesarchiv Bild 146-1973-012-43, Erwin Rommel.jpg | ôfbyldingstekst = Rommel yn sa. 1942/1943 | ôfbyldingsbreedte = 200px | namme = Erwin Rommel | namme folút = Erwin Johannes Eugen Rommel | bynamme = de Woastynfoks | nasjonaliteit = [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[Dútslân|Dútsk]] | berne = [[15 novimber]] [[1891]] | berteplak = [[Heidenheim an der Brenz|Heidenheim]] ([[Dútslân]]) | stoarn = [[14 oktober]] [[1944]] | stjerplak = [[Herrlingen]] ([[Dútslân]]) | etnisiteit = [[File:Flag of Germany.svg|20px]] [[Dútsers|Dútsk]] | tsjinsttiid = [[1911]] – [[1944]] | yn tsjinst fan = [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] [[Dútslân|Keizerryk Dútslân]] <small>(1911-18)</small> <br>[[File:Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg|20px]] [[Weimarrepublyk]] <small>(1918-33)</small> <br>[[File:Flag of German Reich (1935–1945).svg|20px]] [[Nazy-Dútslân]] <small>(1933-44)</small> | legerûnderdiel = lânmacht <br>● [[File:Flag of the German Empire.svg|20px]] Keiz. Leger <small>(1911-18)</small> <br>● [[File:Flag of Weimar Republic (war).svg|20px]] ''Reichswehr'' <small>(1918-35)</small> <br>● [[File:Balkenkreuz.svg|15px]] ''Wehrmacht'' <small>(1935-44)</small> | heechste rang = fjildmaarskalk <small>(sûnt 1942)</small> | befel = 7e Pânserdifyzje<br> [[Afrikakorps]]<br> Legergroep B | konflikt(en) = [[Earste Wrâldoarloch]] <br>[[Twadde Wrâldoarloch]] | treffen(s) = [[Poalske Fjildtocht]]<br> [[Slach om Frankryk]] <br>[[Noardafrikaanske Kampanje]] <br>[[Slach om Normanje]] | ûnderskiedings = ''Pour le Mérite'' ([[Prusen|Prusysk]])<br>Ridderkrús fan it Izerne Krús mei Ikeleaf, Swurden en Briljanten | oar wurk = | offisjele webside = }} '''Erwin Rommel''' (folút: '''Erwin Johannes Eugen Rommel'''; [[Heidenheim an der Brenz]], [[15 novimber]] [[1891]] – [[Herrlingen]], [[14 oktober]] [[1944]]) wie ien fan 'e meast ferneamde [[Dútslân|Dútske]] [[generaal]]s út 'e [[Twadde Wrâldoarloch]]. Oan it begjin fan 'e oarloch wied er [[kommandant]] fan [[Hitler]] syn [[liifwacht]], en dêrnei fierde er it befel oer ien fan 'e [[difyzje (militêre ienheid)|pânserdifyzjes]] dy't mei [[Slach om Frankryk|har flugge opmars]] yn [[1940]] [[Frankryk]] ûnder fuotten hellen. Hy makke lykwols fral namme as kommandant fan it [[Afrikakorps]], en wûn mei syn tûke [[fjildtocht|militêre kampanjes]] yn [[Noard-Afrika]] de [[bynamme]] fan "de Woastynfoks". Hoewol't er in better [[strategy|strateech]] wie as de [[Grut-Brittanje|Britske]] generaals tsjin wa't er it opnaam, waard brekme oan [[branje]], foarrieden en materieel him úteinlik needlottich, sadat it Afrikakorps yn 'e [[Twadde Slach by El Alamein]], yn 'e [[Egypte|Egyptyske]] [[woastyn]], foargoed ferslein wurde koe troch it [[Britske 8e Leger]] ûnder generaal [[Bernard Law Montgomery]]. Nei de weromtocht fan syn troepen nei [[Tuneezje]] kearde Rommel werom nei [[Jeropa]], dêr't er op [[D-Day]] it befel oer de Dútske troepen yn [[Normanje]] fierde, mar de [[Alliëarden|Alliëarde]] ynvaazje net wist te kearen. Troch de ûnferskillige hâlding fan Hitler foar syn troepen yn Noard-Afrika oer wie Rommel ferbittere rekke, en yn it foarjier fan [[1944]] waard er troch guon freonen fan sines sydlings behelle yn it [[Komplot fan 20 July]], om [[Hitler]] te [[fermoardzjen]]. Doe't de [[moardoanslach|oanslach]] mislearre, foel Rommel yn ûngenede en waard er twongen om [[selsmoard|himsels fan kant te meitsjen]] troch [[fergiftiging|gif yn it nimmen]]. Rommel syn militêre súksessen en syn persoanlike eargefoel wûnen him net inkeld it respekt fan syn eigen soldaten, mar ek fan syn fijannen. Hy is de iennichste pommerant út it [[Tredde Ryk]] dy't tsjintwurdich in eigen [[museum]] hat. == Jonkheid en priveelibben == Erwin Rommel waard op [[15 novimber]] [[1891]] berne yn [[Heidenheim an der Brenz]], yn it doetiidske [[Keninkryk Wuertemberch]], yn súdwestlik [[Dútslân]], op likernôch 45 km fan [[Ulm]]. Syn [[doop (sakramint)|doop]] folge twa dagen nei de berte, op [[17 novimber]]. Rommel wie de twadde fan fjouwer bern yn it gesin fan Erwin Rommel sr., in [[protestantisme|protestantsk]] [[luitenant]] by de [[artillery]] en letter [[boppemaster]] fan 'e [[middelbere skoalle]] te [[Aalen]], en dy syn frou Helene von Luz. Hy hie in âldere broer, Karl, en in jongere broer en suster, Gerhard en Helene. Letter soed er oer syn jonkheid sizze dat dy tige lokkich west hie. Doe't er 14 wie boude Rommel mei in maat in eigen [[sweeffleantúch]], dat by steat wie en flean in koart eintsje. As opslûpen jonge liet er it yn him omgean om [[yngenieur]] te wurden, mar op oanstean fan syn heit, dy't foar him in militêre karriêre yn 'e holle hie, melde er him mei achttjin jier oan by it 124ste Wuertemberchske Ynfanteryrezjimint. As [[faandrich]] folge er dêrnei fan [[1910]] oant [[1911]] in ofsiersoplieding oan 'e Ofsierskadetteskoalle te [[Danzig]] (it hjoeddeiske [[Gdańsk]], yn [[Poalen]]), dy't er mei goed gefolch ôfrûne. Yn [[jannewaris]] [[1912]] krige er sadwaande de rang fan luitenant yn it Keizerlike Leger. Op 'e kadetteskoalle mette Rommel ek syn takomstige frou, de doe santjinjierrige Lucia Maria Mollin. Se trouden yn [[1916]], en krigen yn [[1928]] in soan, [[Manfred Rommel]]. Dyselde soe letter boargemaster fan [[Stuttgart]] wurde. Foarôfgeande oan syn houlik hie Rommel yn [[1913]] in relaasje mei in Walburga Stemmer, dêr't in dochter, [[Gertrud Stemmer|Gertrud]], út berne waard. Hoewol't Rommel dizze relaasje neitiid ôfbriek, ûnderhold er wol syn dochter, mei wa't er syn hiele fierdere libben in nauwe bân hie. Hja waard grutbrocht troch har beppe oan memmekant en gie troch foar Rommel syn "omkesizzer". == De Earste Wrâldoarloch == Yn de [[Earste Wrâldoarloch]] focht Rommel yn [[Frankryk]], [[Roemeenje]] en [[Itaalje]]. Hy wie as ofsier earst in hoartsje yndield by it 6e Wuertemberchske Ynfanteryrezjimint, mar waard al rillegau oerpleatst nei it Wuertemberchske Berchbataljon fan it [[Alpenkorps]], in elite-ienheid dy't talein wie op it fjochtsjen yn bercheftige kriten. Rommel krige by dat legerûnderdiel al mei gauwens de namme dat er fluch taktyske beslissings nimme koe. Hy ynfiltrearre ferskate kearen ûnder dekking fan it nachtlik tsjuster de linys fan 'e fijân en wist dan maksimaal te profitearjen fan 'e dêr troch himsels feroarsake betizing. Sa wist er ien kear mei mar fiif ûnderhearrigen 43 fijannige ofsieren en 1.500 soldaten kriichsfinzen te meitsjen. [[File:Bundesarchiv_Bild_183-R33723,_Frankreich,_Argonnerwald,_Vorgehen_von_Infanterie.jpg|left|thumb|250px|[[Dútslân|Dútske]] ynfantery tsjocht op oan it Westfront, yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]].]] Rommel rekke yn dy jierren trije kear ferwûne, twa kear oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] en ien kear ûnder de [[Roemeenske Fjildtocht (Earste Wrâldoarloch)|Roemeenske Fjildtocht]]. Hy waard yn [[1914]] ûnderskaat mei it [[izeren krús|izerne krús]], twadde klasse, en it jiers dêrop mei it izerne krús, earste klasse. Ek wûn er yn [[1918]] de ''Pour le Mérite''-medalje, de heechste [[Prusen|Prusyske]] militêre ûnderskieding, nei syn oandiel yn 'e [[Slach by Caporetto]], yn noardeastlik Itaalje, dêr't er mei mar 100 man it Italjaanske bolwurk [[Matajur]] ynnaam en 7.000 Italjaanske militêren kriichsfinzen makke. Rommel tsjinne ûnder de Earste Wrâldoarloch in hoartsje yn deselde ienheid mei [[Friedrich Paulus]], dy't it letter ek ta fjildmaarskalk bringe soe. == It Ynterbellum == Nei de ein fan 'e [[Earste Wrâldoarloch]], de fal fan it Dútske keizerryk en de stifting fan 'e [[Weimarrepublyk]], allegear yn [[1918]], behold Rommel earst syn posysje as kommandant fan in [[ynfantery]]kompanjy. Under it [[Ynterbellum]] wied er fan [[1929]] oant [[1933]] ynstrukteur oan 'e militêre skoalle te [[Dresden]], dêr't er ferskate [[non-fiksje]]wurken op it mêd fan 'e [[kriichskunde]] skreau. Neitiid fierde er fan [[1933]] oant [[1935]] as ofsier by de ''[[Wehrmacht]]'' it befel oer in [[jager (militêr)|jager]]bataljon fan it Alpenkorps. Yn dy hoedanichheid kaam er foar it earst yn 'e kunde mei [[Adolf Hitler]], doe't er by in militêre parade wegere om syn bataljon te presintearjen om't er de hage fan [[SS]]-troepen dy't Hitler beskermje moast, as in mislediging fan syn Alpenjagers beskôge. Mei dat optreden hied er blykber yndruk makke op 'e ''Führer'', want dy pleatste him oer nei [[Potsdam]], dêr't er fan [[1935]] oant [[1938]] ferbiningsofsier foar de ''Wehrmacht'' by de [[Hitler-Jongerein]] wie. Yn [[1937]] liet Rommel syn [[deiboek]]en út 'e Earste Wrâldoarloch útjaan, in publikaasje dy't yn militêre fermiddens tige goed ûntfongen waard. Underwilens bestie syn wurk by de Hitler-Jongerein út jaan fan lêzings en it ynspektearjen fan 'e ûnderskate kampen fan 'e jongereinmilysje. Hy rekke lykwols al rillegau deilis mei it haad fan 'e Hitler-Jongerein, [[Baldur von Schirach]], û.m. om't er fûn dat de ''Wehrmacht'' mear ynfloed krije moast op 'e trening fan 'e jongereinmilysje, wat Schirach as in ynbrek op syn eigen macht beskôge. Hoewol't der neitiid dochs legerynstrukteurs by de Hitler-Jongerein kamen, wie harren taak folle beheinder as wat Rommel foar eagen stien hie. Rommel sels waard yn [[1938]] mei de rang fan [[kolonel]] oerpleatst nei de Militêre Akademy fan [[Wiener Neustadt]], dêr't hy kommandant waard. Koarte tiid letter krige er lykwols op oanstean fan Hitler sels it befel oer it saneamde ''Führerbegleitbataillon'', in bataljon dat de ''Führer'' oaral bûten Dútslân begelate en beskerme. It wie yn dy perioade dat er yn 'e kunde kaam en befreone rekke mei [[Joseph Goebbels]], de minister fan propaganda. Dyselde waard in fanatike bewûnderer fan Rommel, en joech him yn [[1941]] in foarbyldfunksje as [[nazy]]. Dêrby liet Goebbels him net troch de wurklikheid liede, mar werskreau er Rommel syn hiele libben troch him ôf te skilderjen as de soan fan in ienfâldich mitselder dy't al ier lid fan 'e [[NSDAP]] wurden wie (yn it echt wie Rommel nea lid fan 'e nazypartij). Doe't Rommel him dêroer beklage, krige er te hearren: ''''Wenn es auch nicht stimme, wäre es doch gut, wenn es stimmen würde"'' ("Al is it net wier, it soe moai wêze as it al wier wie"). Rommel liet it net slûpe, mar easke in rektifikaasje, dy't Goebbels him úteinlik ek joech, op in sa ûnopfallend mooglik plak as er mar fine koe. == De Twadde Wrâldoarloch == [[File:Bundesarchiv_Bild_101I-013-0064-35,_Polen,_Bormann,_Hitler,_Rommel,_v._Reichenau.jpg|right|thumb|250px|Rommel mei [[Hitler]], [[Martin Bormann|Bormann]] en oaren yn [[Poalen]].]] === De Poalske Fjildtocht (1939) === Doe't op [[1 septimber]] [[1939]] mei de Dútske [[Poalske Fjildtocht|ynfal yn Poalen]] de [[Twadde Wrâldoarloch]] begûn, wie Rommel, ûnderwilens as [[generaal-majoar]], noch altyd kommandant fan it ''Führerbegleitbataillon''. Yn dy hoedanichheid wied er net sasear by de eigentlike striid belutsen, mar befûn er him ornaris wol deun efter de frontliny. Nei't de [[Poalen]] ferslein wiene, kearde Rommel werom nei [[Berlyn]] foar de Dútske oerwinningsparades. Neitiid waard him op syn eigen oanstean it befel jûn oer ien fan 'e fjouwer nije [[pânser]]difyzjes fan 'e ''Wehrmacht''. Hoewol't der by syn ûnderhearrigen, dy't him inkeld koene as in berchynfanterist, yn 't earstoan twifel oer bestie oft er him wol mei [[tank (wapen)|tank]]s rêde kinne soe, seach Rommel sels net safolle ferskil. Syn oerwinnings út 'e Earste Wrâldoarloch hied er ommers behelle mei in kombinaasje fan it ferrassingselemint en faasje, en dat wie persiis wêr't pânserdifyzjes foar makke wiene. Wat er noch net wist, learde er fluch by, sadat syn 7e Pânserdifyzje begjin [[1940]] ree wie om mei te dwaan oan ''[[Fall Gelb]]'', de Dútske útbraak nei it westen troch de [[Benelúks]]lannen hinne. === De Slach om Frankryk (1940) === ==== Oer de Maas ==== Op [[10 maaie]] [[1940]] gie de 7e Pânserdifyzje as ûnderdiel fan generaal [[Hermann Hoth]] syn XVe Legerkorps mei yn 'e oanfal. Rommel en syn mannen trieken de [[Belgje|Belgyske]] grins oer en berikte mei gauwens de [[Maas]] by it [[Walloanje|Waalske]] [[Dinant]]. Dêr moast men hohâlde om't de [[Alliëarden]] de brêge opblazen hiene, en de Dútske troepen kamen ûnder fjoer te lizzen fan 'e Belgyske ferdigeners op 'e westigge fan 'e rivier. Mei't de Dútsers net oer [[reekgranaat|reekgranaten]] beskikten, joech Rommel befel en stek in stikmannich huzen yn 'e brân. Under dekking fan 'e reek dy't dat opsmiet, stiek de Dútske ynfantery mei rubberboaten de rivier oer om in brêgehaad te foarmjen. Dêrnei eigene Rommel him de [[ponton]]s fan 'e 5e Pânserdifyzje ta om in needbrêge te slaan, en sadree't dy funksjoneel wie, gie Rommel der yn 'e twadde tank oerhinne. Ienris oer de rivier teach de 7e Pânserdifyzje de [[Ardinnen]] út en [[Frankryk]] yn. Dêrby wie it Rommel syn taktyk om terrein te winnen troch oanhâldend oan te fallen en de fijân gjin kâns te bieden om te wergroepearjen. Hy fierde flankearjende oanfallen út en omlûkende maneuvers om 'e Frânske ienheden yn 'e rêch te treffen, en makke dêrby tankber gebrûk fan sawol de Dútske loftmacht, de ''[[Luftwaffe]]'', as fan mobile [[artillery]]. Sa ûntjoech de ynfantery-ofsier fan in healjier earder him ta ien fan 'e bêste tankkommandanten fan 'e ''[[Blitzkrieg (kriich)|Blitzkrieg]]''. In wichtich ûnderdiel fan syn súkses wie de [[psychology]]ske skok dy't sokke felle oanfallen by de fijân tewei brochten. It moreel fan 'e Frânske troepen rekke der raar fan yn 'e nederklits, en se begûnen har massaal oer te jaan. [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-045-08,_Westfeldzug,_Rommel_bei_Besprechung_mit_Offizieren.jpg|left|thumb|250px|Rommel en syn stêf ûnder de [[Slach om Frankryk]].]] ==== De Slach by Atert ==== Op [[15 maaie]] ferovere Rommel syn difyzje [[Kameryk]] (Cambrai), dêr't er in skoftke stilhâlde moast om't troch de flugge opmars de benzine op wie en de kommunikaasje mei it Dútske haadkertier ferlern gien wie. Fiif dagen letter berikte de 7e Pânserdifyzje [[Atert]] (Arras), dêr't Rommel besocht om it [[Grut-Brittanje|Britske]] ekspedysjeleger fan 'e kust ôf te snijen. Yn it earste stadium fan 'e [[Slach by Atert]] wist it Dútske ferkenningsbataljon fan kolonel [[Hans von Luck]] mei stipe fan [[Stuka]]-dûkbommesmiters it [[La Bassée]]-kanaal oer te stekken, mar de oare deis diene de Britten in tsjinoanfal mei har swiere [[Matilda Mk I]]- en [[Matilda II]]-tanks, dy't ûnkwetsber wiene foar de Dútske 37&nbsp;mm-antytankwapens. In batterij fan 80&nbsp;mm-[[houwitser]]s wist de earste Britske tankkolône tsjin te hâlden, mar de twadde kolône kaam oant binnen in km ôfstân fan Rommel syn fjildhaadkertier, en koe úteinlik mei muoite opkeard wurde troch in batterij 88&nbsp;mm-antyloftgeskut. Nei de Slach by Atert liet Hitler syn troepen hohâlde wylst er besocht om ta in ôfsûnderlike frede te kommen mei Grut-Brittanje. Dat smiet in pear dagen rêst op, dy't de 7e Pânserdifyzje goed brûke koe. De Britten hiene lykwols gjin serieuze belangstelling foar frede, mar woene inkeld tiid winne om harren troepen út Belgje en noardlik Frankryk werom te lûken nei [[Dúntsjerk]] (Dunkerque), dêr't se mei skippen wei evakuëarre wurde koene nei it heitelân. Op [[26 maaie]] waard de striid ferfette. De 7e Pânserdifyzje berikte de deis dêrop [[Risel]] (Lille), en foar de ferovering fan dy stêd krige Rommel ek de 5e Pânserdifyzje ûnder syn befel. Dyseldichste deis, [[27 maaie]], krige er it berjocht dat him as earste Dútske difyzjekommandant yn 'e oarloch it prestizjeuze [[Ridderkrús fan it Izerne Krús]] taparte wie. Dat kaam him op 'e oergeunst fan oare generaals te stean, en kweatongen bewearden, hy hie de ûnderskieding inkeld krigen fanwegen syn inige bân mei de ''Führer''. Op [[28 maaie]] kamen Rommel syn troepen by de úteinlike oanfal op Risel swier ûnder fjoer te lizzen fan 'e Frânske artillery. Hy sette lykwols troch en wist de stêd te oermasterjen en dêropta de helte fan it Frânske 1e Leger kriichsfinzen te meitsjen. Nei dat huzarestikje koene Rommel syn troepen einlings in goed wike útrêste. [[File:Matilda Compass.jpg|thumb|right|250px|In Matilda II-tank fan it [[Grut-Brittanje|Britske]] leger.]] ==== Nei de Kanaalkust ==== Op [[5 juny]] sette Rommel syn opmars fierder, optsjend nei de rivier de [[Seine (rivier)|Seine]], om 'e brêgen by de [[Normanje|Normandyske]] haadstêd [[Rouen]] feilich te stellen. Syn troepen leine 100 km yn twa dagen ôf, mar by Rouen oankommen die bliken dat de brêgen al opblazen wiene. Op [[10 juny]] berikte Rommel deunby [[Dieppe]] de kust fan it [[It Kanaal|Kanaal]], dêr't er him by de pânserdifyzje fan Heinz Guderian joech. Op 15 juny gie de 7e Pânserdifyzje op nei [[Cherbourg]], yn westlik Normanje, dat op [[18 juny]] ynnommen waard. Dêrnei soe Rommel fierder op nei [[Bordeaux (stêd)|Bordeaux]], mar doe't op [[21 juny]] tusken de Frânsen en de Dútsers in wapenstilstân sletten waard, kaam syn oandiel yn 'e [[Slach om Frankryk]] ta in ein. Yn [[july]] sette er mei syn difyzje nei [[Parys]] ta om him dêr ta te rieden foar Operaasje Seelöwe, de plande mar nea útfierde Dútske ynfal yn [[Ingelân]]. Sels doe al wiene de tarissings mar wat healslachtich, mei't de ''Luftwaffe'' de [[Slach om Ingelân]] oan it ferliezen wie fan 'e ''[[Royal Air Force]]''. ==== De Spûkdifyzje ==== De 7e Pânserdifyzje krige letter de bynamme fan "de Spûkdifyzje" (''Gespenster-Division''), fanwegen de ûnbidige faasje fan syn opmars, dy't sa grut wie dat sels it Dútske oerbefel op in stuit net mear wist wêr't er wie. Rommel syn troepen hiene doedestiden ek it rekôr foar de grutste, troch in tankdifyzje ôfleine ôfstân yn ien inkele dei yn 'e hannen&nbsp;– te witten: krapoan 320 km. [[File:Bundesarchiv_Bild_101I-124-0242-24,_Mosel,_Julius_v._Bernuth,_Erwin_Rommel.jpg|left|thumb|200px|Rommel sjocht ta by in militêre oefening oan 'e [[Moezel]], yn [[1940]].]] Fan oare Dútske generaals waard Rommel priizge om syn taktiken, mar krige er ek krityk: guon lju fûnen nammentlik dat er tefolle risiko's nommen hie. Rommel syn eigen kommandant, generaal Hermann Hoth, wie publyklik fol lof oer syn ûnderhearrige, mar yn in fertroulik rapport skreau er dat Rommel noch net wer it befel oer in lyk jûn wurde mocht oant er wat mear beoardielingsfermogen krigen hie. Lettere foarfallen soene lykwols bewize dat Hoth der raar by troch wie. === De Noardafrikaanske Kampanje (1941-1943) === As beleanning foar syn súkses waard Rommel promovearre ta [[luitenant-generaal]]. Op [[6 febrewaris]] [[1941]] krige er it befel oer it nijskepen [[Afrikakorps]], dat bestie út 'e 15e Pânserdifyzje en de 5e Lichte Difyzje (letter omfoarme ta de 21e Pânserdifyzje). Mei dy formaasje waard er by [[Operaasje Sonnenblumme]] nei it [[Noard-Afrika|Noardafrikaanske]] [[Lybje]] ta stjoerd (yn dy tiid in [[Itaalje|Italjaanske]] koloanje), dêr't de Italjaanske bûnsgenoaten fan 'e Dútsers har yn 'e swierrichheden wurke hiene by har striid tsjin 'e troepen fan [[Grut-Brittanje]] en it [[Britske Gemienebêst]], út it oanbuorjende [[Egypte]]. Syn súkses yn dizze [[Noardafrikaanske Kampanje]] soe Rommel de bynamme fan "de Woastynfoks" (''der Wüstenfuchs'') opsmite. [[File:Rommel's first offensive.jpg|right|thumb|440px|In kaart mei dêrop Rommel syn earste offinsyf fan 'e [[Noardafrikaanske Kampanje]], yn [[1941]].]] ==== It earste Dútske offinsyf ==== De sitewaasje dy't Rommel begroete by syn oankomst yn Lybje wie net sa'n fraaienien, fanút it Dútske eachpunt besjoen. De Britten hiene by [[Operaasje Kompas]] de demoralisearre Italjanen oant likernôch healwei de koloanje weromdreaun, en nei de tepletterjende nederlagen dy't se lit hiene, wiene der noch mar 7.000 Italjaanske soldaten oer. Rommel krige fan it Dútske legerhaadkertier de opdracht om him ter hichte fan [[Sirte]] yn te graven en dêr oant [[maaie]] stân te hâlden, mei't dan pas de 15e Pânserdifyzje yn Lybje oankomme soe. Neitiid moast er dan optsjen nei de stêden [[Agedabia]] en [[Bengazy]] en dêr in definsive liny oanlizze. Rommel fûn dat op basis fan 'e terreinsgesteldheid in ûnhâldber plan, en besleat dat de hiele [[Syrenaika]] werovere wurde moast om Bengazy feilich te stellen. Op [[24 maart]] sette Rommel útein mei in offinsyf fan beheinde skaal, dat er útfierde mei inkeld de 5e Lichte Difyzje en twa Italjaanske difyzjes. De Britten, dy't de kommunikaasje tusken Rommel en it Dútske oerbefel ûnderskept hiene, en dus ferwachten dat Rommel by Sirte lizzen bliuwe soe, kaam dit folslein oer it mad. Boppedat wie harren legermacht yn 'e Syrenaika ferswakke trochdat ferskate difyzjes oersee nei [[Grikelân]] ta stjoerd wiene om 'e Dútske opmars dêre tsjin te kearen. Sadwaande moasten de Britten weromwike nei [[Mersa el Brega]], dêr't se ferdigeningswurken begûnen oan te lizzen, sûnder euvelmoed dat der foar harren stoarm op komst wie. Doe't Rommel mar kwealk tsjinstân mette, state er djipper troch yn fijannich gebiet, wêrby't er nei in dei fan fûleindige gefjochten de Britten út har basis by Mersa el Brega ferdreau. Tsjin dy tiid wie it foar alle partijen dúdlik dat Rommel him neat oanlûke soe fan syn oarders, en om't de Britske troepen te ferspraat wiene om him tsjin te hâlden, besleat de Britske befelhawwer, generaal [[Archibald Wavell]], om Bengazy te ûntromjen en in taktyske weromtocht út te fieren foar't it Britske garnizoen dêr besingele wurde koe. [[File:Rommel with his aides.jpg|thumb|left|230px|Rommel (m.) mei syn adjudanten.]] Doe't er murk dat de Britten de konfrontaasje mei him út 'e wei giene, besleat Rommel om it te weagjen en besykje om mei syn trije difyzjes de hiele Syrenaika te weroverjen. Wylst er de Italjaanske ''Ariete''-pânserdifyzje efter de Britten oan stjoerde, loek er in dei út om 'e Dútske 5e Lichte Difyzje te befoarriedzjen. Dêrfoar stjoerde er alle frachtweinen hinne en wer nei it branjedepot, wat de tanks en pânserfiertugen folslein strâne efterliet, en boppedat totaal kwetsber foar in oanfal. Mar de Britten wiene har oan it weromlûken, dat Rommel weage it derop. Dat kaam him op in botsing mei de difyzjekommandant, generaal-majoar [[Johannes Streich]], te stean. Teffens hied er in oanfarring mei de Italjaanske generaal [[Italo Gariboldi]], dy't woe dat er him oan syn oarders hold. Rommel joech him te ferstean dat it him wol nei fleanen liek om sa'n bûtenkâns as de fijân him hjir bea, links lizze te litten. Nei't de Dútsers en Italjanen Bengazy yn besit nommen hiene, bemasteren se tsjin [[8 april]] ek de rest fan 'e Syrenaika oant [[Gazala]] ta. Hoewol't er tsjin dy tiid berjocht fan it Dútske oerbefel krige dat er no beslist stilhâlde moast, besleat Rommel, dy't in kâns seach om [[Aleksandrië]] yn te nimmen en mooglik sels de Britten út hiel Noard-Afrika te ferdriuwen, om troch te setten. Hy sloech fannijs syn oarders yn 'e wyn en begûn in oanfal op 'e wichtige havenstêd [[Tobruk]], dêr't er it hiele Britske leger fêst hope te setten. De beide Italjaanske difyzjes stjoerde er dat út by de kust lâns, wylst er sels mei de 5e Lichte Difyzje in omtsjende beweging fia it suden troch de woastyn makke. Dêrby waarden û.m. de Britske generaals [[Philip Neame]], de militêr gûverneur fan 'e Syrenaika, en [[Richard O'Connor]] kriichsfinzen makke. Hoewol't de besingeling fan Tobruk fanwegen befoarriedingsswierrichheden net sa fluch útfierd wurde koe as Rommel yn 'e holle hie, slagge it him op [[11 april]] dochs om 'e stêd fan alle kanten yn 'e skjirre te nimmen. Tsjin dy tiid wie it grutste part fan it Britske leger lykwols al nei Egypte ta ûntkomd. Op [[15 april]] hiene de Dútsers en Italjanen hiele Lybje wer yn 'e hannen. [[File:Karpac3.jpg|right|thumb|250px|De oankomst fan [[Poalen|Poalske]] troepen yn [[Aleksandrië]], om 'e [[Austraalje (lân)|Australiërs]] yn [[Tobruk]] te ûntsetten.]] ==== It Belis fan Tobruk ==== It [[Belis fan Tobruk]] waard in slepende saak, dy't 240 dagen duorre, fral om't it garnizoen oer see befoarriede wurde koe. De haven fan 'e stêd wie yn logistyk opsjoch ek foar de Dútsers fan essinsjeel belang foar in fierdere opmars nei Egypte, dat Rommel koe Tobruk ek net gewoan links lizze litte. De stêd waard ferdigene troch de [[Austraalje (lân)|Australyske]] 9e Difyzje ûnder luitenant-generaal [[Leslie Morshead]], dy't fuortsterke wurden wie troch in grut tal lytsere Alliëarde ienheden, sadat it totale garnizoen mear as 25.000 man bedroech. Rommel besocht mei in stikmannich lytsskalige oanfallen sûnder folle artillerystipe troch de ferdigening te kringen, mar dat mislearre, ek al om't de Italjanen, dy't de ferdigeningswurken fan Tobruk sels oanlein hiene, it net foarinoar krigen om in plattegrûn fan 'e fortifikaasjes op te djipjen. Boppedat wie Rommel syn ferhâlding mei syn direkte ûnderhearrigen net goed; fral Streich joech iepentlik krityk op syn beslissings. De Dútske oerbefelhawwer [[Walther von Brauchitsch]] skreau Rommel dat er minder driigje en skelle moast, en mear it debat opsykje. Syn ûnderhearrigen hiene geweldich fochten; mooglik dat troch praten de resultaten noch better waarden. Rommel wie der lykwols de man net ta om mei oerlis te wurk te gean. Dochs bleau Rommel posityf oer de oerwinning. Yn in brief oan syn frou op [[16 april]] skreau er dat de fijân de stêd al oan it ferlitten wie. Yn it echt waard de stêd net ûntromme mar kamen der skippen binnen mei foarrieden en materiaal. Ut in nije brief, fan [[21 april]], docht bliken dat Rommel dat sels ek begûn te beseffen, temear om't de plattegrûnen doe einlings fûn wiene en hy sadwaande foar it earst in goed byld fan 'e fêstingwurken krige. Op dat punt begûn er it Dútske oerbefel om fersterkings te freegjen, mar om't [[Operaasje Barbarossa]], de Dútske ynfal yn 'e [[Sovjet-Uny]], hast begjinne soe, koe dêr gjin sprake fan wêze. Stêfsjef [[Franz Halder]] stjoerde ynstee [[Friedrich Paulus]] om te sjen hoe't it derfoar stie. Paulus prebearre sels in oanfal, mar doe't dy fêstrûn, liet er hohâlde. Hy joech Rommel opdracht om gjin fierdere oanfallen mear te dwaan oant de 15e Pânserdifyzje arrivearre. Dêrnjonken ûnthefte er Streich fan syn post. [[File:Tobruk_1941_-_British_Matilda_tanks.jpg|thumb|left|260px|[[Grut-Brittanje|Britske]] Matildatanks by [[Tobruk]], yn [[1941]].]] Wylst er wachte op 'e 15e Pânserdifyzje, liet Rommel de Dútske troepen har om Tobruk hinne yngrave. De Italjanen sette er yn om it kuststedsje [[Bardia]], mear nei it easten ta, te besetten en om 'e frontliny oan 'e Egyptyske grins te bewekjen. Winliken wie it foar de Dútsers en Italjanen dreger om har troepen yn 'e Syrenaika te befoarriedzjen as dat it foar de Alliëarden wie om 'e Australiërs yn Tobruk fan iten en munysje te foarsjen, ek al waarden de Britske befoarriedingsskippen teheistere troch de ''Kriechsmarine'' en de ''Luftwaffe''. Under druk fan [[Winston Churchill]] sette generaal Wavell op [[15 maaie]] útein mei in tsjinoffinsyf fan beheinde skaal, mei as koadenamme [[Operaasje Brevity]], dy't lykwols nei ien dei al stopset wurde moast. Op [[15 juny]] giene de Alliëarden fannijs yn 'e tsjinoanfal, by [[Operaasje Battleaxe]], mar diskear waarden se nei in fjouwer dagen duorjende tankslach weromslein mei it ferlies fan 87 tanks (tsjin 25 fan 'e Dútsers). Fan gefolgen waard Wavell troch Churchill ûntheft fan syn kommando, en ferfongen troch generaal [[Claude Auchinleck]]. Yn [[augustus]] waard Rommel beneamd ta befelhawwer fan 'e nije Pânsergroep Afrika, dy't bestie út it Afrikakorps (de 15e en 21e Pânserdifyzjes) en fierders út 'e Dútske 90e Lichte Difyzje, ien Italjaanske pânserdifyzje en trije Italjaanske ynfanterydifyzjes. Rommel krige as stêfsjef [[Fritz Bayerlein]], wylst it Afrikakorps luitenant-generaal [[Ludwig Crüwell]] as kommandant krige. De beide Italjaanske pânserdifyzjes ''Ariete'' en ''Trieste'' bleaune bûten dizze kommandostruktuer, en foarmen tegearre it Italjaanske XXe Motorisearre Korps ûnder befel fan generaal [[Gastone Gambara]]. Yn [[oktober]] krige fjildmaarskalk [[Albert Kesselring]] it befel oer de Dútske en Italjaanske troepen yn it hiele [[Middellânske See|Middellânske-Seegebiet]]. ==== It Alliëarde tsjinoffinsyf (Operaasje Crusader) ==== Nei it mislearjen fan operaasje Batteleaxe reorganisearre generaal Auchinleck de Alliëarde troepen yn Egypte, dy't boppedat fuortsterke waarden fan twa nije korpsen, it XXXe en it XIIIe, dy't tegearre it [[Britske 8e Leger]] ûnder befel fan generaal [[Alan Cunningham]] foarmen. Mei 770 tanks en 1.000 fleantugen sette Auchinleck op [[18 novimber]] in grutskalich tsjinoffinsyf yn gong, dat de namme [[Operaasje Crusader]] krige. Dêrfoaroer hie Rommel as ûnderdiel fan 'e Pânsergroep Afrika yn totaal 260 Dútske tanks en 154 Italjaanske ta syn foldwaan. [[File:Bundesarchiv_Bild_183-B20800,_Nordafrika,_Rommel_und_Westphal_schieben_Auto.jpg|right|thumb|200px|Rommel yn 't spier om syn fêstrûne stêfauto wer los te krijen.]] It 8e Leger makke in súdlingse omtsjende beweging troch de woastyn om fan út it suden op Tobruk ta, wylst oare troepen de Italjaanske difyzjes by Bardia oanfoelen. Rommel besleat in plande oanfal op Tobruk op 'e lange baan te skowen en de besingeling fan 'e havenstêd op te jaan om it gefjocht mei de optsjende Britske troepen oan te gean. Auchinleck hie ûndersteld dat Rommel de Italjanen by Bardia te help komme soe, mar ynstee foel er it 8e Leger yn 'e woastyn oan by [[Sidi Rezegh]]. Wylst de Italjaanske ''Ariete''-Pânserdifyzje tebekwike moast, dêrby de Britten swiere ferliezen tabringend, sloech de 21e Pânserdifyzje de Britske oanfallen ôf. De folgjende dagen holden de Britten oan mei har oanfallen, wêrby't se stikje by bytsje al harren pânserûnderdielen yn 'e striid smieten. Rommel wachte oant de fijân himsels folslein fêstlein hie, en sette doe, op [[23 novimber]], in tsjinoanfal yn, wêrby't er mei de ''Ariete''-difyzje en de 21e Pânserdifyzje in omtsjende maneuver makke wylst de 15e Pânserdifyzje op syn posysje stânhold. Sa rekken de Britten alhiel besingele, en al slagge it har om har in wei út 'e fâle te fjochtsjen en nei [[Gabr Saleh]], yn it suden, te ûntkommen, ferlearen se dêrby wol twa-trêde diel fan harren pânserienheden. ==== Rommel syn tsjinoanfal ==== Nei de ferneatiging fan sa'n grut diel fan 'e Alliëarde legermacht besleat Rommel om mei-iens in tsjinoanfal te dwaan. Dy sette op [[24 novimber]] útein en krong djip efter de Britske frontlinys yn Egypte troch. Rommel wie him bewust fan 'e risiko's fan sa'n dryst dwaan, mar hy gie derfan út dat de Alliëarden troch har resinte nederlaach yn betizing wêze soene, en hy woe dêr safolle mooglik fan profitearje troch de Britske befoarriedingslinen troch te snijen. Generaal Cunningham reägearre krekt sa't Rommel hope hie, troch in algemiene weromtocht fan it 8e Leger te beoarderjen. Auchinleck arrivearre lykwols krekt op 'e tiid út [[Kaïro]] wei om dat befel werom te draaien. Dêrtroch rûn de tsjinoanfal úteinlik fêst, en moasten de Dútsers har weromlûke yn 'e Syrenaika. Rommel krige foar dizze riskante aksje in protte krityk te ferduorjen, û.m. fan it Dútske oerbefel, dat fûn dat er better earst de Alliëarde troepen om Tobruk hinne útskeakelje kinnen hie, dy't noch altyd in bedriging foar de Dútske flank foarmen. Rommel syn plan mislearre lykwols inkeld om't Auchinleck op in krúsjaal tiidstip op it slachfjild ferskynde; oars hie alles hiel oars útpakt. Wylst Rommel trochstate nei Egypte en sadwaande ferskate dagen net te berikken wie, moasten de Dútske troepen yn 'e Syrenaika harsels sjen te rêden. Kolonel [[Siegfried Westphal]] befoel de 21e Pânserdifyzje werom nei Tobruk te gean om 'e swakke Dútske linys dêre te fersterkjen. Op [[27 novimber]] foelen de Britske troepen yn 'e eastlike Syrenaika op 'e nij oan. Se brieken troch de belegering fan Tobruk hinne en makken kontakt mei de ferdigeners. Rommel, dy't syn tsjinoanfal bekeapje moatten hie mei in grut ferlies oan materieel dat net samar wer goedmakke wurde koe, wie net by steat en doch dêr wat oan; hy moast him der op dat stuit op talizze om safolle mooglik manskippen en materieel ûnskansearre út Egypte werom te lûken. Tsjin [[6 desimber]] wie it Rommel slagge en rêdt it Afrikakorps fan 'e ûndergong, en de deis dêrop foel er werom op in ferdigeningsliny ter hichte fan [[Gazala]], bewesten Tobruk, wylst syn troepen it allegeduerigen swier te ferduorjen hiene fan bombardeminten troch de ''Royal Air Force''. Sadwaande rekke it Italjaanske garnizoen fan Bardia ynsletten, en moast dat him úteinlik op [[2 jannewaris]] [[1942]] oerjaan. [[File:Bundesarchiv_Bild_183-1982-0927-503,_Bei_El_Agheila,_Rommel_bei_italienischer_Division.jpg|left|thumb|250px|Rommel yn oerlis mei syn ûnderhearrigen by [[El Agheila]] ([[jannewaris]] [[1942]]).]] Hoewol't se hast like útput en dusoardere wiene as de Dútsers en Italjanen, krongen de Alliëarden almar fierder op. Se waarden eefkes opholden by Gazala, mar brieken al fluch troch de Dútske ferdigening, wêrnei't se fierder westoan teagen oant se op [[30 desimber]] [[El Agheila]] berikten. Under Operaasje Crusader waard Rommel ferskate kearen hast kriichsfinzen makke troch de Alliëarden. Ien kear besocht er in [[Nij-Seelân|Nijseelânsk]] fjildhospitaal dat noch gewoan yn Alliëarde hannen wie, en blufte him derút troch in ynspeksje te hâlden en te freegjen oft der noch foarrieden nedich wiene. De Nijseelanners joegen him dêrop in listke mei saken dy't se wol brûke koene, en Rommel koe dêrnei sûnder swierrichheden fuortride (hy liet letter de needsaaklike medikaminten by it fjildhospitaal besoargje). In oare kear ried er mei syn stêfauto, dat in bútmakke Britske wein wie, by nacht oerenlang middenmank in kolône Britske transporttrucks sûnder dat immen it yn 'e gaten hie. ==== It twadde Dútske offinsyf ==== Op [[5 jannewaris]] [[1942]] krige it Afrikakorps 55 nije tanks en oare foarrieden, en dêrop begûn Rommel daliks mei it plannen fan in nije tsjinoanfal. Dy gie op [[21 jannewaris]] fan start. De Alliëarden hiene sa'n flugge wergroepearring net ferwachte, en se ferlearen yn koarte tiid 110 tanks en withoefolle oar swier materieel. Op [[29 jannewaris]] werovere it Afrikakorps Bengazy, en op [[3 febrewaris]] [[Timimi]], wylst de Alliëarden har wer oant Gazala weromlûke moasten. Tsjin [[april]] fan 1942 hie fjildmaarskalk Kesselring soarge dat de Britten op [[Malta]] hast stikkenbombardearre wiene, sadat de Dútsers it no boppe de Middellânske See yn 'e loft foar it sizzen hiene. Sadwaande kaam der fan dy tiid ôf in stream oan nije foarrieden by it Afrikakorps binnen. Rommel koe doe begjinne mei it plannen fan syn nij grut offinsyf. Hy hie it yn 't sin en tsjoch om 'e Alliëarde stellings by Gazala hinne, en fal de Britten yn 'e rêch oan. [[File:P-III tank in Africa April 1942.jpg|right|thumb|250px| In kamûflearre PzK mpw III-reau yn [[Noard-Afrika]].]] Underwilens wiene ek de Britten in oanfal oan it plannen. Hja beskikten oan it front oer 900 tanks, wêrûnder 200 nije [[M3 Lee|Grant]]-tanks. Dêrfoaroer koe Rommel yn totaal 320 Dútske en 240 Italjaanske tanks yn it fjild bringe. Under de Dútske tanks wiene 50 fan it lichte [[Panzer II]]-model, wylst alle Italjaanske tanks mar swak bewapene en licht bepânsere wiene. Ek op it mêd fan ynfantery en artillery wiene de Dútsers yn 'e minderheid. Rommel moast it dan ek hawwe fan syn superieure 88&nbsp;mm-antytankwapens, mar dêr hied er te min fan. Yn 'e loft holden de Dútsers en de Alliëarden inoar yn dy snuorje yn Noard-Afrika yn lykwicht. Op [[26 maaie]] gie Rommel yn 'e oanfal, yn in treffen dat de [[Slach by Gazala]] kaam te hjitten. Syn Italjaanske ynfantery foel de fêstingwurken fan Gazala fanút it westen oan, ûnderstipe troch lytse tankdetasjeminten. Dêrmei waard de yndruk wekke as woe Rommel in frontale oanfal prebearje, wylst er yn wurklikheid by nacht mei alle oare motorisearre en pânsere troepen fia de woastyn om 'e Alliëarde fortifikaasjes hinne teach. De oare moarns foel de Dútsk-Italjaanske haadmacht út it suden wei oan en ûntstie der in tankslach, wêrby't beide partijen swiere ferliezen oan materieel en manskippen litten. Rommel syn plan om Gazala te besingeljen mislearre, en hy ferlear in trêdepart fan syn middelswiere tanks. Nei't er de striid op [[28 maaie]] ferfette hie, drigen swiere Britske tsjinoanfallen it Afrikakorps ôf te snijen fan syn befoarriedingslinen. Rommel liet hohâlde mei de útstrutsen Britske [[lânmyn|minefjilden]] yn 'e rêch, sadat de Britten him net yn 'e skjirre nimme koene. Dêrop liet er de Italjaanske ynfantery in paad frijmeitsje troch de minefjilden sadat de tanks befoarriede wurde koene. Dêrnei gied er wer oer ta de oanfal, optsjend nei it westen mei eleminten fan it Italjaanske Xe Korps. Op [[2 juny]] died er mei de Dútske 90e Lichte Difyzje en de Italjaanske ''Trieste''-Pânserdifyzje in wraam op it bolwurk fan 'e [[Frankryk|Frije Frânsen]] by [[Bir Hakeim]], mar pas op [[11 juny]] slagge it him en nim dat yn. Mei Bir Hakeim feilich yn 'e rêch, en syn lofterflank beskerme troch de Britske minefjilden, sette er dêrnei wer ôf nei it noarden. De Britten, dy't no it risiko rûnen om fêst te reitsjen tusken de Dútsers en har eigen minefjilden, koene net oars as tebekwike nei it easten, en begûnen sadwaande op [[14 juny]] oan in weromtocht nei Egypte. Op [[15 juny]] berikten de Dútsers de kust, en dêrmei sniene se de weromtocht ôf fan 'e Alliëarde troepen dy't Gazala noch beset holden. Wylst de fijân noch yn betizing ferkearde, sette Rommel syn opmars fuort yn 'e rjochting fan Tobruk, dat no ferdigene waard troch de 2e [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] Ynfanterydifyzje, fersterke troch eleminten fan it eardere Australyske garnizoen. De ferdigening wie min organisearre en in soad soldaten wiene noch oan it bekommen fan 'e gefjochten by Gazala. Rommel hie leard fan syn eardere flater, en troch diskear fluch mei man en macht oan te fallen, slagge it him om 'e stêd op [[21 juny]] yn ien dei te feroverjen en 33.000 Alliëarde soldaten kriichsfinzen te nimmen. Foar dy oerwinning ferhefte Hitler Rommel ta fjildmaarskalk. Rommel stie no op it punt om Aleksandrië yn te nimmen en de Britten út Egypte te ferdriuwen. It Alliëarde oerbefel siet mei de hannen yn it hier, want men wie bang dat Rommel dêrnei trochstjitte soe nei it [[Midden-Easten]] mei syn weardefolle [[ierdoalje|oaljeboarnen]], en dan soed er yn in reuseftige skjirremaneuver fia de [[Kaukasus]] kontakt meitsje kinne mei de Dútske troepen dy't yn súdlik [[Ruslân]] opteagen. [[File:Rommel's_Africa_uniform.jpg|left|thumb|200px|It woastynunifoarm fan Rommel yn it Dútske Tankmuseum te [[Meunster (stêd)|Meunster]].]] ==== De stjit nei Egypte ==== It Afrikakorps state troch nei Egypte, dêr't Rommel nettsjinsteande de ferliezen dy't er yn 'e Slach by Gazala lit hie, sûnder opûnthâld de Alliëarde fêsting [[Mersa Matruh]] oanfoel. It wie him deroan gelegen om foar te kommen dat de Britten in nije ferdigeningsliny opsette koene. Dizze aksje kaam him lykwols op 'e nij op krityk te stean, mei't syn opmars yn Egypte syn foarrielinen oansjenlik langer makke. Oan 'e oare kant soene syn logistike swierrichheden as snie foar de sinne fuortteie as it him slagge en nim Aleksandrië yn. Underwilens hie Kesselring in oanfal op Malta pland, en doe't dy it spul ôfblaze moast fanwegen Rommel syn nije offinsyf, wied er op syn sêfts sein net bliid en protestearre er fûleindich. Mar Hitler joech Rommel gelyk, want as it slagje soe en ferdriuw de Alliëarden út Egypte, dan soe dat in ûnbidige oerwinning wêze. Op [[22 juny]] sette Rommel syn offinsyf eastoan troch. Auchinleck hie ûnderwilens besletten om it Britske 8e Leger werom te lûken op yn 't foar tarette stellings by [[El Alamein]], healwei Aleksandrië en de Libyske grins, wylst er twa legerkorpsen efterliet by Mersa Matruh om Rommel op te hâlden. Betizing by de Alliëarde legerlieding soarge der lykwols foar dat it Xe Korps, besteande út fjouwer ynfanterydifyzjes, op [[26 juny]] troch de Dútsers en Italjanen besingele rekke. Ien fan 'e difyzjes wist yn 'e nacht fan 26 op [[27 juny]] in útbraak te forsearjen, en yn 'e twa folgjende dagen wisten de oare trije difyzjes har ek in wei nei it easten ta te fjochtsjen. Mersa Matruh foel op [[29 juny]], en mei de fêsting makke Rommel ek 6.000 Alliëarde soldaten kriichfinzen en ûnbidige foarrieden en in grutte hoemannichte materieel bút. ==== De Slach by El Alamein ==== =====De Earste Slach by El Alamein===== Nei de ynname fan Mersa Matruh sette Rommel syn opmars nei it easten en de efterfolging fan it 8e Leger fuort. Dat hie ûnderwilens de stellings by El Alamein berikt, dêr't troch de foar tanks ûnbegeanbere [[Qattaradepresje]] yn it binnenlân mar in relatyf smelle stripe lân ferdigene hoegde te wurden. Op [[1 july]] begûn de [[Earste Slach by El Alamein]], mar tsjin dy tiid hie Rommel troch meganyske swierrichheden en branjetekoarten noch mar 13 funksjonele tanks oer. Boppedat wiene syn troepen sa stikken as stikken fan it wikenlange fjochtsjen sûnder skoft. Hoewol't er noch mar in pear hûndert km fan 'e [[piramiden fan Giza|piramiden]] ôf wie, koe Rommel foarearst net fierder komme. Nei hast in moanne fan healslachtige gefjochten groeven beide partijen har yn om nije foarrieden ôf te wachtsjen en út te rêsten. Dit wie yn Rommel syn eagen sa mis as it mar koe, mar der bestie op dat stuit gewoan gjin oare mooglikheid. =====It simmerskoft===== Rommel hope de ympasse by El Alamein sa fluch mooglik te trochbrekken, foàr't de Britten grutte oantallen farske soldaten oanfiere koene. Om't de Dútsers it diel fan 'e [[Middellânske See]] tusken [[Kreta]] en de [[Syrenaika]] behearsken, moast frijwol de hiele Alliëarde befoarrieding om [[Kaap de Goede Hoop]] hinne en troch de [[Reade See]] nei Egypte stjoerd wurde, mar oan 'e oare kant wiene de [[Feriene Steaten|Amerikanen]], dy't ûnderwilens troch de [[Japan]]ske [[oanfal op Pearl Harbor]] by de oarloch belutsen rekke wiene, no ek úteinset mei it stjoeren fan foarrieden. Boppedat rûnen de foarrielinen fan it Afrikakorps foar it grutste part noch altyd fia de havens fan [[Tripoly (Lybje)|Tripoly]] en [[Bengazy]], dêr't it materieel dan mei frachtweinen wei troch de woastyn nei Egypte karke wurde moast. Sadwaande koe it Afrikakorps him net wergroepearje. Wat it noch minder makke, wie dat it Italjaanske oerbefel derop stie om 'e Italjaanske troepen earder en flugger te befoarriedzjen as harren Dútske bûnsgenoaten. Underwilens waard de Britske generaal Auchinleck troch Churchill út syn funksje ûntheft, nettsjinsteande it feit dat er Rommel syn opmars ta stilstân brocht hie. As Alliëarde befelhawwer yn Noard-Afrika waard er ferfongen troch generaal [[Harold Alexander]], en as kommandant fan it 8e Leger troch generaal [[William Gott]]. It fleantúch fan dy lêste waard lykwols troch de Dútsers delsketten, wêrby't de Gott om it libben kaam. Dêrnei waard it befel oer it 8e Leger taparte oan generaal [[Bernard Law Montgomery]]. ===== De Slach by Alam El Halfa ===== Sa't Rommel al freze hie, ûntfongen de Britten in stadige stream fan foarrieden, en yn [[augustus]] kaam der sels in grut konfoai fan mear 100&nbsp;ton binnen. Doe't er dat hearde, besleat Rommel dat er net langer wachtsje koe, en op [[30 augustus]] sette er mei de Dútske 15e en de 21e Pânserdifyzjes, de Dútske 90e Lichte Difyzje en it Italjaanske XXe Motorisearre Korps de oanfal yn, mei as doel om 'e liny fan El Alamein op it súdlikste punt te trochbrekken. Dêr bestie it terrein nammentlik inkeld út flak woastyngebiet, sadat de ferdigeners gjin gebrûk meitsje koene fan lânskipseleminten. De Alliëarden wiene har dêr lykwols fan bewust, en hiene dêrom op dat plak de haadferdigeningsliny in stik fierder nei it easten opset, op 'e [[Alam El Halfa]]-heuvelrêch. Rommel briek mei gemak troch de El Alamein-liny, en it is de fraach oft er miende dat it allegear sa maklik gie of dat er sa wanhopich Britske foarrieden bútmeitsje woe dat er in gok weage. Yn elts gefal rûn er lyk yn 'e fâle, en kaam fêst te sitten yn in gebiet dêr't it optilde fan minefjilden en [[driuwsân]], wylst syn troepen swier ûnder fjoer nommen waarden troch de Britske artillery en de ''Royal Air Force''. Tsjin [[2 septimber]] besefte er dat it neat wurde koe, en loek er him werom. Montgomery hie plannen makke om 'e Dútske weromtocht ôf te snijen, mar besleat úteinlik om 'e fijân gean te litten en sa de krêften fan syn eigen troepen te sparjen. Yn 'e nacht fan 2 op [[3 septimber]] prebearre er mei de Nijseelânske 2e Difyzje en de Britske 7e Pânserdifyzje in oanfal út it noarden, mar doe't de Dútske 90e Lichte Difyzje alderfûleindichst fan him ôfbiet, liet er de oanfal hohâlde. Rommel wie no werom by ôf, mar hy hie 2.940 manskippen, 50 tanks, 50 stiks geskut en, slimmer as al it oare byinoar, 400 frachtweinen ferlern, dy't krúsjaal wiene foar de befoarrieding fan it Afrikakorps. Montgomery hie 68 tanks ferlern, mar koe dat ferlies folle better ynkassearje, en fierders wiene syn ferliezen folle lichter as dy fan 'e Dútsers. De ''Royal Air Force'' wie no oppermachtich yn 'e loft, en fersterkings koe Rommel wol op syn búk skriuwe. Hy begûn te beseffen dat er de woastynoarloch net winne kinne soe. ===== De Twadde Slach by El Alamein ===== Yn [[septimber]] setten de Alliëarden útein mei in stikmannich oanfallen tsjin logistyk wichtige havens en befoarriedingspunten. De foarrieden dy't it Afrikakorps berikten waarden sadwaande almar minder yn hoemannichte. Boppedat rekke Rommel sels yn 'e minnichte, en moast er mei sikeferlof gean nei Dútslân om op te betterjen. Dêrtroch wied er ôfwêzich doe't Montgomery op [[23 oktober]] [[1942]] de oanfal iepene yn wat de [[Twadde Slach by El Alamein]] komme soe te hjitten. Hoewol't Rommel fuortendaliks nei Afrika weromkearde doe't er dat nijs krige, koste it him twa krúsjale dagen om syn troepen te berikken. De Dútske ferdigening by El Alamein wie in statyske ferdigening, om't der simpelwei te min branje wie foar in mear mobile definsive macht. Rommel hie ferdigeningswurken mei minefjilden, artillery en mitraljeursnêsten oanlizze litten, dy't syn ynfantery yn 'e gelegenheid stelle moasten om 'e fijân op te kearen oant it krappe pânsermaterieel dat yn reserve holden waard it striidtoaniel berikke koe. [[File:Busto_Rommel.jpg|right|thumb|200px|In búste fan Rommel yn it Oarlochsmuseum fan [[El Alamein]], yn [[Egypte]].]] Under Rommel syn ôfwêzigens waard it Afrikakorps laat troch generaal [[Georg Stumme]], mar dy beswiek ûnder de earste gefjochten oan in [[hertoanfal]]. Dat soarge foar betizing ûnder de Dútsers oant generaal [[Wilhelm von Thoma]] it befel oernaam. Nei't Rommel sels wer by El Alamein oankommen wie, waard him trochdien dat de branjefoarrieden op in jammerdearlik leech nivo belâne wiene. Boppedat hie it Afrikakorps by tsjinoanfallen op [[24 oktober|24]] en [[25 oktober]] in protte tanks ferlern. Likegoed begûn Rommel op [[26 oktober]] mei in nije grutskalige tsjinoanfal om 'e Alliëarden werom te smiten, mar dat kaam him op nije ferliezen te stean. Oan 'e oare kant litten ek de Alliëarden swiere ferliezen, en om syn tanks te sparjen, liet Montgomery de oanfal stilhâlde oant er op [[2 novimber]] Operaasje Supercharge begjinne koe, wêrby't de Alliëarden 4 km djip yn 'e Dútske en Italjaanske stellings trochkrongen. Nei't in nije tsjinoanfal fan Rommel fêstrûn wie om't er noch mar 35 funksjonele tanks oer hie en de ''Royal Air Force'' hear en master yn 'e loft wie, besleat Montgomery op [[3 novimber]] dat er it him wol oan tiid dwaan koe en wachtsje op nije fersterkings. Dat skoft yn 'e slach wie krekt wêr't Rommel ferlet fan hie om it Afrikakorps werom te lûken, mar just doe ûntfong er in direkt befel fan Hitler sels om te oerwinnen of te stjerren. Mei't er him der suver net ta bringe koe ta en slaan in befel fan 'e ''Führer'' yn 'e wyn, ferspile er in dei oant syn ferdigening noch fierder yn 't ûnleech brocht wie, foar't er úteinlik dochs besleat om syn troepen werom te lûken. Neitiid soe Rommel sizze dat it him it meast muoide fan al syn tiid yn Noard-Afrika dat er doe net daliks syn eigen sin trochsetten hie. Montgomery ferfette syn oanfal op [[4 novimber]] mei nije moed en farske troepen, wêrby't er 500 tanks pleatse koe foar Rommel syn likernôch 20 restearjende tanks oer. Tsjin 'e middeisoere rekke it Italjaanske XXe Motorisearre Korps alhiel besingele en in pear oeren letter waard it troch de Britten ferneatige. Dat sloech in bresse fan 20 km breed yn 'e Dútske liny, dêr't doe mei feart en faasje Britske pânsere en motorisearre legerûnderdielen trochhinne stoden. Mei't fan gefolgen it hiele Afrikakorps op it punt stie om ynsletten te reitsjen, koe Rommel doe Hitler syn befel net mear goedkrije, en sette er, fierstente let, dochs noch útein mei syn weromtocht. It wie de ûnferskilligens dy't Hitler yn dit gefal foar Rommel syn manskippen oer blike liet, dy't de fjildmaarskalk úteinlik fan syn ''Führer'' ferfrjemde. Tsjin 'e tiid dat er yn [[1943]] foargoed Afrika ferliet, wie Rommel in ferbittere man wurden. It Dútske ferlies yn 'e Twadde Slach by El Alamein soe neitiid mei de [[Slach om Stalingrad]] en de [[Slach by Midway]] as ien fan 'e kearpunten yn 'e Twadde Wrâldoarloch beskôge wurde. ==== Rommel syn ôftocht ==== It slagge Rommel en lûk it grutste part fan syn pânsere en motorisearre troepen út El Alamein werom, al moast in protte materieel efterlitten wurde fanwegen branjetekoarten en giene noch mear legerûnderdielen ferlern dy't wanhopige efterhoedegefjochten fiere moasten om 'e Alliëarden langernôch tsjin te kearen dat de rest fan it Afrikakorps ûntkomme koe. De swiere [[rein (delslach)|rein]], dy't de Alliëarde fleantugen oan 'e grûn hold, spile de weromtocht yn elts gefal yn 'e kaart. Mar de Italjaanske ynfanterydifyzjes en de 600 man tellende Dútske parasjutistebrigade fan generaal [[Hermann-Bernhard Ramcke]], dy't gjin motorisearre ferfier hiene, koene it tempo geandefoets net byhâlde, mei as gefolch dat de Italjanen kriichsfinzen makke waarden troch de Alliëarden. De Dútske parasjutisten, lykwols, oerfoelen by nacht in Britske befoarriedingskolône en naaiden út mei de Alliëarde frachtweinen. Nije efterhoedegefjochten fûnen plak op 'e strjitwei by de kust lâns, mar nearne koe Rommel in ferdigeningsliny opsette, om't er te min tanks en branje hie om syn súdlike flank te ferdigenjen tsjin in omtsjende beweging fan 'e Alliëarden troch de woastyn. Nettsjinsteande oarders fan Hitler en [[Benito Mussolini|Mussolini]] om stil te hâlden en him dea te fjochtsjen, sette Rommel syn weromtocht nei it westen fuort. Hy liet de hiele Syrenaika efter him, en hoewol't de terreinsgesteldheid yn [[Tripolitaanje]] him liende foar ferdigening, liet er ek dat gebiet efter him, om him úteinlik werom te lûken yn [[Tuneezje]]. Fjildmaarskalk Kesselring hie foar Rommel syn dwaan gjin goed wurd oer, want elts fleanfjild yn Lybje dat yn Alliëarde hannen foel, makke dat de ''Royal Air Force'' in grutter berik krige. Rommel andere dêrop dat as er besocht hie en hâldt de Alliëarden yn Tripolitaanje tsjin mei syn troepen yn 'e steat dêr't se no yn ferkearden, dan soe it Afrikakorps folslein ferneatige wêze, en wiene de fleanfjilden likegoed yn Alliëarde hannen fallen. ====Yn Tuneezje==== By syn oankomst yn Tuneezje krige Rommel fersterkings yn 'e foarm fan 'e 10e Pânserdifyzje, dy't nei Noard-Afrika ta stjoerd wie om't de Alliëarden [[Marokko]] yn 'e hannen krigen hiene. Ferbittere murk Rommel op dat er by El Alamein winne kind hie as dy farske troepen dêrhinne stjoerd wiene. Daliks nei't er Tuneezje berikt hie, sette Rommel mei de 10e Pânseredifyzje de oanfal yn op 'e Amerikanen dy't opteagen fanút [[Algerije]] en dy't sadwaande syn oanfierlinen bedrigen. Yn [[febrewaris]] [[1943]] makke er yn 'e [[Slach by Kasserine]] koarte metten mei dizze nijynkommelingen, by wat syn lêste oerwinning fan 'e oarloch wêze soe. [[File:TigerITankTunis.jpg|left|thumb|250px|In [[Dútslân|Dútske]] [[Tiger I]]-tank, oermastere troch [[Feriene Steaten|Amerikanen]] yn [[Tuneezje]] ([[1943]].]] Dêrnei moast er him daliks wer tsjin 'e Britske troepen keare dy't him fan it suden út neisetten. De ein fan 'e Noardafrikaanske Kampanje wie no lykwols net mear foar te kommen, en Rommel koe it spul inkeld noch wat ophâlde. Yn it skoft dat er by Kasserine de Amerikanen in optater jûn hie, wie Rommel as kommandant fan 'e Pânsergroep Afrika ferfongen troch de Italjaanske generaal [[Giovanni Messe]]. Dat wie by wize fan erkenning dat dy pânsergroep (dy't no ek omneamd waard ta it Italo-Dútske Pânserleger) út ien Dútsk en trije Italjaanske legerkorpsen bestie. Hoewol't Messe no eins Rommel syn superieur wie, koene se mei-inoar troch ien doar, om't Messe sa diplomatyk wie om Rommel syn gong gean te litten. Dochs wie it in ûnkomfortabele sitewaasje, dat it wie foar eltsenien in opluchting doe't úteinlik de Legergroep Afrika skepen waard mei Rommel as befelhawwer, dy't bestie út it Italo-Dútske Pânserleger (dat no it 1e Italjaanske Leger kaam te hjitten) ûnder Messe en it Dútske 5e Pânserleger ûnder generaal [[Hans-Jürgen von Arnim]] yn noardlik Tuneezje. Rommel syn lêste offinsyf yn Noard-Afrika foel op [[6 maart]], doe't er it Britske 8e Leger yn 'e [[Slach by Medenine]] oanfoel mei de 10e, 15e en 21e Pânserdifyzjes. Montgomery, dy't yn 't foar warskôge wie troch de Britske ynljochtingetsjinst, stelde in grut tal stiks antytankgeskut yn Rommel syn paad op, en nei't er 52 tanks ferlern hie, liet Rommel de moedfearren hingje en loek er him tebek. It wie dúdlik dat der mear fersterkings komme moasten, dat op [[9 maart]] reizge Rommel yn it djipste geheim nei Dútslân ta, om Hitler persoanlik fan 'e needsaak dêrta te oertsjûgjen. Dat slagge lykwols net, en Rommel waard derfan wjerholden om noch nei Tuneezje werom te kearen. Syn befel waard oerdroegen oan Von Arnim, en de gefjochten giene noch twa moannen troch, oant [[13 maaie]] [[1943]], doe't generaal Messe him mei de lêste útputte restanten fan it Afrikakorps oerjoech oan 'e Alliëarden. ===Tuskenspul=== Op [[23 july]] [[1943]] waard Rommel nei [[Grikelân]] ta stjoerd om it befel oer te nimmen fan [[Legergroep E]], mei as doel om dêr in Britske ynfaazje út Noard-Afrika tsjin te kearen. Sa'n ynfal yn Grikelân wie Churchill in grut foarstanner fan, mar it plan waard úteinlik nea útfierd. Ynstee hinkstapsprongen de Alliëarden út Tuneezje fia [[Sisylje]] nei de [[Lears fan Itaalje]], en doe't it Italjaanske regear ûnder de druk beswiek en Mussolini ôfset waard, krige Rommel op [[17 augustus]] befel om him nei noardlik Itaalje te bejaan en dêr in ferdigeningsliny oan te lizzen. Hy sette syn haadkertier op oan 'e igge fan 'e [[Gardamar]] en krige it befel oer de nijfoarme [[Legergroep B]]. Op [[21 novimber]] waard Rommel syn âlde rivaal Kesselring lykwols it befel oer hiele Itaalje taskikt, en waard Rommel mei Legergroep B oerpleatst nei Normanje om in Alliëarde lâning op 'e Frânske kust foar te kommen. === Normanje (1943-1944) === Oars as [[Gerd von Rundstedt]], de Dútske oerbefelhawwer yn [[West-Jeropa]], en de pânserkommandanten [[Heinz Guderian]] en [[Leo Geyr von Schweppenburg]], leaude Rommel net dat de Dútske tankdifyzjes yn Frankryk yn it efterlân konsintrearre en yn reserve holden wurde moasten om 'e Alliëarden te ferslaan as se ienris lâne wiene. Syn ûnderfinings yn Afrika hiene him leard dat sokke pânserkonsintraasjes troch de Alliëarde loftmacht ferneatige wurde soene foar't se taslaan koene. Neffens him moasten de Alliëarden daliks nei de lâning weromslein wurde, want as se fan it strân ôf slaggen, dan soe it al te let wêze. [[File:Bundesarchiv_Bild_101I-300-1863-29,_Riva-Bella,_Waffenvorführung_Panzerwerfer,_Rommel.jpg|right|thumb|250px|Rommel ynspektearret de kustferdigening yn [[Normanje]].]] Rommel wie dan ek skokt om by syn oankomst yn Frankryk te ûntdekken dat de kustferdigening, de romrofte ''[[Atlantikwall]]'', net folle foarstelde. Sadwaande sette er daliks útein mei it fersterkjen fan ferdigeningswurken, it oanlizzen fan minefjilden en it opsmiten fan behinderjende opstakels op 'e Normandyske strannen. Fierders liet er ek obstakels pleatse yn fjilden dy't gaadlik wiene foar sweeffleantugen om yn te lânjen, fan in type dat bekend kaam te stean as de ''Rommelspargel'' ("Rommelsarperzje"). De strânobstakels needsaken de Alliëarden op [[D-Day]] om in lâning by [[êb]] te prebearjen, mei't se by [[floed (tij)|floed]] nea genôch lâningsboaten oer de hindernissen krije koene. En in lâning by êb wie om foar de hân lizzende redens beheind troch de tiid, wylst it strân folle breder wie en de Dútsers dus mear tiid hiene om 'e Alliëarde troepen út 'e ljochten te helpen. As Rommel mear tiid hân hie, soe it him slagge wêze kinne om in lâning yn Normanje alhielendal ûnmooglik te meitsjen. Rommel woe de kustferdigening fierder fuortsterkje troch de Dútske tanks yn lytse groepkes by de hiele kust lâns te legerjen. Dat liek Von Rundstedt wol nei fleanen. Op dit mêd besocht Hitler de koal en de geit te sparjen, troch it 1e SS-Pânserkorps west fan [[Parys]] te legerjen, fier genôch yn it binnenlân dat Rommel der neat oan hie, mar net fier genôch om fan wearde te wêzen foar Von Rundstedt. Yn Normanje stelde Rommel alle tanks ûnder syn befel sa foarlik mooglik op, mar de pânserdifyzjes, dy't krúsjaal wiene foar syn plan, hied er neat oer te sizzen. [[File:Bundesarchiv Bild 183-J16796, Rommel mit Soldaten der Legion "Freies Indien".jpg|left|thumb|250px|Rommel ynspektearret soldaten fan it [[Frije Yndyske Legioen]], besteande út kriichsfinzen of oerrûne [[Britsk-Ynje|Britsk-Yndyske]] troepen.]] Yn [[april]] [[1944]] setten de Alliëarden mei [[Operaasje Fortitude]] útein mei in stikmannich yngewikkelde misliedingsmaneuvers om 'e Dútsers derfan te oertsjûgjen dat de lâning by [[Kalês]] (Calais) plakfine soe. Frijwol alle Dútske haadofsieren, en Hitler ek, ferwachten no dat der twa lânings komme soene: de wichtichste oan 'e kust fan [[Pikardje]] en [[Frânsk-Flaanderen]], oan 'e igge fan it [[Nau fan Kalês]], en in twaddenien yn Normanje dy't inkeld bedoeld wêze soe as ôfliedingsmaneuver. De lâning, [[D-Day]], kaam úteinlik op [[6 juny]] [[1944]], doe't Rommel krekt net oanwêzich wie, mar in besyk brocht oan syn gesin. Hy reizge daliks werom nei Normanje doe't er it berjocht fan 'e lânings krige, mar om't Hitler en it Dútske oerbefel noch altyd in lâning by Kalês ferwachten, waard him de help ûntsein fan 'e 12e SS-Pânserdifyzje, dy't fuortby lei te [[Saint-Lo]]. Sadwaande koene de Alliëarden, doe't se ienris troch Rommel syn kustferdigening hinne brutsen wiene, yn 't earstoan frij maklik optsjen, mei't se mar mei swakke Dútske tsjinoanfallen te krijen hiene. Rommel sels hold tafersjoch by strategysk leine [[Caen]], dêr't inkeld de fûleindige wjerstân fan troepen ûnder [[Hans von Luck]] in Britske útbraak út Normanje op 'e earste dei fan 'e lânings tsjinkearde. Nettsjinsteande al Rommel syn krewearjen wisten de Alliëarden har brêgehaad lykwols út te wreidzjen. Tsjin 'e midden fan [[july]] moasten de Dútsers oeral tebekwike. Op [[17 july]], doe't er weromkearde fan in besyk oan it haadkertier fan generaal [[Sepp Dietrich]], de befelhawwer fan it 1e SS-Pânserkorps, waard Rommel syn stêfauto by [[Sainte-Foy-de-Montgommery]] besketten troch in [[Kanada|Kanadeeske]] [[Spitfire]] fan 'e [[Royal Canadian Air Force|RCAF]], mei as piloat [[Charley Fox]]. De sjauffeur besocht te ûntkommen troch gas te jaan, mar waard rekke yn lofterearm, mei as gefolch dat er de macht oer it stjoer ferlear en de auto fan 'e dyk rekke en tsjin in pear beammen oan botste. Rommel waard dêrby út 'e auto smiten, rekke ferwûne oan syn gesicht en rûn in trijedûbele skedelbrek op, sadat er yn it sikehûs bedarre. == It Komplot fan 12 July == Underwilens woeks ûnder in diel fan 'e Dútske elite it leauwe oan dat Hitler Dútslân nei de ûndergong ta late. Hoewol't Rommel earder nauwe bannen mei de ''Führer'' ûnderholden hie, wiene de relaasjes sûnt El Alamein aardich bekuolle. Likegoed wie Rommel gjin lid fan it anty-Hitler-kamp, al hied er wol konneksjes yn dy rjochting. Begjin [[1944]] begûnen trije fan syn bêste freonen, [[Karl Strölin]], de boargemaster fan [[Stuttgart]], en de generaals [[Alexander von Falkenhausen]] en [[Carl-Heinrich von Stülpnagel]], te besykjen om Rommel by de gearspanning tsjin 'e ''Führer'' te belûken. De lieders fan 'e gearspanning wiene der nammentlik fan oertsjûge dat se de stipe fan in fjildmaarskalk yn aktive tsjinst brek wiene ([[Erwin von Witzleben]], dy't it befel oer de ''Wehrmacht'' oernommen hawwe soe as de oanslach op Hitler slagge wie, hie dy rang, mar hy wie al sûnt [[1942]] bûten tsjinst). [[File:Bundesarchiv_Bild_183-J30704,_Ulm,_Beisetzung_Rommel.jpg|right|thumb|250px|Rommel syn lykprekaasje.]] De moetings tusken Rommel en de trije fertsjintwurdigers fan 'e gearspanning waarden beävensearre troch Rommel syn stêfsjef [[Hans Speidel]]. Hoewol't er tsjin in moardoanslach op 'e ''Führer'' bleau om't er miende dat dy yn it [[Tredde Ryk]] in boargeroarloch feroarsaakje soe, besleat Rommel yn [[febrewaris]] dochs om 'e gearspanning te stypjen, mei't er him ferplichte fielde om, sa't er it sels ûnder wurden brocht, ''"Dútslân te rêden."'' Hy besocht de lieders fan 'e gearspanning oer te heljen om Hitler ynstee te arrestearjen en te berjochtsjen foar syn misdieden. Dat wie lykwols in kânsleaze misje, mei't de ''Führer'' dêrfoar fierstente swier bewekke waard. Nei't kolonel [[Claus von Stauffenberg]] op [[20 july]] syn [[Komplot fan 20 July|bomoanslach op Hitler]] weage hie en de ''Führer'' der op wûnderbaarlike wize ûnskansearre oan ûntkomd wie, duorre it net lang foar't Rommel syn namme neamd waard. Von Stülpnagel, dy't it net oprêde om [[selsmoard]] te dwaan foar't er oppakt wurde koe, blafte by syn ferhear Rommel syn belutsenens derút, en letter joech ek in oare gearspanner, [[Caesar von Hofacker]], ûnder swiere folterings troch de [[Gestapo]] Rommel syn namme priis. De fjildmaarskalk waard dêrop yn syn wente te [[Ulm]] ûnder [[hûsarrest]] pleatst. [[File:Erwin rommel death.jpg|thumb|left|220px|In tinkstien foar Erwin Rommel op it plak dêr't er twongen waard en nim syn eigen libben.]] == Dea == Der waard by wize fan [[kriichsrie]] in "Hôf fan Militêre Ear" gearstald om oer de by de gearspanning belutsen militêren te oardieljen. Dêryn hiene sawol Von Rundstedt as Guderian sitting, twa mannen dêr't Rommel al earder spul mei hân hie. Dit hôf besleat dat Rommel ûnearfol út 'e ''Wehrmacht'' ûntslein wurde moast en dêrnei berjochte troch it saneamde [[Hôf fan it Folk (Dútslân)|Hôf fan it Folk]] fan opperrjochter [[Roland Freisler]], dat altyd yn it gelyk fan 'e oanklager oardiele. Hoewol't Rommel syn lot dus al fêstlei, wifele Hitler. Rommel wie nammentlik noch altyd fierwei de populêrste legeroanfierder fan Dútslân, en it soe funest wêze foar it moreel fan 'e Dútske troepen as sa'n man yn 't iepenbier oanmurken waard foar in ferrieder. Yn oerlis mei fjildmaarskalk [[Wilhelm Keitel]] besleat de ''Führer'' sadwaande om Rommel de kâns te jaan en meitsje himsels fan kant. Op [[14 oktober]] [[1944]] waard de fjildmaarskalk thús besocht troch twa generaals fan Hitler syn haadkertier, [[Wilhelm Burgdorf]] en [[Ernst Maisel]], dy't him de sitewaasje foarleine. Òf hy makke sels in ein oan syn libben, òf net inkeld hysels soe ferfolge wurde, mar syn gesin en syn stêf krektlyk. As er de hân oan himsels sloech, soed er in [[steatsbegraffenis]] krije as oarlochsheld, en syn frou en bern soene fan syn legerpinsjoen libje kinne. Nei't er him in pear minuten ôfsûndere hie om syn kar te beprakkesearjen, kundige Rommel oan dat er de [[syanide]]pil ynnimme soe dy't Burgdorf by him hie. Hy lei de saak en syn beslút út oan syn frou en soan en stapte doe mei Burgdorf en Maisel yn 'e auto, dy't troch SS-serzjant Heinrich Doose nei in stil plakje op 'e romte deunby it doarp [[Herrlingen]] riden waard. Dêr ferlieten Maisel en Doose de auto en lieten Rommel allinne mei Burgdorf. Fiif minuten letter waarden se weromwonken troch Burgdorf en lei Rommel stil foaroer yn 'e auto, dea. [[File:Rommels-grab.jpg|right|thumb|250px|It grêf fan Erwin Rommel.]] De Dútske befolking krige te hearren dat Rommel beswykt wie oan 'e ferwûnings dy't er oprûn hie by de besjitting fan syn stêfauto, yn Normanje. Hitler liet in dei fan nasjonale rou ôfkundigje, en Rommel waard mei militêre eare begroeven. Neffens syn soan Manfred wie it feit dat de begraffenis yn Ulm plakhie ynstee fan yn Berlyn, in betingst dat Rommel sels oan syn dea ferbûn hie. De ''Führer'' stjoerde Von Rundstedt (dy't op dat stuit net wist dat Rommel syn dea eins troch Hitler beoardere wie) om him te fertsjintwurdigjen op 'e begraffenis. Tsjin Rommel syn lêste winsk yn oerdieken de nazys syn deakiste mei [[heakkekrús|heakkekrusen]]. De wierheid oer Rommel syn dea kaam pas út doe't Charles Marshall, in ofsier fan 'e Alliëarde ynljochtingetsjinst, yn [[april]] [[1945]] in petear hie mei syn widdo Lucia Rommel. Erwin Rommel kaam te Herrlingen, in eintsje bûten Ulm, te hôf, en desennialang holden feteranen fan it Afrikakorps dêr elts jier op syn stjerdei in betinking. Op it plak fan syn dea waard letter in monumint oprjochte. Nei de oarloch publisearre de Britske militêr histoarikus kaptein [[B.H. Liddell Hart]] Rommel syn deiboek en brieven ûnder de titel ''The Rommel Papers''. Rommel is de iennichste lieder fan it Tredde Ryk dy't in eigen museum hat. ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://tvschoenfilm.com/index.php?lang=eng&c=filmographie&id=13 In dokumintêre fan Dútske makkelei oer Erwin Rommel] *{{en}}[https://www.channel4.com/history/microsites/R/real_lives/rommel.html In dokumintêre fan Ingelske makkelei oer Erwin Rommel] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Erwin_Rommel ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Erwin Rommel}} }} {{Nijsgjirrige side}} {{DEFAULTSORT:Rommel, Erwin}} [[Kategory:Erwin Rommel| ]] [[Kategory:Dútsk militêr yn de Earste Wrâldkriich]] [[Kategory:Dútsk militêr yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Dútsk maarskalk]] [[Kategory:Militêr strateech]] [[Kategory:Dútsk publisist]] [[Kategory:Dútsk kriichskundige]] [[Kategory:Dútsk deiboekskriuwer]] [[Kategory:Dútsk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]] [[Kategory:Persoan berne yn 1891]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1944]] 6f39lr4oyxd06gd0p9mleayv5p4a9f8 0 20195 1229610 1055083 2026-05-08T19:57:20Z RomkeHoekstra 10582 + kt 1229610 wikitext text/x-wiki {{Stêd mei flagge| Ofbyld= [[Ofbyld:Collage of views of Cracow.PNG|300px]] | Flagge= [[Ofbyld:Flag of Kraków.svg|border|125px]] | Wapen= [[Ofbyld:POL Kraków COA.svg|60px]] | Ynwennertal= 779.966 <small>(2020)</small>| Oerflak= 326,8 km² <small>(ynkl. wetter)</small>| Befolkingstichtens= 2.359 / km² | Stêdekloft= 1.468.427 <small>(2014)</small> | Hichte= 188–383 m | Lân= [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | Bestj. ienh. 1= Provinsje | Namme bestj. ienh. 1= [[Ofbyld:POL województwo małopolskie flag.svg|20px]] [[Lyts-Poalen]]| Bestj. ienh. 2= Gemeente | Namme bestj. ienh. 2= | Stifting= [[965]]<br> [[1257]] <small>(stedsrjochten)</small> | Postkoade= 100xx-104xx, <br>11004-11005, <br>111xx-114xx, 116xx | Tiidsône= [[UTC]]+1 | Simmertiid= UTC+2 | Koördinaten= | Webside= [http://www.krakow.pl/]| }} '''Krakau''' ([[Poalsk]]: ''Kraków'') is nei [[Warsjau]] de grutste stêd fan [[Poalen]]; der wenje likernôch 750.000 minsken. Yn de [[stêdekloft]] wenje 1,4 miljoen minsken en is dêrmei nei dy fan Warsjau en [[Katowice]] de tredgrutste fan Poalen. It stêdssintrum stiet op de [[UNESCO]] [[wrâlderfgoedlist]]. == Skiednis == * De earste delsetting is likernôch 6.000 jier âld. * [[1038]], Krakau wurdt haadstêd fan Poalen. * [[1364]], [[Universiteit fan Krakau]] stifte. * [[1596]], Warsjau wurdt haadstêd fan Poalen. == Geografy == Krakau leit yn it suden fan Poalen, oan de rivier de [[Wisla]]. It leit oan de foet fan de [[Karpaten]] op 219 meter boppe seenivo. [[Ofbyld:Kraków dzielnice.svg|400px|thumb|De 18 stêdsdielen]] Sûnt 1990 is Krakau bestjoerlik yn 18 stêdsdielen yndield: * I. Stare Miasto * II. Grzegórzki * III. Prądnik Czerwony * IV. Prądnik Biały * V. Krowodrza * VI. Bronowice * VII. Zwierzyniec * VIII. Dębniki * IX. Łagiewniki-Borek Fałęcki * X. Swoszowice * XI. Podgórze Duchackie * XII. Bieżanów-Prokocim * XIII. Podgórze * XIV. Czyżyny * XV. Mistrzejowice * XVI. Bieńczyce * XVII. Wzgórza Krzesławickie * XVIII. Nowa Huta == Musea == * Nasjonale Museum * Czartoryski-museum * Poalsk Loftfeart Museum == Ynwennertal == * [[2009]] - 754.854 * [[2004]] - 757.430 == Keppeling om utens == * [http://www.e-krakow.pl www.e-krakow.pl] [[Kategory:Hânzestêd]] [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lyts-Poalen]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn 965]] 72klih9jl4y0zt0jtpva4tqeg0jnb99 0 22652 1229460 1228806 2026-05-08T13:51:17Z RomkeHoekstra 10582 /* Ofbylden */ + kt 1229460 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Łódź | ôfbylding = Lodz Collage 2016 (by EL-042).png | ôfbyldingstekst = | flagge = POL Łódź flag.svg | wapen = POL Łódź COA.svg | lân = [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Łódź (woiwodskip)|Łódź]] | boargemaster = Hanna Zdanowska | ynwennertal = 655.279 <small>(2023)</small><ref>{{Cite web |url=https://bdl.stat.gov.pl/ |title=Local Data Bank |publisher=Główny Urząd Statystyczny |accessdate=2026-04-27}}</ref> | oerflak = 293,25 km² | befolkingstichtens = 2.235 ynw./km² | hichte = 162 - 278 m | stifting = 1423 (stedsrjochten) | postkoade = 90-001 oant 94-999 | netnûmer = +48 42 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://uml.lodz.pl uml.lodz.pl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 45 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 27 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Łódź yn Poalen | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Łódź''' ([[Poalsk]]: ''Łódź'', útspr.: [wutɕ], dat is letterlik 'boat'; [[Dútsk]]: ''Lodz'' of ''Lodsch'', letter 1940-1945 nei generaal [[Karl Litzmann]] ''Litzmannstadt'') is mei sa'n 655.000 ynwenners (2023) de tredde stêd fan [[Poalen]]. De stêd leit 130 km súdwestlik fan [[Warsjau]], ûngefear op it geografyske middelpunt fan it lân, en is de haadstêd fan it woiwodskip mei deselde namme. It is in jonge stêd dy't ferskuorrende hurd groeide troch de [[tekstyl]]yndustry yn 'e 19e iuw. Łódź waard ferneamd as it '[[Mansjester]] fan it Easten'. De befolking woeks fan 13.000 yn [[1840]] nei 506.000 yn [[1913]]. De stêd wie it plak, dêr't yn [[1892]] it earste algemiene staking fan Poalen wie. Krekt foar it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldkriich]] wie Łódź ien fan 'e tichtstbefolke plakken fan 'e wrâld. == Skiednis == Yn 1423 krige Łódź offisjeel stedsrjochten fan kening Władysław II Jagiełło, mar yn 'e iuwen dy't folgen ûntwikkele it plak him hielendal net. It bleau in lyts, agrarysk plakje dat eigendom wie fan de biskoppen fan [[Koejaavje]]. Oan 'e ein fan 'e 16e iuw hie de stêd in lytse groei, mar troch de Sweedske oarloggen ("De Sûndfloed") en in tal grutte brannen bleau der oan 'e ein fan 'e 18e iuw amper wat fan oer. Yn 1793 stiene der noch mar 44 huzen. === Yndustriële revolúsje === Op it [[Kongres fan Wenen]] yn 1815 waard besletten dat it grutste part fan sintraal Poalen (ynklusyf Łódź in keninkryk wurde soe dat yn personele uny ferbûn wie mei de Russyske tsjaar. Troch it beslút fan it Russysk regear om fan 'e stêd in tekstylsintrum te meitsjen, luts it doarp ûndernimmers en minksen dy't om wurk sochten út hiel Europa, benammen Poalen, Dútsers en Joaden. Dit feroarsake in ferskuorrende groei fan 'e stêd en Łódź groeide fan 13.000 ynwenners yn 1840 nei mear as 500.000 yn 1913. It wie yn dy tiid ien fan 'e tichtstbefolke en meast fersmoarge yndustrystêden fan 'e wrâld. [[Ofbyld:Bronisław Wilkoszewski – Fabryka Tow. Akcyj. K. Scheiblera.jpg|thumb|left|Fabryk fan Scheibler.]] Om't Poalen yn dy tiid ûnder it [[Russyske Keizerryk|Russyske Ryk]] foel, stie Łódź ûnder Russysk bestjoer. De rappe groei hie ek in skaadkant en de arbeiders wennen yn minne omstannichheden, makken lange dagen tsjin lege leanen yn 'e ûnbidich grutte fabriken fan tekstylkeningen lykas Karl Scheibler en Israel Poznański. Dat makke Łódź ta in bolwurk fan de arbeidersbeweging. Yn 1892 fûn hjir de earste algemiene staking fan Poalen plak, ek wol de "Opstân fan Łódź" neamd. Yn 1905 wie de stêd op 'e nij it toaniel fan bloedige gefjochten tusken arbeiders en de Russyske plysje. De staking waard mei hurde hân ûnderdrukt troch de Russyske plysje en Kozakken, wêrby't tsientallen arbeiders om it libben kamen. Dit soarge foar in groeiend nasjonaal bewustwêzen en mear ferset tsjin de Russyske ûnderdrukker. === Earste Wrâldkriich en Twadde Poalske Republyk === Oan 'e bloeiende groei kaam yn 1914 hookstrooks in ein troch it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldkriich]]. Yn 'e [[Slach by Łódź]], ien fan 'e grutste slaggen oan it Eastfront, ferdreau it [[Dútske Keizerryk|Dútske]] leger de Russen. De fjouwer jier fan Dútske besetting dy't folgen (1914–1918) wiene in ramp; de fabriken waarden leechrôve en de lokale ekonomy waard folslein ferrinnewearre. Yn novimber 1918, nei 123 jier fan besetting, waard de [[Twadde Poalske Republyk]] útroppen. Łódź kaam yn it hert fan it nije lân te lizzen. De Russyske amtners en soldaten, dy't de stêd al yn 1914 ferlitten hiene doe't de Dútsers de stêd yn de oarloch feroveren, kamen net werom. De stêd waard de haadstêd fan it woiwodskip Łódź yn it nije, frije Poalen. === Litzmannstadt === [[Ofbyld:Litzmannstadt.jpg|thumb|left|De stêd krige yn 1939 de namme Litzmannstadt.]] Yn septimber 1939 waard de stêd beset troch [[Nazy-Dútslân]]. De stêd waard omdoopt ta Litzmannstadt (ferneamd nei de Dútske generaal [[Karl Litzmann]]). Om't Łódź sa'n grutte Joadske mienskip hie (goed 34% fan 'e befolking, sa'n 230.000 minsken), rjochten de nazy's hjir it [[Getto fan Łódź]] op. Dit wie it op ien nei grutste getto fan it besette Poalen en it bleau it langste bestean fanwegen syn grutte produktiviteit foar de Dútske kriichsyndustry. Doe't it getto yn augustus 1944 definityf ferneatige waard, wiene de measte ynwenners al ombrocht yn it ferneatigingskamp [[Chełmno]] of yn [[Auschwitz-Birkenau]]. Fan 'e mear as 200.000 minsken yn it getto oerlibben mar sa'n 800 oant 900 de befrijing yn 'e stêd sels, al oerlibben mear minsken de oarloch yn 'e kampen. === Nei de oarloch === Nei 1945 waard Łódź ûnder it [[kommunisme]] it sintrum fan 'e Poalske tekstylyndustry. Ek ûntstie hjir de Filmhegeskoalle fan Łódź, dy't regisseurs as [[Roman Polański]] en [[Andrzej Wajda]] oplate, wat de stêd de bynamme "HollyŁódź" joech. Nei de fal fan it kommunisme yn 1989 stoarte de tekstylyndustry yn. In drege ekonomyske tiid folge en in flinke delgong fan it ynwennertal. Hjoed-de-dei binne de âlde fabriken fan 'e stêd yn hippe kulturele sintra en winkels (lykas Manufaktura) feroare. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Biala Fabryka2.jpg|thumb|left|Tekstylmuseum fan Łódź ('It wite fabryk')]] Karakteristyk foar it stedsbyld binne de ûnbidige tekstylfabriken en de statige filla's fan 'e fabrikanten, boud yn neostilen en [[jugendstil]]. In hichtepunt is de filla fan Leopold Rudolf Kindermann (ul. Wólczańska 31), ien fan 'e moaiste jugendstilgebouwen fan Poalen. De Biała Fabryka (Wite Fabryk) oan it Plac Niepodległości stiet symboal foar de pionierstiid fan 'e tekstylyndustry, dy't arbeiders út it hiele lân en út Dútslân, Ruslân en Eastenryk luts. [[Ofbyld:Piotrkowska 1.jpg|thumb|ul. Piotrkowska.]] It hert fan 'e stêd is de ul. Piotrkowska. Dizze strjitte, mear as fjouwer kilometer lang, is ien fan 'e langste kommersjele strjitten fan 'e wrâld. Hjir stiet ek it ferneamde Grand Hotel, dat in iuw lyn ta de absolute top fan de Jeropeeske hotelyndustry heard Njonken de yndustriële monuminten stiet Łódź bekend as it kulturele hert fan de Poalske filmwrâld, mei de wrâldferneamde Filmhegeskoalle en in eigen 'Walk of Fame'. In hichtepunt fan stedsfernijing is Manufaktura, in enoarm fabrykskompleks dat omboud is ta in modern winkelsintrum en museumgebiet. Flakby stiet it oerdiedige Paleis fan Israel Poznański, dat de bynamme 'it Louvre fan Łódź' hat. Foar in blik yn it libben fan de 19e-iuwske arbeider is de wyk Księży Młyn, mei syn karakteristike reade bakstiennen huzen, ien fan de meast stimmige plakken fan de stêd. De Alexander Nevski-katedraal, mei syn kleurige koepels, betinkt de Russyske ynfloed yn 'e 19e iuw. De neogotyske Katedraal fan 'e Hillige Kostas is mei syn hichte fan mear as 100 meter ien fan 'e meast dominante gebouwen fan 'e stêd, wylst de luterske Sint-Mattéustsjerke in wichtich monumint is foar de Dútske mienskip dy't de stêd grut makke. === Joadsk erfskip === [[Ofbyld:Cmentarz żydowski 0117.jpg|thumb|Joadsk begraafplak fan Łódź.]] Lodz hat mei 180.000 grêven ien fan 'e grutste joadske begraafplakken fan Jeropa. Krekt foar it útbrekken fan de [[Twadde Wrâldkriich]] wie goed 34% fan 'e ynwenners [[Joaden|Joadsk]]. Ek binne dêr de massagrêven te finen fan 'e slachtoffers út it Getto fan Litzmannstadt, wat it plak ta in wichtige betinkingslokaasje makket. Fan 'e hûnderten Joadske gebedshuzen dy't Łódź eartiids ryk wie, is de Reicher-synagoge de iennichste dy't de Twadde Wrâldkriich oerlibbe hat. Dit lytse gebou bleau besparre foar de folsleine ferneatiging fan de Joadske wyk troch de nazy's en jout hjoed-de-dei noch in yndruk fan it religieuze libben fan foar 1939. De grutte, karakteristike synagoges dy't it stedsbyld eartiids bepaalden, binne lykwols allegear ferlern gien." == Stedsyndieling == [[Ofbyld:Łódź - districts (labels).svg|thumb|Stedsdielen met it heechste en leechste punt]] Bestjoerlik sjoen is Łódź in stêd mei distriktsrjochten (''powiat''). Foar de tsjinstferliening oan 'e boargers is de stêd ferdield yn fiif regio's dy't oerienkomme mei de âlde stedsdielen: Bałuty, Górna, Polesie, Śródmieście en Widzew. Op in lokaal nivo binne dizze regio's wer ûnderferdield yn 37 administrative wykrieden (''osiedla''), dy't in brêge foarmje tusken de ynwenners en it stedsbestjoer. == Demografy == {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto; text-align: center; font-size: 95%;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Łódź (1820–2023) ! Jier !! 1820 !! 1840 !! 1913 !! 1939 !! 1950 !! 1988 !! 2023 |- ! Ynwenners | 767 || 13.000 || 506.000 || 672.000 || 620.273 || 854.303 || 655.279 |- ! Groei | — || +1.595% || +3.792% || +32,8% || -7,7% || +37,7% || -23,3% |} == Ferkear == [[Ofbyld:NF6D Łódź 2021 (2).jpg|thumb|De tram yn Łódź.]] Łódź is in wichtich ferkearsknooppunt yn it hert fan Poalen, dêr't de grutte autosneldiken A1 en A2 byinoar komme. Yn 'e stêd sels fersoarget de tram it iepenbier ferfier. In grutskalich projekt is de nije ûndergrûnske spoartunnel dy't de ferskate haadstasjons fan 'e stêd (Łódź Kaliska en Łódź Żabieniec) mei-inoar ferbine sil. Yn it histoaryske sintrum is de ul. Piotrkowska foar in grut part autofrij, dêr't de karakteristike fyts-taksys in populêr ferfiermiddel binne. == Sport == Op it mêd fan sport wurdt Łódź skaaimerke troch de rivaliteit tusken de twa histoaryske fuotbalklups ŁKS en Widzew, in twastriid dy't de stêd yn twaen dielt. Njonken it fuotbal stiet de stêd bekend as it sintrum fan it Poalske frouljusfollybal. De multyfunksjonele Atlas Arena is it poadium foar grutte ynternasjonale sporteveneminten en konserten." == Ofbylden == <gallery> Lodz kosciol Wniebowziecia NMP (dron).jpg|thumb|Marije-Himelfearttsjerke. Łódź - Pałac Izraela Poznańskiego.jpg|Izrael Poznański Paleis. Kościół Zesłania Ducha Świętego.jpg|Hillige Geasttsjerke. SM Łódź Wólczańska 31 2017 (7) ID 613428.jpg|Filla fan Leopold Kindermann. </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Łódź}} }} [[Kategory:Łódź| ]] [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Łódź]] 2iigfbhtuif6h3h46p7lgpq07jl0t6g 0 27259 1229612 1095035 2026-05-08T19:58:40Z RomkeHoekstra 10582 + kt 1229612 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" style="float:right; empty-cells:show; margin-right:0em; margin-left:1em; margin-bottom:0.5em; background:#e3e3e3; font-size:90%" ! colspan="2" bgcolor="cef2e0" | <font size="+1"> Chrzanów |-bgcolor="#FFFFFF" | colspan="2" align="center" bgcolor="#FFFFFF" |[[Ofbyld:Chrzanow odstr koscielca.jpg|280px]] |- ! colspan="2" bgcolor="cef2e0" | Lokaasje yn Poalen en kaart fan Chrzanów |-bgcolor="#FFFFFF" ! align="center" | [[Ofbyld:POL Chrzanów map.svg|center|120px]] || [[Ofbyld:Chrzanow transport.svg|center|120px]] |-bgcolor="#FFFFFF" ! align="center" | <small> <br /></small> ||<small> Tiid sône :<br /> [[UTC]] +1/Simmer UTC +2</small> |- |- bgcolor="cef2e0" ! Flagge !! Wapen |-bgcolor="#FFFFFF" ! align="center" | [[Ofbyld:POL Chrzanów flag 1.svg|center|90px|Flagge fan Chrzanów]] || [[Ofbyld:POL Chrzanów COA (do 2020).svg|center|60px|Wapen fan Chrzanów]] |- !colspan="2" bgcolor="cef2e0" | Basisynformaasje |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Gebiet''' || 38,31 km²''<small>Stêd</small>'' |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Tal ynwenners''' || 40.203 '' <small>2005</small>'' |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Tal ynwenners km²''' || 1049 km² ''<small>2005</small>'' |-bgcolor="#FFFFFF" !colspan="2" bgcolor="cef2e0" | Regear |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Lân''' || [[Poalen]] [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|25px]] |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Konstituint lân''' || [[Poalen]] |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Regio''' || [[Małopolska]] |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Administratife yndieling''' || 10 distrikten (stêdsdielen) |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Boargemaster''' || [[Ryszard Kosowski]]<small> sûnt 2002 </small> |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Politike partijen''' || |-bgcolor="#FFFFFF" |'''Webside''' || [http://www.chrzanow.pl/ www.chrzanow.pl] |} '''Chrzanów''' is in stêd yn regio Małopolska yn it suden fan [[Poalen]]. Troch de stêd rint de [[Chechło (rivier)|Chechło]]. De stêd sels hat 39.356 ynwenners. == Geografy == Chrzanów leit yn it suden fan Poalen, oan de rivier de Chechło. It plak leit op 280 meter boppe seenivo. Chrzanów is bestjoerlik yn 10 stêdsdielen yndield: * [[Borowiec]] * [[Kąty]] * [[Kościelec]] * [[Południe]] (Súd) * [[Niepodległości]] * [[Północ]] (Noard) * [[Rospontowa]] * [[Stara Huta]] * [[Stella]] * [[Śródmieście]] (Midden) == Kultuer == * Museum yn Chrzanów (Museum fan Chrzanów) == Berne yn Chrzanów == * [[Mascha Kaléko]] (7 juny 1907), Dútsk skriuwer (†1975) * [[Marian Konarski]] (8 desimber 1909),Poalsk keunstskilder († 1998) * [[Andrzej Grabowski]] (15 maart 1952), akteur * [[Leszek Nowak]] (16 april 1964), muzikant * [[Zbigniew Wąsiel]] (29 jannewaris 1966), byldhouwer * [[Mariusz Jakus]] (26 novimber 1967), akteur == Sjoch ek == * [[List fan boargemasters fan Chrzanów]] == Keppelings om utens == * [http://www.chrzanow.pl/ Webstee fan Chrzanów] * [http://www.chrzanow.dk/ Chrzanovia Patria Parva (Ingelsk)] {{Commonscat|Chrzanów}} {{Koördinaten|50_08_00_N_19_24_00_E_region:NL_type:building|50° 08' N 19° 24' E}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lyts-Poalen]] rzrmwzxyjsgifw7nr1w97a2aaqer3lr 1229673 1229612 2026-05-09T06:06:15Z RomkeHoekstra 10582 Ynfoboks fernijd. 1229673 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Chrzanów | ôfbylding = Chrzanów-Rynek.jpg | ôfbyldingstekst = De Rynek (it merkplein) fan Chrzanów | flagge = POL Chrzanów flag.svg | wapen = POL Chrzanów COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lyts-Poalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Chrzanowski | boargemaster = | ynwennertal = 33.707 <small>(2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2024-roku,7,21.html Poalsk Buro foar de Statistyk (GUS)]</ref> | oerflak = 38,32 km² | befolkingstichtens = 894 ynw./km² | hichte = 280 m | stifting = 14e iuw (stedsrjochten) | postkoade = 32-500 oant 32-503 | netnûmer = +48 32 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.chrzanow.pl www.chrzanow.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 50 | lat_min = 08 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 24 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Chrzanów yn Poalen }} '''Chrzanów''' is in stêd yn 'e [[woiwodskip]] [[Lyts-Poalen (woiwodskip)|Lyts-Poalen]] (Małopolska) yn it suden fan [[Poalen]]. Troch de stêd rint de [[Chechło (rivier)|Chechło]]. De stêd sels hat de lêste tiid in soad ynwenners ferlern en hie yn 2024 33.707 ynwenners. == Geografy == Chrzanów leit yn it suden fan Poalen, oan 'e rivier de Chechło. It plak leit op 280 meter boppe seenivo. Chrzanów is bestjoerlik yn 10 stêdsdielen yndield: * [[Borowiec]] * [[Kąty]] * [[Kościelec]] * [[Południe]] (Súd) * [[Niepodległości]] * [[Północ]] (Noard) * [[Rospontowa]] * [[Stara Huta]] * [[Stella]] * [[Śródmieście]] (Midden) == Kultuer == * Museum yn Chrzanów (Museum fan Chrzanów) == Berne yn Chrzanów == * [[Mascha Kaléko]] (7 juny 1907), Dútsk skriuwer (†1975) * [[Marian Konarski]] (8 desimber 1909), Poalsk keunstskilder († 1998) * [[Andrzej Grabowski]] (15 maart 1952), akteur * [[Leszek Nowak]] (16 april 1964), muzikant * [[Zbigniew Wąsiel]] (29 jannewaris 1966), byldhouwer * [[Mariusz Jakus]] (26 novimber 1967), akteur == Sjoch ek == * [[List fan boargemasters fan Chrzanów]] == Keppelings om utens == * [http://www.chrzanow.pl/ Webstee fan Chrzanów] * [http://www.chrzanow.dk/ Chrzanovia Patria Parva (Ingelsk)] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Chrzanów}} }} {{Koördinaten|50_08_00_N_19_24_00_E_region:NL_type:building|50° 08' N 19° 24' E}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lyts-Poalen]] jmcj17erw5dael15fvyx2hkik4thygi 0 29624 1229544 1229438 2026-05-08T17:54:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Klassifikaasje */ ynterpunksje 1229544 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Milvus milvus R(ThKraft).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst =[[reade glee]] (''Milvus milvus'') | takson1 = | namme1 = | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson7 = [[boppeskift]]: | namme7 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson8 = ''rangleas'': | namme8 = [[bitterfûgels]] (''Afroaves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | beskriuwer, jier = Veillot, 1816 }} De '''haukfûgels''' (''Accipitridae'') binne in [[famylje (taksonomy)|famylje]] yn it skift fan de [[rôffûgels]] of [[haukeftigen]] (''Accipitriformes''). De famylje omfet alle fûgels út it skift, útsein de sân [[gieren fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''), de [[siktarisfûgel]] (''Sagittariidae'') en de twa [[fiskearnfûgels]] (''Pandionidae''). De fûgels yn dizze famylje hawwe heakbekken en kinne ornaris op de kop de fearren oerein sette. Oars as by de measte oare fûgelfamyljes is it wyfke ornaris grutter as it mantsje. == Klassifikaasje == * famylje '''haukfûgels''' (''Accipitridae'') ** ûnderfamylje [[earnen]] (''Aquilinae'') *** skaai [[Afrikaanske swarte túfearnen]] of Afrikaanske swarte toefearnen (''Lophatus''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[Amerikaanske túfearnen]] of Amerikaanske toefearnen (''Spizaetus''): <small>4 soarten</small> *** skaai [[dwerchearnen]] (''Hieraaetus''): <small>5 soarten</small> *** skaai [[echte earnen]] (''Aquila''): <small>11 soarten</small> *** skaai [[fjochtearnen]] (''Polemaetus''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[Yndyske swarte earnen]] (''Ictinaetus''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[krytearnen]] (''Clanga''): <small>3 soarten</small> *** skaai [[kroanearnen]] (''Stephanoaetus''): <small>1 soarte + 1 soarte †</small> *** skaai [[readbúkdwerchearnen]] (''Lophotriorchis''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[túfearnen]] of toefearnen (''Nisaetus''): <small>10 soarten</small> ** ûnderfamylje [[fearkopgieren fan de Alde Wrâld]] (''Gypaetinae'') *** skaai [[iesgieren]] (''Neophron''): <small>1 soarten</small> *** skaai [[lammegieren]] (''Gypaetus''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[palmgieren]] (''Gypohierax''): <small>1 soarte</small> ** ûnderfamylje [[grize gleeën]] (''Elaninae'') *** skaai [[pearelgleeën]] (''Gampsonyx''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[skiere gleeën]] (''Elanus''): <small>4 soarten</small> *** skaai [[swellegleeën]] (''Chelictinia''): <small>1 soarte</small> ** ûnderfamylje [[harpij-earnen]] (''Harpiinae'') *** skaai [[flearmûzegleeën]] (''Macheiramphus''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[harpijen]] (''Harpia''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[Papoea-earnen]] (''Harpyopsis''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[wurchearnen]] (''Morphnus''): <small>1 soarte</small> ** ûnderfamylje [[hauken en sparwers]] (''Accipitrinae'') *** skaai [[Afrikaanske hauken]] (''Aerospiza''): <small>2 soarten</small> *** skaai [[doriahauken]] of Doria's hauken (''Megatriorchis''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[faasjehauken]] (''Tachyspiza''): <small>27 soarten</small> *** skaai [[gabarhauken]] (''Micronisus''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[hagedissemûzefalken]] (''Kaupifalco''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[hauken]] of echte hauken (''Astur''): <small>9 soarten</small> *** skaai [[hoanskrobbers]] (''Circus''): <small>16 soarten</small> *** skaai [[langsturthauken]] (''Urotriorchis''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[reade hauken]] (''Erythrotriorchis''): <small>2 soarten</small> *** skaai [[sjonghauken]] (''Melierax''): <small>3 soarten</small> *** skaai [[sparwers]] (''Accipiter''): <small>9 soarten</small> ** ûnderfamylje [[huningfalkfûgels]] of wapsebiterfûgels (''Perninae'') *** skaai [[griiskopgleeën]] (''Leptodon''): <small>2 soarten</small> *** skaai [[huningfalken]] of wapsebiters (''Pernis''): <small>4 soarten</small> *** skaai [[koartsturtgleeën]] (''Lophictinia''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[koekoeksgleeën]] of koekútsgleeën (''Aviceda''): <small>5 soarten</small> *** skaai [[langsnaffelgleeën]] (''Chondrohierax''): <small>2 soarten</small> *** skaai [[Madagaskarslange-earnen]] (''Eutriorchis''): <small>1 soarte, pleatsing ûnwis</small> *** skaai [[Melanezyske huningfalken]] of Melanezyske wapsebiters (''Henicopernis''): <small>2 soarten</small> *** skaai [[mûzefalkgleeën]] (''Hamirostra''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[swellesturtgleeën]] (''Elanoides''): <small>1 soarte</small> ** ûnderfamylje [[kealkopgieren fan de Alde Wrâld]] (''Aegypiinae'' of ''Gypinae'') *** skaai [[eargieren]] (''Torgos''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[gieren]] of echte gieren (''Gyps''): <small>8 soarten</small> *** skaai [[kapgieren]] (''Necrosyrtes''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[muontsegieren]] (''Aegypius''): <small>1 soarten</small> *** skaai [[readkopgieren]] (''Sarcogyps''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[wytkopgieren]] (''Trigonoceps''): <small>1 soarte</small> ** ûnderfamylje [[kealkophoanskrobberfûgels]] (''Polyboroidinae'') *** skaai [[kealwanghoanskrobbers]] (''Polyboroides''): <small>2 soarten</small> ** ûnderfamylje [[mûzefalkfûgels]] of mûzebiterfûgels (''Buteoninae'') *** tûke [[gleeën en see-earnen]] (''Milvini'') **** skaai [[gleeën]] (''Milvus''): <small>3 soarten</small> **** skaai [[rivierearnen]] (''Icthyophaga''): <small>6 soarten</small> **** skaai [[see-earnen]] (''Haliaeetus''): <small>4 soarten</small> **** skaai [[seegleeën]] (''Haliastur''): <small>2 soarten</small> *** tûke [[echte mûzefalkfûgels]] (''Buteonini'') **** skaai [[Amerikaanske gleeën]] (''Ictinia''): <small>2 soarten</small> **** skaai [[beneimûzefalken]] (''Parabuteo''): <small>2 soarten</small> **** skaai [[Bermudamûzefalken]] (''Bermuteo''): <small>1 soarte †</small> **** skaai [[bûnte mûzefalken]] (''Pseudastur''): <small>3 soarten</small> **** skaai [[donkergrize mûzefalken]] (''Cryptoleucopteryx''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[grize mûzefalken]] (''Geranoaetus''): <small>3 soarten</small> **** skaai [[langpoathoanskrobbers]] (''Geranospiza''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[moerasmûzefalken]] (''Busarellus''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[mûzefalken]] of echte mûzefalken (''Buteo''): <small>28 soarten</small> **** skaai [[mûzefalkhauken]] (''Butastur''): <small>4 soarten</small> **** skaai [[slakkegleeën]] (''Rostrhamus''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[slanksnaffelgleeën]] (''Helicolestes''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[streekte mûzefalken]] (''Morphnarchus''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[swarte mûzefalken]] (''Buteogallus''): <small>9 soarten</small> **** skaai [[weimûzefalken]] (''Rupornis''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[wytbúkmûzefalken]] (''Leucopternis''): <small>3 soarten</small> ** ûnderfamylje [[slange-earnfûgels]] (''Circaetinae'') *** skaai [[ape-earnen]] (''Pithecophaga''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[Aziatyske slange-earnen]] (''Spilornis''): <small>6 soarten</small> *** skaai [[bateleurs]] (''Terathopius''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[Madagaskarslange-earnen]] (''Eutriorchis''): <small>1 soarte, pleatsing ûnwis</small> *** skaai [[slange-earnen]] (''Circaetus''): <small>7 soarten</small> ** ûnderfamylje [[toskegleeën en dwerchsparwers]] (''Harpaginae'') *** skaai [[dwerchsparwers]] (''Microspizias''): <small>2 soarten</small> *** skaai [[toskegleeën]] (''Harpagus''): <small>2 soarten</small> ** ûnderfamylje [[túfhaukfûgels]] of toefhaukfûgels (''Lophospizinae'') *** skaai [[túfhauken]] of toefhauken (''Lophospiza''): <small>2 soarten</small> ==Keppelings om utens== *[https://www.worldbirdnames.org/new/bow/raptors/ IOC World Bird List 13.2, aug. 2023] *[https://www.avionary.info Avionary - 51 Language Holarctic Bird Names 4.3, jan. 2023] [[Kategory:Fûgelfamylje]] [[Kategory:Rôffûgel (skift)]] [[Kategory:Haukfûgel| ]] cmop3gnln3m37984xbgvav88wl0vp1y 1229579 1229544 2026-05-08T18:09:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Klassifikaasje */ 1229579 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Milvus milvus R(ThKraft).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst =[[reade glee]] (''Milvus milvus'') | takson1 = | namme1 = | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson7 = [[boppeskift]]: | namme7 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson8 = ''rangleas'': | namme8 = [[bitterfûgels]] (''Afroaves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | beskriuwer, jier = Veillot, 1816 }} De '''haukfûgels''' (''Accipitridae'') binne in [[famylje (taksonomy)|famylje]] yn it skift fan de [[rôffûgels]] of [[haukeftigen]] (''Accipitriformes''). De famylje omfet alle fûgels út it skift, útsein de sân [[gieren fan de Nije Wrâld]] (''Cathartidae''), de [[siktarisfûgel]] (''Sagittariidae'') en de twa [[fiskearnfûgels]] (''Pandionidae''). De fûgels yn dizze famylje hawwe heakbekken en kinne ornaris op de kop de fearren oerein sette. Oars as by de measte oare fûgelfamyljes is it wyfke ornaris grutter as it mantsje. == Klassifikaasje == * famylje '''haukfûgels''' (''Accipitridae'') ** ûnderfamylje [[earnen]] (''Aquilinae'') *** skaai [[Afrikaanske swarte túfearnen]] of Afrikaanske swarte toefearnen (''Lophatus''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[Amerikaanske túfearnen]] of Amerikaanske toefearnen (''Spizaetus''): <small>4 soarten</small> *** skaai [[dwerchearnen]] (''Hieraaetus''): <small>5 soarten + 1 soarte †</small> *** skaai [[echte earnen]] (''Aquila''): <small>11 soarten</small> *** skaai [[fjochtearnen]] (''Polemaetus''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[Yndyske swarte earnen]] (''Ictinaetus''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[krytearnen]] (''Clanga''): <small>3 soarten</small> *** skaai [[kroanearnen]] (''Stephanoaetus''): <small>1 soarte + 1 soarte †</small> *** skaai [[readbúkdwerchearnen]] (''Lophotriorchis''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[túfearnen]] of toefearnen (''Nisaetus''): <small>10 soarten</small> ** ûnderfamylje [[fearkopgieren fan de Alde Wrâld]] (''Gypaetinae'') *** skaai [[iesgieren]] (''Neophron''): <small>1 soarten</small> *** skaai [[lammegieren]] (''Gypaetus''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[palmgieren]] (''Gypohierax''): <small>1 soarte</small> ** ûnderfamylje [[grize gleeën]] (''Elaninae'') *** skaai [[pearelgleeën]] (''Gampsonyx''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[skiere gleeën]] (''Elanus''): <small>4 soarten</small> *** skaai [[swellegleeën]] (''Chelictinia''): <small>1 soarte</small> ** ûnderfamylje [[harpij-earnen]] (''Harpiinae'') *** skaai [[flearmûzegleeën]] (''Macheiramphus''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[harpijen]] (''Harpia''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[Papoea-earnen]] (''Harpyopsis''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[wurchearnen]] (''Morphnus''): <small>1 soarte</small> ** ûnderfamylje [[hauken en sparwers]] (''Accipitrinae'') *** skaai [[Afrikaanske hauken]] (''Aerospiza''): <small>2 soarten</small> *** skaai [[doriahauken]] of Doria's hauken (''Megatriorchis''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[faasjehauken]] (''Tachyspiza''): <small>27 soarten</small> *** skaai [[gabarhauken]] (''Micronisus''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[hagedissemûzefalken]] (''Kaupifalco''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[hauken]] of echte hauken (''Astur''): <small>9 soarten</small> *** skaai [[hoanskrobbers]] (''Circus''): <small>16 soarten</small> *** skaai [[langsturthauken]] (''Urotriorchis''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[reade hauken]] (''Erythrotriorchis''): <small>2 soarten</small> *** skaai [[sjonghauken]] (''Melierax''): <small>3 soarten</small> *** skaai [[sparwers]] (''Accipiter''): <small>9 soarten</small> ** ûnderfamylje [[huningfalkfûgels]] of wapsebiterfûgels (''Perninae'') *** skaai [[griiskopgleeën]] (''Leptodon''): <small>2 soarten</small> *** skaai [[huningfalken]] of wapsebiters (''Pernis''): <small>4 soarten</small> *** skaai [[koartsturtgleeën]] (''Lophictinia''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[koekoeksgleeën]] of koekútsgleeën (''Aviceda''): <small>5 soarten</small> *** skaai [[langsnaffelgleeën]] (''Chondrohierax''): <small>2 soarten</small> *** skaai [[Madagaskarslange-earnen]] (''Eutriorchis''): <small>1 soarte, pleatsing ûnwis</small> *** skaai [[Melanezyske huningfalken]] of Melanezyske wapsebiters (''Henicopernis''): <small>2 soarten</small> *** skaai [[mûzefalkgleeën]] (''Hamirostra''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[swellesturtgleeën]] (''Elanoides''): <small>1 soarte</small> ** ûnderfamylje [[kealkopgieren fan de Alde Wrâld]] (''Aegypiinae'' of ''Gypinae'') *** skaai [[eargieren]] (''Torgos''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[gieren]] of echte gieren (''Gyps''): <small>8 soarten</small> *** skaai [[kapgieren]] (''Necrosyrtes''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[muontsegieren]] (''Aegypius''): <small>1 soarten</small> *** skaai [[readkopgieren]] (''Sarcogyps''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[wytkopgieren]] (''Trigonoceps''): <small>1 soarte</small> ** ûnderfamylje [[kealkophoanskrobberfûgels]] (''Polyboroidinae'') *** skaai [[kealwanghoanskrobbers]] (''Polyboroides''): <small>2 soarten</small> ** ûnderfamylje [[mûzefalkfûgels]] of mûzebiterfûgels (''Buteoninae'') *** tûke [[gleeën en see-earnen]] (''Milvini'') **** skaai [[gleeën]] (''Milvus''): <small>3 soarten</small> **** skaai [[rivierearnen]] (''Icthyophaga''): <small>6 soarten</small> **** skaai [[see-earnen]] (''Haliaeetus''): <small>4 soarten</small> **** skaai [[seegleeën]] (''Haliastur''): <small>2 soarten</small> *** tûke [[echte mûzefalkfûgels]] (''Buteonini'') **** skaai [[Amerikaanske gleeën]] (''Ictinia''): <small>2 soarten</small> **** skaai [[beneimûzefalken]] (''Parabuteo''): <small>2 soarten</small> **** skaai [[Bermudamûzefalken]] (''Bermuteo''): <small>1 soarte †</small> **** skaai [[bûnte mûzefalken]] (''Pseudastur''): <small>3 soarten</small> **** skaai [[donkergrize mûzefalken]] (''Cryptoleucopteryx''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[grize mûzefalken]] (''Geranoaetus''): <small>3 soarten</small> **** skaai [[langpoathoanskrobbers]] (''Geranospiza''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[moerasmûzefalken]] (''Busarellus''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[mûzefalken]] of echte mûzefalken (''Buteo''): <small>28 soarten</small> **** skaai [[mûzefalkhauken]] (''Butastur''): <small>4 soarten</small> **** skaai [[slakkegleeën]] (''Rostrhamus''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[slanksnaffelgleeën]] (''Helicolestes''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[streekte mûzefalken]] (''Morphnarchus''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[swarte mûzefalken]] (''Buteogallus''): <small>9 soarten</small> **** skaai [[weimûzefalken]] (''Rupornis''): <small>1 soarte</small> **** skaai [[wytbúkmûzefalken]] (''Leucopternis''): <small>3 soarten</small> ** ûnderfamylje [[slange-earnfûgels]] (''Circaetinae'') *** skaai [[ape-earnen]] (''Pithecophaga''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[Aziatyske slange-earnen]] (''Spilornis''): <small>6 soarten</small> *** skaai [[bateleurs]] (''Terathopius''): <small>1 soarte</small> *** skaai [[Madagaskarslange-earnen]] (''Eutriorchis''): <small>1 soarte, pleatsing ûnwis</small> *** skaai [[slange-earnen]] (''Circaetus''): <small>7 soarten</small> ** ûnderfamylje [[toskegleeën en dwerchsparwers]] (''Harpaginae'') *** skaai [[dwerchsparwers]] (''Microspizias''): <small>2 soarten</small> *** skaai [[toskegleeën]] (''Harpagus''): <small>2 soarten</small> ** ûnderfamylje [[túfhaukfûgels]] of toefhaukfûgels (''Lophospizinae'') *** skaai [[túfhauken]] of toefhauken (''Lophospiza''): <small>2 soarten</small> ==Keppelings om utens== *[https://www.worldbirdnames.org/new/bow/raptors/ IOC World Bird List 13.2, aug. 2023] *[https://www.avionary.info Avionary - 51 Language Holarctic Bird Names 4.3, jan. 2023] [[Kategory:Fûgelfamylje]] [[Kategory:Rôffûgel (skift)]] [[Kategory:Haukfûgel| ]] bk8zph8t0twfst814c9kd45ab7zxxbk 0 30192 1229609 1228950 2026-05-08T19:56:16Z RomkeHoekstra 10582 1229609 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Poznań | ôfbylding = Ayuntamiento, Poznan, Polonia, 2014-09-18, DD 73-75 HDR.jpg | ôfbyldingstekst = It renêssânse riedshûs op de Alde Merk. | flagge = POL Poznań flag.svg | wapen = POL Poznań COA.svg | lân = [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Grut-Poalen]] | boargemaster = | ynwennertal = 538.439 <small>(2023)</small><ref>[https://www.citypopulation.de/en/poland/wielkopolskie/admin/powiat_pozna%C5%84/3064011__pozna%C5%84/ City Population]</ref> | oerflak = 261,91 km² | befolkingstichtens = 2.056 ynw./km² | hichte = 60 - 154 m | stifting = 1253 (stedsrjochten) | postkoade = 60-001 oant 61-890 | netnûmer = +48 61 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.poznan.pl www.poznan.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 52 | lat_min = 24 | lat_sec = 0 | lat_dir = N | lon_deg = 16 | lon_min = 55 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Poznań yn Poalen }} '''Poznań''' (útspr.: ['pɔznaɲ], likernôch: "poz-nanj"; foarhinne, [[Dútsk]]: '''Posen''') is in stêd yn it westen fan [[Poalen]]. Der wenje likernôch 538.000 minsken (2023). De stêd leit oan 'e rivier de [[Warta (rivier)|Warta]]. Poznań hat [[stedsrjochten]] sûnt [[1253]]. Fan [[1793]] oant [[1918]] hearde de stêd by [[Prusen]], tusken 1939-1945 by it [[Tredde Ryk]]; yn dy tiid hie it de [[Dútsk]]e namme ''Posen''. ==Skiednis == [[Ofbyld:Ostrów Tumski we Wrocławiu.jpg|thumb|left|Katedraaleilân op in kaart fan 1562.]] Poznań is ien fan 'e âldste stêden fan Poalen. Op it Katedraaleilân (''Ostrów Tumski'') waard yn 'e 10e iuw ien fan 'e wichtichste burchten fan 'e earste Poalske foarsten boud. Yn it jier 966 liet hartoch [[Mieszko I]] him hjir dope, wat as it begjin fan 'e Poalske steat en it [[kristendom]] yn it lân beskôge wurdt. De katedraal fan Poznań, boud yn 968, is de âldste fan Poalen en de earste keningen lizze hjir begroeven. Yn 1253 krige de stêd offisjeel stedsrjochten op 'e lofterigge fan 'e Warta, dêr't de hjoeddeiske Alde Merk leit. Yn 'e 18e iuw rekke de stêd troch de Sweedske oarloggen ("De Sûndfloed") en pestepidemyen slim yn it neigean. De stêd ferlear yn dy tiid in grut part fan 'e befolking. === De Prusyske tiid en de Earste Wrâldkriich === Nei de [[Twadde Poalske Dieling]] yn 1793 kaam Poznań ûnder bestjoer fan Prusen. De Dútsers makken fan 'e stêd in wichtige militêre fêsting (''Festung Posen''). Om it Poalske karakter te ûnderdrukken, liet de Dútske keizer [[Willem II fan Dútslân|Wilhelm II]] oan 'e begjin fan 'e 20e iuw it Keizerlik Slot bouwe. Yn 'e [[Earste Wrâldkriich]] bleau de stêd foar it grutste part bûten it direkte geweld, mar nei de Dútske kapitulaasje yn 1918 briek de Grut-Poalske Opstân út. De ynwenners fan Poznań ferdreaune de Dútske troepen, wêrtroch't de stêd yn 1919 wer ûnderdiel waard fan it nije ûnôfhinklike Poalen. === De Twadde Wrâldkriich === [[Ofbyld:Tanks in street battle in Poznań.jpg|thumb|left|Sovjettanks yn Poznań.]] Yn 1939 waard Poznań op 'e nij beset troch [[Nazy-Dútslân]] en anneksearre as haadstêd fan 'e saneamde [[Reichsgau Wartheland]]. De Dútsers woene de stêd folslein germanisearje; tûzenen Poalen waarden ferballe of fermoarde yn it beruchte [[Fort VII]], it earste konsintraasjekamp op Poalske grûn. Oan it ein fan 'e oarloch, yn febrewaris 1945, waard der fûleindich fochten om 'e stêd tusken it [[Reade Leger]] en de Dútsers. Benammen de Sitadel en de Alde Merk waarden dêrby swier skansearre. ===De Opstân fan 1956 === Under it [[Kommunisme|kommunistyske]] regime wie Poznań yn juni 1956 it toaniel fan 'e earste massale opstân tsjin it bewâld yn Poalen. Wat begon as in staking fan arbeiders út de Cegielski-fabriken foar "Brea en Frijheid", rûn út op bloedige strjitgefjochten. De opstân waard mei tanks ûnderdrukt, wêrby't tsientallen minsken om it libben kamen. Dochs wie dit in krúsjaal kearpunt dat it paad foar lettere herfoarmingen en de oprjochting fan 'e fakbûn [[Solidarność]] yn 'e jierren 1980 frijmakke. == Ynwennertal == {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Poznań (1600–2023) ! Jier | '''1600''' || '''1733''' || '''1816''' || '''1848''' || '''1871''' || '''1900''' || '''1910''' || '''1939''' |- ! Ynwennertal | 20.000 || 4.000 || 23.900 || 42.800 || 56.331 || 117.014 || 156.691 || 274.155 |- ! Groei | — || -80,0% || +497,5% || +79,1% || +31,6% || +107,7% || +33,9% || +75,0% |- ! Jier | '''1946''' || '''1960''' || '''1980''' || '''1990''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2023''' |- ! Ynwennertal | 267.978 || 408.100 || 552.900 || 590.101 || 574.896 || 551.627 || 538.433 |- ! Groei | -2,3% || +52,3% || +35,5% || +6,7% || -2,6% || -4,1% || -2,4% |} == It besjen wurdich == === De Alde Merk en it Riedshûs === [[Ofbyld:Poznan Town Hall IX.jpg|thumb|left|De klok fan it riedshûs.]] De Alde Merk (''Stary Rynek'') is ien fan 'e moaiste pleinen yn Jeropa. It plein wurdt dominearre troch it riedshûs (''Ratusz''), in masterwurk fan 'e [[renêssânse]]-arsjitektuer. Alle dagen om 12.00 oere middeis lûkt in grutte kloft minsken nei de toer om de ferneamde Geitsjes fan Poznań te sjen; twa metalen geitebokjes dy't boppe de klok tefoaren komme en de koppen tolve kear tsjininoar oan stjitte. Om it riedshûs hinne steane de kleurige keaplju-huzen mei bôge-gongen, dy't nei de Twadde Wrâldkriich sekuer yn harren âlde gloarje weropboud binne. === Katedraaleilân (''Ostrów Tumski'') === [[Ofbyld:Katedra Poznan S.jpg|thumb|De [[katedraal fan Poznań]].]] Op it Katedraaleilân tusken de rivier de Warta en de Cybina, leit de oarsprong fan 'e Poalske steat. De Sint-Petrus-en-Pauluskatedraal is de âldste katedraal fan it lân. In hichtepunt yn 'e katedraal is de "Gouden Kapel", dêr't de earste Poalske foarsten, Mieszko I en kening Bolesław de Moedige, begroeven lizze. Flakby de katedraal stiet Brama Poznania, in modern en ynteraktyf museum dat de besiker oer glêzen brêgen en multymedia troch de iere skiednis fan Poalen liedt. === Keizerlik Slot en Prusysk Erfskip === In opfallend monumint yn 'e stêd is it Keizerlik Slot (''Zamek Cesarski''). Hoewol't it der útsjocht as in midsiuwske fêsting, waard it tusken 1905 en 1910 boud foar de Dútske keizer Wilhelm II. It is ien fan 'e lêste grutte paleisbouprojekten yn Jeropa. Hjoed-de-dei tsjinnet it as in kultureel sintrum, mar de spoaren fan 'e Dútske en letter de nazy-skiednis binne yn it gebou noch altyd sichtber. == Ferkear == [[Ofbyld:Dworzec Główny Poznań 1.jpg|thumb|left|Haadstasjon Poznań]] De stêd beskikt oer it ynternasjonale fleanfjild Poznań-Ławica, dat mar sân kilometer fan it sintrum leit. It iepenbier ferfier yn 'e stêd wurdt regele troch in modern tram- en busnetwurk, mei de PST (Poznański Szybki Tramwaj), in flugge tramferbining dy't it noarden fan 'e stêd oer in aparte baan mei it sintrum ferbynt. It haadstasjon Poznań Główny is ien fan 'e wichtichste spoarknooppunten op 'e rûte tusken [[Berlyn]] en [[Warsjau]]. == Sport == [[Ofbyld:Match Day - Flickr - Radek.Kucharski.jpg|thumb|Enea Stadion]] Op it mêd fan sport is Poznań de stêd fan [[Lech Poznań]], ien fan 'e meast súksesfolle fuotbalklups fan Poalen. De fans fan 'e klup binne ynternasjonaal bekend om harren unike manier fan jûchhei roppen. De wedstriden wurde yn it moderne Enea Stadion spile. Njonken it fuotbal is de stêd in sintrum foar de wettersport; de Maltamar jildt as ien fan 'e bêste lokaasjes foar ynternasjonale roei- en kanowedstriden == Stêdebannen == *{{Flagge_NL}} [[Assen]] (Nederlân), sûnt 1992 *{{Flagge_DE}} [[Berlyn]] (Dútslân), sûnt 2000 *{{Flagge_BR}} [[Belo Horizonte]] (Brazylje), sûnt 2003 *{{Flagge_CZ}} [[Brno]] (Tsjechje), sûnt 1966 *{{Flagge_HU}} [[Győr]] (Hongarije), sûnt 2008 *{{Flagge_DE}} [[Hannover (stêd)|Hannover]] (Dútslân), sûnt 1979 *{{Flagge_UA}} [[Charkov]] (Oekraïne), sûnt 1998 *{{Flagge_UA}} [[Koetaisi]] (Georgje), sûnt 2009 *{{Flagge_IL}} [[Ra'anana]] (Israel), sûnt 2010 *{{Flagge_FR}} [[Rennes]] (Frankryk), sûnt 1998 *{{Flagge_CN}} [[Shenzhen]] (Sina), sûnt 1993 *{{Flagge_ES}} [[Toledo (Spanje)|Toledo]] (Spanje), sûnt 1991 == Berne yn Poznań/Posen == * [[Robert Remak]] (1815-1865), Dútsk arts, soölooch en biolooch * [[Paul von Hindenburg]] (1847-1934), Dútsk fjildmaarskalk en rykspresidint * [[Richard Kandt]] (1867-1918), dokter en ûntdekkingsreizger * [[Günther von Kluge]] (1882-1944), Dútsk fjildmaarskalk * [[Arthur Liebehenschel]] (1901-1948), SS-kommandant [[Auschwitz]] * [[Lilli Palmer]] (1914-1986), Dútsk aktrise * [[Zygmunt Bauman]] (1925-2017), sosjolooch * [[Alexander Münninghoff]] (1944-2020), Nederlânsk sjoernalist-skriuwer {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Poznań}} }} [[Kategory:Poznań]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Grut-Poalen]] [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 10e iuw]] 70tm2g6r4j39jg8qpcastcy64kwtklf 0 30193 1229674 1095240 2026-05-09T06:31:19Z RomkeHoekstra 10582 Ynfoboks fernijd, befolkingsûntwikkeling yn tabel set en útwreide nei ferline. 1229674 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Gdańsk | ôfbylding = Długie Pobrzeże Street in Main Town of Gdańsk on the Motława River.jpg | ôfbyldingstekst = De âlde haven | flagge = POL Gdańsk flag.svg | wapen = POL Gdańsk COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt | boargemaster = | ynwennertal = 489.328 <small>(31.12.2025)</small><ref>[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2025-r-stan-w-dniu-31-grudnia,6,40.html GUS (Poalsk Buro foar de Statistyk)]</ref> | oerflak = 683 km² | stêdekloft = 1.080.700 <small>(2013)</small> | befolkingstichtens = 716 ynw./km² | hichte = 0 - 180 m | stifting = 997 (earste fermelding)<br>1263 (stedsrjochten) | postkoade = 80-008 oant 80-958 | netnûmer = +48 58 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.gdansk.pl www.gdansk.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 54 | lat_min = 21 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 38 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Gdańsk yn Poalen }} '''Gdańsk''' ([[Poalsk]]: ''Gdańsk''; [[Dútsk]]: ''Danzig''; [[Kasjûbysk]]: ''Gduńsk''; [[Nederlânsk]] ''Danzig'' (âldfrinzich: ''Dantzig'' of ''Danswijk''); [[Frânsk]]: ''Dantzig'')) is in havenstêd yn it noarden fan [[Poalen]] oan de [[Eastsee]]. Der stêd hie yn 2025 489.328 ynwenners. == Ut de skiednis == Gdańsk krige yn [[1263]] [[stedsrjochten]] en wie eartyds in [[Hânze]]stêd, mei de [[Dútsk]]e namme ''Danzig''. As gefolch fan de [[Earste Wrâldkriich]] waard Gdańsk ûnder de namme ''Freie Stadt Danzig'' in steat apart fan [[Dútslân]] en Poalen. Yn 1923 wie 95,03 persint fan de ynwenners fan Dútsk komôf. Mei de Dútske ynfal yn Poalen kaam Gdańsk by it [[Tredde Ryk]]. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] yn [[1945]] waard Gdańsk weromjûn oan Poalen. == Ynwennertal == {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 90%;" |- bgcolor="#dddddd" ! Jier | 1900 || 1923 || 1945 || 1960 || 1980 || 1990 || 2004 || 2009 |- ! Ynwennertal | 140.563 || 206.458 || 124.000 || 286.900 || 456.700 || 465.100 || 459.072 || 455.830 |- ! Jier | 2013 || 2015 || 2023 || 2025 |- ! Ynwennertal | 460.815 || 461.798 || 486.492 || 489.328 |} == Berne yn Gdańsk == * [[Günter Grass]], Dútsk skriuwer * [[Gabriel Fahrenheit|Daniel Gabriel Fahrenheit]], Dútsk natuerkundige * [[Klaus Kinski]], Dútsk akteur * [[Johannes Hevelius]], Poalsk astronoom * [[Arthur Schopenhauer]], Dútsk filosoof == Ferneamde bewenners == * [[Lech Wałęsa]], fakbûnsman en presidint fan Poalen {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gdańsk}} }} [[Kategory:Gdańsk| ]] [[Kategory:Hânzestêd]] [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Plak stifte yn de 10e iuw]] 5rp9xd3n4bd9xyq68w69dir6xa71873 1229675 1229674 2026-05-09T06:31:58Z RomkeHoekstra 10582 1229675 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Gdańsk | ôfbylding = Długie Pobrzeże Street in Main Town of Gdańsk on the Motława River.jpg | ôfbyldingstekst = De âlde haven | flagge = POL Gdańsk flag.svg | wapen = POL Gdańsk COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt | boargemaster = | ynwennertal = 489.328 <small>(31.12.2025)</small><ref>[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2025-r-stan-w-dniu-31-grudnia,6,40.html GUS (Poalsk Buro foar de Statistyk)]</ref> | oerflak = 683 km² | stêdekloft = 1.080.700 <small>(2013)</small> | befolkingstichtens = 716 ynw./km² | hichte = 0 - 180 m | stifting = 997 (earste fermelding)<br>1263 (stedsrjochten) | postkoade = 80-008 oant 80-958 | netnûmer = +48 58 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.gdansk.pl www.gdansk.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 54 | lat_min = 21 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 38 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Gdańsk yn Poalen }} '''Gdańsk''' ([[Poalsk]]: ''Gdańsk''; [[Dútsk]]: ''Danzig''; [[Kasjûbysk]]: ''Gduńsk''; [[Nederlânsk]] ''Danzig'' (âldfrinzich: ''Dantzig'' of ''Danswijk''); [[Frânsk]]: ''Dantzig'')) is in havenstêd yn it noarden fan [[Poalen]] oan de [[Eastsee]]. Der stêd hie yn 2025 489.328 ynwenners. == Ut de skiednis == Gdańsk krige yn [[1263]] [[stedsrjochten]] en wie eartyds in [[Hânze]]stêd, mei de [[Dútsk]]e namme ''Danzig''. As gefolch fan de [[Earste Wrâldkriich]] waard Gdańsk ûnder de namme ''Freie Stadt Danzig'' in steat apart fan [[Dútslân]] en Poalen. Yn 1923 wie 95,03 persint fan de ynwenners fan Dútsk komôf. Mei de Dútske ynfal yn Poalen kaam Gdańsk by it [[Tredde Ryk]]. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] yn [[1945]] waard Gdańsk weromjûn oan Poalen. == Ynwennertal == {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 90%;" |- bgcolor="#dddddd" ! Jier | 1900 || 1923 || 1945 || 1960 || 1980 || 1990 || 2004 || 2009 |- ! Ynwennertal | 140.563 || 206.458 || 124.000 || 286.900 || 456.700 || 465.100 || 459.072 || 455.830 |- ! Jier | 2013 || 2015 || 2023 || 2025 |- ! Ynwennertal | 460.815 || 461.798 || 486.492 || 489.328 |} == Berne yn Gdańsk == * [[Günter Grass]], Dútsk skriuwer * [[Gabriel Fahrenheit|Daniel Gabriel Fahrenheit]], Dútsk natuerkundige * [[Klaus Kinski]], Dútsk akteur * [[Johannes Hevelius]], Poalsk astronoom * [[Arthur Schopenhauer]], Dútsk filosoof == Ferneamde bewenners == * [[Lech Wałęsa]], fakbûnsman en presidint fan Poalen {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gdańsk}} }} [[Kategory:Gdańsk| ]] [[Kategory:Hânzestêd]] [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Pommeren]] [[Kategory:Plak stifte yn de 10e iuw]] c9ak9khutts7xbqy4gnvtjmv7685y97 0 34518 1229627 1226164 2026-05-08T20:41:22Z RomkeHoekstra 10582 Ynfoboks oanpast, + kt. Poalske namme earst, dêrnei de Dútske namme. 1229627 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Bydgoszcz<br><small>Bromberg</small> | ôfbylding = Bydgoszcz Collage.png | ôfbyldingstekst = De Brda-rivier mei de Opera Nova en de histoaryske nôtskuorren | flagge = POL Bydgoszcz flag.svg | wapen = POL Bydgoszcz COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Koejaavje-Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt | boargemaster = | ynwennertal = 328.370 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://stat.gov.pl/ Poalsk Sintraal Buro Statistyk (GUS)]</ref> | oerflak = 175,96 km² | befolkingstichtens = 1.825 ynw./km² | hichte = 28–106 m | stifting = 1038<br>1346 (stedsrjochten) | postkoade = 85-001 oant 85-950 | netnûmer = +48 52 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.bydgoszcz.pl www.bydgoszcz.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 53 | lat_min = 07 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 00 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Bydgoszcz yn Poalen }} '''Bydgoszcz''' (Dútsk: Bromberg) is in stêd yn it noardwesten fan [[Poalen]]. It is de grutste stêd fan it [[woiwodskip]] [[Koejaavje-Pommeren]]. De stêd foarmet in [[agglomeraasje]] mei it 30 km eastliker lizzende [[Toruń]]. Bydgoszcz leit oan de rivier de [[Brda (rivier)|Brda]], in sydrivier fan de [[Wisła]]. Fan [[1772]] oant [[1920]] wie de stêd efter inoar [[Keninkryk Prusen|Prusysk]] en [[Dútslân|Dútsk]]. == Ynwennertal == * [[2009]] - 358.029 * [[2004]] - 368.235 == Underwiis == * [[Muzykakademy Bydgoszcz]] (''Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy'') == Kultuer == Bydgoszcz húsmannet it grutste [[opera (muzyk)|opera]]festival fan Poalen, it [[Bydgoszcz Opera Festival]]. == Berne yn Bydgoszcz == * [[Marian Rejewski]] (19 augustus 1905 - 13 febrewaris 1980), Poalsk wiskundige en kryptograaf, de earste dy't de [[Enigma (kodearmasine)|Enigma]] briek. * [[Radosław Sikorski]] (23 febrewaris 1963), Poalsk politikus en sjoernalist * [[Kurt Tank]], fleantúchûntwerper en testpiloat [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] e0i57yd0qdl34le8rbcpnww1q035pj9 1229628 1229627 2026-05-08T20:42:31Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Bromberch (Poalen)]] omneamd ta [[Bydgoszcz]] fan de trochferwizing: Offisjele namme is Bydgoszcz (de Dútske namme is Bromberg) 1229627 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Bydgoszcz<br><small>Bromberg</small> | ôfbylding = Bydgoszcz Collage.png | ôfbyldingstekst = De Brda-rivier mei de Opera Nova en de histoaryske nôtskuorren | flagge = POL Bydgoszcz flag.svg | wapen = POL Bydgoszcz COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Koejaavje-Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt | boargemaster = | ynwennertal = 328.370 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://stat.gov.pl/ Poalsk Sintraal Buro Statistyk (GUS)]</ref> | oerflak = 175,96 km² | befolkingstichtens = 1.825 ynw./km² | hichte = 28–106 m | stifting = 1038<br>1346 (stedsrjochten) | postkoade = 85-001 oant 85-950 | netnûmer = +48 52 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.bydgoszcz.pl www.bydgoszcz.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 53 | lat_min = 07 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 00 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Bydgoszcz yn Poalen }} '''Bydgoszcz''' (Dútsk: Bromberg) is in stêd yn it noardwesten fan [[Poalen]]. It is de grutste stêd fan it [[woiwodskip]] [[Koejaavje-Pommeren]]. De stêd foarmet in [[agglomeraasje]] mei it 30 km eastliker lizzende [[Toruń]]. Bydgoszcz leit oan de rivier de [[Brda (rivier)|Brda]], in sydrivier fan de [[Wisła]]. Fan [[1772]] oant [[1920]] wie de stêd efter inoar [[Keninkryk Prusen|Prusysk]] en [[Dútslân|Dútsk]]. == Ynwennertal == * [[2009]] - 358.029 * [[2004]] - 368.235 == Underwiis == * [[Muzykakademy Bydgoszcz]] (''Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy'') == Kultuer == Bydgoszcz húsmannet it grutste [[opera (muzyk)|opera]]festival fan Poalen, it [[Bydgoszcz Opera Festival]]. == Berne yn Bydgoszcz == * [[Marian Rejewski]] (19 augustus 1905 - 13 febrewaris 1980), Poalsk wiskundige en kryptograaf, de earste dy't de [[Enigma (kodearmasine)|Enigma]] briek. * [[Radosław Sikorski]] (23 febrewaris 1963), Poalsk politikus en sjoernalist * [[Kurt Tank]], fleantúchûntwerper en testpiloat [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] e0i57yd0qdl34le8rbcpnww1q035pj9 1229630 1229628 2026-05-08T20:43:20Z RomkeHoekstra 10582 1229630 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Bydgoszcz<br><small>Bromberg</small> | ôfbylding = Bydgoszcz Collage.png | ôfbyldingstekst = De Brda-rivier mei de Opera Nova en de histoaryske nôtskuorren | flagge = POL Bydgoszcz flag.svg | wapen = POL Bydgoszcz COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Koejaavje-Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt | boargemaster = | ynwennertal = 328.370 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://stat.gov.pl/ Poalsk Sintraal Buro Statistyk (GUS)]</ref> | oerflak = 175,96 km² | befolkingstichtens = 1.825 ynw./km² | hichte = 28–106 m | stifting = 1038<br>1346 (stedsrjochten) | postkoade = 85-001 oant 85-950 | netnûmer = +48 52 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.bydgoszcz.pl www.bydgoszcz.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 53 | lat_min = 07 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 00 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Bydgoszcz yn Poalen }} '''Bydgoszcz''' (Dútsk: Bromberg) is in stêd yn it noardwesten fan [[Poalen]]. It is de grutste stêd fan it [[woiwodskip]] [[Koejaavje-Pommeren]]. De stêd foarmet in [[agglomeraasje]] mei it 30 km eastliker lizzende [[Toruń]]. Bydgoszcz leit oan de rivier de [[Brda (rivier)|Brda]], in sydrivier fan de [[Wisła]]. Fan [[1772]] oant [[1920]] wie de stêd efter inoar [[Keninkryk Prusen|Prusysk]] en [[Dútslân|Dútsk]]. == Ynwennertal == * [[2009]] - 358.029 * [[2004]] - 368.235 == Underwiis == * [[Muzykakademy Bydgoszcz]] (''Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy'') == Kultuer == Bydgoszcz húsmannet it grutste [[opera (muzyk)|opera]]festival fan Poalen, it [[Bydgoszcz Opera Festival]]. == Berne yn Bydgoszcz == * [[Marian Rejewski]] (19 augustus 1905 - 13 febrewaris 1980), Poalsk wiskundige en kryptograaf, de earste dy't de [[Enigma (kodearmasine)|Enigma]] briek. * [[Radosław Sikorski]] (23 febrewaris 1963), Poalsk politikus en sjoernalist * [[Kurt Tank]], fleantúchûntwerper en testpiloat {{Commonscat|Bydgoszcz}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] rr5jbwnvr74cxm16tq0y93iovz8cn7l 1229631 1229630 2026-05-08T20:46:56Z RomkeHoekstra 10582 + boarne 1229631 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Bydgoszcz<br><small>Bromberg</small> | ôfbylding = Bydgoszcz Collage.png | ôfbyldingstekst = De Brda-rivier mei de Opera Nova en de histoaryske nôtskuorren | flagge = POL Bydgoszcz flag.svg | wapen = POL Bydgoszcz COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Koejaavje-Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt | boargemaster = | ynwennertal = 328.370 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://stat.gov.pl/ Poalsk Sintraal Buro Statistyk (GUS)]</ref> | oerflak = 175,96 km² | befolkingstichtens = 1.825 ynw./km² | hichte = 28–106 m | stifting = 1038<br>1346 (stedsrjochten) | postkoade = 85-001 oant 85-950 | netnûmer = +48 52 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.bydgoszcz.pl www.bydgoszcz.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 53 | lat_min = 07 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 00 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Bydgoszcz yn Poalen }} '''Bydgoszcz''' ([[Dútsk]]: Bromberg) is in stêd yn it noardwesten fan [[Poalen]]. It is de grutste stêd fan it [[woiwodskip]] [[Koejaavje-Pommeren]]. De stêd foarmet in [[stêdekloft]] mei it 30 km eastliker lizzende [[Toruń]]. Bydgoszcz leit oan 'e rivier de [[Brda (rivier)|Brda]], in sydrivier fan 'e [[Wisła]]. Fan [[1772]] oant [[1920]] wie de stêd efterinoar [[Keninkryk Prusen|Prusysk]] en [[Dútslân|Dútsk]]. == Ynwennertal == * [[2009]] - 358.029 * [[2004]] - 368.235 == Underwiis == * [[Muzykakademy Bydgoszcz]] (''Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy'') == Kultuer == Yn Bydgoszcz is it grutste [[opera (muzyk)|opera]]festival fan Poalen, it [[Bydgoszcz Opera Festival]]. == Berne yn Bydgoszcz == * [[Marian Rejewski]] (19 augustus 1905 - 13 febrewaris 1980), Poalsk wiskundige en kryptograaf, de earste dy't de [[Enigma (kodearmasine)|Enigma]] briek. * [[Radosław Sikorski]] (23 febrewaris 1963), Poalsk politikus en sjoernalist * [[Kurt Tank]], fleantúchûntwerper en testpiloat {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Bydgoszcz}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] tnb8npuxejym4fjidjiiktgsngfuki4 1229635 1229631 2026-05-08T21:08:40Z Drewes 2754 /* Berne yn Bydgoszcz */ [[]]] 1229635 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Bydgoszcz<br><small>Bromberg</small> | ôfbylding = Bydgoszcz Collage.png | ôfbyldingstekst = De Brda-rivier mei de Opera Nova en de histoaryske nôtskuorren | flagge = POL Bydgoszcz flag.svg | wapen = POL Bydgoszcz COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Koejaavje-Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt | boargemaster = | ynwennertal = 328.370 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://stat.gov.pl/ Poalsk Sintraal Buro Statistyk (GUS)]</ref> | oerflak = 175,96 km² | befolkingstichtens = 1.825 ynw./km² | hichte = 28–106 m | stifting = 1038<br>1346 (stedsrjochten) | postkoade = 85-001 oant 85-950 | netnûmer = +48 52 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.bydgoszcz.pl www.bydgoszcz.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 53 | lat_min = 07 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 00 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Bydgoszcz yn Poalen }} '''Bydgoszcz''' ([[Dútsk]]: Bromberg) is in stêd yn it noardwesten fan [[Poalen]]. It is de grutste stêd fan it [[woiwodskip]] [[Koejaavje-Pommeren]]. De stêd foarmet in [[stêdekloft]] mei it 30 km eastliker lizzende [[Toruń]]. Bydgoszcz leit oan 'e rivier de [[Brda (rivier)|Brda]], in sydrivier fan 'e [[Wisła]]. Fan [[1772]] oant [[1920]] wie de stêd efterinoar [[Keninkryk Prusen|Prusysk]] en [[Dútslân|Dútsk]]. == Ynwennertal == * [[2009]] - 358.029 * [[2004]] - 368.235 == Underwiis == * [[Muzykakademy Bydgoszcz]] (''Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy'') == Kultuer == Yn Bydgoszcz is it grutste [[opera (muzyk)|opera]]festival fan Poalen, it [[Bydgoszcz Opera Festival]]. == Berne yn Bydgoszcz == * [[Marian Rejewski]] (19 augustus 1905 - 13 febrewaris 1980), Poalsk wiskundige en kryptograaf, de earste dy't de koadearmasine [[Enigma (koadearmasine)|Enigma]] briek. * [[Radosław Sikorski]] (23 febrewaris 1963), Poalsk politikus en sjoernalist * [[Kurt Tank]], fleantúchûntwerper en testpiloat {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Bydgoszcz}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] 3qkbm5w25kup4c3fw6439kors1ck3n4 14 38723 1229661 1214092 2026-05-08T23:01:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1229661 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Militere rang}} [[Kategory:Striidkrêften]] [[Kategory:Berop]] [[Kategory:Militêre term]] [[Kategory:Hierargy]] 51j4zupzp601fkp0aiivrnamy27aj3u 0 53545 1229671 1001396 2026-05-09T05:41:00Z RomkeHoekstra 10582 Ynfoboks fernijd, kt oanpast, tabel befolking horisontaal makke (oars feroarsaket it in soad wyt), kt oanpast (it plak is yn 1257 stifte, net yn 1527). 1229671 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Chorzów | ôfbylding = Chorzów - Ratusz.jpg | ôfbyldingstekst = It riedshûs fan Chorzów | flagge = POL Chorzów flag.svg | wapen = POL Chorzów COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt | boargemaster = Szymon Michałek | ynwennertal = 99.420 <small>(2024)</small><ref>[https://poland.gg/pl/populacja/slaskie/chorzow/2024?utm_source=chatgpt.com Poland.GG]</ref> | oerflak = 33,32 km² | befolkingstichtens = 2.984 ynw./km² | hichte = 250 - 341 m | stifting = 1257<br>1868 (stedsrjochten) | postkoade = 41-500 oant 41-506 | netnûmer = +48 32 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.chorzow.eu www.chorzow.eu] | mapname = Poalen | lat_deg = 50 | lat_min = 18 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 57 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Chorzów yn Poalen }} '''Chorzów''' (sis: {{IPA|ˈxɔʐuf}}, likernôch ''chozjoef'') ([[Dútsk]]: ''Königshütte'', eartiids yn 't Poalsk: ''Huta Krolewska'') is in [[stêd]] yn [[Poalen]]. Chorzów foarmet in [[konurbaasje]] mei [[Katowice]] en is part fan de grutste [[stêdekloft]] fan Poalen. Bestjoerlik is Chorzów part fan it selsstannige [[powiat|stedsdistrikt]] Chorzów yn de [[woiwodskip]] [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]]. == Befolking == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- bgcolor="#dddddd" ! Jier | 1871 || 1880 || 1890 || 1900 || 1905 || 1934 || 1939 || 1946 |- ! Ynwennertal | 19.536 || 27.522 || 36.502 || 57.919 || 65.969 || 81.000 || 110.000 || 110.000 |- bgcolor="#dddddd" ! Jier | 1955 || 1977 || 1997 || 2007 || 2023 |- ! Ynwennertal | 141.363 || 156.600 || 123.045 || 113.469 || 101.810 |} == Stedsbyld == <gallery> Chorzow town hall.jpg|Stedhûs Chorzów Chorzów - Kościół Św. Barbary 01.jpg|Barbaratsjerke 09-wawrzyniec-chorzow.jpg|Laurentiustsjerke Chorzow poczta2.jpg|Postkantoar </gallery> == Berne yn Chorzów == * [[Franz Waxman]] (1906-1967), Amerikaanske (film)komponist fan Dútsk-Joadsk komôf * [[Hanna Schygulla]] (1943), Dútsk aktrise * [[Walter Mixa]] (1941), Dútsk emeritus-biskop fan [[bisdom Augsburg|Augsburg]] * [[Dariusz Gęsior]] (1969), Poalsk fuotballer {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Chorzów}} }} {{DEFAULTSORT:Chorzów}} [[Kategory:Plak yn woiwodskip Sileezje]] [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn 1257]] 9dpawmqkx1kvf2xksvol8w25r59gmol 0 57172 1229462 1229429 2026-05-08T13:53:55Z RomkeHoekstra 10582 + kt 1229462 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Bełżec | ôfbylding = Bełżec, Cerkiew greckokatolicka p.w. św. Bazylego - pirlow1.jpg | ôfbyldingstekst = Gryksk-katolike tsjerke Sint-Basilius. | flagge = | wapen = POL Bełżec COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Tomaszowski | boargemaster = Katarzyna Giza | ynwennertal = 2.476 <small>(2021)</small> | oerflak = 5,12 km² | befolkingstichtens = 484 ynw./km² | hichte = 250 m | stifting = 16e iuw | postkoade = 22-670 | netnûmer = +48 84 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.belzec.pl www.belzec.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 50 | lat_min = 23 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 23 | lon_min = 26 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Bełżec yn Poalen }} '''Bełżec''' is in doarp yn it súdeasten fan [[Poalen]], tichteby de grins mei de [[Oekraïne]]. It plak leit yn it [[woiwodskip]] [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]] en is it haadplak fan 'e gemeente (''gmina'') Bełżec. Hoewol't it hjoed-de-dei in rêstich doarp is yn in boskrike omjouwing, is de namme ferbûn mei ien fan 'e swartste siden út de skiednis fan 'e 20e iuw. == Geografy == Bełżec leit yn it heuvellânschap fan 'e Roztocze, in natuergebiet dat bekend stiet om syn nullebosken en lytse rivierkes. It doarp is in knooppunt foar it lokale ferkear en hat in stasjon oan it spoar dat hjoed-de-dei noch altyd de ferbining foarmet tusken de gruttere stêden yn 'e regio. == Skiednis == Bełżec waard stifte yn 'e 16e iuw en hearde histoarysk by de regio [[Rûteenje]]. Troch syn lizzing oan it spoar tusken [[Lublin]] en [[Lviv]] (Lemberg) krige it doarp yn 'e 19e iuw in strategysk belang. == Ferneatigingskamp Bełżec == Yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] yn 'e tiid fan besetting fan Poalen troch de [[nazy]]'s, lei tichteby it spoarstasjon it ferneatigingskamp Bełżec. It wie it earste fan 'e trije kampen fan 'e ''[[Aktion Reinhardt]]'' (tegearre mei [[Sobibór]] en [[Treblinka]]). Tusken maart 1942 en desimber 1942 waarden hjir neffens rûzing tusken de 430.000 en 500.000 minsken fermoarde, it grutste part dêrfan Joaden út [[Sileezje]], [[Galysje]] en oare dielen fan Poalen. Nei't it kamp yn 1943 sluten waard, besochten de nazy's alle spoaren út te wiskjen troch de gebouwen ôf te brekken en der in pleats op te bouwen. Hjoed-de-dei stiet der op it terrein in monumint en in museum dat ûnder it behear fan it Steatsmuseum [[Majdanek]] falt. == Oars == Njonken de yndrukwekkende betinkingsplakken dy't de ferskrikkingen fan 'e Twadde Wrâldkriich betinke, binne der yn Bełżec en de direkte omjouwing ek oare lokaasjes fan histoarysk of natuerlik belang: * De Sint-Basiliustsjerke is in houten Gryksk-katolike tsjerke út 1756. It is in foarbyld fan 'e lokale houten arsjitektuer fan 'e Roztocze-regio. De tsjerke hat in karakteristike klokketoer en in histoarysk [[ikonostaze]]. * Yn 'e omjouwing fan Bełżec binne noch ferskate bunkers te finen fan 'e Molotov-line (''Linii Mołotowa''). Dat wie in ferdedigingsline dy't de [[Sowjet-Uny]] boude tusken 1940 en 1941, doe't de grins tusken it [[Tredde Ryk|Dútske Ryk]] en de Sowjet-Uny hjir dwers troch it lân rûn. * Yn it doarp stiet in tige grutte, stokâlde jeneverbeibeam dy't beskerme is as natuerlik monumint. It wurdt sjoen as ien fan 'e grutste en âldste yn syn soarte yn Poalen. * Bełżec leit oan 'e râne fan it [[Nasjonaal Park Roztocze]], dat ferneamd is om 'e djippe bosken, bysûndere lytse hynders (de [[konik]]) en kuierpaden. <gallery widths="180" heights="180"> Poland Belzec - extermination camp mausoleum.jpg|Mausoleüm fan [[Bełżec (ferneatigingskamp)|ferneatigingskamp Bełżec]] Belzec_lubelskie_wies_OSP.JPG|Brânwarkazerne </gallery> {{CommonsBalke|Bełżec}} {{Koördinaten|50_23_00_N_23_26_00_E_type:city_region:PL| 50° 23' NB, 23° 26' EL}} {{DEFAULTSORT:Belzec}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 16e iuw]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lublin]] huk6lm503kxljilmej3qzzeh26lmzca 14 64691 1229645 1202103 2026-05-08T22:42:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1229645 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich|Fransk]] [[Kategory:Frânsk persoan yn de Twadde Wrâldkriich|Fersetsstrider]] [[Kategory:Frânsk opstanneling|Fersetsstrider]] [[Kategory:Frânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Fransk fersetsstrider]] 1wko9n4z6r7cpen4infa76lnz8xfhxc 0 66598 1229652 1045154 2026-05-08T22:50:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[D-Day]] omneamd ta [[D-Day (militêre term)]]: dat sil allegearre wol, mar as je D-Day sizze, bedoele je ornaris de lânings yn Normanje 1045154 wikitext text/x-wiki Yn militêre rûnten wurdt it begryp '''D-Day''' brûkt foar de dei fan oanfal of begjin fan in operaasje, ornaris ferwiist de term werom nei de lâning yn Normandje op tiisdei [[6 juny]] [[1944]]. Op dy dei begjinne de [[Alliearden]] oan in militêre operaasje dy't de befrijding fan West-Jeropa ta doel hawwe soe. Yn East-Jeropa teach it Reade Leger hieltyd fierder it [[Tredde Ryk]] yn. 6 juny 1944 wie in beskiedende dei foar it ferrin fan de [[Twadde Wrâldkriich]]. == It begryp D-Day == De begripen D-Day en '''H-Hour''' wurde brûkt om respektyflik de dei en de oere oan te tsjutten wêrop in operaasje wêze sil. De letters binne ôflaat fan de [[Ingelsk]]e wurden wêrfoar se stean: "D" foar "day" (dei) en "H" foar "hour" (oere). Der is mar ien D-Day en ien H-Hour foar alle dielnimmende troepen dy't oan de deselde operaasje dielnimme. It seit himsels dat H-Hour op D-Day plakfynt. It begryp D-Day hat gjin spesjale betsjutting. Om D-Day of H-Hour krekter oan te jaan wurde plus- en mintekens brûkt. Sa kin de tiid foar of nei de D-Day oantsjut wurde. - betsjut foar en + betsjut nei. H-3 en D-3 betsjut dus trije oeren foar H-Hour en trije dagen foar D-Day. == Operation Overlord == Dat D-Day wurdt net spesifyk foar de alliearde oanfal yn [[Normandje]] fan [[6 juny]] [[1944]] brûkt. Dat plan hie de namme "[[Operation Overlord]]" en is no de meast bekende D-Day. De lâning sels hie de namme "Operaasje Neptune". Dy lâning soe eins op 5 juny 1944 plakfine, mar omdat it waar striemin wie, waard de lâning in dei ferset. By de plenning spile benammen it wettertij in belangrike rol. == Keppeling om utens == *[http://www.Omaha-Beach.Org D-Day 6.6.1944] [[Kategory:D-Day| ]] [[Kategory:Militêr treffen yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Militêr treffen yn 1944]] [[Kategory:Militêr treffen fan Dútslân]] [[Kategory:Militêr treffen fan de Feriene Steaten]] [[Kategory:Militêr treffen fan it Feriene Keninkryk]] [[Kategory:Militêr treffen fan Kanada]] [[Kategory:Militêr treffen fan Frankryk]] [[Kategory:Militêr treffen fan Austraalje]] [[Kategory:Militêr treffen fan Belgje]] [[Kategory:Militêr treffen fan Denemark]] [[Kategory:Militêr treffen fan Grikelân]] [[Kategory:Militêr treffen fan Nederlân]] [[Kategory:Militêr treffen fan Nij-Seelân]] [[Kategory:Militêr treffen fan Noarwegen]] [[Kategory:Militêr treffen fan Poalen]] [[Kategory:Militêr treffen fan Tsjechoslowakije]] [[Kategory:Amfibyske operaasje]] [[Kategory:Frankryk yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Dútslân yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Feriene Keninkryk yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Feriene Steaten yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Kanada yn de Twadde Wrâldkriich]] p7jc8cy05wfk2df51s76pi94ju9jw6c 1229655 1229652 2026-05-08T22:56:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppeling om utens */ krekt ferkeardom fansels 1229655 wikitext text/x-wiki Yn militêre rûnten wurdt it begryp '''D-Day''' brûkt foar de dei fan oanfal of begjin fan in operaasje, ornaris ferwiist de term werom nei de lâning yn Normandje op tiisdei [[6 juny]] [[1944]]. Op dy dei begjinne de [[Alliearden]] oan in militêre operaasje dy't de befrijding fan West-Jeropa ta doel hawwe soe. Yn East-Jeropa teach it Reade Leger hieltyd fierder it [[Tredde Ryk]] yn. 6 juny 1944 wie in beskiedende dei foar it ferrin fan de [[Twadde Wrâldkriich]]. == It begryp D-Day == De begripen D-Day en '''H-Hour''' wurde brûkt om respektyflik de dei en de oere oan te tsjutten wêrop in operaasje wêze sil. De letters binne ôflaat fan de [[Ingelsk]]e wurden wêrfoar se stean: "D" foar "day" (dei) en "H" foar "hour" (oere). Der is mar ien D-Day en ien H-Hour foar alle dielnimmende troepen dy't oan de deselde operaasje dielnimme. It seit himsels dat H-Hour op D-Day plakfynt. It begryp D-Day hat gjin spesjale betsjutting. Om D-Day of H-Hour krekter oan te jaan wurde plus- en mintekens brûkt. Sa kin de tiid foar of nei de D-Day oantsjut wurde. - betsjut foar en + betsjut nei. H-3 en D-3 betsjut dus trije oeren foar H-Hour en trije dagen foar D-Day. == Operation Overlord == Dat D-Day wurdt net spesifyk foar de alliearde oanfal yn [[Normandje]] fan [[6 juny]] [[1944]] brûkt. Dat plan hie de namme "[[Operation Overlord]]" en is no de meast bekende D-Day. De lâning sels hie de namme "Operaasje Neptune". Dy lâning soe eins op 5 juny 1944 plakfine, mar omdat it waar striemin wie, waard de lâning in dei ferset. By de plenning spile benammen it wettertij in belangrike rol. [[Kategory:Militêre term]] b4p0279a5iatl9pkbsug7mmj1enxvpr 0 69664 1229623 1124369 2026-05-08T20:20:43Z RomkeHoekstra 10582 + ynfoboks, + kt, + wat tekst fan é Dútske wiki, stobbeberjocht ferwidere 1229623 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Bochotnica | ôfbylding = Bochotnica - fotopolska.eu (253857).jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = | wapen = | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Puławski | boargemaster = | ynwennertal = 1.001 <small>(2021)</small><ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/dane/teryt/kategoria/34990 GUS (Poalsk Buro foar Statistyk)]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | hichte = 120 m - 160 m | stifting = 14e iuw | postkoade = 24-120 | netnûmer = +48 81 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 20 | lat_sec = 21 | lat_dir = N | lon_deg = 21 | lon_min = 59 | lon_sec = 30 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Bochotnica yn Poalen }} '''Bochtonica''' ([[:en:IPA|IPA]] [bɔxɔtˈnit͡sa]) is in stêd yn it súdeasten fan [[Poalen]] mei 1.500 ynwenners (2010), en in gebiet fan 20 km². Boargemaster is Jadwiga Kozak. Bochotnica, earder ek wol Bochotnica Mała neamd (om it ûnderskie te meitsjen mei it tichtby lizzende Bochotnica-Kolonia of Bochotnica Wielka), is ien fan 'e âldste delsettings yn [[Lyts-Poalen]]. Yn 'e begjinjierren fan it [[Keninkryk Poalen]] wie it doarp in wichtige poarte oan 'e hannelsrûte fan 'e [[Kiëvske Rus]] nei Sintraal-Poalen. Hjoed-de-dei is it in lokaal toeristysk sintrum, tanksij de skildereftige trochbraak fan 'e [[Wisla]] troch de heuvels fan Lyts-Poalen en de it tichtebylizzende Lânskipspark Kazimierz. It doarp hat gjin eigen spoarstasjon; it meast oanbuorjende stasjon leit yn [[Puławy]]. {{boarnen|boarnefernijing= <References/> ---- {{Commonscat|Bochotnica}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lublin]] 7b1w43j4mx8cuhmpxbo4pcqbdxo892z 1229624 1229623 2026-05-08T20:22:00Z RomkeHoekstra 10582 Boargemaster ferwidere. 1229624 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Bochotnica | ôfbylding = Bochotnica - fotopolska.eu (253857).jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = | wapen = | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Puławski | boargemaster = | ynwennertal = 1.001 <small>(2021)</small><ref>[https://bdl.stat.gov.pl/bdl/dane/teryt/kategoria/34990 GUS (Poalsk Buro foar Statistyk)]</ref> | oerflak = | befolkingstichtens = | hichte = 120 m - 160 m | stifting = 14e iuw | postkoade = 24-120 | netnûmer = +48 81 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 20 | lat_sec = 21 | lat_dir = N | lon_deg = 21 | lon_min = 59 | lon_sec = 30 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Bochotnica yn Poalen }} '''Bochtonica''' ([[:en:IPA|IPA]] [bɔxɔtˈnit͡sa]) is in stêd yn it súdeasten fan [[Poalen]] mei 1.001 ynwenners (2021), en in gebiet fan 20 km². Bochotnica, earder ek wol Bochotnica Mała neamd (om it ûnderskie te meitsjen mei it tichtby lizzende Bochotnica-Kolonia of Bochotnica Wielka), is ien fan 'e âldste delsettings yn [[Lyts-Poalen]]. Yn 'e begjinjierren fan it [[Keninkryk Poalen]] wie it doarp in wichtige poarte oan 'e hannelsrûte fan 'e [[Kiëvske Rus]] nei Sintraal-Poalen. Hjoed-de-dei is it in lokaal toeristysk sintrum, tanksij de skildereftige trochbraak fan 'e [[Wisla]] troch de heuvels fan Lyts-Poalen en de it tichtebylizzende Lânskipspark Kazimierz. It doarp hat gjin eigen spoarstasjon; it meast oanbuorjende stasjon leit yn [[Puławy]]. {{boarnen|boarnefernijing= <References/> ---- {{Commonscat|Bochotnica}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lublin]] bbkrxuyklkg82qxn6mwogzc8u0715e9 0 89205 1229611 1229291 2026-05-08T19:57:55Z RomkeHoekstra 10582 + kt 1229611 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Oświęcim | ôfbylding = Oświęcim - Układ urbanistyczny AL05.JPG | ôfbyldingstekst = De Grutte Merk (Rynek) yn Oświęcim | flagge = POL Oświęcim flag.svg | wapen = POL Oświęcim COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lyts-Poalen (woiwodskip)|Lyts-Poalen]] (Małopolskie) | boargemaster = | ynwennertal = 37.569 (2023) | oerflak = 30 km² | befolkingstichtens = 1.252 ynw./km² | hichte = 230 m | stifting = ± 1179 | postkoade = 32-600 oant 32-606 | netnûmer = (+48) 33 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.oswiecim.pl www.oswiecim.pl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Poalen | lat_deg = 50 | lat_min = 02 | lat_sec = 21 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 13 | lon_sec = 15 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Oświęcim yn Poalen | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Oświęcim''' ([[Dútsk]]: Auschwitz) is in stêd yn it [[Poalen|Poalske]] woiwodskip [[Lyts-Poalen]], 64 kilometer besúdwesten [[Krakau]]. Oświęcim is yn it foarste plak bekend fan it [[Auschwitz (konsintraasjekamp)|konsintraasje- en ferneatigingskamp Auschwitz]]. == Skiednis == De stêd waard yn [[1179]] foar it earst neamd. It hartochdom [[Auschwitz en Zator]] wie sûnt [[1327]] in [[fazalsteat]] fan [[Bohemen]] en waard letter eigendom fan de hartoggen fan Teschen. Yn [[1457]] kocht de Poalske kening [[Kasimir IV fan Poalen|Kasimir IV]] it plak. Nei de earste [[Poalske dielingen|Poalske dieling]] kaam de stêd yn [[1773]] oan [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryk]], wêrfan't de hearskers harren no ek "hartoch fan Auschwitz" neamden. Yn dy steat hearde it gebiet oan it [[Keninkryk Galysje en Lodomerye]]. Oars as it oarepart fan dat kroanlân wie Auschwitz sûnt [[1818]] part fan it [[Dútske Bûn]]. De stêd kaam, lykas ôfspraat wie by it [[Ferdrach fan Saint-Germain (1919)|Ferdrach fan Saint-Germain]], nei de [[Earste Wrâldoarloch]] oan Poalen, mar waard yn [[1939]] troch [[Nazy-Dútslân]] ferovere. Yn [[1940]] waard útein set mei de bou fan it konsintraasjekamp Auschwitz. Stadichoan waard dat kamp it sintrum fan in grut netwurk fan allerhanne grutte en lytse kampen. It ferneatigingskamp Auschwitz-Birkenau waakste út ta it grutste moardfabryk fan de nazy's. Sûnt [[1945]] heart de stêd wer by [[Poalen]]. == Partnerstêden == * [[Kerpen]] ([[Dútslân]]) * [[La Confluence]] ([[Frankryk]]) * [[Sambir]] ([[Oekraïne]]) == Literatuer == * {{aut|Citroen, Hans, & Barbara Starzyńska}} (2011). ''Auschwitz-Oświęcim''. Rotterdam : Post Editions. 220 p. ISBN 978-94-6083-040-2 (Ned. uitg.), ISBN 978-94-6083-050-1 (Eng. uitg.), ISBN 978-94-6083-054-9 (Dui. uitg.). INHOUD: ''Mythe en werkelijkheid over de relatie tussen de stad en het vernietigingscomplex, vanaf WO-II tot 2010''. Mei foto’s.<ref>Resinsje fan Laura Starink yn: [[NRC-Handelsblad]], Boekebylage 20-1-2012, s.3</ref> == Keppeling om utens == * [http://www.oswiecim-gmina.pl/ Webstee fan de gemeente Auschwitz] {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.stat.gov.pl Poolsk Buro foar Statistyk] <References/> ---- {{Commonscat|Oświęcim}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lyts-Poalen]] [[Kategory:Auschwitz]] 36us44hfrlwqfynl86lg51moe7pd66u 0 89579 1229663 1214093 2026-05-08T23:01:52Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Sjoch ek */ kt 1229663 wikitext text/x-wiki In '''militêre rang''' tsjinnet yn in [[militêr]]e [[organisaasje]] ta oantsjutting fan it nivo dat in persoan beset yn it ramt fan 'e [[hierargy]]ske opbou fan sa'n organisaasje. Dêrmei definiëarret sa'n rang de ûnderlinge relaasje fan leden fan deselde militêre organisaasje. It systeem fan rangen wurdt de '''kommandostruktuer''' neamd. By sokke organisaasjes giet it almeast om 'e [[kriichsmacht]], mar ek de [[plysje]] en [[feilichheidstsjinst]]en hawwe sa'n selde stelsel fan rangen. Yn 'e regel drage de leden fan sokke organisaasjes [[militêr unifoarm|unifoarmen]] dêr't harren rang op oanjûn wurdt mei beskate [[embleem|emblemen]] dy't foar dat doel ûntwurpen binne, en meastal tafoege wurde oan 'e [[epaulet]]ten, de [[mouwe]]n en/of de [[kraach]]. ==Skiednis== Stelsels fan militêre rangen besteane al tûzenen jierren, mei't legers der eins net sûnder kinne. Yn 'e Westerske beskaving giet soks teminsten werom oant 500 f.Kr., doe't de âlde [[Griken]] al rangen hiene. It wurd 'rang' komt fan it [[Perzysk]]e wurd رنگ, ''rang'', dat "kleur" betsjut, mei't yn it leger fan it [[Sassanidyske Ryk]] de ferskillende rangen ferskillende kleuren unifoarmen droegen. Neigeraden dat militêre operaasjes almar grutskaliger en yngewikkelder waarden, kamen der ek hieltyd mear ûnderskate militêre rangen yn gebrûk. Hoewol't de hjoeddeiske kriichsmachten faak systemen fan militêre rangen hantearje dy't justjes faninoar ferskille (wat soms ek te meitsjen hat mei in ûnderskie yn [[taal]], [[kultuer]] of [[polityk|politike oriïntaasje]]), is it gebrûk fan militêre rangen no frijwol universeel. Yn 'e [[tweintichste iuw]] besochten guon [[kommunisme|kommunistyske]] steaten út politike omtinkens de rangen ôf te skaffen (bgl. it [[Reade Leger]] fan 'e [[Sovjet-Uny]] fan [[1918]]-[[1935]], it [[Sina|Sineeske]] [[Folksbefrijingsleger]] fan [[1965]]-[[1988]] en it [[Albaanje|Albaneeske]] leger fan [[1966]]-[[1991]]), mar dy wiene twongen om se wer yn te fieren nei't se oanrûn wiene tsjin operasjonele swierrichheden. ==Skematysk oersjoch== In oersjoch fan 'e meast foarkommende militêre rangen: {| class="wikitable" |- ! [[lânmacht]] <br><small>en [[mariniers]]</small> ! [[marine]] ! [[loftmacht]] |- | colspan="3" align="center"| ''[[opperofsier]]en'' |- | [[maarskalk]] <br>of [[fjildmaarskalk]] <br>of [[generaal fan it leger]] | [[grutadmiraal]] <br>of [[admiraal fan de float]] | [[maarskalk fan de loftmacht]] |- | [[generaal]] | [[admiraal]] <br>of [[luitenant-admiraal]] | [[generaal]] <br>of [[opperloftmaarskalk]] |- | [[luitenant-generaal]] | [[fise-admiraal]] | [[luitenant-generaal]] <br>of [[loftmaarskalk]] |- | [[generaal-majoar]] | [[skout-by-nacht]] | [[generaal-majoar]] <br>of [[fise-loftmaarskalk]] |- | [[brigadegeneraal]] | [[kommandeur (rang)|kommandeur]] | [[commodore (rang)|commodore]] |- | colspan="3" align="center"| ''[[haadofsier]]en'' |- | [[kolonel]] | [[kaptein-op-see]] | [[kolonel]] <br>of [[groepskaptein]] |- | [[luitenant-kolonel]] | [[kaptein-luitenant-op-see]] | [[luitenant-kolonel]] <br>of [[wing commander]] |- | [[majoar]] | [[luitenant-op-see 1e klasse]] | [[majoar]] <br>of [[squadron leader]] |- | colspan="3" align="center"| ''[[subalterne ofsier]]en'' |- | [[kaptein (rang)|kaptein]] | rowspan="2"| [[luitenant-op-see 2e klasse]] | [[kaptein (rang)|kaptein]] <br>of [[flechtluitenant]] |- | [[earste luitenant]] | [[earste luitenant]] <br>of [[flechtofsier]] |- | [[twadde luitenant]] | rowspan="3"| [[luitenant-op-see 3e klasse]] | [[twadde luitenant]] <br>of [[piloat-ofsier]] |- | [[faandrich]] <br>of [[kornet (rang)|kornet]]¹ | rowspan="2"| [[faandrich]] |- | [[kapelmaster]] |- | colspan="3" align="center"| ''[[ûnderofsier]]en'' |- | [[adjudant (rang)|adjudant]] | [[adjudant (rang)|adjudant]] | [[adjudant (rang)|adjudant]] |- | [[sersjant-majoar]] <br>of [[opperwachtmaster]]¹ | [[sersjant-majoar]] | [[sersjant-majoar]] |- | [[sersjant 1e klasse]] <br>of [[wachtmaster 1e klasse]]¹ | rowspan="2"| [[sersjant]] | [[sersjant 1e klasse]] |- | [[sersjant]] <br>of [[wachtmaster]]¹ | [[sersjant]] |- | colspan="3" align="center"| ''[[korporaal]]s'' |- | [[korporaal 1e klasse]] | rowspan="2"| [[korporaal]] | [[korporaal 1e klasse]] |- | [[korporaal]] | [[korporaal]] |- | colspan="3" align="center"| ''[[manskip]]pen'' |- | [[soldaat 1e klasse]] <br>of [[marinier 1e klasse]]² | [[matroas 1e klasse]] | [[soldaat 1e klasse]] |- | [[soldaat 2e klasse]] <br>of [[marinier 2e klasse]]² | [[matroas 2e klasse]] | [[soldaat 2e klasse]] |- | [[soldaat 3e klasse]] <br>of [[marinier 3e klasse]]² | [[matroas 3e klasse]] | [[soldaat 3e klasse]] |} ¹) by de [[artillery]] en de [[kavalery]]<br> ²) by de [[mariniers]] ==Sjoch ek== *[[List fan militêre rangen fan de Nederlânske kriichsmacht]] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Military_rank ''Notes'' en ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Militere rang}} [[Kategory:Militêre rang| ]] [[Kategory:Striidkrêften]] [[Kategory:Berop]] [[Kategory:Militêre term]] [[Kategory:Hierargy]] kt3jsofwra0u0m9vlasvv1mc5jikhy5 14 90761 1229660 897985 2026-05-08T23:01:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1229660 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Striidkrêften|Militere ienheid]] [[Kategory:Militêre term|Militere ienheid]] hzpofravs41u7gz4ur5pchgyb0zjkw6 0 94397 1229688 1225338 2026-05-09T07:58:23Z RomkeHoekstra 10582 ynfoboks fernijd mei posysjekaart, + kt, stikje Dútske tekst oerset, Izbica is de offisjele namme, link webstee is dea. 1229688 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Izbica | ôfbylding = Izbica dawna synagoga.jpg | ôfbyldingstekst = Synagoge | flagge = | wapen = POL Izbica COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Krasnostawski | boargemaster = | ynwennertal = 1.739 <small>(2022)</small><ref>[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2022-roku,7,19.html GUS (Poalsk Buro foar de Statistyk.]</ref> | oerflak = 9,46 km² | befolkingstichtens = 183 ynw./km² | hichte = 190 m | stifting = 1750 (stedsrjochten krigen, ferlern yn 1870, werom yn 2022) | postkoade = 22-375 | netnûmer = +48 84 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = | mapname = Poalen | lat_deg = 50 | lat_min = 53 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 23 | lon_min = 09 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Izbica yn Poalen }} '''Izbica''' is in plak en gemeente yn it [[Poalen|Poalske]] woiwodskip [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]], yn it [[powiat|distrikt]] [[Krasnostawsky (powiat)|Krasnostawski]]. It doarp leit sa'n 55&nbsp;km súdeastlik fan de stêd [[Lublin]]. De rivier [[Wieprz]] rint bewesten it plak. == Skiednis == === oant 1939 === Izbica waard foar it earst neamd yn in oarkunde út [[1419]]. Nei in opstân tsjin Ruslân ferlear it plak syn [[stedsrjochten]] en waard it by de gemeente [[Tarnogóra]] yndield. Yn [[1921]] waarden sa'n 3.000 ynwenners teld. Dat tal ferdûbele nei [[1939]], it jier dat de Dútske beseting fan Poalen begûn. Fan de totale befolking wie goed 90% joad, dat beskiedend foar it karakter fan de ''[[sjtetl]]'' Izbica.<ref>Waltraud Schwarz: ''Ein ehemaliger Insasse des Nazi-Vernichtungslagers erzählt in St. Georgen von seinem schweren Schicksal. Der Überlebende von Sobibór''. Yn: ''Südkurier'' fan 12 juny 2009</ref> === 1939 oant 1945 === [[Ofbyld:Izhbitz Ghetto.jpg|thumb|left|225px|Yn it [[getto]] wennen de meast [[Jiddysk]] pratende bewenners yn houten huzen]] Yn [[1942]], yn de [[Twadde Wrâldkriich]], waard Izbika in pear moanne lang in Dútsk [[konsintraasjekamp]], in trochgongskamp foar joadetransporten fan [[Łódź]] nei [[Belzec (ferneatigingskamp)|Bełżec]], [[Sobibor|Sobibór]] en [[Treblinka (konsintraasjekamp)|Treblinka]]. Ek sa'n 8.000 Dútske joaden út de regio [[Franken (gebiet)|Franken]], de stêden [[Aken (stêd)|Aken]], [[Koblenz]], [[Frankfurt am Main]], [[Wiesbaden]], [[Düsseldorf]], [[Essen (Dútslân)|Essen]], [[Duisburch]], it [[Rynlân]] en ek út [[Wenen]] waarden yn 1942 nei dit getto deportearre. Boppedat kamen 2.600 Tsjechyske joaden út [[Theresienstadt (konsintraasjekamp)|Theresienstadt]] en sa'n 2.000 Slowaakske Joaden nei Izbika.<ref>Robert Kuwalek: ''Das kurze Leben 'im Osten'.'' Yn: Birthe Kundrus, Beate Meyer (Hrsg.): ''Die Deportation der Juden aus Deutschland.'' Göttingen 2004, ISBN 3-89244-792-6, s. 120, Anm. 24</ref> Fan de deportearren yn it getto, dat mei in houten stek ôffrede wie, hiene mar in pear in baan. De measten krigen gjin fêst wurk. Fjouwerhûndert jongkeardels waarden oan it wurk set yn it tichteby lizzende wurkkamp Augustówka en by it regulearjen fan 'e rivier ynset. Wa't net troch ynkommen, of ruilhannel fan klean en fiedselpaketten dy't út Dútslân meinaam wie – dat wie fan oant 15 maaie 1942 tastien – sels foar iten en drinken soargje koe, wie oanwiisd op de sloppe sop en in bytsje bôle fan de '' Volksküche''. [[File:Kirkut wIzbicy.jpg|thumb|left|Swart-moarmeren [[senotaaf]] op it Joadsk begraafplak yn Izbica]] Dat mienskiplike lot fan de Poalske en Dútske joaden droech net by ta ûnderlinge solidariteit, mar fersterke earder foaroardielen, wantrouwen en oergeunst.<ref>hierzu Robert Kuwalek: ''Das kurze Leben...'' s. 125f en s. 118f</ref> It hâlden en dragen fan de Dútske joaden waard faak as diskriminearjend, arrogant en eigenwiis ûndergien; de Dútsktalige joaden yn de Joadske Rie en de joadske plysje waard fertocht fan it mei foarrang Poalske joaden op de deportaasjelisten foar de ferneatigingskampen te setten. De yn ferliking begoedige Dútske joaden moeten dêr de grutte húshâldings fan de otterdokse joaden, dy't ûnder earmoedige omstannichheden, sûnder kraanwetter, elektrisiteit en toiletten wennen. Yn de lette hjerst fan 1942 begûn it ûntromjen fan it getto en waarden de measte joaden nei it [[ferneatigingskamp]] [[Majdanek]] brocht of bedarren yn in wurkkamp. It joadske tsjerkhôf waard skeind; de deportearren waarden twong de grêfstiennen de brûken by de bou fan de finzenis fan Izbika.<ref>3sat Sendung ''Isbiza'' 8 febrewaris 2009 21:45 Uhr</ref> Nei it fermoardzjen fan de joaden fan Izbica, wie it plak suver ûntfolke; it ynwennertal fan foar de oarloch waard net wer helle. === 1945 oant no === [[File:Izbica lubelskie glowna ulica.JPG|thumb|left|Izbika]] Fan 1975 oant 1998 hearde it doarp by it [[woiwodskip Zamość]].<ref>[https://static1.money.pl/d/akty_prawne/pdf/DU/1975/17/DU19750170092.pdf Dz.U. 1975 nr 17 poz. 92 (poalsk)] (PDF; 802&nbsp;kB)</ref>. == Dokumintêres == * ''Die Verwandlung des guten Nachbarn.'' (Thomas Blatt besiket Izbika en Sobibor); rezjy: [[Peter Nestler (akteur)|Peter Nestler]], 85 minuten, Dútslân 2002. * ''Izbica – Drehkreuz des Todes.'' (ek oer de grêfstiennen dy't foar de bou brûkt waarden); rezjy: Wolfgang Schoen, Frank Gutermuth, Dútslân 2006. == Literatuer == * Thomas Blatt: ''Nur die Schatten bleiben. Der Aufstand im Vernichtungslager Sobibór.'' Berlyn 2000, ISBN 978-3-7466-8068-2. * Robert Kuwałek: ''Das kurze Leben 'im Osten'.'' Yn: Birthe Kundrus, Beate Meyer (Hrsg.): ''Die Deportation der Juden aus Deutschland.'' Göttingen 2004, ISBN 3-89244-792-6, s. 112–134. == Keppeling om utens == * {{en}} [http://chelm.freeyellow.com/izbica.html Remember Jewish Izbica - Genealogy Group] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Izbica}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lublin]] [[Kategory:Nazy-konsintraasjekamp yn Poalen]] 4rmmyhyeybkw2mmn6jgwd9aoapebkov 0 121619 1229665 939204 2026-05-08T23:02:19Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1229665 wikitext text/x-wiki [[File:Bundesarchiv Bild 101I-291-1230-13, Dieppe, Landungsversuch, tote alliierte Soldaten.jpg|thumb|250px|Sneuvele [[Alliearden|Alliearde]] [[soldaten]] by [[Dieppe]], [[augustus]] [[1942]].]] It '''sneuveljen''' of it '''fallen yn 'e striid''', '''fallen op it slachfjild''', ensfh., is it [[ferstjerren]] fan in [[minske|persoan]] as gefolch fan ynterpersoanlik [[geweld]] yn it ramt fan in [[oarloch]]ssitewaasje. Immen dy't sneuvele is, wurdt in '''sneuvelde''' of '''fallene''' neamd. Sokken binne faak leden fan 'e [[striidkrêften]], mar ek [[boarger]]s kinne yn in oarloch sneuvelje. Yn [[Ingelsk]]talige [[lân|lannen]] sprekt men foar [[militêr]]en dy't sneuvele binne fan ''killed in action'', letterlik "deade yn aksje", of frij fertaald "omkommen op it slachfjild". Dizze term wurdt faak [[ôfkoarte]] ta KIA. Troch de militêre gearwurking yn 'e [[NATO]], dêr't it Ingelsk de fiertaal is, binne dy termen sûnt de [[1980]]-er jierren ek it militêre [[jargon]] fan 'e striidkrêften fan net-Ingelsktalige lannen (lykas [[Nederlân]]) binnenkrongen. In oanbesibbe term is ''died of wounds'' (DOW), letterlik: "stoarn oan wûnen", wêrmei't ferwiisd wurdt nei immen dy't in militêre konfrontaasje oerlibbe hat mar letter oan 'e oprûne [[ferwûning]]s [[ferstoarn]] is. De NATO brûkt dêrfoar de ôfkoarting DWRIA, dat stiet foar ''died of wounds received in action'': "stoarn oan wûnen oprûn op it slachfjild". De fallenen, alteast dejingen dy't yn resinte oarloggen sneuvele binne, wurde faak betocht by plechtige [[betinking]]s, lykas de [[Deadebetinking]], elts jier op [[4&nbsp;maaie]], as yn [[Nederlân]] dejingen betocht wurde dy't sneuvele binne yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] en alle militêre konflikten dêr't Nederlân nei [[1945]] oan dielnommen hat. In soad lannen hawwe fierders in [[Grêf fan de Unbekende Soldaat]], dêr't bûtenlânske [[steatshaad|steatshaden]] en [[regear]]ingslieders by [[steatsbesyk|steatsbesiken]] in [[roukrâns]] lizze kinne ta oantins oan 'e sneuvelden. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Killed_in_action ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Persoan dy't omkommen is yn in oarlochssitewaasje| ]] [[Kategory:Dea]] [[Kategory:Oarlochfiering]] [[Kategory:Militêre term]] 7xj6unvvfu493l3zhlbot2aw7745jkh 14 121620 1229666 897984 2026-05-08T23:02:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Kategory:Militêre term]] 1229666 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Militêre term]] gg3g0294tj62e6b9nuv5u0915dzo1lc 0 121688 1229664 1023239 2026-05-08T23:02:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1229664 wikitext text/x-wiki In '''rekrút''' is in [[boarger]] dy't yn [[oplieding]] is om [[soldaat]] te wurden. Dêrby kin it gean om in [[beropssoldaat]] of om in [[tsjinstplicht]]ige. It is in [[haadwurd]] dat ôflaat is fan it [[tiidwurd]] 'rekrutearje'. It diel fan 'e [[kriichsmacht]] dat him taleit op it oanlûken fan nije beropssoldaten hjit de [[rekrutearring]]. Los fan 'e kriichsmacht wurdt de oantsjutting 'rekrút' ek yn oare konteksten wol brûkt foar in nijeling sûnder in protte ûnderfining. Yn 'e kriichsmacht kriget in rekrút ûnder tafersjoch fan in [[sersjant-ynstrukteur]] in oplieding dy't karakterisearre wurdt troch it ûntwikkeljen fan beskate [[minsklik lichem|lichaamlike]] feardichheden. Dêrby giet it benammen om [[eksersearjen]] (it oefenjen fan militêre bewegings, lykas [[marsjearjen]]) en [[sjitten]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Military_recruitment ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:Rekrut}} [[Kategory:Militêr]] [[Kategory:Militêre term]] [[Kategory:Persoan nei juridyske status]] 2fidypwts98w1uz46drla88mtux2pwl 0 121689 1229662 1043513 2026-05-08T23:01:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Feteranesykte */ kt 1229662 wikitext text/x-wiki [[File:USS Missouri veterans.JPG|right|thumb|250px|[[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[marine]]feteranen dy't yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] op 'e [[Missouri (skip út 1944)|USS ''Missouri'']] tsjinnen by in besyk oan dat âlde [[slachskip]].]] In '''feteraan''' (fan it [[Latyn]]ske ''vetus'', dat "âld" betsjut) of ek wol in '''âld-soldaat''' of '''âld-strider''', is immen dy't as [[militêr]] syn [[lân]] tsjinne hat yn ien of mear [[oarloch]]ssitewaasjes. Sokken krije yn eigen lân faak spesjale erkenning, yn 'e foarm fan [[ûnderskieding]]s, plechtichheden, [[monumint]]en en [[grêf|earegrêven]] op [[begraafplak]]ken. In soad lannen hawwe ek in spesjaal Ministearje fan Feteranesaken. Yn bredere sin wurde yn 'e folksmûle ek alle lju wol feteranen neamd dy't op in beskaat mêd in lange steat fan tsjinst hawwe. ==Sitewaasje yn Nederlân== Yn [[Nederlân]] is sûnt [[1990]] immen formeel (d.w.s. neffens de [[wet]]like definysje) in feteraan as it giet om in eardere militêr of in eardere militarisearre [[boarger]] mei de Nederlânske [[nasjonaliteit]], dy't it [[Keninkryk fan de Nederlannen]] tsjinne hat ûnder [[oarloch]]somstannichheden of by [[fredesmacht|fredesmisjes]]. Faak wurde lykwols foutyf alle eks-militêren foar feteranen oanmurken. De besteande definysje stiet ûnder druk om't eks-militêren dy't ûnder de [[Kâlde Oarloch]] yn 'e [[Nederlânske Striidkrêften]] tsjinne hawwe, neffens de besteande definysje gjin oanspraak meitsje kinne op 'e status fan feteranen (om't der ûnder de Kâlde Oarloch yn [[West-Jeropa]] nea wier oarlochfierd is). In bykommend punt is dat de troch Nederlân hantearre definysje fan wat in feteraan is, op dit mêd wêzentlik ôfwykt fan 'e definysjes dy't yn [[NATO]]-bûnsgenoaten lykas it [[Feriene Keninkryk]] en de [[Feriene Steaten]] gongber binne. ==Feteranesykte== De [[feteranesykte]] is in [[baktearje|bakteriële]] [[ynfeksjesykte]] dy't ta de [[dea]] liede kin as men jin der net betiid genôch foar behannelje lit. Dizze [[sykte]] hjit sa om't de baktearje yn [[1976]] foar it earst identifisearre waard nei in [[kongres]] fan oarlochsfeteranen fan it [[American Legion]], dêr't in soad lju earnstich siik waarden en 34 persoanen oan 'e sykte kamen te [[ferstjerren]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Veteran ''References'' en ''Further reading'', op dizze side]. }} [[Kategory:Feteraan| ]] [[Kategory:Militêr]] [[Kategory:Militêre term]] [[Kategory:Lienwurd út it Latyn]] 6tu9unugt232lrpwthg1jfrhj2spg4w 0 147159 1229637 1132691 2026-05-08T22:24:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Rangen */ - typfl 1229637 wikitext text/x-wiki {{Diel fan de kriichsmacht |namme= Amerikaanske Marine |flagge= [[File:Flag of the United States Navy.svg|border|125px]] |embleem= [[File:Emblem of the United States Navy.svg|100px]] |biedwurd= ''Non Sibi Sed Partriae'' <br><small>[[Latyn]], "Net foar Ussels, Mar foar Us Lân"</small> |lân= [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] |soarte= [[marine]] |doel= [[oarloch]]fiering op [[see]] |namme folút= ''United States Navy'' <br><small>("Amerikaanske Marine")</small> |ôfkoarting= USN |lokaasje haadkertier= it [[Pentagon]] ([[Arlington County (Firginia)|Arlington<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp; County]], [[Firginia]]) |oprjochte= [[1775]](-[[1785]]), [[1794]] |sterkte= 328.000 aktyf <small>(2015)</small> <br> 101.000 reserve <small>(2015)</small><br> 272 ynsetbere [[marineskip|skippen]] <small>(2015)</small> <br> 158 skippen reservefloat <small>(2015)</small> |falt ûnder= ● [[Amerikaansk Ministearje fan Definsje|Am. Min. f. Definsje]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[Amerikaansk Departemint fan de Marine|Dep f.d. Marine]] |falt ûnder= ● [[File:Seal of the United States Department of Defense.svg|15px]] [[Amerikaansk Ministearje fan Definsje|Am. Ministearje f. Definsje]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;● [[File:Seal of the United States Department of the Navy.svg|15px]] [[Amerikaansk Departemint fan de Marine|Dep. fan de Marine]] |offisjele kleuren= [[blau]] en [[goud (kleur)|goud]]<br>{{color box|#022A3A}}&nbsp;{{color box|#E8B00F}} |webside= [http://www.navy.mil/ www.navy.mil] |ôfbyld= [[File:Naval jack of the United States.svg|border|125px]]<br><small>[[geus (flagge)|geus]]</small> }} De '''Amerikaanske Marine''' ([[Ingelsk]]: '''''United States Navy''''' of '''''U.S. Navy''''', [[ôfkoarte]] ta '''USN''') is ien fan 'e tûken fan 'e [[Amerikaanske Striidkrêften]], de [[kriichsmacht]] fan 'e [[Feriene Steaten fan Amearika]]. It is in [[marine]] en ien fan 'e acht [[unifoarmearre tsjinsten fan de Feriene Steaten|unifoarmearre tsjinsten fan 'e Feriene Steaten]]. De Amerikaanske Marine hat (de [[militêre reserve|reserve]] ynbegrepen) in sterkte fan krapoan 430.000 man, en beskikt oer in totaal fan 430 [[marineskip]]pen. It is dêrmei de grutste en sterkste marine fan 'e wrâld. [[Bestjoer]]lik ressortearret de Amerikaanske Marine ûnder it [[Amerikaanske Ministearje fan Definsje]]. De marine waard yn [[1775]] oprjochte as de [[Kontinintale Marine]], en hat sûnt yn likernôch santich [[oarloch|oarloggen]] en oare konflikten fochten. De [[ofsier]]soplieding fan 'e Amerikaanske Marine wurdt fersoarge troch de [[Amerikaanske Marine-akademy]] te [[Annapolis (Marylân)|Annapolis]]. ==Sterkte== De Amerikaanske Marine is de grutste [[marine]] fan 'e wrâld, dy't tarist is mei it meast avansearre marinematerieel fan 'e wrâld. Kwa mankrêft bestie de marine anno [[2015]] út 328.194 man yn aktive tsjinst, oanfolle mei in [[militêre reserve]] fan 101.199 man. Opteld komt dat del op in totale mankrêft fan krapoan 430.000 man. Op it mêd fan materieel beskikte de Amerikaanske Marine (ek yn [[2015]]) oer 272 direkt ynsetbere [[marineskip]]pen, mei dêropta in [[reservefloat]] fan nochris 158 skippen dy't net direkt ynsetber binne, mar binnen reedlike tiid wol wer ynsetber makke wurde kinne. Yn totaal binne dat 430 skippen, mei in mienskiplike [[ton (massa)|tonnaazje]] dy't de grutste fan alle [[float]]en fan 'e wrâld is. De grutste skippen binne de [[fleandekskip]]pen, wêrfan't de Amerikaanske Marine op elts momint tsien yn aktive tsjinst hat, mei dêropta twa yn 'e reservefloat en trije nijen yn oanbou. It Amerikaanske [[flottylje]] fleandekskippen is dêrmei ek fierwei it grutste fan 'e wrâld. De Amerikaanske Marine hie fierders yn [[febrewaris]] [[2016]] mear as 3.700 militêre [[fleantugen]] yn aktive tsjinst. ==Doelen== De Amerikaanske Marine tsjinnet as it diel fan 'e [[Amerikaanske Striidkrêften]] dat him taleit op oarloch op [[see]]. Dêrby binne de doelen: *tarieding foar it effektyf fieren fan oarloch op see; **dêrta it ûnderhâlden en ûntwikkeljen fan [[wapen]]s, materieel, [[taktyk|taktiken]] en oare plannen om soks mooglik te meitsjen; *it ôfslaan fan agresje fan oer see dy't rjochte is tsjin 'e [[Feriene Steaten]], syn oerseeske gebietsdielen en besittings en syn bûnsgenoaten, oft dy agresje no ôfkomstich is fan oare [[steat|lannen]], fan partikuliere entiteiten ([[terrorisme]]) of troch [[ferrie]] fan binnenút; *it ferdigenjen fan it rjocht fan 'e Feriene Steaten en syn bûnsgenoaten op frije trochfeart troch de [[ynternasjonale wetters]]. ==Bestjoer== It [[haadkertier]] fan 'e Amerikaanske Marine is fêstige yn it [[Pentagon]], yn [[Arlington County (Firginia)|Arlington County]] yn [[Firginia]], fuort besuden de Amerikaanske federale [[haadstêd]] [[Washington, D.C.]] De Amerikaanske Marine falt [[bestjoer]]lik ûnder it [[Amerikaansk Departemint fan de Marine|Amerikaansk Departemint fan 'e Marine]], oan it haad wêrfan't de [[ûnderminister]] fan 'e Marine stiet. It Departemint fan 'e Marine makket diel út fan it [[Amerikaansk Ministearje fan Definsje]], en de ûnderminister fan 'e Marine is ûnderhearrich oan 'e [[minister]] fan Definsje. De [[stêfsjef]] fan 'e marine (''Chief of Naval Operations'', CNO) is in [[ofsier]] mei de [[militêre rang]] fan [[admiraal]], en de heechste marine-ofsier yn it Departemint fan 'e Marine. It kin lykwols wêze dat hy (of sy) net de marine-ofsier mei de alderheechste rang is, yn it gefal dat de [[foarsitter]] of de [[fise-foarsitter]] fan 'e [[Mienskiplike Stêfsjefs (Feriene Steaten)|Mienskiplike Stêfsjefs]] ek in marine-ofsier is. [[File:United States Navy bases.svg|left|thumb|300px|De lokaasje fan bases en oare fasiliteiten fan 'e Amerikaanske Marine yn 'e [[Feriene Steaten]].]] De [[Amerikaanske Kustwacht]] is in tûke fan 'e Amerikaanske Striidkrêften dy't bestjoerlik folslein los stiet fan 'e Amerikaanske Marine, en dy't ek hiele oare taken hat as de marine. It [[Amerikaansk Marinierskorps]] is ek in selsstannige tûke fan 'e Amerikaanske Striidkrêften, dy't net ûnderhearrich is oan, mar wol nau gearwurket mei de marine. ==Ynfrastruktuer== De Amerikaanske Marine hat in protte [[marinebasis|marinebases]] en oare fasiliteiten yn gebrûk, dy't benammen konsintrearre binne yn it noardeasten fan 'e [[legere 48 steaten]], oan 'e [[kust]] fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] tusken súdlik [[Maine]] en sintraal [[Firginia]], en fierders oan 'e noardeastkust fan 'e [[Golf fan Meksiko]], en oan 'e Amerikaanske westkust, oan 'e [[Stille Oseaan]], fral yn [[Súdlik Kalifornje]] en yn 'e krite fan 'e [[Puget Sound]] by [[Seattle]]. It grutste kompleks fan 'e Amerikaanske Marine is it [[Marine Loftwapenstasjon China Lake]], yn [[Kalifornje]], in [[militêr oefenterrein]] mei in [[oerflak]] fan 4.500&nbsp;[[km²]]. It op ien nei grutste kompleks is yn [[Hampton Roads (Firginia)|Hampton Roads]], yn [[Firginia]], dêr't in stikmannich bases mei-inoar 150&nbsp;km² beslane. [[File:USS_Nimitz_in_Victoria_Canada_036.jpg|right|thumb|250px|De [[USS Nimitz (CVN-68)|USS ''Nimitz'']], in [[fleandekskip]] fan 'e Amerikaanske Marine, hjir by in freonskiplik besyk oan [[Victoria (Britsk-Kolumbia)]].]] De wichtichste bases fan 'e Amerikaanske Marine binne it [[Marinestasjon Norfolk]], yn Firginia, dat de thúshaven fan 'e [[Amerikaanske Atlantyske Float]] is, en de [[Marinebasis San Diego]] yn Súdlik Kalifornje, de wichtichste thúshaven fan 'e [[Amerikaanske Pasifyske Float]] (hoewol't it [[haadkertier]] dêrfan eins fêstige is yn it [[Marinestasjon Pearl Harbor]], sûnt [[2010]] de [[Mienskiplike Basis Pearl Harbor-Hickam]], yn [[Hawaï]]). De [[militêre akademy|ofsiersoplieding]] fan 'e Amerikaanske Marine wurdt fan âlds fersoarge oan 'e [[Amerikaanske Marine-akademy]] yn [[Annapolis (Marylân)|Annapolis]], yn [[Marylân]], hoewol't spesifike ofsiersopliedings no op oare plakken fêstige binne. De oplieding ta marine[[piloat]] wurdt bgl. fersoarge op it [[Marinefleanfjild Pensacola]] yn 'e [[Panhandle fan Floarida]], wylst de oplieding ta [[dûkboat]]ofsier fêstige is yn it [[Marine Undersee-oarlochsfieringssintrum]] yn [[Newport (Rhode Island)|Newport]], yn [[Rhode Island]]. Bûten it grûngebiet fan 'e eigentlike Feriene Steaten ûnderhâldt de Amerikaanske Marine ek wichtige bases yn [[ûnynkorporearre territoaria fan 'e Feriene Steaten]], lykas de grutte [[Marinebasis Gûam]] op [[Gûam]] en oare wichtige fasiliteiten yn [[Porto Riko]] en [[Amerikaansk-Samoä]]. Yn it bûtenlân is de grutste Amerikaanske marinebasis de [[Marinebasis Yokosuka]] op it [[Japan]]ske eilân [[Okinawa]], yn 'e [[Rjûkjû-eilannen]]. Dy tsjinnet as basis foar alle aktiviteiten fan 'e Amerikaanske Marine yn it westen fan 'e [[Stille Oseaan]]. Oare wichtige oerseeske bases fan 'e Amerikaanske Marine binne de [[Amerikaanske Marinebasis Napels]] yn [[Itaalje]] (de thúshaven fan 'e [[Amerikaanske Sechsde Float]] yn it [[Middellânske-Seegebiet]]), de [[Amerikaanske Marinebasis Bachrein]] (de thúshaven fan 'e [[Amerikaanske Fyfde Float]] yn 'e [[Perzyske Golf]]) en de [[Marinebasis Guantanamo Bay]] op [[Kuba]] (dy't bekend kommen is te stean as in plak dêr't lju dy't fan [[terrorist]]yske aktiviteiten foar [[Al-Qaida]] fertocht wurde, sûnder [[berjochting|foarm fan proses]] [[finzen]]set binne). ==Skiednis== ===Iere jierren=== Doe't yn [[1775]] de [[Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch]] útbriek, wie der ûnder de leden fan it [[Twadde Kontinintaal Kongres]] diskusje oer de fraach oft de [[Trettjin Koloanjes|trettjin opstannige koloanjes]] wol in mienskiplike marine oprjochtsje moasten. [[Massachusetts]] hie bgl. yn 't earstoan syn eigen marine. De oerbefelhawwer fan it [[Koninintale Leger]] (de foarrinner fan it [[Amerikaanske Leger]]), [[generaal]] [[George Washington]], makke in ein oan it redendielen troch op [[13&nbsp;oktober]] [[1775]] sân [[sylskip]]pen as [[oarlochsskip]]pen ta te rissen om [[Grut-Brittanje|Britske]] [[befoarrieding]]sskippen te ûnderskeppen. Dat wie it oanbegjin fan 'e [[Kontinintale Marine]]. [[File:USS_Constitution_vs_Guerriere.jpg|left|thumb|250px|De USS ''Constitution'' fan 'e Amerikaanske Marine ferwikkele yn in gefjocht mei de HMS ''Guerriere'' fan 'e [[Britske Keninklike Marine]] yn 'e [[Oarloch fan 1812]].]] Nei't de Amerikanen yn 'e Unôfhinklikheidsoarloch de oerwinning behelle hiene, waard yn [[1785]] de Kontinintale Marine opheft en it lêste [[marineskip]], de [[USS Alliance (skip út 1778)|USS ''Alliance'']], ferkocht. Hast in [[desennium]] moasten de Feriene Steaten it doe sûnder marine dwaan, wat Amerikaanske [[keapfardij]]skippen bleatstelde oan 'e eigenwille fan [[seerôver]]s. De iennichste seemacht dy't it lân yn dy tiid hie, waard foarme troch de [[United States Revenue Cutter Service]], in soarte fan [[dûane]] op see dy't in foarrinner wie fan 'e hjoeddeistige [[Amerikaanske Kustwacht]]. Yn [[1794]] naam it [[Amerikaanske Kongres]] de [[Marinewet fan 1794]] oan, wêryn't de oprjochting fan in permaninte, steande marine regele waard. Pas yn [[oktober]] [[1797]] kamen lykwols de earste marineskippen ree, dy't ommers noch boud wurde moasten. Dy waarden sa gau mooglik ynset yn it [[Middellânske-Seegebiet]], tsjin 'e [[Barbarijske seerôvers]]. ===Njoggentjinde iuw=== It earste grutte konflikt dêr't de weroprjochte Amerikaanske Marine by belutsen rekke, wie de [[Oarloch fan 1812]] tsjin 'e [[Grut-Brittanje|Britten]]. Hoewol't it net slagge en kom foar dat de fijân Amerikaanske [[haven]]s blokkearre en troepen oan lân sette, waarden de Britten wol ferdreaun út 'e [[Eriemar]], wat bydroech oan 'e nederlaach op lân fan harren en har [[Yndianen|Yndiaanske]] bûnsgenoaten. Fan [[1819]] ôf waard it saneamde [[Afrika-eskader]] fan 'e Amerikaanske Marine ynset om 'e yllegale oanfier fan nije [[slavernij|slaven]] út [[Afrika]] de kop yn te drukken. Yn 'e [[Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch]] ([[1846]]-[[1848]]) blokkearre de Amerikaanske Marine [[Meksiko|Meksikaanske]] havens, ferneatige de Meksikaanske float yn 'e [[Golf fan Kalifornje]], en spile it [[Pasifysk Eskader]] ûnder lieding fan [[kommandeur (rang)|kommandeur]] [[Robert Stockton]] in wichtige rol by de ferovering fan [[Opper-Kalifornje]]. De Amerikaanske Marine fierde yn dat konflikt ek syn earste grutskalige [[amfibyske operaasje]] út, doe't der 12.000 man fan it [[Amerikaanske Leger]] yn 'e Meksikaanske havenstêd [[Veracruz (Meksiko)|Veracruz]] oan lân set waarden. It súkses fan dy operaasje iepene de doar foar de ferovering fan [[Meksiko-Stêd]] en dêrmei de Amerikaanske oerwinning. Fan dy tiid ôf fêstige de Amerikaanske Marine him as in wichtige macht op 'e wrâldseeën, dy't bgl. yn [[1853]] it [[isolemint fan Japan]] trochbriek doe't [[Perry-ekspedysje|in eskader]] ûnder lieding fan kommandeur [[Matthew Perry (marine-ofsier)|Matthew Perry]] de [[Baai fan Tokio|Baai fan Edo]] ynfear, wat yn [[1854]] resultearre yn 'e [[Konvinsje fan Kanagawa]]. [[File:Us-atlantic-fleet-1907.jpg|right|thumb|250px|De [[Grutte Wite Float]] makket in wrâldreis yn [[1907]].]] Under de [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]-[[1865]]) bleau de Amerikaanske Marine, oars as it Amerikaanske Leger, frijwol hielendal yn Noardlike hannen. Dat stelde de Feriene Steaten by steat om al ier ûnder de [[boargeroarloch]] de saneamde [[Unyblokkade]] tsjin 'e Súdlike [[Konfederearre Steaten fan Amearika|Konfederearre Steaten]] yn te stellen. It Suden waard dêrtroch [[ekonomy]]sk úthongere, wat sterk bydroech ta de úteinlike oerwinning fan it Noarden. De Amerikaanske Boargeroarloch wie ek it earste konflikt wêryn't [[izerbeklaaid oarlochsskip|izerbeklaaide oarlochsskippen]] it tsjininoar opnommen, spesifyk de [[USS Monitor|USS ''Monitor'']] en de [[CSS Virginia|CSS ''Virginia'']] yn 'e [[Slach by Hampton Roads]] yn [[1862]]. Yn 'e tweintich jier nei de Amerikaanske Boargeroarloch fertutearze de Amerikaanske Marine lykwols trochdat de [[polityk]] der net mear nei omseach, mei as gefolch dat it materieel folslein efter de tiid rekke. Yn 'e [[1880-er jierren]] waard lang om let in grutskalich modernisearringsprogramma ynset, wêrby't it tal marineskippen ek útwreide waard. Dat bliek fertuten dien te hawwen doe't de Amerikaanske Marine yn 'e [[Spaansk-Amerikaanske Oarloch]] yn [[1898]] handich ôfweefde mei de [[Spaanske Marine]]. De Amerikaanske Marine rûn neitiid foarop yn 'e ûntwikkeling fan [[slachskip]]pen (dy't as de takomst fan eltse himsels respektearjende marine sjoen waarden), yn 'e mande mei de marines fan lannen as it [[Feriene Keninkryk]], it [[Keizerryk Dútslân]] en it [[Keizerryk Japan]]. Yn [[1907]] stjoerde de [[Amerikaanske presidint]] [[Theodore Roosevelt]] de measte Amerikaanske slachskippen mei harren [[eskorteskip]]pen (de saneamde [[Grutte Wite Float]]) op in fjirtjin [[moanne (tiid)|moannen]] duorjende [[reis]] om 'e wrâld, mei as doel om 'e Amerikaanske macht op see út te stallen. Tsjin [[1911]] koe de Amerikaanske Marine yn sterkte de [[Britske Keninklike Marine]] belykje. ===Earste Wrâldoarloch en Ynterbellum=== Yn [[april]] [[1917]] rekken de Feriene Steaten behelle yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]]. Fanwegen in slim [[stookoalje]]tekoart yn it Feriene Keninkryk koene yn dat konflikt lykwols inkeld âldere, op [[stienkoal]] stokende Amerikaanske marineskippen ynset wurde. Under de [[Marinewet fan 1916]] groeide de Amerikaanske Marine yn 'e folgjende jierren fluch troch in ambisjeus [[skipsbou]]programma. Nei ôfrin fan 'e Earste Wrâldoarloch waard troch it [[Marineferdrach fan Washington]] yn [[1922]] de ynternasjonale [[wapenwedrin]] op see oan bannen lein, benammen wat it bouwen fan [[slachskip]]pen en [[kruser]]s oanbelange. Dêrom waarden inkele fan 'e earste Amerikaanske [[fleandekskip]]pen, de [[USS Lexington (CV-2)|USS ''Lexington'']] en de [[USS Saratoga (CV-3)|USS ''Saratoga'']], op rompen boud fan [[slachkruser]]s dy't healôf wiene doe't se omreden fan 'e beheinings yn it [[ferdrach]] skrast wurde moasten. [[File:Battleship-row-torpedos.jpg|thumb|left|250px|De [[slachskip]]pen fan 'e Amerikaanske Marine ôfmarre oan [[Battleship Row]] yn it [[Marinestasjon Pearl Harbor]] op [[7&nbsp;desimber]] [[1941]], ûnder de [[Japan]]ske [[Oanfal op Pearl Harbor]]. Yn it wetter fan 'e [[lagune]] binne de weagen fan guon [[torpedo (wapen)|torpedo's]] te sjen. Op 'e eftergrûn stiigje [[reek]]wolkens op fan it [[fleanfjild]] [[Hickam Field]].]] Yn 'e [[Grutte Depresje]] fan 'e [[1930-er jierren]] omfieme de [[New Deal]] fan presidint [[Franklin D. Roosevelt]] in regeling yn it ramt fan 'e [[Public Works Administration]] (de Amerikaanske [[Wurkferskaffing]]), wêrby't [[wurkleazens|wurkleazen]] ynset waarden foar de bou fan mear fleandekskippen, lykas de [[USS Yorktown (CV-5)|USS ''Yorktown'']] en de [[USS Enterprise (CV-6)|USS ''Enterprise'']]. Sadwaande beskikte de Amerikaanske Marine tsjin [[1936]], doe't de [[USS Wasp (CV-7)|USS ''Wasp'']] reekaam, oer in flottylje fleandekskippen mei in [[deplassemint|wetterferpleatsing]] fan 165.000 [[long ton]]s, hoewol't dat optekene waard as 135.000 long tons om te foldwaan oan it Marineferdrach fan Washington. ===Twadde Wrâldoarloch=== Fanwegen oprinnende spannings yn it gebiet fan 'e [[Stille Oseaan]], dy't ferbân holden mei de [[Twadde Sineesk-Japanske Oarloch]] en oanboaze waarden troch de oangeande [[Twadde Wrâldoarloch]] yn [[Jeropa]], ferhuze presidint Roosevelt de [[Amerikaanske Pasifyske Float]] yn begjin [[1941]] fan [[San Diego]], yn [[Kalifornje]], nei it [[Marinestasjon Pearl Harbor]], yn it [[Territoarium Hawaï]]. Op [[7&nbsp;desimber]] [[1941]] leine dêr sân slachskippen, de [[USS Arizona (BB-39)|USS ''Arizona'']], de [[USS California (BB-44)|USS ''California'']], de [[USS Maryland (BB-46)|USS ''Maryland'']], de [[USS Nevada (BB-36)|USS ''Nevada'']], de [[USS Oklahoma (BB-37)|USS ''Oklahoma'']], de [[USS Tennessee (BB-43)|USS ''Tennessee'']] en de [[USS West Virginia (BB-48)|USS ''West Virginia'']] ôfmarre oan [[Battleship Row]] op [[Ford Island]], wylst in achtste slachskip, de [[USS Pennsylvania (BB-38)|USS ''Pennsylvania'']], foar ûnderhâld yn in [[drûchdok]] lei, en de ôftanke [[USS Utah (BB-31)|USS ''Utah'']], dy't inkeld noch as [[doelskip]] foar oefenings brûkt waard, ek oanwêzich wie. Op 'e iere [[moarn (deidiel)|moarn]] fan dy dei fierde de [[Keizerlike Japanske Marine]] in ferrassingsbombardemint út, dat bekend wurden is as de [[Oanfal op Pearl Harbor]]. Dêrby waarden fjouwer slachskippen en de USS ''Utah'' ta [[sinken]] brocht, wylst de oaren skansearre rekken. Troch dat foarfal waarden de Feriene Steaten ûntsjinkearber de Twadde Wrâldoarloch ynskuord. [[File:New_Mexico_class_battleship_bombarding_Okinawa.jpg|right|thumb|250px|It [[slachskip]] de [[USS Idaho (BB-42)|USS ''Idaho'']] besjit [[Japan]]ske posysjes op [[Okinawa]] op [[1&nbsp;april]] [[1945]] ûnder de [[Slach om Okinawa]].]] De Japanners hiene harren oanfal konsintrearre op 'e [[slachskip]]pen, dy't yn [[1941]] noch altyd beskôge waarden as de skippen wêrmei't oarloggen op see wûn of ferlern waarden. De trije fleandekskippen dy't yn Pearl Harbor stasjonearre wiene, de USS ''Lexington'', de USS ''Enterprise'' en de ''USS Saratoga'', wiene op it stuit fan it bombardemint lykwols net yn 'e [[lagune]] fan [[Pearl Harbor (lagune)|Pearl Harbor]] oanwêzich om't se op [[patrûlje]] of training wiene. Dat soarge derfoar dat de Amerikaanske Marine him yn 'e [[Twadde Wrâldkriich yn de Stille Oseaan|Twadde Wrâldoarloch yn 'e Stille Oseaan]] mear ferlitte moast op 'e fleandekskippen. Doe bliek dat dy de wiere takomst fan 'e marine wiene. De fleandekskippen spilen bygelyks in rol fan krúsjaal belang yn 'e [[Slach by Midway]], wêrmei't de Japanske opsmars yn 'e Stille Oseaan ta stilstân brocht waard. De Amerikaanske Marine ûntwikkele fierders de súksesfolle [[strategy]] fan it [[eilânspringen]], wêrby't de eilannen yn 'e Stille Súdsee ien foar ien ferovere waarden troch elts ferovere eilân te brûken as basis foar de ferovering fan in folgjend eilân. De wichtichste [[seeslach|seeslaggen]] dêr't de Amerikaanske Marine oan dielnaam, wiene de [[Slach yn de Koraalsee|Slach yn 'e Koraalsee]], de [[Slach by Midway]], de [[Slach om Guadalcanal]], de [[Slach yn de Filipinensee|Slach yn 'e Filipinensee]], de [[Slach yn de Golf fan Leyte|Slach yn 'e Golf fan Leyte]] en de [[Slach om Okinawa]]. Dêrnjonken ûnderstipe de marine mei kustbombardeminten fan Japanske posysjes faak amfibyske operaasjes fan it [[Amerikaanske Leger]] of it [[Amerikaanske Marinierskorps]], lykas yn 'e [[Aleoetenkampanje]], de [[Slach om Kwajalein]], de [[Slach om Peleliu]], de [[Slach om Saipan]] en de [[Slach om Iwo Jima]]. Tsjin 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch, yn [[1945]], hie de Amerikaanske Marine der hûnderten skippen by krigen, wêrûnder 18 fleandekskippen en 8 slachskippen. Yn totaal bestie de Amerikaanske float doe út 6.768 marineskippen dy't 70% fan it totale oantal en de totale tonnaazje fan alle marineskippen fan 1.000 [[ton (massa)|ton]] en grutter op 'e wrâld fertsjintwurdigen. ===Nei 1945=== Nei ôfrin fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] waard de Amerikaanske Marine behelle yn 'e [[wapenwedrin]] mei de [[Sovjet-Uny]] yn it ramt fan 'e [[Kâlde Oarloch]]. Dêrtroch waard de Amerikaanske Marine oan ien wei troch oanfitere om nije [[wapen]]systemen en nije [[taktyk|taktiken]] te ûntwikkeljen en nije skippen en fleantugen te bouwen. De wichtichste 'hjitte' konflikten wêrby't de Amerikaanske Marine ûnder de Kâlde Oarloch belutsen rekke, wiene de [[Koreaanske Oarloch]] ([[1950]]-[[1953]]) en de [[Fjetnamoarloch]] ([[1961]]-[[1973]]). Ek wie it de Amerikaanske Marine dy't troch de blokkade fan [[Kuba]] foarkaam dat de Sovjet-Uny yn [[1962]] ûnder de [[Kubakrisis]] [[atoombom|nukleêre wapens]] op dat eilân ynstallearre. Nei ôfrin fan 'e Kâlde Oarloch wie de Amerikaanske Marine yngeand behelle yn 'e [[Earste Golfoarloch]] ([[1990]]-[[1991]]) en oare operaasjes út 'e [[1990-er jierren]] tsjin [[Irak]]. Nei [[2000]] spile de Amerikaanske Marine in wichtige rol by de [[Oarloch yn Afganistan]], de [[Irakoarloch]] en de [[Oarloch tsjin Islamityske Steat|ynternasjonale yntervinsje tsjin 'e saneamde Islamityske Steat]]. ===List fan konflikten=== Yn syn skiednis hat de Amerikaanske Marine dielnommen oan likernôch 70 [[oarloch|oarloggen]] en oare konflikten: [[File:USS_George_Washington_(SSBN-598).jpg|right|thumb|250px|De [[ballistyske raket]][[ûnderseeër]] de [[USS George Washington (SSBN-598)|USS ''George Washington'']].]] [[File:US_Navy_030527-N-0000X-001_The_aircraft_carrier_USS_Carl_Vinson_(CVN_70)_pier_side_in_Apra_Harbor,_Guam.jpg|right|thumb|250px|De [[USS Carl Vinson (CVN-70)|USS ''Carl Vinson'']], in [[fleandekskip]] fan 'e Amerikaanske Marine, foar anker yn [[Gûam]].]] [[File:Four_Super_Hornets.jpg|right|thumb|18/0px|In squadron [[F/A-18F Super Hornet]]s fan 'e Amerikaanske Marine.]] [[File:US_Navy_030903-N-5024R-003_USS_Port_Royal_(DDG_73)_departed_on_deployment.jpg|right|thumb|250px|De [[USS Port Royal (CG-73)|USS ''Port Royal'']], in [[kruser]] fan 'e Amerikaanske Marine.]] *de [[Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch]] ([[1775]]-[[1783]]) *de [[Kwasy-Oarloch]] ([[1798]]-[[1799]]) *de [[Earste Barbarijske Oarloch]] ([[1801]]-[[ 1805]]) *de [[Oarloch fan 1812]] ([[1811]]-[[1815]]) *de [[Twadde Barbarijske Oarloch]] ([[1815]]) *de [[Westyndyske anty-seerôverij-operaasjes fan de Feriene Steaten|Westyndyske anty-seerôverij-operaasjes]] ([[1817]]-[[ 1825]]) *de [[Seminoalske Oarloggen]] ([[1816]]-[[1858]]) **de [[Earste Seminoalske Oarloch]] ([[1816]]-[[1818]]) **de [[Twadde Seminoalske Oarloch]] ([[1835]]-[[1842]]) **de [[Tredde Seminoalske Oarloch]] ([[1855]]-[[1858]]) *de [[Afrikaanske anty-seerôverij-operaasjes fan de Feriene Steaten|Afrikaanske anty-seerôverij-operaasjes]] ([[1819]]-[[1861]]) *de [[Egeyske anty-seerôverij-operaasjes fan de Feriene Steaten|Egeyske anty-seerôverij-operaasjes]] ([[1825]]-[[1828]]) *de [[Earste Sumatra-ekspedysje]] ([[1832]]) *de [[Amerikaanske Ferkenningsekspedysje]] ([[1838]]-[[1842]]) *de [[Patriottyske Oarloch (Feriene Steaten)|Patriottyske Oarloch]] ([[1838]]) *de [[Twadde Sumatra-ekspedysje]] ([[1838]]-[[1839]]) *de [[Ferovering fan Monterey]] ([[1842]]) *de [[Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch]] ([[1846]]-[[1848]]) *de [[Perry-ekspedysje]] ([[1853]]-[[1854]]) *it [[Bombardemint fan San Juan del Norte]] ([[1854]]) *de [[Slach yn de Baai fan Ty-ho]] ([[1855]]) *de [[Earste Fidzjy-ekspedysje]] ([[1855]]) *de [[Filibusteroarloch]] ([[1857]]) *de [[Twadde Opiumoarloch]] ([[1856]]-[[1860]]) *de [[Herfoarmingsoarloch]] ([[1857]]-[[1861]]) *de [[Paraguay-ekspedysje]] ([[1858]]-[[1859]]) *de [[Twadde Fidzjy-ekspedysje]] ([[1859]]) *de [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]-[[1865]]) *it [[Bombardemint fan Qui Nhon]] ([[1861]]) *de [[Shimonoseki-kampanje]] ([[1863]]-[[1864]]) *de [[Formosa-ekspedysje]] ([[1867]]) *de [[Amerikaanske Ekspedysje nei Koreä]] ([[1871]]) *de [[Egyptyske Ekspedysje (1882)|Egyptyske Ekspedysje]] ([[1882]]) *de [[anty-streuperij-operaasjes yn de Beringsee]] ([[1891]]) *de [[steatsgreep tsjin de Hawaïaanske monargy]] ([[1893]]) *de [[Twadde Samoaanske Boargerloarloch]] ([[1898]]) *de [[Spaansk-Amerikaanske Oarloch]] ([[1898]]) *de [[Filipynsk-Amerikaanske Oarloch]] ([[1899]]-[[1902]]) **de [[Moaro-rebûlje]] ([[1899]]-[[1913]]) *de [[Bokseropstân]] ([[1899]]-[[1901]]) *de [[Banane-oarloggen]] ([[1912]]-[[1934]]) **de [[Negro-opstân]] ([[1912]]) **de [[Amerikaanske besetting fan Nikaragûa]] ([[1912]]-[[1933]]) **de [[Amerikaanske besetting fan Haïty]] ([[1915]]-[[1934]]) **de [[Amerikaanske besetting fan 'e Dominikaanske Republyk (1916-1924)|Amerikaanske besetting fan 'e Dominikaanske Republyk]] ([[1916]]-[[1924]]) *de [[Amerikaanske besetting fan Veracruz]] ([[1914]]) *de [[Earste Wrâldoarloch]] ([[1916]]-[[1918]]) *de [[Russyske Boargeroarloch]] ([[1918]]-[[1925]]) *it [[Bombardemint fan Samsun]] ([[1922]]) *de [[Twadde Wrâldoarloch]] ([[1941]]-[[1945]]) *de [[Koreaanske Oarloch]] ([[1950]]-[[1953]]) *de [[Libanonkrisis fan 1958]] ([[1958]]) *de [[Twadde Yndosineeske Oarloch]] ([[1955]]-[[1975]]) **de [[Fjetnamoarloch]] ([[1961]]-[[1973]]) *de [[Dominikaanske Boargeroarloch]] ([[1965]]) *de [[Iraanske Gizelderskrisis]] ([[1980]]) *de [[ynternasjonale yntervinsje yn de Libaneeske Boargeroarloch]] ([[1982]]-[[1984]]) *de [[Amerikaanske Ynfal op Grenada]] ([[1983]]) *it [[Amerikaansk bombardemint fan Lybje (1986)|Amerikaanske bombardemint fan Lybje]] ([[1986]]) *de [[Tankeroarloch]] ([[1987]]-[[1989]]) *de [[Amerikaanske ynfal yn Panama]] ([[1989]]-[[1990]]) *de [[Earste Golfoarloch]] ([[1990]]-[[1991]]) *de [[no-fly zones (Irak)|patrûljearjen fan de Iraakske no-fly zones]] ([[1991]]) *de [[Somalyske Boargeroarloch]] ([[1992]]-[[1995]]) *de [[Bosnyske Oarloch]] ([[1995]]) *de [[Kosovo-oarloch]] ([[1999]]) *[[Operaasje Enduring Freedom]] ([[2001]]-no) **de [[Oarloch yn Afganistan]] ([[2001]]-no) **de [[Operaasje Enduring Freedom op de Filipinen|Oarloch op de Filipinen]] ([[2002]]-no) **de [[Operaasje Enduring Freedom yn de Hoarn fan Afrika|Oarloch yn de Hoarn fan Afrika]] ([[2002]]-no) **de [[Operaasje Enduring Freedom yn Trans-Sahara|Oarloch yn Trans-Sahara]] ([[2007]]-no) *de [[ynvaazje fan Irak (2003)|ynvaazje fan Irak]] ([[2003]]) *de [[Irakoarloch]] ([[2003]]-no) * [[Operaasje Burnt Frost]] ([[2008]]) * [[Earste Libyske Boargeroarloch]] ([[2011]]) *de [[Oarloch tsjin Islamityske Steat|ynternasjonale yntervinsje tsjin de saneamde Islamityske Steat]] ([[2014]]-[[2019]]) *[[raketoanfal op Sjairat]] ([[2017]]) * [[Operaasje Inherent Resolve]] ([[2018]]) ==Rangen== {| width="100%" style="border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" |-align=center |-bgcolor="#dadada" !colspan="14"|[[ofsier]]srangen fan 'e Amerikaanske Marine |- align=center |- bgcolor="#dadada" !'''[[Feriene Steaten|Am.]] rangkoade'''||OF-10||OF-9||OF-8||OF-7||OF-6||OF-5||OF-4||OF-3||OF-2||colspan=2|OF-1||OF(D)<br><small>(ofsierskandidaat)</small>||[[kadet (militêr)|kadet]] |- align=center ||rangûnder- <br>skiedingsteken <br><small>(droegen op 'e epauletten)</small> |[[File:US Navy O11 insignia.svg|80px]] |[[File:US Navy O10 insignia.svg|80px]] |[[File:US Navy O9 insignia.svg|80px]] |[[File:US Navy O8 insignia.svg|80px]] |[[File:US Navy O7 insignia.svg|80px]] |[[File:US Navy O6 insignia.svg|80px]] |[[File:US Navy O5 insignia.svg|80px]] |[[File:US Navy O4 insignia.svg|80px]] |[[File:US Navy O3 insignia.svg|80px]] |[[File:US Navy O2 insignia.svg|80px]] |[[File:US Navy O1 insignia.svg|80px]] |[[File:US Navy OC shoulderboard.svg|35px]] |rowspan=2|''ferskaat'' |- align=center ||[[militêre rang|rang]] || [[floatadmiraal]] <br><small>''fleet admiral''</small> || [[admiraal]] <br><small>''admiral''</small> || [[fise-admiraal]] <br><small>''vice admiral''</small> || [[skout-by-nacht]] <br><small>''rear admiral''</small> || [[kommandeur (rang)|kommandeur]] <br><small>''rear admiral (lower half)''<br>histoarysk: ''commodore''</small> || [[kaptein-op-see]] <br><small>''captain''</small> || [[kaptein-luitenant-op-see]] <br><small>''commander''</small> || [[luitenant-op-see 1e klasse]] <br><small>''lieutenant commander''</small> || [[luitenant-op-see 2e klasse âldste kategory]] <br><small>''lieutenant''</small> || [[luitenant-op-see 2e klasse]] <br><small>''lieutenant (junior grade)''</small> || [[luitenant-op-see 3e klasse]] <br><small>''ensign''</small> || [[kadet (militêr)|kadet]] <br><small>''midshipman'' of<br> ''officer candidate''</small> |- align=center ||ôfkoarting||FADM¹ || ADM || VADM || RADM || RDML || CAPT || CDR || LCDR || LT || LTJG|| ENS|| MIDN / OC |- | colspan="14" | ¹) rang latint; yn fredestiid wurde der gjin floatadmiraals oansteld |} {| width="100%" style="border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" |-align=center |-bgcolor="#dadada" !colspan="14"|rangen fan 'e Amerikaanske Marine tusken [[ofsier]]s- en [[ûnderofsier]]srangen yn |- align=center |- bgcolor="#dadada" !'''[[Feriene Steaten|Am.]] rangkoade'''||W-2||W-3||W-4||W-5 |- align=center ||rangûnder- <br>skiedingsteken <br><small>(droegen op 'e epauletten)</small> | [[File:US Navy CW2 insignia.svg|40px]] | [[File:US Navy CW3 insignia.svg|40px]] | [[File:US Navy CW4 insignia.svg|40px]] | [[File:US Navy CW5 insignia.svg|40px]] |- align=center ||[[militêre rang|rang]] || [[adjudant (rang)|adjudant twadde klasse]] <br><small>''chief warrant officer 2''</small> || [[adjudant (rang)|adjudant trêde klasse]] <br><small>''chief warrant officer 3''</small> || [[adjudant (rang)|adjudant fjirde klasse]] <br><small>''chief warrant officer 4''</small> || [[adjudant (rang)|adjudant fyfde klasse]] <br><small>''chief warrant officer 5''</small> |- align=center ||ôfkoarting||CWO-2|| CWO-3 || CWO-4 || CWO-5 |} {| width="100%" style="border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" |-align=center |-bgcolor="#dadada" !colspan="14"|[[ûnderofsier]]s- en [[matroas (rang)|matroazerangen]] fan 'e Amerikaanske Marine |- align=center |- bgcolor="#dadada" !'''[[NATO]]-rangkoade'''||colspan=4|OR-9||OR-8|| OR-7|| OR-6|| OR-5|| OR-4|| OR-3|| OR-2|| OR-1 |- align=center ||rangûnder- <br>skiedingsteken <br><small>(droegen op 'e epauletten)</small> | [[File:MCPON.svg|70px]] | [[File:FMCPO.svg|70px]] | [[File:CMCPO.svg|70px]] | [[File:MCPO GC.svg|70px]] | [[File:SCPO GC.svg|70px]] | [[File:CPO GC.svg|70px]] | [[File:PO1 NOGC.svg|70px]] | [[File:PO2 NOGC.svg|70px]] | [[File:PO3 NOGC.svg|70px]] | [[File:E3 SM USN.svg|70px]] | [[File:E2 SM USN.svg|70px]] | '''''gjin ûnder-<br>skiedingsteken''''' |- align=center ||[[militêre rang|rang]] || [[sersjant-majoar|sersjant-majoar fan 'e marine]] <br><small>''master chief petty officer of the navy''</small> || [[sersjant-majoar|sersjant-majoar fan 'e float]] <br><small>''fleet/force master chief petty officer''</small> || [[sersjant-majoar]] <br><small>''command master chief petty officer''</small> || [[sersjant 1e klasse]] <br><small>''master chief petty officer''</small> || [[sersjant|sersjant 2e klasse]] <br><small>''senior chief petty officer''</small> || [[sersjant|sersjant 3e klasse]] <br><small>''chief petty officer''</small> || [[korporaal|korporaal 1e klasse]] <br><small>''petty officer 1st class''</small> || [[korporaal|korporaal 2e klasse]] <br><small>''petty officer 2nd class'</small> || [[korporaal|korporaal 3e klasse]] <br><small>''petty officer 3rd class''</small> || [[matroas 1e klasse]] <br><small>''seaman''</small> || [[matroas 2e klasse]] <br><small>''seaman apprentice''</small> || [[matroas 3e klasse]] <br><small>''seaman recruit''</small> |} ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://www.navy.mil/ Offisjele webside fan 'e Amerikaanske Marine] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/United_States_Navy ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|United States Navy}} }} [[Kategory:Amerikaanske Marine| ]] [[Kategory:Amerikaanske Striidkrêften|Marine]] [[Kategory:Marine nei lân]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1775]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1785]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1794]] 1hg22dqcsfmjyr4j93msxdvzvbyjqnv 0 148358 1229606 1216139 2026-05-08T19:51:24Z Ieneach fan 'e Esk 13292 klassifikaasje by de tiid brocht en útwreide mei alle soarten 1229606 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Tawny_Eagle_cropped.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst =[[savanne-earn]] (''Aquila rapax'') | takson1 = | namme1 = | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson7 = [[boppeskift]]: | namme7 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson8 = ''rangleas'': | namme8 = [[bitterfûgels]] (''Afroaves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson12 = [[ûnderfamylje]]: | namme12 = '''earnen''' (''Aquilinae'') | beskriuwer, jier = }} De '''earnen''' (''Aquilinae'') binne in [[ûnderfamylje]] fan [[rôffûgels]] út de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[haukeftigen]] (''Accipitridae''). De ûnderfamylje hat tsien [[skaai (taksonomy)|skaai]]en mei 38 soarten. Net alle rôffûgels dy 't 'earn' yn 'e namme hawwe binne lea fan de ûnderfamylje fan de [[earnen]]. Sa binne de [[fiskearnen]], de [[slange-earnen]] en de [[see-earnen]] eigen famyljes of ûnderfamyljes. ==Klassifikaasje== * ûnderfamylje '''earnen''' (''Aquilinae'') ** skaai [[Afrikaanske swarte túfearnen]] of Afrikaanske swarte toefearnen (''Lophatus'') *** [[Afrikaanske swarte túfearn]] of Afrikaanske swarte toefearn (''Lophatus occipitalis'') ** skaai [[Amerikaanske túfearnen]] of Amerikaanske toefearnen (''Spizaetus'') *** [[Andestúfearn]] of Andestoefearn (''Spizaetus isidori'') *** [[bûnte túfearn]] of bûnte toefearn (''Spizaetus ornatus'') *** [[swarte túfearn]] of swarte toefearn (''Spizaetus tyrannus'') *** [[swart-wite túfearn]] of swart-wite toefearn (''Spizaetus melanoleucus'') ** skaai [[dwerchearnen]] (''Hieraaetus'') *** [[ayreshaukearn]] of Ayres' haukearn (''Hieraaetus ayresii'') *** [[Australyske dwerchearn]] (''Hieraaetus morphnoides'') *** [[dwerchearn]] of gewoane dwerchearn (''Hieraaetus pennatus'') *** [[haastearn]] of Haasts earn (''Hieraaetus moorei'') <small>† ±1400</small> *** [[Papoeadwerchearn]] (''Hieraaetus weiskei'') *** [[wahlbergearn]] of Wahlbergs earn (''Hieraaetus wahlbergi'') ** skaai [[echte earnen]] (''Aquila'') *** [[Afrikaanske haukearn]] (''Aquila spilogaster'') *** [[cassintúfearn]] of Cassins túfearn (''Aquila africana'') *** [[haukearn]] (''Aquila fasciata'') *** [[keizerearn]] (''Aquila heliaca'') *** [[keningsearn]] (''Aquila chrysaetos'') *** [[kylsturtearn]] (''Aquila audax'') *** [[Molukske earn]] of Molukkenearn (''Aquila gurneyi'') *** [[savanne-earn]] (''Aquila rapax'') *** [[Spaanske keizerearn]] (''Aquila adalberti'') *** [[steppe-earn]] (''Aquila nipalensis'') *** [[swarte earn]] (''Aquila verreauxii'') ** skaai [[fjochtearnen]] (''Polemaetus'') *** [[fjochtearn]] (''Polemaetus bellicosus'') ** skaai [[Yndyske swarte earnen]] (''Ictinaetus'') *** [[Yndyske swarte earn]] (''Ictinaetus malaiensis'') ** skaai [[krytearnen]] (''Clanga'') *** [[bastertearn]] (''Clanga clanga'') *** [[Yndyske krytearn]] (''Clanga hastata'') *** [[krytearn]] (''Clanga pomarina'') ** skaai [[kroanearnen]] (''Stephanoaetus'') *** [[kroanearn]] (''Stephanoaetus coronatus'') *** [[Madagaskarkroanearn]] (''Stephanoaetus mahery'') <small>† ±1500</small> ** skaai [[readbúkdwerchearnen]] (''Lophotriorchis'') *** [[readbúkdwerchearn]] (''Lophotriorchis kienerii'') ** skaai [[túfearnen]] of toefearnen (''Nisaetus''): <small>10 soarten</small> *** [[berchtúfearn]] of berchtoefearn (''Nisaetus nipalensis'') *** [[blythtúfearn]] of Blyths túfearn (''Nisaetus alboniger'') *** [[Floarestúfearn]] of Floarestoefearn (''Nisaetus floris'') *** [[Yndyske túfearn]] of Yndyske toefearn (''Nisaetus cirrhatus'') *** [[Javaanske túfearn]] of Javaanske toefearn (''Nisaetus bartelsi'') *** [[leggetúfearn]] of Legge's túfearn (''Nisaetus kelaarti'') *** [[lytse túfearn]] of lytse toefearn (''Nisaetus nanus'') *** [[Noardfilipynske túfearn]] of Noardfilipynske toefearn (''Nisaetus philippensis'') *** [[Selebestúfearn]] of Selebestoefearn (''Nisaetus lanceolatus'') *** [[Súdfilipynske túfearn]] of Súdfilipynske toefearn (''Nisaetus pinskeri'') ==Keppelings om utens== *[http://www.worldbirdnames.org IOC World Bird List, 11.1, jan. 2021] [[Kategory:Haukfûgel]] dlbndbq7fk694qhk3ixbl1o5wk8yfw5 0 148593 1229617 1229231 2026-05-08T20:04:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 yndieling by de tiid 1229617 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk|ôfbylding=Bartgeier Gypaetus barbatus front Richard Bartz.jpg|takson9=[[skift]]:|namme13=[[gieren fan de Alde Wrâld]] 2 (''Aegypiinae'')|takson13=[[ûnderfamylje]]:|namme12=[[gieren fan de Alde Wrâld]] 1 (''Gypaetinae'')|takson12=[[ûnderfamylje]]:|namme11=[[haukfûgels]] (''Accipitridae'')|takson11=[[famylje]]:|namme9=[[haukeftigen]] (''Accipitriformes'')|namme8=[[bitterfûgels]] (''Afroaves'')|ôfbyldingsbreedte=|takson8=''rangleas'':|namme7=[[nije fûgels]] (''Neoaves'')|takson7=[[boppeskift]]:|namme5=[[fûgels]] (''Aves'')|takson5=[[klasse (taksonomy)|klasse]]:|namme1=|takson1=|ôfbyldingstekst=[[lammegier]] (''Gypaetus barbatus'')|beskriuwer, jier=}} [[Ofbyld:Gyps_rueppellii_-Nairobi_National_Park,_Kenya-8-4c.jpg|thumb|265x265px|sparwergier (''Gyps rueppellii'')]] De '''gieren fan de Alde Wrâld''' foarmje twa [[Ûnderfamylje|ûnderfamyljes]] fan [[rôffûgels]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan de [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Se binne fûgels fan Súd-Jeropa, Súd-Aazje en Afrika. De [[gieren fan de Nije Wrâld]] hearre net ta de [[famylje]] fan de [[haukfûgels]] en foarmje in aparte famylje (''Cathartidae'') yn it skift fan de [[rôffûgels]] of [[haukeftigen]] (''Accipitriformes''). De gieren binne iesiters en fuorje harren mei karkassen fan deade dieren. Folle gieren hawwe in keale of heal keale kop mei in pear fearren of allinnich in bytsje dûns. Dêrmei kinne se makliker de waarmte fan harren kop regelje. == Klassifikaasje == De twa ûnderfamyljes fan de gieren fan de Alde Wrâld binne net nau besibbe mei-inoar. De fûgels fan de iene ûnderfamylje, dy ‘t fan de ''Gypaetinae'', binne besibbe mei de [[huningfalken]] (''Perninae''); de fûgels fan de oare ûnderfamylje, dy fan de ''Aegypiinae'', binne nauwer besibbe mei de [[earnen]] (''[[Aquilinae]]''). De posysje fan it skaai ''Eutriorchis'' binnen de ''Gypaetinae'' is net alhiel wis. * '''Gieren fan de Alde Wrâld''', 2 ûnderfamyljes: ** ûnderfamylje [[fearkopgieren fan de Alde Wrâld]] (''Gypaetinae'') *** skaai [[iesgieren]] (''Neophron'') **** [[iesgier]] (''Neophron percnopterus'') *** skaai [[lammegieren]] (''Gypaetus'') **** [[lammegier]] (''Gypaetus barbatus'') *** skaai [[palmgieren]] (''Gypohierax'') **** [[palmgier]] (''Gypohierax angolensis'') ** ûnderfamylje [[kealkopgieren fan de Alde Wrâld]] (''Aegypiinae'' of ''Gypinae'') *** skaai [[eargieren]] (''Torgos'') **** [[eargier]] (''Torgos tracheliotos'') *** skaai [[gieren]] of echte gieren (''Gyps'') **** [[Bingaalske gier]] (''Gyps bengalensis'') **** [[feale gier]] (''Gyps fulvus'') **** [[Yndyske gier]] (''Gyps indicus'') **** [[Kaapske gier]] (''Gyps coprotheres'') **** [[sniegier]] (''Gyps himalayensis'') **** [[sparwergier]] of Rüppells gier (''Gyps rueppelli'') **** [[tinsnaffelgier]] (''Gyps tenuirostris'') **** [[wytrêchgier]] (''Gyps africanus'') *** skaai [[kapgieren]] (''Necrosyrtes'') **** [[kapgier]] (''Necrosyrtes monachus'') *** skaai [[muontsegieren]] (''Aegypius'') **** [[muontsegier]] (''Agypius monachus'') *** skaai [[readkopgieren]] (''Sarcogyps'') **** [[readkopgier]], Yndyske eargier of Aziatyske keningsgier (''Sarcogyps calvus'') *** skaai [[wytkopgieren]] (''Trigonoceps'') **** [[wytkopgier]] (''Trigonoceps occipitalis'') == Keppelings om utens == * [http://www.worldbirdnames.org IOC World Bird List, 11.1, jan. 2021] * [http://www.avionary.info Avionary - 50 Language Bird Names, 4.1, juny 2020] [[Kategory:Haukfûgel]] 3w7j0m0sb9g6gp87dzwjpffujoj3upn 0 150948 1229513 1229133 2026-05-08T17:25:07Z RomkeHoekstra 10582 1229513 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Opole<br><small>''Województwo opolskie''</small> | ôfbylding = Opolskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Opole yn Poalen | flagge = POL województwo opolskie flag.svg | wapen = POL województwo opolskie COA.svg | haadstêd = [[Opole]] (Oppeln) | grutste stêd = [[Opole]] (Oppeln) | powiats = 1 stedsdistrikt<br>11 plattelânsdistrikten | gminas = 71 | ynwennertal = 936.725 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 9.412 km² | befolkingstichtens = 100 ynw./km² | hichte = 128 m - 889 m (Biskupia Kopa) | iso-koade = PL-16 | kenteken = O | webside = [https://www.opolskie.pl/ opolskie.pl] | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Opole 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Opole }} '''Opole''' ([[Poalsk]]: ''Województwo opolskie'') is in [[woiwodskip]] yn it suden fan [[Poalen]]. It omfiemet it westlike part fan 'e histoaryske regio [[Opper-Sileezje]]. De haadstêd is de stêd [[Opole]]. It is in regio mei in mingde kultuer. In grut part fan de befolking beskôget himsels as Silezysk, Poalsk of Dútsk. It is it iennichste woiwodskip yn Poalen dêr't de Dútske minderheid sa grut is, dat der yn in soad gemeenten offisjeel twatalige plaknammebuorden steane. == Skiednis == Opole hat iuwenlang diel útmakke fan it [[Hillige Roomske Ryk]], [[Eastenryk]] en letter [[Prusen]]. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] kaam it oan Poalen. Oars as yn Neder-Sileezje, waarden hjir net alle Dútsktaligen ferdreaun, om't in grut part fan 'e befolking sawol Poalsk as Dútsk praten. Troch dizze skiednis binne de Dútske nammen hjir net allinnich histoarysk, mar faak noch hieltyd yn gebrûk by de pleatslike befolking. == Grutste stêden == Opole is de iennichste echt grutte stêd, de rest fan it woiwodskip bestiet út middelgrutte en lytse stêden. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Opole COA.svg|35px]] || [[Opole]] || Oppeln || 126.302 || 149 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kędzierzyn-Koźle COA.svg|35px]] || [[Kędzierzyn-Koźle]] || Kandrzin-Cosel || 56.431 || 123 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Nysa COA.svg|35px]] || [[Nysa]] || Neisse || 42.102 || 27 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Brzeg COA.svg|35px]] || [[Brzeg]] || Brieg || 34.541 || 15 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kluczbork COA.svg|35px]] || [[Kluczbork]] || Kreuzburg || 22.321 || 12 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Prudnik COA.svg|35px]] || [[Prudnik]] || Neustadt O.S. || 20.102 || 20 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Strzelce Opolskie COA.svg|35px]] || [[Strzelce Opolskie]] || Groß Strehlitz || 17.431 || 30 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Namysłów COA.svg|35px]] || [[Namysłów]] || Namslau || 16.210 || 23 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Krapkowice COA.svg|35px]] || [[Krapkowice]] || Krappitz || 15.321 || 21 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Głuchołazy COA.svg|35px]] || [[Głuchołazy]] || Ziegenhals || 13.102 || 7 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Opole is ûnderferdiend yn ien stedsdistrikt, 11 distrikten en 71 ''[[gmina]]s'' (gemeenten). === Stedspowiat (stedsdistrikt) === In stedspowiat is in stêd dy't sa grut is, dat it bestjoer fan in distrikt folslein selstannich útfierd wurde kin. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Opole COA.svg|35px]] || [[Opole]] (Oppeln) || 126.302 || 149 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten. Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, omfiemje se in hiel omlizzend gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat brzeski (województwo opolskie) COA.svg|35px]] || Brzeg || [[Brzeg]] (Brieg) || 88.321 || 877 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat głubczycki COA.svg|35px]] || Głubczyce || [[Głubczyce]] (Leobschütz) || 44.102 || 673 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kędzierzyńsko-kozielski COA.svg|35px]] || Kędzierzyn-Koźle || [[Kędzierzyn-Koźle]] (Kandrzin-Cosel) || 91.431 || 625 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kluczborski COA.svg|35px]] || Kluczbork || [[Kluczbork]] (Kreuzburg) || 63.541 || 851 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Krapkowice COA.svg|35px]] || Krapkowice || [[Krapkowice]] (Krappitz) || 62.102 || 442 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat namysłowski COA.svg|35px]] || Namysłów || [[Namysłów]] (Namslau) || 42.321 || 748 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat nyski COA.svg|35px]] || Nysa || [[Nysa]] (Neisse) || 132.402 || 1.224 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat oleski COA.svg|35px]] || Olesno || [[Olesno]] (Rosenberg) || 63.124 || 973 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat opolski COA.svg|35px]] || Opole || [[Opole]] (Oppeln) || 123.431 || 1.534 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat prudnicki COA.svg|35px]] || Prudnik || [[Prudnik]] (Neustadt) || 53.021 || 571 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat strzelecki COA.svg|35px]] || Strzelce || [[Strzelce Opolskie]] (Groß Strehlitz) || 74.321 || 744 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Opole Voivodeship|Woiwodskip Opole}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Opole (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] 123m6dmf8wuyqgevb92friq4pryaal0 14 151102 1229659 1043514 2026-05-08T23:00:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1229659 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Militêr]] [[Kategory:Militêre term]] 6o2lbhy19bqsvml52ywafdil6sc7aee 0 154113 1229646 1110811 2026-05-08T22:43:47Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1229646 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = CasablancaPoster-Gold.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 220px | ferwizing = | namme = ''Casablanca'' | regisseur = [[Michael Curtiz]] | produsint = [[Hal B. Wallis]] | útfierend produsint = | senario = [[Julius J. Epstein]]<br>[[Philip G. Epstein]]<br>[[Howard Koch]] | basearre op = ''[[Everybody Comes to Rick's]]'' fan <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Murray Burnett]] en [[Joan Alison]] | kamerarezjy = [[Arthur Edeson]] | muzyk = [[Max Steiner]] | filmstudio = [[Warner Bros.]] | distribúsje = [[Warner Bros.]] | haadrollen = [[Humphrey Bogart]]<br> [[Ingrid Bergman]] | voice-over = | byrollen = [[Claude Rains]]<br> [[Paul Henreid]]<br> [[Dooley Wilson]]<br> [[Conrad Veidt]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[26&nbsp;novimber]] [[1942]] | direkt op fideo = | foarm = [[swart-wyt]]-[[langspylfilm]] | sjenre = [[romantyske film]] | taal = [[Ingelsk]] | spyltiid = 102 minuten | budget = $1.039.000 | opbringst = $3,7-6,9&nbsp;miljoen | prizen = 3 × [[Oscar]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} {{Oar|de Amerikaanske film út 1942|Casablanca#Films}} '''''Casablanca''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[romantyske film]] tsjin 'e eftergrûn fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] (mar eins gjin [[oarlochsfilm]]) út [[1942]] ûnder [[rezjy]] fan [[Michael Curtiz]]. De [[haadrol]]len waarden fertolke troch [[Humphrey Bogart]] en de [[Sweden|Sweedske]] [[aktrise]] [[Ingrid Bergman]], ûnderstipe troch wichtige [[byrol]]len fan [[Claude Rains]], [[Paul Henreid]], [[Dooley Wilson]] en [[Conrad Veidt]]. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei it plak fan hanneling: de [[Marokko|Marokkaanske]] [[stêd]] [[Kasablanka]]. De [[film]] waard basearre op it (doe noch) net yn produksje nommen [[toanielstik]] ''[[Everybody Comes to Rick's]]'' fan [[Murray Burnett]] en [[Joan Alison]]. It [[plot|ferhaal]] giet oer Rick Blaine, in Amerikaan om utens, dy't [[leafde|hâldt fan]] Ilsa Lund, in [[troud]]e [[frou]]. Har [[oarehelte|man]] Victor Laszlo is in foaroanman fan it [[Tsjechoslowakije|Tsjechoslowaakske]] [[ferset yn de Twadde Wrâldkriich|ferset]] dy't op 'e flecht is foar de [[nazy]]s. Yn it troch [[Vichy-Frankryk]] en syn [[nazy-Dútslân|nazy-Dútske]] bûnsgenoaten behearske Kasablanka komt Blaine foar de kar te stean om 'e oare kant út te sjen as Laszlo [[arrestearre]] wurdt, sadat er Ilsa foar himsels winne kin, of om Laszlo en Ilsa te helpen en ûntkom nei it [[neutraliteit|neutrale]] [[Portegal]]. Hoewol't der dúdlik [[logika|tinkflaters]] yn 'e film sitte, krige ''Casablanca'' fan 'e [[filmkritisy]] yn [[1942]] oer it algemien positive [[resinsje]]s. De makkers beskôgen it lykwols net as in útsûnderlike produksje, en dat de film yn [[1944]] trije [[Oscar]]s wûn (wêrûnder de [[Oscar foar Bêste Film]]) kaam dan ek as in ferrassing. Neitiid woeks de [[reputaasje]] fan ''Casablanca'' oanhâldend oan, en tsjintwurdich wurdt de film rûnom beskôge as in wiere klassiker en ien fan 'e bêste films aller tiden. De [[haadpersoan]]en, de [[titelmuzyk]] (''[[As Time Goes By (liet)|As Time Goes By]]'') en ferskate [[sitaten]] út 'e [[dialooch]] hawwe allegear [[kultureel ikoan|ikoanyske]] status berikt. Yn [[1989]] waard ''Casablanca'' foar preservearring opnommen yn it [[National Film Registry]]. ==Plot== Yn [[desimber]] [[1941]] is de [[synysk]]e Rick Blaine, in [[Feriene Steaten|Amerikaan]] om utens, eigner fan in [[nachtklub]] (en klandestyn [[kasino]]) yn [[Kasablanka]], in [[stêd]] yn it [[Frankryk|Frânske]] [[protektoraat]] [[Marokko]]. Yn ''Rick's Café Américain'', sa't de gelegenheid hjit, komme lju fan alderhanne slach gear: [[oerheid]]sfunksjonarissen fan it [[kollaboraasje|kollaborearjende]] [[Vichy-Frankryk|Vichy-rezjym]] dat it yn in grut part fan Frankryk foar it sizzen hat, [[nazy-Dútslân|nazy-Dútske]] [[militêr]]en, [[wanhope|wanhopige]] [[flechtling]]en út hiel [[Jeropa]] dy't fia [[Vichy-Frankryk]] en [[Marokko]] nei [[Portegal]] wolle om dêrwei de [[Atlantyske Oseaan]] oer te stekken nei [[Noard-Amearika]], en [[bûsehifker]]s en [[swarthannel]]ers dy't oan sokken fertsjinje. Hoewol't Rick allegeduerigen úthâldt dat er, krekt as syn heitelân, [[neutraliteit|neutraal]] is yn 'e oangeande [[Twadde Wrâldoarloch]], is bekend dat er yn [[1935]] [[wapen]]s [[smokkeljen|smokkele]] nei [[Abessynje]] ûnder de [[Twadde Italjaansk-Abessynske Oarloch]], wylst er yn [[1936]] yn 'e [[Spaanske Boargeroarloch]] as [[frijwilliger]] oan 'e [[Republikeinen (Spaanske Boargeroarloch)|Republikeinske]] kant focht (tsjin 'e [[faksist]]en fan [[Francisco Franco|generaal Franco]]). De [[lytse kriminaliteit|lytse krimineel]] Ugarte skept tsjin Rick op oer de '[[brief fan frije trochtocht|brieven fan frije trochtocht]]' dy't er yn syn besit hat. Om't de Vichy-Frânske [[plysje]] en de nazy-Dútske militêren efter de [[moardner]]s fan twa Dútske [[koerier]]s oan sitte dy't sokke brieven [[dieverij|ûntstellen]] binne, konkludearret Rick dat Ugarte dêr efter sitte moat. Op fertoan fan dy brieven kinne minsken sûnder fierdere jildige [[identiteitsbewiis|identiteitspapierren]] fan Kasablanka nei it neutrale Portegal reizgje, en foar de yn Kasablanka gearklofte en strâne flechtlingen binne se dêrom fan ûnskatbere wearde. Ugarte is fan doel om dêrmei yn ''Ricks Café Américain'' syn grutte slach te slaan, en Rick, dy't ommers neutraal is, fielt gjin oanstriid om him wat yn 'e wei te lizzen. Ear't er in moeting mei in potinsjele keaper hat, freget Ugarte Rick lykwols om 'e brieven foar him te bewarjen, sadat se him net sûnder betelling ûntnadere wurde kinne. Rick nimt se yn ûntfangst en ferberget se. Ugarte wurdt lykwols noch foàr syn moeting [[arrestearre]] troch de pleatslike Frânske plysje, dy't ûnder lieding stiet fan 'e iepentlik [[korrupt]]e [[prefekt]] Louis Renault. Letter komt er yn [[finzenskip]] om (nei't suggerearre wurdt by [[ferhear]] troch de nazys). De reden foar it [[synisme]] fan Rick Blaine komt oan it ljocht as Ilsa Lund, in [[Noarwegen|Noarse]], syn nachtklub binnenkomt. Hja ken Sam werom, Rick syn [[negroïde|swarte]] [[pianist]] en [[freonskip|freon]], en freget him om (as fan âlds) it [[liet]] ''[[As Time Goes By (liet)|As Time Goes By]]'' te spyljen. As Rick dy [[meldij]] heart, stoarmet er út syn [[kantoar]] wei, [[poerrazen]] dat Sam syn opdracht yn 'e wyn slein hat om dat liet nea wer te spyljen. Hy is mei stomheid slein as er Ilsa sjocht, dy't yn [[1940]] yn [[Parys]] syn [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|minneresse]] wie. Se hiene ôfpraat om tegearre út te naaien op 'e dei dat de [[Wehrmacht]] nei de Frânske nederlaach yn 'e [[Slach om Frankryk]] de stêd yntriek, mar se liet him sitte en [[leafdesfertriet|briek dêrmei syn hert]]. {{Plotbedjer film}} Ilsa is lykwols net allinne, mar wurdt beselskippe fan har [[oarehelte|man]] Victor Laszlo, in ferneamde lieder fan it [[Tsjechoslowakije|Tsjechoslowaakske]] [[ferset yn de Twadde Wrâldkriich|ferset]], dy't op 'e flecht is foar de nazys en al trije kear út Dútske finzenskip ûntkommen is. Laszlo en de frou binne kommen foar de moeting mei Ugarte, mei't se ferlet hawwe fan 'e brieven fan frije trochtocht om nei Amearika te ûntkommen. Dêrwei wolle se harren krewearjen tsjin it [[Trêde Ryk]] fuortsette. De nazys hawwe [[majoar]] Strasser, in [[ofsier]] fan 'e [[Gestapo]], efter Laszlo oan stjoerd nei Kasablanka, om derfoar te soargjen dat syn flecht dêr einiget. Let dy [[jûn]]s, nei't de nachtklub ticht is, komt Ilsa allinne werom om mei Rick te praten, mar tsjin dy tiid hat er himsels [[dronkenskip|bedronken]]. Hy wol net nei har harkje en makket har inkeld bittere ferwiten. Mei Ugarte [[dea]] en de brieven weirekke moatte Laszlo en Ilsa wat oars betinke om fierder te reizgjen. As Laszlo by dizze en jinge neifraach docht nei de mooglikheden, heart er fan ''signor'' Ferrari, in [[rykdom|rike]] en foaroansteande swarthanneler, dat Ugarte nei alle gedachten de brieven oan Rick yn bewarring jûn hat. Laszlo moetet Rick en freget ûnder fjouwer eagen oft dat wier is, wat Rick befêstiget. Hy wegeret lykwols de brieven tsjin lykfol hokker priis oan Laszlo te ferkeapjen. As dy witte wol wêrom, antwurdet Rick dat er dat syn frou mar freegje moat. De beide mannen wurde ûnderbrutsen as Strasser en in groepke oare Dútske ofsieren Sam by de [[piano]] wei ferbalje sadat se sels mei útset lûd ûnder pianobegelieding ''[[Die Wacht am Rhein]]'' [[sjongen|sjonge]] kinne, ta [[argewaasje]] fan alle oare besikers fan ''Rick's Café Américain''. Laszlo stapt nei it [[orkest|hûsorkest]] ta en freget de [[muzikant]]en om 'e ''[[Marseillaise]]'' te spyljen. De orkestleden sjogge nei Rick, dy't [[holleknikken|knikt]]. Dêrop begjint it orkest dwers troch it sjongen fan 'e Dútsers hinne it Frânsk [[folksliet]] te spyljen, dat alle oanwêzige Frânsen daliks mei [[nasjonalisme|nasjonalistysk]] [[entûsjasme|fjoer]] begjinne mei te sjongen. De dêrtroch oerstimde Dútsers falle op 't lêst stil. Om [[wraak]] te nimmen jout Strasser oan Renault oarders om ''Rick's Café Américain'' te sluten. Dyselde foldocht dêroan troch te bearen dat er krekt ûntdutsen hat dat der yn in efterseal yllegaal [[gokken|gokt]] wurdt (wêrnei't er noch gau eefkes syn eigen winst fan 'e [[rûlettetafel]] yn 'e bûse triuwt). [[File:Bogart Bergman Casablanca.jpg|right|thumb|180px|Rick Blaine ([[Humphrey Bogart]]) en Ilsa Lund ([[Ingrid Bergman]]).]] Werom yn syn [[hotelkeamer]] fertelt Laszlo oan Ilsa wat Rick tsjin him sein hat. Letter dy [[jûn]]s giet er nei in moeting mei it pleatslike ferset. Dêrop set Ilsa nei de no lege nachtklub ta, dêr't se Rick opsiket. Se freget him om 'e brieven fan frije trochtocht oan har en Laszlo te ferkeapjen. As er wegeret, [[bedriging (misdriuw)|bedriget]] se him mei in [[pistoal]], mar hy daget har út om 'e [[trekker (fjoerwapen)|trekker]] oer te heljen. Dat kin se net, want, sa bychtet se op, se hâldt noch altyd fan him. Ilsa leit út dat se, doe't se Rick oardel jier earder yn Parys mette, yn 'e oertsjûging ferkearde dat Laszlo omkommen wie yn in Dútsk [[konsintraasjekamp]]. Doe't se risselwearre om mei Rick út te naaien ear't de Dútsers Parys besetten, krige se lykwols berjocht dat er noch libbe en [[ûnderdûken|ûnderdûkt]] siet. Dat se koe net oars as Rick ferlitte en har wer by har man jaan. No wit se net mear wat se moat, mei't se fan harren beiden hâldt. Se seit tsjin him dat hy mar foar harren beiden tinke moat. No't er begrypt wêrom't se him sitte litten hat, lit Rick syn bitterheid farre. Hy seit Ilsa syn help ta en praat mei har ôf dat se by him bliuwe sil as Laszlo út Kasablanka wei ûntsnapt. Fuort dêrnei dûkt Laszlo ûnferwachts op yn 'e nachtklub, nei't er mei de [[ober]] Carl ûntkommen is doe't de plysje en de Dútsers in wraam diene op 'e moeting fan it ferset. Rick lit Ilsa troch Carl temûk werombringe nei har hotelkeamer, sadat Laszlo gjin lucht kriget fan har oanwêzigens yn ''Rick's Café Américain''. Yn it [[petear]] tusken Laszlo en Rick dat folget, besiket Laszlo Rick te bepraten om 'e brieven fan frije trochtocht te brûken om Ilsa yn feilichheid te bringen, wylst er sels efterbliuwe sil yn Kasablanka. De oare deis wurdt Laszlo einlings oppakt troch de plysje, al stelt it fergryp dêr't de [[arrestaasje]] op basearre is, net folle foar. Rick bepraat Renault om him wer frij te litten, mei't er der sels foar soargje sil dat Renault Laszlo op 'e die trappearje kin as dy besiket de stellen brieven fan frije trochtocht te keapjen. Dat is in earnstich [[misdriuw]], dêr't Laszlo ûnbeskate tiid foar fêstholden wurde kin. Hy leit Renault út dat er de brieven neitiid brûke sil om sels mei Ilsa nei Portegal te reizgjen en dêrwei nei de Feriene Steaten. Nei't Laszlo frijlitten is, praat Rick dy jûns mei him en Ilsa ôf. By de moeting dy jûns besiket Renault, lykas ôfpraat, Laszlo wer te arrestearjen nei't Rick de brieven fan frije trochtocht oan him oerlange hat. Dêrop lûkt Rick in pistoal, dêr't er de prefekt mei bedriget en twingt om te helpen by de ûntsnapping fan Laszlo. Renault is him lykwols te slim ôf: ynstee dat er it [[fleanfjild]] fan Kasablanka opskillet om it [[fleantúch]] ree te meitsjen foar de ôfreis, sa't Rick him opdroegen hat, skillet er Strasser op mei it foar de majoar kryptyske boadskip dat er it fleantúch klearsette moat. Strasser begrypt dêr lykwols al út dat der wat geande is op it fleanfjild. Rick, Laszlo, Ilsa en Renault bejouwe harren nei it fleanfjild, dêr't Rick Ilsa bepraat om mei har man te gean, om't se der perfoarst [[spyt]] fan krije soe as se dat net die. Nei't Laszlo en Ilsa oan board fan it fleantúch gien binne, komt Strasser opdaagjen, dy't besiket it tastel tsjin te kearen. Dêrop sjit Rick him [[dea]]. It fleantúch set feilich ôf nei Portegal. Ferskate plysjes komme op it lûd fan it skot ôf, mar ynstee dat Renault harren opdracht jout om Rick te arrestearjen, seit er inkeld: "Majoar Strasser is delsketten. Pak de wenstige fertochten mar wer op." De plysjes sette ôf mei it [[stoflik omskot]] fan Strasser, wêrnei't Renault tsjin Rick suggerearret dat se har mei syn beiden by de [[Frije Frânsen]] fan [[Charles de Gaulle|De Gaulle]] yn [[Brazzaville]] jaan kinne. Wylst se tegearre fuortstappe troch de [[mist]], seit Rick: "Louis, it tink dat dit it begjin is fan in prachtige freonskip." ==Rolferdieling== [[File:Humphrey Bogart 1940.jpg|right|thumb|160px|[[Humphrey Bogart]].]] [[File:Ingrid Bergman, Gaslight 1944.jpg|right|thumb|160px|[[Ingrid Bergman]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Rick Blaine | [[Humphrey Bogart]] |- | Ilsa Lund | [[Ingrid Bergman]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[prefekt]] Louis Renault | [[Claude Rains]] |- | Victor Laszlo | [[Paul Henreid]] |- | Sam | [[Dooley Wilson]] |- | [[majoar]] Heinrich Strasser | [[Conrad Veidt]] |- | ''signor'' Ferrari | [[Sydney Greenstreet]] |- | Carl de [[ober]] | [[S.Z. Sakall]] |- | ''signor'' Ugarte | [[Peter Lorre]] |- | de [[bûsehifker]] | [[Curt Bois]] |- | Sasha de [[barkeeper]] | [[Leonid Kinskey]] |- | Yvonne | [[Madeleine Lebeau]] |- | Annina Brandel <small>(de [[Bulgarije|Bulgaarske]] flechtlinge)</small> | [[Joy Page]] |- | Berger | [[John Qualen]] |- | Emil de [[krûpier]] | [[Marcel Dalio]] |- | Jan Brandel | [[Helmut Dantine]] |- | [[Dútslân|Dútske]] [[bankier]] | [[Gregory Gaye]] |- | [[Nederlân]]ske bankier | [[Torben Meyer]] |- | [[gitaar]]spylster | [[Corinna Mura]] |- | [[Marokko|Marokkaanske]] [[tapyt]]ferkeaper | [[Frank Puglia]] |- | [[kolonel]] Heinze | [[Richard Ryen]] |- | Abdul de [[útsmiter (berop)|útsmiter]] | [[Dan Seymour]] |- | [[Ingelân|Ingelsk]] [[slachtoffer]] fan [[bûsehifkjen|bûsehifkerij]] | [[Gerald Oliver Smith]] |- | [[oarehelte|frou]] fan dy Ingelsman | [[Norma Varden]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Preproduksje=== ''Casablanca'' waard basearre op it (doe noch) net yn produksje nommen [[toanielstik]] ''[[Everybody Comes to Rick's]]'' fan [[Murray Burnett]] en [[Joan Alison]]. It wie [[plot]]redaktrise [[Irene Diamond]] fan [[filmstudio]] [[Warner Bros.]] dy't [[filmprodusint]] [[Hal B. Wallis]] yn [[jannewaris]] [[1942]] beprate om foar it rekôrbedrach fan [[$]]20.000 de [[filmrjochten]] op it stik te keapjen. Doe't bliken die dat [[William Wyler]] net beskikber wie, besleat Wallis dat syn freon [[Michael Curtiz]] de ferfilming [[regissearje]] moast. Inkele bykommende sênes, wêrûnder de iepeningssêne mei de [[lânkaart]] mei it paad fan 'e flechtlingen nei Kasablanka en de bylden fan 'e [[Slach om Frankryk|Dútske ynvaazje fan Frankryk]], waarden regissearre troch [[Don Siegel]]. [[File:Humphrey_Bogart_and_Sydney_Greenstreet_in_Casablanca_crop.jpg|right|thumb|250px|Rick Blaine ([[Humphrey Bogart]], rj.) en ''signor'' Ferrari ([[Sydney Greenstreet]]).]] Yn 't earstoan waarden de [[bruorren]] [[Julius J. Epstein|Julius J.]] en [[Philip G. Epstein]] ynset om it toanielstik om te wurkjen ta in [[senario]], mar nettsjinsteande ferset fan 'e studio dêrtsjin ferlieten dy begjin [[1942]] de produksje om yn [[Washington, D.C.]] foar de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[oerheid]] te wurkjen oan 'e rige [[propagandafilm]]s ''[[Why We Fight]]'' fan [[Frank Capra]]. [[Howard Koch]] sette harren wurk oan ''Casablanca'' fuort oant se in foech [[moanne (tiid)|moanne]] letter weromkamen. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Casablanca'' setten op [[25&nbsp;maaie]] [[1942]] útein en duorren oant [[3&nbsp;augustus]] fan dat jier. De [[kamerarezjy]] wie dêrby yn 'e hannen fan [[Arthur Edeson]]. Hoewol't de film spilet yn [[Marokko]], koe dêr op dat stuit fansels net filme wurde. (Nei alle gedachten wie dat trouwens ek net dien as dat wol kinnen hie, mei't men yn 'e [[1940-er jierren]] noch wend wie om films foar it meastepart yn 'e studio op te nimmen.) Sadwaande waard ''Casablanca'' hast hielendal filme yn 'e [[Warner Bros. Studios, Burbank|Warner Bros. Studios]] yn [[Burbank (Kalifornje)]], útsein wat [[argyf]]bylden fan [[Parys]] en de lêste [[sêne]] op it fleanfjild fan Kasablanka, dy't opnommen waard op it [[Fleanfjild Van Nuys]] yn 'e [[Los Angeles|Los&nbsp;Angelynske]] [[wyk]] [[Van Nuys (Los Angeles)|Van Nuys]]. De sênes fan ''Casablanca'' waarden op [[gronology]]ske folchoarder filme, wat foar films ûngewoan is. De reden dêrfoar wie dat it senario noch mar foar de helte ôf wie doe't de opnamen begûnen. [[File:Casablanca, title.JPG|left|thumb|250px|De [[titel (namme)|titel]] fan ''Casablanca''.]] ===Postproduksje=== Yn 'e [[postproduksje]] waard de [[filmmontaazje]] dien troch [[Owen Marks]], wylst de [[filmmuzyk]] fersoarge waard troch [[Max Steiner]]. De hiele film koste $1.039.000 om te meitsjen ($75.000 oer it [[budget]] hinne). Dat wie mear as dat de measte films doedestiden kosten, mar ek wer net útwrydsk folle mear. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Casablanca'' waard fersoarge troch [[Warner Bros.]] De film gie op [[26&nbsp;novimber]] [[1942]] yn [[New York (stêd)|New York]] yn [[premiêre]]. De [[postproduksje]] fan 'e film waard in haastput om't de studio profitearje woe fan [[Operaasje Torch]], de ynfal troch de [[Alliëarden]] yn [[Marokko]] en [[Algerije]], en de dêrmei mank geande [[Seeslach by Kasablanka|befrijing fan Kasablanka]]. Op [[23&nbsp;jannewaris]] [[1943]] iepene ''Casablanca'' yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bioskopen]] Yn [[Ierlân]] waard ''Casablanca'' op [[19&nbsp;maart]] [[1943]] ferbean om't it fertoanen fan 'e film de [[neutraliteit]] fan it lân oantaaste soe, yn acht nommen dat yn 'e film [[Vichy-Frankryk]] en [[nazy-Dútslân]] yn "in sinister ljocht" ôfskildere waarden. Nei ôfrin fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] kaam de film yn [[juny]] [[1945]] dochs noch yn 'e Ierske bioskopen, mar dêrfoar moast der likegoed in stik útknipt wurde om 'e [[sensuer]] tefreden te stellen: yn 'e [[dialooch]] tusken Rick en Ilsa mocht gjin inkele ferwizing, hoe bedutsen ek, nei mooglike [[oerhoer]] fan Ilsa mei Rick sitte. Yn [[West-Dútslân]] brocht Warner Bros. yn [[1952]] in yn it [[Dútsk]] [[neisyngronisearre]] ferzje fan ''Casablanca'' út, dy't suver ûnwerkenber feroare wie. Alle [[sêne]]s mei [[nazy]]s wiene fuortknipt, krekt as de measte ferwizings nei de Twadde Wrâldoarloch. Troch de neisyngronisearring fan 'e dialooch wie men by steat in folslein nij ferhaal te fertellen: Victor Laszlo wie no net mear in fersetsman op 'e flecht foar de nazys, mar in [[Noarwegen|Noarske]] [[atoombom|atoomûndersiker]] dy't efterfolge waard troch [[Interpol]] nei't er út 'e [[finzenis]] ûntsnapt wie. Dy ferzje wie troch alle geknip 25&nbsp;minuten koarter as de oarspronklike film. Pas yn [[1975]] waard der in Dútsk neisyngronisearre oarspronklike ferzje fan 'e film útbrocht. [[File:Principal_Cast_in_Casablanca_Trailer_crop.jpg|right|thumb|250px|De [[haadpersoan]]en yn ''Casablanca'': f.l.n.rj. Victor Laszlo ([[Paul Henreid]]), Ilsa Lund ([[Ingrid Bergman]]), Louis Renault ([[Claude Rains]]) en Rick Blaine ([[Humphrey Bogart]]).]] Yn 'e [[1980-er jierren]] waard ''Casablanca'' útbrocht as [[keapfideo]] op [[VHS]] en [[Betamax]]. De earste [[dvd]]-edysje fan 'e film ferskynde yn [[1998]], en de earste [[blu-ray]]-edysje kaam yn [[2008]] út. De [[soundtrack]] fan ''Casablanca'' waard pas foar it earst op [[14&nbsp;oktober]] [[1997]] yn 'e foarm fan in [[muzykalbum]] útbrocht troch [[platemaatskippij]] [[Rhino Records]]. ==Historisiteit en flaters yn 'e film== Der sitte yn ''Casablanca'' ferskate dingen dy't yn wurklikheid oars wiene as de film se foarstelt. It wichtichste datoangeande is dat yn [[Kasablanka]] ûnder de [[Twadde Wrâldoarloch]] nea [[nazy-Dútslân|Dútske]] [[militêr]]en legere wiene. Ek de útspraak fan Louis Renault dat hy derby wie doe't [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[troepen]] yn [[1918]] [[Berlyn]] besetten, hat gjin inkele feitlike basis om't dat simpelwei nea bard is. En de flechtrûte foar lju dy't út [[Jeropa]] wei woene, dy't neffens de film fan [[Vichy-Frankryk]] fia [[Oran]] yn [[Algerije]] en Kasablanka yn [[Marokko]] nei [[Lissabon]] yn it [[neutraliteit|neutrale]] [[Portegal]] late en dêrwei oer de [[Atlantyske Oseaan]] nei de [[Feriene Steaten]], hat nea sa bestien, al wist de technysk adviseur fan 'e film, in Robert Aisner, as ien fan 'e inkelingen blykber al op dy manear fuort te kommen. In folle, folle mear brûkte rûte wie lykwols fia [[Wenen]], [[Praach]], [[Parys]] en [[Ingelân]], en letter oer de [[Pyreneeën]] nei [[Spanje]] en Portegal. Fierders befettet ''Casablanca'' inkele steurende tinkflaters, dy't in beproeving troch de [[logika]] net trochstean kinne. De "[[brieven fan frije trochtocht]]" dy't de lju dy't se besitte tasteane om [[Vichy-Frankryk]] en syn [[koloanje]]s te ferlitten, binne neffens Ugarte yn 'e film ûndertekene troch [[Charles de Gaulle]]. Dat wie lykwols de foaroanman fan it [[regear-yn-ballingskip]] fan 'e [[Frije Frânsen]], dat op foet fan oarloch ferkearde mei it [[kollaboraasje|kollaborearjende]] [[rezjym (regear)|rezjym]] yn [[Vichy]]. In brief ûndertekene troch De Gaulle soe yn it troch Vichy behearske Marokko dus earder in reden foar arrestaasje west hawwe as dat men der frij de grins mei oerstekke koe. Yn 'e [[Frânsk]] [[neisyngronisearre]] ferzje fan 'e film is de tekst dêrom feroare fan De Gaulle yn [[Maxime Weygand|Weygand]], in [[generaal]] dy't foar Vichy it tafersjoch oer de Noardafrikaanske koloanjes hie. [[File:Humphrey Bogart Ingrid Bergman Casablanca Promo Still.jpg|left|200px|thumb|[[Humphrey Bogart]] en [[Ingrid Bergman]] yn ''Casablanca''.]] In oar punt dat net doocht oan 'e film, is dat Laszlo úthâldt dat de nazys him yn Kasablanka net arrestearje kinne. Hy seit: "Dit is noch altyd ûnbeset Frankryk; in skeining fan 'e neutraliteit soe weromslaan op prefekt Renault." De foaroansteande Amerikaanske [[filmkritikus]] [[Roger Ebert]] skreau dêroer: "It slacht nearne op dat er dêr frij omrinne koe. […] Hy soe [yn it echt] fuortendaliks oppakt wurden wêze, sadree't se him gewaarwaarden." ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Casablanca'' yn [[1942]] oer it algemien positive [[resinsje]]s. Sa skreau [[Bosley Crowther]] yn ''[[The New York Times]]'' dat it in film wie dy't "de rêchbonke tintelje en it hert opspringe lit." Hy priizge de "slûchslimme draaiïngs yn 'e [[plot]]" en de kombinaasje fan "[[sentimint]], [[humor]] en [[oandwaanlikens]] mei […] [[melodrama]] en […] [[yntriizje]]." It [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' hie lof foar de "kominaasje fan treflike aktearprestaasjes, in oangripend ferhaal en in knaphandige [[rezjy]]" en it "ferskaat oan toansettings, [[aksjefilm|aksje]], [[detektivefilm|detektive]], [[komeedzjefilm|komeedzje]] en [[dramafilm|drama]]". Ek foar [[Humphrey Bogart]] en [[Ingrid Bergman]] as de [[haadrolspiler]]s wie der oer it algemien lof. Ien fan 'e útsûnderings wie it tydskrift ''[[The New Yorker]]'', dat ''Casablanca'' net better beoardiele as "best te ferdragen", en hawwe woe dat it "''[[Across the Pacific]]'', Bogart syn lêste [[spionaazjefilm]], net belykje [koe]." Hoewol't ''Casablanca'' dúdlik in [[B-film|A-film]] wie mei earsteklas [[senarioskriuwer]]s en filmstjerren dy't harren [[reputaasje]] al fêstige hiene, ferwachte by [[Warner Bros.]] foarôf net ien dat de film it better dwaan soe as de hûnderten oare gewoane films dy't yn [[1942]] troch de [[filmyndustry]] fan [[Hollywood]] produsearre waarden. De belangstelling dy't de film yn 'e [[bioskopen]] belibbe, wie goed, mar net útsûnderlik. Dat ''Casablanca'' bekroane waard mei trije [[Oscar]]s, kaam dan ek as in folsleine ferrassing. Sûnt de [[1940-er jierren]] is de reputaasje fan ''Casablanca'' en de dêrmei mank geande [[populariteit]] fan 'e film inkeld fierder oanwoeksen. Tsjintwurdich wurdt ''Casablanca'' sjoen as in wiere filmklassiker en ien fan 'e bêste films aller tiden. Yn [[1989]] wie it ien fan 'e earste 25 films dy't troch de [[Library of Congress]] útornearre waarden foar preservaasje yn it [[National Film Registry]], omreden fan [[kulturele]], [[histoarysk]]e en/of [[estetyk|estetyske]] wearde. Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Casablanca'' in tige heech, amper noch te ferbetterjen goedkarringspersintaazje fan 99%, basearre op 91 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "As in ûnbekreaud masterwurk en miskien wol de definitive útspraak fan [[Hollywood]] op it mêd fan [[leafde]] en [[romantyk (leafde)|romantyk]] is [de film] meitiid inkeld better wurden, mei [[karriêre]]beslissende optredens fan Humphrey Bogart en Ingrid Bergman." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Casablanca'' sels in goedkarringspersintaazje fan 100%, basearre op 18 resinsjes. [[File:Humphrey Bogart in Casablanca trailer.jpg|right|thumb|250px|Rick Blaine ([[Humphrey Bogart]] yn 'e [[sêne]] op it [[fleanfjild]].]] ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Casablanca'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]3,7&nbsp;miljoen (neffens [[Warner Bros.]]) oant $6,9&nbsp;miljoen op (neffens ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]''). Ofset tsjin it [[budget]] fan goed $1&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $2,7 oant 5,9&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Sûnt [[1942]] hat de film troch oare foarmen fan ferkeap bûten de bioskopen om al withoefolle kearen syn produksjekosten weromfertsjinne. ===Prizen=== Om't ''Casablanca'' yn [[jannewaris]] [[1943]] foar it algemien [[publyk]] yn 'e [[bioskoop]] kommen wie (en net yn [[novimber]] [[1942]], doe't de [[premiêre]] holden waard), koe de film pas yn [[1944]] meitingje nei de [[Oscar]]s. Dêrby waard ''Casablanca'' nominearre yn acht [[kategory]]en, wêrûnder bêste [[akteur]] ([[Humphrey Bogart]]), bêste [[byrol]] fan in akteur ([[Claude Rains]]), bêste [[kamerarezjy]], bêste [[filmmontaazje]] en bêste [[filmmuzyk]]. De film wûn de [[priis (ûnderskieding)|prizen]] foar [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[rezjy]] ([[Michael Curtiz]]) en bêste [[senario]] ([[Julius J. Epstein]], [[Philip G. Epstein]] en [[Howard Koch]]). ==Ferfolgen, remakes en adaptaasjes== Suver fan it momint ôf dat dúdlik waard hoefolle súkses ''Casablanca'' hie, wie der praat fan it meitsjen fan in [[ferfolchfilm]]. Ferskate plannen waarden dêrfoar makke, mar dy't waarden nea yn 'e praktyk brocht. It bekendste fan dy ideeën wie in film dy't ''Brazzaville'' komme moatte soe te hjitten, nei de [[stêd]] yn 'e [[Frânske Kongo]] dy't Renault oan 'e ein fan ''Casablanca'' neamt as mooglik taflechsoard foar himsels en Rick, no't de grûn harren yn Kasablanka te hjit ûnder de fuotten wurden is. Dy film waard yn [[preproduksje]] nommen, mar kaam nea fierder as dat. [[File:Casablanca, Paul Henreid.JPG|left|thumb|250px|[[Paul Henreid]] yn ''Casablanca''.]] Mei in [[remake]] fan ''Casablanca'' is it likemin ea wat wurden. Yn [[1974]] waard de Frânske regisseur [[François Truffaut]] útnûge om sa'n film te meitsjen, mar dyselde betanke daliks foar de ear, omreden fan 'e [[cultfilm|cultstatus]] dy't ''Casablanca'' doe al berikt hie. Films dy't letter besochten mei in oar ferhaal en in oare eftergrûn dochs de 'magy' fan ''Casablanca'' op 'e nij te fangen, lykas ''[[Caboblanco]]'' ([[1980]]) en ''[[Havana (film)|Havana]]'' ([[1990]]), flopten yn 'e bioskoop. It ferhaal fan ''Casablanca'' waard neitiid wol adaptearre ta oare media. Sa waarden der yn [[1943]] en [[1944]] fjouwer ûnderskate [[harkspul]]len op 'e film basearre, wêrfan ien op [[26&nbsp;april]] [[1943]], as ûnderdiel fan 'e searje ''[[The Screen Guild Theater]]'', mei [[Humphrey Bogart]], [[Ingrid Bergman]] en [[Paul Henreid]] yn deselde rollen dy't se ek yn 'e film fertolke hiene. Foar de [[tillefyzje]] waarden twa [[minysearje]]s op basis fan 'e film makke, [[Casablanca (tillefyzjesearje út 1955)|ien yn 1955]], foar [[American Broadcasting Company|ABC]], en [[Casablanca (tillefyzjesearje út 1983)|ien yn 1983]], foar [[NBC (tillefyzjenetwurk)|NBC]]. In '[[ferboeking]]' mei as [[titel (namme)|titel]] ''[[As Time Goes By (roman)|As Time Goes By]]'', fan [[Michael Walsh (skriuwer)|Michael Walsh]], waard yn [[1998]] formeel autorisearre troch [[Warner Bros.]] In eardere ûnautorisearre [[roman]], ''Suspects'', fan [[David Thomson (filmkritikus)|David Thomson]], út [[1985]], wie in ferfolch op 'e film. [[File:Ingrid Bergman in Casablanca trailer(2).jpg|right|thumb|250px|[[Ingrid Bergman]] yn ''Casablanca''.]] ''[[Everybody Comes to Rick's]]'', it oarspronklike [[toanielstik]] dêr't ''Casablanca'' op basearre is, waard yn [[augustus]] [[1946]] foar it earst op 'e planken brocht yn [[Newport (Rhode Island)]] en yn [[april]] [[1991]] nochris yn [[Londen]], mar net ien fan beide ferzjes wie súksesfol. [[Senarioskriuwer]] [[Julius J. Epstein]] besocht twaris om 'e film te adaptearjen ta in [[Broadway]]-[[musical]], yn [[1951]] en [[1967]], mar net ien fan beide kearen krige er de hannen dêrfoar opinoar. ==Sitaten== ''Casablanca'' is sa'n filmklassiker, dat ferskate [[sitaten]] út 'e [[dialooch]] yn it [[Ingelsk]]e taalgebrûk opnommen binne. Dêrby giet it om "''Here's looking at you, kid,''" de útspraak fan Rick Blaine as er Ilsa Lund ta [[toast]], en om "''We'll always have Paris''", eat dat Rick tsjin Ilsa seit as se [[ôfskie]] nimme op it fleanfjild. Dat is tsjintwurdich wat dat sein wurdt as men bedoelt: "We hawwe yn elts gefal de [[oantinken]]s noch." In trêde sitaat dat sterk mei ''Casablanca'' assosjearre wurdt, is "''Play it again, Sam!''" Dy wurden wurde lykwols yn 'e film eins net sprutsen. Ilsa seit tsjin [[pianist]] Sam: "''Play it once, Sam, for old times sake''", en as er beart dat er net wit wat se bedoelt: "''Play it Sam. Play ''As Time Goes By''.''" Letter, as Rick en Sam allinne yn 'e klub efterbleaun binne, seit Rick: "''You played it for her, you can play it for me''", en: "''If she can stand it, I can! Play it!''" ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0034583/ Ynformaasje oer ''Casablanca'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Casablanca_(film) ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Casablanca (film)}} }} {{DISPLAYTITLE:''Casablanca'' (film)}} [[Kategory:Amerikaanske romantyske dramafilm]] [[Kategory:Romantyske oarlochsfilm]] [[Kategory:Amerikaanske swart-wytfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Film fan Warner Bros.]] [[Kategory:Film fan Michael Curtiz]] [[Kategory:Film út 1942]] [[Kategory:Film oer it Frânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa en Afrika]] [[Kategory:Film oer dieverij]] [[Kategory:Film oer swarthannel]] [[Kategory:Film basearre op in toanielstik]] [[Kategory:Winner fan de Oscar foar Bêste Film]] pgzumrhitjgifk1fcy6z9te18fdnscl 0 165813 1229458 1229418 2026-05-08T12:29:00Z Mysha 254 -'' 1229458 wikitext text/x-wiki {{Stavering}} {{Biezem}} '''Masedoanje''', [[Gryksk]]: Μακεδονία, ''Makedonía''), ek wol bekend as '''Súd-Masedoanje''', ta ûnderskie fan [[Noard-Masedoanje]], is in histoaryske regio yn it noarden fan it hjoeddeiske [[Grikelân]], dy't sûnt it [[Ferdrach fan Boekarest (1913)]] part is fan Grikelân. Earder wie it in part fan in provinsje fan it [[Ottomaanse Ryk]], dêr't ûnder oaren it hjoeddeiske lân Noard-Masedoanje en in distrikt yn it [[Blagoevgrad (oblast)|súdwesten fan it hjoeddeiske Bulgarije]] omfieme. De provinsje is kaam fral yn it nijs kaam as de grûn dat Grikelân spul mei har buorlju oer de namme [[Masedoanje (Aldheid)|Masedoanje]] wichtiger fûn as freonskip mei it nij buorlân Noard-Masedoanje. ==Geografy== Masedoanje is de rykste lânbouregio fan it hjoeddeiske Grikelân fanwegen syn fruchtbere boaiem. It hat in befolking fan 2.424.765 (2001). It gebiet beslacht 34.177 km², wêrtroch it wat grutter is as de steaten [[Belgje]] en [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] byinoar. De grutste stêd, en ek de haadstêd fan 'e regio, is Thessaloniki. It leit yn it noarden fan it Grykske fêstelân. Yn it westen grinzet it oan Albaanje, yn it suden oan Thessalië, yn it easten oan Gryksk Thraasje, yn it noarden oan [[Bulgarije]] en it lân Noard-Masedoanje. Yn it suden fan 'e regio leit de Egeyske See. Op it skiereilân Chalcidice, in ûnderdiel fan Masedoanje, leit de autonome kleastersteat [[Atos]]. [[Kategory:Geografy fan Grikelân]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1913]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1987]] lqcgs2r90hl7z8zgf6f1dgsk3a2hpte 0 169397 1229676 1130051 2026-05-09T07:08:14Z RomkeHoekstra 10582 + kt, [[]] 1229676 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Gdynia | ôfbylding = 00 sea towers (April 2018).jpg | ôfbyldingstekst = De skyline fan Gdynia mei de Sea Towers oan de kust | flagge = POL Gdynia flag.svg | wapen = POL Gdynia COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt | boargemaster = Aleksandra Kosiorek | ynwennertal = 241.189 <small>(2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html GUS (Poalsk Buro foar de Statistyk]</ref> | oerflak = 135,5 km² | befolkingstichtens = 1.780 ynw./km² | hichte = 0 - 205 m | stifting = 1253 (earstefermelding)<br>1926 (stedsrjochten) | postkoade = 81-001 oant 81-912 | netnûmer = +48 58 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.gdynia.pl www.gdynia.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 54 | lat_min = 31 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 32 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Gdynia yn Poalen }} '''Gdynia''' ([[Kasjûbysk]]: ''Gdiniô''; [[Dútsk]]: ''Gdingen'', 1939-1945: ''Gotenhafen'') is in havenstêd yn it noarden fan [[Poalen]]. De stêd leit oan de [[Bocht fan Gdańsk]] noardlik fan [[Gdańsk]] en [[Sopot]]. Gdynia foarmet mei Gdańsk en Sopot de stêdekloft "Trijestêd" (''Trójmiasto'') en leit yn de [[woiwodskip]] (provinsje) [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]]. == Skiednis == === Fiskersdoarp === [[Ofbyld:Gdynia kosciol Michala Archaniola 1.jpg|thumb|left|De Michaeltsjerke is de oarspronklike doarpstsjerke fan it âlde fiskersdoarp en tagelyk it âldste gebou fan 'e stêd]] Oarspronklik is Gdynia in doarpke út de 13e iuw, dat oant 1466 yn 'e [[Dútske Oarder]]steat foel en nei dat jier by it [[keninkryk Poalen]] hearde. Yn 1772 kaam by de [[Poalske DielingenEarste Poalske Dieling]] it plak by [[Keninkryk Prusen|Prusen]] en dat bleau sa oant yn 1919 troch it [[Ferdrach fan Fersailles]] it doetiidske Gdingen wer by Poalen yndield waard. Oant dy tiid wie it in fiskersdoarp. === Twadde Poalske Republyk === Poalen lei troch de [[Poalske korridor]] nei 1919 oan 'e [[Eastsee]], mar hie dêr noch gjin grutte haven foar de marine en keapfardij. Dêrom waard yn 1920 mei [[Frankryk|Frânsk]] jild útein set mei it oanlizzen fan in grutte seehaven. Yn 1923 farde it earste skip binnen en de jierren dêrnei waard de haven fierder útboud. Foar de ûntwikkeling fan 'e keapfardij en de marine ferhûze it regear yn 1928 de seefeartskoalle fan [[Tczew]] nei Gdynia en sûnt 4 maart 1926 mocht Gdynia him offisjeel stêd neame. [[Ofbyld:Henryk Poddębski - Gdynia (131-A-1-6).jpg|thumb|left|Gdynia yn 1939.]] It eardere fiskersdoarpke telde yn 1939 al 115.000 ynwenners en dêrmei wie it de 12e stêd fan it lân woarn. Ek de etnyske gearstalling fan 'e stêd feroare. Gdingen wie yn 1918 noch in Dútsktalich doarpke, mar yn 1939 foarmen de Dútsers in minderheid fan 9,8% fan 'e [[Pommerellen|Pommerelske]] befolking. De measte nije ynwenners wiene [[Kasjûben]] of Poalen. === Twadde Wrâldkriich === Nei it útbrekken fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] yn septimber 1939 waard Gdynia in haven foar de Dútske Kriegsmarine. Alhoewol't it âlde Dútske doarp Gdingen hiet, waard Gdynia omdoopt ta Gotenhafen om't de [[Germanen|Germaanske]] [[Goaten]] yn 'e earste iuw fanút [[Skandinaavje]] dêr oan lân kamen. De Poalske befolking, yn oktober 1939 sa'n 50.000 ynwenners, waard dêrnei foar in grut part ferjage. Tusken de 12.000 oant 13.000 ynwenners besteande út Poalske yntellektuelen waarden yn it ramt fan 'e ''Intelligenzaktion'' net fier bûten de stêd deasketten. Yn 1944 waarden de massagrêven iepene en de liken ferbaarnd om de spoaren út te wiskjen. [[Ofbyld:Poles arrested in Gdynia September 1939.jpg|thumb|left|Poalske arrestanten yn Gdynia nei de Dútske ynfal yn 1939.]] Tsjin 'e ein fan 'e oarloch en it naderjen fan it [[Reade Leger]] waard Gotenhafen begjin 1945 in sammelplak foar tsientûzenen flechtlingen. De haven mei grutte skippen lykas de [[Wilhelm Gustloff (skip)|Gustloff]] en de [[Steuben (skip)|Steuben]] bea de lêste mooglikheid om oan it Reade Leger te ûntkommen. De reis oer see wie doe al in nuodlike ûndernimming en allinne al by it torpedearjen fan 'e Gustloff ferdronken mear as 9.000 minsken (sjoch ek: [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich]]). Mei help fan 'e [[Amerikaanske Legerloftstriidkrêften|Amerikaanske loftmacht]] oermastere it Reade Leger de stêd nei in fûle striid. Hitler hie earder it befel jûn om de stêd oant de lêste man te ferdigenjen. By de striid foelen 39.000 Dútsers en 31.000 Sovjet-soldaten. Doe't de Dútsers it ferset opjoegen waarden alle havenfasiliteiten opblaasd en as blokkade de Gneisenau ta sinken brocht. Pas yn 'e simmer fan 1945 koe de haven wer brûkt wurde. === Republyk Poalen === [[Ofbyld:Polish 1970 protests - Zbyszek Godlewski body.jpg|thumb|260px|Stakers yn Gdynia dy't it lichem fan 'e deasketten Janek Wiśniewski drage.]] Yn 1952 waard de Folksrepublyk Poalen stifte, dy't fuort nei de oarloch de namme Republyk Poalen droech. It folk hie te lijen fan 'e suverings en de wrede terreur fan 'e [[NKVD]] en it Reade Leger, mar yn 1956 folgen mear frijheden yn it ramt fan 'e [[Poalske Oktober]], wylst it bewâld yn 'e jierren 1960 wer represiver waard. Yn 1970 ûntstiene der yn Gdańsk en Gdynia demonstraasjes nei 't de prizen fan basisbehoeften foars ferhege wiene. Doe't nei in oprop fan 'e fise-premier dêrta de havenarbeiders fan Gdynia op 17 desimber 1970 wer oan it wurk soene, iepenen de plysje en it leger it fjoer op 'e arbeiders. It offisjele deadetal yn Gdynia bedroech 18 slachtoffers en it offisjele deadetal rûn fierder op nei 44 mei't de demonstraasjes harren oer it hiele lân ferspraten. Ut ferskate stakingskomitee's op 'e werven fan Gdańsk en Gdynia ûntstie yn dy tiid it fakbûn [[Solidarność]]. De gearwurking fan it fakbûn mei yntellektuelen en de [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] wie fan grut belang by it sukses fan Solidarność. Net yn it lêste plak koe it bûn mei stipe fan 'e Tsjerke en paus [[Jehannes Paulus II]] de striid ûndergrûnsk oangean mei de oerheid en yn 1989 moast it regear it fakbûn Solidarność wer legalisearje. == Befolkingsferrin == {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1852 || 1870 || 1921 || 1926 || 1930 || 1940 || 1950 || 1973 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 566 || 1.200 || 1.179 || 12.000 || 32.000 || 90.000 || 103.458 || 200.000 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1987 || 2004 || 2015 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 250.000|| 253.300 || 247.672 |} == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Gdynia z lotu ptaka - 080.JPG|thumb|260px|Haven.]] De stêd hat in soad moderne arsjitektuer út de jierren 1920 en 1930. Nijsgjirrich is de haven, dêr't de torpedoboatjager Blyskawica en de wynjammer Dar Pomorza lizze. De Blyskawica hearde yn it [[ynterbellum]] ta de Poalske marine en wist mei de manlju yn 1939 nei [[Ingelân]] te ûntkommen. It is it iennige skip fan 'e foaroarlochske Poalske marine dy't de oarloch oerlibbe. It âldste gebou fan 'e stêd is de Sint-Michaëltsjerke (de âlde doarpstsjerke). == Musea == [[Ofbyld:ORP Błyskawica w nowym kamuflażu - 02-01-2012.jpg|thumb|260px|ORP Błyskawica.]] * {{en}} [https://muzeummw.pl/en/about-the-museum-mw/ Marinemuseum] * {{en}} [https://www.legendamorska.pl/en/legendary_places/legendary_places_more.html Planetarium Antoni Ledóchowski] * {{en}} [https://muzeumgdynia.pl/en/ Stedsmuseum] * {{en}} [https://experyment.gdynia.pl/en/ Experyment Science Centre ] * {{en}} [https://gmm.gdynia.pl/en/index.html Gdynia Motor Museum] * {{en}} [https://muzeummw.pl/en/orp-blyskawica-a-real-war-veteran/ Museumskip ORP Błyskawica] (Poalske torpedojager) * {{en}} [https://nmm.pl/en/dar-pomorza/ Museumskip Dar Pomorza] * {{pl}} [https://polska1.pl/en/home/ Emigraasje Museum] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [https://de.wikipedia.org/wiki/Gdynia ''Weblinks'' en/of ''Einzelnachweise'', op dizze side]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gdynia}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 13e iuw]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Pommeren]] kjju13srpsqa0l2l3za9svntvsxin8r 1229677 1229676 2026-05-09T07:08:52Z RomkeHoekstra 10582 1229677 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Gdynia | ôfbylding = 00 sea towers (April 2018).jpg | ôfbyldingstekst = De skyline fan Gdynia mei de Sea Towers oan de kust | flagge = POL Gdynia flag.svg | wapen = POL Gdynia COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt | boargemaster = Aleksandra Kosiorek | ynwennertal = 241.189 <small>(2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html GUS (Poalsk Buro foar de Statistyk]</ref> | oerflak = 135,5 km² | befolkingstichtens = 1.780 ynw./km² | hichte = 0 - 205 m | stifting = 1253 (earstefermelding)<br>1926 (stedsrjochten) | postkoade = 81-001 oant 81-912 | netnûmer = +48 58 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.gdynia.pl www.gdynia.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 54 | lat_min = 31 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 32 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Gdynia yn Poalen }} '''Gdynia''' ([[Kasjûbysk]]: ''Gdiniô''; [[Dútsk]]: ''Gdingen'', 1939-1945: ''Gotenhafen'') is in havenstêd yn it noarden fan [[Poalen]]. De stêd leit oan de [[Bocht fan Gdańsk]] noardlik fan [[Gdańsk]] en [[Sopot]]. Gdynia foarmet mei Gdańsk en Sopot de stêdekloft "Trijestêd" (''Trójmiasto'') en leit yn de [[woiwodskip]] (provinsje) [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]]. == Skiednis == === Fiskersdoarp === [[Ofbyld:Gdynia kosciol Michala Archaniola 1.jpg|thumb|left|De Michaeltsjerke is de oarspronklike doarpstsjerke fan it âlde fiskersdoarp en tagelyk it âldste gebou fan 'e stêd]] Oarspronklik is Gdynia in doarpke út de 13e iuw, dat oant 1466 yn 'e [[Dútske Oarder]]steat foel en nei dat jier by it [[keninkryk Poalen]] hearde. Yn 1772 kaam by de [[Poalske Dielingen|Earste Poalske Dieling]] it plak by [[Keninkryk Prusen|Prusen]] en dat bleau sa oant yn 1919 troch it [[Ferdrach fan Fersailles]] it doetiidske Gdingen wer by Poalen yndield waard. Oant dy tiid wie it in fiskersdoarp. === Twadde Poalske Republyk === Poalen lei troch de [[Poalske korridor]] nei 1919 oan 'e [[Eastsee]], mar hie dêr noch gjin grutte haven foar de marine en keapfardij. Dêrom waard yn 1920 mei [[Frankryk|Frânsk]] jild útein set mei it oanlizzen fan in grutte seehaven. Yn 1923 farde it earste skip binnen en de jierren dêrnei waard de haven fierder útboud. Foar de ûntwikkeling fan 'e keapfardij en de marine ferhûze it regear yn 1928 de seefeartskoalle fan [[Tczew]] nei Gdynia en sûnt 4 maart 1926 mocht Gdynia him offisjeel stêd neame. [[Ofbyld:Henryk Poddębski - Gdynia (131-A-1-6).jpg|thumb|left|Gdynia yn 1939.]] It eardere fiskersdoarpke telde yn 1939 al 115.000 ynwenners en dêrmei wie it de 12e stêd fan it lân woarn. Ek de etnyske gearstalling fan 'e stêd feroare. Gdingen wie yn 1918 noch in Dútsktalich doarpke, mar yn 1939 foarmen de Dútsers in minderheid fan 9,8% fan 'e [[Pommerellen|Pommerelske]] befolking. De measte nije ynwenners wiene [[Kasjûben]] of Poalen. === Twadde Wrâldkriich === Nei it útbrekken fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] yn septimber 1939 waard Gdynia in haven foar de Dútske Kriegsmarine. Alhoewol't it âlde Dútske doarp Gdingen hiet, waard Gdynia omdoopt ta Gotenhafen om't de [[Germanen|Germaanske]] [[Goaten]] yn 'e earste iuw fanút [[Skandinaavje]] dêr oan lân kamen. De Poalske befolking, yn oktober 1939 sa'n 50.000 ynwenners, waard dêrnei foar in grut part ferjage. Tusken de 12.000 oant 13.000 ynwenners besteande út Poalske yntellektuelen waarden yn it ramt fan 'e ''Intelligenzaktion'' net fier bûten de stêd deasketten. Yn 1944 waarden de massagrêven iepene en de liken ferbaarnd om de spoaren út te wiskjen. [[Ofbyld:Poles arrested in Gdynia September 1939.jpg|thumb|left|Poalske arrestanten yn Gdynia nei de Dútske ynfal yn 1939.]] Tsjin 'e ein fan 'e oarloch en it naderjen fan it [[Reade Leger]] waard Gotenhafen begjin 1945 in sammelplak foar tsientûzenen flechtlingen. De haven mei grutte skippen lykas de [[Wilhelm Gustloff (skip)|Gustloff]] en de [[Steuben (skip)|Steuben]] bea de lêste mooglikheid om oan it Reade Leger te ûntkommen. De reis oer see wie doe al in nuodlike ûndernimming en allinne al by it torpedearjen fan 'e Gustloff ferdronken mear as 9.000 minsken (sjoch ek: [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich]]). Mei help fan 'e [[Amerikaanske Legerloftstriidkrêften|Amerikaanske loftmacht]] oermastere it Reade Leger de stêd nei in fûle striid. Hitler hie earder it befel jûn om de stêd oant de lêste man te ferdigenjen. By de striid foelen 39.000 Dútsers en 31.000 Sovjet-soldaten. Doe't de Dútsers it ferset opjoegen waarden alle havenfasiliteiten opblaasd en as blokkade de Gneisenau ta sinken brocht. Pas yn 'e simmer fan 1945 koe de haven wer brûkt wurde. === Republyk Poalen === [[Ofbyld:Polish 1970 protests - Zbyszek Godlewski body.jpg|thumb|260px|Stakers yn Gdynia dy't it lichem fan 'e deasketten Janek Wiśniewski drage.]] Yn 1952 waard de Folksrepublyk Poalen stifte, dy't fuort nei de oarloch de namme Republyk Poalen droech. It folk hie te lijen fan 'e suverings en de wrede terreur fan 'e [[NKVD]] en it Reade Leger, mar yn 1956 folgen mear frijheden yn it ramt fan 'e [[Poalske Oktober]], wylst it bewâld yn 'e jierren 1960 wer represiver waard. Yn 1970 ûntstiene der yn Gdańsk en Gdynia demonstraasjes nei 't de prizen fan basisbehoeften foars ferhege wiene. Doe't nei in oprop fan 'e fise-premier dêrta de havenarbeiders fan Gdynia op 17 desimber 1970 wer oan it wurk soene, iepenen de plysje en it leger it fjoer op 'e arbeiders. It offisjele deadetal yn Gdynia bedroech 18 slachtoffers en it offisjele deadetal rûn fierder op nei 44 mei't de demonstraasjes harren oer it hiele lân ferspraten. Ut ferskate stakingskomitee's op 'e werven fan Gdańsk en Gdynia ûntstie yn dy tiid it fakbûn [[Solidarność]]. De gearwurking fan it fakbûn mei yntellektuelen en de [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] wie fan grut belang by it sukses fan Solidarność. Net yn it lêste plak koe it bûn mei stipe fan 'e Tsjerke en paus [[Jehannes Paulus II]] de striid ûndergrûnsk oangean mei de oerheid en yn 1989 moast it regear it fakbûn Solidarność wer legalisearje. == Befolkingsferrin == {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1852 || 1870 || 1921 || 1926 || 1930 || 1940 || 1950 || 1973 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 566 || 1.200 || 1.179 || 12.000 || 32.000 || 90.000 || 103.458 || 200.000 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1987 || 2004 || 2015 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 250.000|| 253.300 || 247.672 |} == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Gdynia z lotu ptaka - 080.JPG|thumb|260px|Haven.]] De stêd hat in soad moderne arsjitektuer út de jierren 1920 en 1930. Nijsgjirrich is de haven, dêr't de torpedoboatjager Blyskawica en de wynjammer Dar Pomorza lizze. De Blyskawica hearde yn it [[ynterbellum]] ta de Poalske marine en wist mei de manlju yn 1939 nei [[Ingelân]] te ûntkommen. It is it iennige skip fan 'e foaroarlochske Poalske marine dy't de oarloch oerlibbe. It âldste gebou fan 'e stêd is de Sint-Michaëltsjerke (de âlde doarpstsjerke). == Musea == [[Ofbyld:ORP Błyskawica w nowym kamuflażu - 02-01-2012.jpg|thumb|260px|ORP Błyskawica.]] * {{en}} [https://muzeummw.pl/en/about-the-museum-mw/ Marinemuseum] * {{en}} [https://www.legendamorska.pl/en/legendary_places/legendary_places_more.html Planetarium Antoni Ledóchowski] * {{en}} [https://muzeumgdynia.pl/en/ Stedsmuseum] * {{en}} [https://experyment.gdynia.pl/en/ Experyment Science Centre ] * {{en}} [https://gmm.gdynia.pl/en/index.html Gdynia Motor Museum] * {{en}} [https://muzeummw.pl/en/orp-blyskawica-a-real-war-veteran/ Museumskip ORP Błyskawica] (Poalske torpedojager) * {{en}} [https://nmm.pl/en/dar-pomorza/ Museumskip Dar Pomorza] * {{pl}} [https://polska1.pl/en/home/ Emigraasje Museum] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [https://de.wikipedia.org/wiki/Gdynia ''Weblinks'' en/of ''Einzelnachweise'', op dizze side]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gdynia}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 13e iuw]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Pommeren]] 6iz7c98ce0pitys04x3oieysgq7zre8 0 176081 1229647 1162279 2026-05-08T22:44:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1229647 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Inglourious Basterds - Logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Inglourious Basterds poster.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Inglourious Basterds'' | regisseur = [[Quentin Tarantino]] | produsint = [[Lawrence Bender]] | útfierend produsint = | senario = [[Quintin Tarantino]] | basearre op = | kamerarezjy = [[Robert Richardson (kameraregisseur)|Robert Richardson]] | muzyk = <small>gearstald tr.</small> [[Quentin Tarantino]] | filmstudio = [[A Band Apart]]<br>[[Studio Babelsberg]]<br>[[Visiona Romantica]] | distribúsje = [[The Weinstein Company]] <small>([[Feriene Steaten|F.S.]])</small><br> [[Universal Pictures]] <small>(ynternasj.)</small> | haadrollen = [[Brad Pitt]] <br>[[Christoph Waltz]] | voice-over = [[Samuel L. Jackson]] | byrollen = [[Mélanie Laurent]] <br>[[Diane Kruger]]<br> [[Daniel Brühl]]<br> [[Michael Fassbender]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]<br>[[File:Flag of Germany.svg|border|20px]] [[Dútslân]] | premiêre = [[19&nbsp;augustus]] [[2009]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[alternate history]]-[[oarlochsfilm]] | taal = [[Ingelsk]], [[Dútsk]], [[Frânsk]]<br><small>(ek in bytsje [[Italjaansk]])</small> | spyltiid = 153 minuten | budget = $70&nbsp;miljoen | opbringst = $321,4&nbsp;miljoen | prizen = 1 × [[Oscar]]<br>1 × [[Golden Globe]]<br>2 × [[SAG Award]]<br>1 × [[BAFTA]]<br>1 × [[David di Donatello]]<br>1 × [[Saturn Award]]<br>1 × [[Satellite Award]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''Inglourious Basterds''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Dútslân|Dútske]] [[satirysk]]e [[oarlochsfilm]] út [[2009]] ûnder [[rezjy]] fan [[Quentin Tarantino]], dy't ta it [[fantasy (sjenre)|fantasy]]-[[subsjenre]] fan [[alternate history]] rekkene wurde moat. De [[haadrol]]len waarden fertolken troch [[Brad Pitt]] en [[Christoph Waltz]], mei [[Mélanie Laurent]], [[Diane Kruger]], [[Daniel Brühl]] en [[Michael Fassbender]] yn 'e wichtichste [[byrol]]len. De [[titel (namme)|titel]] fan 'e [[film]] betsjut "Romleaze Smearlappen", en befettet twa opsetlike [[stavering|skriuwflaters]] (de korrekte [[Ingelsk]]e [[stavering]] soe ''Ingl<u>o</u>rious Bast<u>a</u>rds'' wêze moatte). It [[plot|ferhaal]] folget twa paralelle [[gearspanning]]s om [[Adolf Hitler]] en de [[politike]] en [[militêr]]e top fan [[nazy-Dútslân]] [[moard|út 'e wei te romjen]] en dêrmei de [[Twadde Wrâldoarloch]] ta in foartidige ein te bringen. Ien plan dêrfoar komt út 'e koker fan 'e op [[wraak]] sinnende jonge [[Joaden|Joadsk]]-[[Frankryk|Frânske]] [[bioskoop]]eigneresse Shosanna Dreyfus, wylst it oare bewurkmastere wurdt troch de [[Alliëarden|Alliëarde]] [[geheime tsjinst]]en, mei de Amerikaanske [[luitenant]] Aldo Raine en syn mannen as úteinlike útfierders. Underwilens beleit de [[opportunisme|opportunistyske]] en folslein [[ûnmeilydsum]]e [[SS]]-[[kolonel]] Hans Landa syn eigen plannen om 'e oansteande fal fan it [[nazy]]-[[rezjym (regear)|rezjym]] te oerlibjen. ''Inglourious Basterds'' waard foar it earst fertoand yn [[augustus]] [[2009]] op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]]. De film krige fan 'e [[filmkritisy]] oer it algemien positive [[resinsje]]s en wie yn 'e [[bioskopen]] in grut [[kommersje]]el súkses. Fral de [[Eastenryk]]ske [[akteur]] [[Christoph Waltz]] waard priizge foar syn fertolking fan 'e rol fan kolonel Landa. Hy wûn foar syn [[aktearprestaasje]]s in [[Oscar]], in [[Golden Globe]], in [[Screen Actors Guild Award]], in [[BAFTA]], in [[Satellite Award]] en de [[priis (ûnderskieding)|priis]] foar bêste akteur op it Filmfestival fan Cannes. ''Inglourious Basterds'' sels waard nominearre foar û.o. de [[Oscar foar Bêste Film]] en de [[Golden Globe foar Bêste Film&nbsp;– Drama]], en wûn in [[Saturn Award]] en de [[Itaalje|Italjaanske]] [[David di Donatello]] foar bêste bûtenlânske film. ==Plot== Yn [[Dútske besetting fan Frankryk yn de Twadde Wrâldkriich|beset]] [[Frankryk]] ûnderfreget [[kolonel]] Hans Landa fan 'e [[SS]] yn [[1941]] [[boer]] Perrier LaPadite, dy't er derfan fertinkt beskûl te bieden oan [[Joaden|Joadske]] [[ûnderdûker]]s. Ynstee fan 'e [[wyn (drank)|wyn]] dy't de boer him oanbiedt, freget Landa om in glês [[molke]]. Yndie sit de út fiif leden besteande Joadske [[húshâlding]] Dreyfus ferburgen yn 'e [[krûpromte]] ûnder de [[flier]]. Landa makket oan LaPadite dúdlik dat er it skûlplak al útfigelearre hat en stelt de man foar de kar om syn eigen gesin te rêden of it lot fan 'e famylje Dreyfus te dielen. In [[gûlen]]de LaPadite kiest derfoar om syn trije [[dochter]]s te rêden en wiist it krekte skûlplak fan 'e Joaden oan. Landa lit syn mannen mei [[mitrailleur]]s troch de flier hinne [[sjitten|sjitte]], wêrby't Jakob en Miriam Dreyfus en harren beide [[soan]]nen de [[dea]] fine. Inkeld harren [[dochter]], de achttjinjierrige Shosanna, oerlibbet en naait út as sit de duvel har op 'e hakken. Hja wit te ûntkommen om't Landa dat tastiet. Hy ropt har efternei: "Oant sjen, Shosanna!" Trije jier letter, yn [[1944]], stalt [[luitenant]] Aldo Raine fan it [[Amerikaanske Leger]] yn opdracht fan it [[Office of Strategic Services]] (OSS, de foarrinner fan 'e [[CIA]]), in lytse [[kommando]]-ienheid gear dy't, útsein wat himsels oangiet, folslein opmakke is út Joadske Amerikanen. De út njoggen man besteande ienheid wurdt foarôfgeande oan [[D-Day]] efter de [[nazy-Dútslân|nazy-Dútske]] linys dropt om dêr safolle mooglik gaos te kreëarjen. Under de leden binne [[sersjant]] Donny Donowitz, dy't al rillegau de [[bynamme]] "de Bearejoad" kriget om't er [[kriichsfinzen]] nommen Dútske [[militêr]]en deaslacht mei in [[honkbalkneppel]], en [[korporaal]] Wilhelm Wicki, in Joad út [[München]] dy't foàr de oarloch de wyk nommen hat nei de Feriene Steaten en dy't de iennichste fan 'e groep is dy't [[Dútsk]] sprekt. De mannen neame harsels de "Basterds". Ien fan harren earste dieden is om 'e Dútske soldaat Hugo Stiglitz te befrijen, dy't op 'e [[deastraf]] wachtet om't er trettjin [[ofsier]]en fan 'e [[Gestapo]] fermoarde hat. Stiglitz jout him neitiid by harren. De Basterds deadzje safolle mooglik Dútske soldaten, dy't se dêrnei [[skalpearjen|skalpearje]], mar fan eltse groep litte se hieltyd ien yn libben om 'e [[eangst]] foar harren dieden te fersprieden. By eltse oerlibbene wurdt lykwols troch Raine mei syn [[Bowiemês]] in [[heakkekrús]] yn 'e [[foarholle]] kurven. {{Plotbedjer film}} Yn [[Parys]] hat Shosanna Dreyfus ûnderwilens in nije identiteit oannommen as Emmanuelle Mimieux, de eigneresse fan in lytse [[bioskoop]]. Hja wurdt lestich fallen troch in Dútske soldaat dy't Fredrick Zoller hjit en dy't nei't it skynt [[fereale]] op har rekke is. It docht bliken dat Zoller mank de [[Wehrmacht]], SS en Gestapo ferneamd is om't er yn [[Itaalje]] as [[slûpskutter]] oer in perioade fan trije dagen út in [[tsjerketoer]] wei 250 Amerikaanske soldaten deasketten hat. Dêroer is yn opdracht fan 'e Dútske [[minister]] fan [[propaganda]] [[Joseph Goebbels]] in [[propagandafilm]] makke, dy't de titel ''Stolz der Nation'' ("Grutskens fan 'e Naasje") krigen hat. Zoller hat dêryn himsels spile. Shosanna makket ferskate kearen dúdlik dat se neat mei Zoller te krijen hawwe wol, mar hy nimt gjin nee foar antwurd oan. Ynstee bepraat er Goebbels om 'e [[premiêre]] fan ''Stolz der Nation'', dy't eins yn it [[Ritz (Parys)|Ritzhotel]] yn Parys holden wurde soe, te ferpleatsen nei de bioskoop fan Shosanna. Sy hat dêr sels neat oer te sizzen, mar wurdt troch de Gestapo [[ûntfierd]] foar in moeting yn in sjyk [[restaurant]] mei Goebbels en Zoller. Neitiid moat se oer de [[befeiliging]] fan 'e premiêre oerlizze mei nimmen oars as kolonel Landa, de [[moardner]] fan har famylje. Dyselde suggerearret (mar seit net planút) dat er wit wa't sy is troch foar har in glês molke te bestellen. No't gearwurking mei de nazys foar de filmpremiêre har opkrongen is, begjint Shosanna, yn 'e mande mei har [[negroïde ras|negroïde]] [[minner]] en [[projeksjonist]] Marcel, te risselwearjen om Goebbels en de oare hege nazy-[[pommerant]]en op 'e premiêre te deadzjen troch de [[filmseal]] ôf te sluten en [[brânstifting|brân te stiftsjen]]. Underwilens rekrutearret de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[generaal]] Fenech yn oanwêzigens fan [[premier]] [[Winston Churchill]] luitenant Archie Hicox, in eardere [[filmkritikus]], foar in geheime misje yn beset Frankryk. Hy moat mei de Basterds in wraam dwaan op 'e premiêre fan ''Stolz der Nation'' om 'e oanwêzige nazy-pommeranten dêre te deadzjen. Hicox wurdt dropt yn Frankryk en oppikt troch de Basterds. Dêrnei moat de groep kontakt lizze mei de Dútske filmstjer Bridget von Hammersmark, dy't as [[geheim agint]]e foar de Alliëarden wurket. As moetingsplak is in Frânsk [[kafee]] útkeazen yn it [[sûterrên]] fan in gebou yn in doarp net fier fan Parys. Troch stomme [[ûngelok (ûngeunstige rin fan omstannichheden)|pech]] sit dy [[jûn]]s yn it kafee in groepke Dútske soldaten, dat ûnferwachts [[ferlof]] krigen hat om't ien fan harren, sersjant Wilhelm, dy deis [[heit]] wurden is. Hammersmark set op fersyk fan Wilhelm har [[hantekening]] foar him op in [[servet]]. De [[dronken]] Wilhelm en syn maten fersteure allegeduerigen de moeting fan 'e as Dútske ofsieren ferklaaide Hicox, Stiglitz en Wicki mei Hammersmark. As Hicox op 't langelêst syn [[geduld]] mei Wilhelm ferliest, lûkt er dêrmei de oandacht fan majoar Dieter Hellström fan 'e Gestapo, dy't [[tafal]]lich ek yn it kafee oanwêzich is. Nei in lange, senuwslopende konfrontaasje ferriedt Hicox himsels sûnder erch as Ingelsman troch in ûnbelangryk [[hângebeart]]. In [[sjitpartij]] brekt los, wêrby't Hellström, alle maten fan Wilhelm, Eric de [[weard]] en [[servearster]] Mathilda de dea fine, krekt as Hicox, Stiglitz en Wicki. Inkeld Wilhelm en Hammersmark oerlibje it fjoergefjocht, mar Hammersmark rint in [[skotwûne]] yn har [[ûnderskonk]] op. Neitiid besiket Raine mei Wilhelm te [[ûnderhanneljen]] oer it libben fan Hammersmark, mar as Wilhelm úteinlings syn mitrailleur delleit, hellet Hammersmark sels in [[pistoal]] foar it ljocht en sjit him dea. Hja wurdt troch Raine en de oare Basterds nei in [[dokter]] brocht, dêr't Raine, dy't har fan [[dûbelagint|dûbelspul]] fertinkt, har [[marteljen|martelet]] foar't se [[genêskunde|medyske]] help kriget. Hammersmark wit him der lykwols fan te oertsjûgjen dat sy te goeder trou is. Letter wurdt it kafee dêr't de sjitpartij wie, besocht troch kolonel Landa, dy't der middenmank de ravaazje in elegante [[skuon|frouljusskoech]] (Hammersmark harres) en it servet mei de hantekening fan Hammersmark fynt. Hammersmark bringt oan Raine út dat net inkeld Goebbels by de premiêre fan ''Stolz der Nation'' oanwêzich wêze sil, mar de Dútske [[diktator]] [[Adolf Hitler]] sels ek. Raine beslút om it plan foar de [[moardoanslach]] troch te setten, mei himsels, Donowitz en Omar Ulmer yn 'e rol fan ynfiltranten dy't eins foar Hicox, Stiglitz en Wicki weilein wiene. It probleem is dat Raine, Donowitz en Ulmer gjin Dútsk sprekke, mar Raine en Donowitz binne wol wat [[Italjaansk]] machtich. Hammersmark, dy't sels omreden fan har status as filmstjer foar de premiêre útnûge is, beslút harren te yntrodusearjen as Italjaanske [[freonskip|freonen]] fan harres. Hoe't se mei har skotwûne rinne kin, wurdt oplost troch Raine, dy't har skonk yn it [[gips]] sette lit as hat se dy [[brutsen skonk|brutsen]] by it [[berchbeklimmen]] ("dat ommers alle Dútsers graach dogge"). Op 'e premiêre ynfiltrearje Raine, Donowitz en Ulmer ûnder begelieding fan in mankepoatsjende Hammersmark it selskip fan nazy-pommeranten mei [[tiidbom]]men oan harren skonken bûn. Landa lit Donowitz en Ulmer gewurde, mar freget Hammersmark oft er har ûnder fjouwer eagen te wurd kin. As se allinnich binne, docht er har de skoech út en hellet er de skoech foar 't ljocht dy't er yn it kafee oantroffen hat, dy't er har, as wie se [[Jiskepûster]], oanprebearje lit. It ding blykt har te passen as wied er foar har makke (wat ek sa is). Nei dat ûnnedige teäterstikje grypt Landa Hammersmark ûnferhoeds by de [[kiel]] en [[ferstikking|smoart]] er har oant se dea is. Dêrnei lit er Raine en de bûten wachtsjende Smithson Utivich, in oar lid fan 'e Basterds, oppakke. Ynstee dat er besiket om Hitler en de nazy-top te rêden, iepenet Landa ûnderhannelings oer syn eigen lot nei de oarloch. Hy lit Raine [[tillefoan]]ysk kontakt lizze mei syn superieur by it OSS, wêrnei't er dy generaal oanbiedt om 'e oanslach op Hitler-en-dy troch Donowitz en Ulmer trochgean te litten yn ruil foar [[brief fan frije trochtocht|frije trochtocht]] troch de Alliëarde linys, [[amnesty]] foar al syn [[oarlochsmisdie]]den, de Amerikaanske [[nasjonaliteit]] en in [[lângoed]] op it eilân [[Nantucket]] yn [[Massachusetts]]. De dea fan Hitler is de Alliëarden hiel wat wurdich, dat Landa kriget syn sin en set mei Raine en Utivich ôf rjochting it front yn [[Normanje]]. Yn 'e bioskoop glûpt Zoller ûnderwilens ta de filmseal út om him by Shosanna yn 'e projektorromte te jaan, mei as doel om [[seksuele omgong]] mei har te hawwen. Syn oanwêzigens hat hja ferlet fan as pinemûle, mar de [[sympaty]]k lykjende Zoller lit no syn wiere aard blike troch dúdlik te meitsjen dat er gjin nee fan har akseptearje sil. Shosanna beart dat se tajout en freget him de doar te [[skoattel|beskoatteljen]], mar se hellet út har [[hântaske]] in [[derringer]] foar 't ljocht en sjit him yn 'e rêch. Dom genôch kontrolearret se net oft er wol dea is, wat Zoller by steat stelt om sels in pistoal te lûken en Shosanna del te sjitten. Allebeide beswike se neitiid oan harren wûnen. Net folle letter krije de nazys yn 'e filmseal ynienen bylden fan Shosanna te sjen, dy't se sels yn ''Stolz der Nation'' ynfoege hat. Se seit har kjel wurden [[publyk]] oan dat se op it punt steane om fermoarde te wurden troch in Joadinne. Dêrop stekt Marcel efter it filmskerm in mânske bulte tige flambere [[nitraatfilm]] oan, mei as gefolch dat de filmseal al rillegau yn [[brân|ljochte lôge]] stiet. Op frijwol datselde stuit falle Donowitz en Ulmer de [[lôzje (skouboarch)|lôzje]] fan Hitler binnen, dy't se, yn 'e mande mei û.o. Goebbels, trochsingelje mei kûgels. De nazys yn 'e seal besykje fuort te kommen, mar de doarren fan 'e seal binne troch Marcel hermetysk ôfsletten. De nazys sitte as rotten yn 'e fâle en komme úteinlings allegearre om as de tiidbommen ôfgeane dy't Donowitz en Ulmer yn 'e seal efterlitten hawwe. Landa berikt de Alliëarde linys, dêr't er Raine en Utivich frijlit en himsels formeel oan harren oerjout. Raine jout lykwols neat om 'e oerienkomst dy't Landa mei syn oerhearrigen berikt hat, en nimt de tiid om earst in heakkekrús yn 'e foarholle fan 'e SS-er te kervjen. ==Rolferdieling== [[File:Brad Pitt 2019 by Glenn Francis.jpg|right|thumb|140px|[[Brad Pitt]].]] [[File:Christoph Waltz Viennale 2017 f (cropped).jpg|right|thumb|140px|[[Christoph Waltz]].]] [[File:Mélanie Laurent, 2016 (cropped).jpg|right|thumb|140px|[[Mélanie Laurent]].]] [[File:Flickr - nicogenin - 66ème Festival de Venise (Mostra) - Diane Kruger.jpg|right|thumb|140px|[[Diane Kruger]].]] [[File:MJK 68238 Daniel Brühl (Berlinale 2020).jpg|right|thumb|140px|[[Daniel Brühl]].]] [[File:Michael Fassbender by Gage Skidmore 2015.jpg|right|thumb|140px|[[Michael Fassbender]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[luitenant]] Aldo Raine | [[Brad Pitt]] |- | [[kolonel]] Hans Landa | [[Christoph Waltz]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="500px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Shosanna Dreyfus / Emmanuelle Mimieux | [[Mélanie Laurent]] |- | Bridget von Hammersmark | [[Diane Kruger]] |- | Fredrick Zoller | [[Daniel Brühl]] |- | luitenant Archie Hicox | [[Michael Fassbender]] |- | [[sersjant]] Donny Donowitz | [[Eli Roth]] |- | sersjant Hugo Stiglitz | [[Til Schweiger]] |- | [[Joseph Goebbels]] | [[Sylvester Groth]] |- | [[Adolf Hitler]] | [[Martin Wuttke]] |- | Francesca Mondino | [[Julie Dreyfus]] |- | [[majoar]] Dieter Hellström | [[August Diehl]] |- | sersjant Wilhelm | [[Alexander Fehling]] |- | Smithson Utivich | [[B.J. Novak]] |- | [[korporaal]] Wilhelm Wicki | [[Gedeon Burkhard]] |- | Marcel | [[Jacky Ido]] |- | [[soldaat]] Omar Ulmer | [[Omar Doom]] |- | soldaat Hirschberg | [[Samm Levine]] |- | Perrie LaPadite | [[Denis Ménochet]] |- | [[generaal]] Ed Fenech | [[Mike Myers]] <small>(cameo)</small> |- | sersjant Rachtmann | [[Richard Sammel]] |- | [[kafee]]-eigner Eric | [[Christian Berkel]] |- | [[servearster]] Mathilda | [[Anne-Sophie Franck]] |- | [[Winston Churchill]] | [[Rod Taylor]] <small>([[cameo]])</small> |- | soldaat Butz | [[Sönke Möhring]] |- | soldaat Andy Kagan | [[Paul Rust]] |- | soldaat Michael Zimmerman | [[Michael Bacall]] |- | soldaat Simon Sakowitz | [[Carlos Fidel]] |- | de "[[Mata Hari]]"-soldaat | [[Ken Duken]] |- | de "[[Edgar Wallace]]"-soldaat | [[Volker Zack Michalowski]] |- | Charlotte LaPadite | [[Léa Seydoux]] |- | Julie LaPadite | [[Tina Rodríguez]] |- | Suzanne LaPadite | [[Lena Friedrich]] |- | Babette | [[Jana Pallaske]] |- | generaal Schönherr | [[Rainer Bock]] |- | generaal Frank | [[Michael Scheel]] |- | Gaspar | [[Buddy Joe Hookere]] |- | Kliest | [[Christian Brückner]] |- | [[Emil Jannings]] | [[Hilmar Eichhorn]] |- | Jakob Dreyfus | [[Patrick Elias]] |- | Miriam Dreyfus | [[Eva Löbau]] |- | Bob Dreyfus | [[Salvadore Brandt]] |- | Amos Dreyfus | [[Jasper Linnewedel]] |- | [[OSS]]-generaal oan tillefoan | [[Harvey Keitel]] <small>([[stimakteur|stim]][[cameo]])</small> |- | ferteller | [[Samuel L. Jackson]] <small>(stimcameo)</small> |- | skalpearre [[nazy]] | [[Quentin Tarantino]] <small>(cameo)</small> |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Inglourious Basterds'' wie it geastesbern fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmmakker]] [[Quentin Tarantino]]. Dyselde spandearre mear as tsien jier oan it skriuwen fan it [[senario]] foar de film om't, sa't er it yn in [[fraachpetear]] neamde, "de [[bledside]]n him te dierber" waarden. Dêrmei bedoelde er dat it ferhaal fierstente lang waard om te ferfilmjen en dat it him oandearde om deryn te skrassen. It skript gie troch in stikmannich frij sterk útinoar rinnende ynkarnaasjes ear't it syn úteinlike foarm berikte. As [[filmprodusint|produsint]] wie [[Lawrence Bender]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] [[A Band Apart]], [[Studio Babelsberg]] en [[Visiona Romantica]]. ''Inglourious Basterds'' wie sadwaande in Amerikaansk-Dútske [[ko-produksje]]. Foar de film wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]70&nbsp;miljoen. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Robert Richardson (kameraregisseur)|Robert Richardson]], en de [[filmmuzyk]] waard troch Tarantino sels gearstald út besteande [[muzyk]]stikken. [[File:Quentin Tarantino by Gage Skidmore.jpg|left|thumb|160px|[[Regisseur]] [[Quentin Tarantino]].]] ===Casting=== Quentin Tarantino en [[akteur]] [[Brad Pitt]] woene al in skoft gearwurkje, en yn [[luitenant]] Aldo Raine fûn Tarantino einlings yn ien fan syn films in gaadlike rol foar Pitt, dy't daliks tasei doe't er frege waard. Foar de krúsjale rol fan [[SS]]-[[kolonel]] Hans Landa tocht Tarantino earst oan [[Leonardo DiCaprio]], mar hy besleat dat er ferlet hie fan in akteur dy't it [[Dútsk]] as [[memmetaal]] hie. Krekt doe't er begûn te freezjen dat de rol fan Landa ûnspylber wie, fûn er de akteur dy't er socht yn 'e persoan fan 'e [[Eastenryk|Eastenriker]] [[Christoph Waltz]]. Foar de rol fan Bridget von Hammersmark hie Tarantino filmstjer [[Nastassja Kinski]] yn gedachten, en hy reizge sels nei Dútslân ta om har te moetsjen, mar it slagge net om mei har in oerienkomst te berikken. Ynstee waard [[Diane Kruger]] doe [[cast]] as Hammersmark. Foar de rol fan Shosana Dreyfus hie Tarantino ferlet fan in [[Frânsk]]talige aktrise. Hy mette [[Mélanie Laurent]] trije kear ear't er foar har keas. [[Daniel Brühl]] waard Tarantino foar de rol fan Fredrick Zoller oanrikkemandearre troch filmmakker [[Tom Tykwer]], dy't dielen fan 'e [[dialooch]] yn it [[Dútsk]] [[fertaling|oersette]]. [[File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|right|thumb|250px|[[Studio Babelsberg]] yn [[Potsdam]], dêr't ''Inglourious Basterds'' foar it meastepart filme waard.]] De [[Ierlân|Iersk]]-Dútske akteur [[Michael Fassbender]] waard cast yn 'e rol fan luitenant Archie Hicox. Foar de rol fan Donny Donowitz hie Tarantino [[Adam Sandler]] op it each, mar dy wie net beskikber om't er him foar de opnameperioade al fêstlein hie foar ''[[Funny People]]''. [[Rod Taylor]], dy't effektyf mei [[pinsjoen]] wie en net mear aktearre, waard troch Tarantino bepraat om yn in koarte sêne yn ''Inglourious Basterds'' as [[Winston Churchill]] te ferskinen. [[Mike Myers]], bekend fan 'e [[satirysk]]e [[filmrige]] ''[[Austin Powers]]'', wie in [[fan (persoan)|fan]] fan 'e films fan Tarantino en angelfiske sels nei in roltsje; hy hat yn 'e film in cameo as [[generaal]] Fenech. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Inglourious Basterds'' setten op [[13&nbsp;oktober]] [[2008]] útein. ''Inglourious Basterds'' wie in meartalige film, wêryn't likefolle [[Dútsk]] en [[Frânsk]] sprutsen wurdt as [[Ingelsk]] (en ek in bytsje [[Italjaansk]]), wat de opnamen der net ienfâldiger op makken troch it bestean fan in [[taalkleau]] mei de regisseur. De measte [[sêne]]s waarden opnommen yn it [[studiokompleks]] fan [[Studio Babelsberg]] yn [[Potsdam]]. Der waard ek op lokaasje filme, benammen yn [[Parys]] en yn [[Bad Schandau]], in [[kueroarde]] yn Dútslân, deunby de [[Tsjechje|Tsjechyske]] [[grins (line)|grins]]. Neffens akteur [[Eli Roth]] ferbaarnden hy, syn [[kollega]]-akteurs en de [[filmcrew]] hast libben by de opname fan 'e [[brân]] yn 'e bioskoop. Der wie yn 't foar berekkene dat it [[fjoer]] in [[temperatuer]] fan 400&nbsp;[[°C]] berikke soe, mar it bliek in temperatuer fan 1.200&nbsp;°C te berikken. It grutte [[heakkekrús]] dat yn dy sêne delploft, hie eins hingjen bliuwe moatten, mei't it mei [[stiel]]ene keabels fêstset wie, mar troch de ûnferwachte [[hjittens]] fan it fjoer, waard it stiel sêft en briek it. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Inglourious Basterds'' waard yn 'e [[Feriene Steaten]] fersoarge troch [[The Weinstein Company]] fan filmprodusinten [[Harvey Weinstein|Harvey]] en [[Bob Weinstein]], en om utens troch [[Universal Pictures]]. De film waard foar it earst fertoand op [[20&nbsp;maaie]] [[2009]] as ûnderdiel fan it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]], dêr't er meitong om 'e [[Gouden Palm]]. Fan it [[publyk]] krige de film dêre in [[steande ovaasje]] fan acht [[minuten]]. [[Regisseur]] [[Quentin Tarantino]] sei dat er de film nei dat [[filmfestival]] op 'e nij [[filmmontaazje|montearje]] soe, mei't de ferzje dy't yn [[Cannes]] te sjen wie halje-trawalje yninoar flânze wie om op 'e tiid klear te wêzen. [[File:RothLaurentBenderIBAug09.jpg|left|thumb|250px|F.l.n.rj. [[akteur]]s [[Eli Roth]] en [[Mélanie Laurent]] en [[filmprodusint]] [[Lawrence Bender]] by de [[premiêre]] fan ''Inglourious Basterds'' yn [[augustus]] [[2009]].]] ''Inglourious Basterds'' kaam op [[19&nbsp;augustus]] [[2009]] yn [[Frankryk]] en it [[Feriene Keninkryk]] yn 'e [[bioskopen]], yn [[Dútslân]] op [[20&nbsp;augustus]] en yn 'e Feriene Steaten op [[21&nbsp;augustus]]. It byhearrende [[soundtrack]]album ferskynde op [[18&nbsp;augustus]] by [[platemaatskippij]]en [[Maverik Records]] en [[Warner Bros. Records]]. ''Inglourious Basterds'' waard op [[15&nbsp;desimber]] [[2009]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Inglourious Basterds'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. Sa joech [[Roger Ebert]] fan 'e ''[[Chicago Sun-Times]]'' de film 4 fan 4 [[stjer (figuer)|stjerren]]. Hy omskreau ''Inglourious Basterds'' as "in grutte, moedige, riskante [[oarlochsfilm]] dy't guon [[yrritaasje|yrritearje]] sil, oaren kjel meitsje en op 'e nij demonstrearje dat [Tarantino] echt is wat er liket te wêzen: in [[regisseur]] fan [[Don Quichot]]-eftige útskroevenens." De foaroansteande [[ynternet]]filmkritikus [[James Berardinelli]] parte de film ek 4 fan 4 stjerren ta. Neffens him wie ''Inglourious Basterds'' de bêste film dy't Tarantino makke hie sûnt ''[[Pulp Fiction]]'' ([[1994]]) en wie it "in ferrekt fermaaklik ritsje". Oare resinsinten dy't de film tige by tige priizgen, wiene û.o. [[Richard Roeper]] yn syn [[bloch]], [[Mick LaSalle]] fan 'e ''[[San Francisco Chronicle]]'', [[Owen Gleiberman]] fan ''[[Entertainment Weekly]]'', Frank Scheck fan ''[[The Hollywood Reporter]]'' en Claudia Puig fan ''[[USA Today]]''. Yn it [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' hie Anne Thompson ek lof foar de film, mar hja fûn it gjin masterwurk. Se skreau: "[It] is hiel leuk om te sjen, mar de film is net alhiel meislepend. […] Je springe net yn 'e wrâld fan 'e film yn 'e dielnimmende sin; je besjogge it fan in distânsje, mei wurdearring foar de ferwizings en de masterlike toanielskikking." [[File:Bad schandau.jpg|right|thumb|180px|[[Bad Schandau]], in [[Dútslân|Dútske]] [[kueroarde]] by de [[Tsjechje|Tsjechyske]] [[grins (line)|grins]], tsjinne as filmlokaasje foar ''Inglourious Basterds''.]] De liedende [[Frankryk|Frânske]] [[krante]] ''[[Le Monde]]'' liet ''Inglourious Basterds'' lykwols ôfrinne mei de wurden "Tarantino ferdwaalt yn in [[fiktive]] [[Twadde Wrâldoarloch]]". De Joadske filmkritikus Daniel Mendelsohn fan ''[[Newsweek]]'' fûn de portrettearring fan [[Joaden|Joadsk]]-[[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soldaten]] dy't de [[oarlochsmisdieden]] neibeare dêr't de [[nazy]]s de Jeropeeske Joaden oan ûnderwurpen steurend. Hy stelde dat Tarantino dêrmei "Joaden yn nazys feroaret". In oare Joadske resinsint, Liel Liebowitz fan ''[[Tablet (tydskrift)|Tablet]]'', hie [[krityk]] op 'e [[noarmen en wearden|morele]] djipgong fan 'e hiele film. Neffens him tsjinne ''Inglourious Basterds'' as "alternatyf foar de wurklikheid, in [[magy]]ske […] wrâld dêr't we net hoege yn te sitten oer de kompleksiteiten fan moraliteit, dêr't [[geweld]] alles oplost en dêr't it [[Trêde Ryk]] altyd in [[nitraatfilm]] en in [[lúsjefers]] ferwidere is fan in [[cartoon]]eske nederlaach." Noch minder oer de film te sprekken wie [[Peter Bradshaw]] fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] krante ''[[The Guardian]]''. Hy skreau dat er troffen wie troch it besef "hoe alderferskuorrendste ôfgryslik en troch- en trochteloarstellend it is". David Denby fan ''[[The New Yorker]]'' hie lof foar de [[aktearprestaasje]] fan [[Christoph Waltz]], mar hy fûn de film as gehiel "te ûnnoazel om fan te genietsjen, sels as in grap […]. Tarantino is immen wurden om jin foar te skamjen: syn firtuositeit as makker fan bylden is oerweldige troch syn sinleazens as ''idiot de la cinémathèque''." [[Sjoernalist]] [[Christopher Hitchens]] walge fan ''Inglourious Basterds''; hy ferliek de sjochûnderfining mei "yn it [[tsjuster]] te sitten en in grutte pôt mei lauwe pis hiel stadich oer jins holle útgetten te krijen." Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Inglourious Basterds'' in heech goedkarringspersintaazje fan 89%, basearre op 332 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "As in klassike [[sjenre]]fermingde achtbaanrit fan [[Quentin Tarantino|Tarantino]] is ''Inglourious Basterds'' [[geweld]]diedich, ûnbedimme en hiel [[fermaak]]lik." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Inglourious Basterds'' in goedkarringspersintaazje fan 69%, basearre op 36 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Inglourious Basterds'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]120,5&nbsp;miljoen op, en yn alle oare [[lannen en territoaria]] $200,9&nbsp;miljoen. Wrâldwiid kaam de [[opbringst (jild)|opbringst]] dêrmei út op $321,4&nbsp;miljoen. Ofset tsjin it [[budget]] fan $70&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $251,4&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. ''Inglourious Basterds'' wie dêrmei de meast opbringende film fan [[Quentin Tarantino]] oant er datoangeande ynhelle waard troch ''[[Django Unchained]]'' yn [[2012]] en ''[[Once Upon a Time in Hollywood]]'' yn [[2019]]. Mei de [[ferkeap]] fan [[dvd's]] en [[blu-ray]]s yn 'e Feriene Steaten hie ''Inglourious Basterds'' al op [[20&nbsp;desimber]] [[2009]] nochris $28,5&nbsp;miljoen yn 't laadsje brocht. [[File:Inglorious_Basterds_Cannes.jpg|left|thumb|350px|De [[cast]] en [[filmcrew|crew]] fan ''Inglourious Basterds'' (mei oanhing) op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]], yn [[2009]].]] ===Prizen=== Yn [[2010]] waard ''Inglourious Basterds'' by de [[Oscar]]s nominearre foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 8 [[kategory]]en, wêrûnder [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[regisseur]], bêste orizjinele [[senario]], bêste [[kamerarezjy]], bêste [[filmmontaazje]], bêste [[lûdsmontaazje]] en bêste [[lûdsmixing]]. De film wûn de Oscar foar bêste [[byrol]] fan in akteur ([[Christoph Waltz]] as kolonel Landa). By de [[Golden Globe]]s waard ''Inglourious Basterds'' nominearre yn 4 kategoryen, wêrûnder [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste dramafilm]], bêste regisseur en bêste senario. De film wûn de Golden Globe foar bêste byrol fan in akteur (Waltz). ''Inglourious Basterds'' waard fierders nominearre foar 3 [[Screen Actors Guild Award]]s, wêrûnder de priis foar bêste byrol fan in aktrise ([[Diane Kruger]] as Bridget von Hammersmark). De film wûn de Screen Actors Guild Awards foar bêste [[cast]] en bêste byrol fan in akteur (Waltz). ''Inglourious Basterds'' waard ek nominearre foar de [[Grammy Award]] foar bêste kompilaasje[[soundtrack]]album foar fisuele media. By de [[BAFTA's]], de wichtichste [[Feriene Keninkryk|Britske]] filmprizen, waard ''Inglourious Basterds'' nominearre yn 6 kategoryen, wêrûnder bêste regisseur, bêste orizjinele senario, bêste kamerarezjy, bêste filmmontaazje en bêste [[produksje-ûntwerp]]. De film wûn de BAFTA foar bêste byrol fan in akteur (Waltz). Om utens wie ''Inglourious Basterds'' ek nominearre foar de [[Gouden Palm]] fan it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]]. Waltz wûn yn [[Cannes]] de priis foar bêste akteur. ''Inglourious Basterds'' wûn ek de [[David di Donatello]], de wichtichste [[Itaalje|Italjaanske]] filmpriis, yn 'e kategory bêste bûtenlânske film. By de [[Saturn Award]]s waard ''Inglourious Basterds'' nominearre foar prizen yn 7 kategoryen, wêrûnder bêste regisseur, bêste aktrise ([[Mélanie Laurent]]), bêste byrol fan in akteur (Christoph Waltz), bêste byrol fan in aktrise (Diane Kruger), bêste senario en bêste [[kostúm]]ûntwerp. De film wûn de Saturn Award foar bêste [[aksjefilm|aksje]]-, [[aventoerefilm|aventoere]]- of [[skrillerfilm]]. By de [[Satellite Award]]s waard ''Inglourious Basterds'' nominearre foar twa prizen, wêrûnder bêste kamerarezjy. Christoph Waltz wûn de Satellite Award foar bêste byrol fan in akteur. Hy wûn ek de priis foar bêste akteur op it [[Filmfestival fan Hollywood]] en de [[Empire Award]] foar bêste akteur, en waard nominearre foar de [[MTV Movie Award]] foar bêste [[antagonist|filmsmjunt]]. ''Inglourious Basterds'' wûn fierders noch de [[People's Choice Award]] foar bêste [[ûnôfhinklike film]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://web.archive.org/web/20091213043412/http://inglouriousbasterds-movie.com/ Offisjele webside fan ''Inglourious Basterds''] * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0361748/ Ynformaasje oer ''Inglourious Basterds'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Inglourious_Basterds ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Inglourious Basterds}} }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} [[Kategory:Amerikaanske oarlochsfilm]] [[Kategory:Amerikaanske fantasyfilm]] [[Kategory:Amerikaanske satiryske film]] [[Kategory:Dútske oarlochsfilm]] [[Kategory:Dútske fantasyfilm]] [[Kategory:Dútske satiryske film]] [[Kategory:Alternate history-film]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Dútsktalige film]] [[Kategory:Frânsktalige film]] [[Kategory:Film fan A Band Apart]] [[Kategory:Film fan Studio Babelsberg]] [[Kategory:Film fan The Weinstein Company]] [[Kategory:Film fan Universal Pictures]] [[Kategory:Film fan Quentin Tarantino]] [[Kategory:Film út 2009]] [[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa en Afrika]] [[Kategory:Film oer it Frânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Film oer de SS]] [[Kategory:Film oer de Wehrmacht]] [[Kategory:Film oer it Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Film oer it OSS]] [[Kategory:Film oer antysemitisme]] [[Kategory:Film oer rasisme]] [[Kategory:Film oer de Holokaust]] [[Kategory:Film oer marteling]] [[Kategory:Film oer moard]] [[Kategory:Film oer in oanslach]] [[Kategory:Film oer in gearspanning]] [[Kategory:Film oer in oarlochsmisdie]] [[Kategory:Film oer in bioskoop]] [[Kategory:Film oer wraak]] [[Kategory:Film oer propaganda]] [[Kategory:Film oer in bekend persoan]] [[Kategory:Werjefte fan Adolf Hitler yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Joseph Goebbels yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Winston Churchill yn keunst en kultuer]] bo0mtrac4ft3qm76rns1abv8xbrfn01 0 182655 1229648 1194382 2026-05-08T22:44:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1229648 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = Suite Française film logo.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Suite_Francaise_poster.jpg |Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''Suite Française'' | regisseur = [[Saul Dibb]] | produsint = [[Romain Bramons]]<br>[[Andrea Cromwell]]<br>[[Michael Kuhn]]<br>[[Xavier Marchand]] | útfierend produsint = [[Len Blavatnik]]<br>[[Christine Langan]]<br>[[Charles Layton (produsint)|Charles Layton]]<br>[[Bob Weinstein]]<br>[[Harvey Weinstein]] | senario = [[Saul Dibb]]<br>[[Matt Charman]] | basearre op = [[Suite française (roman)|de roman]] fan [[Irène Némirovsky]] | kamerarezjy = [[Eduard Grau]] | muzyk = [[Rael Jones]] | filmstudio = [[Groupe TF1|TF1 Films Productions]]<br>[[Entertainment One]]<br>[[BBC Film]]<br>[[The Weinstein Company]]<br> [[Qwerty Films]] | distribúsje = [[Entertainment One]] <small>(Fer. Ken.)</small><br>[[UGC Distribution]] <small>(Frankryk)</small><br>[[Kinepolis Film Distribution]] <small>(Belgje)</small><br>[[The Weinstein Company]] <small>(Fer. St.)</small> | haadrollen = [[Michelle Williams]]<br> [[Matthias Schoenaerts]] | voice-over = [[Michelle Williams]] | byrollen = [[Kristin Scott Thomas]]<br> [[Sam Riley]]<br> [[Ruth Wilson]]<br> [[Tom Schilling]]<br> [[Margot Robbie]]<br>[[Lambert Wilson]] | lân/lannen = [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]]<br>[[File:Flag of France.svg|border|20px]] [[Frankryk]] <br>[[File:Flag of Belgium (civil).svg|border|20px]] [[Belgje]] <br>[[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[12&nbsp;maart]] [[2015]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] | sjenre = [[romantyske film|romantyske]] [[histoaryske film|histoaryske]] <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[oarlochsfilm]] | taal = [[Ingelsk]], [[Frânsk]], [[Dútsk]] | spyltiid = 107 minuten | budget = $20&nbsp;miljoen | opbringst = $9,3&nbsp;miljoen | prizen = | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''Suite Française''''' is in [[Feriene Keninkryk|Britsk]]-[[Frankryk|Frânsk]]-[[Belgje|Belgysk]]-[[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[romantyske film|romantyske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[oarlochsfilm]] út [[2015]] ûnder [[rezjy]] fan [[Saul Dibb]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Michelle Williams]] en [[Matthias Schoenaerts]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "Frânske Suite"; in [[suite (muzykstik)|suite]] is in type komposysje fan [[klassike muzyk]]. Yn it [[Ingelsk]] klinkt de titel as ''Sweet Française'', dat "leave Fransêze" betsjutte soe. De [[film]] is basearre op 'e [[Suite française (roman)|roman mei deselde namme]] fan [[Irène Némirovsky]]. It [[plot|ferhaal]] giet oer in jonge Frânske [[frou]], dy't ûnder de [[besetting fan Frankryk yn de Twadde Wrâldkriich|besetting fan Frankryk]] oan it begjin fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] [[fereale]] rekket op 'e [[Nazy-Dútslân|Dútske]] [[ofsier]] dy't by har en har [[skoanmem]] [[ynkertiering|ynkertiere]] is. Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Suite Frânçaise'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. Yn 'e [[bioskopen]] flopte de film lykwols en kaam er [[ferlies (ûndernimming)|net út 'e kosten]]. ==Plot== Yn [[1940]] giet it libben op it [[Frankryk|Frânske]] [[plattelân]] yn it doarp Bussy gewoan troch wylst fierder nei it noarden ta de [[Dútske ynfal yn Frankryk (1940)|Dútske ynfal]] yn folle gong is. It iennichste dat de doarpsbewenners dêr yn 't earstoan fan merke is de ôfwêzigens fan 'e jongemannen, dy't allegearre oproppen binne foar it [[Frânske Leger]]. Sa ek Gaston, de [[oarehelte|man]] fan Lucile Angellier, in [[rykdom|rike]] jonge frou út 'e [[maatskiplike klasse|klasse]] fan grutgrûnbesitters. Hja is dêrtroch yn 'e [[filla]] fan 'e Angelliers efterbleaun mei har bazige [[skoanmem]], frou Angellier, en de âldere [[húshâldster]] Marthe en de man. Frou Angellier mei har [[skoandochter]] net lije en fynt it net nedich om dat feit ûnder stuollen of banken te stekken, dat de sfear yn 'e hûs is net oangenaam. De fysike gefolgen fan 'e oarloch wurde pas merkber foar de ynwenners fan Bussy as de earste [[flechtling]]en út [[Parys]] it doarp berikke. Op in [[snein]]te[[middei (deidiel)|middei]] giet Lucile mei har skoanmem by de [[pachtsjen|pachters]] lâns om 'e pacht te ynjen, in putsje dêr't se in grouwéligen hekel oan hat. Guon pachters, lykas de [[famylje (besibskip)|famylje]] Joseph, kinne it jild suver net opbringe, mar frou Angellier is ûnferbidlik, en telt wat der ûntbrekt op by de pacht fan 'e folgjende [[moanne (tiid)|moanne]]. Op 'e weromweis komt de [[auto]] fan frou Angellier fêst te sitten yn in [[file (ferkear)|ferkearsopstopping]] feroarsake troch in wol suver einleaze stream flechtlingen út it noarden. Wannear't in pear Dútske [[Junkers Ju 87|Junkers Ju 87 "Stuka"]]-[[dûkbommesmiter (film út 2015)|dûkbommesmiter]]s in [[bombardemint|loftoanfal]] op 'e warleaze staasje útfiere, ûntkomme Lucile en har skoanmem mar nauwerneed oan 'e [[dea]] troch yn 'e [[gers|langgerzige]] [[greide]] njonken de [[wei]] beskûl te sykjen. Lucile rêdt dêrby it libben fan Anna, in jong [[famke]] dat mei har [[mem]] Leah Parys ûntflechte is. By in letter besyk oan it doarp kriget Lucile in mâle blik tawurpen fan 'e jonge Celine Joseph. It docht bliken dat har skoanmem, sûnder har dêr wat oer te fertellen, de famylje Joseph nei de [[skuorre]] fan harren [[pleats|pachtpleats]] [[ferhuze]] hat, wylst se de [[huzinge]] foar de dûbele priis [[hier (jild)|ferhiert]] oan Leah en Anna. Nei de [[Wapenstilstân fan 22 juny 1940|Frânske kapitulaasje]] komt Bussy yn [[besetting fan Frankryk yn de Twadde Wrâldkriich|beset gebiet]] te lizzen. It nijs berikt de Angelliers dat Gaston yn in Dútsk [[kriichsfinzene]]kamp sit en foarearst net wer thús komme sil. In Dútsk [[regimint]] wurdt yn it doarp legere en de [[soldaten]] wurde op slach [[ynkertiering|ynkertiere]] by de ynwenners. De Angelliers krije op dy manear [[earste luitenant]] Bruno von Falk oer de flier, in [[aristokrasy|aristokratyske]] [[ofsier]] mei [[etikette|goede manearen]], dy't it syn gastfrouwen sa maklik mooglik besiket te meitsjen yn in ûnnoflike sitewaasje. Lucile besiket him te negearjen, mar rekket bekoare troch syn freonlik en kalm [[hâlden en dragen]]. Hy blykt in [[komponist]] te wêzen, en se foarmje in bân troch syn [[piano]]muzyk, mei't Lucile ek pianospilet. {{Plotbedjer film}} Underwilens is in oare Dútske luitenant, de [[sadisme|sadistyske]] Kurt Bonnet, ynkertiere yn it pleatslik ''[[château]]'', by de [[boarchgreve]] fan Montmort, dy't ek de [[boargemaster]] fan Bussy is. De [[waanwizens|waanwize]] boarchgrevinne fynt soks in [[mislediging]] foar minsken fan harren [[maatskiplike klasse|stân]] en stiet der by har man op oan om der wat oan te dwaan. Dat de boarchgreve set mei in kistke djoere [[sigaar|sigaren]] nei de [[majoar]] ta, de Dútske befelfierend ofsier yn Bussy, en bepraat dyselde om it ''château'' te frijwarjen fan ynkertiering. Fan gefolgen moat Bonnet ferkasse nei de [[húshâlding]] fan in pachter fan 'e boarchgreve: de [[earmoede|earme]] [[boer]] Benoît Labarie en dy syn [[skientme|tsjeppe]] jonge frou Madeleine. Benoît is ôfkard foar it leger om't er jierren lyn by in [[motorfyts|motorûngemak]] syn [[skonk]] raar [[brutsen bonke|brutsen]] hat en dêrtroch no noch altyd [[mankheid|oer de side giet]]. Bonnet begjint fuortendaliks de boer te [[narjen]] mei syn [[lichaamlike beheining]] troch [[ûnfatsoen]]like fragen te stellen dy't Labarie wol beäntwurdzje moat omreden fan 'e [[macht]] dy't Bonnet as lid fan it besettingsleger oer him hat. Tagelyk beslút Bonnet dat er Madeleine hawwe wol en begjint er har lestich te fallen. Hy hat gjin idee hoe gefaarlik oft er libbet, want Benoît hat dan wol syn [[jachtgewear]] ynlevere doe't de Dútsers dat daliks nei harren oankomst yn Bussy feroarderen, mar hy hie twa jachtgewearen, wêrûnder ien dêr't er nea in [[fergunning]] foar oanfrege hie, sadat de Dútsers neat ôfwitte fan it bestean fan it [[fjoerwapen|wapen]]. As Bonnet mei in oare Dútske ofsier te [[swimmen]] giet yn in [[poel]], leit Benoît mei syn gewear tusken de [[reid]]en en hâldt harren letterlik yn it fizier. As it derop oankomt, doar er it lykwols net oan om te [[sjitten]], fanwegen alle swierrichheden dy't dat net inkeld foar him mar ek foar Madeleine en harren [[bern (persoan)|bern]] opsmite soe. Lucile en Bruno groeie stadichoan fierder nei-inoar ta, eat dat troch de oare doarpsbewenners net ûnopmurken bliuwt. Lucile har skoanmem hat der frijwat [[argewaasje]] fan en feecht har der ferskate kearen de mantel om út, mar it minske kin net de hiele dei efter Lucile oanrinne om te sjen wat se docht. As Benoît Labarie derfan heart, is er lykwols [[bliid]]. Hy freget Lucile om Bruno te bepraten wat oan Bonnet te dwaan. Bruno seit dat er dwaan sil wat er kin, mar hy en Bonnet binne fan gelikense [[militêre rang|rang]], dat hy kin de man neat opdrage, en krekt as wannear't in [[âlder]] of [[ûnderwizer]] him mei [[narjen]] op 'e [[skoalle]] bemuoit, kin it der ek wolris minder fan wurde. Syn yngripen hat yndie net it winske resultaat: Bonnet set de hakken yn it sân en is skandalisearre dat in Dútsk ofsier it opnimt foar in minderweardich ras as de Frânsen. Hy risselwearret om in formele klacht oer Bruno yn te tsjinjen. As se in kear in eintsje ôfsnijt troch de pleatslike [[bosk]], trappearret Lucile in pearke dat dêr efter in beam [[seksuele omgong]] hat. It binne Celine Joseph en in Dútske soldaat. Se ferriedt har oanwêzigens troch op in tûke stean te gean dy't mei in lûde krak brekt. Wannear't Lucile fuortrint, komt Celine har efternei, mei't se benaud is dat Lucile har yn it doarp bekendmeitsje sil as [[moffehoer]]. Lucile hat, fanwegen har eigen [[gefoelens]] foar Bruno, eins hielendal (noch) gjin oardiel oer wat Celine docht en wa't se mei omslacht. Mar Celine is [[eangstme|benaud]] en byt raar fan har ôf. Se seit dat Lucile earst mar ris nei harsels sjen moat, want har man Gaston hat al jierren in [[oerhoer|oerhuorrige relaasje]] dêr't sels in [[dochter]] út [[berne]] is, en it hiele doarp wit dat útsein Lucile. As se dat befêstige kriget, is Lucile raar gesteld. Se is djip kwetst troch wat se sjocht as it [[ferrie]] fan har man, mar se is [[razernij|poerrazen]] dat frou Angellier en de oare doarpsbewenners it al dy tiid foar har geheim holden hawwe. It [[houlik]], dat eins troch har [[heit]] foar har beävensearre wie doe't him troch de [[dokter]]s oansein wie dat er net lang mear te libjen hie, is dus dochs net sa perfekt as Lucile miende. Se begjint te beseffen dat se eins mear [[leafde|hold fan]] it byld dat se fan Gaston hie as fan 'e man sels. Frou Michaud, in goede bekende fan frou Angellier, dy't foar de Dútske ynfal halje-trawalje nei Súd-Frankryk flechte wie, komt werom yn Bussy. Hja hat in list mei persoanlike besittings dy't yn 'e [[panyk]] fan har flecht thús efterlitten binne, mar har filla is no yn gebrûk as in soartemint [[kazerne]] foar Dútske soldaten. Dêrom freget se Lucile, dy't ommers sa goed kin mei de Dútske luitenant dy't by de Angelliers ynkertiere is, oft sy ek mei "har" luitenant nei de filla fan 'e Michauds kin om it spul op te heljen. Lucile fielt har frijwat [[ferlegenheid|oplitten]], mar se docht wat har frege wurdt en set mei Bruno nei de filla ta. Dêr blykt dat de soldaten de boel yn 'e hûs suver ôfbrutsen hawwe. Bruno flokt en skelt harren út en makket dêrmei fluch regaad. Lucile keart werom mei in [[kroade|kroadfol]] besittings fan 'e Michauds dy't min ofte mear ûnskeind bleaun binne. Dêrfoar moat se lykwols mei Bruno troch it doarp rinne, sadat alle doarpelingen sjogge dat Bruno har in geunst ferlient en wol betinke kinne (miene se) wat sy dêrfoar weromdocht. Sa komt Lucile iepentlik bekend te stean as moffehoer en hellet se har de fijannigens fan har doarpsgenoaten op 'e hals. Te neare [[nacht]] trappearret de boarchgrevinne fan Montmort har pachter Benoît Labarie by it [[dieverij|stellen]] fan in pear fan 'e [[hin]]nen fan it ''château''. Dêr hat er ferlet fan om syn wiif en [[bern (persoan)|bern]] itende te hâlden no't oeral krapte oan is. De moeting rint út op in [[haat]]like konfrontaasje, wêrby't Labarie de boarchgrevinne warskôget dat se mar better hoopje kin dat de Dútsers de oarloch winne, want as Frankryk wer frijkomt, sille de minsken mei [[kollaborateur]]s lykas har ôfweve. De [[ûntsteltenis|ûntstelde]] en [[poerrazen]]e boarchgrevinne giet nei har man en fertelt him dat Benoît harren hinnen stelt. Har man seit dat er dêr dan wol in reden foar hawwe sil en dat se it mar gewurde litte moatte. De boarchgrevinne seit dat Benoît in yllegaal jachtgewear by him hie, mar har man seit dat it heale [[departeminten fan Frankryk|departemint]] sokke wapens ferburgen hâldt, hysels ynbegrepen. Dêrop [[ligen|liicht]] de boarchgrevinne dat Benoît syn wapen op har rjochte hat en drige hat har dea te sjitten. As er dat heart, set de boarchgreve nei de Dútske majoar ta om in boekje oer Benoît iepen te dwaan. In Dútske [[patrûlje]] giet nei de pleats fan 'e Labaries om Benoît te [[arrestearjen]], mar hy sjocht harren oankommen en giet om syn jachtgewear, dat er ferstoppe hat yn 'e [[golle]], ûnder it [[hea]]. Dêr leit it lykwols net mear, om't luitenant Bonnet it fûn hat en him dêr opwachtet. Bonnet hâldt Labarie ûnder skot mei syn [[pistoal]] en de boer belies, mar dan oerspilet Bonnet syn hân troch te sizzen dat hy wol om Madeleine tinke sil wylst Benoît yn in Dútske [[konsintraasjekamp]] suchtet. Dêrop falt Benoît him oan en de beide mannen wrakselje om it pistoal. Dat giet ôf en de [[kûgel]] deadet Bonnet. Ear't de Dútske patrûlje him oppakke kin, ûntsnapt Benoît nei de bosk ta. No't in Dútsk ofsier deadien is, begjinne de Dútsers yn Bussy in syktocht nei de dieder dêr't alle soldaten foar ynset wurde. De spile freonlikheid ferdwynt en by [[hûssiking]]s wurdt alles oer de kop helle en rjochtsje de soldaten moedwillich fernielings oan. Op 'e pachtpleats fan 'e famylje Joseph ûntdekke de Dútsers dat Leah, de flechtlinge út Parys, falske papierren hat en dat se eins in [[Joaden|Joadinne]] is. Hja wurdt oppakt en slim [[tramtearre]] om te fertellen wêr't har dochterke Anna is, mar se hâldt har stil. Nei't de Dútsers ôfset binne, komt Anna werom, dy't yn 'e bosk oan it [[boartsjen]] wie. Celine Joseph, de 'moffehoer', stiet dan foar in [[dilemma]]. Se hatet Leah en har dochter om't dy de wente fan 'e Josephs yn 'e huzinge fan 'e pleats oernommen hawwe en se [[leafde|hâldt fan]] 'e Dútske soldaat dêr't se mei omslacht. Mar by de hûssiking hat se it wiere gesicht fan 'e besetter sjoen. Wol se in jong famke oan sokke lju oerleverje? De majoar jout de doarpsbewenners it [[ultimatum]] dat Benoît binnen 48&nbsp;oeren fûn of oanjûn wurde moat of himsels oanjaan moat, oars folgje der [[represaille]]s. It docht bliken dat it regel is dat yn sa'n gefal fiif [[boarger]]s [[stânrjochtlik eksekutearre]] wurde moatte, mar de majoar hat de hân oer it hert strutsen, sa seit er, en hat besletten dat mar ien persoan fusillearre wurde sil. En dat is de boargemaster, dy't ommers ferantwurdlik is foar it dwaan en litten fan syn mienskip. Sa wurdt de boarchgreve fan Montmort oppakt en fêstset yn ôfwachting fan 'e útkomst fan 'e syktocht. Underwilens komt Madeleine by Lucile om har om help te freegjen foar Benoît, dy't beskûl fûn hat yn in [[jachthutte]] yn 'e bosk. Lucile seit dat se har net helpe kin en Madeleine jout har yn [[wanhoop]] ôf. Nei't se fuort is, nimt Lucile yn ôfwêzigens fan har skoanmem [[klean]] fan har man Gaston mei en set by [[tsjuster]] nei de bosk ta, dêr't de Dútsers in klopjacht hâlde. Mei har bekendheid mei it terrein slagget it har de Dútsers te ûntrinnen en de jachthutte berikken. Se jout Benoît de klean fan har man om foar syn eigen ûnder it [[bloed]] sittende dracht te ferwikseljen en smokkelet him nei de filla fan 'e Angelliers ta, dêr't se him ferstoppet yn in romme ynboude [[kleankast]]. Wannear't har skoanmem letter thúskomt, fertelt Lucile wat se dien hat. Frou Angellier is net bliid mei it nijs. Lucile is bang dat se Benoît it gat fan 'e doar wize sil, mar ynstee liedt se Benoît nei in sekuerder skûlplak ta, dat har [[pake]] yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]] boud hat foar as de need oan 'e man komme soe. Dêr fine de Dútsers him net as se de filla fan 'e Angelliers trochsykje. As de 48 oeren om binne sûnder dat Benoît Labarie boppe wetter kommen is, wurdt de boarchgreve fan Montmort nei it [[plein|doarpsplein]] brocht. Foartiid kriget de boarchgrevinne koart de tiid om [[ôfskie]] fan har man te nimmen. Sy is no ien en al [[berou]], mei't se goed foar it ferstân hat dat sysels it keatling fan foarfallen yn beweging set hat dat ta dit momint laat hat. De majoar draacht de lieding oer de eksekúsje oer oan Bruno. Dy is der hast mislik fan, mar folget it befel op. De boarchgreve komt foar it [[fjoerpeloton]] en Bruno jout him neitiid it (ûnnedige mar gebrûklike) [[genedeskot]]. Suver fuort neitiid krije de Dútsers befel om earnewêr oars hinne, dat se risselwearje om Bussy te ferlitten. De Angelliers en Benoît beriede har ûnderwilens oer hoe no fierder. Benoît seit dat er kontakten yn Parys hat en dat er fan doel is te besykjen om dêrhinne, om him by de [[Frânsk ferset yn de Twadde Wrâldoarloch|Frânske ûndergrûnse]] te jaan. Frou Angellier faget dat idee fan tafel, mei't in mankepoatsjende man dy't socht wurdt Parys nea helje sil. Dan slacht Lucile foar om Benoît dêr yn 'e auto hinne te smokkeljen. Dêrfoar is hja in reispas fan 'e Dútsers nedich. Se giet dêrfoar nei Bruno, dy't wol trochhat dat der wat oan 'e hân is, mar sa oermanne is troch [[skuldgefoel]]ens oer de eksekúsje dat er docht wat Lucile fan him freget en in reispas foar har beävensearret. Syn [[ordonnâns]] fermoedet lykwols dat Lucile Benoît ferberget en docht in bryfke by de reispas yn mei de ynstruksje oan 'e Dútske soldaten by de [[kontrôlepost]] om har auto yngeand te trochsykjen. Lucile nimt ôfskie fan frou Angellier. It wurdt mei gjin wurd sein, mar it is foar allebeide folslein dúdlik dat Lucile net weromkomme sil. Mei Benoît ferburgen yn 'e [[kofferbak]] set se ôf. Frou Angellier giet wer yn 'e hûs en set nei de [[souder]] ta, dêr't, sa blykt no, it jonge Joadske famke Anna [[ûnderdûker|ûnderdûkt]] sit. Underwilens fertelt de ordonnâns oan Bruno wat er dien hat. Dêrop set Bruno Lucile op 'e motor efternei. As Lucile by de kontrôlepost arrivearret, langet se sûnder euvelmoed de reispas oer oan 'e tsjinstdwaande Dútske soldaat. Dy makket it [[kefert]] fan 'e pas iepen en fynt it bryfke fan 'e ordonnâns. Dêrop wurdt de soldaat ûnfreonlik, rjochtet syn gewear op Lucile en befellet har út te stappen en de [[portier (auto)|doarren]] en kofferbak fan har auto iepen te dwaan. Sadree't se de kofferbak iependocht, sjit de bewapene Benoît de soldaat dea. De oare soldaat komt oandraven en sjit Benoît del, mar Benoît sjit him ek dea. Op dat stuit arrivearret Bruno op 'e motor. Lucile rjochtet in pistoal op syn holle, mar kin harsels der net ta bringe om him dea te sjitten. Bruno stiet krektlyk yn twastriid, mar komt op 't langelêst ta in beslút. Hy helpt Lucile om 'e slim [[ferwûne]] Benoît op 'e efterbank fan 'e auto te tillen en lit har gean. Yn in [[voice-over]] fertelt Lucile dat se mei Benoît Parys berikte en dat er úteinlik genies fan syn [[skotwûne]]. Tegearre joegen se har by it [[ferset yn de Twadde Wrâldkriich|ferset]] en holpen sa om 'e Dútsers te ferslaan. Bruno seach se nea werom, en letter hearde se fia-fia dat er [[sneuvele]] wie. Mar, sa seit se, miskien dat er ek wol gewoan weiwurden wie yn 'e gaos fan 'e oarloch, krekt sa't dat mei harsels bard wie. Se is him nea fergetten en eltse kear as se op 'e piano it muzykstik ''Suite française'' spilet, dat er har kado dien hat, bringt de muzyk him wer by har werom as wiene se noch altyd byinoar. ==Rolferdieling== [[File:Michelle Williams (Berlinale 2010).jpg|right|thumb|160px|[[Michelle Williams]].]] [[File:Matthias Schoenaerts Cannes 2015.jpg|right|thumb|100px|[[Matthias Schoenaerts]].]] [[File:Kristin Scott Thomas Press Conference The Party Berlinale 2017 02 cropped.jpg|right|thumb|130px|[[Kristin Scott Thomas]].]] ;haadrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | Lucile Angellier <small>(en [[voice-over|fertelster]])</small> | [[Michelle Williams]] |- | [[1e luitenant]] Bruno von Falk | [[Matthias Schoenaerts]] |- |} <br> ;byrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | frou Angellier | [[Kristin Scott Thomas]] |- | Benoît Labarie | [[Sam Riley]] |- | Madeleine Labarie | [[Ruth Wilson]] |- | 1e luitenant Kurt Bonnet | [[Tom Schilling]] |- | Celine Joseph | [[Margot Robbie]] |- | de [[boarchgreve]] fan Montmort | [[Lambert Wilson]] |- | Marthe | [[Clare Holman]] |- | Leah | [[Alexandra Maria Lara]] |- | de boarchgrevinne fan Montmort | [[Harriet Walter]] |- | [[majoar]] | [[Heino Ferch]] |- | Denise Epstein | [[Eileen Atkins]] |- | baas Joseph | [[Eric Godon]] |- | frou Joseph | [[Deborah Findlay]] |- | frou Michaud | [[Diana Kent]] |- | Anna | [[Themis Pauwels]] |- | Bruno syn [[ordonnâns]] | [[Niclas Rohrwacher]] |- | Maurice Michaud | [[Simon Dutton (akteur)|Simon Dutton]] |- | [[pastoar]] Bracelet | [[Nicolas Chagrin]] |- | frou Perrin | [[Bernice Stegers]] |- | Dubois | [[Paul Ritter (akteur)|Paul Ritter]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Produksje=== ''Suite Française'' waard basearre op 'e [[roman]] mei [[Suite française (roman)|deselde namme]] fan 'e [[Frankryk|Frânske]] [[skriuwster]] [[Irène Némirovsky]]. Hja wie in [[Joaden|Joadinne]] dy't de roman yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] yn it geheim skreau. It wurk bleau ûnfoltôge doe't Némirovsky yn [[1942]] oppakt waard troch de [[nazy]]s, dy't har yn [[Auschwitz]] [[fermoarde]]n. Har mei de hân skreaune [[manuskript]] lei sechstich jier ûnfermoede yn in [[koffer]], oant it úteinlings ûntdutsen waard troch har dochter Denise Epstein-Dauplé. Yn [[2004]] waard it sadwaande tige [[postúm]] dochs noch publisearre, en it ûntjoech him ta in wrâldwide [[bestseller]]. Epstein-Dauplé sei dêroer, yn in neiskrift dat oan 'e ein fan 'e film yn byld brocht wurdt: "It is in bûtengewoan gefoel om ús mem wer ta libben brocht te hawwen. It lit sjen dat it de nazys net echt slagge is om har te fermoardzjen. It is gjin wraak, mar it is al in oerwinning." De [[filmrjochten]] op 'e roman fan Némirovsky waarden yn [[2007]] troch [[útjouwerij]] [[Éditions Denoël]] ferkocht oan 'e Frânske [[filmstudio]] [[Groupe TF1|TF1 Films Productions]]. ''Suite Française'' waard [[regissearre]] troch [[Saul Dibb]] nei in [[senario]] fan himsels en [[Matt Charman]]. As [[filmprodusint|produsinten]] wiene [[Romain Bramons]], [[Andrea Cromwell]], [[Michael Kuhn]] en [[Xavier Marchand]] by it projekt belutsen foar de [[filmstudio's]] TF1, [[Entertainment One]], [[BBC Film]], [[The Weinstein Company]] en [[Qwerty Films]]. ''Suite Française'' wie dêrmei in [[Feriene Keninkryk|Britsk]]-[[Frankryk|Frânsk]]-[[Belgje|Belgysk]]-[[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ko-produksje]]. [[Len Blavatnik]], [[Christine Langan]], [[Charles Layton (produsint)|Charles Layton]] en de [[bruorren]] [[Bob Weinstein|Bob]] en [[Harvey Weinstein]] hiene it algemien tafersjoch oer it filmprojekt yn harren hoedanichheid as [[útfierende produsinten]]. Foar ''Suite Française'' wie in [[budget]] beskikber fan [[€]]15&nbsp;miljoen, wat omrekkene delkaam op likernôch [[$]]20&nbsp;miljoen. Neffens de Britske [[krante]] ''[[The Daily Telegraph]]'' wie it dêrmei "in grutte film neffens [[Jeropa|Jeropeeske]] (mar net neffens Amerikaanske) mjitstêven". De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Eduard Grau]]. De [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Rael Jones]], mar it muzykstik ''Suite française'' dat Bruno von Falk yn 'e film skriuwt, waard komponearre troch [[Alexandre Desplat]]. [[File:MARVILLE.JPG|right|thumb|250px|It doarp [[Marville (Meuse)|Marville]], yn it [[Frânske departeminten|Frânske departemint]] [[Meuse (departemint)|Meuse]], wie ien fan 'e opnamelokaasjes foar ''Suite Française''.]] ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Suite Française'' setten op [[24&nbsp;juny]] [[2013]] útein en duorren oant en mei [[27&nbsp;augustus]] fan dat jier. Der waard acht [[wike]]n lang filme op lokaasje yn [[Belgje]], yn it doarp [[Virton]] yn 'e provinsje [[Lúksemboarch (Belgje)|Lúksemboarch]] en op ferskate plakken yn 'e provinsjes [[Henegouwen]] en [[Waalsk-Brabân]]. Dêropta waard der acht [[dagen]] film yn it Frânske doarp [[Marville]], yn it [[departeminten fan Frankryk|departemint]] [[Meuse (departemint)|Meuse]]. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Suite Française'' waard yn [[Frankryk]] fersoarge troch [[UGC Distribution]], yn it [[Feriene Keninkryk]] (en [[Kanada]] en [[Spanje]]) troch [[Entertainment One]], yn [[Belgje]] troch [[Kinepolis Film Distribution]] en yn 'e [[Feriene Steaten]] (en [[Latynsk-Amearika]], [[Austraalje (lân)|Austraalje]], [[Ruslân]] en [[Dútslân]]) troch [[The Weinstein Company]]. Der wie in besletten fertoaning fan 'e film yn it ramt fan 'e [[American Film Market]] (AFM) op [[5&nbsp;novimber]] [[2014]], en dat is wêrom't de [[IMDb]] 2014 oanhâldt as jier dat ''Suite Française'' útbrocht is. Mar soks wurdt ornaris rekkene neffens de earste publyk tagonklike fertoaning, en dat wie de [[wrâldpremiêre]], dy't op [[10&nbsp;maart]] [[2015]] yn [[Parys]] holden waard. De film iepene dêrnei op [[12&nbsp;maart]] yn 'e [[bioskopen]] yn [[Itaalje]], op [[13&nbsp;maart]] yn it Feriene Keninkryk, op [[1&nbsp;april]] yn Frankryk en op [[15&nbsp;april]] yn Belgje. Yn 'e Feriene Steaten kaam ''Suite Française'' net yn 'e bioskoop. It byhearrende [[soundtrack]]album, dat opnommen wie yn 'e [[Abbey Road Studios]] yn [[Londen]], ferskynde op [[16&nbsp;maart]] [[2015]] by [[platemaatskippij]] [[Sony Classical]]. ''Suite Française'' waard op [[27&nbsp;july]] [[2015]] útbrocht op [[dvd]] en [[blu-ray]]. ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Suite Française'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. Yn it [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[tydskrift]] ''[[Empire (tydskrift)|Empire]]'' omskreau Anna Smith de film as "goed". Neffens har tilden "poerdeeglike [[aktearprestaasje]]s de út en troch [[soapsearje|soap-eftige]] [[plot|ferhaalline]]" nei in heger nivo "yn dizze semy-súksesfolle ferfilming". Guy Lodge skreau yn it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] tydskrift ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' dat er ''Suite Française'' "wat muf mar âlderwetsk genotfol" fûn. Neffens him koe "de romantyske alluere fan dizze knaphandich makke, oprjocht aktearre […] triennelûker" net bedoarn wurde troch "twifelige besluten by it skriuwen fan it [[senario]]". Yn ''[[The Hollywood Reporter]]'' stelde Leslie Felperin fêst dat de film mear as genôch "stevige [[produksje-ûntwerp|produksjewearden]], poerbêste akteurs en healyntellektuele smaakfolheid" hie, "mar amper siel, piid of oprjochte [[hertstocht]]". [[Peter Bradshaw]] fan 'e Britske [[krante]] ''[[The Guardian]]'' mocht net oer ''Suite Française'', dat er mar 2 fan 5 [[stjer (figuer)|stjerren]] taparte. Hy kwalifisearre it as "swak, sûkerswiet en frij fan hertstocht". Emma Dibdin fan ''[[Digital Spy]]'' joech de film 3 fan 5 stjerren. Neffens har wurke ''Suite Française'' folle better as in protrettearring fan "in mienskip yn fluks" ynstee fan as "in nearzige românse", mei't "de ferskowende loyaliteiten fan doarpelingen en soldaten eskalearje ta in ridlik meislepende [[trije-aktestruktuer|trêde akte]]". [[File:Virton, musée gaumais.JPG|right|thumb|250px|It doarp [[Virton]], yn 'e [[Belgje|Belgyske]] [[provinsje]] [[Lúksemboarch (Belgje)|Lúksemboarch]], dêr't filme waard foar ''Suite Française''.]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Suite Française'' in goedkarringspersintaazje fan 76%, basearre op 45 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: "[De film] komt syn [[histoarysk]]e [[romantyk (sjenre)|românse]] op in tige lykmoedige wize benei, wat&nbsp;– yn 'e mande mei de sterke aktearprestaasjes fan 'e [[talint]]folle [[cast]]&nbsp;– in meislepend resultaat opsmyt." Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Suite Française'' in goedkarringspersintaazje fan 63%, basearre op 8 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''Suite Française'' brocht yn 'e [[bioskopen]] wrâldwiid $9,3&nbsp;miljoen op. Ofset tsjin it [[budget]] fan $20&nbsp;miljoen betsjut dat in [[ferlies (ûndernimming)|ferlies]] fan $10,7&nbsp;miljoen, dêr't de [[marketing]]kosten noch oerhinne komme. ===Prizen=== ''Suite Française'' waard yn [[2017]] (doe't de film yn 'e [[Feriene Steaten]] foar it earst op 'e [[tillefyzje]] kaam) nominearre foar de [[Emmy Award]] foar bêste muzykkomposysje foar in [[minysearje]], [[tillefyzjefilm]] of [[tillefyzjespecial]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.bbc.co.uk/bbcfilms/film/suite_francaise Offisjele webside fan ''Suite Française''] * {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0900387/ Ynformaasje oer ''Suite Française'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Suite_Française_(film) ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''Suite Française'' (film út 2015)}} {{DEFAULTSORT:Suite Francaise (film út 2015)}} [[Kategory:Britske oarlochsfilm]] [[Kategory:Britske romantyske film]] [[Kategory:Britske histoaryske film]] [[Kategory:Frânske oarlochsfilm]] [[Kategory:Frânske romantyske film]] [[Kategory:Frânske histoaryske film]] [[Kategory:Belgyske oarlochsfilm]] [[Kategory:Belgyske romantyske film]] [[Kategory:Belgyske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske oarlochsfilm]] [[Kategory:Amerikaanske romantyske film]] [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Romantyske oarlochsfilm]] [[Kategory:Histoaryske romantyske film]] [[Kategory:Histoaryske oarlochsfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Frânsktalige film]] [[Kategory:Dútsktalige film]] [[Kategory:Film fan Entertainment One]] [[Kategory:Film fan BBC Film]] [[Kategory:Film fan The Weinstein Company]] [[Kategory:Film fan Saul Dibb]] [[Kategory:Film út 2015]] [[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa en Afrika]] [[Kategory:Film oer in besetting]] [[Kategory:Film oer it Frânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Film oer kollaboraasje yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Film oer famyljerelaasjes]] [[Kategory:Film oer in militêr]] [[Kategory:Film oer in komponist]] [[Kategory:Film oer muzyk en muzikanten]] [[Kategory:Film oer in ûnmooglike leafde]] [[Kategory:Film oer ferskil yn maatskiplike klasse]] [[Kategory:Film mei in Frânsk tema]] [[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]] qihj9kgcqwomwfylna1a9aoezlqh76g 14 183043 1229459 1195457 2026-05-08T13:17:55Z Xqbot 3660 Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Kategory:Papoea-earn]] 1229459 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Papoea-earn]] dggvzxwsbcazcxybrl5pzfgfhsnklih 0 187841 1229686 1210975 2026-05-09T07:21:22Z RomkeHoekstra 10582 Underfamylje ferwidere. 1229686 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = EVX 0089EVx023.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''Circaetus gallicus'' | takson1 = | namme1 = | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson7 = [[boppeskift]]: | namme7 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson8 = ''rangleas'': | namme8 = [[bitterfûgels]] (''Afroaves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[haukeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson13 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme13 = '''slange-earnen ''' (''Circaetus'') | beskriuwer, jier = [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1816 }} '''Slange-earnen''' (''Circaetus'') binne in [[fûgel]][[Skaai (taksonomy)|skaai]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). De wittenskiplike namme ''Circaetus'' waard foar it earst publisearre yn 1816 troch [[Louis Pierre Vieillot]]. Slange-earnen binne middelgrutte rôffûgels mei frij brede wjukken en in rûne kop. Se jeie op reptilen, benammen slangen, mar ek hagedissen, fûgels en soms lytse sûchdieren. De measte soarten libje yn [[Afrika]], mar de gewoane slange-earn briedt yn Súd-[[Europa]], [[Ruslân|Europeesk-Ruslân]] oant [[Yndia]]. De Europeeske populaasje oerwinteret yn Afrika. == Soarten == It skaai wurdt yn 7 soarten ûnderferdield: {| class="wikitable" |- ! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! Status/<br>Trend |- |[[Ofbyld:Short-toed Snake-Eagle in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|120px]] || ''Circaetus gallicus'' || [[slange-earn ]] || [[Europa]], [[Aazje]],<br>oerwintering yn [[Afrika]] || net bedrige<br>stabyl<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/short-toed-snake-eagle-circaetus-gallicus ''Circaetus gallicus'' op ''BirdLife'']</ref> |- |[[Ofbyld:Flickr - Rainbirder - Beaudouin's Snake Eagle (Circaetus beaudouini).jpg|120px]] || ''Circaetus beaudouini''|| [[Sahelslange-earn]] || [[West-Afrika]] oant [[Súd-Sûdan]],<br> [[Uganda]] || kwetsber<br>[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/beaudouins-snake-eagle-circaetus-beaudouini ''Circaetus beaudouini'' op ''BirdLife'']</ref> |- |[[Ofbyld:Circaetus pectoralis 345004053.jpg|120px]] || ''Circaetus pectoralis''|| [[swartboarstslange-earn]] || East- en [[Súd-Afrika]] || net bedrige<br>stabyl<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-chested-snake-eagle-circaetus-pectoralis ''Circaetus pectoralis'' op ''BirdLife'']</ref> |- |[[Ofbyld:Circaetus-cinereus-Kenya.JPG|120px]] || ''Circaetus cinereus''|| [[brune slange-earn]] || Afrika besuden de [[Sahara]],<br>ôfwêzich yn it Kongobekken || net bedrige<br>[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/brown-snake-eagle-circaetus-cinereus ''Circaetus cinereus'' op ''BirdLife'']</ref> |- |[[Ofbyld:Circaetus fasciolatus, iSimangaliso Wetland Park, KwaZulu Natal, South Africa 2.jpg|120px]] || ''Circaetus fasciolatus''|| [[grize slange-earn]] || [[Kenia]], [[Mozambyk]], [[Somaalje]],<br>[[Tanzania]], [[Simbabwe]], Súd-Afrika || hast bedrige<br>[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/southern-banded-snake-eagle-circaetus-fasciolatus ''Circaetus fasciolatus'' op ''BirdLife'']</ref> |- |[[Ofbyld:Circaetus cinerascens 213699739 (cropped).jpg|120px]] || ''Circaetus cinerascens''|| [[lytse slange-earn]] || West-Afrika oant [[Etioopje]],<br>oant nei it suden ta oant [[Botswana]] en Simbabwe || net bedrige<br>[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/western-banded-snake-eagle-circaetus-cinerascens ''Circaetus cinerascens'' op ''BirdLife'']</ref> |- |[[Ofbyld:Congo Serpent Eagle from Kakum Canopy Walkway - Ghana 14 S4E1475 (16013044717) (cropped).jpg|120px]] || ''Circaetus spectabilis''|| [[Kongoleeske slange-earn]] || West-Afrika, Sintraal-Afrika || net bedrige<br>[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]<ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/congo-serpent-eagle-dryotriorchis-spectabilis ''Circaetus spectabilis'' op ''BirdLife'']</ref> |- |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Circaetus|Slange-earnen}} }} [[Kategory:Slange-earn| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]] fpok6rbqer50etsdyffaanfk1riwut9 10 190805 1229691 1228611 2026-05-09T08:08:27Z RomkeHoekstra 10582 Lytse oanpassing (symboalen wurdt symboal as der mar ien symboal is). 1229691 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #DCE6F2 | kop = {{{namme|}}} | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} <!-- EMblemen --> | kop1 = {{#if:{{{flagge|}}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboalen|Symboal}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboal}}}} | breed1 = {{#if:{{{flagge|}}}{{{wapen|}}}| <div style="text-align:center; background-color:#f8f9fa; padding:5px 0; border:1px solid #ced4da;"> {{#if:{{{flagge|}}}|<span style="display:inline-block; margin:0 15px; vertical-align:middle;">[[File:{{{flagge}}}|x70px|class=noviewer|border]]</span>}} {{#if:{{{wapen|}}}|<span style="display:inline-block; margin:0 15px; vertical-align:middle;">[[File:{{{wapen}}}|x70px|class=noviewer]]</span>}} </div> }} <!-- BESTJOER --> | kop2 = Bestjoer | head2_1 = Lân | item2_1 = {{{lân|}}} | head2_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item2_2 = {{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}} | head2_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item2_3 = {{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}} | head2_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item2_4 = {{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}} | head2_5 = {{{bestjoerlike ienheid 4|}}} | item2_5 = {{{namme bestjoerlike ienheid 4|}}} | head2_6 = Boargemaster | item2_6 = {{{boargemaster|}}} | head2_7 = Stedsyndieling | item2_7 = {{{stedsyndieling|}}} | head2_8 = Gemeente-yndieling | item2_8 = {{{gemeente-yndieling|}}} <!-- SIFERS --> | kop3 = Sifers | head3_1 = Ynwennertal | item3_1 = {{{ynwennertal|}}} | head3_2 = Oerflak | item3_2 = {{{oerflak|}}} | head3_3 = Befolkingsticht. | item3_3 = {{{befolkingstichtens|}}} | head3_4 = Stêdekloft | item3_4 = {{{stêdekloft|}}} | head3_5 = Hichte | item3_5 = {{{hichte|}}} <!-- OAR --> | kop4 = Oar | head4_1 = Stifting | item4_1 = {{{stifting|}}} | head4_2 = Ferkearsieren | item4_2 = {{{ferkearsieren|}}} | head4_3 = Postkoade | item4_3 = {{{postkoade|}}} | head4_4 = Netnûmer | item4_4 = {{{netnûmer|}}} | head4_5 = Tiidsône | item4_5 = {{{tiidsône|}}} | head4_6 = Simmertiid | item4_6 = {{{simmertiid|}}} | head4_7 = Koördinaten | item4_7 = {{{koördinaten|}}} <!-- EXTRA AFbyldingen --> | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} <!-- WEBSITE --> | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Offisjele webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|{{{webside}}}}} <!-- KAART --> | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Blue pog.svg}}} |marksize={{{marksize|8}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}}} | kop99 = {{#if:{{{ôfbylding99|}}}|Kaart}} | image99 = {{{ôfbylding99|}}} | caption99 = {{{ôfbyldingstekst99|}}} | imagewidth99 = {{{ôfbyldingsbreedte99|}}} }} <noinclude> {{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Brûk de ynfoboks sa: <pre> {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Ljouwert | ôfbylding = Leeuwarden city centre.jpg | ôfbyldingstekst = It sintrum fan Ljouwert | flagge = Flagge.svg | wapen = Wapen.svg | lân = Nederlân | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = Fryslân | boargemaster = Sybrand Buma | ynwennertal = 95.000 | oerflak = 84 km² | befolkingstichtens = 1.100/km² | hichte = 3 m | stifting = ± 8e iuw | postkoade = 8900–8941 | netnûmer = 058 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = https://www.leeuwarden.nl | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Netherlands | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} </pre> }} [[Kategory:Ynfoboks Geografy]] </noinclude> mdw8bqrsmiq10w6ph1zxrvjdlxgcs2g 1229692 1229691 2026-05-09T08:14:51Z RomkeHoekstra 10582 1229692 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #DCE6F2 | kop = {{{namme|}}} | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} <!-- EMblemen --> | kop1 = {{#if:{{{flagge|}}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboalen|Symboal}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboal}}}} | breed1 = {{#if:{{{flagge|}}}{{{wapen|}}}| <div style="text-align:center; background-color:#f8f9fa; padding:5px 0; border:1px solid #ced4da;"> {{#if:{{{flagge|}}}|<span style="display:inline-block; margin:0 15px; vertical-align:middle;">[[File:{{{flagge}}}|x70px|border]]</span>}} {{#if:{{{wapen|}}}|<span style="display:inline-block; margin:0 15px; vertical-align:middle;">[[File:{{{wapen}}}|x70px]]</span>}} </div> }} <!-- BESTJOER --> | kop2 = Bestjoer | head2_1 = Lân | item2_1 = {{#if:{{{lân|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{lân}}}</div>}} | head2_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item2_2 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 1}}}</div>}} | head2_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item2_3 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 2}}}</div>}} | head2_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item2_4 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 3}}}</div>}} | head2_5 = {{{bestjoerlike ienheid 4|}}} | item2_5 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 4|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 4}}}</div>}} | head2_6 = Boargemaster | item2_6 = {{#if:{{{boargemaster|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{boargemaster}}}</div>}} | head2_7 = Stedsyndieling | item2_7 = {{#if:{{{stedsyndieling|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stedsyndieling}}}</div>}} | head2_8 = Gemeente-yndieling | item2_8 = {{#if:{{{gemeente-yndieling|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{gemeente-yndieling}}}</div>}} <!-- SIFERS --> | kop3 = Sifers | head3_1 = Ynwennertal | item3_1 = {{#if:{{{ynwennertal|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{ynwennertal}}}</div>}} | head3_2 = Oerflak | item3_2 = {{#if:{{{oerflak|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{oerflak}}}</div>}} | head3_3 = Befolkingsticht. | item3_3 = {{#if:{{{befolkingstichtens|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{befolkingstichtens}}}</div>}} | head3_4 = Stêdekloft | item3_4 = {{#if:{{{stêdekloft|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stêdekloft}}}</div>}} | head3_5 = Hichte | item3_5 = {{#if:{{{hichte|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{hichte}}}</div>}} <!-- OAR --> | kop4 = Oar | head4_1 = Stifting | item4_1 = {{#if:{{{stifting|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stifting}}}</div>}} | head4_2 = Ferkearsieren | item4_2 = {{#if:{{{ferkearsieren|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{ferkearsieren}}}</div>}} | head4_3 = Postkoade | item4_3 = {{#if:{{{postkoade|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{postkoade}}}</div>}} | head4_4 = Netnûmer | item4_4 = {{#if:{{{netnûmer|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{netnûmer}}}</div>}} | head4_5 = Tiidsône | item4_5 = {{#if:{{{tiidsône|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{tiidsône}}}</div>}} | head4_6 = Simmertiid | item4_6 = {{#if:{{{simmertiid|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{simmertiid}}}</div>}} | head4_7 = Koördinaten | item4_7 = {{#if:{{{koördinaten|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{koördinaten}}}</div>}} <!-- EXTRA AFbyldingen --> | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} <!-- WEBSITE --> | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Offisjele webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; text-align:center; padding:3px; border:1px solid #ced4da;">{{{webside}}}</div>}} <!-- KAART --> | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| <div style="background-color:#f8f9fa; padding:5px; border:1px solid #ced4da; text-align:center;"> {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Blue pog.svg}}} |marksize={{{marksize|8}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}</div>}} | kop99 = {{#if:{{{ôfbylding99|}}}|Kaart}} | image99 = {{{ôfbylding99|}}} | caption99 = {{{ôfbyldingstekst99|}}} | imagewidth99 = {{{ôfbyldingsbreedte99|}}} }} <noinclude> {{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Brûk de ynfoboks sa: <pre> {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Ljouwert | ôfbylding = Leeuwarden city centre.jpg | ôfbyldingstekst = It sintrum fan Ljouwert | flagge = Flagge.svg | wapen = Wapen.svg | lân = Nederlân | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = Fryslân | boargemaster = Sybrand Buma | ynwennertal = 95.000 | oerflak = 84 km² | befolkingstichtens = 1.100/km² | hichte = 3 m | stifting = ± 8e iuw | postkoade = 8900–8941 | netnûmer = 058 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = https://www.leeuwarden.nl }} </pre> }} [[Kategory:Ynfoboks Geografy]] </noinclude> i3zmqrfts4dm28siglivjoww1a5t4vi 1229693 1229692 2026-05-09T08:24:27Z RomkeHoekstra 10582 pear fjilden tafoege oan 'e dokmintaasjeynfo. 1229693 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #DCE6F2 | kop = {{{namme|}}} | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} <!-- EMblemen --> | kop1 = {{#if:{{{flagge|}}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboalen|Symboal}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboal}}}} | breed1 = {{#if:{{{flagge|}}}{{{wapen|}}}| <div style="text-align:center; background-color:#f8f9fa; padding:5px 0; border:1px solid #ced4da;"> {{#if:{{{flagge|}}}|<span style="display:inline-block; margin:0 15px; vertical-align:middle;">[[File:{{{flagge}}}|x70px|border]]</span>}} {{#if:{{{wapen|}}}|<span style="display:inline-block; margin:0 15px; vertical-align:middle;">[[File:{{{wapen}}}|x70px]]</span>}} </div> }} <!-- BESTJOER --> | kop2 = Bestjoer | head2_1 = Lân | item2_1 = {{#if:{{{lân|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{lân}}}</div>}} | head2_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item2_2 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 1}}}</div>}} | head2_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item2_3 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 2}}}</div>}} | head2_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item2_4 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 3}}}</div>}} | head2_5 = {{{bestjoerlike ienheid 4|}}} | item2_5 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 4|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 4}}}</div>}} | head2_6 = Boargemaster | item2_6 = {{#if:{{{boargemaster|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{boargemaster}}}</div>}} | head2_7 = Stedsyndieling | item2_7 = {{#if:{{{stedsyndieling|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stedsyndieling}}}</div>}} | head2_8 = Gemeente-yndieling | item2_8 = {{#if:{{{gemeente-yndieling|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{gemeente-yndieling}}}</div>}} <!-- SIFERS --> | kop3 = Sifers | head3_1 = Ynwennertal | item3_1 = {{#if:{{{ynwennertal|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{ynwennertal}}}</div>}} | head3_2 = Oerflak | item3_2 = {{#if:{{{oerflak|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{oerflak}}}</div>}} | head3_3 = Befolkingsticht. | item3_3 = {{#if:{{{befolkingstichtens|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{befolkingstichtens}}}</div>}} | head3_4 = Stêdekloft | item3_4 = {{#if:{{{stêdekloft|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stêdekloft}}}</div>}} | head3_5 = Hichte | item3_5 = {{#if:{{{hichte|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{hichte}}}</div>}} <!-- OAR --> | kop4 = Oar | head4_1 = Stifting | item4_1 = {{#if:{{{stifting|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stifting}}}</div>}} | head4_2 = Ferkearsieren | item4_2 = {{#if:{{{ferkearsieren|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{ferkearsieren}}}</div>}} | head4_3 = Postkoade | item4_3 = {{#if:{{{postkoade|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{postkoade}}}</div>}} | head4_4 = Netnûmer | item4_4 = {{#if:{{{netnûmer|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{netnûmer}}}</div>}} | head4_5 = Tiidsône | item4_5 = {{#if:{{{tiidsône|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{tiidsône}}}</div>}} | head4_6 = Simmertiid | item4_6 = {{#if:{{{simmertiid|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{simmertiid}}}</div>}} | head4_7 = Koördinaten | item4_7 = {{#if:{{{koördinaten|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{koördinaten}}}</div>}} <!-- EXTRA AFbyldingen --> | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} <!-- WEBSITE --> | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Offisjele webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; text-align:center; padding:3px; border:1px solid #ced4da;">{{{webside}}}</div>}} <!-- KAART --> | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| <div style="background-color:#f8f9fa; padding:5px; border:1px solid #ced4da; text-align:center;"> {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Blue pog.svg}}} |marksize={{{marksize|8}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}</div>}} | kop99 = {{#if:{{{ôfbylding99|}}}|Kaart}} | image99 = {{{ôfbylding99|}}} | caption99 = {{{ôfbyldingstekst99|}}} | imagewidth99 = {{{ôfbyldingsbreedte99|}}} }} <noinclude> {{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Brûk de ynfoboks sa: <pre> {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Ljouwert | ôfbylding = Leeuwarden city centre.jpg | ôfbyldingstekst = It sintrum fan Ljouwert | flagge = Flagge.svg | wapen = Wapen.svg | lân = Nederlân | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = Fryslân | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = | ynwennertal = 95.000 | oerflak = 84 km² | befolkingstichtens = 1.100/km² | stêdekloft = | hichte = 3 m | stifting = ± 8e iuw | ferkearsieren = | postkoade = 8900–8941 | netnûmer = 058 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | koördinaten = | webside = https://www.leeuwarden.nl }} </pre> }} [[Kategory:Ynfoboks Geografy]] </noinclude> 265zkjuxjj123ocl2lykbp8vu0sgis9 1229694 1229693 2026-05-09T08:33:24Z RomkeHoekstra 10582 1229694 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #DCE6F2 | kop = {{{namme|}}} | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} <!-- EMblemen --> | kop1 = {{#if:{{{flagge|}}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboalen|Symboal}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboal}}}} | breed1 = {{#if:{{{flagge|}}}{{{wapen|}}}| <div style="text-align:center; background-color:#f8f9fa; padding:5px 0; border:1px solid #ced4da;"> {{#if:{{{flagge|}}}|<span style="display:inline-block; margin:0 15px; vertical-align:middle;">[[File:{{{flagge}}}|x55px|border]]</span>}} {{#if:{{{wapen|}}}|<span style="display:inline-block; margin:0 15px; vertical-align:middle;">[[File:{{{wapen}}}|x55px]]</span>}} </div> }} <!-- BESTJOER --> | kop2 = Bestjoer | head2_1 = Lân | item2_1 = {{#if:{{{lân|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{lân}}}</div>}} | head2_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item2_2 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 1}}}</div>}} | head2_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item2_3 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 2}}}</div>}} | head2_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item2_4 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 3}}}</div>}} | head2_5 = {{{bestjoerlike ienheid 4|}}} | item2_5 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 4|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 4}}}</div>}} | head2_6 = Boargemaster | item2_6 = {{#if:{{{boargemaster|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{boargemaster}}}</div>}} | head2_7 = Stedsyndieling | item2_7 = {{#if:{{{stedsyndieling|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stedsyndieling}}}</div>}} | head2_8 = Gemeente-yndieling | item2_8 = {{#if:{{{gemeente-yndieling|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{gemeente-yndieling}}}</div>}} <!-- SIFERS --> | kop3 = Sifers | head3_1 = Ynwennertal | item3_1 = {{#if:{{{ynwennertal|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{ynwennertal}}}</div>}} | head3_2 = Oerflak | item3_2 = {{#if:{{{oerflak|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{oerflak}}}</div>}} | head3_3 = Befolkingsticht. | item3_3 = {{#if:{{{befolkingstichtens|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{befolkingstichtens}}}</div>}} | head3_4 = Stêdekloft | item3_4 = {{#if:{{{stêdekloft|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stêdekloft}}}</div>}} | head3_5 = Hichte | item3_5 = {{#if:{{{hichte|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{hichte}}}</div>}} <!-- OAR --> | kop4 = Oar | head4_1 = Stifting | item4_1 = {{#if:{{{stifting|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stifting}}}</div>}} | head4_2 = Ferkearsieren | item4_2 = {{#if:{{{ferkearsieren|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{ferkearsieren}}}</div>}} | head4_3 = Postkoade | item4_3 = {{#if:{{{postkoade|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{postkoade}}}</div>}} | head4_4 = Netnûmer | item4_4 = {{#if:{{{netnûmer|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{netnûmer}}}</div>}} | head4_5 = Tiidsône | item4_5 = {{#if:{{{tiidsône|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{tiidsône}}}</div>}} | head4_6 = Simmertiid | item4_6 = {{#if:{{{simmertiid|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{simmertiid}}}</div>}} | head4_7 = Koördinaten | item4_7 = {{#if:{{{koördinaten|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{koördinaten}}}</div>}} <!-- EXTRA AFbyldingen --> | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} <!-- WEBSITE --> | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Offisjele webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; text-align:center; padding:3px; border:1px solid #ced4da;">{{{webside}}}</div>}} <!-- KAART --> | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| <div style="background-color:#f8f9fa; padding:5px; border:1px solid #ced4da; text-align:center;"> {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Blue pog.svg}}} |marksize={{{marksize|8}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}</div>}} | kop99 = {{#if:{{{ôfbylding99|}}}|Kaart}} | image99 = {{{ôfbylding99|}}} | caption99 = {{{ôfbyldingstekst99|}}} | imagewidth99 = {{{ôfbyldingsbreedte99|}}} }} <noinclude> {{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Brûk de ynfoboks sa: <pre> {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Ljouwert | ôfbylding = Leeuwarden city centre.jpg | ôfbyldingstekst = It sintrum fan Ljouwert | flagge = Flagge.svg | wapen = Wapen.svg | lân = Nederlân | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = Fryslân | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = | ynwennertal = 95.000 | oerflak = 84 km² | befolkingstichtens = 1.100/km² | stêdekloft = | hichte = 3 m | stifting = ± 8e iuw | ferkearsieren = | postkoade = 8900–8941 | netnûmer = 058 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | koördinaten = | webside = https://www.leeuwarden.nl }} </pre> }} [[Kategory:Ynfoboks Geografy]] </noinclude> kpmngitkyznm0gymhnm9f829qvh7vbu 0 191283 1229616 1228567 2026-05-08T20:02:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 syn. 1229616 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = sparwergier |Ofbyld = [[Ofbyld:Gyps rueppellii -Nairobi National Park, Kenya-8-4c.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[gieren]] (''Gyps'') |Wittenskiplike namme= Gyps rueppellii |Beskriuwer, jier= [[Alfred Brehm|Brehm]], 1852 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">krityk</span> |lânkaart= }} De '''sparwergier''' of '''Rüppells gier''' (''Gyps rueppellii'') is in tige bedrige fûgel út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] binnen it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[rôffûgels]] == Uterlik == De sparwergier hat syn namme te tankjen oan it patroan op syn fearren, dat tinken docht oan 'e streken fan in sparwer. De fearren binne brún-swart mei ljochte, hast wite rânen, wat de fûgel in skobbe-eftich uterlik jout. Hy is sa'n 85 oant 103 sintimeter lang en hat in wjukspanne fan 2,2 oant 2,4 meter. It gewicht leit meastentiids tusken de 6,5 en 9 kilogram. == Fersprieding en ûndersoarten == [[Ofbyld:Gyps rueppellii Kopf.JPG|thumb|left|Kop fan 'e sparwergier.]] De sparwergier komt foar yn 'e [[Sahel]]-regio fan [[Afrika]], in stripe lân dy't fan [[Senegal]] yn it westen oant [[Etioopje]] yn it easten rint, en fierder súdlik yn [[East-Afrika]] (ûnder oare yn [[Kenia]] en [[Tanzania]]). It leefgebiet bestiet út drûge [[savanne]]s, iepen gerslannen en de foarberchtmes. Fan 'e sparwergier wurde somtiden twa [[ûndersoarte]]n erkend, mar guon autoriteiten behannelje de soarten as [[Monotypysk takson|monotypysk]]: *''Gyps rueppellii rueppellii'': de nominaatfoarm dy't foarkomt yn it westlike en sintrale diel fan it ferspriedingsgebiet, fan Senegal en [[Mauretaanje]] oant yn Sûdan en Etioopje. *''Gyps rueppellii erlangeri'': dizze ûndersoarte komt foar yn it eastlike diel, benammen yn Etioopje, [[Somaalje]]. Dizze fûgels binne faak wat bleker fan kleur as de nominaatfoarm. == Ekology == De sparwergier is in spesjalisearre iesiter dy't bekend stiet om syn bûtengewoane úthâldingsfermogen en fleanhichte. Hy kin oerenlang sweve op 'e termyk en leit faak grutte ôfstannen ôf op syk nei karkassen op 'e Afrikaanske savannes. De soarte is tige sosjaal en libbet, yt en briedt yn grutte groepen. It is de heechst fleanende fûgel dy't ea waarnommen is; yn 1973 waard ien eksimplaar fan 'e soarte opsûgd yn e motor fan in ferkearsfleantúch op in hichte fan 11.300 meter. Dizze hichte is mooglik troch in spesjale fariant fan hemoglobine yn harren bloed, dy't soerstof folle effisjinter opnimt as by oare fûgels. == Status == De sparwergier stiet as kritysk bedrige op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]]. Om de soarte te beskermjen binne ferskate maatregels ynfierd. Yn in tal Afrikaanske lannen libbet de fûgel yn nasjonale parken en oare beskerme gebieten, dêr't it leefgebiet beholden bliuwt. Dêrnjonken wurdt besocht om it gebrûk fan giftige stoffen en skealike feterinêre medisinen te beheinen, omdat fergiftiging ien fan 'e grutste bedrigingen foarmet. Ek wurdt ynternasjonaal omtinken frege foar de beskerming fan gieren, ûnder oaren troch bettere wetjouwing, tafersjoch op populaasjes en it beskermjen fan briedkoloanjes. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/r%C3%BCppells-vulture-gyps-rueppelli BirdLife, oproppen 24 april 2026.] * [https://ebird.org/species/ruegri1?siteLanguage=nl Ebird, oproppen 24 april 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/ruegri1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 24 april 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gyps rueppellii|Sparwergier}} }} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Gier]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] 3srer2us4raw5m3z7s9or7pbt4szwbp 0 191456 1229485 1229118 2026-05-08T15:53:19Z RomkeHoekstra 10582 kt ferfongen. 1229485 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Grut-Poalen<br><small>''Województwo wielkopolskie''</small> | ôfbylding = Wielkopolskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Grut-Poalen yn Poalen | flagge = POL województwo wielkopolskie flag.svg | wapen = POL województwo wielkopolskie COA.svg | haadstêd = [[Poznań]] | grutste stêd = [[Poznań]] | powiats = 4 stedsdistrikten<br>1 distrikten | gminas = 226 | wojewoda = | marszalk = | sejmik = | ynwennertal = 3.487.973 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 29.826 km² | befolkingstichtens = 117 ynw./km² | hichte = 29 m - 284 m (Kobyla Góra) | iso-koade = PL-30 | kenteken = P | webside = [https://www.poznan.uw.gov.pl/ www.poznan.uw.gov.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Grut-Poalen yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Großpolen 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Grut-Poalen }} '''Grut-Poalen''' ([[Poalsk]]: Województwo wielkopolskie) is in [[woiwodskip]] yn it westlike diel fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en is wat oerflak oanbelanget it twadde grutste woiwodskip fan it lân. De haadstêd is [[Poznań]]. It gebiet wurdt sjoen as it histoaryske hert fan Poalen; it wie hjir dat de stamme fan de Polanen har fêstige en de earste Poalske steat foarme ûnder hartoch [[Mieszko I]]. It lânskip is foar in grut part flak mei in soade lânbougrûn en ferskate marren yn it noarden. == Grutste stêden == Yn Grut-Poalen lizze 108 stêden, dêr't likernôch 54% fan 'e befolking wennet. De grutste stêdekloften lizze yn 'e regio om de haadstêd [[Poznań]] en yn it súdeasten fan it woiwodskip om [[Kalisz]] en [[Ostrów Wielkopolski]] hinne. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners <small>(01.01.2024)</small> !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Poznań COA.svg|25px]] || [[Poznań]] || Posen || 538.439 || 262 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kalisz COA 1.svg|25px]] || [[Kalisz]] || Kalisch || 93.137 || 69 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Konin COA.svg|25px]] || [[Konin]] || Konin || 67.066 || 82 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Piła COA 1.svg|25px]] || [[Piła]] || Schneidemühl || 71.222 || 103 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ostrów Wielkopolski COA.svg|25px]] || [[Ostrów Wielkopolski]] || Ostrowo || 70.435 || 42 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gniezno COA.svg|25px]] || [[Gniezno]] || Gnesen || 65.453 || 28 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Leszno COA.svg|25px]] || [[Leszno]] || Lissa || 60.051 || 32 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Luboń COA.svg|25px]] || [[Luboń]] || Luban || 33.024 || 14 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Września COA.svg|25px]] || [[Września]] || Wreschen || 31.423 || 13 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Swarzędz COA.svg|25px]] || [[Swarzędz]] || Schwersenz || 28.528 || 9 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Śrem COA.svg|25px]] || [[Śrem]] || Schrimm || 28.232 || 12 |- | align="center" | [[Ofbyld:Krotoszyn herb.svg|25px]] || [[Krotoszyn]] || Krotoschin || 28.188 || 23 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Turek COA.svg|25px]] || [[Turek]] || Turek || 25.568 || 16 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jarocin COA.svg|25px]] || [[Jarocin]] || Jarotschin || 25.431 || 16 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Wągrowiec COA 1.svg|25px]] || [[Wągrowiec]] || Wongrowitz || 25.263 || 18 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kościan COA.svg|25px]] || [[Kościan]] || Kosten || 23.424 || 9 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Środa Wielkopolska COA.svg|25px]] || [[Środa Wielkopolska]] || Schroda || 23.354 || 18 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Koło COA.svg|25px]] || [[Koło]] || Kolo || 20.301 || 14 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gostyń COA.svg|25px]] || [[Gostyń]] || Gostyn || 20.089 || 11 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Rawicz COA.svg|25px]] || [[Rawicz]] || Rawitsch || 19.986 || 8 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Grut-Poalen is ûnderferdiend yn fjouwer stedsdistrikten en 31 distrikten. Dizze stêden foarmje op harsels in distrikt. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. De histoaryske Dútske namme fan 'e stêd stiet tusken heakken efter de Poalske namme. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Poznań COA.svg|35px]] || [[Poznań]] (Posen) || 538.439 || 262 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kalisz COA.svg|35px]] || [[Kalisz]] (Kalisch) || 93.137 || 69 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Konin COA.svg|35px]] || [[Konin]] || 67.066 || 82 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Leszno COA.svg|35px]] || [[Leszno]] (Lissa) || 60.051 || 32 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''[[gmina]]s''). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, beslane se it hiele omlizzende gebiet. It distrikt mei it grutste oerflak en de measte ynwenners is Powiat Poznański. It lytste distrikt kwa oerflak is Powiat Rawicki, wylst Powiat Międzychodzki it leechste ynwennertal hat. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat chodzieski COA.svg|35px]] || Chodzież (Kolmar i. Posen) || [[Chodzież]] || 45.206 || 681 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat czarnkowsko-trzcianecki COA.svg|35px]] || Czarnków (Czarnikau) || [[Czarnków]] || 83.442 || 1.808 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gnieźnieński COA.svg|35px]] || Gniezno (Gnesen) || [[Gniezno]] || 141.303 || 1.254 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gostyński COA.svg|35px]] || Gostyń (Gostyn) || [[Gostyń]] || 73.516 || 810 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Grodzisk Wielkopolski COA.svg|35px]] || Grodzisk Wielkopolski (Gratz) || [[Grodzisk Wielkopolski]] || 51.560 || 644 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat jarociński COA.svg|35px]] || Jarocin (Jarotschin) || [[Jarocin]] || 69.749 || 588 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kaliski COA.svg|35px]] || Kalisz (Kalisch) || [[Kalisz]] || 82.215 || 1.160 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kępiński COA.svg|35px]] || Kępno (Kempen i. Posen) || [[Kępno]] || 55.924 || 600 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kolski COA.svg|35px]] || Koło (Warthbrück) || [[Koło]] || 81.562 || 1.011 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat koniński COA.svg|35px]] || Konin (Konin) || [[Konin]] || 128.837 || 1.579 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kościański COA.svg|35px]] || Kościan (Kosten) || [[Kościan]] || 77.239 || 723 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat krotoszyński COA.svg|35px]] || Krotoszyn (Krotoschin) || [[Krotoszyn]] || 74.921 || 714 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat leszczyński COA.svg|35px]] || Leszno (Lissa) || [[Leszno]] || 60.017 || 805 |- | align="center" | [[Ofbyld:Herb Międzychodu.jpg|35px]] || Międzychód (Birnbaum) || [[Międzychód]] || 35.593 || 737 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat nowotomyski COA.svg|35px]] || Nowy Tomyśl (Neutomischel) || [[Nowy Tomyśl]] || 75.178 || 1.012 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat obornicki COA.svg|35px]] || Oborniki (Obornik) || [[Oborniki]] || 58.812 || 713 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ostrów Wielkopolski COA.svg|35px]] || Ostrów Wielkopolski (Ostrowo) || [[Ostrów Wielkopolski]] || 158.486 || 1.161 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ostrzeszowski COA.svg|35px]] || Ostrzeszów (Schildberg) || [[Ostrzeszów]] || 54.566 || 772 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pilski COA.svg|35px]] || Piła (Schneidemühl) || [[Piła]] || 130.525 || 1.267 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pleszewski COA.svg|35px]] || Pleszew (Pleschen) || [[Pleszew]] || 61.251 || 712 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat poznański COA.svg|35px]] || Poznań (Posen) || [[Poznań]] || 448.663 || 1.900 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat rawicki COA.svg|35px]] || Rawicz (Rawitsch) || [[Rawicz]] || 58.601 || 553 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat słupecki COA.svg|35px]] || Słupca (Slupca) || [[Słupca]] || 57.264 || 838 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat szamotulski COA.svg|35px]] || Szamotuły (Samter) || [[Szamotuły]] || 91.659 || 1.120 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Środa Wielkopolska COA.svg|35px]] || Środa Wielkopolska (Schroda) || [[Środa Wielkopolska]] || 59.954 || 623 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat śremski COA.svg|35px]] || Śrem (Schrimm) || [[Śrem]] || 61.044 || 574 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat turecki COA.svg|35px]] || Turek (Turek) || [[Turek]] || 80.990 || 929 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wągrowiecki COA.svg|35px]] || Wągrowiec (Wongrowitz) || [[Wągrowiec]] || 69.007 || 1.041 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wolsztyński COA.svg|35px]] || Wolsztyn (Wollstein) || [[Wolsztyn]] || 56.672 || 680 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wrzesiński COA.svg|35px]] || Września (Wreschen) || [[Września]] || 78.223 || 704 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat złotowski COA.svg|35px]] || Złotów (Flatow) || [[Złotów]] || 67.301 || 1.661 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Greater Poland Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Grut-Poalen (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] tihty09nvbmqutp9dhj9tvw3iomdcxm 0 191459 1229587 1229119 2026-05-08T18:27:36Z RomkeHoekstra 10582 kt ferfongen 1229587 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip West-Pommeren<br><small>''Województwo zachodniopomorskie''</small> | ôfbylding = Zachodniopomorskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje West-Pommeren yn Poalen | flagge = POL województwo zachodniopomorskie flag.svg | wapen = POL województwo zachodniopomorskie COA.svg | haadstêd = [[Szczecin]] | grutste stêd = [[Szczecin]] | powiats = 3 stedsdistrikten<br>18 plattelânsdistrikten | gminas = | ynwennertal = 1.631.784 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 22.905 km² | befolkingstichtens = 71 ynw./km² | hichte = -0,1 m - 246 m (Góra Żydowska) | iso-koade = PL-32 | kenteken = Z | webside = [https://wzp.pl/ wzp.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan West-Pommeren yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Westpommern 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan West-Pommeren }} '''West-Pommeren''' ([[Poalsk]]: ''Województwo zachodniopomorskie'') is in [[woiwodskip]] yn it noardwesten fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en grinzget yn it westen oan [[Dútslân]] en yn it noarden oan 'e [[Eastsee]]. De haadstêd is [[Szczecin]]. It gebiet is ferneamd om syn kust mei brede sânstrannen, it grutte tal marren (lykas de Miedwie-mar) en de grutte bosken. Ekonomysk sjoen binne de maritime sektor, de lânbou en it toerisme oan 'e kust fan grut belang foar de regio. == Skiednis == Oant 1945 wie it hiele gebiet fan it hjoeddeiske woiwodskip ûnderdiel fan it [[Dútske Ryk]]. Nei de nederlaach fan Dútslân yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard by de [[Konferinsje fan Potsdam]] besletten dat de grins tusken Dútslân en Poalen op 'e [[Oder-Neissegrins|Oder-Neisse-line]] kaam te lizzen. De Dútske befolking waard nei 1945 [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|ferdreaun]], in proses dat faak mei geweld gie en dêr't in soad slachtoffers by foelen. Yn harren plak kamen Poalske kolonisten. In grut part fan dy nije ynwenners wie sels ferdreaun út de eastlike gebieten fan Poalen (it hjoeddeiske [[Oekraïne]], [[Wyt-Ruslân]] en [[Litouwen]]). Stêden lykas [[Szczecin]], dy't yn de kriich swier skansearre wiene, waarden yn 'e desennia dêrnei wer opboud mei in Poalsker karakter, al binne de Prusyske ynfloeden yn 'e stedsplanning noch altiten goed te sjen. Nei it ein fan 'e [[Folksrepublyk Poalen]] yn 1989 en de folsleine erkenning fan 'e grins troch it werienige Dútslân yn 1990, binne de relaasjes tusken de beide lannen stadichoan ferbettere. Hjoed-de-dei wurket it woiwodskip nau gear mei de Dútske dielsteaten [[Mecklenburch-Foarpommeren]] en [[Brandenburch]] binnen de saneamde [[Euregio Pomerania]]. == Grutste stêden == Yn West-Pommeren wennet in grut part fan 'e befolking yn 'e stêden oan 'e kust of oan 'e rivier de [[Oder]]. De haadstêd [[Szczecin]] is it dominante ekonomyske en kulturele sintrum fan 'e regio. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Szczecin COA.svg|25px]] || [[Szczecin]] || Stettin || 389.066 || 301 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Koszalin COA.svg|25px]] || [[Koszalin]] || Köslin || 104.244 || 98 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Stargard COA.svg|25px]] || [[Stargard]] || Stargard in Pommern || 66.853 || 48 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kołobrzeg COA.svg|25px]] || [[Kołobrzeg]] || Kolberg || 43.680 || 25 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Świnoujście COA.svg|25px]] || [[Świnoujście]] || Swinemünde || 39.805 || 197 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Szczecinek COA.svg|25px]] || [[Szczecinek]] || Neustettin || 38.835 || 48 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Police COA.svg|25px]] || [[Police (stêd)|Police]] || Pölitz || 31.503 || 37 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Wałcz COA.svg|25px]] || [[Wałcz]] || Deutsch Krone || 24.364 || 38 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Białogard COA.svg|25px]] || [[Białogard]] || Belgard || 23.364 || 25 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Goleniów COA.svg|25px]] || [[Goleniów]] || Gollnow || 21.684 || 11 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip West-Pommeren is ûnderferdiend yn trije stedsdistrikten en 18 distrikten. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. De histoaryske Dútske namme stiet tusken heakken efter de Poalske namme. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Szczecin COA.svg|35px]] || [[Szczecin]] (Stettin) || 389.066 || 301 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Koszalin COA.svg|35px]] || [[Koszalin]] (Köslin) || 104.244 || 98 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Świnoujście COA.svg|35px]] || [[Świnoujście]] (Swinemünde) || 39.805 || 197 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''gminas''). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, beslane se it hiele omlizzende gebiet. De histoaryske Dútske namme stiet tusken heakken efter de Poalske namme. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat białogardzki COA.svg|35px]] || Białogard || [[Białogard]] (Belgard) || 45.459 || 845 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat choszczeński COA.svg|35px]] || Choszczno || [[Choszczno]] (Arnswalde) || 45.247 || 1.328 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat drawski COA.svg|35px]] || Drawsko || [[Drawsko Pomorskie]] (Dramburg) || 55.034 || 1.764 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat goleniowski COA.svg|35px]] || Goleniów || [[Goleniów]] (Gollnow) || 81.339 || 1.616 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gryficki COA.svg|35px]] || Gryfice || [[Gryfice]] (Greifenberg) || 58.077 || 1.017 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gryfiński COA.svg|35px]] || Gryfino || [[Gryfino]] (Greifenhagen) || 78.431 || 1.869 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kamieński COA.svg|35px]] || Kamień || [[Kamień Pomorski]] (Cammin) || 45.020 || 1.006 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kołobrzeski COA.svg|35px]] || Kołobrzeg || [[Kołobrzeg]] (Kolberg) || 78.078 || 724 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat koszaliński COA.svg|35px]] || Koszalin || [[Koszalin]] (Köslin) || 65.590 || 1.669 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łobeski COA.svg|35px]] || Łobez || [[Łobez]] (Labes) || 35.150 || 1.065 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat myśliborski COA.svg|35px]] || Myślibórz || [[Myślibórz]] (Soldin) || 63.488 || 1.182 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat policki COA.svg|35px]] || Police || [[Police (stêd)|Police]] (Pölitz) || 80.603 || 665 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pyrzycki COA.svg|35px]] || Pyrzyce || [[Pyrzyce]] (Pyritz) || 38.169 || 720 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sławieński COA.svg|35px]] || Sławno || [[Sławno]] (Schlawe) || 54.341 || 1.043 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat stargardzki COA.svg|35px]] || Stargard || [[Stargard]] (Stargard in Pommern) || 118.006 || 1.520 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat szczecinecki COA.svg|35px]] || Szczecinek || [[Szczecinek]] (Neustettin) || 74.877 || 1.766 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat świdwiński COA.svg|35px]] || Świdwin || [[Świdwin]] (Schivelbein) || 45.093 || 1.093 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wałecki COA.svg|35px]] || Wałcz || [[Wałcz]] (Deutsch Krone) || 51.096 || 1.415 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|West Pomeranian Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:West-Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] 1pea1vwnz2l14xoeedec3djj6lkw0v0 1229591 1229587 2026-05-08T19:32:11Z RomkeHoekstra 10582 1229591 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip West-Pommeren<br><small>''Województwo zachodniopomorskie''</small> | ôfbylding = Zachodniopomorskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje West-Pommeren yn Poalen | flagge = POL województwo zachodniopomorskie flag.svg | wapen = POL województwo zachodniopomorskie COA.svg | haadstêd = [[Szczecin]] | grutste stêd = [[Szczecin]] | powiats = 3 stedsdistrikten<br>18 plattelânsdistrikten | gminas = | ynwennertal = 1.631.784 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 22.905 km² | befolkingstichtens = 71 ynw./km² | hichte = -0,1 m - 246 m (Góra Żydowska) | iso-koade = PL-32 | kenteken = Z | webside = [https://wzp.pl/ wzp.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan West-Pommeren yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Westpommern 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan West-Pommeren }} '''West-Pommeren''' ([[Poalsk]]: ''Województwo zachodniopomorskie'') is in [[woiwodskip]] yn it noardwesten fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en grinzget yn it westen oan [[Dútslân]] en yn it noarden oan 'e [[Eastsee]]. De haadstêd is [[Szczecin]]. It gebiet is ferneamd om syn kust mei brede sânstrannen, it grutte tal marren (lykas de Miedwie-mar) en de grutte bosken. Ekonomysk sjoen binne de maritime sektor, de lânbou en it toerisme oan 'e kust fan grut belang foar de regio. == Skiednis == Oant 1945 wie it hiele gebiet fan it hjoeddeiske woiwodskip ûnderdiel fan it [[Dútske Ryk]]. Nei de nederlaach fan Dútslân yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard by de [[Konferinsje fan Potsdam]] besletten dat de grins tusken Dútslân en Poalen op 'e [[Oder-Neissegrins|Oder-Neisse-line]] kaam te lizzen. De Dútske befolking waard nei 1945 [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|ferdreaun]], in proses dat faak mei geweld gie en dêr't in soad slachtoffers by foelen. Yn harren plak kamen Poalske kolonisten. In grut part fan dy nije ynwenners wie sels ferdreaun út de eastlike gebieten fan Poalen (it hjoeddeiske [[Oekraïne]], [[Wyt-Ruslân]] en [[Litouwen]]). Stêden lykas [[Szczecin]], dy't yn de kriich swier skansearre wiene, waarden yn 'e desennia dêrnei wer opboud mei in Poalsker karakter, al binne de Prusyske ynfloeden yn 'e stedsplanning noch altiten goed te sjen. Nei it ein fan 'e [[Folksrepublyk Poalen]] yn 1989 en de folsleine erkenning fan 'e grins troch it werienige Dútslân yn 1990, binne de relaasjes tusken de beide lannen stadichoan ferbettere. Hjoed-de-dei wurket it woiwodskip nau gear mei de Dútske dielsteaten [[Mecklenburch-Foarpommeren]] en [[Brandenburch]] binnen de saneamde [[Euregio Pomerania]]. == Grutste stêden == Yn West-Pommeren wennet in grut part fan 'e befolking yn 'e stêden oan 'e kust of oan 'e rivier de [[Oder]]. De haadstêd [[Szczecin]] is it dominante ekonomyske en kulturele sintrum fan 'e regio. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Szczecin COA.svg|25px]] || [[Szczecin]] || Stettin || 389.066 || 301 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Koszalin COA.svg|25px]] || [[Koszalin]] || Köslin || 104.244 || 98 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Stargard COA.svg|25px]] || [[Stargard]] || Stargard in Pommern || 66.853 || 48 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kołobrzeg COA.svg|25px]] || [[Kołobrzeg]] || Kolberg || 43.680 || 25 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Świnoujście COA.svg|25px]] || [[Świnoujście]] || Swinemünde || 39.805 || 197 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Szczecinek COA.svg|25px]] || [[Szczecinek]] || Neustettin || 38.835 || 48 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Police COA.svg|25px]] || [[Police (stêd)|Police]] || Pölitz || 31.503 || 37 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Wałcz COA.svg|25px]] || [[Wałcz]] || Deutsch Krone || 24.364 || 38 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Białogard COA.svg|25px]] || [[Białogard]] || Belgard || 23.364 || 25 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Goleniów COA.svg|25px]] || [[Goleniów]] || Gollnow || 21.684 || 11 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip West-Pommeren is ûnderferdiend yn trije stedsdistrikten en 18 distrikten. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. De histoaryske Dútske namme stiet tusken heakken efter de Poalske namme. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Szczecin COA.svg|35px]] || [[Szczecin]] (Stettin) || 389.066 || 301 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Koszalin COA.svg|35px]] || [[Koszalin]] (Köslin) || 104.244 || 98 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Świnoujście COA.svg|35px]] || [[Świnoujście]] (Swinemünde) || 39.805 || 197 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''gminas''). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, beslane se it hiele omlizzende gebiet. De histoaryske Dútske namme stiet tusken heakken efter de Poalske namme. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat białogardzki COA.svg|35px]] || Białogard || [[Białogard]] (Belgard) || 45.459 || 845 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat choszczeński COA.svg|35px]] || Choszczno || [[Choszczno]] (Arnswalde) || 45.247 || 1.328 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat drawski COA.svg|35px]] || Drawsko || [[Drawsko Pomorskie]] (Dramburg) || 55.034 || 1.764 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat goleniowski COA.svg|35px]] || Goleniów || [[Goleniów]] (Gollnow) || 81.339 || 1.616 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gryficki COA.svg|35px]] || Gryfice || [[Gryfice]] (Greifenberg) || 58.077 || 1.017 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gryfiński COA.svg|35px]] || Gryfino || [[Gryfino]] (Greifenhagen) || 78.431 || 1.869 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kamieński COA.svg|35px]] || Kamień || [[Kamień Pomorski]] (Cammin) || 45.020 || 1.006 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kołobrzeski COA.svg|35px]] || Kołobrzeg || [[Kołobrzeg]] (Kolberg) || 78.078 || 724 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat koszaliński COA.svg|35px]] || Koszalin || [[Koszalin]] (Köslin) || 65.590 || 1.669 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łobeski COA.svg|35px]] || Łobez || [[Łobez]] (Labes) || 35.150 || 1.065 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat myśliborski COA.svg|35px]] || Myślibórz || [[Myślibórz]] (Soldin) || 63.488 || 1.182 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat policki COA.svg|35px]] || Police || [[Police (stêd)|Police]] (Pölitz) || 80.603 || 665 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pyrzycki COA.svg|35px]] || Pyrzyce || [[Pyrzyce]] (Pyritz) || 38.169 || 720 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sławieński COA.svg|35px]] || Sławno || [[Sławno]] (Schlawe) || 54.341 || 1.043 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat stargardzki COA.svg|35px]] || Stargard || [[Stargard]] (Stargard in Pommern) || 118.006 || 1.520 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat szczecinecki COA.svg|35px]] || Szczecinek || [[Szczecinek]] (Neustettin) || 74.877 || 1.766 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat świdwiński COA.svg|35px]] || Świdwin || [[Świdwin]] (Schivelbein) || 45.093 || 1.093 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wałecki COA.svg|35px]] || Wałcz || [[Wałcz]] (Deutsch Krone) || 51.096 || 1.415 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|West Pomeranian Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:West-Pommeren (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] gursys8k78tv2tj8vrlmzyjhp3ddkdv 0 191471 1229576 1229117 2026-05-08T18:05:51Z RomkeHoekstra 10582 kt ferfongen 1229576 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Sileezje<br><small>''Województwo śląskie''</small> | ôfbylding = Slaskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Sileezje yn Poalen | flagge = POL województwo śląskie flag.svg | wapen = POL województwo śląskie COA.svg | haadstêd = [[Katowice]] (Kattowitz) | grutste stêd = [[Katowice]] (Kattowitz) | powiats = 19 stedsdistrikten<br>17 distrikten | wojewoda = | marszalk = | sejmik = | ynwennertal = 4.320.130 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 12.333 km² | befolkingstichtens = 351 ynw./km² | hichte = 1.257 m (Skrzyczne) | iso-koade = PL-24 | kenteken = S | webside = [https://www.katowice.uw.gov.pl/ www.katowice.uw.gov.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Sileezje yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Schlesien 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Sileezje }} '''Sileezje''' ([[Poalsk]]: ''Województwo śląskie'') is in [[woiwodskip]] yn it suden fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en omfiemet it eastlike diel fan 'e histoaryske regio [[Sileezje]] en it westlike diel fan [[Lyts-Poalen (hitoarysk gebiet)|Lyts-Poalen]]. De haadstêd is [[Katowice]]. It woiwodskip is de meast tichtbefolke en de meast ferstedske regio fan Poalen. Dit komt benammen troch it Silezysk yndustrygebiet (GOP), dat ien fan 'e grutste yndustriële konsintraasjes yn Europa is. It lânskip fariearret fan 'e yndustrystêden yn it sintrum oant it berchlânskip fan 'e [[Beskiden]] yn it suden. == Grutste stêden == Sileezje hat in tige hege stêdedichtheid, benammen yn de regio om Katowice hinne. De histoaryske Dútske namme fan 'e stêd stiet - as dy der is - tusken heakken efter de Poalske namme. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Katowice COA.svg|25px]] || [[Katowice]] (Kattowitz) || 279.119 || 165 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Częstochowa COA.svg|25px]] || [[Częstochowa]] (Tschenstochau) || 206.183 || 160 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Sosnowiec COA.svg|25px]] || [[Sosnowiec]] (Sosnowitz) || 188.115 || 91 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gliwice COA.svg|25px]] || [[Gliwice]] (Gleiwitz) || 171.023 || 134 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bielsko-Biała COA.svg|25px]] || [[Bielsko-Biała]] (Bielitz-Biala) || 166.765 || 125 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zabrze COA.svg|25px]] || [[Zabrze]] (Hindenburg O.S.) || 155.430 || 80 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bytom COA.svg|25px]] || [[Bytom]] (Beuthen O.S.) || 139.540 || 69 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ruda Śląska COA.svg|25px]] || [[Ruda Śląska]] (Ruda O.S.) || 132.328 || 78 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Rybnik COA.svg|25px]] || [[Rybnik]] (Rybnik) || 131.744 || 148 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tychy COA.svg|25px]] || [[Tychy]] (Tichau) || 123.356 || 82 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Sileezje is ûnderferdiend yn 19 stedsdistrikten en 17 plattelânsdistrikten. Dizze stêden foarmje op harsels in distrikt. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Katowice COA.svg|35px]] || [[Katowice]] (Kattowitz) || 279.119 || 165 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Częstochowa COA.svg|35px]] || [[Częstochowa]] (Tschenstochau) || 206.183 || 160 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Sosnowiec COA.svg|35px]] || [[Sosnowiec]] || 188.115 || 91 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gliwice COA.svg|35px]] || [[Gliwice]] (Gleiwitz) || 171.023 || 134 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zabrze COA.svg|35px]] || [[Zabrze]] (Hindenburg O.S.) || 155.430 || 80 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bielsko-Biała COA.svg|35px]] || [[Bielsko-Biała]] (Bielitz-Biala) || 166.765 || 125 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bytom COA.svg|35px]] || [[Bytom]] (Beuthen O.S.) || 139.540 || 69 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ruda Śląska COA.svg|35px]] || [[Ruda Śląska]] (Ruda O.S.) || 132.328 || 78 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Rybnik COA.svg|35px]] || [[Rybnik]] || 131.744 || 148 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tychy COA.svg|35px]] || [[Tychy]] (Tichau) || 123.356 || 82 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Dąbrowa Górnicza COA.svg|35px]] || [[Dąbrowa Górnicza]] || 114.148 || 189 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Chorzów COA.svg|35px]] || [[Chorzów]] (Königshütte) || 101.914 || 33 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jaworzno COA.svg|35px]] || [[Jaworzno]] || 88.003 || 153 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jastrzębie-Zdrój COA.svg|35px]] || [[Jastrzębie-Zdrój]] (Bad Königsdorff-Jastrzemb) || 84.536 || 85 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Mysłowice COA.svg|35px]] || [[Mysłowice]] (Myslowitz) || 72.115 || 66 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Siemianowice COA.svg|35px]] || [[Siemianowice Śląskie]] (Laurahütte) || 63.303 || 25 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Żory COA.svg|35px]] || [[Żory]] (Sohrau) || 61.839 || 65 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Piekary Śląskie COA.svg|35px]] || [[Piekary Śląskie]] (Deutsch Piekar) || 51.986 || 40 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Świętochłowice COA.svg|35px]] || [[Świętochłowice]] (Schwientochlowitz) || 45.337 || 13 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't faak besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''gminas''). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, beslane se it hiele omlizzende gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak (en Dútske namme) !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat będziński COA.svg|35px]] || Będzin || [[Będzin]] (Bendzin) || 143.153 || 155 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bielski (województwo śląskie) COA.svg|35px]] || Bielsko || [[Bielsko-Biała]] (Bielitz) || 167.339 || 442 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bieruńsko-lędziński COA.svg|35px]] || Bieruń-Lędziny || [[Bieruń]] (Berun) || 60.108 || 157 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat cieszyński COA.svg|35px]] || Cieszyn || [[Cieszyn]] (Teschen) || 174.457 || 730 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat częstochowski COA.svg|35px]] || Częstochowa || [[Częstochowa]] (Tschenstochau) || 158.468 || 1.519 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gliwicki COA.svg|35px]] || Gliwice || [[Gliwice]] (Gleiwitz) || 114.789 || 663 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kłobucki COA.svg|35px]] || Kłobuck || [[Kłobuck]] (Klobuck) || 83.332 || 889 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lubliniecki COA.svg|35px]] || Lubliniec || [[Lubliniec]] (Lublinitz) || 75.313 || 822 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat mikołowski COA.svg|35px]] || Mikołów || [[Mikołów]] (Nikolai) || 98.718 || 232 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat myszkowski COA.svg|35px]] || Myszków || [[Myszków]] || 69.467 || 479 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pszczyński COA.svg|35px]] || Pszczyna || [[Pszczyna]] (Pless) || 111.458 || 473 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat raciborski COA.svg|35px]] || Racibórz || [[Racibórz]] (Ratibor) || 103.013 || 544 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat rybnicki COA.svg|35px]] || Rybnik || [[Rybnik]] || 78.213 || 224 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat tarnogórski COA.svg|35px]] || Tarnowskie Góry || [[Tarnowskie Góry]] (Tarnowitz) || 140.560 || 643 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bieruńsko-lędziński COA.svg|35px]] || Tychy (ûnder it distrikt Bieruń) || [[Bieruń]] || 59.813 || 156 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wodzisławski COA.svg|35px]] || Wodzisław || [[Wodzisław Śląski]] (Loslau) || 151.782 || 287 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zawierciański COA.svg|35px]] || Zawiercie || [[Zawiercie]] || 113.167 || 1.003 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat żywiecki COA.svg|35px]] || Żywiec || [[Żywiec]] (Saybusch) || 150.321 || 1.040 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Silesian Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Sileezje (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] inarie498hkcgyjbmlmstj60jfqsf22 0 191479 1229505 1229116 2026-05-08T17:11:08Z RomkeHoekstra 10582 kt ferfongen 1229505 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Mazoovje ''Województwo mazowieckie'' | ôfbylding = Mazowieckie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Mazoovje yn Poalen | flagge = POL województwo mazowieckie flag.svg | wapen = POL województwo mazowieckie COA.svg | haadstêd = [[Warsjau]] | grutste stêd = [[Warsjau]] | powiats = 5 stedsdistrikten<br>37 distrikten | gminas = 314 | wojewoda = | marszalk = | sejmik = | ynwennertal = 5.510.527 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland (GUS)]</ref> | oerflak = 35.558 km² | befolkingstichtens = 155 ynw./km² | hichte = 54 m - 408 m (Altana) | iso-koade = PL-14 | kenteken = W | webside = [https://mazovia.pl/ mazovia.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Mazoovje yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Masowien 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Mazoovje }} It '''woiwodskip Mazoovje''' ([[Poalsk]]: ''Województwo mazowieckie'') is it grutste en meast folkrike [[woiwodskip]] fan [[Poalen]]. It leit yn it sintraal-eastlike diel fan it lân en de haadstêd is [[Warsjau]] (''Warszawa''), wat tagelyk de haadstêd fan hiel Poalen is. Mazoovje is it ekonomyske en politike hert fan 'e Poalske republyk en is goed foar sawat in fearn fan it Poalske [[BYP|bruto ynlânsk produkt]]. It gebiet wurdt skaaimerke troch in kontrast tusken de hypermoderne metropoal Warsjau en it omlizzende plattelân, dat noch jimmeroan in sterk agrarysk karakter hat. Wat lânoerflak oanbelanget is it woiwodskip (± 35.558 km²) wat grutter as Nederlân (± 33.670 km²) en 10,6 kear sa grut as Fryslân (± 3.350 km²). == Skiednis == De skiednis fan it hjoeddeiske woiwodskip Mazoovje as bestjoerlike ienheid begjint op 1 jannewaris 1999. By de grutte bestjoerlike herfoarming fan Poalen waard it oantal woiwodskippen werombrocht fan 49 nei 16. It nije Mazoovje waard foarme troch de gearfoeging fan seis eardere woiwodskippen: Warsjau, Płock, Ciechanów, Ostrołęka, Siedlce en Radom. Hoewol't it woiwodskip neamd is nei de histoaryske krite [[Mazoovje]], binne de moderne grinzen neffens ekonomyske en logistike oanliedingen lutsen. Sadwaande binne ek gebieten dy't histoarysk sjoen net by Mazoovje hearden, lykas de regio om 'e stêd Radom hinne (histoarysk [[Lyts-Poalen (histoarysk gebiet)|Lyts-Poalen]]), by it woiwodskip foege. Sûnt de oprjochting hat it woiwodskip in ûnbidige groei trochmakke, benammen troch Warsjau. Dit hat lykwols ek laat ta in grutte ekonomyske kleau tusken de rike agglomeraasje fan 'e haadstêd en de fierderop lizzende plattelânsdistrikten. Om dy reden wurdt it woiwodskip sûnt 2018 foar de statistiken fan 'e Jeropeeske Uny sjoen as twa aparte ienheden (Warsjau en it omlizzende Mazoovje), sadat it earmere plattelân mear oanspraak meitsje kin op Jeropeeske subsydzjes. == Grutste stêden == Yn Mazoovje wennet in grut part fan 'e befolking yn 'e agglomeraasje fan Warsjau. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Warszawa COA.svg|25px]] || [[Warsjau]] (Warszawa) || 1.861.599 || 517 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Radom COA.svg|25px]] || [[Radom]] || 196.968 || 112 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Płock COA.svg|25px]] || [[Płock]] || 112.458 || 88 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Siedlce COA.svg|25px]] || [[Siedlce]] || 75.347 || 32 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Pruszków COA.svg|25px]] || [[Pruszków]] || 65.431 || 19 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Legionowo COA.svg|25px]] || [[Legionowo]] || 53.431 || 14 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ostrołęka COA.svg|25px]] || [[Ostrołęka]] || 48.065 || 29 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Piaseczno COA.svg|25px]] || [[Piaseczno]] || 47.903 || 16 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Otwock COA.svg|25px]] || [[Otwock]] || 43.102 || 47 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ciechanów COA.svg|25px]] || [[Ciechanów]] || 42.302 || 32 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Mazoovje is ûnderferdield yn 5 stedsdistrikten en 37 distrikten. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne, dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Warszawa COA.svg|35px]] || [[Warsjau]] (Warszawa) || 1.861.599 || 517 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Radom COA.svg|35px]] || [[Radom]] || 196.968 || 112 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Płock COA.svg|35px]] || [[Płock]] (Plotzk) || 112.458 || 88 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Siedlce COA.svg|35px]] || [[Siedlce]] || 75.347 || 32 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ostrołęka COA.svg|35px]] || [[Ostrołęka]] (Scharfenwiese) || 48.065 || 29 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''gminas''). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, beslane se it hiele omlizzende gebiet. Mazoovje hat it heechste oantal lânpowiats fan hiel Poalen. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak (en Dútske namme) !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat białobrzeski COA.svg|35px]] || Białobrzegi || [[Białobrzegi]] || 32.551 || 639 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ciechanowski COA.svg|35px]] || Ciechanów || [[Ciechanów]] (Zichenau) || 85.342 || 1.063 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat garwolinski COA.svg|35px]] || Garwolin || [[Garwolin]] || 106.902 || 1.284 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gostyniński COA.svg|35px]] || Gostynin || [[Gostynin]] (Gasten) || 41.745 || 615 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat grodziski (mazowieckie) COA.svg|35px]] || Grodzisk || [[Grodzisk Mazowiecki]] || 101.442 || 367 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat grójecki COA.svg|35px]] || Grójec || [[Grójec]] || 96.012 || 1.269 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kozienicki COA.svg|35px]] || Kozienice || [[Kozienice]] || 57.102 || 917 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat legionowski COA.svg|35px]] || Legionowo || [[Legionowo]] || 123.456 || 393 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lipski COA.svg|35px]] || Lipsko || [[Lipsko]] || 31.902 || 740 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łosicki COA.svg|35px]] || Łosice || [[Łosice]] || 29.873 || 772 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat makowski COA.svg|35px]] || Maków || [[Maków Mazowiecki]] || 42.102 || 1.064 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat miński COA.svg|35px]] || Mińsk || [[Mińsk Mazowiecki]] || 157.021 || 1.164 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat mławski COA.svg|35px]] || Mława || [[Mława]] (Mielau) || 71.302 || 1.182 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Nowy Dwór Mazowiecki COA.svg|35px]] || Nowy Dwór || [[Nowy Dwór Mazowiecki]] || 78.431 || 692 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ostrołęcki COA.svg|35px]] || Ostrołęka || [[Ostrołęka]] (Scharfenwiese) || 88.012 || 2.099 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ostrów Mazowiecka COA.svg|35px]] || Ostrów || [[Ostrów Mazowiecka]] || 70.321 || 1.218 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat otwocki COA.svg|35px]] || Otwock || [[Otwock]] || 122.903 || 615 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat piaseczyński COA.svg|35px]] || Piaseczno || [[Piaseczno]] || 194.203 || 621 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat płocki COA.svg|35px]] || Płock || [[Płock]] (Plotzk) || 108.321 || 1.798 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat płoński COA.svg|35px]] || Płońske || [[Płońsk]] (Plöhnen) || 85.012 || 1.383 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pruszkowski COA.svg|35px]] || Pruszków || [[Pruszków]] || 169.302 || 246 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat przasnyski COA.svg|35px]] || Przasnysz || [[Przasnysz]] (Praschnitz) || 50.402 || 1.218 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat przysuski COA.svg|35px]] || Przysucha || [[Przysucha]] || 39.812 || 801 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pułtuski COA.svg|35px]] || Pułtusk || [[Pułtusk]] (Ostenburg) || 51.302 || 829 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat radomski COA.svg|35px]] || Radom || [[Radom]] || 150.102 || 1.530 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat siedlecki COA.svg|35px]] || Siedlce || [[Siedlce]] || 79.431 || 1.603 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sierpecki COA.svg|35px]] || Sierpc || [[Sierpc]] (Sichelberg) || 49.302 || 853 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sochaczewski COA.svg|35px]] || Sochaczew || [[Sochaczew]] || 83.431 || 731 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sokołowski COA.svg|35px]] || Sokołów || [[Sokołów Podlaski]] || 52.102 || 1.131 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat szydłowiecki COA.svg|35px]] || Szydłowiec || [[Szydłowiec]] || 38.321 || 452 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat warszawski zachodni COA.svg|35px]] || West-Warsjau || [[Ożarów Mazowiecki]] || 121.302 || 533 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat węgrowski COA.svg|35px]] || Węgrów || [[Węgrów]] || 63.431 || 1.219 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wołomiński COA.svg|35px]] || Wołomin || [[Wołomin]] || 256.012 || 955 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wyszkowski COA.svg|35px]] || Wyszków || [[Wyszków]] || 72.321 || 876 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zwoleński COA.svg|35px]] || Zwoleń || [[Zwoleń]] || 34.903 || 571 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat żuromiński COA.svg|35px]] || Żuromin || [[Żuromin]] || 37.102 || 805 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat żyrardowski COA.svg|35px]] || Żyrardów || [[Żyrardów]] || 74.431 || 530 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Masovian Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Mazoovje (woiwodskip)]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] mjv420y85hemf69td84lghyndatk4ph 1229604 1229505 2026-05-08T19:48:31Z RomkeHoekstra 10582 1229604 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Mazoovje ''Województwo mazowieckie'' | ôfbylding = Mazowieckie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Mazoovje yn Poalen | flagge = POL województwo mazowieckie flag.svg | wapen = POL województwo mazowieckie COA.svg | haadstêd = [[Warsjau]] | grutste stêd = [[Warsjau]] | powiats = 5 stedsdistrikten<br>37 distrikten | gminas = 314 | wojewoda = | marszalk = | sejmik = | ynwennertal = 5.510.527 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland (GUS)]</ref> | oerflak = 35.558 km² | befolkingstichtens = 155 ynw./km² | hichte = 54 m - 408 m (Altana) | iso-koade = PL-14 | kenteken = W | webside = [https://mazovia.pl/ mazovia.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Mazoovje yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Masowien 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Mazoovje }} It '''woiwodskip Mazoovje''' ([[Poalsk]]: ''Województwo mazowieckie'') is it grutste en meast folkrike [[woiwodskip]] fan [[Poalen]]. It leit yn it sintraal-eastlike diel fan it lân en de haadstêd is [[Warsjau]] (''Warszawa''), wat tagelyk de haadstêd fan hiel Poalen is. Mazoovje is it ekonomyske en politike hert fan 'e Poalske republyk en is goed foar sawat in fearn fan it Poalske [[BYP|bruto ynlânsk produkt]]. It gebiet wurdt skaaimerke troch in kontrast tusken de hypermoderne metropoal Warsjau en it omlizzende plattelân, dat noch jimmeroan in sterk agrarysk karakter hat. Wat lânoerflak oanbelanget is it woiwodskip (± 35.558 km²) wat grutter as Nederlân (± 33.670 km²) en 10,6 kear sa grut as Fryslân (± 3.350 km²). == Skiednis == De skiednis fan it hjoeddeiske woiwodskip Mazoovje as bestjoerlike ienheid begjint op 1 jannewaris 1999. By de grutte bestjoerlike herfoarming fan Poalen waard it oantal woiwodskippen werombrocht fan 49 nei 16. It nije Mazoovje waard foarme troch de gearfoeging fan seis eardere woiwodskippen: Warsjau, Płock, Ciechanów, Ostrołęka, Siedlce en Radom. Hoewol't it woiwodskip neamd is nei de histoaryske krite [[Mazoovje]], binne de moderne grinzen neffens ekonomyske en logistike oanliedingen lutsen. Sadwaande binne ek gebieten dy't histoarysk sjoen net by Mazoovje hearden, lykas de regio om 'e stêd Radom hinne (histoarysk [[Lyts-Poalen (histoarysk gebiet)|Lyts-Poalen]]), by it woiwodskip foege. Sûnt de oprjochting hat it woiwodskip in ûnbidige groei trochmakke, benammen troch Warsjau. Dit hat lykwols ek laat ta in grutte ekonomyske kleau tusken de rike agglomeraasje fan 'e haadstêd en de fierderop lizzende plattelânsdistrikten. Om dy reden wurdt it woiwodskip sûnt 2018 foar de statistiken fan 'e Jeropeeske Uny sjoen as twa aparte ienheden (Warsjau en it omlizzende Mazoovje), sadat it earmere plattelân mear oanspraak meitsje kin op Jeropeeske subsydzjes. == Grutste stêden == Yn Mazoovje wennet in grut part fan 'e befolking yn 'e agglomeraasje fan Warsjau. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Warszawa COA.svg|25px]] || [[Warsjau]] (Warszawa) || 1.861.599 || 517 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Radom COA.svg|25px]] || [[Radom]] || 196.968 || 112 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Płock COA.svg|25px]] || [[Płock]] || 112.458 || 88 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Siedlce COA.svg|25px]] || [[Siedlce]] || 75.347 || 32 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Pruszków COA.svg|25px]] || [[Pruszków]] || 65.431 || 19 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Legionowo COA.svg|25px]] || [[Legionowo]] || 53.431 || 14 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ostrołęka COA.svg|25px]] || [[Ostrołęka]] || 48.065 || 29 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Piaseczno COA.svg|25px]] || [[Piaseczno]] || 47.903 || 16 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Otwock COA.svg|25px]] || [[Otwock]] || 43.102 || 47 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ciechanów COA.svg|25px]] || [[Ciechanów]] || 42.302 || 32 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Mazoovje is ûnderferdield yn 5 stedsdistrikten en 37 distrikten. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne, dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Warszawa COA.svg|35px]] || [[Warsjau]] (Warszawa) || 1.861.599 || 517 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Radom COA.svg|35px]] || [[Radom]] || 196.968 || 112 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Płock COA.svg|35px]] || [[Płock]] (Plotzk) || 112.458 || 88 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Siedlce COA.svg|35px]] || [[Siedlce]] || 75.347 || 32 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ostrołęka COA.svg|35px]] || [[Ostrołęka]] (Scharfenwiese) || 48.065 || 29 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''gminas''). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, beslane se it hiele omlizzende gebiet. Mazoovje hat it heechste oantal lânpowiats fan hiel Poalen. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak (en Dútske namme) !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat białobrzeski COA.svg|35px]] || Białobrzegi || [[Białobrzegi]] || 32.551 || 639 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ciechanowski COA.svg|35px]] || Ciechanów || [[Ciechanów]] (Zichenau) || 85.342 || 1.063 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat garwolinski COA.svg|35px]] || Garwolin || [[Garwolin]] || 106.902 || 1.284 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gostyniński COA.svg|35px]] || Gostynin || [[Gostynin]] (Gasten) || 41.745 || 615 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat grodziski (mazowieckie) COA.svg|35px]] || Grodzisk || [[Grodzisk Mazowiecki]] || 101.442 || 367 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat grójecki COA.svg|35px]] || Grójec || [[Grójec]] || 96.012 || 1.269 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kozienicki COA.svg|35px]] || Kozienice || [[Kozienice]] || 57.102 || 917 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat legionowski COA.svg|35px]] || Legionowo || [[Legionowo]] || 123.456 || 393 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lipski COA.svg|35px]] || Lipsko || [[Lipsko]] || 31.902 || 740 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łosicki COA.svg|35px]] || Łosice || [[Łosice]] || 29.873 || 772 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat makowski COA.svg|35px]] || Maków || [[Maków Mazowiecki]] || 42.102 || 1.064 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat miński COA.svg|35px]] || Mińsk || [[Mińsk Mazowiecki]] || 157.021 || 1.164 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat mławski COA.svg|35px]] || Mława || [[Mława]] (Mielau) || 71.302 || 1.182 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Nowy Dwór Mazowiecki COA.svg|35px]] || Nowy Dwór || [[Nowy Dwór Mazowiecki]] || 78.431 || 692 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ostrołęcki COA.svg|35px]] || Ostrołęka || [[Ostrołęka]] (Scharfenwiese) || 88.012 || 2.099 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ostrów Mazowiecka COA.svg|35px]] || Ostrów || [[Ostrów Mazowiecka]] || 70.321 || 1.218 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat otwocki COA.svg|35px]] || Otwock || [[Otwock]] || 122.903 || 615 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat piaseczyński COA.svg|35px]] || Piaseczno || [[Piaseczno]] || 194.203 || 621 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat płocki COA.svg|35px]] || Płock || [[Płock]] (Plotzk) || 108.321 || 1.798 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat płoński COA.svg|35px]] || Płońske || [[Płońsk]] (Plöhnen) || 85.012 || 1.383 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pruszkowski COA.svg|35px]] || Pruszków || [[Pruszków]] || 169.302 || 246 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat przasnyski COA.svg|35px]] || Przasnysz || [[Przasnysz]] (Praschnitz) || 50.402 || 1.218 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat przysuski COA.svg|35px]] || Przysucha || [[Przysucha]] || 39.812 || 801 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pułtuski COA.svg|35px]] || Pułtusk || [[Pułtusk]] (Ostenburg) || 51.302 || 829 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat radomski COA.svg|35px]] || Radom || [[Radom]] || 150.102 || 1.530 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat siedlecki COA.svg|35px]] || Siedlce || [[Siedlce]] || 79.431 || 1.603 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sierpecki COA.svg|35px]] || Sierpc || [[Sierpc]] (Sichelberg) || 49.302 || 853 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sochaczewski COA.svg|35px]] || Sochaczew || [[Sochaczew]] || 83.431 || 731 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sokołowski COA.svg|35px]] || Sokołów || [[Sokołów Podlaski]] || 52.102 || 1.131 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat szydłowiecki COA.svg|35px]] || Szydłowiec || [[Szydłowiec]] || 38.321 || 452 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat warszawski zachodni COA.svg|35px]] || West-Warsjau || [[Ożarów Mazowiecki]] || 121.302 || 533 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat węgrowski COA.svg|35px]] || Węgrów || [[Węgrów]] || 63.431 || 1.219 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wołomiński COA.svg|35px]] || Wołomin || [[Wołomin]] || 256.012 || 955 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wyszkowski COA.svg|35px]] || Wyszków || [[Wyszków]] || 72.321 || 876 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zwoleński COA.svg|35px]] || Zwoleń || [[Zwoleń]] || 34.903 || 571 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat żuromiński COA.svg|35px]] || Żuromin || [[Żuromin]] || 37.102 || 805 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat żyrardowski COA.svg|35px]] || Żyrardów || [[Żyrardów]] || 74.431 || 530 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Masovian Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Mazoovje (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] n3o684dkn6tvbxhj4yvriti690eferu 0 191490 1229678 1229148 2026-05-09T07:11:06Z RomkeHoekstra 10582 Underfamylje ferwidere. 1229678 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Palmgeier (47945962093).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De palmgier (''Gypohierax angolensis'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson12 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme12 = '''palmgieren''' (''Gypohierax'') | beskriuwer, jier = [[Eduard Rüppell|Rüppell]], 1836 }} De '''palmgieren''' (''Gypohierax'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat it mar út ien libbene soarte bestiet: de [[palmgier]] (''Gypohierax angolensis''). == Taksonomy == De wittenskiplike namme ''Gypohierax'' is in gearstalling fan it [[Gryksk]]: 'gyps' (gier) en 'hierax' (falk of earn). Dit wiist op de tuskenposysje dy't de fûgel ynnimt; hy hat skaaimerken fan sawol gieren as earnen. Yn 'e taksonomy wurde de palmgieren yndield by de ûnderfamylje fan de [[lammegieren en sibben]] (''Gypaetinae''). Dêrmei binne se nauwer besibbe oan 'e [[lammegier]], de [[iesgier]] en de [[Madagaskarslange-earn]] as oan de "echte" gieren fan de Alde Wrâld. == Kenmerken == Palmgieren ûnderskiede har fan oare gieren mei't se gjin suvere iesiters binne. Hoewol't se wolris kadavers of lytse bisten (fisken, krabben) ite, bestiet in grut part fan harren dieet út de fruchten fan 'e oaljepalm en de raffiapalm. Dit is hiel útsûnderlik foar in rôffûgel. Fanwegen dit dieet binne se sterk bûn oan gebieten dêr't sokke beammen foarkomme, benammen yn [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]]. == Soarten == It skaai bestiet út mar ien soarte: {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Palm-nut vulture, Gypohierax angolensis, at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (29068086295).jpg|100px]] || [[palmgier]] || ''Gypohierax angolensis'' || [[Afrika]] súdlik fan de Sahara || <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/palm-nut-vulture-gypohierax-angolensis ''Gypohierax angolensis'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= * Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gypohierax}} }} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Palmgier| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] 6rphuuctrhtjnh4lxwuz8k05m7fo5rh 0 191498 1229684 1229155 2026-05-09T07:17:23Z RomkeHoekstra 10582 Underfamylje ferwidere. 1229684 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Red Headed Vulture Prey Kabini Apr22 D72 23784.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = In folwoeksen readkopgier (''Sarcogyps calvus'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson12 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme12 = '''readkopgieren''' (''Sarcogyps'') | beskriuwer, jier = [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1841 }} De '''readkopgieren''' (''Sarcogyps'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Dit skaai is hjoed-de-dei [[Monotypysk takson|monotypysk]] en bestiet út mar ien libbene [[soarte (taksonomy)|soarte]]: de [[readkopgier]] (''Sarcogyps calvus''). == Kenmerken == De readkopgieren ûnderskiede har fan oare gieren troch de felle reade kleur fan 'e keale kop en de poaten. Karakteristyk foar it skaai binne de fleizige hûdlappen (lellen) oan 'e sydkanten fan 'e kop. Se binne minder sosjaal as de measte oare gieresoarten en wurde faak allinnich of yn pearkes sjoen by in kadaver. == Taksonomy == Binnen de haukfûgels wurde de readkopgieren yndield by de ûnderfamylje ''Aegypiinae''. Se binne nau besibbe oan 'e skaaien ''Torgos'' ([[eargieren]]) en ''Aegypius'' ([[muontsegieren]]). == Soarte == {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Red head vulture 6 (cropped).jpg|100px]] || [[readkopgier]] || ''Sarcogyps calvus'' || [[Súd-Aazje]] en dielen fan [[Súdeast-Aazje]] || <span style="color:darkred;">'''kritysk bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-headed-vulture-sarcogyps-calvus ''Sarcogyps calvus'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= * Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Sarcogyps calvus|Sarcogyps}} }} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Readkopgier| ]] [[Kategory:Haukfûgel]] qd88epes656af3pjn92r3o5dq7afust 0 191501 1229477 1229115 2026-05-08T15:25:12Z RomkeHoekstra 10582 1229477 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Łódź<br><small>''Województwo łódzkie''</small> | ôfbylding = Lodzkie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Łódź yn Poalen | flagge = POL województwo łódzkie flag.svg | wapen = POL województwo łódzkie COA.svg | haadstêd = [[Łódź]] (Litzmannstadt) | grutste stêd = [[Łódź]] (Litzmannstadt) | powiats = 3 stedsdistrikten<br>21 distrikten | gminas = 177 | wojewoda = | marszalk = | sejmik = | ynwennertal = 2.362.519 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland (GUS)]</ref> | oerflak = 18.219 km² | befolkingstichtens = 130 ynw./km² | hichte = 331 m (Fajny Wyspa) | iso-koade = PL-10 | kenteken = E | webside = [https://www.lodzkie.pl/ www.lodzkie.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Łódź yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Łódź 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan it woiwodskip Łódź }} It '''woiwodskip Łódź''' ([[Poalsk]]: ''Województwo łódzkie'') is in bestjoerlike regio yn it sintrum fan [[Poalen]]. It woiwodskip waard op 1 jannewaris 1999 stifte. De haadstêd is de gelyknammige stêd [[Łódź]], dy't histoarysk bekend stie as it "Poalske Manchester" fanwegen de grutte tekstyl-yndustry. It woiwodskip leit op it krúspunt fan wichtige transportrûtes en hat in flak oant licht heuveleftich lânskip. It is in regio dy't de histoaryske grinzen fan ferskate âlde lânstreken lykas Sieradz, Łęczyca en dielen fan Lyts-Poalen en Mazoovje ferbynt. == Skiednis == It hjoeddeiske woiwodskip Łódź waard oprjochte yn 1999 troch de gearfoeging fan 'e eardere woiwodskippen Łódź, Sieradz, Piotrków Trybunalski en Skierniewice, mei dêrby in lyts part fan Płock. It westen (Sieradz en Łęczyca) wie sûnt de 12e iuw in kearngebiet fan 'e Poalske [[Piasten]]. De haadstêd Łódź sels groeide yn 'e 19e iuw eksplosyf fan in lyts doarp nei in wrâldstêd fan 'e yndustry, wat it hiele karakter fan 'e regio feroare hat. == Grutste stêden == {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Łódź COA.svg|25px]] || [[Łódź]] || 655.279 || 293 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Piotrków Trybunalski COA.svg|25px]] || [[Piotrków Trybunalski]] || 66.356 || 67 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Pabianice COA.svg|25px]] || [[Pabianice]] || 61.431 || 33 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tomaszów Mazowiecki COA.svg|25px]] || [[Tomaszów Mazowiecki]] || 59.302 || 41 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bełchatów COA.svg|25px]] || [[Bełchatów]] || 53.402 || 35 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zgierz COA.svg|25px]] || [[Zgierz]] || 53.102 || 42 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Skierniewice COA.svg|25px]] || [[Skierniewice]] || 45.394 || 35 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Łódź is ûnderferdield yn 3 stedsdistrikten en 21 distrikten. Yn 'e ûndersteande tabel stiet de histoaryske Dútske namme - as dy der is - tusken heakken efter de Poalske namme. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Łódź COA.svg|35px]] || [[Łódź]] || 655.279 || 293 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Piotrków Trybunalski COA.svg|35px]] || [[Piotrków Trybunalski]] (Petrikau) || 66.356 || 67 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Skierniewice COA.svg|35px]] || [[Skierniewice]] || 45.394 || 35 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''gminas''). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, beslane se it hiele omlizzende gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bełchatowski COA.svg|35px]] || Bełchatów || [[Bełchatów]] || 110.021 || 969 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat brzeziński COA.svg|35px]] || Brzeziny || [[Brzeziny]] || 30.124 || 359 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kutnowski COA.svg|35px]] || Kutno || [[Kutno]] || 91.302 || 886 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łaski COA.svg|35px]] || Łask || [[Łask]] || 48.903 || 617 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łęczycki COA.svg|35px]] || Łęczyca (Lentschitza) || [[Łęczyca]] || 46.802 || 774 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łowicki COA.svg|35px]] || Łowicz || [[Łowicz]] || 75.402 || 987 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łódzki wschodni COA.svg|35px]] || East-Łódź || [[Łódź]] || 73.501 || 500 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat opoczyński COA.svg|35px]] || Opoczno || [[Opoczno]] || 73.102 || 1.038 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pabianicki COA.svg|35px]] || Pabianice || [[Pabianice]] || 116.431 || 491 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pajęczański COA.svg|35px]] || Pajęczno || [[Pajęczno]] || 50.102 || 804 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat piotrkowski COA.svg|35px]] || Piotrków || [[Piotrków Trybunalski]] || 91.203 || 1.429 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat poddębicki COA.svg|35px]] || Poddębice || [[Poddębice]] || 39.802 || 881 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat radomszczański COA.svg|35px]] || Radomsko || [[Radomsko]] || 108.321 || 1.443 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat rawski COA.svg|35px]] || Rawa || [[Rawa Mazowiecka]] || 47.902 || 647 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sieradzki COA.svg|35px]] || Sieradz (Schieratz) || [[Sieradz]] || 113.102 || 1.491 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat skierniewicki COA.svg|35px]] || Skierniewice || [[Skierniewice]] || 38.103 || 756 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tomaszów Mazowiecki COA.svg|35px]] || Tomaszów || [[Tomaszów Mazowiecki]] || 112.302 || 1.025 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wieluński COA.svg|35px]] || Wieluń (Welun) || [[Wieluń]] || 75.102 || 927 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wieruszowski COA.svg|35px]] || Wieruszów || [[Wieruszów]] || 41.902 || 576 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zduńskowolski COA.svg|35px]] || Zduńska Wola || [[Zduńska Wola]] || 63.812 || 369 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zgierski COA.svg|35px]] || Zgierz || [[Zgierz]] || 165.431 || 855 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Łódź Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Łódź (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] dmj9xvo3okwk4brxwyrp9rlzwaeddy3 1229478 1229477 2026-05-08T15:26:42Z RomkeHoekstra 10582 1229478 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Łódź<br><small>''Województwo łódzkie''</small> | ôfbylding = Lodzkie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Łódź yn Poalen | flagge = POL województwo łódzkie flag.svg | wapen = POL województwo łódzkie COA.svg | haadstêd = [[Łódź]] (Litzmannstadt) | grutste stêd = [[Łódź]] (Litzmannstadt) | powiats = 3 stedsdistrikten<br>21 distrikten | gminas = 177 | wojewoda = | marszalk = | sejmik = | ynwennertal = 2.362.519 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland (GUS)]</ref> | oerflak = 18.219 km² | befolkingstichtens = 130 ynw./km² | hichte = 331 m (Fajny Wyspa) | iso-koade = PL-10 | kenteken = E | webside = [https://www.lodzkie.pl/ www.lodzkie.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Łódź yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Łódź 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan it woiwodskip Łódź }} It '''woiwodskip Łódź''' ([[Poalsk]]: ''Województwo łódzkie'') is in bestjoerlike regio yn it sintrum fan [[Poalen]]. It woiwodskip waard op 1 jannewaris 1999 stifte. De haadstêd is de gelyknammige stêd [[Łódź]], dy't histoarysk bekend stie as it "Poalske Manchester" fanwegen de grutte tekstyl-yndustry. It woiwodskip leit op it krúspunt fan wichtige transportrûtes en hat in flak oant licht heuveleftich lânskip. It is in regio dy't de histoaryske grinzen fan ferskate âlde lânstreken lykas Sieradz, Łęczyca en dielen fan Lyts-Poalen en Mazoovje ferbynt. == Skiednis == It hjoeddeiske woiwodskip Łódź waard oprjochte yn 1999 troch de gearfoeging fan 'e eardere woiwodskippen Łódź, Sieradz, Piotrków Trybunalski en Skierniewice, mei dêrby in lyts part fan Płock. It westen (Sieradz en Łęczyca) wie sûnt de 12e iuw in kearngebiet fan 'e Poalske [[Piasten]]. De haadstêd Łódź sels groeide yn 'e 19e iuw eksplosyf fan in lyts doarp nei in wrâldstêd fan 'e yndustry, wat it hiele karakter fan 'e regio feroare hat. == Grutste stêden == {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Łódź COA.svg|25px]] || [[Łódź]] || 655.279 || 293 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Piotrków Trybunalski COA.svg|25px]] || [[Piotrków Trybunalski]] || 66.356 || 67 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Pabianice COA.svg|25px]] || [[Pabianice]] || 61.431 || 33 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tomaszów Mazowiecki COA.svg|25px]] || [[Tomaszów Mazowiecki]] || 59.302 || 41 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bełchatów COA.svg|25px]] || [[Bełchatów]] || 53.402 || 35 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zgierz COA.svg|25px]] || [[Zgierz]] || 53.102 || 42 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Skierniewice COA.svg|25px]] || [[Skierniewice]] || 45.394 || 35 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Łódź is ûnderferdield yn 3 stedsdistrikten en 21 distrikten. Yn 'e ûndersteande tabel stiet de histoaryske Dútske namme - as dy der is - tusken heakken efter de Poalske namme. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Łódź COA.svg|35px]] || [[Łódź]] || 655.279 || 293 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Piotrków Trybunalski COA.svg|35px]] || [[Piotrków Trybunalski]] (Petrikau) || 66.356 || 67 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Skierniewice COA.svg|35px]] || [[Skierniewice]] || 45.394 || 35 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''gminas''). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, beslane se it hiele omlizzende gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bełchatowski COA.svg|35px]] || Bełchatów || [[Bełchatów]] || 110.021 || 969 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat brzeziński COA.svg|35px]] || Brzeziny || [[Brzeziny]] || 30.124 || 359 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kutnowski COA.svg|35px]] || Kutno || [[Kutno]] || 91.302 || 886 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łaski COA.svg|35px]] || Łask || [[Łask]] || 48.903 || 617 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łęczycki COA.svg|35px]] || Łęczyca (Lentschitza) || [[Łęczyca]] || 46.802 || 774 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łowicki COA.svg|35px]] || Łowicz || [[Łowicz]] || 75.402 || 987 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łódzki wschodni COA.svg|35px]] || East-Łódź || [[Łódź]] || 73.501 || 500 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat opoczyński COA.svg|35px]] || Opoczno || [[Opoczno]] || 73.102 || 1.038 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pabianicki COA.svg|35px]] || Pabianice || [[Pabianice]] || 116.431 || 491 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pajęczański COA.svg|35px]] || Pajęczno || [[Pajęczno]] || 50.102 || 804 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat piotrkowski COA.svg|35px]] || Piotrków || [[Piotrków Trybunalski]] || 91.203 || 1.429 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat poddębicki COA.svg|35px]] || Poddębice || [[Poddębice]] || 39.802 || 881 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat radomszczański COA.svg|35px]] || Radomsko || [[Radomsko]] || 108.321 || 1.443 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat rawski COA.svg|35px]] || Rawa || [[Rawa Mazowiecka]] || 47.902 || 647 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sieradzki COA.svg|35px]] || Sieradz (Schieratz) || [[Sieradz]] || 113.102 || 1.491 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat skierniewicki COA.svg|35px]] || Skierniewice || [[Skierniewice]] || 38.103 || 756 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tomaszów Mazowiecki COA.svg|35px]] || Tomaszów || [[Tomaszów Mazowiecki]] || 112.302 || 1.025 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wieluński COA.svg|35px]] || Wieluń (Welun) || [[Wieluń]] || 75.102 || 927 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wieruszowski COA.svg|35px]] || Wieruszów || [[Wieruszów]] || 41.902 || 576 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zduńskowolski COA.svg|35px]] || Zduńska Wola || [[Zduńska Wola]] || 63.812 || 369 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zgierski COA.svg|35px]] || Zgierz || [[Zgierz]] || 165.431 || 855 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Łódź Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Łódź (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] 6mi74eng0u8l3eotjjelz4glkbz71yz 0 191503 1229509 1229114 2026-05-08T17:18:08Z RomkeHoekstra 10582 1229509 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Neder-Sileezje<br><small>''Województwo dolnośląskie''</small> | ôfbylding = Dolnoslaskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Neder-Sileezje yn Poalen | flagge = POL województwo dolnośląskie flag.svg | wapen = POL województwo dolnośląskie COA.svg | haadstêd = [[Wrocław]] (Breslau) | grutste stêd = [[Wrocław]] (Breslau) | powiats = 4 stedsdistrikten<br>26 distrikten | gminas = 169 | wojewoda = | marszalk = | sejmik = | ynwennertal = 2.879.271 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland (GUS)]</ref> | oerflak = 19.947 km² | befolkingstichtens = 144 ynw./km² | hichte = 69 m - 1.603 m ([[Sniekop]]) | iso-koade = PL-02 | kenteken = D | webside = [https://www.duw.pl/ www.duw.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Neder-Sileezje yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Łódź 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan it woiwodskip Neder-Sileezje }} '''Neder-Sileezje''' (Poalsk: Województwo dolnośląskie) is in [[woiwodskip]] yn it súdwêsten fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en beslacht it westlike diel fan 'e histoaryske regio [[Sileezje]]. De haadstêd is [[Wrocław]], ien fan 'e âldste en grutste stêden fan Poalen. It woiwodskip grinzget yn it westen oan [[Dútslân]] en yn it suden oan [[Tsjechje]]. It lânskip is tige fariearre: fan 'e flakke delling fan 'e rivier de [[Oder]] yn it noarden oant de markante piken fan 'e [[Sudeten]] en it [[Reuzeberchte]] yn it suden. == Skiednis == It hjoeddeiske woiwodskip Neder-Sileezje waard yn 1999 foarme troch de gearfoeging fan 'e eardere woiwodskippen Wrocław, Legnica, Jelenia Góra en Wałbrzych. De skiednis fan it gebiet is kompleks en wurdt karakterisearre troch wikseljende hearskippijen. Histoarysk sjoen wie it gebiet in kearnregio fan 'e Poalske [[Piasten]]. Letter kaam it ûnder de kroan fan [[Bohemen]], it [[Habsburchske Ryk]] en [[Prusen]]. Oant 1945 wie it gebiet foar it grutste part Dútsk. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waarden de grinzen fan Poalen nei it westen ferskood oan de [[Oder-Neissegrins]], wêrnei't de Dútske befolking ferfongen waard troch Poalen út de eardere eastlike gebieten fan Poalen. Hjoed-de-dei is Neder-Sileezje ien fan 'e rykste regio's fan Poalen, mei in soad yndustry (û.o. de mynbou fan koper) en in bloeiende toeristyske sektor yn it berchte. == Grutste stêden == Yn 'e ûndersteande tabel stiet de Dútske namme - as dy der is - tusken heakken efter de Poalske namme. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:Herb wroclaw.svg|35px]] || [[Wrocław]] (Breslau) || 674.132 || 293 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Wałbrzych COA.svg|25px]] || [[Wałbrzych]] (Waldenburg) || 100.213 || 85 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Legnica COA.svg|25px]] || [[Legnica]] (Liegnitz) || 92.203 || 56 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jelenia Góra COA.svg|25px]] || [[Jelenia Góra]] (Hirschberg) || 75.102 || 109 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Lubin COA.svg|25px]] || [[Lubin]] (Lüben) || 69.431 || 41 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Głogów COA.svg|25px]] || [[Głogów]] (Glogau) || 63.102 || 35 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Świdnica COA.svg|25px]] || [[Świdnica]] (Schweidnitz) || 53.431 || 22 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Neder-Sileezje is ûnderferdield yn 4 stedsdistrikten en 26 distrikten. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:Herb wroclaw.svg|35px]] || [[Wrocław]] (Breslau) || 674.132 || 293 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Legnica COA.svg|35px]] || [[Legnica]] (Liegnitz) || 92.203 || 56 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jelenia Góra COA.svg|35px]] || [[Jelenia Góra]] (Hirschberg) || 75.102 || 109 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Wałbrzych COA.svg|35px]] || [[Wałbrzych]] (Waldenburg) || 100.213 || 85 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten ([[gmina]]s). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, beslane se it hiele omlizzende gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak (en Dútske namme) !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bolesławiecki COA.svg|35px]] || Bolesławiec (Bunzlau) || [[Bolesławiec]] || 87.321 || 1.303 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat dzierżoniowski COA.svg|35px]] || Dzierżoniów (Reichenbach) || [[Dzierżoniów]] || 96.431 || 478 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat głogowski COA.svg|35px]] || Głogów (Glogau) || [[Głogów]] || 84.102 || 443 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat górowski COA.svg|35px]] || Góra (Guhrau) || [[Góra]] || 33.102 || 738 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat jaworski COA.svg|35px]] || Jawor (Jauer) || [[Jawor]] || 48.301 || 581 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat karkonoski COA.svg|35px]] || Karkonosze || [[Jelenia Góra]] || 62.102 || 629 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kamiennogórski COA.svg|35px]] || Kamienna Góra (Landeshut) || [[Kamienna Góra]] || 41.302 || 396 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kłodzki COA.svg|35px]] || Kłodzko (Glatz) || [[Kłodzko]] || 151.203 || 1.643 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat legnicki COA.svg|35px]] || Legnica (Liegnitz) || [[Legnica]] || 55.431 || 745 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lubański COA.svg|35px]] || Lubań (Lauban) || [[Lubań]] || 52.321 || 428 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lubiński COA.svg|35px]] || Lubin (Lüben) || [[Lubin]] || 103.102 || 712 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lwówecki COA.svg|35px]] || Lwówek (Löwenberg) || [[Lwówek Śląski]] || 43.102 || 710 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat milicki COA.svg|35px]] || Milicz (Militsch) || [[Milicz]] || 36.321 || 715 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat oleśnicki COA.svg|35px]] || Oleśnica (Oels) || [[Oleśnica]] || 107.102 || 1.047 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat oławski COA.svg|35px]] || Oława (Ohlau) || [[Oława]] || 76.321 || 524 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat polkowicki COA.svg|35px]] || Polkowice (Polkwitz) || [[Polkowice]] || 63.431 || 780 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat strzeliński COA.svg|35px]] || Strzelin (Strehlen) || [[Strzelin]] || 43.102 || 612 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat średzki (dolnośląski) COA.svg|35px]] || Środa Śląska (Neumarkt) || [[Środa Śląska]] || 56.321 || 704 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat świdnicki (dolnośląski) COA.svg|35px]] || Świdnica (Schweidnitz) || [[Świdnica]] || 151.431 || 743 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat trzebnicki COA.svg|35px]] || Trzebnica (Trebnitz) || [[Trzebnica]] || 86.102 || 1.026 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wałbrzyski COA.svg|35px]] || Wałbrzych (Waldenburg) || [[Wałbrzych]] || 54.102 || 514 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wołowski COA.svg|35px]] || Wołów (Wohlau) || [[Wołów]] || 46.321 || 675 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wrocławski COA.svg|35px]] || Wrocław (Breslau) || [[Wrocław]] || 162.302 || 1.116 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ząbkowicki COA.svg|35px]] || Ząbkowice (Frankenstein) || [[Ząbkowice Śląskie]] || 62.102 || 801 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zgorzelecki COA.svg|35px]] || Zgorzelec (Görlitz) || [[Zgorzelec]] || 87.321 || 838 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat złotoryjski COA.svg|35px]] || Złotoryja (Goldberg) || [[Złotoryja]] || 42.102 || 575 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lower Silesian Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Neder-Sileezje (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] 3abbkwo454e57eemc9usc4zten3xe9c 0 191504 1229536 1229120 2026-05-08T17:44:33Z RomkeHoekstra 10582 kt ferfongen 1229536 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Pommeren<br><small>''Województwo pomorskie''</small> | ôfbylding = Pomorskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Pommeren yn Poalen | flagge = POL województwo pomorskie flag.svg | wapen = POL województwo pomorskie COA.svg | haadstêd = [[Gdańsk]] (Danzig) | grutste stêd = [[Gdańsk]] (Danzig) | powiats = 4 stedsdistrikten<br>16 plattelânsdistrikten | gminas = | ynwennertal = 2.359.573 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 18.324 km² | befolkingstichtens = 129 ynw./km² | hichte = -1,5 m - 329 m (Wieżyca) | iso-koade = PL-22 | kenteken = G | webside = [https://pomorskie.eu/ pomorskie.eu] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Pommeren yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Pommern 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Pommeren }} '''Pommeren''' ([[Poalsk]]: ''Województwo pomorskie'') is in [[woiwodskip]] yn it noarden fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en leit oan 'e [[Eastsee]]. De haadstêd is [[Gdańsk]]. It woiwodskip omfiemet it grutste part fan 'e histoaryske regio West-Prusen en de lânstreek [[Kasjûbje]]. De regio stiet bekend om syn maritime ekonomy, de grutte havens en it toerisme yn baaiplakken lykas Sopot en op it skiereilân Hel. == Skiednis == De skiednis fan Pommeren wurdt skaaimerke troch de iuwenlange striid tusken Poalske, Prusyske en Dútske ynfloeden. De haadstêd Gdańsk (Danzig) wie lang in wichtige [[Hânze]]stêd mei in grutte mjitte fan selsstannigens. Nei de [[Earste Wrâldkriich]] waard it gebiet it sintrum fan 'e saneamde [[Poalske Korridor]], dy't Poalen tagong joech ta de see mar East-Prusen fan 'e rest fan Dútslân isolearre. De stêd Danzig waard in frijsteat ûnder tafersjoch fan it [[Folkenbûn]]. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] kaam it hiele gebiet oan Poalen. Krekt as yn West-Pommeren waard de [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|Dútske befolking ferdreaun]] en kamen Poalske migranten yn harren plak. In unyk skaaimerk fan it woiwodskip is de oanwêzigens fan 'e [[Kasjûben]], in [[Slaven (folk)|Slavysk folk mei in eigen taal en kultuer, dy't hjir al ieuwenlang wenje en de eigen identiteit fan 'e regio fuortsterkje. == Grutste stêden == De wichtichste stêden fan it woiwodskip foarmet de saneamde "Trijestêd" (Trójmiasto), in stêdekloft fan Gdańsk, Gdynia en Sopot. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gdańsk COA.svg|25px]] || [[Gdańsk]] || Danzig || 486.345 || 262 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gdynia COA.svg|25px]] || [[Gdynia]] || Gdingen || 242.141 || 121 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Słupsk COA.svg|25px]] || [[Słupsk]] || Stolp || 88.021 || 43 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tczew COA.svg|25px]] || [[Tczew]] || Dirschau || 58.301 || 22 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Wejherowo COA.svg|25px]] || [[Wejherowo]] || Neustadt in Westpreußen || 48.254 || 26 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Starogard Gdański COA.svg|25px]] || [[Starogard Gdański]] || Preußisch Stargard || 46.402 || 25 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Chojnice COA.svg|25px]] || [[Chojnice]] || Konitz || 39.124 || 21 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kwidzyn COA.svg|25px]] || [[Kwidzyn]] || Marienwerder || 38.012 || 22 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Malbork COA.svg|25px]] || [[Malbork]] || Marienburg || 37.541 || 17 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Lębork COA.svg|25px]] || [[Lębork]] || Lauenburg in Pommern || 34.321 || 18 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Pommeren is ûnderferdiend yn fjouwer stedsdistrikten en 16 distrikten. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. De histoaryske Dútske namme stiet tusken heakken efter de Poalske namme. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gdańsk COA.svg|35px]] || [[Gdańsk]] (Danzig) || 486.345 || 262 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gdynia COA.svg|35px]] || [[Gdynia]] (Gdingen) || 242.141 || 121 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Słupsk COA.svg|35px]] || [[Słupsk]] (Stolp) || 88.021 || 43 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Sopot COA.svg|35px]] || [[Sopot]] (Zoppot) || 32.102 || 17 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''[[gmina]]s''). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, beslane se it hiele omlizzende gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bytowski COA.svg|35px]] || Bytów || [[Bytów]] (Bütow) || 78.102 || 2.193 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat chojnicki COA.svg|35px]] || Chojnice || [[Chojnice]] (Konitz) || 97.431 || 1.344 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat człuchowski COA.svg|35px]] || Człuchów || [[Człuchów]] (Schlochau) || 55.021 || 1.574 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gdański COA.svg|35px]] || Gdańsk || [[Pruszcz Gdański]] (Praust) || 125.321 || 793 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kartuski COA.svg|35px]] || Kartuzy || [[Kartuzy]] (Karthaus) || 150.102 || 1.120 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kościerski COA.svg|35px]] || Kościerzyna || [[Kościerzyna]] (Berent) || 72.843 || 1.166 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kwidzyński COA.svg|35px]] || Kwidzyn || [[Kwidzyn]] (Marienwerder) || 82.541 || 835 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lęborski COA.svg|35px]] || Lębork || [[Lębork]] (Lauenburg in Pommern) || 66.012 || 707 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat malborski COA.svg|35px]] || Malbork || [[Malbork]] (Marienburg) || 63.124 || 494 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Nowy Dwór Gdański COA.svg|35px]] || Nowy Dwór Gdański || [[Nowy Dwór Gdański]] (Tiegenhof) || 35.102 || 653 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Coa powiat pucki.svg|35px]] || Puck || [[Puck]] (Putzig) || 89.431 || 578 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat słupski COA.svg|35px]] || Słupsk || [[Słupsk]] (Stolp) || 98.321 || 2.304 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat starogardzki COA.svg|35px]] || Starogard || [[Starogard Gdański]] (Preußisch Stargard) || 128.012 || 1.345 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sztumski COA.svg|35px]] || Sztum || [[Sztum]] (Stuhm) || 41.021 || 731 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat tczewski COA.svg|35px]] || Tczew || [[Tczew]] (Dirschau) || 115.012 || 697 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wejherowski COA.svg|35px]] || Wejherowo || [[Wejherowo]] (Neustadt in Westpreußen) || 220.321 || 1.285 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Pomeranian Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] 2wyrq4bw8arnwkzgnrrvsxmf4of1aox 1229608 1229536 2026-05-08T19:52:23Z RomkeHoekstra 10582 1229608 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Pommeren<br><small>''Województwo pomorskie''</small> | ôfbylding = Pomorskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Pommeren yn Poalen | flagge = POL województwo pomorskie flag.svg | wapen = POL województwo pomorskie COA.svg | haadstêd = [[Gdańsk]] (Danzig) | grutste stêd = [[Gdańsk]] (Danzig) | powiats = 4 stedsdistrikten<br>16 plattelânsdistrikten | gminas = | ynwennertal = 2.359.573 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 18.324 km² | befolkingstichtens = 129 ynw./km² | hichte = -1,5 m - 329 m (Wieżyca) | iso-koade = PL-22 | kenteken = G | webside = [https://pomorskie.eu/ pomorskie.eu] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Pommeren yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Pommern 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Pommeren }} '''Pommeren''' ([[Poalsk]]: ''Województwo pomorskie'') is in [[woiwodskip]] yn it noarden fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en leit oan 'e [[Eastsee]]. De haadstêd is [[Gdańsk]]. It woiwodskip omfiemet it grutste part fan 'e histoaryske regio West-Prusen en de lânstreek [[Kasjûbje]]. De regio stiet bekend om syn maritime ekonomy, de grutte havens en it toerisme yn baaiplakken lykas Sopot en op it skiereilân Hel. == Skiednis == De skiednis fan Pommeren wurdt skaaimerke troch de iuwenlange striid tusken Poalske, Prusyske en Dútske ynfloeden. De haadstêd Gdańsk (Danzig) wie lang in wichtige [[Hânze]]stêd mei in grutte mjitte fan selsstannigens. Nei de [[Earste Wrâldkriich]] waard it gebiet it sintrum fan 'e saneamde [[Poalske Korridor]], dy't Poalen tagong joech ta de see mar East-Prusen fan 'e rest fan Dútslân isolearre. De stêd Danzig waard in frijsteat ûnder tafersjoch fan it [[Folkenbûn]]. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] kaam it hiele gebiet oan Poalen. Krekt as yn West-Pommeren waard de [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|Dútske befolking ferdreaun]] en kamen Poalske migranten yn harren plak. In unyk skaaimerk fan it woiwodskip is de oanwêzigens fan 'e [[Kasjûben]], in [[Slaven (folk)|Slavysk folk mei in eigen taal en kultuer, dy't hjir al ieuwenlang wenje en de eigen identiteit fan 'e regio fuortsterkje. == Grutste stêden == De wichtichste stêden fan it woiwodskip foarmet de saneamde "Trijestêd" (Trójmiasto), in stêdekloft fan Gdańsk, Gdynia en Sopot. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gdańsk COA.svg|25px]] || [[Gdańsk]] || Danzig || 486.345 || 262 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gdynia COA.svg|25px]] || [[Gdynia]] || Gdingen || 242.141 || 121 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Słupsk COA.svg|25px]] || [[Słupsk]] || Stolp || 88.021 || 43 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tczew COA.svg|25px]] || [[Tczew]] || Dirschau || 58.301 || 22 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Wejherowo COA.svg|25px]] || [[Wejherowo]] || Neustadt in Westpreußen || 48.254 || 26 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Starogard Gdański COA.svg|25px]] || [[Starogard Gdański]] || Preußisch Stargard || 46.402 || 25 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Chojnice COA.svg|25px]] || [[Chojnice]] || Konitz || 39.124 || 21 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kwidzyn COA.svg|25px]] || [[Kwidzyn]] || Marienwerder || 38.012 || 22 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Malbork COA.svg|25px]] || [[Malbork]] || Marienburg || 37.541 || 17 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Lębork COA.svg|25px]] || [[Lębork]] || Lauenburg in Pommern || 34.321 || 18 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Pommeren is ûnderferdiend yn fjouwer stedsdistrikten en 16 distrikten. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. De histoaryske Dútske namme stiet tusken heakken efter de Poalske namme. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gdańsk COA.svg|35px]] || [[Gdańsk]] (Danzig) || 486.345 || 262 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gdynia COA.svg|35px]] || [[Gdynia]] (Gdingen) || 242.141 || 121 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Słupsk COA.svg|35px]] || [[Słupsk]] (Stolp) || 88.021 || 43 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Sopot COA.svg|35px]] || [[Sopot]] (Zoppot) || 32.102 || 17 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''[[gmina]]s''). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, beslane se it hiele omlizzende gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bytowski COA.svg|35px]] || Bytów || [[Bytów]] (Bütow) || 78.102 || 2.193 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat chojnicki COA.svg|35px]] || Chojnice || [[Chojnice]] (Konitz) || 97.431 || 1.344 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat człuchowski COA.svg|35px]] || Człuchów || [[Człuchów]] (Schlochau) || 55.021 || 1.574 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gdański COA.svg|35px]] || Gdańsk || [[Pruszcz Gdański]] (Praust) || 125.321 || 793 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kartuski COA.svg|35px]] || Kartuzy || [[Kartuzy]] (Karthaus) || 150.102 || 1.120 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kościerski COA.svg|35px]] || Kościerzyna || [[Kościerzyna]] (Berent) || 72.843 || 1.166 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kwidzyński COA.svg|35px]] || Kwidzyn || [[Kwidzyn]] (Marienwerder) || 82.541 || 835 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lęborski COA.svg|35px]] || Lębork || [[Lębork]] (Lauenburg in Pommern) || 66.012 || 707 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat malborski COA.svg|35px]] || Malbork || [[Malbork]] (Marienburg) || 63.124 || 494 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Nowy Dwór Gdański COA.svg|35px]] || Nowy Dwór Gdański || [[Nowy Dwór Gdański]] (Tiegenhof) || 35.102 || 653 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Coa powiat pucki.svg|35px]] || Puck || [[Puck]] (Putzig) || 89.431 || 578 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat słupski COA.svg|35px]] || Słupsk || [[Słupsk]] (Stolp) || 98.321 || 2.304 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat starogardzki COA.svg|35px]] || Starogard || [[Starogard Gdański]] (Preußisch Stargard) || 128.012 || 1.345 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sztumski COA.svg|35px]] || Sztum || [[Sztum]] (Stuhm) || 41.021 || 731 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat tczewski COA.svg|35px]] || Tczew || [[Tczew]] (Dirschau) || 115.012 || 697 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wejherowski COA.svg|35px]] || Wejherowo || [[Wejherowo]] (Neustadt in Westpreußen) || 220.321 || 1.285 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Pomeranian Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Pommeren (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] 9zboruc5egix9pddx1g1mapiyjsg8hz 0 191505 1229471 1229125 2026-05-08T14:35:24Z RomkeHoekstra 10582 kt ferfongen 1229471 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Lublin<br><small>''Województwo lubelskie''</small> | ôfbylding = Lubelskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Lublin yn Poalen | flagge = POL województwo lubelskie flag.svg | wapen = POL województwo lubelskie COA.svg | haadstêd = [[Lublin]] | grutste stêd = [[Lublin]] | powiats = 4 stedsdistrikten<br>20 plattelânsdistrikten | gminas = 213 | ynwennertal = 2.011.047 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 25.122 km² | befolkingstichtens = 80 ynw./km² | hichte = 138 m - 390 m (Krągły Goraj) | iso-koade = PL-06 | kenteken = L | webside = [https://www.lubelskie.pl/en/ www.lubelskie.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Lublin yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Lublin 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan it woiwodskip Lublin }} '''Lublin''' ([[Poalsk]]: ''Województwo lubelskie'') is in [[woiwodskip]] yn it easten fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en grinzget yn it easten oan [[Oekraïne]] en [[Wyt-Ruslân]]. De haadstêd is de histoaryske stêd [[Lublin]]. It woiwodskip Lublin stiet bekend om syn lânbou, syn rike Joadske skiednis en syn natuerlike skientme, lykas it [[Nasjonaal Park Roztocze]]. It is in regio dêr't de ynfloeden fan 'e westerske en easterske kristlike tradysjes (roomsk-katolyk en otterdoks) inoar moetsje. == Skiednis == Histoarysk sjoen foarmet Lublin it hert fan 'e regio Lyts-Poalen (Małopolska) en de histoaryske lânstreek [[Read-Rûteenje]]. Yn 1569 fûn hjir de [[Uny fan Lublin]] plak, wêrby't it [[Keninkryk Poalen]] en it [[Gruthartochdom Litouwen]] gearfoege waarden ta it [[Poalsk-Litouske Mienebest]]. == Grutste stêden == De measte grutte stêden yn Lublin hawwe in lange skiednis as hannelssintra op de rûtes nei it easten. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Lublin COA.svg|25px]] || [[Lublin]] || 329.431 || 147 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zamość COA.svg|25px]] || [[Zamość]] || 58.021 || 30 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Chełm COA.svg|25px]] || [[Chełm]] || 57.254 || 35 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Biała Podlaska COA.svg|25px]] || [[Biała Podlaska]] || 54.301 || 49 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Puławy COA.svg|25px]] || [[Puławy]] || 44.521 || 50 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Świdnik COA.svg|25px]] || [[Świdnik]] || 37.102 || 20 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kraśnik COA.svg|25px]] || [[Kraśnik]] || 32.402 || 25 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Łuków COA.svg|25px]] || [[Łuków]] || 28.321 || 22 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Biłgoraj COA.svg|25px]] || [[Biłgoraj]] || 25.431 || 21 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Lubartów COA.svg|25px]] || [[Lubartów]] || 21.012 || 14 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Lublin is ûnderferdield yn fjouwer stedsdistrikten en 20 distrikten en 213 ''[[gmina]]s'' (gemeenten). === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Lublin COA.svg|35px]] || [[Lublin]] || 329.431 || 147 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zamość COA.svg|35px]] || [[Zamość]] || 58.021 || 30 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Chełm COA.svg|35px]] || [[Chełm]] || 57.254 || 35 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Biała Podlaska COA.svg|35px]] || [[Biała Podlaska]] || 54.301 || 49 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (gminas). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, besteane se it út in hiel omlizzend gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bialski COA.svg|35px]] || Biała Podlaska || [[Biała Podlaska]] || 108.431 || 2.755 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat biłgorajski COA.svg|35px]] || Biłgoraj || [[Biłgoraj]] || 98.102 || 1.677 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat chełmski COA.svg|35px]] || Chełm || [[Chełm]] || 75.321 || 1.779 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat hrubieszowski COA.svg|35px]] || Hrubieszów || [[Hrubieszów]] || 59.402 || 1.269 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat janowski COA.svg|35px]] || Janów Lubelski || [[Janów Lubelski]] || 43.124 || 875 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat krasnostawski COA.svg|35px]] || Krasnystaw || [[Krasnystaw]] || 59.321 || 1.067 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kraśnicki COA.svg|35px]] || Kraśnik || [[Kraśnik]] || 93.102 || 1.005 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lubartowski COA.svg|35px]] || Lubartów || [[Lubartów]] || 85.541 || 1.290 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lubelski COA.svg|35px]] || Lublin || [[Lublin]] || 156.431 || 1.679 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łęczyński COA.svg|35px]] || Łęczna || [[Łęczna]] || 56.102 || 634 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łukowski COA.svg|35px]] || Łuków || [[Łuków]] || 105.321 || 1.394 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat opolski-lubelski COA.svg|35px]] || Opole Lubelskie || [[Opole Lubelskie]] || 57.431 || 804 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat parczewski COA.svg|35px]] || Parczew || [[Parczew]] || 33.541 || 953 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat puławski COA.svg|35px]] || Puławy || [[Puławy]] || 110.124 || 933 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat radzyński COA.svg|35px]] || Radzyń Podlaski || [[Radzyń Podlaski]] || 58.301 || 965 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat rycki COA.svg|35px]] || Ryki || [[Ryki]] || 54.521 || 615 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat świdnicki COA.svg|35px]] || Świdnik || [[Świdnik]] || 71.021 || 468 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat tomaszowski lubelski COA.svg|35px]] || Tomaszów Lubelski || [[Tomaszów Lubelski]] || 80.431 || 1.488 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat włodawski COA.svg|35px]] || Włodawa || [[Włodawa]] || 37.541 || 1.256 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zamojski COA.svg|35px]] || Zamość || [[Zamość]] || 104.321 || 1.872 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lublin Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Lublin (woiwodskip)]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] 5raz05pr41nca8flfawb7z5d212y1nn 1229472 1229471 2026-05-08T15:16:09Z RomkeHoekstra 10582 1229472 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Lublin<br><small>''Województwo lubelskie''</small> | ôfbylding = Lubelskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Lublin yn Poalen | flagge = POL województwo lubelskie flag.svg | wapen = POL województwo lubelskie COA.svg | haadstêd = [[Lublin]] | grutste stêd = [[Lublin]] | powiats = 4 stedsdistrikten<br>20 plattelânsdistrikten | gminas = 213 | ynwennertal = 2.011.047 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 25.122 km² | befolkingstichtens = 80 ynw./km² | hichte = 138 m - 390 m (Krągły Goraj) | iso-koade = PL-06 | kenteken = L | webside = [https://www.lubelskie.pl/en/ www.lubelskie.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Lublin yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Lublin 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan it woiwodskip Lublin }} '''Lublin''' ([[Poalsk]]: ''Województwo lubelskie'') is in [[woiwodskip]] yn it easten fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en grinzget yn it easten oan [[Oekraïne]] en [[Wyt-Ruslân]]. De haadstêd is de histoaryske stêd [[Lublin]]. It woiwodskip Lublin stiet bekend om syn lânbou, syn rike Joadske skiednis en syn natuerlike skientme, lykas it [[Nasjonaal Park Roztocze]]. It is in regio dêr't de ynfloeden fan 'e westerske en easterske kristlike tradysjes (roomsk-katolyk en otterdoks) inoar moetsje. == Skiednis == Histoarysk sjoen foarmet Lublin it hert fan 'e regio Lyts-Poalen (Małopolska) en de histoaryske lânstreek [[Read-Rûteenje]]. Yn 1569 fûn hjir de [[Uny fan Lublin]] plak, wêrby't it [[Keninkryk Poalen]] en it [[Gruthartochdom Litouwen]] gearfoege waarden ta it [[Poalsk-Litouske Mienebest]]. == Grutste stêden == De measte grutte stêden yn Lublin hawwe in lange skiednis as hannelssintra op de rûtes nei it easten. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Lublin COA.svg|25px]] || [[Lublin]] || 329.431 || 147 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zamość COA.svg|25px]] || [[Zamość]] || 58.021 || 30 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Chełm COA.svg|25px]] || [[Chełm]] || 57.254 || 35 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Biała Podlaska COA.svg|25px]] || [[Biała Podlaska]] || 54.301 || 49 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Puławy COA.svg|25px]] || [[Puławy]] || 44.521 || 50 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Świdnik COA.svg|25px]] || [[Świdnik]] || 37.102 || 20 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kraśnik COA.svg|25px]] || [[Kraśnik]] || 32.402 || 25 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Łuków COA.svg|25px]] || [[Łuków]] || 28.321 || 22 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Biłgoraj COA.svg|25px]] || [[Biłgoraj]] || 25.431 || 21 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Lubartów COA.svg|25px]] || [[Lubartów]] || 21.012 || 14 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Lublin is ûnderferdield yn fjouwer stedsdistrikten en 20 distrikten en 213 ''[[gmina]]s'' (gemeenten). === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Lublin COA.svg|35px]] || [[Lublin]] || 329.431 || 147 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zamość COA.svg|35px]] || [[Zamość]] || 58.021 || 30 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Chełm COA.svg|35px]] || [[Chełm]] || 57.254 || 35 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Biała Podlaska COA.svg|35px]] || [[Biała Podlaska]] || 54.301 || 49 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (gminas). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, besteane se it út in hiel omlizzend gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bialski COA.svg|35px]] || Biała Podlaska || [[Biała Podlaska]] || 108.431 || 2.755 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat biłgorajski COA.svg|35px]] || Biłgoraj || [[Biłgoraj]] || 98.102 || 1.677 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat chełmski COA.svg|35px]] || Chełm || [[Chełm]] || 75.321 || 1.779 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat hrubieszowski COA.svg|35px]] || Hrubieszów || [[Hrubieszów]] || 59.402 || 1.269 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat janowski COA.svg|35px]] || Janów Lubelski || [[Janów Lubelski]] || 43.124 || 875 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat krasnostawski COA.svg|35px]] || Krasnystaw || [[Krasnystaw]] || 59.321 || 1.067 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kraśnicki COA.svg|35px]] || Kraśnik || [[Kraśnik]] || 93.102 || 1.005 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lubartowski COA.svg|35px]] || Lubartów || [[Lubartów]] || 85.541 || 1.290 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lubelski COA.svg|35px]] || Lublin || [[Lublin]] || 156.431 || 1.679 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łęczyński COA.svg|35px]] || Łęczna || [[Łęczna]] || 56.102 || 634 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łukowski COA.svg|35px]] || Łuków || [[Łuków]] || 105.321 || 1.394 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat opolski-lubelski COA.svg|35px]] || Opole Lubelskie || [[Opole Lubelskie]] || 57.431 || 804 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat parczewski COA.svg|35px]] || Parczew || [[Parczew]] || 33.541 || 953 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat puławski COA.svg|35px]] || Puławy || [[Puławy]] || 110.124 || 933 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat radzyński COA.svg|35px]] || Radzyń Podlaski || [[Radzyń Podlaski]] || 58.301 || 965 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat rycki COA.svg|35px]] || Ryki || [[Ryki]] || 54.521 || 615 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat świdnicki COA.svg|35px]] || Świdnik || [[Świdnik]] || 71.021 || 468 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat tomaszowski lubelski COA.svg|35px]] || Tomaszów Lubelski || [[Tomaszów Lubelski]] || 80.431 || 1.488 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat włodawski COA.svg|35px]] || Włodawa || [[Włodawa]] || 37.541 || 1.256 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zamojski COA.svg|35px]] || Zamość || [[Zamość]] || 104.321 || 1.872 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lublin Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Lublin (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] lnku04bu5pr6cbfmq2ba4dtn8yii4dd 0 191506 1229489 1229126 2026-05-08T16:04:28Z RomkeHoekstra 10582 kt. ferfongen. 1229489 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Koejaavje-Pommeren<br><small>''Województwo kujawsko-pomorskie''</small> | ôfbylding = Kujawsko-Pomorskie in Poland.svg | ôfbyldingstekst = Lokaasje Koejaavje-Pommeren yn Poalen | flagge = POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg | wapen = POL województwo kujawsko-pomorskie COA.svg | haadstêd = [[Bydgoszcz]] (Bromberg) (sitten fan 'e woiwode)<br>[[Toruń]] (Thorn) (sit fan it parlemint) | grutste stêd = [[Bydgoszcz]] | powiats = 4 stedsdistrikten<br>19 plattelânsdistrikten | gminas = 144 | ynwennertal = 1.996.003 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 17.972 km² | befolkingstichtens = 111 ynw./km² | hichte = 13 m - 189 m (Czarna Góra) | iso-koade = PL-04 | kenteken = C | webside = [https://kujawsko-pomorskie.pl/ kujawsko-pomorskie.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Koejaavje-Pommeren yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Kujawien-Pommern 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Koejaavje-Pommeren }} '''Koejaavje-Pommeren''' ([[Poalsk]]: ''Województwo kujawsko-pomorskie'') is in [[woiwodskip]] yn it noarden fan it sintrale diel fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en omfiemet de histoaryske krite fan [[Koejaavje]] en de regio Chełmno. It woiwodskip hat twa haadstêden: [[Bydgoszcz]] is de sit fan 'e [[woiwode]] (de regearingskommissaris), wylst [[Toruń]] de sit is fan it regionale parlemint (de ''Sejmik''). It gebiet is ferneamd om syn fruchtbere lânbougrûn yn Koejaavje en de [[gotyk|goatyske]] arsjitektuer yn Toruń, dy't op 'e Wrâlderfgoedlist fan [[UNESCO]] stiet. De rivier de [[Wisła]] streamt troch it woiwodskip. == Skiednis == It woiwodskip Koejaavje-Pommeren leit op in histoaryske grins. De regio Chełmno (Kulmerland) wie yn it ferline in wichtich gebiet foar de [[Dútske Oarder]]. In grut part fan 'e regio kaam nei de [[Earste Wrâldkriich]] by de nije [[Twadde Poalske Republyk|Poalske Republyk]] as ûnderdiel fan de [[Poalske Korridor]]. == Grutste stêden == Bydgoszcz en Toruń binne de twa grutste stêden dy't de regio dominearje, mar ek de yndustrystêd Włocławek is fan grut belang. De histoaryske Dútske eksonimen yn dit gebiet geane werom op 'e Prusyske tiid (1772-1919). {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bydgoszcz COA.svg|25px]] || [[Bydgoszcz]] || Bromberg || 337.666 || 176 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Toruń COA.svg|25px]] || [[Toruń]] || Thorn || 194.244 || 116 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Włocławek COA.svg|25px]] || [[Włocławek]] || Leslau || 103.541 || 84 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Grudziądz COA.svg|25px]] || [[Grudziądz]] || Graudenz || 89.254 || 58 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Inowrocław COA.svg|25px]] || [[Inowrocław]] || Hohensalza || 68.301 || 30 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Brodnica COA.svg|25px]] || [[Brodnica]] || Strasburg an der Drewenz || 28.521 || 23 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Świecie COA.svg|25px]] || [[Świecie]] || Schwetz || 25.102 || 12 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Chełmno COA.svg|25px]] || [[Chełmno]] || Culm || 18.321 || 14 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Nakło nad Notecią COA.svg|25px]] || [[Nakło nad Notecią]] || Nakel || 17.843 || 11 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Rypin COA.svg|25px]] || [[Rypin]] || Rippin || 15.921 || 11 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Koejaavje-Pommeren is ûnderferdiend yn fjouwer stedsdistrikten en 19 distrikten en 144 [[gmina]]s (gemeenten). Yn 'e ûndersteande tabellen wurde de histoaryske Dútske nammen tusken heakken efter de Poalske namme set. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bydgoszcz COA.svg|35px]] || [[Bydgoszcz]] (Bromberg) || 337.666 || 176 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Toruń COA.svg|35px]] || [[Toruń]] (Thorn) || 194.244 || 116 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Włocławek COA.svg|35px]] || [[Włocławek]] (Leslau) || 103.541 || 84 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Grudziądz COA.svg|35px]] || [[Grudziądz]] (Graudenz) || 89.254 || 58 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (gminas). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, omfiemje se in hiel omlizzend gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat aleksandrowski COA.svg|35px]] || Aleksandrów || [[Aleksandrów Kujawski]] (Alexandrow) || 54.102 || 476 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat brodnicki COA.svg|35px]] || Brodnica || [[Brodnica]] (Strasburg) || 78.321 || 1.039 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bydgoski COA.svg|35px]] || Bydgoszcz || [[Bydgoszcz]] (Bromberg) || 125.431 || 1.395 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat chełmiński COA.svg|35px]] || Chełmno || [[Chełmno]] (Culm) || 51.204 || 528 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat golubsko-dobrzyński COA.svg|35px]] || Golub-Dobrzyń || [[Golub-Dobrzyń]] (Gollub) || 44.124 || 613 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat grudziądzki COA.svg|35px]] || Grudziądz || [[Grudziądz]] (Graudenz) || 40.021 || 728 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat inowrocławski COA.svg|35px]] || Inowrocław || [[Inowrocław]] (Hohensalza) || 154.321 || 1.225 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lipnowski COA.svg|35px]] || Lipno || [[Lipno]] (Lippe) || 65.431 || 1.016 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat mogieliński COA.svg|35px]] || Mogilno || [[Mogilno]] (Mogilno) || 45.102 || 713 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat nakielski COA.svg|35px]] || Nakło || [[Nakło nad Notecią]] (Nakel) || 85.321 || 1.120 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat radziejowski COA.svg|35px]] || Radziejów || [[Radziejów]] (Raden) || 41.021 || 607 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat rypiński COA.svg|35px]] || Rypin || [[Rypin]] (Rippin) || 43.541 || 587 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sępoleński COA.svg|35px]] || Sępólno || [[Sępólno Krajeńskie]] (Zempelburg) || 40.102 || 791 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat świecki COA.svg|35px]] || Świecie || [[Świecie]] (Schwetz) || 98.431 || 1.473 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat toruński COA.svg|35px]] || Toruń || [[Toruń]] (Thorn) || 112.012 || 1.230 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat tucholski COA.svg|35px]] || Tuchola || [[Tuchola]] (Tuchel) || 47.321 || 1.075 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wąbrzeski COA.svg|35px]] || Wąbrzeźno || [[Wąbrzeźno]] (Briesen) || 34.021 || 501 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat włocławski COA.svg|35px]] || Włocławek || [[Włocławek]] (Leslau) || 84.541 || 1.472 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat żniński COA.svg|35px]] || Żnin || [[Żnin]] (Znin) || 68.102 || 985 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Kuyavian-Pomeranian Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] 50wv2mxayoouk8ljaiez1xd32xkwzgx 0 191507 1229501 1229127 2026-05-08T17:02:50Z RomkeHoekstra 10582 kt ferfongen 1229501 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Lubusz<br>''Województwo lubuskie'' | ôfbylding = Lubuskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Lubusz yn Poalen | flagge = POL województwo lubuskie flag.svg | wapen = POL województwo lubuskie COA.svg | haadstêd = [[Gorzów Wielkopolski]] (sit fan de woiwode)<br>[[Zielona Góra]] (sit fan de parlemint) | grutste stêd = [[Zielona Góra]] | powiats = 2 stedsdistrikten<br>12 plattelânsdistrikten | gminas = 82 | ynwennertal = 975.023 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 13.988 km² | befolkingstichtens = 70 ynw./km² | hichte = 8 m - 227 m (Góra Żarska) | iso-koade = PL-08 | kenteken = F | webside = [https://lubuskie.pl/ lubuskie.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Lubusz yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Lebus 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan it woiwodskip Lubusz }} '''Lubusz''' ([[Poalsk]]: ''Województwo lubuskie''; [[Dútsk]]: ''Lebus'') is in [[woiwodskip]] yn it westen fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en grinzget yn it westen oan 'e [[Dútslân|Dútske]] dielsteaten [[Brandenburch]] en [[Saksen (dielsteat)|Saksen]]. It woiwodskip hat twa bestjoerlike sintra: [[Gorzów Wielkopolski]] en [[Zielona Góra]]. Lubusz is it tinst befolke woiwodskip fan Poalen en stiet bekend as in griene regio, om't mear as de helte fan it oerflak út bosk bestiet. De regio is ek ferneamd om syn wynbou, benammen om Zielona Góra hinne, wat bysûnder is foar dizze breedtegraad. == Skiednis == De namme fan it woiwodskip is ôflaat fan 'e histoaryske regio Lubusz-lân (Ziemia Lubuska) en ferneamd nei de Dútske stêd [[Lebus]]. It meastepart fan it hjoeddeiske woiwodskip wie lykwols oant 1945 ûnderdiel fan 'e Dútske regio [[Nij-Mark]] (Neumark) en de provinsje [[Brandenburch (provinsje)|Brandenburch]]. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard it gebiet Poalsk. De [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|Dútske befolking waard ferdreaun]] en ferfongen troch Poalen, wêrfan't in grut part út de eardere eastlike gebieten fan Poalen kaam. == Grutste stêden == De beide haadstêden binne de iennige stêden mei mear as 100.000 ynwenners. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zielona Góra COA.svg|25px]] || [[Zielona Góra]] || Grünberg in Schlesien || 139.132 || 278 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gorzów Wielkopolski COA.svg|25px]] || [[Gorzów Wielkopolski]] || Landsberg an der Warthe || 118.021 || 86 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Nowa Sól COA.svg|25px]] || [[Nowa Sól]] || Neusalz an der Oder || 37.541 || 22 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Żary COA.svg|25px]] || [[Żary]] || Sorau || 36.402 || 33 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Żagań COA.svg|25px]] || [[Żagań]] || Sagan || 24.843 || 40 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Świebodzin COA.svg|25px]] || [[Świebodzin]] || Schwiebus || 21.503 || 17 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Międzyrzecz COA.svg|25px]] || [[Międzyrzecz]] || Meseritz || 17.653 || 10 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kostrzyn nad Odrą COA.svg|25px]] || [[Kostrzyn nad Odrą]] || Küstrin || 17.431 || 46 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Sulechów COA.svg|25px]] || [[Sulechów]] || Züllichau || 16.541 || 12 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Słubice COA.svg|25px]] || [[Słubice]] || Frankfurt (Oder)-Dammvorstadt || 16.321 || 19 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Lubusz is ûnderferdiend yn twa stedsdistrikten, 12 distrikten en 82 [[gmina]]s (gemeenten). De histoaryske Dútske nammen fan 'e plakken yn dit gebiet wurde tusken heakken werjûn. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gorzów Wielkopolski COA.svg|35px]] || [[Gorzów Wielkopolski]] (Landsberg) || 118.021 || 86 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zielona Góra COA.svg|35px]] || [[Zielona Góra]] (Grünberg) || 139.132 || 278 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (gminas). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, omfiemje se in hiel omlizzend gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gorzowski COA.svg|35px]] || Gorzów || [[Gorzów Wielkopolski]] (Landsberg) || 72.431 || 1.214 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat krośnieński (lubuski) COA.svg|35px]] || Krosno || [[Krosno Odrzańskie]] (Crossen an der Oder) || 53.402 || 1.391 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat międzyrzecki COA.svg|35px]] || Międzyrzecz || [[Międzyrzecz]] (Meseritz) || 56.102 || 1.388 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat nowosolski COA.svg|35px]] || Nowa Sól || [[Nowa Sól]] (Neusalz) || 84.321 || 771 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat słubicki COA.svg|35px]] || Słubice || [[Słubice]] (Dammvorstadt) || 46.431 || 1.000 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat strzelecko drezdenecki COA.svg|35px]] || Strzelce-Drezdenko || [[Strzelce Krajeńskie]] (Friedeberg) || 47.102 || 1.248 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sulęciński COA.svg|35px]] || Sulęcin || [[Sulęcin]] (Zielenzig) || 34.204 || 1.177 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat świebodziński COA.svg|35px]] || Świebodzin || [[Świebodzin]] (Schwiebus) || 55.431 || 937 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wschowski COA.svg|35px]] || Wschowa || [[Wschowa]] (Fraustadt) || 38.102 || 625 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zielonogórski COA.svg|35px]] || Zielona Góra || [[Zielona Góra]] (Grünberg) || 76.321 || 1.571 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat żagański COA.svg|35px]] || Żagań || [[Żagań]] (Sagan) || 77.102 || 1.131 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat żarski COA.svg|35px]] || Żary || [[Żary]] (Sorau) || 95.321 || 1.393 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lubusz Voivodeship}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Lubusz (woiwodskip)]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] ozg3a4zfjbxytdeqfznwfcobsk6l1sq 0 191508 1229493 1229159 2026-05-08T16:15:17Z RomkeHoekstra 10582 1229493 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Lyts-Poalen<br><small>''Województwo małopolskie''</small> | ôfbylding = Malopolskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Lyts-Poalen yn Poalen | flagge = POL województwo małopolskie flag.svg | wapen = POL województwo małopolskie COA.svg | haadstêd = [[Kraków]] (Krakau) | grutste stêd = [[Kraków]] (Krakau) | powiats = 3 stedsdistrikten<br>19 plattelânsdistrikten | gminas = 182 | ynwennertal = 3.429.632 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 15.183 km² | befolkingstichtens = 226 ynw./km² | hichte = 158 m - 2.499 m (Rysy) | iso-koade = PL-12 | kenteken = K | webside = [https://www.malopolska.pl/ malopolska.pl] | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Lyts-Poalen yn Poalen | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Kleinpolen 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Lyts-Poalen }} '''Lyts-Poalen''' ([[Poalsk]]: ''Województwo małopolskie'') is in [[woiwodskip]] yn it suden fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en omfiemet it hert fan 'e histoaryske regio mei deselde namme. De haadstêd is [[Krakau]], de eardere keninklike residinsje fan Poalen. De regio is ferneamd om syn kulturele rykdom, mei ferskate [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoed]]lokaasjes, lykas de âlde binnenstêd fan Krakau en de [[Wieliczka-sâltmyn|sâltmyn fan Wieliczka]]. Yn it suden wurdt de regio begrinzge troch de [[Karpaten]], mei de [[Hege Tatra]] as it heechste punt fan it lân. == Skiednis == Lyts-Poalen hat altiten it kulturele en politike sintrum fan 'e Poalske steat west. Oars as it noarden en westen fan Poalen, hat dit gebiet gjin [[Prusen|Prusyske]] skiednis. Under de [[Poalske Dielingen]] kaam Lyts-Poalen lykwols ûnder de [[Eastenryk-Hongarije|Eastenrykske]] kroan te fallen as ûnderdiel fan it [[keninkryk Galysje]]. Dêrom binne yn dit gebiet ek histoaryske Dútske nammen, dy't faak datearje út de tiid fan it Eastenryksk bewâld. In soad fan dy nammen (lykas Krakau of Neumarkt) waarden iuwenlang brûkt troch de Eastenrykske burokrasy en de Dútsktalige minderheden yn 'e stêden. == Grutste stêden == Krakau is fierút de grutste en wichtichste stêd, mar ek Tarnów en Nowy Sącz binne wichtige regionale sintra. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kraków COA.svg|25px]] || [[Kraków]] || Krakau || 804.237 || 327 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tarnów COA.svg|25px]] || [[Tarnów]] || Tarnau || 104.521 || 72 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Nowy Sącz COA.svg|25px]] || [[Nowy Sącz]] || Neu Sandez || 81.302 || 57 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Oświęcim COA.svg|25px]] || [[Oświęcim]] || Auschwitz || 36.801 || 30 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Chrzanów COA.svg|25px]] || [[Chrzanów]] || Chrzanau || 35.431 || 38 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Olkusz COA.svg|25px]] || [[Olkusz]] || Olkusch || 32.521 || 26 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Nowy Targ COA.svg|25px]] || [[Nowy Targ]] || Neumarkt || 32.102 || 51 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bochnia COA.svg|25px]] || [[Bochnia]] || Salzberg || 29.431 || 30 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Gorlice COA.svg|25px]] || [[Gorlice]] || Gorlitz || 26.541 || 23 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zakopane COA.svg|25px]] || [[Zakopane]] || Zakopane || 25.402 || 84 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Lyts-Poalen is ûnderferdiend yn trije stedsdistrikten en 19 distrikten en 182 gemeenten. De histoaryske Dútske nammen wurde yn ûndersteande tabellen tusken heakken efter de Poalske namme neamd. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kraków COA.svg|35px]] || [[Krakau]] (Krakau) || 804.237 || 327 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tarnów COA.svg|35px]] || [[Tarnów]] (Tarnau) || 104.521 || 72 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Nowy Sącz COA.svg|35px]] || [[Nowy Sącz]] (Neu Sandez) || 81.302 || 57 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten ([[gmina]]s). Hoewol't se faak ferneamd binne nei harren haadplak, omfiemje se in hiel omlizzend gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bocheński COA.svg|35px]] || Bochnia || [[Bochnia]] (Salzberg) || 107.321 || 649 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat brzeski COA.svg|35px]] || Brzesko || [[Brzesko]] (Brzesko) || 93.431 || 590 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat chrzanowski COA.svg|35px]] || Chrzanów || [[Chrzanów]] (Chrzanau) || 121.021 || 371 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat dąbrowski COA.svg|35px]] || Dąbrowa || [[Dąbrowa Tarnowska]] || 59.102 || 527 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gorlicki COA.svg|35px]] || Gorlice || [[Gorlice]] (Gorlitz) || 106.321 || 967 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat krakowski COA.svg|35px]] || Krakau || [[Krakau]] (Krakau) || 285.431 || 1.230 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat limanowski COA.svg|35px]] || Limanowa || [[Limanowa]] (Ilmenau) || 132.541 || 952 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat miechowski COA.svg|35px]] || Miechów || [[Miechów]] || 48.102 || 677 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat myślenicki COA.svg|35px]] || Myślenice || [[Myślenice]] (Mischlenitz) || 128.321 || 673 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat nowosądecki COA.svg|35px]] || Nowy Sącz || [[Nowy Sącz]] (Neu Sandez) || 218.431 || 1.550 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat nowotarski COA.svg|35px]] || Nowy Targ || [[Nowy Targ]] (Neumarkt) || 193.124 || 1.475 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat olkuski COA.svg|35px]] || Olkusz || [[Olkusz]] (Olkusch) || 110.102 || 622 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat oświęcimski COA.svg|35px]] || Oświęcim || [[Oświęcim]] (Auschwitz) || 151.431 || 406 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat proszowicki COA.svg|35px]] || Proszowice || [[Proszowice]] || 43.021 || 415 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat suski COA.svg|35px]] || Sucha Beskidzka || [[Sucha Beskidzka]] || 83.541 || 686 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat tarnowski COA.svg|35px]] || Tarnów || [[Tarnów]] (Tarnau) || 202.321 || 1.413 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat tatrzański COA.svg|35px]] || Tatra || [[Zakopane]] || 67.431 || 472 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wadowicki COA.svg|35px]] || Wadowice || [[Wadowice]] (Wadowitz) || 161.021 || 646 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wielicki COA.svg|35px]] || Wieliczka || [[Wieliczka]] (Groß Salze) || 132.541 || 428 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} {{Commonscat|Lesser Poland Voivodeship}} ---- }} {{Woiwodskip fan Poalen}} {{DEFAULTSORT:Lits-Poalen}} [[Kategory:Lyts-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] ohmxusszg1nkj52l0atfrpi1x7ijqvz 0 191509 1229581 1229129 2026-05-08T18:11:37Z RomkeHoekstra 10582 kt ferfongen 1229581 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Subkarpaten<br><small>''Województwo podkarpackie''</small> | ôfbylding = Podkarpackie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Subkarpaten yn Poalen | flagge = POL województwo podkarpackie flag.svg | wapen = POL województwo podkarpackie COA.svg | haadstêd = [[Rzeszów]] (Reichshof) | grutste stêd = [[Rzeszów]] (Reichshof) | powiats = 4 stedsdistrikten<br>21 plattelânsdistrikten | gminas = 160 | ynwennertal = 2.071.676 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 17.846 km² | befolkingstichtens = 116 ynw./km² | hichte = 136 m - 1.346 m (Tarnica) | iso-koade = PL-18 | kenteken = R | webside = [https://www.podkarpackie.pl/ podkarpackie.pl] | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Karpatenvorland 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Subkarpaten }} '''Subkarpaten''' ([[Poalsk]]: ''Województwo podkarpackie'') is in [[woiwodskip]] yn it súdeasten fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en grinzget yn it easten oan 'e [[Oekraïne]] en yn it suden oan [[Slowakije]]. De haadstêd is [[Rzeszów]]. De regio wurdt skaaimerke troch it heuvellân fan 'e [[Beskiden]] en de rûge wyldernis fan it [[Bieszczady]]-berchtme. It is in wichtige regio foar de loftfeartyndustry en stiet bekend om syn houten tsjerkjes dy't op 'e [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoedlist]] steane. == Skiednis == it woiwodskip foarmet it eastlike diel fan 'e histoaryske regio [[Lyts-Poalen (histoarysk gebiet)|Lyts-Poalen]] en it noardlike diel fan it âlde [[Galysje (East-Europa)|Galysje]]. Troch de lokaasje op it krúspunt fan ferskate kultueren, hawwe hjir iuwenlang Poalen, [[Oekraïners]], [[Joaden]] en [[Lemken]] (in oan 'e Oekraïners besibbe folk) njonken inoar wenne. De Dútske nammen yn dit gebiet binne benammen ôfkomstich út de [[Eastenryk-Hongarije|Eastenrykske]] tiid. In soad fan dy eksonimen waarden brûkt foar de administraasje en de post. De measte plakken yn 'e Bieszczady-regio hawwe lykwols gjin histoaryske Dútske namme, om't dat gebiet doe noch hiel tin befolke wie. == Grutste stêden == Rzeszów is it fluchst groeiende ekonomyske sintrum fan it easten fan Poalen. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Rzeszów COA.svg|25px]] || [[Rzeszów]] || Reichshof || 197.532 || 129 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Mielec COA.svg|25px]] || [[Mielec]] || Mielec || 58.402 || 46 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Stalowa Wola COA.svg|25px]] || [[Stalowa Wola]] || Stalowa Wola || 56.321 || 82 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Przemyśl COA.svg|25px]] || [[Przemyśl]] || Premissel || 55.431 || 46 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tarnobrzeg COA.svg|25px]] || [[Tarnobrzeg]] || Tarnobrzeg || 44.521 || 86 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat krośnieński COA.svg|25px]] || [[Krosno]] || Krossen || 44.102 || 43 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Dębica COA.svg|25px]] || [[Dębica]] || Dembitza || 43.124 || 34 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jarosław COA.svg|25px]] || [[Jarosław]] || Jaroslau || 36.431 || 34 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Sanok COA.svg|25px]] || [[Sanok]] || Saanig || 35.541 || 38 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jasło COA.svg|25px]] || [[Jasło]] || Jessel || 33.402 || 36 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Subkarpaten is ûnderferdield yn fjouwer stedsdistrikten en 21 distrikten. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Rzeszów COA.svg|35px]] || [[Rzeszów]] (Reichshof) || 197.532 || 129 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Przemyśl COA.svg|35px]] || [[Przemyśl]] (Premissel) || 55.431 || 46 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tarnobrzeg COA.svg|35px]] || [[Tarnobrzeg]] (Tarnobrzeg) || 44.521 || 86 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Krosno COA.svg|35px]] || [[Krosno]] (Krossen) || 44.102 || 43 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten ([[gmina]]s). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, omfiemje se in hiel omlizzend gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bieszczadzki COA.svg|35px]] || Bieszczady || [[Ustrzyki Dolne]] || 21.021 || 1.138 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat brzozowski COA.svg|35px]] || Brzozów || [[Brzozów]] (Brosau) || 64.541 || 540 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat dębicki COA.svg|35px]] || Dębica || [[Dębica]] (Dembitza) || 131.021 || 776 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat jarosławski COA.svg|35px]] || Jarosław || [[Jarosław]] (Jaroslau) || 118.431 || 1.029 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat jasielski COA.svg|35px]] || Jasło || [[Jasło]] (Jessel) || 111.541 || 830 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kolbuszowski COA.svg|35px]] || Kolbuszowa || [[Kolbuszowa]] (Kolbuschowa) || 61.321 || 774 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat krośnieński COA.svg|35px]] || Krosno || [[Krosno]] (Krossen) || 112.102 || 924 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat leski COA.svg|35px]] || Lesko || [[Lesko]] (Lisko) || 26.321 || 584 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat leżajski COA.svg|35px]] || Leżajsk || [[Leżajsk]] (Leisach) || 68.431 || 583 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lubaczowski COA.svg|35px]] || Lubaczów || [[Lubaczów]] (Lubatschau) || 53.021 || 1.308 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łańcucki COA.svg|35px]] || Łańcut || [[Łańcut]] (Landshut) || 80.541 || 452 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat mielecki COA.svg|35px]] || Mielec || [[Mielec]] || 135.431 || 880 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat niżański COA.svg|35px]] || Nisko || [[Nisko]] (Nisko) || 65.102 || 785 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat przemyski COA.svg|35px]] || Przemyśl || [[Przemyśl]] (Premissel) || 73.431 || 1.213 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat przeworski COA.svg|35px]] || Przeworsk || [[Przeworsk]] (Przeworsk) || 77.102 || 698 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ropczycko-sędziszowski COA.svg|35px]] || Ropczyce-Sędziszów || [[Ropczyce]] || 73.541 || 549 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat rzeszowski COA.svg|35px]] || Rzeszów || [[Rzeszów]] (Reichshof) || 171.321 || 1.219 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sanocki COA.svg|35px]] || Sanok || [[Sanok]] (Saanig) || 92.431 || 1.225 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat stalowowolski COA.svg|35px]] || Stalowa Wola || [[Stalowa Wola]] || 103.102 || 833 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat strzyżowski COA.svg|35px]] || Strzyżów || [[Strzyżów]] || 61.021 || 503 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat tarnobrzeski COA.svg|35px]] || Tarnobrzeg || [[Tarnobrzeg]] || 52.431 || 520 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Subcarpathian Voivodeship|Woiwodskip Surkarpaten}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Subkarpaten (woiwodskip)]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] qz1ptbvja72jhh6iwjcn47ow9y928cn 1229583 1229581 2026-05-08T18:13:28Z RomkeHoekstra 10582 1229583 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Subkarpaten<br><small>''Województwo podkarpackie''</small> | ôfbylding = Podkarpackie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Subkarpaten yn Poalen | flagge = POL województwo podkarpackie flag.svg | wapen = POL województwo podkarpackie COA.svg | haadstêd = [[Rzeszów]] (Reichshof) | grutste stêd = [[Rzeszów]] (Reichshof) | powiats = 4 stedsdistrikten<br>21 plattelânsdistrikten | gminas = 160 | ynwennertal = 2.071.676 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 17.846 km² | befolkingstichtens = 116 ynw./km² | hichte = 136 m - 1.346 m (Tarnica) | iso-koade = PL-18 | kenteken = R | webside = [https://www.podkarpackie.pl/ podkarpackie.pl] | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Karpatenvorland 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Subkarpaten }} '''Subkarpaten''' ([[Poalsk]]: ''Województwo podkarpackie'') is in [[woiwodskip]] yn it súdeasten fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en grinzget yn it easten oan 'e [[Oekraïne]] en yn it suden oan [[Slowakije]]. De haadstêd is [[Rzeszów]]. De regio wurdt skaaimerke troch it heuvellân fan 'e [[Beskiden]] en de rûge wyldernis fan it [[Bieszczady]]-berchtme. It is in wichtige regio foar de loftfeartyndustry en stiet bekend om syn houten tsjerkjes dy't op 'e [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoedlist]] steane. == Skiednis == it woiwodskip foarmet it eastlike diel fan 'e histoaryske regio [[Lyts-Poalen (histoarysk gebiet)|Lyts-Poalen]] en it noardlike diel fan it âlde [[Galysje (East-Europa)|Galysje]]. Troch de lokaasje op it krúspunt fan ferskate kultueren, hawwe hjir iuwenlang Poalen, [[Oekraïners]], [[Joaden]] en [[Lemken]] (in oan 'e Oekraïners besibbe folk) njonken inoar wenne. De Dútske nammen yn dit gebiet binne benammen ôfkomstich út de [[Eastenryk-Hongarije|Eastenrykske]] tiid. In soad fan dy eksonimen waarden brûkt foar de administraasje en de post. De measte plakken yn 'e Bieszczady-regio hawwe lykwols gjin histoaryske Dútske namme, om't dat gebiet doe noch hiel tin befolke wie. == Grutste stêden == Rzeszów is it fluchst groeiende ekonomyske sintrum fan it easten fan Poalen. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Rzeszów COA.svg|25px]] || [[Rzeszów]] || Reichshof || 197.532 || 129 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Mielec COA.svg|25px]] || [[Mielec]] || Mielec || 58.402 || 46 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Stalowa Wola COA.svg|25px]] || [[Stalowa Wola]] || Stalowa Wola || 56.321 || 82 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Przemyśl COA.svg|25px]] || [[Przemyśl]] || Premissel || 55.431 || 46 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tarnobrzeg COA.svg|25px]] || [[Tarnobrzeg]] || Tarnobrzeg || 44.521 || 86 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat krośnieński COA.svg|25px]] || [[Krosno]] || Krossen || 44.102 || 43 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Dębica COA.svg|25px]] || [[Dębica]] || Dembitza || 43.124 || 34 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jarosław COA.svg|25px]] || [[Jarosław]] || Jaroslau || 36.431 || 34 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Sanok COA.svg|25px]] || [[Sanok]] || Saanig || 35.541 || 38 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jasło COA.svg|25px]] || [[Jasło]] || Jessel || 33.402 || 36 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Subkarpaten is ûnderferdield yn fjouwer stedsdistrikten en 21 distrikten. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Rzeszów COA.svg|35px]] || [[Rzeszów]] (Reichshof) || 197.532 || 129 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Przemyśl COA.svg|35px]] || [[Przemyśl]] (Premissel) || 55.431 || 46 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tarnobrzeg COA.svg|35px]] || [[Tarnobrzeg]] (Tarnobrzeg) || 44.521 || 86 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Krosno COA.svg|35px]] || [[Krosno]] (Krossen) || 44.102 || 43 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten ([[gmina]]s). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, omfiemje se in hiel omlizzend gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bieszczadzki COA.svg|35px]] || Bieszczady || [[Ustrzyki Dolne]] || 21.021 || 1.138 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat brzozowski COA.svg|35px]] || Brzozów || [[Brzozów]] (Brosau) || 64.541 || 540 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat dębicki COA.svg|35px]] || Dębica || [[Dębica]] (Dembitza) || 131.021 || 776 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat jarosławski COA.svg|35px]] || Jarosław || [[Jarosław]] (Jaroslau) || 118.431 || 1.029 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat jasielski COA.svg|35px]] || Jasło || [[Jasło]] (Jessel) || 111.541 || 830 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kolbuszowski COA.svg|35px]] || Kolbuszowa || [[Kolbuszowa]] (Kolbuschowa) || 61.321 || 774 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat krośnieński COA.svg|35px]] || Krosno || [[Krosno]] (Krossen) || 112.102 || 924 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat leski COA.svg|35px]] || Lesko || [[Lesko]] (Lisko) || 26.321 || 584 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat leżajski COA.svg|35px]] || Leżajsk || [[Leżajsk]] (Leisach) || 68.431 || 583 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lubaczowski COA.svg|35px]] || Lubaczów || [[Lubaczów]] (Lubatschau) || 53.021 || 1.308 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łańcucki COA.svg|35px]] || Łańcut || [[Łańcut]] (Landshut) || 80.541 || 452 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat mielecki COA.svg|35px]] || Mielec || [[Mielec]] || 135.431 || 880 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat niżański COA.svg|35px]] || Nisko || [[Nisko]] (Nisko) || 65.102 || 785 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat przemyski COA.svg|35px]] || Przemyśl || [[Przemyśl]] (Premissel) || 73.431 || 1.213 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat przeworski COA.svg|35px]] || Przeworsk || [[Przeworsk]] (Przeworsk) || 77.102 || 698 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ropczycko-sędziszowski COA.svg|35px]] || Ropczyce-Sędziszów || [[Ropczyce]] || 73.541 || 549 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat rzeszowski COA.svg|35px]] || Rzeszów || [[Rzeszów]] (Reichshof) || 171.321 || 1.219 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sanocki COA.svg|35px]] || Sanok || [[Sanok]] (Saanig) || 92.431 || 1.225 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat stalowowolski COA.svg|35px]] || Stalowa Wola || [[Stalowa Wola]] || 103.102 || 833 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat strzyżowski COA.svg|35px]] || Strzyżów || [[Strzyżów]] || 61.021 || 503 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat tarnobrzeski COA.svg|35px]] || Tarnobrzeg || [[Tarnobrzeg]] || 52.431 || 520 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Subcarpathian Voivodeship|Woiwodskip Surkarpaten}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Subkarpaten (woiwodskip) ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] abcadypedp8pmrakdd3j1mf8v17hmgs 1229584 1229583 2026-05-08T18:13:42Z RomkeHoekstra 10582 1229584 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Subkarpaten<br><small>''Województwo podkarpackie''</small> | ôfbylding = Podkarpackie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Subkarpaten yn Poalen | flagge = POL województwo podkarpackie flag.svg | wapen = POL województwo podkarpackie COA.svg | haadstêd = [[Rzeszów]] (Reichshof) | grutste stêd = [[Rzeszów]] (Reichshof) | powiats = 4 stedsdistrikten<br>21 plattelânsdistrikten | gminas = 160 | ynwennertal = 2.071.676 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 17.846 km² | befolkingstichtens = 116 ynw./km² | hichte = 136 m - 1.346 m (Tarnica) | iso-koade = PL-18 | kenteken = R | webside = [https://www.podkarpackie.pl/ podkarpackie.pl] | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Karpatenvorland 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Subkarpaten }} '''Subkarpaten''' ([[Poalsk]]: ''Województwo podkarpackie'') is in [[woiwodskip]] yn it súdeasten fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en grinzget yn it easten oan 'e [[Oekraïne]] en yn it suden oan [[Slowakije]]. De haadstêd is [[Rzeszów]]. De regio wurdt skaaimerke troch it heuvellân fan 'e [[Beskiden]] en de rûge wyldernis fan it [[Bieszczady]]-berchtme. It is in wichtige regio foar de loftfeartyndustry en stiet bekend om syn houten tsjerkjes dy't op 'e [[UNESCO]]-[[wrâlderfgoedlist]] steane. == Skiednis == it woiwodskip foarmet it eastlike diel fan 'e histoaryske regio [[Lyts-Poalen (histoarysk gebiet)|Lyts-Poalen]] en it noardlike diel fan it âlde [[Galysje (East-Europa)|Galysje]]. Troch de lokaasje op it krúspunt fan ferskate kultueren, hawwe hjir iuwenlang Poalen, [[Oekraïners]], [[Joaden]] en [[Lemken]] (in oan 'e Oekraïners besibbe folk) njonken inoar wenne. De Dútske nammen yn dit gebiet binne benammen ôfkomstich út de [[Eastenryk-Hongarije|Eastenrykske]] tiid. In soad fan dy eksonimen waarden brûkt foar de administraasje en de post. De measte plakken yn 'e Bieszczady-regio hawwe lykwols gjin histoaryske Dútske namme, om't dat gebiet doe noch hiel tin befolke wie. == Grutste stêden == Rzeszów is it fluchst groeiende ekonomyske sintrum fan it easten fan Poalen. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Rzeszów COA.svg|25px]] || [[Rzeszów]] || Reichshof || 197.532 || 129 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Mielec COA.svg|25px]] || [[Mielec]] || Mielec || 58.402 || 46 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Stalowa Wola COA.svg|25px]] || [[Stalowa Wola]] || Stalowa Wola || 56.321 || 82 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Przemyśl COA.svg|25px]] || [[Przemyśl]] || Premissel || 55.431 || 46 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tarnobrzeg COA.svg|25px]] || [[Tarnobrzeg]] || Tarnobrzeg || 44.521 || 86 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat krośnieński COA.svg|25px]] || [[Krosno]] || Krossen || 44.102 || 43 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Dębica COA.svg|25px]] || [[Dębica]] || Dembitza || 43.124 || 34 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jarosław COA.svg|25px]] || [[Jarosław]] || Jaroslau || 36.431 || 34 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Sanok COA.svg|25px]] || [[Sanok]] || Saanig || 35.541 || 38 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jasło COA.svg|25px]] || [[Jasło]] || Jessel || 33.402 || 36 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Subkarpaten is ûnderferdield yn fjouwer stedsdistrikten en 21 distrikten. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Rzeszów COA.svg|35px]] || [[Rzeszów]] (Reichshof) || 197.532 || 129 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Przemyśl COA.svg|35px]] || [[Przemyśl]] (Premissel) || 55.431 || 46 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Tarnobrzeg COA.svg|35px]] || [[Tarnobrzeg]] (Tarnobrzeg) || 44.521 || 86 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Krosno COA.svg|35px]] || [[Krosno]] (Krossen) || 44.102 || 43 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten ([[gmina]]s). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, omfiemje se in hiel omlizzend gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bieszczadzki COA.svg|35px]] || Bieszczady || [[Ustrzyki Dolne]] || 21.021 || 1.138 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat brzozowski COA.svg|35px]] || Brzozów || [[Brzozów]] (Brosau) || 64.541 || 540 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat dębicki COA.svg|35px]] || Dębica || [[Dębica]] (Dembitza) || 131.021 || 776 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat jarosławski COA.svg|35px]] || Jarosław || [[Jarosław]] (Jaroslau) || 118.431 || 1.029 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat jasielski COA.svg|35px]] || Jasło || [[Jasło]] (Jessel) || 111.541 || 830 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kolbuszowski COA.svg|35px]] || Kolbuszowa || [[Kolbuszowa]] (Kolbuschowa) || 61.321 || 774 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat krośnieński COA.svg|35px]] || Krosno || [[Krosno]] (Krossen) || 112.102 || 924 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat leski COA.svg|35px]] || Lesko || [[Lesko]] (Lisko) || 26.321 || 584 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat leżajski COA.svg|35px]] || Leżajsk || [[Leżajsk]] (Leisach) || 68.431 || 583 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lubaczowski COA.svg|35px]] || Lubaczów || [[Lubaczów]] (Lubatschau) || 53.021 || 1.308 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łańcucki COA.svg|35px]] || Łańcut || [[Łańcut]] (Landshut) || 80.541 || 452 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat mielecki COA.svg|35px]] || Mielec || [[Mielec]] || 135.431 || 880 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat niżański COA.svg|35px]] || Nisko || [[Nisko]] (Nisko) || 65.102 || 785 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat przemyski COA.svg|35px]] || Przemyśl || [[Przemyśl]] (Premissel) || 73.431 || 1.213 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat przeworski COA.svg|35px]] || Przeworsk || [[Przeworsk]] (Przeworsk) || 77.102 || 698 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ropczycko-sędziszowski COA.svg|35px]] || Ropczyce-Sędziszów || [[Ropczyce]] || 73.541 || 549 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat rzeszowski COA.svg|35px]] || Rzeszów || [[Rzeszów]] (Reichshof) || 171.321 || 1.219 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sanocki COA.svg|35px]] || Sanok || [[Sanok]] (Saanig) || 92.431 || 1.225 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat stalowowolski COA.svg|35px]] || Stalowa Wola || [[Stalowa Wola]] || 103.102 || 833 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat strzyżowski COA.svg|35px]] || Strzyżów || [[Strzyżów]] || 61.021 || 503 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat tarnobrzeski COA.svg|35px]] || Tarnobrzeg || [[Tarnobrzeg]] || 52.431 || 520 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Subcarpathian Voivodeship|Woiwodskip Surkarpaten}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Subkarpaten (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] fh62br3mexf6sopp3qmok4ekqbmwr5r 0 191510 1229517 1229130 2026-05-08T17:31:15Z RomkeHoekstra 10582 kt ferfongen 1229517 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Podlachje<br><small>''Województwo podlaskie''</small> | ôfbylding = Podlaskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Podlachje yn Poalen | flagge = POL województwo podlaskie flag.svg | wapen = POL województwo podlaskie COA.svg | haadstêd = [[Białystok]] | grutste stêd = [[Białystok]] | powiats = 3 stedsdistrikten<br>14 plattelânsdistrikten | gminas = 118 | ynwennertal = 1.138.216 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 20.187 km² | befolkingstichtens = 56 ynw./km² | hichte = 92 m - 298 m (Rowelska Góra) | iso-koade = PL-20 | kenteken = B | webside = [https://www.podlaskie.eu/ podlaskie.eu] | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Podlachien 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Podlachje }} '''Podlachje''' ([[Poalsk]]: ''Województwo podlaskie'') is in [[woiwodskip]] yn it noardeasten fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en grinzget oan [[Litouwen]] en [[Wyt-Ruslân]]. De haadstêd en grutste stêd is [[Białystok]]. Podlachje is de regio dêr't de natuer noch it meast syn gong gean kin. It omfiemet it [[Nasjonaal Park Białowieża]], it lêste stikje oerbosk fan Jeropa dêr't de [[wisint]] (Europeeske bizon) yn it wyld libbet. De regio wurdt bewenne troch ferskillende folken, mei grutte minderheden fan [[Wyt-Russen]], [[Litouwers]] en sels de [[Lipka-Tataren]], in moslimminderheid dy't hjir al sûnt de 14e iuw wennet. == Skiednis == Histoarysk sjoen lei Podlachje op 'e grins fan it [[Keninkryk Poalen]] en it [[Gruthartochdom Litouwen]]. It is ien fan 'e pear regio's yn Poalen dy't hast gjin Dútske ynfloed of kolonisaasje kend hat. == Grutste stêden == Białystok dominearret de regio as kultureel en ekonomysk sintrum. De Dútske nammen dy't yn 'e tabel steane, binne histoaryske eksonimen dy't foaral yn 'e tiid fan 'e [[Poalske Dielingen]] (doe't it koart by [[Prusen]] hearde as de provinsje "Nij-East-Prusen") of troch hannelers brûkt waarden. Oars as yn it westen fan it lân, wurde dizze nammen hjoed-de-dei hast net mear brûkt yn in histoaryske kontekst. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Białystok COA.svg|25px]] || [[Białystok]] || Bjelostok || 292.141 || 102 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Suwałki COA.svg|25px]] || [[Suwałki]] || Sudauen || 68.321 || 66 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Łomża COA.svg|25px]] || [[Łomża]] || Lomscha || 60.402 || 33 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Augustów COA.svg|25px]] || [[Augustów]] || Augustow || 29.102 || 81 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bielsk Podlaski COA.svg|25px]] || [[Bielsk Podlaski]] || Bielsk || 24.124 || 27 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zambrów COA.svg|25px]] || [[Zambrów]] || Sambrow || 21.321 || 19 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Grajewo COA.svg|25px]] || [[Grajewo]] || Grajewo || 21.012 || 19 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Hajnówka COA.svg|25px]] || [[Hajnówka]] || Haynowka || 19.431 || 21 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Sokółka COA.svg|25px]] || [[Sokółka]] || Sokolka || 17.541 || 19 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Łapy COA.svg|25px]] || [[Łapy]] || Lapy || 15.102 || 12 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Podlachje is ûnderferdiend yn trije stedsdistrikten en 14 distrikten en 118 ''[[gmina]]s'' (gemeenten). === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Białystok COA.svg|35px]] || [[Białystok]] || 292.141 || 102 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Suwałki COA.svg|35px]] || [[Suwałki]] || 68.321 || 66 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Łomża COA.svg|35px]] || [[Łomża]] || 60.402 || 33 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''gminas''). Hoewol't se faak ferneamd binne nei harren haadplak, omfiemje se in hiel omlizzend gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat augustowski COA.svg|35px]] || Augustów || [[Augustów]] || 56.431 || 1.658 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat białostocki COA.svg|35px]] || Białystok || [[Białystok]] || 151.321 || 2.985 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bielski (województwo podlaskie) COA.svg|35px]] || Bielsk || [[Bielsk Podlaski]] || 52.402 || 1.385 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat grajewski COA.svg|35px]] || Grajewo || [[Grajewo]] || 46.021 || 967 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat hajnowski COA.svg|35px]] || Hajnówka || [[Hajnówka]] || 41.321 || 1.624 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kolneński COA.svg|35px]] || Kolno || [[Kolno]] || 37.102 || 940 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łomżyński COA.svg|35px]] || Łomża || [[Łomża]] || 50.431 || 1.354 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat moniecki COA.svg|35px]] || Mońki || [[Mońki]] || 40.012 || 1.382 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sejneński COA.svg|35px]] || Sejny || [[Sejny]] || 19.321 || 856 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat siemiatycki COA.svg|35px]] || Siemiatycze || [[Siemiatycze]] || 43.124 || 1.460 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sokólski COA.svg|35px]] || Sokółka || [[Sokółka]] || 65.012 || 2.054 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat suwalski COA.svg|35px]] || Suwałki || [[Suwałki]] || 35.541 || 1.307 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wysokomazowiecki COA.svg|35px]] || Wysokie Mazowieckie || [[Wysokie Mazowieckie]] || 56.402 || 1.288 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zambrowski COA.svg|35px]] || Zambrów || [[Zambrów]] || 43.102 || 733 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Podlaskie Voivodeship|Woiwodskip Podlachje}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Podlachje (woiwodskip)]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] 2ym1xsqjyghd13pjvpc02l86htozyk5 1229519 1229517 2026-05-08T17:33:21Z RomkeHoekstra 10582 1229519 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Podlachje<br><small>''Województwo podlaskie''</small> | ôfbylding = Podlaskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Podlachje yn Poalen | flagge = POL województwo podlaskie flag.svg | wapen = POL województwo podlaskie COA.svg | haadstêd = [[Białystok]] | grutste stêd = [[Białystok]] | powiats = 3 stedsdistrikten<br>14 plattelânsdistrikten | gminas = 118 | ynwennertal = 1.138.216 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 20.187 km² | befolkingstichtens = 56 ynw./km² | hichte = 92 m - 298 m (Rowelska Góra) | iso-koade = PL-20 | kenteken = B | webside = [https://www.podlaskie.eu/ podlaskie.eu] | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Podlachien 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Podlachje }} '''Podlachje''' ([[Poalsk]]: ''Województwo podlaskie'') is in [[woiwodskip]] yn it noardeasten fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en grinzget oan [[Litouwen]] en [[Wyt-Ruslân]]. De haadstêd en grutste stêd is [[Białystok]]. Podlachje is de regio dêr't de natuer noch it meast syn gong gean kin. It omfiemet it [[Nasjonaal Park Białowieża]], it lêste stikje oerbosk fan Jeropa dêr't de [[wisint]] (Europeeske bizon) yn it wyld libbet. De regio wurdt bewenne troch ferskillende folken, mei grutte minderheden fan [[Wyt-Russen]], [[Litouwers]] en sels de [[Lipka-Tataren]], in moslimminderheid dy't hjir al sûnt de 14e iuw wennet. == Skiednis == Histoarysk sjoen lei Podlachje op 'e grins fan it [[Keninkryk Poalen]] en it [[Gruthartochdom Litouwen]]. It is ien fan 'e pear regio's yn Poalen dy't hast gjin Dútske ynfloed of kolonisaasje kend hat. == Grutste stêden == Białystok dominearret de regio as kultureel en ekonomysk sintrum. De Dútske nammen dy't yn 'e tabel steane, binne histoaryske eksonimen dy't foaral yn 'e tiid fan 'e [[Poalske Dielingen]] (doe't it koart by [[Prusen]] hearde as de provinsje "Nij-East-Prusen") of troch hannelers brûkt waarden. Oars as yn it westen fan it lân, wurde dizze nammen hjoed-de-dei hast net mear brûkt yn in histoaryske kontekst. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Białystok COA.svg|25px]] || [[Białystok]] || Bjelostok || 292.141 || 102 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Suwałki COA.svg|25px]] || [[Suwałki]] || Sudauen || 68.321 || 66 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Łomża COA.svg|25px]] || [[Łomża]] || Lomscha || 60.402 || 33 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Augustów COA.svg|25px]] || [[Augustów]] || Augustow || 29.102 || 81 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bielsk Podlaski COA.svg|25px]] || [[Bielsk Podlaski]] || Bielsk || 24.124 || 27 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Zambrów COA.svg|25px]] || [[Zambrów]] || Sambrow || 21.321 || 19 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Grajewo COA.svg|25px]] || [[Grajewo]] || Grajewo || 21.012 || 19 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Hajnówka COA.svg|25px]] || [[Hajnówka]] || Haynowka || 19.431 || 21 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Sokółka COA.svg|25px]] || [[Sokółka]] || Sokolka || 17.541 || 19 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Łapy COA.svg|25px]] || [[Łapy]] || Lapy || 15.102 || 12 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Podlachje is ûnderferdiend yn trije stedsdistrikten en 14 distrikten en 118 ''[[gmina]]s'' (gemeenten). === Stedspowiats (stedsdistrikten) === Dit binne stêden dy't sa grut binne dat se it bestjoer fan in distrikt folslein sels útfiere. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Białystok COA.svg|35px]] || [[Białystok]] || 292.141 || 102 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Suwałki COA.svg|35px]] || [[Suwałki]] || 68.321 || 66 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Łomża COA.svg|35px]] || [[Łomża]] || 60.402 || 33 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''gminas''). Hoewol't se faak ferneamd binne nei harren haadplak, omfiemje se in hiel omlizzend gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat augustowski COA.svg|35px]] || Augustów || [[Augustów]] || 56.431 || 1.658 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat białostocki COA.svg|35px]] || Białystok || [[Białystok]] || 151.321 || 2.985 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bielski (województwo podlaskie) COA.svg|35px]] || Bielsk || [[Bielsk Podlaski]] || 52.402 || 1.385 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat grajewski COA.svg|35px]] || Grajewo || [[Grajewo]] || 46.021 || 967 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat hajnowski COA.svg|35px]] || Hajnówka || [[Hajnówka]] || 41.321 || 1.624 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kolneński COA.svg|35px]] || Kolno || [[Kolno]] || 37.102 || 940 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat łomżyński COA.svg|35px]] || Łomża || [[Łomża]] || 50.431 || 1.354 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat moniecki COA.svg|35px]] || Mońki || [[Mońki]] || 40.012 || 1.382 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sejneński COA.svg|35px]] || Sejny || [[Sejny]] || 19.321 || 856 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat siemiatycki COA.svg|35px]] || Siemiatycze || [[Siemiatycze]] || 43.124 || 1.460 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sokólski COA.svg|35px]] || Sokółka || [[Sokółka]] || 65.012 || 2.054 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat suwalski COA.svg|35px]] || Suwałki || [[Suwałki]] || 35.541 || 1.307 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat wysokomazowiecki COA.svg|35px]] || Wysokie Mazowieckie || [[Wysokie Mazowieckie]] || 56.402 || 1.288 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat zambrowski COA.svg|35px]] || Zambrów || [[Zambrów]] || 43.102 || 733 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Podlaskie Voivodeship|Woiwodskip Podlachje}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Podlachje (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] cnrrfj0poebuveprfsgjj7r2i7fxg7i 0 191511 1229592 1229131 2026-05-08T19:33:26Z RomkeHoekstra 10582 1229592 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Święty Krzyż<br><small>''Województwo świętokrzyskie''</small> | ôfbylding = Swietokrzyskie location map.PNG | ôfbyldingstekst = Lokaasje Święty Krzyż yn Poalen | flagge = POL województwo świętokrzyskie flag.svg | wapen = POL województwo świętokrzyskie COA.svg | haadstêd = [[Kielce]] | grutste stêd = [[Kielce]] | powiats = 1 stedsdistrikt<br>13 plattelânsdistrikten | gminas = 102 | ynwennertal = 1.165.535 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 11.711 km² | befolkingstichtens = 100 ynw./km² | hichte = 127 m - 614 m (Łysica) | iso-koade = PL-26 | kenteken = T | webside = [https://www.swietokrzyskie.pro/ swietokrzyskie.pro] | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Heiligkreuz 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Święty Krzyż }} '''Święty Krzyż''' ([[Poalsk]]: ''Województwo świętokrzyskie'', "Hillich Krús") is in [[woiwodskip]] yn it súdeastlike diel fan it sintrum fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en is ferneamd nei it berchtme dat de regio dominearret. De haadstêd is [[Kielce]]. De regio stiet bekend om syn rike geology en de âlde kleasters, wêrfan it kleaster op 'e berch Łysa Góra (ek wol ''Święty Krzyż'' neamd) it wichtichste is. Histoarysk sjoen is dit it noardlike part fan 'e regio [[Lyts-Poalen (histoarysk gebiet)|Lyts-Poalen]]. == Skiednis == It gebiet fan Święty Krzyż hat in hiel lange yndustriële tradysje, benammen wat de winning fan izer en oare mineralen oanbelanget, dy't al yn 'e [[Romeinske tiid]] begûn. It wie letter it hert fan it "Aldpoalske Yndustrydistrikt" (Staropolski Okręg Przemysłowy). Oars as de regio's yn it noarden en westen hat Święty Krzyż gjin [[Dútslân|Dútske]] histoarje. De Dútske nammen dy't soms foar de gruttere stêden brûkt wurde, binne histoaryske eksonimen út de tiid fan 'e [[Eastenryk-Hongarije|Eastenrykske]] administraasje (nei de tredde Poalske Dieling yn 1795) of hannelsnammen. Lykas yn oare sintrale regio's wurde dizze nammen hjoed-de-dei hast net mear brûkt. == Grutste stêden == Kielce is de iennichste echt grutte stêd, wylst Ostrowiec Świętokrzyski en Starachowice wichtige yndustriële sintra binne. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kielce COA.svg|25px]] || [[Kielce]] || Kielce || 183.147 || 110 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ostrowiec Świętokrzyski COA.svg|25px]] || [[Ostrowiec Świętokrzyski]] || Ostrowiec || 63.402 || 46 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat starachowicki COA.svg|25px]] || [[Starachowice]] || Starachowice || 45.124 || 32 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Skarżysko-Kamienna COA.svg|25px]] || [[Skarżysko-Kamienna]] || Skarzysko-Kamienna || 41.521 || 64 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Sandomierz COA.svg|25px]] || [[Sandomierz]] || Sandomir || 22.341 || 29 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Konskie COA PioM.svg|25px]] || [[Końskie]] || Konskie || 18.210 || 18 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Busko-Zdrój COA.svg|25px]] || [[Busko-Zdrój]] || Busko || 15.431 || 12 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Jędrzejów COA.svg|25px]] || [[Jędrzejów]] || Endersdorf || 14.541 || 11 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat staszowski COA.svg|25px]] || [[Staszów]] || Staszow || 14.102 || 26 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Pińczów COA.svg|25px]] || [[Pińczów]] || Pinczow || 10.431 || 14 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Święty Krzyż is ûnderferdiend yn ien stedsdistrikt en 13 distrikten en 102 ''[[gmida]]s'' (gemeenten). === Stedspowiat (stedsdistrikt) === In stedspowiat is in stêd dy't sa grut is, dat it bestjoer fan in distrikt folslein selstannich útfierd wurde kin. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kielce COA.svg|35px]] || [[Kielce]] || 183.147 || 110 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (gminas). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, omfiemje se in hiel omlizzend gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat Busko COA.svg|35px]] || Busko || [[Busko-Zdrój]] || 68.321 || 967 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat jędrzejowski COA.svg|35px]] || Jędrzejów || [[Jędrzejów]] (Endersdorf) || 82.541 || 1.257 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kazimierski COA.svg|35px]] || Kazimierza || [[Kazimierza Wielka]] || 32.102 || 422 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kielecki COA.svg|35px]] || Kielce || [[Kielce]] || 215.321 || 2.247 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat konecki COA.svg|35px]] || Końskie || [[Końskie]] || 76.102 || 1.140 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat opatowski COA.svg|35px]] || Opatów || [[Opatów]] (Aptung) || 50.431 || 912 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ostrowiecki COA.svg|35px]] || Ostrowiec || [[Ostrowiec Świętokrzyski]] || 104.321 || 616 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat pińczowski COA.svg|35px]] || Pińczów || [[Pińczów]] || 37.541 || 611 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat sandomierski COA.svg|35px]] || Sandomierz || [[Sandomierz]] (Sandomir) || 73.124 || 676 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat skarżyski COA.svg|35px]] || Skarżysko || [[Skarżysko-Kamienna]] || 70.431 || 395 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat starachowicki COA.svg|35px]] || Starachowice || [[Starachowice]] || 86.012 || 523 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat staszowski COA.svg|35px]] || Staszów || [[Staszów]] || 69.321 || 925 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat włoszczowski COA.svg|35px]] || Włoszczowa || [[Włoszczowa]] || 43.431 || 906 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Świętokrzyskie Voivodeship|Woiwodskip Hillich Krús}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Święty Krzyż (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] 5p4n1ofgi503914zpff2eqz1agy7ztn 0 191512 1229479 1229132 2026-05-08T15:27:57Z RomkeHoekstra 10582 Kt ferfongen 1229479 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks woiwodskip Poalen | namme = Woiwodskip Ermlân-Mazoerje<br><small>''Województwo warmińsko-mazurskie''</small> | ôfbylding = Warminsko-Mazurskie in Poland.svg | ôfbyldingstekst = Lokaasje Ermlân-Mazoerje yn Poalen | flagge = POL województwo warmińsko-mazurskie flag.svg | wapen = POL województwo warmińsko-mazurskie COA.svg | haadstêd = [[Olsztyn]] (Allenstein) | grutste stêd = [[Olsztyn]] (Allenstein) | powiats = 2 stedsdistrikten<br>19 plattelânsdistrikten | gminas = 116 | ynwennertal = 1.357.910 <small>(01.01.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 24.173 km² | befolkingstichtens = 56 ynw./km² | hichte = -1,8 m - 312 m (Dylewska Góra) | iso-koade = PL-28 | kenteken = N | webside = [https://warmia.mazury.pl/ warmia.mazury.pl] | ôfbylding99 = Karte Woiwodschaft Ermland-Masuren 2024.png | ôfbyldingstekst99 = Bestjoerlike yndieling fan Ermlân-Mazoerje }} '''Ermlân-Mazoerje''' ([[Poalsk]]: ''Województwo warmińsko-mazurskie'') is in [[woiwodskip]] yn it noardeasten fan [[Poalen]]. It waard op 1 jannewaris 1999 stifte en bestiet it grutste part fan it eardere [[Dútslân|Dútske]] [[East-Prusen]]. De haadstêd is [[Olsztyn]]. De regio stiet wrâldwiid bekend om it [[Mazoerysk Marreplato]], in gebiet mei mear as 2.000 marren, wat it in populêre bestimming makket foar wettersportleafhawwers. Ermlân (Warmia) wie histoarysk in katolyk bisdom, wylst Mazoerje foar it measte protestantsk en Prusysk wie. == Skiednis == It woiwodskip hat in rûzige skiednis as it hert fan 'e [[Dútske Oarder]] en letter as de kearn fan 'e steat [[Prusen]]. Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] waard East-Prusen opdield: it noardlike part gie nei de [[Sovjet-Uny]] (de hjoeddeiske [[oblast]] [[Kaliningrad (oblast)|Kaliningrad]]), en it súdlike part kaam by Poalen. De [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|Dútske befolking waard nei 1945 ferdreaun]] en ferfongen troch Poalske kolonisten, wêrfan't in soad sels ek wer ferdreaun wiene út de gebieten dy't Poalen yn it easten ferlear oan 'e Sovjet-Uny. Troch de Prusyske skiednis hawwe hast alle plakken yn dit woiwodskip bekende histoaryske Dútske nammen. == Grutste stêden == Olsztyn en Elbląg binne de twa grutte ferstedske sintra yn in fierder tige agrarysk en boskryk gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Dútske namme !! Ynwenners (01.01.2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Olsztyn COA.svg|25px]] || [[Olsztyn]] || Allenstein || 168.212 || 88 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Elbląg COA.svg|25px]] || [[Elbląg]] || Elbing || 113.124 || 80 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ełk COA.svg|25px]] || [[Ełk]] || Lyck || 60.541 || 21 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Iława COA.svg|25px]] || [[Iława]] || Deutsch Eylau || 32.843 || 21 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Giżycko COA.svg|25px]] || [[Giżycko]] || Lötzen || 28.541 || 13 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Ostróda COA.svg|25px]] || [[Ostróda]] || Osterode in Ostpreußen || 31.431 || 14 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Kętrzyn COA.svg|25px]] || [[Kętrzyn]] || Rastenburg || 26.102 || 10 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Szczytno COA.svg|25px]] || [[Szczytno]] || Ortelsburg || 22.431 || 10 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Bartoszyce COA.svg|25px]] || [[Bartoszyce]] || Bartenstein || 21.321 || 11 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Mrągowo COA.svg|25px]] || [[Mrągowo]] || Sensburg || 20.843 || 14 |} == Bestjoerlike yndieling == It woiwodskip Ermlân-Mazoerje is ûnderferdield yn twa stedsdistrikten, 19 distrikten en 116 ''[[gmina]]s'' (gemeenten). De Dútske nammen wurde tusken heakken efter de Poalske namme neamd. === Stedspowiats (stedsdistrikten) === In stedspowiat is sa grut, dat it bestjoer fan sa'n distrikt folslein selstannich útfierd wurde kin. Se binne dus net ôfhinklik fan in omlizzend distrikt. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Stêd !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Olsztyn COA.svg|35px]] || [[Olsztyn]] (Allenstein) || 168.212 || 88 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL Elbląg COA.svg|35px]] || [[Elbląg]] (Elbing) || 113.124 || 80 |} === Lânpowiats (plattelânsdistrikten) === Dit binne distrikten dy't besteane út meardere lytse stêden en plattelânsgemeenten (''gminas''). Hoewol't se faak neamd binne nei harren haadplak, omfiemje se in hiel omlizzend gebiet. {| class="wikitable sortable" ! Wapens !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2024) !! Oerflak (km²) |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat bartoszycki COA.svg|35px]] || Bartoszyce || [[Bartoszyce]] (Bartenstein) || 54.102 || 1.307 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat braniewski COA.svg|35px]] || Braniewo || [[Braniewo]] (Braunsberg) || 38.431 || 1.202 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat działdowski COA.svg|35px]] || Działdowo || [[Działdowo]] (Soldau) || 63.124 || 953 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat elbląski COA.svg|35px]] || Elbląg || [[Elbląg]] (Elbing) || 56.402 || 1.431 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ełcki COA.svg|35px]] || Ełk || [[Ełk]] (Lyck) || 92.321 || 1.112 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat giżycki COA.svg|35px]] || Giżycko || [[Giżycko]] (Lötzen) || 55.431 || 1.119 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat iławski COA.svg|35px]] || Iława || [[Iława]] (Deutsch Eylau) || 91.541 || 1.385 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat kętrzyński COA.svg|35px]] || Kętrzyn || [[Kętrzyn]] (Rastenburg) || 60.102 || 1.213 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat lidzbarski COA.svg|35px]] || Lidzbark || [[Lidzbark Warmiński]] (Heilsberg) || 40.321 || 924 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat mrągowski COA.svg|35px]] || Mrągowo || [[Mrągowo]] (Sensburg) || 48.431 || 1.065 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat nidzicki COA.svg|35px]] || Nidzica || [[Nidzica]] (Neidenburg) || 32.102 || 961 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat nowomiejski COA.svg|35px]] || Nowe Miasto || [[Nowe Miasto Lubawskie]] (Neumark) || 43.431 || 695 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat olecki COA.svg|35px]] || Olecko || [[Olecko]] (Treuburg) || 33.541 || 874 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat olsztyński COA.svg|35px]] || Olsztyn || [[Olsztyn]] (Allenstein) || 128.431 || 2.840 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat ostródzki COA.svg|35px]] || Ostróda || [[Ostróda]] (Osterode) || 102.321 || 1.765 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat piski COA.svg|35px]] || Pisz || [[Pisz]] (Johannisburg) || 55.102 || 1.776 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat gołdapski COA.svg|35px]] || Gołdap || [[Gołdap]] (Goldap) || 26.321 || 772 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat szczycieński COA.svg|35px]] || Szczytno || [[Szczytno]] (Ortelsburg) || 69.431 || 1.933 |- | align="center" | [[Ofbyld:POL powiat węgorzewski COA.svg|35px]] || Węgorzewo || [[Węgorzewo]] (Angerburg) || 22.102 || 693 |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Warmian-Masurian Voivodeship|Ermlân-Mazoerje}} }} {{Woiwodskip fan Poalen}} [[Kategory:Ermlân-Mazoerje (woiwodskip)| ]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1999]] 5s635kxqri4n14968w378butvzxzssm 0 191516 1229682 1229162 2026-05-09T07:15:34Z RomkeHoekstra 10582 Underfamylje ferwidere. 1229682 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Torgos tracheliotos 249027533.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = In eargier (''Torgos tracheliotos'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme14 = '''eargieren''' (''Torgos'') | beskriuwer, jier = [[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1828 }} De '''eargieren''' (''Torgos'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Dit skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat it hjoed-de-dei mar ien libbene [[Soarte (taksonomy)|soarte]] omfettet: de [[eargier]] (''Torgos tracheliotos''). == Skaaimerken == Eargieren hearre ta de grutste en machtichste gieren fan 'e [[Alde Wrâld]]. It skaai ûnderskiedt him troch in massive, heechsittende snaffel en in keale kop mei opfallende hûdtearen oan 'e sydkanten fan 'e nekke. Dizze fertikale rimpels rinne efter de wangen en lykje fan in ôfstân wol wat op minsklike earen. In oar skaaimerk is de ljochte, dûnzige kraach oan 'e basis fan 'e nekke. == Taksonomy == It skaai ''Torgos'' is nau besibbe oan oare grutte gieresoarten lykas de [[muontsegieren]] (''Aegypius'') en de [[readkopgieren]] (''Sarcogyps''). Yn it ferline waarden dizze soarten somtiden allegear yn ien skaai set, mar op grûn fan [[morfology]]ske ferskillen wurdt de eargier hjoed-de-dei meastentiids yn in eigen skaai holden. == Soarte == {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Lappet-faced Vulture RWD2.jpg|100px]] || [[eargier]] || ''Torgos tracheliotos'' || [[Afrika]] en it [[Arabysk Skiereilân]] || <span style="color:red;">'''bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lappet-faced-vulture-torgos-tracheliotos ''Torgos tracheliotos'' op ''BirdLife'' ]</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= * Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Torgos}} }} [[Kategory:Eargier| ]] [[kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Fûgelskaai]] fwtv8mf35sca1ztnsu6no3i9u4y37j7 0 191527 1229613 1229206 2026-05-08T20:01:19Z RomkeHoekstra 10582 1229613 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Białystok | ôfbylding = Bazylika w Białymstoku - Emilia Ernst.jpg | ôfbyldingstekst = Stedssintrum | flagge = POL Białystok flag.svg | wapen = POL Białystok COA.svg | lân = [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Podlachje (woiwodskip)|Podlachje]] | boargemaster = Tadeusz Truskolaski | ynwennertal = 291.688 <small>(2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland.]</ref> | oerflak = 102,13 km² | befolkingstichtens = 2.856 ynw./km² | hichte = 120–160 m | stifting = stedsrjochten yn 1692 | postkoade = 15-001 oant 15-999 | netnûmer = +48 85 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = https://www.bialystok.pl | mapname = Poalen | lat_deg = 53 | lat_min = 08 | lat_sec = 07 | lat_dir = N | lon_deg = 23 | lon_min = 08 | lon_sec = 44 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Białystok yn Poalen }} '''Białystok''' ([[útspraak]]: [bʲaˈwɨstɔk], likernôch "bja-<u>wy</u>-stok" <small>mei de w fan "skowe"</small>; {{Audio|Pl-Białystok.ogg|beharkje}}) is de grutste stêd yn it noardeasten fan [[Poalen]] en de haadstêd fan it [[Podlachje (woiwodskip)|woiwodskip Podlachje]]. De stêd leit tichteby de grins mei [[Wyt-Ruslân]] en is in wichtich kultureel, wittenskiplik en ekonomysk sintrum foar de omlizzende krite. Białystok stiet bekend om syn multykulturele skiednis en de omlizzende natuer. == Geografy == Białystok leit yn in leechlângebiet oan 'e rivier de [[Biała (Wisła)|Biała]]. De stêd wurdt omfieme troch it "Griene Hert fan Poalen", mei it ferneamde [[Nasjonaal Park Białowieża]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Białystok 2023 091 Branicki Palace Garden.jpg|thumb|left|Paleis fan Jan Klemens Branicki.]] De stêd ûntstie yn 'e 14e iuw, dy't fral yn 'e 18e iuw ûnder de famylje Branicki opbloeide. Jan Klemens Branicki boude hjir syn ferneamde paleis, dat ek wol it Versailles fan Poalen neamd wurdt. Yn 'e 19e iuw ûntwikkele Białystok him ta in wichtich tekstylsintrum. Troch de lokaasje op 'e grins fan ferskate lannen, wennen der Poalen, Joaden, Wyt-Russen en Dútsers njonken elkoar. Dizze mingeling ynspirearre [[Ludwik Zamenhof]], dy't hjir berne is, ta it ûntwikkeljen fan 'e wrâldtaal [[Esperanto]]. Yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] waard de stêd swier troffen en de grutte Joadske mienskip waard hast folslein útrûge troch de nazy-bezetter. Nei de oarloch waard de stêd wer opboud as ûnderdiel fan 'e [[Poalske Folksrepublyk]]. == Befolking == Hjoed-de-dei hat Białystok likernôch 291.000 ynwenners (2024). It is ien fan 'e pear plakken yn Poalen dêr't noch in grutte minderheid fan 'e Otterdokse Tsjerke wennet. Dat jout de stêd in eigen karakter neffens de rest fan it foar it grutste part roomsk-katolike Poalen. == It besjen wurdich == * It barokke Branicki-paleis (Pałac Branickich) is sûnder mis it meast ferneamde monumint fan 'e stêd. It 18e-iuwske kompleks wurdt it "Poalske Versailles" neamd. Om it paleis binne Frânske tunen en in Ingelsk park oanlein. * It Kościuszko-merkplein (Rynek Kościuszki) is it trijehoekige merkplein mei it barokke riedshûs, dat no in museum is. === Tsjerken === [[Ofbyld:Cerkiew sw.Mikolaja.jpg|thumb|left|De otterdokse Nikolaaskatedraal.]] * De Marije-Himelfeartbasilyk is in bysûnder tsjerkekompleks dat bestiet út in lytse wite 17e-iuwske tsjerke en in folle gruttere [[Neogotyk|neogoatyske]] reade bakstiennen katedraal dy't der tsjinoan boud is. * De Sint-Nikolaaskatedraal is in wichtige otterdokse katedraal út de 19e iuw mei prachtige fresko's en in gouden koepel. * De Sint-Rochustsjerke (Kościół św. Rocha) is in opfallende, moderne wite tsjerke út de jierren 1920 en 1930 as monumint foar de Poalske ûnôfhinklikens. De toer is 83 meter heech. * De Otterdokse Tsjerke fan 'e Hillige Geast is ien fan 'e grutste otterdokse tsjerken fan Poalen en bekend om syn moderne arsjitektuer mei fiif koepels. === Joadsk erfgoed === [[Ofbyld:Synagogue Bialystok -1 -1920.jpg|thumb|De yn 1941 ferneatige Grutte Synagoge.]] Foar de [[Twadde Wrâldoarloch]] wie de helte fan 'e befolking Joadsk. * It Monumint foar de Grutte Synagoge stiet op it plak dêr't de grutte synagoge yn 1941 troch de nazy's ferbaarnd waard. * It Ludwik Zamenhof-sintrum is in plak dat wijd is oan 'e grûnlizzer fan it Esperanto en de multykulturele skiednis fan syn bertestêd. == Ferkear == Oer it spoar binne der streekrjochte ferbinings mei [[Warsjau]], [[Kaunas]] yn [[Litouwen]] en oare grutte stêden. De stêd leit oan de Rail Baltica-rûte. De S8-sneldyk ferbynt de stêd streejrocht mei Warschau. De stêd hat in wiidweidich netwurk fan buslinen en is bekend om syn moderne fytsplan (BiKe). == Sport == De fuotbalklub Jagiellonia Białystok spilet yn 'e Ekstraklasa (de heechste difyzje fan Poalen) en hat de thúsbasis yn it moderne Stadion Miejski. Njonken fuotbal binne ek atletyk en follybal populêr yn 'e regio. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Białystok}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Podlachje]] qpamzcp0bg5s4er0jz5ibzfun39b582 0 191553 1229683 1229226 2026-05-09T07:16:25Z RomkeHoekstra 10582 Underfamylje ferwidere. 1229683 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Hooded vulture (Necrosyrtes monachus) juvenile.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''Necrosyrtes monachus'' | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson12 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme12 = '''kapgieren''' (''Necrosyrtes'') | beskriuwer, jier = [[Constantin Wilhelm Lambert Gloger|Gloger]], 1841 }} De '''kapgieren''' (''Necrosyrtes'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]] en bestiet hjoed-de-dei mar út ien libbene [[Soarte (taksonomy)|soarte]]: de [[kapgier]] (''Necrosyrtes monachus''). == Skaaimerken == De kapgieren ûnderskiede har troch harren formaat; se hearre ta de lytse gieren fan 'e Alde Wrâld. De namme fan it skaai is in gearfoeging fan 'e [[Gryksk]]e wurden ''nekros'' (dead lichem/kadaver) en ''surtes'' (immen dy't sleept), wat ferwiist nei harren gedrach by it iten. Karakteristyk is de keale kop mei in tinne snaffel en de tichte, dûnzige fearrekap yn 'e nekke dy't de fûgel syn namme jout. == Fersprieding en leefgebiet == De fertsjintwurdigers fan it skaai binne beheind ta [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]]. Se wurde faak fûn yn iepen lânskippen, op savannes, mar ek by minsklike delsettings en slachthuzen. == Soarten == {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Hooded vulture (Necrosyrtes monachus).jpg|100px]] || [[Kapgier]] || ''Necrosyrtes monachus'' || [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]] || <span style="color:darkred;">'''krityk'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/hooded-vulture-necrosyrtes-monachus ''Necrosyrtes monachus'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= * Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Necrosyrtes monachus|Necrosyrtes}} }} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Kapgier| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] jlimsch1buyega6m52d2ga5n8v21ry9 0 191555 1229685 1229260 2026-05-09T07:18:05Z RomkeHoekstra 10582 Underfamylje ferwidere. 1229685 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Trigonoceps occipitalis 243893077.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''Trigonoceps occipitalis'' | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson12 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme12 = '''wytkopgieren''' (''Trigonoceps'') | beskriuwer, jier = [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1842 }} De '''wytkopgieren''' (''Trigonoceps'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Dit skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]] en fertsjintwurdige troch ien libbene [[Soarte (taksonomy)|soarte]]: de [[wytkopgier]] (''Trigonoceps occipitalis''). == Beskriuwing == It skaai ''Trigonoceps'' ûnderskiedt him troch it kontrastrike fearrekleed fan 'e fûgels. Karakteristyk binne de rôze-reade snaffel en de keale, rôze hûd op 'e kop, dy't kontrastearret mei de sniewite fearren op 'e krún en yn 'e nekke. In oar skaaimerk yn dit skaai is de sterke [[Seksuele dimorfy|seksuele dimorfy]] yn it fearrekleed; de wyfkes hawwe wite sekundêre slachpinnen, wylst dy by de mantsjes donker binne. == Ekology en gedrach == Wytkopgieren steane bekend as skjinne gieren; se bliuwe faak oan 'e râne fan in kadaver wachtsjen en frette minder fan 'e yngewanten as oare soarten. Se briede net yn koloanjes mar binne territoriaal en bouwe nêsten yn 'e toppen fan hege beammen, lykas [[Acacia]]-soarten. De fûgels fan it skaai wurde ek wol sjoen as de meast "rôffûgel-eftige" gieren, om't se ek wol aktyf op lytse proaien jeie. == Soarte == {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:White-headed Vulture, Santa Cruz de Tenerife, ES-CN, ES imported from iNaturalist photo 356505575.jpg|100px]] || [[Wytkopgier]] || ''Trigonoceps occipitalis'' || [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]] || <span style="color:darkred;">'''krityk'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-headed-vulture-trigonoceps-occipitalis ''Necrosyrtes monachus'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Trigonoceps rodericensis|Trigonoceps}} }} {{DEFAULTSORT:Witkopgieren}} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Wytkopgier| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] aybbby1d3u76x9cfrqn4zm92j7jew1k 0 191563 1229681 1229244 2026-05-09T07:14:30Z RomkeHoekstra 10582 Underfamylje ferwidere. 1229681 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Eutriorchis astur.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = In Madagaskarslange-earn (''Eutriorchis astur'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson12 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme12 = '''Madagaskarslange-earnen''' (''Eutriorchis'') | beskriuwer, jier = [[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1875 }} De '''Madagaskarslange-earnen''' (''Eutriorchis'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Dit skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]] en bestiet út mar ien [[Soarte (taksonomy)|soarte]]: de [[Madagaskarslange-earn]] (''Eutriorchis astur''). == Taksonomyske diskusje == De taksonomyske posysje fan it skaai ''Eutriorchis'' is ûnder saakkundigen al desennia lang in ûnderwerp fan diskusje. Fanwegen syn uterlik — mei koarte, rûne wjukken en in lange sturt — waard it skaai oarspronklik faak by de ‘echte’ hauken yndield. Resinter DNA-ûndersyk hat lykwols oantoand dat it skaai folle nauwer besibbe is oan 'e [[slange-earnen]] (de ûnderfamylje ''Circaetinae''). Dochs bliuwt de posysje wif: * Guon autoriteiten sette it skaai fêst yn 'e Circaetinae. * Oare saakkundigen suggerearje dat it skaai sa unyk is en sa betiid ôfspjalte is fan 'e oare haukfûgels, dat it faaks better yn in eigen, aparte ûnderfamylje set wurde kin. * De isolaasje op [[Madagaskar]] hat derfoar soarge dat it skaai skaaimerken ûntwikkele hat dy't net maklik yn 'e standertmodellen fan 'e haukfûgels passe. == Skaaimerken == It skaai ûnderskiedt him troch in spesifike anatomy dy't oanpast is oan it libjen en jeien yn tichte, tropyske reinwâlden. Oars as de slange-earnen fan it fêstelân fan [[Afrika]], dy't faak boppe de beammen sirkelje, jaget dit skaai fanút in sitplak yn it tichte blêdetek. == Soarte == {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Eutriorchis astur - Mikael Bauer - 6748049.jpeg|100px]] || [[Madagaskarslange-earn]] || ''Eutriorchis astur'' || [[Madagaskar]] || <span style="color:red;">'''bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/madagascar-serpent-eagle-eutriorchis-astur ''Eutriorchis astur'' op ''BirdLife'']</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= * Lerner, H.R.L. & Mindell, D.P. (2005). "Phylogeny of eagles, Old World vultures, and other Accipitridae based on nuclear and mitochondrial DNA". {{reflist}} ---- {{Commonscat|Eutriorchis astur|Eutriorchis}} }} [[Kategory:Madagaskarslange-earn| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]] nrevej28dr883wlcakatt0k8za7tl3i 0 191598 1229679 1229350 2026-05-09T07:11:52Z RomkeHoekstra 10582 Underfamylje ferwidere. 1229679 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Pearl Kite (15119841226).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = In Pearelglee (''Gampsonyx swainsonii'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson12 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme12 = '''Pearelgleeën''' (''Gampsonyx'') | beskriuwer, jier = [[Nicholas Aylward Vigors|Vigors]], [[1825]] }} De '''Pearelgleeën''' (''Gampsonyx'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). It skaai is [[Monotypysk takson|monotypysk]] en bestiet út mar ien [[Soarte (taksonomy)|soarte]]: de [[pearelglee]] (''Gampsonyx swainsonii''). == Taksonomyske diskusje == Hoewol't de Pearelglee tradisjoneel by de haukfûgels yndield wurdt, is de krekte posysje binnen dy famylje dreech fêst te stellen. De fûgel hat nammentlik guon fysike skaaimerken dy't tinken dogge oan de [[falkfûgels]] (''Falconidae''), sa as de foarm fan 'e snaffel en de poaten. Wittenskiplik ûndersyk hat lykwols útwiisd dat it skaai nauwer besibbe is oan 'e [[skiere glee]] en oare soarten út de [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grize gleeën]] (''Elaninae''). == Skaaimerken == It skaai ûnderskiedt him as de lytste rôffûgel fan 'e [[Nije Wrâld]]. De anatomy is oanpast oan it jeien yn iepen gebieten lykas [[savanne]]s. Oars as gruttere rôffûgels, brûkt dit skaai faak in heech útsjochpunt om fan dêrút op lytse proaien te dûken. == Soarte == {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Gampsonyx swainsonii Pearl Kite.jpg|120px]] || [[Pearelglee]] || ''Gampsonyx swainsonii'' || Súd-Amearika || <span style="color:green;">'''net bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pearl-kite-gampsonyx-swainsonii ''Gampsonyx swainsonii'' op ''BirdLife.]</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Gampsonyx}} }} [[Kategory:Pearelglee| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]] tu6e2fzpng5i2rvgf2sruocx30h3xbq 0 191600 1229680 1229397 2026-05-09T07:12:35Z RomkeHoekstra 10582 Underfamylje ferwidere. 1229680 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Chelictinia riocourii -Far North Region, Cameroon -flying-8.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = In swelleglee (''Chelictinia riocourii'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[falkeftigen]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson14 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme14 = '''swellegleeën''' (''Chelictinia'') | beskriuwer, jier = [[René Primevère Lesson|Lesson]], [[1843]] }} De '''swellegleeën''' (''Chelictinia'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Dit skaai bestiet út mar ien [[Soarte (taksonomy)|soarte]]: de [[swelleglee]] (''Chelictinia riocourii''). De [[taksonomy]]ske skiednis fan it skaai is nijsgjirrich. Fanwegen syn slanke bou en de foarke sturt waard de fûgel yn it ferline wolris by de "echte" gleeën (lykas de [[reade glee]]) pleatst. Resint [[DNA]]-ûndersyk hat lykwols útwiisd dat de swelleglee yn 'e [[ûnderfamylje]] fan 'e [[grize gleeën]] (''Elaninae'') heart. == Skaaimerken == De swelleglee hat in slank oansjen en syn meast opfallende skaaimerk is de lange, djip foarke sturt, dy't tinken docht oan dy fan in [[Swelfûgels|swel]]. Hy hat relatyf lange, smelle wjukken, wat him in hiele flugge en linige fleaner makket. De kleur is benammen ljochtgriis oan 'e boppekant en wyt oan 'e ûnderkant, mei opfallend reade eagen. == Soarte == {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Chelictinia riocouriiEYP09A.jpg|100px]] || [[Swelleglee]] || ''Chelictinia riocourii'' || [[Sahel]]-regio (Afrika) || <span style="color:orange;">'''kwetsber'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pearl-kite-gampsonyx-swainsonii ''Chelictinia riocourii'' op ''BirdLife.]</ref> |} {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Chelictinia riocourii|''Chelictinia''}} }} [[Kategory:Swelleglee| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]] st7vl9ktuhunhunhsnq281s037wvngn 1 191612 1229541 1229440 2026-05-08T17:51:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* namme ûnderfamylje / skaai */ Antwurd 1229541 wikitext text/x-wiki == namme ûnderfamylje / skaai == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik ha it skaai mar gleeën neamd om't it sa ek by de reade en swarte glee stie. By it artikel oer de [[haukfûgels]] wurdt lykwols de ûnderfamylje sa neamd. Wolle jo dêr eefkes nei sjen. Mooglik moat der wat feroare wurde oan de namme fan it skaai of de namme fan 'e ûnderfamylje. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 6 mai 2026, 22.15 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Miskien kinne we dy ûnderfamylje (''Milvinae'') de echte gleeën of gewoane gleeën neame, ta ûnderskie fan 'e ûnderfamylje grize gleeën (''Elaninae'') en sa, en om't de gleeën dy't yn Fryslân foarkomme (reade glee, swarte glee) ta dizze groep hearre. Hoe liket dat? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mai 2026, 01.19 (CEST) ::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Echte gleeën hie ik sels ek al in bytsje yn my omgean litten, mar gewoane gleeën fyn ik ek bêst. Jo moatte it mar sizze.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 mai 2026, 09.13 (CEST) :::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ik haw my ris even wat yn 'e yndieling fan 'e rôffûgels ferdjippe. Sa't it hjir op 'e Wikipedy stiet, is it efterhelle, dus it moat noch wer oars. Neffens en: bestiet ''Milvinae'' net mear as ûnderfam., mar is it no in tûke (''Milvini'') fan 'e ûnderfam. fan 'e mûzefalkfûgels (''Buteoninae''). By dy tûke binne ek de see-earnen en de rivierearnen ûnderbrocht. Dus ik stel foar om dy tûke mar "gleeën en see-earnen" te neamen. Ik sil sjen oft ik de yndieling fannacht noch even hielendal op papier krij, sjoch: [[haukfûgels]]. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 mai 2026, 02.19 (CEST) ::::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} As jo klear binne, wolle jo dat dan eefkes trochjaan? Dan rin ik de skaaien en soarten noch eefkes nei. Ik helje de nammen fan 'e ûnderfamylje dêr dan wei, want dy kloppe dan tink ek net oeral mear (en it is ek net fan grut belang tink dat dy ûnderfamylje dêr stiet). Sa bliuwe de artikels langer by de tiid want der feroaret nochal ris wat.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 mai 2026, 09.00 (CEST) :::::{{Ping|RomkeHoekstra}} O, sorry. Ik bin klear. Tink derom dat it nachtwurk wie, dat der kin noch wolris hjir en dêr in flaterke trochglûpt wêze. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 mai 2026, 19.51 (CEST) a9nu89hjg0g840sle83r8mc8zcuo9xj 1229542 1229541 2026-05-08T17:51:48Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* namme ûnderfamylje / skaai */ 1229542 wikitext text/x-wiki == namme ûnderfamylje / skaai == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik ha it skaai mar gleeën neamd om't it sa ek by de reade en swarte glee stie. By it artikel oer de [[haukfûgels]] wurdt lykwols de ûnderfamylje sa neamd. Wolle jo dêr eefkes nei sjen. Mooglik moat der wat feroare wurde oan de namme fan it skaai of de namme fan 'e ûnderfamylje. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 6 mai 2026, 22.15 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Miskien kinne we dy ûnderfamylje (''Milvinae'') de echte gleeën of gewoane gleeën neame, ta ûnderskie fan 'e ûnderfamylje grize gleeën (''Elaninae'') en sa, en om't de gleeën dy't yn Fryslân foarkomme (reade glee, swarte glee) ta dizze groep hearre. Hoe liket dat? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mai 2026, 01.19 (CEST) ::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Echte gleeën hie ik sels ek al in bytsje yn my omgean litten, mar gewoane gleeën fyn ik ek bêst. Jo moatte it mar sizze.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 mai 2026, 09.13 (CEST) :::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ik haw my ris even wat yn 'e yndieling fan 'e rôffûgels ferdjippe. Sa't it hjir op 'e Wikipedy stiet, is it efterhelle, dus it moat noch wer oars. Neffens en: bestiet ''Milvinae'' net mear as ûnderfam., mar is it no in tûke (''Milvini'') fan 'e ûnderfam. fan 'e mûzefalkfûgels (''Buteoninae''). By dy tûke binne ek de see-earnen en de rivierearnen ûnderbrocht. Dus ik stel foar om dy tûke mar "gleeën en see-earnen" te neamen. Ik sil sjen oft ik de yndieling fannacht noch even hielendal op papier krij, sjoch: [[haukfûgels]]. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 mai 2026, 02.19 (CEST) ::::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} As jo klear binne, wolle jo dat dan eefkes trochjaan? Dan rin ik de skaaien en soarten noch eefkes nei. Ik helje de nammen fan 'e ûnderfamylje dêr dan wei, want dy kloppe dan tink ek net oeral mear (en it is ek net fan grut belang tink dat dy ûnderfamylje dêr stiet). Sa bliuwe de artikels langer by de tiid want der feroaret nochal ris wat.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 mai 2026, 09.00 (CEST) :::::{{Ping|RomkeHoekstra}} O, sorry. Ik bin klear. Tink derom dat it nachtwurk wie, dat der kin noch wolris hjir en dêr in flaterke yn glûpt wêze. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 mai 2026, 19.51 (CEST) 162ikptbdfznit5n9s594j8487ye2il 1229574 1229542 2026-05-08T18:03:54Z RomkeHoekstra 10582 1229574 wikitext text/x-wiki == namme ûnderfamylje / skaai == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik ha it skaai mar gleeën neamd om't it sa ek by de reade en swarte glee stie. By it artikel oer de [[haukfûgels]] wurdt lykwols de ûnderfamylje sa neamd. Wolle jo dêr eefkes nei sjen. Mooglik moat der wat feroare wurde oan de namme fan it skaai of de namme fan 'e ûnderfamylje. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 6 mai 2026, 22.15 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Miskien kinne we dy ûnderfamylje (''Milvinae'') de echte gleeën of gewoane gleeën neame, ta ûnderskie fan 'e ûnderfamylje grize gleeën (''Elaninae'') en sa, en om't de gleeën dy't yn Fryslân foarkomme (reade glee, swarte glee) ta dizze groep hearre. Hoe liket dat? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 mai 2026, 01.19 (CEST) ::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Echte gleeën hie ik sels ek al in bytsje yn my omgean litten, mar gewoane gleeën fyn ik ek bêst. Jo moatte it mar sizze.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 mai 2026, 09.13 (CEST) :::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ik haw my ris even wat yn 'e yndieling fan 'e rôffûgels ferdjippe. Sa't it hjir op 'e Wikipedy stiet, is it efterhelle, dus it moat noch wer oars. Neffens en: bestiet ''Milvinae'' net mear as ûnderfam., mar is it no in tûke (''Milvini'') fan 'e ûnderfam. fan 'e mûzefalkfûgels (''Buteoninae''). By dy tûke binne ek de see-earnen en de rivierearnen ûnderbrocht. Dus ik stel foar om dy tûke mar "gleeën en see-earnen" te neamen. Ik sil sjen oft ik de yndieling fannacht noch even hielendal op papier krij, sjoch: [[haukfûgels]]. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 mai 2026, 02.19 (CEST) ::::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} As jo klear binne, wolle jo dat dan eefkes trochjaan? Dan rin ik de skaaien en soarten noch eefkes nei. Ik helje de nammen fan 'e ûnderfamylje dêr dan wei, want dy kloppe dan tink ek net oeral mear (en it is ek net fan grut belang tink dat dy ûnderfamylje dêr stiet). Sa bliuwe de artikels langer by de tiid want der feroaret nochal ris wat.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 mai 2026, 09.00 (CEST) :::::{{Ping|RomkeHoekstra}} O, sorry. Ik bin klear. Tink derom dat it nachtwurk wie, dat der kin noch wolris hjir en dêr in flaterke yn glûpt wêze. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 mai 2026, 19.51 (CEST) ::::::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Tige tank. Ik meitsje earst eefkes Poalen dien. Dêr sitte noch wat dingen dy't ik noch feroarje wol, dêrnei pak ik de fûgels wêr op.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 mai 2026, 20.03 (CEST) 6hl9tr305lh6pg0n984cyrr3etl85sa 0 191615 1229689 1229406 2026-05-09T08:00:01Z RomkeHoekstra 10582 1229689 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Kalwaria Zebrzydowska | ôfbylding = Kalwaria Zebrzydowska 014.jpg | ôfbyldingstekst = It kleasterkompleks fan Kalwaria Zebrzydowska | flagge = | wapen = POL Kalwaria Zebrzydowska COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lyts-Poalen (woiwodskip)|Lyts-Poalen]] | boargemaster = | ynwennertal = 4.300 (01.01.2024)<ref>[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2024-roku,7,21.html Poalsk SBS]</ref> | oerflak = 5,5 km² | befolkingstichtens = 801/km² | hichte = 335–400 m | stifting = 1617 (stedsrjochten) | postkoade = 34-130 | netnûmer = +48 33 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = https://www.kalwaria-zebrzydowska.pl | mapname = Poalen | lat_deg = 49 | lat_min = 52 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 41 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Kalwaria Zebrzydowska yn Poalen }} {{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultuer | namme = Kalwaria Zebrzydowska: maniëristysk arsjitekteur- en parklânskipskompleks en beafeartspark | kritearia = ii, iv | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Europa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 905 | ynskriuwing = 1999 | útwreiding = | gebiet = 6,2 km² | buffersône = 12,0 km² | bedrige = Nee }} '''Kalwaria Zebrzydowska''' is in stêd yn it suden fan [[Poalen]], yn it [[woiwodskip]] [[Lyts-Poalen (woiwodskip)|Lyts-Poalen]]. De stêd leit yn it skaad fan 'e [[Beskiden]] en is bekend om syn [[Maniërisme|maniëristysk]] arsjitektuerkompleks en [[beafeart]]spark. It is ien fan 'e meast besochte beafeartsplakken fan Poalen dat sûnt 1999 op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]] stiet. De stêd kombinearret religieuze betsjutting mei in lânskip dat de [[krúswei]] fan [[Jeruzalim]] neiboatst. == Skiednis == De skiednis fan 'e stêd begûn yn 1602, doe't Mikołaj Zebrzydowski, de [[woiwode]] fan [[Krakau]], in kleaster en in rige kapellen stifte op 'e heuvel fan Żarek. Hy woe in lânskip fan 'e Hillige Stêd Jeruzalim neiboatse, wêrby't de omlizzende bergen en rivierkes de lokaasjes út de [[Bibel]] symbolisearje. De stêd dy't om it kleaster hinne groeide, krige yn 1617 [[stedsrjochten]] ûnder de namme Zebrzydów. Letter waard de namme feroare yn Kalwaria Zebrzydowska, om it religieuze karakter (kalvary) en de stifter te earjen. Troch de iuwen hinne is it kompleks beheard troch de [[Bernardinen]] (in tûke fan 'e [[Fransiskanen]]). De stêd ûntwikkele him ek ta in wichtich sintrum foar it meitsjen fan meubilêr, in ambacht dat hjoed-de-dei noch altiten in grutte rol spilet yn 'e lokale ekonomy. == Befolking == Kalwaria Zebrzydowska is in lytse stêd mei likernôch 4.400 ynwenners. It ynwennertal is de lêste desennia frij stabyl bleaun. De stêd driuwt ekonomysk op it toerisme en de meubelyndustry. De measte ynwenners binne roomsk-katolyk, en it deistich libben wurdt sterk beynfloede troch de beafeart, benammen yn 'e [[Goede Wike]] en om de [[Marije-Himelfeart]] hinne, as de stêd troch tsientûzenen [[pylger]]s besocht wurdt. == It besjen wurdich == It hiele kompleks wurdt as in masterwurk fan 'e lânskipsarsjitektuer beskôge. * De Basilyk fan 'e Hillige Faam is in barokke tsjerke mei in ryk ynterieur. Yn 'e tsjerke stiet in [[genedebyld]] fan "Us-Leaffrou fan Kalwaria". * It Bernardinekleaster is in grut maniëristysk gebou, dat it hert fan it kompleks foarmet. * De "Kalvary-paden" (Kalwaryjskie dróżki) foarmje in netwurk fan 42 kapellen en tsjerken dy't oer in oerflak fan seis kilometer ferspraat lizze. De paden binne ûntwurpen om de passy fan Kristus en it libben fan Marije te betinken. De gebouwen fertsjintwurdigje de oergong fan 'e lette [[renêssânse]] nei de [[Barok (styl)|barok]] (maniërisme). De stêd hie in spesjale bân mei de Poalske paus [[Jehannes Paulus II]], dy't hjir as jonge en as biskop fan Krakau faak kaam. Der stiet in monumint fan 'e paus by de basilyk. == Oars == Njonken syn religieuze status is Kalwaria Zebrzydowska ek bekend om syn fakskoallen foar houtbewurking. De stêd organisearret geregeldwei grutte meubelmerken, dêr't keapers út hiel Poalen op ôfkomme. == Keppeling om utens == * [https://kalwaria.eu/ kalwaria.eu] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Poznań}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Neder-Sileezje]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Poalen]] cl4kxaori7xz3zvxw2b9wafdyy3va5r 1229690 1229689 2026-05-09T08:00:53Z RomkeHoekstra 10582 korr. 1229690 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Kalwaria Zebrzydowska | ôfbylding = Kalwaria Zebrzydowska 014.jpg | ôfbyldingstekst = It kleasterkompleks fan Kalwaria Zebrzydowska | flagge = | wapen = POL Kalwaria Zebrzydowska COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lyts-Poalen (woiwodskip)|Lyts-Poalen]] | boargemaster = | ynwennertal = 4.300 (01.01.2024)<ref>[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2024-roku,7,21.html Poalsk SBS]</ref> | oerflak = 5,5 km² | befolkingstichtens = 801/km² | hichte = 335–400 m | stifting = 1617 (stedsrjochten) | postkoade = 34-130 | netnûmer = +48 33 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = https://www.kalwaria-zebrzydowska.pl | mapname = Poalen | lat_deg = 49 | lat_min = 52 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 41 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Kalwaria Zebrzydowska yn Poalen }} {{Ynfoboks wrâlderfgoed | soarte = Kultuer | namme = Kalwaria Zebrzydowska: maniëristysk arsjitekteur- en parklânskipskompleks en beafeartspark | kritearia = ii, iv | ûnderdiel fan = | UNESCO-regio = Europa en Noard-Amearika | UNESCO-folchnû. = 905 | ynskriuwing = 1999 | útwreiding = | gebiet = 6,2 km² | buffersône = 12,0 km² | bedrige = Nee }} '''Kalwaria Zebrzydowska''' is in stêd yn it suden fan [[Poalen]], yn it [[woiwodskip]] [[Lyts-Poalen (woiwodskip)|Lyts-Poalen]]. De stêd leit yn it skaad fan 'e [[Beskiden]] en is bekend om syn [[Maniërisme|maniëristysk]] arsjitektuerkompleks en [[beafeart]]spark. It is ien fan 'e meast besochte beafeartsplakken fan Poalen dat sûnt 1999 op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]] stiet. De stêd kombinearret religieuze betsjutting mei in lânskip dat de [[krúswei]] fan [[Jeruzalim]] neiboatst. == Skiednis == De skiednis fan 'e stêd begûn yn 1602, doe't Mikołaj Zebrzydowski, de [[woiwode]] fan [[Krakau]], in kleaster en in rige kapellen stifte op 'e heuvel fan Żarek. Hy woe in lânskip fan 'e Hillige Stêd Jeruzalim neiboatse, wêrby't de omlizzende bergen en rivierkes de lokaasjes út de [[Bibel]] symbolisearje. De stêd dy't om it kleaster hinne groeide, krige yn 1617 [[stedsrjochten]] ûnder de namme Zebrzydów. Letter waard de namme feroare yn Kalwaria Zebrzydowska, om it religieuze karakter (kalvary) en de stifter te earjen. Troch de iuwen hinne is it kompleks beheard troch de [[Bernardinen]] (in tûke fan 'e [[Fransiskanen]]). De stêd ûntwikkele him ek ta in wichtich sintrum foar it meitsjen fan meubilêr, in ambacht dat hjoed-de-dei noch altiten in grutte rol spilet yn 'e lokale ekonomy. == Befolking == Kalwaria Zebrzydowska is in lytse stêd mei likernôch 4.400 ynwenners. It ynwennertal is de lêste desennia frij stabyl bleaun. De stêd driuwt ekonomysk op it toerisme en de meubelyndustry. De measte ynwenners binne roomsk-katolyk, en it deistich libben wurdt sterk beynfloede troch de beafeart, benammen yn 'e [[Goede Wike]] en om de [[Marije-Himelfeart]] hinne, as de stêd troch tsientûzenen [[pylger]]s besocht wurdt. == It besjen wurdich == It hiele kompleks wurdt as in masterwurk fan 'e lânskipsarsjitektuer beskôge. * De Basilyk fan 'e Hillige Faam is in barokke tsjerke mei in ryk ynterieur. Yn 'e tsjerke stiet in [[genedebyld]] fan "Us-Leaffrou fan Kalwaria". * It Bernardinekleaster is in grut maniëristysk gebou, dat it hert fan it kompleks foarmet. * De "Kalvary-paden" (Kalwaryjskie dróżki) foarmje in netwurk fan 42 kapellen en tsjerken dy't oer in oerflak fan seis kilometer ferspraat lizze. De paden binne ûntwurpen om de passy fan Kristus en it libben fan Marije te betinken. De gebouwen fertsjintwurdigje de oergong fan 'e lette [[renêssânse]] nei de [[Barok (styl)|barok]] (maniërisme). De stêd hie in spesjale bân mei de Poalske paus [[Jehannes Paulus II]], dy't hjir as jonge en as biskop fan Krakau faak kaam. Der stiet in monumint fan 'e paus by de basilyk. == Oars == Njonken syn religieuze status is Kalwaria Zebrzydowska ek bekend om syn fakskoallen foar houtbewurking. De stêd organisearret geregeldwei grutte meubelmerken, dêr't keapers út hiel Poalen op ôfkomme. == Keppeling om utens == * [https://kalwaria.eu/ kalwaria.eu] {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Poznań}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lyts-Poalen]] [[Kategory:Wrâlderfgoed yn Poalen]] 6u4g68wili5cia9pzei6j8qvtc3j49v 0 191617 1229473 1229417 2026-05-08T15:20:39Z Drewes 2754 1229473 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[8 july]] [[1947]] | berteplak = [[Dokkum]] | stoarn = [[30 april]] [[2026]] (78 jier) | stjerplak = [[Haren (Grinslân)]] | etnisiteit = {{FRLetn}} | regionale identiteit = | berop/amt = [[Geograaf]], [[archeolooch]], [[heechlearaar]] | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = Poalûndersiker | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Louwrens Hacquebord''' ([[Dokkum]], [[8 july]] [[1947]] - [[Haren (Grinslân)|Haren]], [[30 april]] [[2026]]) <ref> [https://www.afscheid.online/louwrens-hacquebord/ Afscheid.online] </ref> wie in Nederlânske archeolooch, geograaf en heechlearaar. Hy sette it Nederlânske poalûndersyk op 'e kaart. == Libben en wurk == Louwrens Hacquebord komt út in ûndernimmersfamylje út Dokkum. Hy studearre geografy en archeology, begûn as ûndersiker yn [[Maly]]. Hy wie in leafhawwer fan woaste en ûnherberchsume gebieten. Yn tsjinst fan it [[Arctisch Centrum]], yn 1970 oprjochte oan de [[Ryksuniversiteit Grins]], koe er fan de santiger jierren ôf syn hert ophelje. Hy late bygelyks de opgravings nei it Nederlânske walfiskfardersdoarp '[[Smeerenburch]]' op [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] dêr't de manlju fan de [[Noardske Kompanjy]] walfisken ferwurken en mocht fan de Russyske autoriteiten as earste Nederlanner ûndersyk dwaan nei it ''Behouden Huys'' op [[Nova Zembla]]. De ûndersikers fan it projekt fûnen tal fan artefakten, dêr't guon fan bewarre bleaun binne yn it [[Ryksmuseum Amsterdam]] as de Smeerenburg Kolleksje. Op 19 novimber 2005 waarden dielen fan 'e kolleksje oerdroegen oan it Noarske Ministearje fan Kultureel Erfgoed yn [[Oslo]]. Yn 2005 waard besletten dat in part dêrfan tentoansteld wurde soe yn it Svalbard Museum yn [[Longyearbyen]]. Oan 'e ein fan syn karriêre ûndersocht er de poalgebieten as wingewest, en de geopolitike en ekologyske gefolgen dêrfan. Yn 2013 naam Hacquebord mei tsjinsin ôfskied fan it Arctisch Centrum. Nei syn emeritaat publisearre er boeken oer de walfiskfeart fan de Noardske Kompanjy en oer de skiednis fan de poalgebieten. <ref> [https://www.bnnvara.nl/vroegevogels/artikelen/poolonderzoeker-louwrens-hacquebord-78-overleden bnnvara/Dagblad van het Noorden, 6 maaie 2026] </ref> Hacquebord waard yn 2012 beneamd ta Offisier yn 'e [[Oarder fan Oranje-Nassau]]. <ref>[http://www.rug.nl/news-and-events/news/archief2013/nieuwsberichten/afscheidssymposium-louwrens-hacquebord-?lang=en ''Farewell symposium for Louwrens Hacquebord'' ] - Universiteit Grins, 5 maaie 2013.</ref> == Wittenskiplike publikaasjes == Kar-út: <ref> [https://www.rug.nl/research/groningen-institute-of-archaeology/about-the-institute/staff/lhacquebord?lang=en Groningen Institute of Archaeology, Prof. Louwrens Hacquebord] </ref> * Hacquebord, L., 2004. Dutch Cultural heritage in the Arctic. In: Susan Barr & Paul Chaplin (ed.), Cultural Heritage in the Arctic and Antarctic Regions. Oslo, ICOMOS, Monuments and Sites. 73-78. * Hacquebord, L., 2004. The Jan Mayen Whaling Industry. Its Exploitation of the Greenland Right Whale and its Impact on the marine Ecosystem. In: S. Skreslet (ed.), Jan Mayen in Scientific Focus. Amsterdam, Kluwer Academic Publishers. 229-238. * Hacquebord, L., F. Steenhuisen & H.J. Waterbolk, 2004. English and Dutch Whaling Trade and Whaling Stations in Spitsbergen ( Svalbard) before 1660. International Journal of Maritime History XV no. 2, 117-134. * Hacquebord, 2001. Three Centuries of Whaling and Walrus Hunting in Svalbard and its Impact on the Arctic Ecosystem . Environment and History 7.2, 169-185. * Hacquebord, L. 2001. An archaeological survey in the Delta of the Northern Dvina in Russia. Circumpolar Journal 16.2, 16-28. * Węsławski, J.M., L. Hacquebord, L. Stempniewicz & M. Malinga, 2000. Greenland . Whales and walruses in the Svalbard food web before and after exploitation. Oceanologia 42.1, 37-56. * Hacquebord, L., 1999. The hunting of the Greenland right whale in Svalbard, its interaction with climate and its impact on the marine ecosystem. Polar Research 18:2 [2000], 375-382. {{Boarnen|boarnefernijing= * Maaike Borst, ''Louwrens Hacquebord was een man van het veld''. Frysk Deiblêd, 7 maaie 2026, s.7. {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Hacqebord, Louwrens}} [[Kategory:Nederlânsk archeolooch]] [[Kategory:Nederlânsk geograaf]] [[Kategory:Heechlearaar oan de Ryksuniversiteit Grins]] [[Kategory:Persoan berne yn Dokkum]] [[Kategory:Persoan berne yn 1947]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]] 0rsrsj8brch9i59fdgl509kyad8c1pr 0 191619 1229687 1229422 2026-05-09T07:24:24Z RomkeHoekstra 10582 + kt 1229687 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Jawor | ôfbylding = Jawor 01.jpg | ôfbyldingstekst = Riedshûs | flagge = | wapen = POL Jawor COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Neder-Sileezje (woiwodskip)|Neder-Sileezje]] | boargemaster = Emilian Bera | ynwennertal = 21.656 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2024-roku,7,21.html Poalsk SBS (GUS)]</ref> | oerflak = 18,8 km² | befolkingstichtens = 1.152 ynw./km² | hichte = 191 m | stifting = 1275 (stedsrjochten) | postkoade = 59-400 | netnûmer = +48 76 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.jawor.pl www.jawor.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 03 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 16 | lon_min = 12 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Jawor yn Poalen }} '''Jawor''' ([[Dútsk]]: Jauer) is in stêd yn it súdwesten fan [[Poalen]], yn it [[woiwodskip]] [[Neder-Sileezje (woiwodskip)|Neder-Sileezje]]. De stêd leit oan 'e rivier de [[Nysa Szalona]] en is foaral ferneamd fanwege de Fredestsjerke, dy't sûnt 2001 op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]] stiet. It is in stêd mei in ryk yndustrieel ferline en in histoarysk sintrum. == Geografy == Jawor leit yn it foarberchtme fan it [[Reuzeberchtme]] (Karkonosze), yn 'e regio Neder-Sileezje. De stêd leit likernôch 60 kilometer bewesten de grutte stêd [[Wrocław]]. It lânskip om 'e stêd hinne is licht heuveleftich en fruchtber. Krekt as de rest fan [[Sileezje]] hat Jawor in lânklimaat mei ynfloeden fan 'e see. De simmers binne relatyf waarm en de winters minder strang as yn it easten fan Poalen. == Skiednis == [[Ofbyld:Schloss Jauer cropped.jpg|thumb|left|Kastiel fan 'e Piasten.]] De stêd krige al yn 1275 [[stedsrjochten]] en wie yn 'e [[midsiuwen]] de haadstêd fan it hartogdom Jawor. Yn dy tiid wie de stêd in wichtich hannelssintrum foar lekken en nôt. Troch de iuwen hinne hat de stêd wikseljend ûnder it bestjoer fan 'e Poalske [[Piasten]], it [[Keninkryk Bohemen]], [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryk]] en [[Keninkryk Prusen|Prusen]] stien. Nei de [[Tritichjierrige Kriich]] (1618-1648) krigen de [[Protestantisme|protestanten]] yn it [[Roomsk-Katolieke Tsjerke|roomske]] Sileezje tastimming om trije "Fredestsjerken" te bouwen, wêrfan ien yn Jauer. De betingsten wiene strang: de tsjerken moasten yn in jier tiid boud wurde, sûnder stien of metaal te brûken (allinnich hout, liem en strie) en se moasten bûten de stedsmuorren stean. [[Ofbyld:FISCHER, STUCKART(1819) Schlesien p084 - Jauer (von der Mittagsseite).jpg|thumb|left|It doetiidske Jauer oan it begjin fan 'e 19e iuw.]] Yn 'e 19e iuw groeide de stêd troch de yndustriële revolúsje, benammen de masinebou en de fiedselyndustry. Oan 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] wie de sitewaasje yn Jauer gaoatysk en dreech. Doe't it [[Reade Leger]] yn febrewaris 1945 tichterby kaam, flechten tûzenen Dútske ynwenners yn 'e winterkjeld mei hynder en wein út Jauer wei nei it westen. In soad fan harren kamen om troch útputting of geweld. De minsken dy't efterbleaun wiene of weromkearden nei de kapitulaasje, krigen te meitsjen mei de besluten fan 'e [[Konferinsje fan Potsdam]]. Sileezje waard oan Poalen tawiisd en de Dútske befolking moast ferfarre. Under faak minne omstannichheden waarden hiele hûshâldings yn frachtweinen of treinen set en oer de nije grins (de [[Oder-Neisse-line]]) brocht. It plak fan 'e Dútsers waard ynnommen troch Poalen, dy't sels ek alles ferlern hiene. In grut diel fan 'e nije ynwenners kaam út it easten fan it âlde Poalen, dat no troch de [[Sovjet-Uny]] ynnommen wie, lykas de omkriten fan [[Lviv]]). Yn Jauer moasten dizze nije Poalske ynwenners in bestean opbouwe yn huzen dy't noch fol stiene mei de spullen fan de minsken dy't krekt ferdreaun wiene. Al yn 'e simmer fan 1945 begûnen de nije Poalske bestjoerders de namme Jawor te brûken. De namme Jawor waard formeel en wetlik fêstlein op 19 maaie 1946. == Befolking == Hjoed-de-dei hat Jawor likernôch 21.600 ynwenners. De befolking rint de lêste jierren wat werom, in trend dy't yn mear Neder-Silezyske stêden te sjen is troch de groei fan Wrocław. == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Church of peace 3.jpg|thumb|left|Fredestsjerke]] De yn fakwurkstyl boude Fredestsjerke (Kościół Pokoju) is it grutste houten religieuze gebou yn Europa. It ynterieur is ryk fersierd mei barokke skilderingen. Alder as de Fredestsherje is de katolike Sint-Martenstsjerke (Poalsk: Kościół św. Marcina), in trijeskippich [[Gotyk|goatysk]] bouwurk. Op 'e merk stiet it âlde riedshûs, dat oarspronklik út de 14e iuw datearret mar letter ferboud waard. It kastiel fan 'e Piasten is in midsiuwsk kastiel dat eartiids de residinsje fan 'e hartoggen fan Jauer wie. Dielen fan 'e âlde fêstingwurken mei de karakteristike tuorren binne bewarre bleaun. == Ekonomy en oars == Jawor is hjoed-de-dei in yndustrieel sintrum. De iepening fan in grutte fabryk fan Mercedes-Benz (motoren en batterijen) brocht in soad nije wurkgelegenheid nei Jawor. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Jawor}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Neder-Sileezje]] 1j1ecney4qojr7tlrwagd50zdybpooi 14 191628 1229476 1229454 2026-05-08T15:24:34Z RomkeHoekstra 10582 1229476 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Łódź (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Łódź]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lodz]] p5nz6nm1jihfsxse6z0ilgefwocharu 1229545 1229476 2026-05-08T17:55:17Z RomkeHoekstra 10582 1229545 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Łódź (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Łódź]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lodz]] bspdb2f1j0iiiimk5q9v7kb96olfi3p 1229602 1229545 2026-05-08T19:46:48Z RomkeHoekstra 10582 1229602 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Łódź Voivodeship}} [[Kategory:Łódź (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Łódź]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lodz]] 5uavcct4apeb9v732esl9hrr62vyrg0 14 191629 1229465 1229450 2026-05-08T14:04:05Z RomkeHoekstra 10582 1229465 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Łódź Voivodeship}} [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Lodz]] 5fyxy284gaegaxkn5nrvb8edp96v3av 1229475 1229465 2026-05-08T15:23:52Z RomkeHoekstra 10582 1229475 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Łódź Voivodeship}} [[Kategory:Łódź (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Lodz]] fgblo0wd1bjvyxqsgwm7nswzdb0mi2t 1229546 1229475 2026-05-08T17:55:42Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Łódź]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Łódź]] 1229475 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Łódź Voivodeship}} [[Kategory:Łódź (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Lodz]] fgblo0wd1bjvyxqsgwm7nswzdb0mi2t 14 191632 1229670 1229451 2026-05-09T00:16:12Z Xqbot 3660 Robot: Dubbele doorverwijzing gecorrigeerd tot [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Łódź]] 1229670 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Geografy fan woiwodskip Łódź]] db4qy3a6ab2yi24nd3mznv09cyqh07h 14 191634 1229461 2026-05-08T13:53:10Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "[[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Łódź]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip]]" 1229461 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Łódź]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip]] 68n7xpqiu0ae7izqm80r65l8narhkak 1229466 1229461 2026-05-08T14:04:31Z RomkeHoekstra 10582 1229466 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lublin]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip]] f7cqr90ldd608trj78h7pxelhlnbc6v 1229470 1229466 2026-05-08T14:33:14Z RomkeHoekstra 10582 1229470 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Lublin (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lublin]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip]] 4tuvx8m6ez4grdyk1m9ysnklmjp0wg9 1229482 1229470 2026-05-08T15:36:33Z RomkeHoekstra 10582 1229482 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Lublin (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy yn Poalen nei woiwodskip|Lublin]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lublin]] ek6l5lo3a7i5zo2e8tetigz5ylf46h6 1229559 1229482 2026-05-08T17:59:17Z RomkeHoekstra 10582 1229559 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Lublin (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Lublin]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lublin]] 7ha80az01lnpn9do5vjtpuc8onkreo0 1229603 1229559 2026-05-08T19:47:43Z RomkeHoekstra 10582 1229603 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Lublin Voivodeship}} [[Kategory:Lublin (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Lublin]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lublin]] dqmzz03ocdzibdkjeema4ehd1dlix15 14 191635 1229463 2026-05-08T13:59:59Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "[[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Podlachje]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Podlachje]]" 1229463 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Podlachje]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Podlachje]] pk1bycc84s5w7vofh7nivzfvc6gvrci 1229534 1229463 2026-05-08T17:41:13Z RomkeHoekstra 10582 1229534 wikitext text/x-wiki {{Commoncat|Cities in Podlaskie Voivodeship}} [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Podlachje]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Podlachje]] rrfmbb294rzxuf6hmvw6pzuhycgazgb 1229535 1229534 2026-05-08T17:41:31Z RomkeHoekstra 10582 1229535 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Podlaskie Voivodeship}} [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Podlachje]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Podlachje]] rndzj2pidxh9tb9f1do38ygqx45y3h8 1229575 1229535 2026-05-08T18:04:38Z RomkeHoekstra 10582 1229575 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Podlaskie Voivodeship}} [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Podlachje]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Podlachje]] onwp07alx9y5z5q8rhus3tq80qrrn5j 1229605 1229575 2026-05-08T19:50:39Z RomkeHoekstra 10582 1229605 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Podlaskie Voivodeship}} [[Kategory:Podlachje (woiwodskip)]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Podlachje]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Podlachje]] gy5a4ueg6xwnas51os4yfunqxkwk5mf 14 191636 1229464 2026-05-08T14:03:01Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Podlaskie Voivodeship}} [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Podlachje]]" 1229464 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Podlaskie Voivodeship}} [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Podlachje]] oym105entv6daiymf1jmz1qg2se5w92 1229572 1229464 2026-05-08T18:02:23Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Podlachje]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Podlachje]] 1229464 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Podlaskie Voivodeship}} [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Podlachje]] oym105entv6daiymf1jmz1qg2se5w92 1229607 1229572 2026-05-08T19:51:29Z RomkeHoekstra 10582 1229607 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Podlaskie Voivodeship}} [[Kategory:Podlachje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Podlachje]] ftjjvs2eekum3jk7l748kfidactzy8d 14 191637 1229467 2026-05-08T14:05:37Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Lublin Voivodeship}} [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Lublin]]" 1229467 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Lublin Voivodeship}} [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Lublin]] 5tj2atzjfk4chq2yqwv7dihh5dmujjo 1229468 1229467 2026-05-08T14:30:02Z RomkeHoekstra 10582 1229468 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Lublin Voivodeship}} [[Kategory:Lublin (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Lublin]] 3hdtkabl8nwnc4ayobpbosng2j2cjoo 1229557 1229468 2026-05-08T17:58:35Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lublin]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Lublin]] 1229468 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Lublin Voivodeship}} [[Kategory:Lublin (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Lublin]] 3hdtkabl8nwnc4ayobpbosng2j2cjoo 14 191638 1229469 2026-05-08T14:32:28Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Lublin Voivodeship}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Lublin]]" 1229469 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Lublin Voivodeship}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Lublin]] ioxw2rnisz4tan95pwutupcea97zzb7 14 191639 1229474 2026-05-08T15:22:35Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Łódź Voivodeship}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Lodz]]" 1229474 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Łódź Voivodeship}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Lodz]] 1a4dzuknuj1j1l2y2mb7n5mp2le5i12 1229537 1229474 2026-05-08T17:46:02Z RomkeHoekstra 10582 1229537 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Pomeranian Voivodeship}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Pommeren]] a5seignyoq4kgbpc4kaedq38cmphbid 1229539 1229537 2026-05-08T17:47:20Z RomkeHoekstra 10582 1229539 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Łódź Voivodeship}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Lodz]] 1a4dzuknuj1j1l2y2mb7n5mp2le5i12 14 191640 1229480 2026-05-08T15:31:20Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Województwo warmińsko-mazurskie|Ermlân-Mazoerje}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Ermlan-Mazoerje]]" 1229480 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Województwo warmińsko-mazurskie|Ermlân-Mazoerje}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Ermlan-Mazoerje]] 3a6cg0bp31k1ncprxr1tv8vx15utfa9 14 191641 1229481 2026-05-08T15:35:43Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "[[Kategory:Ermlân-Mazoerje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Ermlân-Mazoerje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Ermlân-Mazoerje]]" 1229481 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Ermlân-Mazoerje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Ermlân-Mazoerje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Ermlân-Mazoerje]] ojkw73oihmyqxt63qwdv9rm33b493kp 1229483 1229481 2026-05-08T15:39:16Z RomkeHoekstra 10582 1229483 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Ermlân-Mazoerje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Ermlân-Mazoerje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Ermlân-Mazoerje]] i45eta5s7420iwujtkxho9tawvnrr8g 1229598 1229483 2026-05-08T19:42:57Z RomkeHoekstra 10582 1229598 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Warmian-Masurian Voivodeship}} [[Kategory:Ermlân-Mazoerje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Ermlân-Mazoerje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Ermlân-Mazoerje]] mj7jr94jevycx0154caaz5qgziairdp 14 191642 1229484 2026-05-08T15:46:33Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Warmian-Masurian Voivodeship|Geografy fan Ermlân-Mazoerje}} [[Kategory:Ermlân-Mazoerje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Ermlan Mazoerje]]" 1229484 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Warmian-Masurian Voivodeship|Geografy fan Ermlân-Mazoerje}} [[Kategory:Ermlân-Mazoerje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Ermlan Mazoerje]] lvuajg0qs2oo6i6s9xapmqbd3fe83ii 14 191643 1229486 2026-05-08T15:54:50Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Greater Poland Voivodeship|Woiwodskip Grut-Poalen}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Grut-Poalen]]" 1229486 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Greater Poland Voivodeship|Woiwodskip Grut-Poalen}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Grut-Poalen]] 1ipwr5qvbzqniockqwzali3liedi4z5 14 191644 1229487 2026-05-08T15:58:58Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Greater Poland Voivodeship|Geografy fan Grut-Poalen}} [[Kategory:Grut-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Grut-Poalen]]" 1229487 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Greater Poland Voivodeship|Geografy fan Grut-Poalen}} [[Kategory:Grut-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Grut-Poalen]] cifwa21e13iz9ow157nmfgs34d2wg6w 1229548 1229487 2026-05-08T17:56:20Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Grut-Poalen]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Grut-Poalen]] 1229487 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Greater Poland Voivodeship|Geografy fan Grut-Poalen}} [[Kategory:Grut-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Grut-Poalen]] cifwa21e13iz9ow157nmfgs34d2wg6w 14 191645 1229488 2026-05-08T16:01:06Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "[[Kategory:Grut-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Grut-Poalen]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Grut-Poalen]]" 1229488 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Grut-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Grut-Poalen]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Grut-Poalen]] asd77w2ktab681hruq6nmb4pamsvse6 1229528 1229488 2026-05-08T17:38:40Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Grut-Poalen]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Grut-Poalen]] 1229488 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Grut-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Grut-Poalen]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Grut-Poalen]] asd77w2ktab681hruq6nmb4pamsvse6 1229550 1229528 2026-05-08T17:56:39Z RomkeHoekstra 10582 1229550 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Grut-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Grut-Poalen]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Grut-Poalen]] tktu701mjkir6u8dojw42uryawvxpht 1229599 1229550 2026-05-08T19:44:02Z RomkeHoekstra 10582 1229599 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Greater Poland Voivodeship}} [[Kategory:Grut-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Grut-Poalen]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Grut-Poalen]] 5x5paqbnb8bsqwmmf9i5gbtmkrcdeje 14 191646 1229490 2026-05-08T16:06:44Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Kuyavian-Pomeranian Voivodeship|Woiwodskip Koejaavje-Pommeren}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Koejaavje-Pommeren]]" 1229490 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Kuyavian-Pomeranian Voivodeship|Woiwodskip Koejaavje-Pommeren}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Koejaavje-Pommeren]] nsa3l4s765ornpaq48kaf912raiszvo 14 191647 1229491 2026-05-08T16:09:22Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Kuyavian-Pomeranian Voivodeship}} [[Kategory:Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Koejaavje-Pommeren]]" 1229491 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Kuyavian-Pomeranian Voivodeship}} [[Kategory:Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Koejaavje-Pommeren]] 1tpmtpziisrv2wzb8e1g6sop90ts6iq 1229551 1229491 2026-05-08T17:57:07Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] 1229491 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Kuyavian-Pomeranian Voivodeship}} [[Kategory:Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Koejaavje-Pommeren]] 1tpmtpziisrv2wzb8e1g6sop90ts6iq 14 191648 1229492 2026-05-08T16:12:41Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "[[Kategory:Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Koejaavje-Pommeren]]" 1229492 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Koejaavje-Pommeren]] qb1qpqtw7mjegj6104ce2xap1n2omfz 1229530 1229492 2026-05-08T17:39:17Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] 1229492 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Koejaavje-Pommeren]] qb1qpqtw7mjegj6104ce2xap1n2omfz 1229553 1229530 2026-05-08T17:57:23Z RomkeHoekstra 10582 1229553 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Koejaavje-Pommeren]] qcuf8vpzf2b8zmozul0u8wp1ot2zmkd 1229600 1229553 2026-05-08T19:44:55Z RomkeHoekstra 10582 1229600 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Kuyavian-Pomeranian Voivodeship}} [[Kategory:Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Koejaavje-Pommeren]] ix7ag1gkwnl7wywna0y1i3dlb8u2lgp 14 191649 1229498 2026-05-08T16:57:19Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Lesser Poland Voivodeship|Woiwodskip Lyts-Poalen}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Lits-Poalen]]" 1229498 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Lesser Poland Voivodeship|Woiwodskip Lyts-Poalen}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Lits-Poalen]] 09by4xqztngjp6r0y4fgfvz88b47fs4 14 191650 1229499 2026-05-08T16:59:22Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "[[Kategory:Lyts-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lyts-Poalen]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lits-Poalen]]" 1229499 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Lyts-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lyts-Poalen]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lits-Poalen]] bqfsp7udr2ct4wsb412t34yyd2ykfj1 1229522 1229499 2026-05-08T17:37:14Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Lyts-Poalen]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lyts-Poalen]] 1229499 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Lyts-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lyts-Poalen]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lits-Poalen]] bqfsp7udr2ct4wsb412t34yyd2ykfj1 1229556 1229522 2026-05-08T17:58:04Z RomkeHoekstra 10582 1229556 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Lyts-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Lyts-Poalen]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lits-Poalen]] p9ynozdxmo3qsixlgoipf9kgedc4r0l 1229601 1229556 2026-05-08T19:45:48Z RomkeHoekstra 10582 1229601 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Lesser Poland Voivodeship}} [[Kategory:Lyts-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Lyts-Poalen]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lits-Poalen]] 29o8fflt6ccct9uz7ytu0fff9sd24nd 14 191651 1229500 2026-05-08T17:01:53Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Lesser Poland Voivodeship|Geografy fan Lyts-Poalen}} [[Kategory:Lyts-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Lits-Poalen]]" 1229500 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Lesser Poland Voivodeship|Geografy fan Lyts-Poalen}} [[Kategory:Lyts-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Lits-Poalen]] tw5y80whetm2ku8nqilzu5geololxr4 1229554 1229500 2026-05-08T17:57:48Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lyts-Poalen]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Lyts-Poalen]] 1229500 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Lesser Poland Voivodeship|Geografy fan Lyts-Poalen}} [[Kategory:Lyts-Poalen (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Lits-Poalen]] tw5y80whetm2ku8nqilzu5geololxr4 14 191652 1229502 2026-05-08T17:03:59Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Lubusz Voivodeship|Woiwodskip Lubusz}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Lubusz]]" 1229502 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Lubusz Voivodeship|Woiwodskip Lubusz}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Lubusz]] 5cqax7f5276pdsrurl39scn84lrzdbb 14 191653 1229503 2026-05-08T17:05:59Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Cities in Lubusz Voivodeship}} [[Kategory:Lubusz (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lubusz]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lubusz]]" 1229503 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Lubusz Voivodeship}} [[Kategory:Lubusz (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lubusz]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lubusz]] ow5xv111d5wieq1c6dd1w1d0i1pa369 1229524 1229503 2026-05-08T17:37:33Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Lubusz]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lubusz]] 1229503 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Lubusz Voivodeship}} [[Kategory:Lubusz (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lubusz]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lubusz]] ow5xv111d5wieq1c6dd1w1d0i1pa369 1229562 1229524 2026-05-08T17:59:51Z RomkeHoekstra 10582 1229562 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Lubusz Voivodeship}} [[Kategory:Lubusz (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Lubusz]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Lubusz]] qhq1kyort2sk19yu53nlt7a5prp97zq 14 191654 1229504 2026-05-08T17:07:41Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Lubusz Voivodeship}} [[Kategory:Lubusz (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Lubusz]]" 1229504 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Lubusz Voivodeship}} [[Kategory:Lubusz (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Lubusz]] 1dvhrh7dzg48q2htdh63oj8ylh4yi0a 1229560 1229504 2026-05-08T17:59:39Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lubusz]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Lubusz]] 1229504 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Lubusz Voivodeship}} [[Kategory:Lubusz (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Lubusz]] 1dvhrh7dzg48q2htdh63oj8ylh4yi0a 14 191655 1229506 2026-05-08T17:12:10Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Masovian Voivodeship|Woiwodskip Mazoovjen}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Mazoovje]]" 1229506 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Masovian Voivodeship|Woiwodskip Mazoovjen}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Mazoovje]] mee4tbiqse9nb1i990kkqis4nw25xn5 14 191656 1229507 2026-05-08T17:15:23Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Cities in Masovian Voivodeship}} [[Kategory:Mazoovje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Mazoovje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Mazoovje]]" 1229507 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Masovian Voivodeship}} [[Kategory:Mazoovje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Mazoovje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Mazoovje]] m1vtuq7svqq3qecfsv7dv4u2r7r8cgc 1229526 1229507 2026-05-08T17:38:15Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Mazoovje]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Mazoovje]] 1229507 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Masovian Voivodeship}} [[Kategory:Mazoovje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Mazoovje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Mazoovje]] m1vtuq7svqq3qecfsv7dv4u2r7r8cgc 1229565 1229526 2026-05-08T18:00:39Z RomkeHoekstra 10582 1229565 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Masovian Voivodeship}} [[Kategory:Mazoovje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Mazoovje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Mazoovje]] 9vi5v18ldgw7xjhicljodvoj2sw5ax0 14 191657 1229508 2026-05-08T17:17:08Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Masovian Voivodeship}} [[Kategory:Mazoovje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Mazoovje]]" 1229508 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Masovian Voivodeship}} [[Kategory:Mazoovje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Mazoovje]] nivpnfdtny5apxt7tvh8lab32aqkogx 1229563 1229508 2026-05-08T18:00:15Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Mazoovje]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Mazoovje]] 1229508 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Masovian Voivodeship}} [[Kategory:Mazoovje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Mazoovje]] nivpnfdtny5apxt7tvh8lab32aqkogx 14 191658 1229510 2026-05-08T17:19:33Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Lower Silesian Voivodeship|Woiwodskip Neder-Sileezje}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Neder-Sileezje]]" 1229510 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Lower Silesian Voivodeship|Woiwodskip Neder-Sileezje}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Neder-Sileezje]] 992y0g5t0dgfpc3ukn3h7dwn5hylj0f 14 191659 1229511 2026-05-08T17:22:07Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Cities in Lower Silesian Voivodeship}} [[Kategory:Neder-Sileezje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Neder-Sileezje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Neder-Sileezje]]" 1229511 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Lower Silesian Voivodeship}} [[Kategory:Neder-Sileezje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Neder-Sileezje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Neder-Sileezje]] d7di8weoc99cnzetqzoa35p3svy3fbx 1229532 1229511 2026-05-08T17:39:49Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Neder-Sileezje]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Neder-Sileezje]] 1229511 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Lower Silesian Voivodeship}} [[Kategory:Neder-Sileezje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Neder-Sileezje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Neder-Sileezje]] d7di8weoc99cnzetqzoa35p3svy3fbx 1229568 1229532 2026-05-08T18:01:20Z RomkeHoekstra 10582 1229568 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Lower Silesian Voivodeship}} [[Kategory:Neder-Sileezje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Neder-Sileezje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Neder-Sileezje]] ie069j89i2zm34cov64un3aw44wcth1 14 191660 1229512 2026-05-08T17:24:05Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Lower Silesian Voivodeship}} [[Kategory:Neder-Sileezje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Neder-Sileezje]]" 1229512 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Lower Silesian Voivodeship}} [[Kategory:Neder-Sileezje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Neder-Sileezje]] 16kddp5nbrcjln27xz9n3slvc69j6rz 1229566 1229512 2026-05-08T18:01:03Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Neder-Sileezje]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Neder-Sileezje]] 1229512 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Lower Silesian Voivodeship}} [[Kategory:Neder-Sileezje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Neder-Sileezje]] 16kddp5nbrcjln27xz9n3slvc69j6rz 14 191661 1229514 2026-05-08T17:26:03Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Opole Voivodeship|Woiwodskip Opole}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Opole]]" 1229514 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Opole Voivodeship|Woiwodskip Opole}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Opole]] e3zhb00u6i15j5fw2quyi9vbyogxxl5 14 191662 1229515 2026-05-08T17:28:34Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Cities in Opole Voivodeship}} [[Kategory:Opole (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Opole]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Opole]]" 1229515 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Opole Voivodeship}} [[Kategory:Opole (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Opole]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Opole]] kwwgd23w51hx6c6ffymz6m40o3u8mht 1229520 1229515 2026-05-08T17:36:52Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Opole]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Opole]] 1229515 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Opole Voivodeship}} [[Kategory:Opole (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Opole]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Opole]] kwwgd23w51hx6c6ffymz6m40o3u8mht 1229571 1229520 2026-05-08T18:02:02Z RomkeHoekstra 10582 1229571 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Opole Voivodeship}} [[Kategory:Opole (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Opole]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Opole]] gq8rcx4p03yim8qeb1t7shhuovf82t8 14 191663 1229516 2026-05-08T17:30:12Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Opole Voivodeship}} [[Kategory:Opole (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Opole]]" 1229516 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Opole Voivodeship}} [[Kategory:Opole (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Opole]] ppzza0wa650247abpybbelytr670mfi 1229569 1229516 2026-05-08T18:01:44Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Opole]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Opole]] 1229516 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Opole Voivodeship}} [[Kategory:Opole (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Opole]] ppzza0wa650247abpybbelytr670mfi 14 191664 1229518 2026-05-08T17:32:37Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Podlaskie Voivodeship|Woiwodskip Podlachje}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Podlachje]]" 1229518 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Podlaskie Voivodeship|Woiwodskip Podlachje}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Podlachje]] 2zd1vn52gxo06fpq2c4t1x1ekt1cxqv 14 191665 1229521 2026-05-08T17:36:52Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Opole]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Opole]] 1229521 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Plak yn woiwodskip Opole]] ppjrqopadyk34kjz6yagl87jrecsgci 14 191666 1229523 2026-05-08T17:37:14Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Lyts-Poalen]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lyts-Poalen]] 1229523 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Plak yn woiwodskip Lyts-Poalen]] sh38f9yet36mzu882bdim367mghlz9q 14 191667 1229525 2026-05-08T17:37:33Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Lubusz]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lubusz]] 1229525 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Plak yn woiwodskip Lubusz]] ka3d0rzdw4duyec0aetofkcjcb0qnek 14 191668 1229527 2026-05-08T17:38:15Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Mazoovje]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Mazoovje]] 1229527 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Plak yn woiwodskip Mazoovje]] gbhv3grddn8izdy6or44ckhnl14lkzu 14 191669 1229529 2026-05-08T17:38:40Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Grut-Poalen]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Grut-Poalen]] 1229529 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Plak yn woiwodskip Grut-Poalen]] fe6ss83e0x9jz70t8l9m1x5k7okm8rf 14 191670 1229531 2026-05-08T17:39:17Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] 1229531 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Plak yn woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] alyvc8be6992yr3ug0mng70l9ebbbwy 14 191671 1229533 2026-05-08T17:39:49Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Neder-Sileezje]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Neder-Sileezje]] 1229533 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Plak yn woiwodskip Neder-Sileezje]] q3t5xeazg00rlb917ewaf5mmufnv2nf 14 191672 1229538 2026-05-08T17:46:56Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Pomeranian Voivodeship}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Pommeren]]" 1229538 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Pomeranian Voivodeship}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Pommeren]] a5seignyoq4kgbpc4kaedq38cmphbid 14 191673 1229540 2026-05-08T17:49:56Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Cities in Pomeranian Voivodeship}} [[Kategory:Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Pommeren]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Pommeren]]" 1229540 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Pomeranian Voivodeship}} [[Kategory:Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Pommeren]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Pommeren]] p83vq90ad6yqocvecwvmkx3c6wzqzqo 14 191674 1229543 2026-05-08T17:52:03Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Pomeranian Voivodeship}} [[Kategory:Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Pommeren]]" 1229543 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Pomeranian Voivodeship}} [[Kategory:Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Pommeren]] oecx4uqhkm5kwahrcgdgse0hb98125d 14 191675 1229547 2026-05-08T17:55:42Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Łódź]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Łódź]] 1229547 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Geografy fan woiwodskip Łódź]] db4qy3a6ab2yi24nd3mznv09cyqh07h 14 191676 1229549 2026-05-08T17:56:20Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Grut-Poalen]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Grut-Poalen]] 1229549 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Geografy fan woiwodskip Grut-Poalen]] 2f7cd4mxkgoysw1t6ddkmm2g1k12t2h 14 191677 1229552 2026-05-08T17:57:07Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] 1229552 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Geografy fan woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] g6bqp15acctlg2lda209y9029u1qclw 14 191678 1229555 2026-05-08T17:57:48Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lyts-Poalen]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Lyts-Poalen]] 1229555 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Geografy fan woiwodskip Lyts-Poalen]] 1h8p5uhcgnauqzbsqdckx53r1yoqhyw 14 191679 1229558 2026-05-08T17:58:35Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lublin]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Lublin]] 1229558 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Geografy fan woiwodskip Lublin]] siz8qvtfuq2y3hh1rmaj3j53u6ofgqu 14 191680 1229561 2026-05-08T17:59:39Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Lubusz]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Lubusz]] 1229561 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Geografy fan woiwodskip Lubusz]] f83689027k2rpemqohmegeyqouwd335 14 191681 1229564 2026-05-08T18:00:15Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Mazoovje]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Mazoovje]] 1229564 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Geografy fan woiwodskip Mazoovje]] ipdi14c8uj5mw7ik4xl7qxwjucr9z43 14 191682 1229567 2026-05-08T18:01:03Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Neder-Sileezje]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Neder-Sileezje]] 1229567 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Geografy fan woiwodskip Neder-Sileezje]] t20ozx4mdn8vlrwri8ijo23ke6td4cl 14 191683 1229570 2026-05-08T18:01:44Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Opole]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Opole]] 1229570 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Geografy fan woiwodskip Opole]] k384ev8z5z1m5gw7m8mahtjkk2gpuho 14 191684 1229573 2026-05-08T18:02:23Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Geografy fan it woiwodskip Podlachje]] omneamd ta [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Podlachje]] 1229573 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Geografy fan woiwodskip Podlachje]] jwdgm8azifwsyx7dk2vgr5528pqiigs 14 191685 1229577 2026-05-08T18:07:44Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Silesian Voivodeship}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Sileezje]]" 1229577 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Silesian Voivodeship}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Sileezje]] pbsiztru0ut75752xhcadqswmws9fgf 14 191686 1229578 2026-05-08T18:09:13Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Cities in Silesian Voivodeship}} [[Kategory:Sileezje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Sileezje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Sileezje]]" 1229578 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Silesian Voivodeship}} [[Kategory:Sileezje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Sileezje]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Sileezje]] 6xg5mqmh4onf42enzfioh3b8jhlmijc 14 191687 1229580 2026-05-08T18:10:36Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Silesian Voivodeship}} [[Kategory:Sileezje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Sileezje]]" 1229580 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Silesian Voivodeship}} [[Kategory:Sileezje (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Sileezje]] nxxo087jw761fbq975z97sz71xx1g66 14 191688 1229582 2026-05-08T18:12:57Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Subcarpathian Voivodeship|Woiwodskip Subkarpaten}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Subkarpaten]]" 1229582 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Subcarpathian Voivodeship|Woiwodskip Subkarpaten}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Subkarpaten]] d82lggmapkebwnhnfo444rxe3qe5kmc 14 191689 1229585 2026-05-08T18:25:29Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Cities in Subcarpathian Voivodeship}} [[Kategory:Subkarpaten (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Subkarpaten]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Subkarpaten]]" 1229585 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in Subcarpathian Voivodeship}} [[Kategory:Subkarpaten (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Subkarpaten]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Subkarpaten]] kryz46si8ktpajk0u4qnjjgipu8u27p 14 191690 1229586 2026-05-08T18:27:06Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Subcarpathian Voivodeship|Geografy fan Subkarpaten}} [[Kategory:Subkarpaten (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Subkarpaten]]" 1229586 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Subcarpathian Voivodeship|Geografy fan Subkarpaten}} [[Kategory:Subkarpaten (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Subkarpaten]] 9iedidu98kitxl08montp215umzucpa 14 191691 1229588 2026-05-08T18:29:03Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|West Pomeranian Voivodeship|Woiwodskip West-Pommeren}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|West-Pommeren]]" 1229588 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|West Pomeranian Voivodeship|Woiwodskip West-Pommeren}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|West-Pommeren]] 7xxowojp6j8vfb6py3qpiqaikwdo3js 14 191692 1229589 2026-05-08T19:29:42Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Cities in West Pomeranian Voivodeship}} [[Kategory:West-Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip West-Pommeren]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|West-Pommeren]]" 1229589 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cities in West Pomeranian Voivodeship}} [[Kategory:West-Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip West-Pommeren]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|West-Pommeren]] 8879yvx7v5epokpnxlgxberxxu0j0bz 14 191693 1229590 2026-05-08T19:31:19Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of West Pomeranian Voivodeship|Geografy fan West-Pommeren}} [[Kategory:West-Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|West-Pommeren]]" 1229590 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of West Pomeranian Voivodeship|Geografy fan West-Pommeren}} [[Kategory:West-Pommeren (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|West-Pommeren]] 3wy2ljktprf7obybg0bzo47940uiixp 14 191694 1229593 2026-05-08T19:35:02Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Świętokrzyskie Voivodeship|Woiwodskip Święty Krzyż}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Swiety Krzyz]]" 1229593 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Świętokrzyskie Voivodeship|Woiwodskip Święty Krzyż}} [[Kategory:Woiwodskip fan Poalen|Swiety Krzyz]] 3x7m6tcftn5f4xrnpjl2debdtqpwqy5 14 191695 1229594 2026-05-08T19:38:26Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Świętokrzyskie Voivodeship}} [[Kategory:Święty Krzyż (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Święty Krzyż]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Swiety Krzyz]]" 1229594 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Świętokrzyskie Voivodeship}} [[Kategory:Święty Krzyż (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Święty Krzyż]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Swiety Krzyz]] 0894wuwrvmg9bsz6drx486ebcu706xg 1229595 1229594 2026-05-08T19:39:20Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn woiwodskip święty kryt]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Święty Krzyż]] 1229594 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Świętokrzyskie Voivodeship}} [[Kategory:Święty Krzyż (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan woiwodskip Święty Krzyż]] [[Kategory:Plak yn Poalen nei woiwodskip|Swiety Krzyz]] 0894wuwrvmg9bsz6drx486ebcu706xg 14 191696 1229596 2026-05-08T19:39:20Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Kategory:Plak yn woiwodskip święty kryt]] omneamd ta [[Kategory:Plak yn woiwodskip Święty Krzyż]] 1229596 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Plak yn woiwodskip Święty Krzyż]] ezhgtb0sbhicpu260vvyofjqw292xwf 14 191697 1229597 2026-05-08T19:40:47Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Geography of Świętokrzyskie Voivodeship|Geografy fan Święty Krzyż}} [[Kategory:Święty Krzyż (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Swiety Krzyz]]" 1229597 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Świętokrzyskie Voivodeship|Geografy fan Święty Krzyż}} [[Kategory:Święty Krzyż (woiwodskip)]] [[Kategory:Geografy fan Poalen nei woiwodskip|Swiety Krzyz]] dfffvvq144g5n0xx6v48rs9p8rxf8qy 0 191698 1229614 2026-05-08T20:01:42Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Sparwergier]] 1229614 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sparwergier]] 7a37t8l0kqu2kp3js654oqouim1qvgl 0 191699 1229615 2026-05-08T20:01:54Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Sparwergier]] 1229615 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Sparwergier]] 7a37t8l0kqu2kp3js654oqouim1qvgl 0 191700 1229618 2026-05-08T20:05:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Gieren fan de Alde Wrâld]] 1229618 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gieren fan de Alde Wrâld]] 4g1jwoq223qush2207i6p16pkye1stc 0 191701 1229619 2026-05-08T20:05:32Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Gieren fan de Alde Wrâld]] 1229619 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gieren fan de Alde Wrâld]] 4g1jwoq223qush2207i6p16pkye1stc 0 191702 1229620 2026-05-08T20:05:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Gieren fan de Alde Wrâld]] 1229620 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gieren fan de Alde Wrâld]] 4g1jwoq223qush2207i6p16pkye1stc 0 191703 1229621 2026-05-08T20:05:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Gieren fan de Alde Wrâld]] 1229621 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gieren fan de Alde Wrâld]] 4g1jwoq223qush2207i6p16pkye1stc 0 191704 1229622 2026-05-08T20:06:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Gieren fan de Alde Wrâld]] 1229622 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gieren fan de Alde Wrâld]] 4g1jwoq223qush2207i6p16pkye1stc 0 191705 1229626 2026-05-08T20:25:05Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)]] 1229626 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)]] 13zfg6hu78ebmpvu9equoo49fvgyyk9 0 191706 1229629 2026-05-08T20:42:31Z RomkeHoekstra 10582 RomkeHoekstra hat de side [[Bromberch (Poalen)]] omneamd ta [[Bydgoszcz]] fan de trochferwizing: Offisjele namme is Bydgoszcz (de Dútske namme is Bromberg) 1229629 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Bydgoszcz]] kw82w38jb4anqoru39zeb14nedgmyol 0 191707 1229632 2026-05-08T21:06:15Z Ieneach fan 'e Esk 13292 betsj 1229632 wikitext text/x-wiki {{foarbetsjuttings}} {{TOCright}} *The Longest Day, Ingelsk foar: "De Langste Dei", ornaris brûkt as in bynamme foar [[D-Day]] yn 'e Twadde Wrâldoarloch ==Films== *[[The Longest Day (film)|''The Longest Day'' (film)]], in Amerikaanske oarlochsfilm út 1962 oer D-Day *''[[Japan's Longest Day]]'', de ynternasjonale titel fan 'e Japanske oarlochsfilm ''Nippon no Ichiban Nagai Hi'' út 1967 oer de kapitulaasje fan Japan oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch en de mislearre steatsgreep dy't bedoeld wie om 'e oerjefte foar te kommen ==Literatuer== *[[The Longest Day (non-fiksjeboek)|''The Longest Day'' (non-fiksjeboek)]], in non-fiksjeboek fan Cornelius Ryan út 1959, wêryn't D-Day beskreaun wurdt *[[The Longest Day (roman)|''The Longest Day'' (roman)]], in ''Doctor Who''-roman fan Michael Collier út 1998 ==Muzyk== *[[The Longest Day (album)|''The Longest Day'' (album)]], in album fan 'e Del Fuegos út 1984 *[[The Longest Day (liet)|''The Longest Day'' (liet)]], in liet fan Iron Maiden út 2006 ==Oar== *[[The Longest Day (race)|''The Longest Day'' (race)]], in úthâldingsautorace fan 24 oeren *[[The Longest Day (spultsje)|''The Longest Day'' (spultsje)]], in oarlochsspultsje út 1980 fan Avalon Hill {{neibetsjuttings}} ews94f0p5bd9ecmm9hv5u9aqbscpspl 6 191708 1229633 2026-05-08T21:07:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 It logo fan 'e film ''The Longest Day''. 1229633 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''The Longest Day''. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} ax96hd8h5rn3946580f73p048nv3mpo 1229634 1229633 2026-05-08T21:08:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Gearfetting */ 1229634 wikitext text/x-wiki == Gearfetting == It logo fan 'e film ''The Longest Day''. Dit is in logo besteande út simpele letters en/of ienfâldige geometryske foarmen dy't net oer de drompel fan orizjinaliteit komt om oanspraak meitsje te kinnen op auteursrjochtlike beskerming. == Lisinsje == {{Auteursrjocht standert}} lj87bax5ar6zj6wrn65iqycp3e493ng 0 191709 1229636 2026-05-08T22:14:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[James Bond]] 1229636 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[James Bond]] 6xaqplcm2flx4dnhj54ex5p5h6neo0w 0 191710 1229638 2026-05-08T22:37:18Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1229638 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = The Longest Day film logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Original_movie_poster_for_the_film_The_Longest_Day.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''The Longest Day'' | regisseur = [[Ken Annakin]]<br>[[Andrew Marton]]<br>[[Bernhard Wicki]] | produsint = [[Darryl F. Zanuck]] | útfierend produsint = | senario = [[Cornelius Ryan]]<br>[[Romain Gary]]<br>[[James Jones (skriuwer)|James Jones]]<br>[[David Pursall]]<br>[[Jack Seddon]] | basearre op = [[The Longest Day (non-fiksjeboek)|it boek]] fan [[Cornelius Ryan]] | kamerarezjy = [[Jean Bourgoin]]<br>[[Walter Wottitz]] | muzyk = [[Maurice Jarre]] | filmstudio = [[Darryl F. Zanuck|Darryl F. Zanuck Productions]] | distribúsje = [[20th Century Fox]] | haadrollen = [[John Wayne]]<br> [[Henry Fonda]] <br> [[Robert Mitchum]] <br> [[Peter Lawford]] <br> [[Richard Todd]] <br> [[Christian Marquand]] <br> [[Irina Demick]] <br> [[Paul Hartmann (akteur)|Paul Hartmann]] <br> [[Curd Jürgens]] <br> [[Richard Münch (akteur)|Richard Münch]] | voice-over = | byrollen = | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[25&nbsp;septimber]] [[1962]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] yn [[swart-wyt]] | sjenre = [[oarlochsfilm]] | taal = [[Ingelsk]] <br>[[Dútsk]]<br>[[Frânsk]] | spyltiid = 178 minuten | budget = $7,8–10&nbsp;miljoen | opbringst = $30,5&nbsp;miljoen | prizen = 2 × [[Oscar]]<br>1 × [[Golden Globe]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''The Longest Day''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[oarlochsfilm]] yn [[swart-wyt]] út [[1962]] ûnder [[rezjy]] fan [[Ken Annakin]] (de [[sêne]]s mei de [[Feriene Keninkryk|Britten]] en [[Frankryk|Frânsen]]), [[Andrew Marton]] (de sênes mei de [[Feriene Steaten|Amerikanen]]) en [[Bernhard Wicki]] (de sênes mei de [[Dútslân|Dútsers]]). It is in [[mozaykfilm]] mei in grutte [[cast|stjerrecast]], wêrûnder [[John Wayne]], [[Henry Fonda]], [[Robert Mitchum]], [[Peter Lawford]], [[Richard Todd]], [[Christian Marquand]], [[Irina Demick]], [[Paul Hartmann (akteur)|Paul Hartmann]], [[Curd Jürgens]] en [[Richard Münch (akteur)|Richard Münch]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "De Langste Dei", in ferwizing nei [[D-Day]]. De [[film]] is basearre op it [[non-fiksje]]boek mei [[The Longest Day (non-fiksjeboek)|deselde namme]] fan [[Cornelius Ryan]]. ''The Longest Day'' fertelt it ferhaal fan 'e [[amfibyske operaasje|amfibyske lâningsoperaasjes]] fan 'e [[Alliëarden|Westlike Alliëarden]] op 'e [[kust]] fan [[Normanje]] op [[6&nbsp;juny]] [[1944]], op it hichtepunt fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]]. ''The Longest Day'' krige oer it algemien positive [[resinsje]]s fan 'e [[filmkritisy]] en wie [[kommersje]]el súksesfol yn 'e [[bioskopen]]. De film wûn twa [[Oscar]]s en in [[Golden Globe]]. It is noch altyd de bekendste ferfilming fan D-Day as gehiel, hoewol't it earste kertier fan ''[[Saving Private Ryan]]'' ([[1998]]) in reälistysker (en folle ôfgrysliker) byld fan 'e lâningsoperaasjes jout. ==Plot== Begjin [[juny]] [[1944]] is de [[Twadde Wrâldoarloch]] al hast fiif jier oan 'e gong. De [[nazy-Dútslân|Dútsers]] binne ferdreaun út [[Noard-Afrika]], [[Sisylje]] en de súdlike ein fan 'e [[Lears fan Itaalje]], wylst yn it easten it [[Reade Leger]] fan 'e [[Sovjet-Uny]] opmarsjearret. De [[Alliëarden|Westlike Alliëarden]] hawwe besletten om in nij [[front (oarlochfiering)|front]] te iepenjen yn it noardwesten fan [[Frankryk]] troch in massale [[amfibyske operaasje]] út te fieren op 'e [[kust]] fan [[Normanje]], dy't de namme [[Operaasje Overlord]] krigen hat. Dêrta binne yn súdlik [[Ingelân]] in protte [[Feriene Steaten|Amerikaanske]], [[Feriene Keninkryk|Britske]] en [[Kanada|Kanadeeske]] troepen gearlutsen. Yn [[maaie]] wie it [[waar]] perfekt foar de oerstek nei Frankryk, mar doe wiene de Alliëarden der [[logistyk]] noch net ree foar. Begjin [[juny]] slacht it waar om en begjint it te [[stoarm]]jen en te [[rein (delslach)|reinen]], wat ta útstel liedt. Underwilens witte de Dútsers dat de Alliëarden plannen hawwe foar in lâningsoperaasje, mar se witte net wêr't en wannear't dy komme sil. De meast logyske lokaasje soe wêze op 'e kust fan [[Pas-de-Calais]], dêr't de oerstek út Ingelân oer it [[Nau fan Calais]] it smelst is. Yn 'e [[simmer]] fan [[1942]] hawwe de Alliëarden yn dyselde kontreien ek alris in amfibyske operaasje prebearre, de mislearre [[Wraam op Dieppe]], wat de Dútsers yn har oertsjûging sterket. Op [[5&nbsp;juny]] beslút de Alliëarde oerbefelhawwer, de Amerikaanske [[generaal]] [[Dwight Eisenhower]], dat er syn troepen net langer yn 'e heechste steat fan paraatheid hâlde kin. Hy moat kieze: de oanfal ynsette by minder as optimaal waar, of de lâningsoperaasje op 'e lange baan skowe. Hy kiest derfoar om 'e operaasje fan start gean te litten. {{Plotbedjer film}} It beslút fan Eisenhower blykt [[strategy]]sk goed út te pakken. De Dútske legerlieding, besteande út û.o. de [[fjildmaarskalk]]en [[Gerd von Rundstedt]] en [[Erwin Rommel]] en de [[generaal]]s [[Günther Blumentritt]] en [[Erich Marcks]] is frijwol unanym fan betinken dat de oars sa foarsichtige Eisenhower better waar ôfwachtsje sil. [[Pânser]][[difyzje (legerienheid)|difyzjes]] binne gearlutsen yn Pas-de-Calais, de [[jachtfleanmasine]]s en [[bommesmiter]]s fan 'e [[Luftwaffe]] binne fersille oer withoefolle lytse [[fleanfjild]]en, en [[Hitler]] sels, waans goedkarring ferlet fan is om legerûnderdielen te ferpleatsen, is nei it ynnimmen fan in [[slieppil]] út 'e wei gien en hat befel jûn dat er net wekker makke wurde mei. Fia [[koade|kodearre]] [[radio]]berjochten wurdt it [[Frânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Frânske ferset]] troch de Alliëarden op 'e hichte brocht fan 'e sitewaasje. Fersetslju tsjogge der op 'e jûn fan [[5&nbsp;juny]] op út om [[tillefoan]]- en [[tillegraaf]]linen troch te knippen om 'e ferbinings tusken de ûnderskate Dútske legerûnderdielen te ferbrekken. Oaren, wêrûnder in fersetsgroep út [[Caen]], dêr't [[Jeanine Boitard]] diel fan útmakket, blaze mei de help fan Alliëarde aginten fan it [[Special Operations Executive|SOE]] [[trein]]en en [[spoarline]]n op om Dútske [[befoarrieding]] oer it spoar ûnmooglik te meitsjen. Op 'e iere [[moarn (deidiel)|moarn]] fan [[6&nbsp;juny]] wurdt troch it lânjen fan [[sweeffleantúch|sweeffleantugen]] yn it binnenlân fan Normanje Britske [[ynfantery]] ûnder [[majoar]] [[John Howard (Britsk legerofsier)|John Howard]] oan 'e grûn set om 'e [[Pegasusbrêge]] oer de [[rivier]] de [[Orne (rivier)|Orne]] feilich te stellen, dy't foar de Alliëarde opmars fan krúsjaal belang is. Op guon plakken wurde oan [[parasjute]]s [[pop]]pen yn 'e foarm fan [[parasjutist]]en út fleantugen smiten, dy't tarist binne mei [[fjoerwurk]] dat ôfgiet sadree't se de grûn reitsje. Dy ôfliedingsmaneuver feroarsaket witwat gaos ûnder de Dútske troepen en betizing mank de Dútske legerlieding. Op oare plakken wurde echte parasjutisten dellitten, lykas it Amerikaanske 505e Parasjute-ynfanteryrezjimint fan [[luitenant-kolonel]] [[Benjamin H. Vandervoort]] by [[Sainte-Mère-Église]]. In diel fan 'e mannen komt del yn [[moeras]]sen, dêr't Vandervoort sels in [[ankel]] brekt, mar hy brûkt syn [[gewear]] as [[kruk (helpmiddel)|kruk]] en set troch. In [[bataljon]] fan syn [[rezjimint]] komt by fersin midden op it [[plein|doarpsplein]] fan Sainte-Mère-Église del, dêr't de parasjutisten ôfslachte wurde troch de Dútsers. By [[moarnsdage]] wurdt de Dútske majoar [[Werner Pluskat]], yn in [[bunker]] oan 'e kust dy't diel útmakket fan 'e [[Atlantikwall]], as earste de armada fan 5.000 Alliëarde [[marineskip]]pen foar de kust gewaar, krekt foar't de swiere [[kanon (wapen)|skipkanonnen]] it fjoer iepenje op 'e Dútske kustferdigening. Inkele oeren letter begjinne de lânings, wêrby't 150.000 Amerikaanske, Britske en Kanadeeske militêren oan lân set wurde op 'e strannen dy't de koadenammen [[Juno Beach|Juno]], [[Omaha Beach|Omaha]], [[Utah Beach|Utah]], [[Sword Beach|Sword]] en [[Gold Beach|Gold]] krigen hawwe (hoewol't de film inkeld de ferrjochtings op Juno, Omaha en Utah folget). Twa ienlike [[piloat]]en fan 'e Luftwaffe binne de iennichste Dútske loftstipe foar de ferdigeners. [[Kommando's]] fan it leger fan 'e [[Frije Frânsen]] ûnder [[kaptein (rang)|kaptein]] [[Philippe Kieffer]] feroverje it fiskersdoarp [[Ouistreham]], wylst ''[[U.S. Army Rangers|rangers]]'' fan it [[Amerikaanske Leger]] de [[klif]]fen fan [[Point-du-Hoc]] beklimme en de saneamd ûnnimbere Dútske fêstingwurken dêre oerweldigje. Pas neitiid komme se ta de ûntdekking dat de kanonnen dy't de ferovering fan dy bunkers fan it heechste belang makken, noch net ynstallearre binne. Underwilens stûket de Alliëarde opmars op Omaha Beach, dêr't de Amerikanen opkeard wurde troch in [[muorre]] dy't de Dútsers dwers troch de [[dunen]] boud hawwe. [[Brigadegeneraal]] [[Norman Cota]] wergroeppearret syn troepen en de Amerikaanske [[sjeny (kriichsmacht)|sjeny]] offeret ferskate libbens op om 'e muorre te ûndermynjen. Nei't de muorre [[ûntploffing|opblaasd]] is, streame de Amerikaanske troepen fan Omaha Beach ôf it efterlân fan Normanje yn om har by de Alliëarden te jaan dy't fan 'e oare strannen komme. Wannear't it [[tsjuster]] wer falt, is der in stevich Alliëard [[brêgehaad]] op it fêstelân fan [[Noardwest-Jeropa]] fêstige, en bestiet der gjin gefaar mear dat de Dútsers de Alliëarden noch de see ynjeie kinne. De befrijing fan [[West-Jeropa]] kin begjinne. ==Rolferdieling== <small>'''N.B.''': yn dizze rolferdieling wurde de personaazjes opsomme nei [[nasjonaliteit]] en nei [[militêre rang|rang]] (fan heech nei leech). Boargers folgje nei de militêre op [[alfabet]]yske folchoarder.</small><br><br> <big>'''[[File:Flag of the United States (1912-1959).svg|border|40px]] Feriene Steaten'''</big> [[File:John wayne challenge of ideas screenshot 2 (2).jpg|right|thumb|160px|[[John Wayne]].]] [[File:Henry Fonda in Warlock (cropped).jpg|right|thumb|160px|[[Henry Fonda]].]] [[File:Robert Mitchum 1955.jpg|right|thumb|160px|[[Robert Mitchum]].]] {| height="100px" width="550px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | style="vertical-align:top"| [[generaal]] [[Dwight Eisenhower]] | [[Henry Grace]]<br><small>[[stimakteur|stim]]: [[Allen Swift]] |- | [[luitenant-generaal]] [[Walter Bedell Smith]] | [[Alexander Knox]] |- | luitenant-generaal [[Omar N. Bradley]] | [[Nicholas Stuart (akteur)|Nicholas Stuart]] |- | [[skout-by-nacht]] [[Alan G. Kirk]] | [[John Meillon]] |- | [[generaal-majoar]] [[Raymond O. Barton]] | [[Edmond O'Brien]] |- | [[brigadegeneraal]] [[Theodore Roosevelt jr.]] | [[Henry Fonda]] |- | brigadegeneraal [[Norman Cota]] | [[Robert Mitchum]] |- | brigadegeneraal [[James N. Gavin]] | [[Robert Ryan]] |- | [[kolonel]] [[Eugene M. Caffey]] | [[John Crawford (akteur)|John Crawford]] |- | kolonel Lloyd Thompson | [[Eddie Albert]] |- | [[luitenant-kolonel]] [[Benjamin H. Vandervoort]] | [[John Wayne]] |- | [[majoar]] Lance | [[Bill Nagy (akteur)|Bill Nagy]] |- | majoar Stoltz | [[Fred Dur]] |- | [[luitenant-op-see 1e klasse]] Joseph Witherow jr. | [[Rod Steiger]] |- | [[kaptein (rang)|kaptein]] Harding | [[Steve Forrest (akteur)|Steve Forrest]] |- | kaptein Frank | [[Ray Danton]] |- | [[luitenant]] Sheen | [[Stuart Whitman]] |- | luitenant Wilson | [[Tom Tryon]] |- | [[luitenant-op-see 3e klasse]] Sheeran | [[Gary Collins (akteur)|Gary Collins]] |- | [[sersjant]] <small>(letter luitenant)</small> John H. Fuller | [[Jeffrey Hunter]] |- | [[korporaal]] Wyman | [[Tony Mordente]] |- | korporaal Alexander | [[Bob Steele (akteur)|Bob Steele]] |- | [[soldaat]] Arthur "Dutch" Schultz | [[Richard Beymer]] |- | soldaat [[John Steele (parasjutist)|John Steele]] | [[Red Buttons]] |- | soldaat Martini | [[Sal Mineo]] |- | soldaat Morris | [[Roddy McDowall]] |- | soldaat Wohl | [[George Segal]] |- | soldaat Keller | [[Robert Wagner]] |- | soldaat Lowell | [[Paul Anka]] |- | soldaat Harris | [[Mark Damon]] |- | soldaat Forte | [[Fabian (artyst)]] |- | soldaat Hunt | [[Tommy Sands (Amerikaanske sjonger)|Tommy Sands]] |- | soldaat Louis | [[Mickey Knox]] |- | [[ferslachjouwer|oarlochskorrespondint]] Joe William | [[Ron Randell]] |- |} <br> <big>'''[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|40px]] Feriene Keninkryk'''</big> [[File:Peter Lawford 1955.jpg|right|thumb|160px|[[Peter Lawford]].]] [[File:Richard Todd - 1959.jpg|right|thumb|160px|[[Richard Todd]].]] {| height="100px" width="550px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[fjildmaarskalk]] [[sir]] [[Bernard Montgomery]] | [[Trevor Reid]] |- | [[admiraal]] sir [[Bertram Ramsay]] | [[John Robinson (Ingelsk akteur)|John Robinson]] |- | [[haadloftmaarskalk]] sir [[Trafford Leigh-Mallory]] | [[Simon Lack]] |- | haadloftmaarskalk sir [[Arthur Tedder]] | [[Louis Mounier]] |- | skout-by-nacht [[George Creasy]] | [[Walter Horsbrugh]] |- | generaal-majoar Hollander | [[Leo Genn]] |- | brigadegeneraal [[Simon Fraser, 15e lord Lovat|Simon Fraser, lord Lovat]] | [[Peter Lawford]] |- | [[kaptein-op-see]] [[Colin Maud]] | [[Kenneth More]] |- | kolonel [[James Stagg]] | [[Patrick Barr]] |- | majoar [[John Howard (Britsk legerofsier)|John Howard]] | [[Richard Todd]] |- | majoar John Jacob-Vaughan | [[Howard Marion-Crawford]] |- | majoar Whaley | [[Richard Wattis]] |- | kaptein Owens | [[Leslie Phillips]] |- | luitenant Ian Walsh | [[Lyndon Brook]] |- | luitenant Knowles | [[Jack Hedley]] |- | luitenant David Campbell | [[Richard Burton]] |- | luitenant Neil | [[Donald Houston]] |- | [[legerpredikant]] Wattis | [[John Gregson]] |- | [[adjudant (rang)|adjudante]] Jennings | [[Siân Phillips]] |- | korporaal Purdom | [[Richard Dawson]] |- | korporaal Lehman | [[Harry Fowler]] |- | korporaal Hutchinson | [[Bernard Fox (akteur)|Bernard Fox]] |- | korporaal Clough | [[Norman Rossington]] |- | soldaat Flanagan | [[Sean Connery]] |- | soldaat Coke | [[Frank Finlay]] |- | soldaat Watney | [[Michael Medwin]] |- | soldaat ([[doedelsek]]spiler) [[Bill Millin]] | [[Leslie de Laspee]] |- | [[kok]] | [[Victor Maddern]] |- | oarlochkorrepondint Ronald Callen | [[Bryan Coleman]] |- |} <br> <big>'''[[File:Flag of Free France (1940-1944).svg|border|40px]] Frankryk'''</big> [[File:Irina Demich - 1964.jpg|right|thumb|160px|[[Irina Demick]].]] {| height="100px" width="550px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | [[fise-admiraal]] [[Robert Jaujard]] | [[Jean Servais]] |- | kaptein [[Philippe Kieffer]] | [[Christian Marquand]] |- | sersjant [[Guy de Montlaur]] | [[Georges Rivière]] |- | soldaat Dubocq | [[Bernard Fresson]] |- | frou Barrault | [[Arletty]] |- | [[fersetslju|fersetsfrou]] [[Jeanine Boitard]] | [[Irina Demick]] |- | fersetsman Édouard | [[Jean Champion]] |- | Gemma | [[Alice Tissot]] |- | fersetsman Jean | [[Maurice Poli]] |- | Joanna | [[Pauline Carton]] |- | [[mem-oerste]] Justine fan [[Ouistreham]] | [[Madeleine Renaud]] |- | [[boargemaster]] Alphonse Lenaux fan [[Colleville-sur-Orne]] | [[André Bourvil]] |- | [[boer]] Louis | [[Fernand Ledoux]] |- | fersetsman Marcel | [[Yves Barsacq]] |- | boargemaster Alexandre Renaud fan [[Sainte-Mère-Église]] | [[Georges Wilson]] |- | [[pastoar]] Louis Roulland fan Saint-Mère-Église | [[Jean-Louis Barrault]] |- | arrestant | [[Clément Harari]] |- |} <br> <big>'''[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|border|40px]] nazy-Dútslân'''</big> [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F034157-0020, Bonn, Bundeskanzler Brandt empfängt Schauspieler cropped restored.jpg|right|thumb|160px|[[Curd Jürgens]].]] {| height="100px" width="550px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | fjildmaarskalk [[Gerd von Rundstedt]] | [[Paul Hartmann (akteur)|Paul Hartmann]] |- | fjildmaarskalk [[Erwin Rommel]] | [[Werner Hinz]] |- | [[kolonel-generaal]] [[Alfred Jodl]] | [[Wolfgang Lukschy]] |- | kolonel-generaal [[Hans von Salmuth]] | [[Ernst Schröder (akteur)|Ernst Schröder]] |- | generaal [[Günther Blumentritt]] | [[Curd Jürgens]] |- | generaal [[Erich Marcks]] | [[Richard Münch (akteur)|Richard Münch]] |- | luitenant-generaal [[Hans Speidel]] | [[Wolfgang Büttner]] |- | luitenant-generaal [[Max Pemsel]] | [[Wolfgang Preiß]] |- | luitenant-generaal Wolfgang Häger | [[Karl John (akteur)|Karl John]] |- | kolonel Ludwig Schiller | [[Paul Edwin Roth]] |- | luitenant-kolonel [[Josef Priller|Josef "Pips" Priller]] | [[Heinz Reincke]] |- | luitenant-kolonel Helmuth Meyer | [[Heinz Spitzner]] |- | luitenant-kolonel Karl Williams-Ocker | [[Peter van Eyck]] |- | [[SS]]-luitenant-kolonel [[Wilhelm Mohnke]] | [[Walter Gotell]] |- | majoar [[Werner Pluskat]] | [[Hans Christian Blech]] |- | majoar Becker | [[Eugène Deckers]] |- | kaptein Ernst Düring | [[Kurt Meisel]] |- | kaptein Helmuth Lang | [[Til Kiwe]] |- | kaptein Witt | [[Hans Söhnker]] |- | luitenant Weber | [[Robert Freitag]] |- | luitenant Fritz Theen | [[Rainer Penkert]] |- | luitenant Vogel | [[Dietmar Schönherr]] |- | [[faandrich]] Bernhard Bergsdorf | [[Harmut Reck]] |- | faandrich Leuchter | [[Vicco von Bülow]] |- | sersjant mei kofjepot | [[Gert Fröbe]] |- | Lucie Rommel | [[Ruth Hausmeister]] |- | [[Manfred Rommel]] | [[Michael Hinz]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Foarskiednis=== Yn [[1959]] publisearre de [[Ierlân|Ierske]] [[sjoernalist]] [[Cornelius Ryan]] it boek: ''[[The Longest Day (non-fiksjeboek)|The Longest Day]]'', wêryn't er op yngeande wize [[D-Day]] en de [[amfibyske operaasje|lânings]] op 'e [[kust]] fan [[Normanje]] beskreau. Yn [[maart]] [[1960]] kocht de [[Frankryk|Frânske]] [[filmprodusint]] [[Raoul Lévy]] de [[filmrjochten]] op dat boek fan [[útjouwerij]] [[Simon & Schuster]]. Hy beloek de [[Associated British Picture Corporation]] (ABPC) by it projekt en frege [[Michael Anderson (regisseur)|Michael Anderson]] as [[regisseur]]. Cornelius Ryan soe foar de filmrjochten [[$]]100.000 takend krije, plus nochris $35.000 dêropta om syn boek te adaptearjen ta in ferfilmber [[senario]]. It wie de bedoeling dat de produksje yn [[maart]] [[1961]] úteinsette soe yn 'e [[Elstree Studios]] yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Hertfordshire]], wêrnei't der op lokaasje filme wurde soe oan 'e Ingelske en Normandyske kusten. It projekt stûke lykwols doe't bliken die dat de ABPC net by steat wie om Lévy it [[budget]] fan $6&nbsp;miljoen te jaan dêr't er ferlet fan hie om 'e film te meitsjen. [[File:The_Longest_Day_Richard_Burton_1962.jpg|right|thumb|250px|[[Richard Burton]] as [[RAF]]-[[luitenant]] David Campbell yn ''The Longest Day''.]] Underwilens krige de Amerikaanske filmprodusint [[Darryl F. Zanuck]], de eardere [[algemien direkteur]] fan 'e grutte [[filmstudio]] [[20th Century Fox]], lucht fan it bestean fan it boek fan Ryan. Yn [[desimber]] [[1960]] naam er de filmrjochten fan Lévy oer foar de priis fan $175.000. [[Filmeditor]] [[Elmo Williams]], in [[freonskip|freon]] fan Zanuck, skreau in [[treatment]] dy't sa by Zanuck yn 'e smaak foel, dat er Williams de post fan [[associate producer]] en koördinator fan 'e oarlochssênes joech. Cornelius Ryan waard frege om nei de rjochtlinen fan 'e treatment in skript te skriuwen, mar hy rekke [[deilis]] mei Zanuck suver sadree't er dyselde mette. Williams waard doe twongen om as midsman te fungearjen, wêrby't er de [[bledside|siden]] fan it senario fan Ryan by Zanuck brocht en letter mei it kommentaar fan Zanuck wer werombesoarge by Ryan. ===Produksje=== Wylst Ryan noch oer it skript gear wie, loek Zanuck al ferskate oare [[senarist]]en oan om it senario te korrizjearjen foar de ferskillende [[nasjonaliteit]]en dy't yn 'e striid op D-Day behelle wiene. Dêrûnder wiene [[James Jones (skriuwer)|James Jones]] foar de Amerikanen, [[Romain Gary]] foar de Frânsen, [[Noël Coward]] foar de [[Feriene Keninkryk|Britten]] en [[Erich Maria Remarque]] foar de [[Dútslân|Dútsers]]. Mei't de bydragen fan dy mannen oan it úteinlike skript relatyf lyts wiene, slagge it Ryan fia in berop op it [[Writers Guild of America]], it Amerikaanske [[fakbûn]] fan senarioskriuwers, dat sizzenskip oer sokke saken hat, om as iennichste as senarist yn 'e [[begjintitels]] en de [[ôftiteling]] neamd te wurden. Fjouwer oaren dy't meiwurke hiene oan it skript, te witten: Jones, Gary, [[David Pursall]] en [[Jack Seddon]], krigen in fermelding foar it skriuwen fan "bykommende episoaden". [[File:Paul_Hartmann-Curd_Jürgens_in_The_Longest_Day_trailer.jpg|left|thumb|250px|[[Paul Hartmann (akteur)|Paul Hartmann]] (l.) en [[Curd Jürgens]] (rj.) as [[fjildmaarskalk]] [[Gerd von Rundstedt]] en [[generaal]] [[Günther Blumentritt]] yn ''The Longest Day''.]] Zanuck besefte dat it filmprojekt, mei acht ûnderskate plakken dêr't slach levere waard, folle effisjinter (en dus goedkeaper) filme wurde koe as der ferskate regisseurs wiene dy't tagelyk oan it wurk wiene. Dêrta naam er [[Andrew Marton]], in Amerikaan fan [[Hongarije|Hongaarsk]] [[komôf]], yn 'e tsjinst foar it filmjen fan 'e [[sêne]]s mei de Amerikanen, wylst er de sênes mei de Britten en Frânsen troch [[Ken Annakin]] filmje liet en [[Bernhard Wicki]] oan it wurk sette mei de sênes mei de Dútsers. Dat wie ek wol sa handich wat de sprutsen [[talen]] oangie, mei't alle nasjonaliteiten yn 'e film har eigen taal brûkten en de film sadwaande [[Ingelsk]]-, [[Dútsk]]- en [[Frânsk]]talich wie. Foar it Ingelsktalige [[bioskoop]][[publyk]] waarden de Dútsk- en Frânsktalige sênes Ingelsk [[ûndertitele]]. (Yn 'e Feriene Steaten waard dy ferzje fan 'e film fertoand by it útkommen yn [[1962]]; by rereleases oan 'e ein fan 'e [[1960-er jierren]] waard lykwols almeast in ferzje brûkt wêrby't de Dútsk- en Frânsktalige sênes yn it Ingelsk [[neisyngronisearre]] wiene.) [[Gerd Oswald]] regissearre de sêne mei de parasjutisten dy't yn [[Sainte-Mère-Église]] op it doarpsplein delkomme, mar hy krige dêrfoar gjin fermelding op 'e ôftiteling. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Jean Bourgoin]] en [[Walter Wottitz]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Maurice Jarre]]. Zanuck produsearre de film sels mei syn eigen [[filmproduksjemaatskippij|produksjemaatskippij]] [[Darryl F. Zanuck|Darryl F. Zanuck Productions]]. Syn [[soan]], [[Richard D. Zanuck]], fielde net folle foar it filmprojekt, benammen fanwegen it hege [[budget]] fan [[$]]7,8&nbsp;miljoen oant wol $10&nbsp;miljoen (ôfhinklik fan hokker boarne men leauwe wol). Omrekkene wie $10&nbsp;miljoen út [[1961]] yn [[2021]] $89,6&nbsp;miljoen wurdich. Dêrmei wie ''The Longest Day'' de djoerste [[swart-wyt]]film ea makke oant yn [[1993]] ''[[Schindler's List]]'' útkaam. [[File:Stuart_Whitman_in_The_Longest_Day_(publicity_still).jpg|right|thumb|160px|[[Stuart Whitman]] as [[luitenant]] Sheen yn ''The Longest Day''.]] Zanuck, Williams en de regisseurs makken foar advys gebrûk fan 'e tsjinsten fan ferskate âld-militêren dy't echt oan 'e gefjochten op D-Day dielnommen hiene yn sokke ynfloedrike posysjes dat se yn 'e film portrettearre waarden troch akteurs. Dêrûnder wiene oan 'e Dútske kant de eardere [[generaal]]s [[Günther Blumentritt]] en [[Max Pemsel]], [[majoar]] [[Werner Pluskat]] (de earste Dútser dy't de Alliëarde ynvaazjefloat gewaar waard), [[luitenant-kolonel]] [[Josef Priller]], de opljeppende [[Luftwaffe]]piloat, en [[Lucie Rommel]], de [[widdo]] fan [[fjildmaarskalk]] [[Erwin Rommel]]. Wat de Amerikanen oanbelange, gie it om generaal [[James M. Gavin]], by de Britten wiene it generaal [[Simon Fraser, 15e lord Lovat|lord Lovat]], de [[haadman]] fan [[Clan Fraser fan Lovat]], en majoar [[John Howard (Britsk legerofsier)|John Howard]], dy't lieding joech oan 'e oanfal op 'e [[Pegasusbrêge]] oer de [[rivier]] de [[Orne (rivier)|Orne]], en oan 'e Frânske kant wiene de adviseurs generaal [[Marie-Pierre Kœnig]], dy't op D-Day it befel fierde oer it Frânske kontingint fan 'e lâningstroepen, en [[kaptein (rang)|kaptein]] [[Philippe Kieffer]], de befelfierder by de oanfal op [[Ouistreham]]. ===Casting=== De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[akteur]] [[Charlton Heston]] woe graach de rol spylje fan [[luitenant-kolonel]] [[Benjamin H. Vandervoort]], mar op it lêste momint besleat [[John Wayne]], oan wa't dyselde rol oanbean wie, om dochs noch ta te happen. Dat betsjutte dat Heston efter it net griep. Wayne wie 55 jier doe't ''The Longest Day'' makke waard; dat wie 28 jier âlder as Vandervoort op D-Day en 10 jier âlder as Vandervoort op it stuit fan 'e [[opnamen (film)|opnamen]]. Alle oare akteurs fan namme akseptearren foar har dielname oan ''The Longest Day'' in [[salaris]] fan $25.000, mar Wayne stie derop dat hy $250.000 betelle krije soe. Dat wie nei't it skynt syn [[wraak]] op Darryl F. Zanuck, dy't in jier earder de gek mei him hân hie en him "dy earme John Wayne" neamd hie omreden fan syn swierrichheden mei de [[histoaryske film]] ''[[The Alamo (film út 1960)|The Alamo]]'' ([[1960]]). [[File:John_Wayne_in_The_Longest_Day_trailer.jpg|left|thumb|350px|[[John Wayne]] as [[luitenant-kolonel]] [[Benjamin H. Vandervoort]] yn ''The Longest Day''.]] Wylst de [[opnamen (film)|opnamen]] fan ''The Longest Day'' yn 'e gong wiene, waard yn 'e [[Cinecittà|Cinecittà-studios]] yn [[Rome]] de histoaryske film ''[[Cleopatra (film út 1963)|Cleopatra]]'' filme, dêr't û.o. [[Richard Burton]] en [[Roddy McDowall]] yn spilen. Neffens de [[dokumintêre]] ''Cleopatra: The Film that Changed Hollywood'' ([[2001]]) hiene dy mannen al ferskate wiken neat omhannen hân, dat se skillen Zanuck op en smeekten him praktysk oft se net wat dwaan koene, "wat dan ek", yn ''The Longest Day''. Se fleagen op eigen kosten nei de filmlokaasje en namen elts yn ien dei fergees in [[cameo]] foar de film op. It lytse roltsje yn ''The Longest Day'' fan 'e lettere superstjer [[Sean Connery]] as de Britske soldaat Flanagan docht ek oan as in cameo, mar wie dat eins net. ''The Longest Day'' wie nammentlik de lêste film dêr't Connery oan meiwurke foar't er yn [[1962]] trochbriek mei syn rol as [[geheim agint]] [[James Bond (personaazje)|James Bond]] yn 'e film ''[[Dr. No (film)|Dr. No]]''. Behalven akteurs hiene ek [[muzikant]]en as [[Paul Anka]], [[Tommy Sands (Amerikaanske sjonger)|Tommy Sands]] en [[Fabian (artyst)|Fabian]] rollen yn 'e film. Ferskate akteurs yn 'e film hiene sels yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] tsjinne, ûnder wa [[Henry Fonda]], [[Eddie Albert]], [[Rod Steiger]], [[Kenneth More]], [[Leo Genn]] en [[Richard Todd]]. Dy lêste spile de rol fan [[majoar]] [[John Howard (Britsk legerofsier)|John Howard]], de befelhawwer fan 'e Britske oanfal mei [[ynfantery]] yn [[sweeffleanmasine]]s op 'e [[Pegasusbrêge]] oer de [[rivier]] de [[Orne (rivier)|Orne]]. Todd hie sels as soldaat oan dyselde oanfal meidien en spile no syn kommandant, in man dy't er goed koe. [[File:Plage_de_Zanuck-c.jpg|right|thumb|250px|It strân op it [[Île de Ré]] dêr't (in diel fan) de lânings filme waarden.]] Der waard oppenearre om [[Dwight Eisenhower]], dy't yn 'e oarloch it oerbefel oer de lâningsoperaasjes fan D-Day hân hie, yn ''The Longest Day'' himsels spylje te litten. Eisenhower, dy't op it stuit fan 'e [[opnamen (film)|opnamen]] it [[presidintskip fan 'e Feriene Steaten]] al oerdroegen hie oan [[John F. Kennedy]], joech oan dat er dêr wol earen nei hie. Mar it die bliken dat de [[fisazjist]]en him der net jong genôch útsjen litte koene om genôch te lykjen op hoe't er der yn [[1944]] útsjoen hie, dat úteinlik waard dat idee skrast. De rol fan Eisenhower gie nei [[Henry Grace]], in [[setdecorator]] dy't al sûnt mids [[1930-er jierren]] yn 'e [[filmyndustry]] wurke, en dy't as twa drippen wetter op 'e Eisenhower fan [[1944]] liek. Syn [[stim]]lûd wie lykwols hiel oars, dat syn [[dialooch]] waard yn 'e [[postproduksje]] fan 'e film [[neisyngronisearre]] mei dat fan [[Allen Swift]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''The Longest Day'' fûnen plak yn 'e simmer fan [[1961]]. Oan 'e film waard in [[dokudrama]]styl jûn mei [[tekst]]en dy't by de earste ferskining fan akteurs yn byld komme om te identifisearjen hokker histoaryske persoan se spylje. Dêr wie ek wol ferlet fan, want oars soe de film net te folgjen wêze. Der waard filme op ferskate echte lokaasjes dêr't op D-Day fochten wie, wêrûnder [[Sainte-Mère-Église]], [[Pointe-du-Hoc]] en de [[Pegasusbrêge]] oer de [[rivier]] de [[Orne (rivier)|Orne]] by [[Bénouville]]. Oare filmlokaasjes wiene it [[Île de Ré]] by [[La Rochelle]] foar de Frânske súdwestkust, it Salecciastrân by [[Saint-Florent (Korsika)|Saint-Florent]] op [[Korsika]], en [[Port-en-Bessin-Huppain]] dat trochgie foar [[Ouistreham]]. [[File:The_Longest_Day_-_House.JPG|left|thumb|250px|Dit hûs komt yn 'e film foar as de wente fan 'e [[boer]] dy't útsinnich rekket fan blydskip dat de befrijing nei-oan is, wylst him de [[artillery]]granaten om 'e earen fleane.]] Darryl F. Zanuck, dy't befreone wie mei generaal [[Lauris Norstad]], de oerbefelhawwer fan 'e [[NATO]] yn [[West-Jeropa]], soarge derfoar dat foar de opnamen fan 'e oarlochssênes 700 echte Amerikaanske [[soldaten]] ynset wurde koene as [[figurant]]en. Dyselden moasten lykwols halje-trawalje werom nei harren posten doe't de [[Berlynkrisis fan 1961]] útbriek, wêrby't de [[Sovjet-Uny]] de [[Berlynske Muorre]] boude tusken [[East-Berlyn|East]]- en [[West-Berlyn]]. Ferskate leden fan it [[Amerikaanske Kongres]] [[krityk|bekritisearren]] neitiid it de striidkrêften foar it útlienen fan manskippen oan in filmproduksje wylst de [[Kâlde Oarloch]] op syn hichtepunt wie. Uteinlik koene foar de opnamen mar 250 soldaten út it [[Amerikaanske Leger]] en 500 út it [[Britske Leger]] brûkt wurde. De [[Amerikaanske Sechsde Float]], dy't stasjonearre is yn 'e [[Middellânske See]] ([[haadkertier]]: [[Napels]]), stipe de produksje fan ''The Longest Day'' en stelde in grut tal [[lâningsboat]]en beskikber foar de neispile lânings op it strân fan Korsika. Dêrby gie it wol om modernere lâningsboaten as dy't yn [[1944]] brûkt wiene. De [[lichte kruser]]s de [[USS Springfield (CL-66)|USS&nbsp;''Springfield'']] en de [[USS Little Rock (CL-92)|USS&nbsp;''Little Rock'']] wiene [[oarlochsskip]]pen út 'e Twadde Wrâldoarloch dy't foar de opnamen fan 'e film brûkt waarden by de besjittings fan 'e Normandyske kust foarôfgeande oan 'e lâningsoperaasjes. Beide wiene tsjin [[1961]] gâns omboud, sadat se der net mar útseagen sa't se der op D-Day útsjoen hiene. De trije [[Supermarine Spitfire]]s dy't brûkt waarden foar de sêne wêryn't in Dútske kolonne út 'e loft wei besketten wurdt troch de [[RAF]], wiene [[restaurearre]] en oan 'e produksje beskikber steld troch de Frânske wapenhanneler en eardere oarlochspiloat [[Pierre Laureys]]. [[File:Heinz_Reincke_in_The_Longest_Day_trailer.jpg|right|thumb|350px|[[Heinz Reincke]] as [[luitenant-kolonel]] [[Josef Priller]] yn ''The Longest Day''.]] Inkele details yn 'e film binne autentyk. Sa liende [[kaptein-op-see]] [[Colin Maud]], de Britske 'strânmaster' op [[Juno Beach]], de echte ''[[shillelagh (kneppel)|shillelagh]]'' dy't er op D-Day by him droegen hie, oan [[Kenneth More]], de akteur dy't him yn 'e film spile. De [[baret]] dy't [[Richard Todd]] yn 'e film draacht by de oanfal op 'e [[Pegasusbrêge]] oer de rivier de [[Orne (rivier)|Orne]], is de echte baret dy't er op D-Day ek by de oanfal op dy brêge droegen hie, allinnich hied er foar de film, wêryn't er de rol fan [[majoar]] [[John Howard (Britsk legerofsier)|John Howard]] spile, de baretspjelde fan syn eigen [[rezjimint]] ferwiksele foar dy fan it [[Lichte Ynfanteryrezjimint fan Oxfordshire en Buckinghamshire]], it rezjimint fan Howard. It opmarsjearjen fan 'e [[Britske 1e Spesjale Tsjinstbrigade]] ûnder [[doedelsek]]muzyk liket in [[anagronisme]] te wêzen dat by wize fan [[humor]]istyske noat yn 'e film stoppe is, mar is eins in autentyk detail. Doedelsekspiler [[Bill Millin]], dy't [[Simon Fraser, 15e lord Lovat|lord Lovat]] nei Frankryk beselskippe, waard yn 'e film spile troch [[Leslie de Laspee]], de offisjele doedelsekspiler fan [[keninginne-mem]] [[Elizabeth Bowes-Lyon]]. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''The Longest Day'' waard fersoarge troch [[20th Century Fox]]. De film iepene op [[25&nbsp;septimber]] [[1962]] yn 'e [[Frankryk|Frânske]] [[bioskopen]], en yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] bioskopen op [[4&nbsp;oktober]]. Op ferskate plakken yn 'e Feriene Steaten waarden spesjale fertoanings organisearre wêrfoar't [[feteranen]] fan D-Day útnûge waarden om 'e film te sjen yn it selskip fan mannen dy't yn [[1962]] yn [[militêre tsjinst]] wiene. ''The Longest Day'' waard begjin [[1990-er jierren]] útbrocht as [[VHS]]-[[keapfideo]]. In [[kleurefilm|ynkleure]] ferzje ferskynde yn [[1994]] op VHS, ta gelegenheid fan 'e 50e [[betinking]] fan [[D-Day]]. De oarspronklike [[swart-wyt]]ferzje ferskynde op [[6&nbsp;novimber]] [[2001]] foar it earst op [[dvd]], en yn [[2008]] foar it earst op [[blu-ray]]. [[File:Kinema-Junpo-1962-September-late-3.jpg|left|thumb|240px|In byld fan 'e [[opnamen (film)|opnamen]] fan 'e [[lâningsoperaasje|lânings-operaasje]], mei foaroan [[Robert Mitchum]] as [[brigadegeneraal]] [[Norman Cota]].]] ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''The Longest Day'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. [[Bosley Crowther]] skreau yn ''[[The New York Times]]'': "It algemiene effekt fan 'e film is dat fan in ûnbidige [[dokumintêre]], fersierd en kleure mei persoanlike details dy't [[spanning (narratology)|spannend]], [[fermaak]]lik, [[iroanysk]], [[drôvens|drôf]] [binne]. […] It is dreech om jin in film foar te stellen […] dy't mear docht of better wurket as dizze, of dy't men jin neakener fiele lit foar de grouwel oer dy't oarloch is." It [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' omskreau ''The Longest Day'' as "in solide en ferbjusterjend oarlochs[[epos]]" en as in "grutskalige semy-[[fiksje|fiksjonalisearre]] dokumintêre oer de hiele [[logistyk]] dêr't ferlet fan is foar dizze bûtengewoane ynvaazje." Yn ''[[The Washington Post]]'' omskreau [[Richard L. Coe]] ''The Longest Day'' as in "tinteljende, eachgripende, fantasyske film" dy't wol "it ûnbidichste oarlochsepos fan it [[wite doek]]" wêze moast. [[Brendan Gill]] fan it blêd ''[[The New Yorker]]'' karakterisearre de film as "in poepetoer fan audio-fisuele neispiling", mar hy bychte yn syn resinsje op dat "myn [[emoasje]]s der frijwol nea yn behelle rekken, en dat ik my úteinlik, frijwat ta myn eigen [[skamte (emoasje)|skamte]], begûn te [[ferfeling|ferfelen]]." Hy heakke dêroan ta: "[[Darryl F. Zanuck|Zanuck]] makke it nammenste dreger foar my om dizze nepdokumintêre serieus te nimmen troch [de film] fol te tropjen mei ûntelbere [[akteur]]s fan namme, fan wa't de measten sa'n flechtige ferskining hawwe dat it [[publyk]] ûnwillekeurich bestrûpt rekket yn 'e ôflieding fan [in spultsje fan] identifikaasje." Neffens ''[[The Monthly Film Bulletin]]'' wie ''The Longest Day'' "midtwa spjalten troch kompromis. Op 'e bêste mominten is wat fan 'e film beklibbet in gefoel foar de ûnbidige en soarchfâldige organisaasje dêr't foar D-Day ferlet fan wie, it suver ferlamjende gewicht fan it lawaai, it ienfâldige feit dat in protte minsken deagiene, en it gefoel fan 'e persoanlike betizing en ûntsteltenis fan soldaten dy't lykme-allinne oer it [[plattelân]] doarmen […]. Mar de film is dochs yn it foarste plak in spektakel, en hat sadwaande stjerren&nbsp;– in grutte smacht fan dyselden, faak mei mar ien regel [[dialooch]] om út te sprekken en ornaris sûnder in wiere rol om te spyljen." [[File:Plage_de_Zanuck-a.jpg|right|thumb|250px|It [[strân]] op it [[Île de Ré]] dêr't de lânings filme waarden, stiet no nei [[filmprodusint]] [[Darryl F. Zanuck]] bekend as it ''Plage de Zanuck'', it "Zanuckstrân".]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''The Longest Day'' in heech goedkarringspersintaazje fan 87%, basearre op 23 ûnderskate resinsjes. Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''The Longest Day'' in goedkarringspersintaazje fan 75%, basearre op 7 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''The Longest Day'' brocht yn 'e [[bioskopen]] wrâldwiid yn [[1962]] [[$]]30,5&nbsp;miljoen op. Ofset tsjin it [[budget]] fan $7,8–10&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $20,5–22,7&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Sokke bedraggen binne foar de grutte Amerikaanske [[filmstudio's]] tsjintwurdich <small>(2026)</small> mar in skyntsje, mar yn [[1962]] wiene it kaptalen. It wie it súkses dêr't [[20th Century Fox]] ferlet fan hie nei it grutte [[ferlies (ûndernimming)|ferlies]] dat de studio oprûn oan it mislearre megaprojekt ''[[Cleopatra (film út 1963)|Cleopatra]]'' ([[1963]]). By lettere rereleases oan 'e ein fan 'e [[1960-er jierren]] waard nochris $19,6&nbsp;miljoen oan ''The Longest Day'' fertsjinne, sadat de úteinlike opbringst fan 'e film útkaam op $50,1&nbsp;miljoen. ===Prizen=== By de [[Oscar]]s waard ''The Longest Day'' yn [[1963]] nominearre foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 5 [[kategory]]en, wêrûnder [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[filmmontaazje]] en bêste [[artdirection]] ([[swart-wyt]]). De film wûn 2 Oscars, foar bêste [[kamerarezjy]] (swart-wyt) en bêste [[special effects]]. By de [[Golden Globe]]s waard de film datselde jiers nominearre yn 2 kategoryen, wêrûnder [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]]. ''The Longest Day'' wûn de Golden Globe foar bêste kamerarezjy (swart-wyt). De film wûn ek de [[David di Donatello]], de wichtichste [[Itaalje|Italjaanske]] filmpriis, yn 'e kategory bêste bûtenlânske film. [[Ken Annakin]], [[Andrew Marton]] en [[Bernhard Wicki]] waarden nominearre foar in dielde [[Directors Guild of America Award]] foar bêste [[rezjy]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt0056197/ Ynformaasje oer ''The Longest Day'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/The_Longest_Day_(film) ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|The Longest Day (film)}} }} {{DISPLAYTITLE:''The Longest Day'' (film)}} {{DEFAULTSORT:Longest Day (film), The}} [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske oarlochsfilm]] [[Kategory:Histoaryske oarlochsfilm]] [[Kategory:Amerikaanske swart-wytfilm]] [[Kategory:Mozaykfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Frânsktalige film]] [[Kategory:Dútsktalige film]] [[Kategory:Film fan 20th Century Studios]] [[Kategory:Film fan Ken Annakin]] [[Kategory:Film fan Andrew Marton]] [[Kategory:Film fan Bernhard Wicki]] [[Kategory:Film út 1962]] [[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa en Afrika]] [[Kategory:Film oer it Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Film oer it Britske Leger]] [[Kategory:Film oer it Frânske Leger]] [[Kategory:Film oer de Wehrmacht]] [[Kategory:Film oer it Frânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Werjefte fan Dwight D. Eisenhower yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Bernard Montgomery yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Erwin Rommel yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Film basearre op in non-fiksjewurk]] [[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]] [[Kategory:D-Day]] kjxoewf4x9n3y9z9djssm43vcaepuuu 1229669 1229638 2026-05-08T23:18:04Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Rolferdieling */ - typfl 1229669 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks film | ôfbylding = The Longest Day film logo.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | ferwizing = '''(''[[:en:File:Original_movie_poster_for_the_film_The_Longest_Day.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')''' | namme = ''The Longest Day'' | regisseur = [[Ken Annakin]]<br>[[Andrew Marton]]<br>[[Bernhard Wicki]] | produsint = [[Darryl F. Zanuck]] | útfierend produsint = | senario = [[Cornelius Ryan]]<br>[[Romain Gary]]<br>[[James Jones (skriuwer)|James Jones]]<br>[[David Pursall]]<br>[[Jack Seddon]] | basearre op = [[The Longest Day (non-fiksjeboek)|it boek]] fan [[Cornelius Ryan]] | kamerarezjy = [[Jean Bourgoin]]<br>[[Walter Wottitz]] | muzyk = [[Maurice Jarre]] | filmstudio = [[Darryl F. Zanuck|Darryl F. Zanuck Productions]] | distribúsje = [[20th Century Fox]] | haadrollen = [[John Wayne]]<br> [[Henry Fonda]] <br> [[Robert Mitchum]] <br> [[Peter Lawford]] <br> [[Richard Todd]] <br> [[Christian Marquand]] <br> [[Irina Demick]] <br> [[Paul Hartmann (akteur)|Paul Hartmann]] <br> [[Curd Jürgens]] <br> [[Richard Münch (akteur)|Richard Münch]] | voice-over = | byrollen = | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | premiêre = [[25&nbsp;septimber]] [[1962]] | direkt op fideo = | foarm = [[langspylfilm]] yn [[swart-wyt]] | sjenre = [[oarlochsfilm]] | taal = [[Ingelsk]] <br>[[Dútsk]]<br>[[Frânsk]] | spyltiid = 178 minuten | budget = $7,8–10&nbsp;miljoen | opbringst = $30,5&nbsp;miljoen | prizen = 2 × [[Oscar]]<br>1 × [[Golden Globe]] | filmsearje = | foarich diel = | folgjend diel = }} '''''The Longest Day''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[oarlochsfilm]] yn [[swart-wyt]] út [[1962]] ûnder [[rezjy]] fan [[Ken Annakin]] (de [[sêne]]s mei de [[Feriene Keninkryk|Britten]] en [[Frankryk|Frânsen]]), [[Andrew Marton]] (de sênes mei de [[Feriene Steaten|Amerikanen]]) en [[Bernhard Wicki]] (de sênes mei de [[Dútslân|Dútsers]]). It is in [[mozaykfilm]] mei in grutte [[cast|stjerrecast]], wêrûnder [[John Wayne]], [[Henry Fonda]], [[Robert Mitchum]], [[Peter Lawford]], [[Richard Todd]], [[Christian Marquand]], [[Irina Demick]], [[Paul Hartmann (akteur)|Paul Hartmann]], [[Curd Jürgens]] en [[Richard Münch (akteur)|Richard Münch]]. De [[titel (namme)|titel]] betsjut "De Langste Dei", in ferwizing nei [[D-Day]]. De [[film]] is basearre op it [[non-fiksje]]boek mei [[The Longest Day (non-fiksjeboek)|deselde namme]] fan [[Cornelius Ryan]]. ''The Longest Day'' fertelt it ferhaal fan 'e [[amfibyske operaasje|amfibyske lâningsoperaasjes]] fan 'e [[Alliëarden|Westlike Alliëarden]] op 'e [[kust]] fan [[Normanje]] op [[6&nbsp;juny]] [[1944]], op it hichtepunt fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]]. ''The Longest Day'' krige oer it algemien positive [[resinsje]]s fan 'e [[filmkritisy]] en wie [[kommersje]]el súksesfol yn 'e [[bioskopen]]. De film wûn twa [[Oscar]]s en in [[Golden Globe]]. It is noch altyd de bekendste ferfilming fan D-Day as gehiel, hoewol't it earste kertier fan ''[[Saving Private Ryan]]'' ([[1998]]) in reälistysker (en folle ôfgrysliker) byld fan 'e lâningsoperaasjes jout. ==Plot== Begjin [[juny]] [[1944]] is de [[Twadde Wrâldoarloch]] al hast fiif jier oan 'e gong. De [[nazy-Dútslân|Dútsers]] binne ferdreaun út [[Noard-Afrika]], [[Sisylje]] en de súdlike ein fan 'e [[Lears fan Itaalje]], wylst yn it easten it [[Reade Leger]] fan 'e [[Sovjet-Uny]] opmarsjearret. De [[Alliëarden|Westlike Alliëarden]] hawwe besletten om in nij [[front (oarlochfiering)|front]] te iepenjen yn it noardwesten fan [[Frankryk]] troch in massale [[amfibyske operaasje]] út te fieren op 'e [[kust]] fan [[Normanje]], dy't de namme [[Operaasje Overlord]] krigen hat. Dêrta binne yn súdlik [[Ingelân]] in protte [[Feriene Steaten|Amerikaanske]], [[Feriene Keninkryk|Britske]] en [[Kanada|Kanadeeske]] troepen gearlutsen. Yn [[maaie]] wie it [[waar]] perfekt foar de oerstek nei Frankryk, mar doe wiene de Alliëarden der [[logistyk]] noch net ree foar. Begjin [[juny]] slacht it waar om en begjint it te [[stoarm]]jen en te [[rein (delslach)|reinen]], wat ta útstel liedt. Underwilens witte de Dútsers dat de Alliëarden plannen hawwe foar in lâningsoperaasje, mar se witte net wêr't en wannear't dy komme sil. De meast logyske lokaasje soe wêze op 'e kust fan [[Pas-de-Calais]], dêr't de oerstek út Ingelân oer it [[Nau fan Calais]] it smelst is. Yn 'e [[simmer]] fan [[1942]] hawwe de Alliëarden yn dyselde kontreien ek alris in amfibyske operaasje prebearre, de mislearre [[Wraam op Dieppe]], wat de Dútsers yn har oertsjûging sterket. Op [[5&nbsp;juny]] beslút de Alliëarde oerbefelhawwer, de Amerikaanske [[generaal]] [[Dwight Eisenhower]], dat er syn troepen net langer yn 'e heechste steat fan paraatheid hâlde kin. Hy moat kieze: de oanfal ynsette by minder as optimaal waar, of de lâningsoperaasje op 'e lange baan skowe. Hy kiest derfoar om 'e operaasje fan start gean te litten. {{Plotbedjer film}} It beslút fan Eisenhower blykt [[strategy]]sk goed út te pakken. De Dútske legerlieding, besteande út û.o. de [[fjildmaarskalk]]en [[Gerd von Rundstedt]] en [[Erwin Rommel]] en de [[generaal]]s [[Günther Blumentritt]] en [[Erich Marcks]] is frijwol unanym fan betinken dat de oars sa foarsichtige Eisenhower better waar ôfwachtsje sil. [[Pânser]][[difyzje (legerienheid)|difyzjes]] binne gearlutsen yn Pas-de-Calais, de [[jachtfleanmasine]]s en [[bommesmiter]]s fan 'e [[Luftwaffe]] binne fersille oer withoefolle lytse [[fleanfjild]]en, en [[Hitler]] sels, waans goedkarring ferlet fan is om legerûnderdielen te ferpleatsen, is nei it ynnimmen fan in [[slieppil]] út 'e wei gien en hat befel jûn dat er net wekker makke wurde mei. Fia [[koade|kodearre]] [[radio]]berjochten wurdt it [[Frânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Frânske ferset]] troch de Alliëarden op 'e hichte brocht fan 'e sitewaasje. Fersetslju tsjogge der op 'e jûn fan [[5&nbsp;juny]] op út om [[tillefoan]]- en [[tillegraaf]]linen troch te knippen om 'e ferbinings tusken de ûnderskate Dútske legerûnderdielen te ferbrekken. Oaren, wêrûnder in fersetsgroep út [[Caen]], dêr't [[Jeanine Boitard]] diel fan útmakket, blaze mei de help fan Alliëarde aginten fan it [[Special Operations Executive|SOE]] [[trein]]en en [[spoarline]]n op om Dútske [[befoarrieding]] oer it spoar ûnmooglik te meitsjen. Op 'e iere [[moarn (deidiel)|moarn]] fan [[6&nbsp;juny]] wurdt troch it lânjen fan [[sweeffleantúch|sweeffleantugen]] yn it binnenlân fan Normanje Britske [[ynfantery]] ûnder [[majoar]] [[John Howard (Britsk legerofsier)|John Howard]] oan 'e grûn set om 'e [[Pegasusbrêge]] oer de [[rivier]] de [[Orne (rivier)|Orne]] feilich te stellen, dy't foar de Alliëarde opmars fan krúsjaal belang is. Op guon plakken wurde oan [[parasjute]]s [[pop]]pen yn 'e foarm fan [[parasjutist]]en út fleantugen smiten, dy't tarist binne mei [[fjoerwurk]] dat ôfgiet sadree't se de grûn reitsje. Dy ôfliedingsmaneuver feroarsaket witwat gaos ûnder de Dútske troepen en betizing mank de Dútske legerlieding. Op oare plakken wurde echte parasjutisten dellitten, lykas it Amerikaanske 505e Parasjute-ynfanteryrezjimint fan [[luitenant-kolonel]] [[Benjamin H. Vandervoort]] by [[Sainte-Mère-Église]]. In diel fan 'e mannen komt del yn [[moeras]]sen, dêr't Vandervoort sels in [[ankel]] brekt, mar hy brûkt syn [[gewear]] as [[kruk (helpmiddel)|kruk]] en set troch. In [[bataljon]] fan syn [[rezjimint]] komt by fersin midden op it [[plein|doarpsplein]] fan Sainte-Mère-Église del, dêr't de parasjutisten ôfslachte wurde troch de Dútsers. By [[moarnsdage]] wurdt de Dútske majoar [[Werner Pluskat]], yn in [[bunker]] oan 'e kust dy't diel útmakket fan 'e [[Atlantikwall]], as earste de armada fan 5.000 Alliëarde [[marineskip]]pen foar de kust gewaar, krekt foar't de swiere [[kanon (wapen)|skipkanonnen]] it fjoer iepenje op 'e Dútske kustferdigening. Inkele oeren letter begjinne de lânings, wêrby't 150.000 Amerikaanske, Britske en Kanadeeske militêren oan lân set wurde op 'e strannen dy't de koadenammen [[Juno Beach|Juno]], [[Omaha Beach|Omaha]], [[Utah Beach|Utah]], [[Sword Beach|Sword]] en [[Gold Beach|Gold]] krigen hawwe (hoewol't de film inkeld de ferrjochtings op Juno, Omaha en Utah folget). Twa ienlike [[piloat]]en fan 'e Luftwaffe binne de iennichste Dútske loftstipe foar de ferdigeners. [[Kommando's]] fan it leger fan 'e [[Frije Frânsen]] ûnder [[kaptein (rang)|kaptein]] [[Philippe Kieffer]] feroverje it fiskersdoarp [[Ouistreham]], wylst ''[[U.S. Army Rangers|rangers]]'' fan it [[Amerikaanske Leger]] de [[klif]]fen fan [[Point-du-Hoc]] beklimme en de saneamd ûnnimbere Dútske fêstingwurken dêre oerweldigje. Pas neitiid komme se ta de ûntdekking dat de kanonnen dy't de ferovering fan dy bunkers fan it heechste belang makken, noch net ynstallearre binne. Underwilens stûket de Alliëarde opmars op Omaha Beach, dêr't de Amerikanen opkeard wurde troch in [[muorre]] dy't de Dútsers dwers troch de [[dunen]] boud hawwe. [[Brigadegeneraal]] [[Norman Cota]] wergroeppearret syn troepen en de Amerikaanske [[sjeny (kriichsmacht)|sjeny]] offeret ferskate libbens op om 'e muorre te ûndermynjen. Nei't de muorre [[ûntploffing|opblaasd]] is, streame de Amerikaanske troepen fan Omaha Beach ôf it efterlân fan Normanje yn om har by de Alliëarden te jaan dy't fan 'e oare strannen komme. Wannear't it [[tsjuster]] wer falt, is der in stevich Alliëard [[brêgehaad]] op it fêstelân fan [[Noardwest-Jeropa]] fêstige, en bestiet der gjin gefaar mear dat de Dútsers de Alliëarden noch de see ynjeie kinne. De befrijing fan [[West-Jeropa]] kin begjinne. ==Rolferdieling== <small>'''N.B.''': yn dizze rolferdieling wurde de personaazjes opsomme nei [[nasjonaliteit]] en nei [[militêre rang|rang]] (fan heech nei leech). Boargers folgje nei de militêren op [[alfabet]]yske folchoarder.</small><br><br> <big>'''[[File:Flag of the United States (1912-1959).svg|border|40px]] Feriene Steaten'''</big> [[File:John wayne challenge of ideas screenshot 2 (2).jpg|right|thumb|160px|[[John Wayne]].]] [[File:Henry Fonda in Warlock (cropped).jpg|right|thumb|160px|[[Henry Fonda]].]] [[File:Robert Mitchum 1955.jpg|right|thumb|160px|[[Robert Mitchum]].]] {| height="100px" width="550px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | style="vertical-align:top"| [[generaal]] [[Dwight Eisenhower]] | [[Henry Grace]]<br><small>[[stimakteur|stim]]: [[Allen Swift]] |- | [[luitenant-generaal]] [[Walter Bedell Smith]] | [[Alexander Knox]] |- | luitenant-generaal [[Omar N. Bradley]] | [[Nicholas Stuart (akteur)|Nicholas Stuart]] |- | [[skout-by-nacht]] [[Alan G. Kirk]] | [[John Meillon]] |- | [[generaal-majoar]] [[Raymond O. Barton]] | [[Edmond O'Brien]] |- | [[brigadegeneraal]] [[Theodore Roosevelt jr.]] | [[Henry Fonda]] |- | brigadegeneraal [[Norman Cota]] | [[Robert Mitchum]] |- | brigadegeneraal [[James N. Gavin]] | [[Robert Ryan]] |- | [[kolonel]] [[Eugene M. Caffey]] | [[John Crawford (akteur)|John Crawford]] |- | kolonel Lloyd Thompson | [[Eddie Albert]] |- | [[luitenant-kolonel]] [[Benjamin H. Vandervoort]] | [[John Wayne]] |- | [[majoar]] Lance | [[Bill Nagy (akteur)|Bill Nagy]] |- | majoar Stoltz | [[Fred Dur]] |- | [[luitenant-op-see 1e klasse]] Joseph Witherow jr. | [[Rod Steiger]] |- | [[kaptein (rang)|kaptein]] Harding | [[Steve Forrest (akteur)|Steve Forrest]] |- | kaptein Frank | [[Ray Danton]] |- | [[luitenant]] Sheen | [[Stuart Whitman]] |- | luitenant Wilson | [[Tom Tryon]] |- | [[luitenant-op-see 3e klasse]] Sheeran | [[Gary Collins (akteur)|Gary Collins]] |- | [[sersjant]] <small>(letter luitenant)</small> John H. Fuller | [[Jeffrey Hunter]] |- | [[korporaal]] Wyman | [[Tony Mordente]] |- | korporaal Alexander | [[Bob Steele (akteur)|Bob Steele]] |- | [[soldaat]] Arthur "Dutch" Schultz | [[Richard Beymer]] |- | soldaat [[John Steele (parasjutist)|John Steele]] | [[Red Buttons]] |- | soldaat Martini | [[Sal Mineo]] |- | soldaat Morris | [[Roddy McDowall]] |- | soldaat Wohl | [[George Segal]] |- | soldaat Keller | [[Robert Wagner]] |- | soldaat Lowell | [[Paul Anka]] |- | soldaat Harris | [[Mark Damon]] |- | soldaat Forte | [[Fabian (artyst)]] |- | soldaat Hunt | [[Tommy Sands (Amerikaanske sjonger)|Tommy Sands]] |- | soldaat Louis | [[Mickey Knox]] |- | [[ferslachjouwer|oarlochskorrespondint]] Joe William | [[Ron Randell]] |- |} <br> <big>'''[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|40px]] Feriene Keninkryk'''</big> [[File:Peter Lawford 1955.jpg|right|thumb|160px|[[Peter Lawford]].]] [[File:Richard Todd - 1959.jpg|right|thumb|160px|[[Richard Todd]].]] {| height="100px" width="550px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | [[fjildmaarskalk]] [[sir]] [[Bernard Montgomery]] | [[Trevor Reid]] |- | [[admiraal]] sir [[Bertram Ramsay]] | [[John Robinson (Ingelsk akteur)|John Robinson]] |- | [[haadloftmaarskalk]] sir [[Trafford Leigh-Mallory]] | [[Simon Lack]] |- | haadloftmaarskalk sir [[Arthur Tedder]] | [[Louis Mounier]] |- | skout-by-nacht [[George Creasy]] | [[Walter Horsbrugh]] |- | generaal-majoar Hollander | [[Leo Genn]] |- | brigadegeneraal [[Simon Fraser, 15e lord Lovat|Simon Fraser, lord Lovat]] | [[Peter Lawford]] |- | [[kaptein-op-see]] [[Colin Maud]] | [[Kenneth More]] |- | kolonel [[James Stagg]] | [[Patrick Barr]] |- | majoar [[John Howard (Britsk legerofsier)|John Howard]] | [[Richard Todd]] |- | majoar John Jacob-Vaughan | [[Howard Marion-Crawford]] |- | majoar Whaley | [[Richard Wattis]] |- | kaptein Owens | [[Leslie Phillips]] |- | luitenant Ian Walsh | [[Lyndon Brook]] |- | luitenant Knowles | [[Jack Hedley]] |- | luitenant David Campbell | [[Richard Burton]] |- | luitenant Neil | [[Donald Houston]] |- | [[legerpredikant]] Wattis | [[John Gregson]] |- | [[adjudant (rang)|adjudante]] Jennings | [[Siân Phillips]] |- | korporaal Purdom | [[Richard Dawson]] |- | korporaal Lehman | [[Harry Fowler]] |- | korporaal Hutchinson | [[Bernard Fox (akteur)|Bernard Fox]] |- | korporaal Clough | [[Norman Rossington]] |- | soldaat Flanagan | [[Sean Connery]] |- | soldaat Coke | [[Frank Finlay]] |- | soldaat Watney | [[Michael Medwin]] |- | soldaat ([[doedelsek]]spiler) [[Bill Millin]] | [[Leslie de Laspee]] |- | [[kok]] | [[Victor Maddern]] |- | oarlochkorrepondint Ronald Callen | [[Bryan Coleman]] |- |} <br> <big>'''[[File:Flag of Free France (1940-1944).svg|border|40px]] Frankryk'''</big> [[File:Irina Demich - 1964.jpg|right|thumb|160px|[[Irina Demick]].]] {| height="100px" width="550px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje''' | style="background:gold"| '''akteur/aktrise'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |- | [[fise-admiraal]] [[Robert Jaujard]] | [[Jean Servais]] |- | kaptein [[Philippe Kieffer]] | [[Christian Marquand]] |- | sersjant [[Guy de Montlaur]] | [[Georges Rivière]] |- | soldaat Dubocq | [[Bernard Fresson]] |- | frou Barrault | [[Arletty]] |- | [[fersetslju|fersetsfrou]] [[Jeanine Boitard]] | [[Irina Demick]] |- | fersetsman Édouard | [[Jean Champion]] |- | Gemma | [[Alice Tissot]] |- | fersetsman Jean | [[Maurice Poli]] |- | Joanna | [[Pauline Carton]] |- | [[mem-oerste]] Justine fan [[Ouistreham]] | [[Madeleine Renaud]] |- | [[boargemaster]] Alphonse Lenaux fan [[Colleville-sur-Orne]] | [[André Bourvil]] |- | [[boer]] Louis | [[Fernand Ledoux]] |- | fersetsman Marcel | [[Yves Barsacq]] |- | boargemaster Alexandre Renaud fan [[Sainte-Mère-Église]] | [[Georges Wilson]] |- | [[pastoar]] Louis Roulland fan Saint-Mère-Église | [[Jean-Louis Barrault]] |- | arrestant | [[Clément Harari]] |- |} <br> <big>'''[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|border|40px]] nazy-Dútslân'''</big> [[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F034157-0020, Bonn, Bundeskanzler Brandt empfängt Schauspieler cropped restored.jpg|right|thumb|160px|[[Curd Jürgens]].]] {| height="100px" width="550px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:gold"| '''personaazje'''&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; | style="background:gold"| '''akteur/aktrise''' |- | fjildmaarskalk [[Gerd von Rundstedt]] | [[Paul Hartmann (akteur)|Paul Hartmann]] |- | fjildmaarskalk [[Erwin Rommel]] | [[Werner Hinz]] |- | [[kolonel-generaal]] [[Alfred Jodl]] | [[Wolfgang Lukschy]] |- | kolonel-generaal [[Hans von Salmuth]] | [[Ernst Schröder (akteur)|Ernst Schröder]] |- | generaal [[Günther Blumentritt]] | [[Curd Jürgens]] |- | generaal [[Erich Marcks]] | [[Richard Münch (akteur)|Richard Münch]] |- | luitenant-generaal [[Hans Speidel]] | [[Wolfgang Büttner]] |- | luitenant-generaal [[Max Pemsel]] | [[Wolfgang Preiß]] |- | luitenant-generaal Wolfgang Häger | [[Karl John (akteur)|Karl John]] |- | kolonel Ludwig Schiller | [[Paul Edwin Roth]] |- | luitenant-kolonel [[Josef Priller|Josef "Pips" Priller]] | [[Heinz Reincke]] |- | luitenant-kolonel Helmuth Meyer | [[Heinz Spitzner]] |- | luitenant-kolonel Karl Williams-Ocker | [[Peter van Eyck]] |- | [[SS]]-luitenant-kolonel [[Wilhelm Mohnke]] | [[Walter Gotell]] |- | majoar [[Werner Pluskat]] | [[Hans Christian Blech]] |- | majoar Becker | [[Eugène Deckers]] |- | kaptein Ernst Düring | [[Kurt Meisel]] |- | kaptein Helmuth Lang | [[Til Kiwe]] |- | kaptein Witt | [[Hans Söhnker]] |- | luitenant Weber | [[Robert Freitag]] |- | luitenant Fritz Theen | [[Rainer Penkert]] |- | luitenant Vogel | [[Dietmar Schönherr]] |- | [[faandrich]] Bernhard Bergsdorf | [[Harmut Reck]] |- | faandrich Leuchter | [[Vicco von Bülow]] |- | sersjant mei kofjepot | [[Gert Fröbe]] |- | Lucie Rommel | [[Ruth Hausmeister]] |- | [[Manfred Rommel]] | [[Michael Hinz]] |- |} ==Produksje en distribúsje== ===Foarskiednis=== Yn [[1959]] publisearre de [[Ierlân|Ierske]] [[sjoernalist]] [[Cornelius Ryan]] it boek: ''[[The Longest Day (non-fiksjeboek)|The Longest Day]]'', wêryn't er op yngeande wize [[D-Day]] en de [[amfibyske operaasje|lânings]] op 'e [[kust]] fan [[Normanje]] beskreau. Yn [[maart]] [[1960]] kocht de [[Frankryk|Frânske]] [[filmprodusint]] [[Raoul Lévy]] de [[filmrjochten]] op dat boek fan [[útjouwerij]] [[Simon & Schuster]]. Hy beloek de [[Associated British Picture Corporation]] (ABPC) by it projekt en frege [[Michael Anderson (regisseur)|Michael Anderson]] as [[regisseur]]. Cornelius Ryan soe foar de filmrjochten [[$]]100.000 takend krije, plus nochris $35.000 dêropta om syn boek te adaptearjen ta in ferfilmber [[senario]]. It wie de bedoeling dat de produksje yn [[maart]] [[1961]] úteinsette soe yn 'e [[Elstree Studios]] yn it [[Ingelân|Ingelske]] [[Ingelske greefskippen|greefskip]] [[Hertfordshire]], wêrnei't der op lokaasje filme wurde soe oan 'e Ingelske en Normandyske kusten. It projekt stûke lykwols doe't bliken die dat de ABPC net by steat wie om Lévy it [[budget]] fan $6&nbsp;miljoen te jaan dêr't er ferlet fan hie om 'e film te meitsjen. [[File:The_Longest_Day_Richard_Burton_1962.jpg|right|thumb|250px|[[Richard Burton]] as [[RAF]]-[[luitenant]] David Campbell yn ''The Longest Day''.]] Underwilens krige de Amerikaanske filmprodusint [[Darryl F. Zanuck]], de eardere [[algemien direkteur]] fan 'e grutte [[filmstudio]] [[20th Century Fox]], lucht fan it bestean fan it boek fan Ryan. Yn [[desimber]] [[1960]] naam er de filmrjochten fan Lévy oer foar de priis fan $175.000. [[Filmeditor]] [[Elmo Williams]], in [[freonskip|freon]] fan Zanuck, skreau in [[treatment]] dy't sa by Zanuck yn 'e smaak foel, dat er Williams de post fan [[associate producer]] en koördinator fan 'e oarlochssênes joech. Cornelius Ryan waard frege om nei de rjochtlinen fan 'e treatment in skript te skriuwen, mar hy rekke [[deilis]] mei Zanuck suver sadree't er dyselde mette. Williams waard doe twongen om as midsman te fungearjen, wêrby't er de [[bledside|siden]] fan it senario fan Ryan by Zanuck brocht en letter mei it kommentaar fan Zanuck wer werombesoarge by Ryan. ===Produksje=== Wylst Ryan noch oer it skript gear wie, loek Zanuck al ferskate oare [[senarist]]en oan om it senario te korrizjearjen foar de ferskillende [[nasjonaliteit]]en dy't yn 'e striid op D-Day behelle wiene. Dêrûnder wiene [[James Jones (skriuwer)|James Jones]] foar de Amerikanen, [[Romain Gary]] foar de Frânsen, [[Noël Coward]] foar de [[Feriene Keninkryk|Britten]] en [[Erich Maria Remarque]] foar de [[Dútslân|Dútsers]]. Mei't de bydragen fan dy mannen oan it úteinlike skript relatyf lyts wiene, slagge it Ryan fia in berop op it [[Writers Guild of America]], it Amerikaanske [[fakbûn]] fan senarioskriuwers, dat sizzenskip oer sokke saken hat, om as iennichste as senarist yn 'e [[begjintitels]] en de [[ôftiteling]] neamd te wurden. Fjouwer oaren dy't meiwurke hiene oan it skript, te witten: Jones, Gary, [[David Pursall]] en [[Jack Seddon]], krigen in fermelding foar it skriuwen fan "bykommende episoaden". [[File:Paul_Hartmann-Curd_Jürgens_in_The_Longest_Day_trailer.jpg|left|thumb|250px|[[Paul Hartmann (akteur)|Paul Hartmann]] (l.) en [[Curd Jürgens]] (rj.) as [[fjildmaarskalk]] [[Gerd von Rundstedt]] en [[generaal]] [[Günther Blumentritt]] yn ''The Longest Day''.]] Zanuck besefte dat it filmprojekt, mei acht ûnderskate plakken dêr't slach levere waard, folle effisjinter (en dus goedkeaper) filme wurde koe as der ferskate regisseurs wiene dy't tagelyk oan it wurk wiene. Dêrta naam er [[Andrew Marton]], in Amerikaan fan [[Hongarije|Hongaarsk]] [[komôf]], yn 'e tsjinst foar it filmjen fan 'e [[sêne]]s mei de Amerikanen, wylst er de sênes mei de Britten en Frânsen troch [[Ken Annakin]] filmje liet en [[Bernhard Wicki]] oan it wurk sette mei de sênes mei de Dútsers. Dat wie ek wol sa handich wat de sprutsen [[talen]] oangie, mei't alle nasjonaliteiten yn 'e film har eigen taal brûkten en de film sadwaande [[Ingelsk]]-, [[Dútsk]]- en [[Frânsk]]talich wie. Foar it Ingelsktalige [[bioskoop]][[publyk]] waarden de Dútsk- en Frânsktalige sênes Ingelsk [[ûndertitele]]. (Yn 'e Feriene Steaten waard dy ferzje fan 'e film fertoand by it útkommen yn [[1962]]; by rereleases oan 'e ein fan 'e [[1960-er jierren]] waard lykwols almeast in ferzje brûkt wêrby't de Dútsk- en Frânsktalige sênes yn it Ingelsk [[neisyngronisearre]] wiene.) [[Gerd Oswald]] regissearre de sêne mei de parasjutisten dy't yn [[Sainte-Mère-Église]] op it doarpsplein delkomme, mar hy krige dêrfoar gjin fermelding op 'e ôftiteling. De [[kamerarezjy]] wie yn 'e hannen fan [[Jean Bourgoin]] en [[Walter Wottitz]], en de [[filmmuzyk]] waard fersoarge troch [[Maurice Jarre]]. Zanuck produsearre de film sels mei syn eigen [[filmproduksjemaatskippij|produksjemaatskippij]] [[Darryl F. Zanuck|Darryl F. Zanuck Productions]]. Syn [[soan]], [[Richard D. Zanuck]], fielde net folle foar it filmprojekt, benammen fanwegen it hege [[budget]] fan [[$]]7,8&nbsp;miljoen oant wol $10&nbsp;miljoen (ôfhinklik fan hokker boarne men leauwe wol). Omrekkene wie $10&nbsp;miljoen út [[1961]] yn [[2021]] $89,6&nbsp;miljoen wurdich. Dêrmei wie ''The Longest Day'' de djoerste [[swart-wyt]]film ea makke oant yn [[1993]] ''[[Schindler's List]]'' útkaam. [[File:Stuart_Whitman_in_The_Longest_Day_(publicity_still).jpg|right|thumb|160px|[[Stuart Whitman]] as [[luitenant]] Sheen yn ''The Longest Day''.]] Zanuck, Williams en de regisseurs makken foar advys gebrûk fan 'e tsjinsten fan ferskate âld-militêren dy't echt oan 'e gefjochten op D-Day dielnommen hiene yn sokke ynfloedrike posysjes dat se yn 'e film portrettearre waarden troch akteurs. Dêrûnder wiene oan 'e Dútske kant de eardere [[generaal]]s [[Günther Blumentritt]] en [[Max Pemsel]], [[majoar]] [[Werner Pluskat]] (de earste Dútser dy't de Alliëarde ynvaazjefloat gewaar waard), [[luitenant-kolonel]] [[Josef Priller]], de opljeppende [[Luftwaffe]]piloat, en [[Lucie Rommel]], de [[widdo]] fan [[fjildmaarskalk]] [[Erwin Rommel]]. Wat de Amerikanen oanbelange, gie it om generaal [[James M. Gavin]], by de Britten wiene it generaal [[Simon Fraser, 15e lord Lovat|lord Lovat]], de [[haadman]] fan [[Clan Fraser fan Lovat]], en majoar [[John Howard (Britsk legerofsier)|John Howard]], dy't lieding joech oan 'e oanfal op 'e [[Pegasusbrêge]] oer de [[rivier]] de [[Orne (rivier)|Orne]], en oan 'e Frânske kant wiene de adviseurs generaal [[Marie-Pierre Kœnig]], dy't op D-Day it befel fierde oer it Frânske kontingint fan 'e lâningstroepen, en [[kaptein (rang)|kaptein]] [[Philippe Kieffer]], de befelfierder by de oanfal op [[Ouistreham]]. ===Casting=== De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[akteur]] [[Charlton Heston]] woe graach de rol spylje fan [[luitenant-kolonel]] [[Benjamin H. Vandervoort]], mar op it lêste momint besleat [[John Wayne]], oan wa't dyselde rol oanbean wie, om dochs noch ta te happen. Dat betsjutte dat Heston efter it net griep. Wayne wie 55 jier doe't ''The Longest Day'' makke waard; dat wie 28 jier âlder as Vandervoort op D-Day en 10 jier âlder as Vandervoort op it stuit fan 'e [[opnamen (film)|opnamen]]. Alle oare akteurs fan namme akseptearren foar har dielname oan ''The Longest Day'' in [[salaris]] fan $25.000, mar Wayne stie derop dat hy $250.000 betelle krije soe. Dat wie nei't it skynt syn [[wraak]] op Darryl F. Zanuck, dy't in jier earder de gek mei him hân hie en him "dy earme John Wayne" neamd hie omreden fan syn swierrichheden mei de [[histoaryske film]] ''[[The Alamo (film út 1960)|The Alamo]]'' ([[1960]]). [[File:John_Wayne_in_The_Longest_Day_trailer.jpg|left|thumb|350px|[[John Wayne]] as [[luitenant-kolonel]] [[Benjamin H. Vandervoort]] yn ''The Longest Day''.]] Wylst de [[opnamen (film)|opnamen]] fan ''The Longest Day'' yn 'e gong wiene, waard yn 'e [[Cinecittà|Cinecittà-studios]] yn [[Rome]] de histoaryske film ''[[Cleopatra (film út 1963)|Cleopatra]]'' filme, dêr't û.o. [[Richard Burton]] en [[Roddy McDowall]] yn spilen. Neffens de [[dokumintêre]] ''Cleopatra: The Film that Changed Hollywood'' ([[2001]]) hiene dy mannen al ferskate wiken neat omhannen hân, dat se skillen Zanuck op en smeekten him praktysk oft se net wat dwaan koene, "wat dan ek", yn ''The Longest Day''. Se fleagen op eigen kosten nei de filmlokaasje en namen elts yn ien dei fergees in [[cameo]] foar de film op. It lytse roltsje yn ''The Longest Day'' fan 'e lettere superstjer [[Sean Connery]] as de Britske soldaat Flanagan docht ek oan as in cameo, mar wie dat eins net. ''The Longest Day'' wie nammentlik de lêste film dêr't Connery oan meiwurke foar't er yn [[1962]] trochbriek mei syn rol as [[geheim agint]] [[James Bond (personaazje)|James Bond]] yn 'e film ''[[Dr. No (film)|Dr. No]]''. Behalven akteurs hiene ek [[muzikant]]en as [[Paul Anka]], [[Tommy Sands (Amerikaanske sjonger)|Tommy Sands]] en [[Fabian (artyst)|Fabian]] rollen yn 'e film. Ferskate akteurs yn 'e film hiene sels yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] tsjinne, ûnder wa [[Henry Fonda]], [[Eddie Albert]], [[Rod Steiger]], [[Kenneth More]], [[Leo Genn]] en [[Richard Todd]]. Dy lêste spile de rol fan [[majoar]] [[John Howard (Britsk legerofsier)|John Howard]], de befelhawwer fan 'e Britske oanfal mei [[ynfantery]] yn [[sweeffleanmasine]]s op 'e [[Pegasusbrêge]] oer de [[rivier]] de [[Orne (rivier)|Orne]]. Todd hie sels as soldaat oan dyselde oanfal meidien en spile no syn kommandant, in man dy't er goed koe. [[File:Plage_de_Zanuck-c.jpg|right|thumb|250px|It strân op it [[Île de Ré]] dêr't (in diel fan) de lânings filme waarden.]] Der waard oppenearre om [[Dwight Eisenhower]], dy't yn 'e oarloch it oerbefel oer de lâningsoperaasjes fan D-Day hân hie, yn ''The Longest Day'' himsels spylje te litten. Eisenhower, dy't op it stuit fan 'e [[opnamen (film)|opnamen]] it [[presidintskip fan 'e Feriene Steaten]] al oerdroegen hie oan [[John F. Kennedy]], joech oan dat er dêr wol earen nei hie. Mar it die bliken dat de [[fisazjist]]en him der net jong genôch útsjen litte koene om genôch te lykjen op hoe't er der yn [[1944]] útsjoen hie, dat úteinlik waard dat idee skrast. De rol fan Eisenhower gie nei [[Henry Grace]], in [[setdecorator]] dy't al sûnt mids [[1930-er jierren]] yn 'e [[filmyndustry]] wurke, en dy't as twa drippen wetter op 'e Eisenhower fan [[1944]] liek. Syn [[stim]]lûd wie lykwols hiel oars, dat syn [[dialooch]] waard yn 'e [[postproduksje]] fan 'e film [[neisyngronisearre]] mei dat fan [[Allen Swift]]. ===Opnamen=== De [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''The Longest Day'' fûnen plak yn 'e simmer fan [[1961]]. Oan 'e film waard in [[dokudrama]]styl jûn mei [[tekst]]en dy't by de earste ferskining fan akteurs yn byld komme om te identifisearjen hokker histoaryske persoan se spylje. Dêr wie ek wol ferlet fan, want oars soe de film net te folgjen wêze. Der waard filme op ferskate echte lokaasjes dêr't op D-Day fochten wie, wêrûnder [[Sainte-Mère-Église]], [[Pointe-du-Hoc]] en de [[Pegasusbrêge]] oer de [[rivier]] de [[Orne (rivier)|Orne]] by [[Bénouville]]. Oare filmlokaasjes wiene it [[Île de Ré]] by [[La Rochelle]] foar de Frânske súdwestkust, it Salecciastrân by [[Saint-Florent (Korsika)|Saint-Florent]] op [[Korsika]], en [[Port-en-Bessin-Huppain]] dat trochgie foar [[Ouistreham]]. [[File:The_Longest_Day_-_House.JPG|left|thumb|250px|Dit hûs komt yn 'e film foar as de wente fan 'e [[boer]] dy't útsinnich rekket fan blydskip dat de befrijing nei-oan is, wylst him de [[artillery]]granaten om 'e earen fleane.]] Darryl F. Zanuck, dy't befreone wie mei generaal [[Lauris Norstad]], de oerbefelhawwer fan 'e [[NATO]] yn [[West-Jeropa]], soarge derfoar dat foar de opnamen fan 'e oarlochssênes 700 echte Amerikaanske [[soldaten]] ynset wurde koene as [[figurant]]en. Dyselden moasten lykwols halje-trawalje werom nei harren posten doe't de [[Berlynkrisis fan 1961]] útbriek, wêrby't de [[Sovjet-Uny]] de [[Berlynske Muorre]] boude tusken [[East-Berlyn|East]]- en [[West-Berlyn]]. Ferskate leden fan it [[Amerikaanske Kongres]] [[krityk|bekritisearren]] neitiid it de striidkrêften foar it útlienen fan manskippen oan in filmproduksje wylst de [[Kâlde Oarloch]] op syn hichtepunt wie. Uteinlik koene foar de opnamen mar 250 soldaten út it [[Amerikaanske Leger]] en 500 út it [[Britske Leger]] brûkt wurde. De [[Amerikaanske Sechsde Float]], dy't stasjonearre is yn 'e [[Middellânske See]] ([[haadkertier]]: [[Napels]]), stipe de produksje fan ''The Longest Day'' en stelde in grut tal [[lâningsboat]]en beskikber foar de neispile lânings op it strân fan Korsika. Dêrby gie it wol om modernere lâningsboaten as dy't yn [[1944]] brûkt wiene. De [[lichte kruser]]s de [[USS Springfield (CL-66)|USS&nbsp;''Springfield'']] en de [[USS Little Rock (CL-92)|USS&nbsp;''Little Rock'']] wiene [[oarlochsskip]]pen út 'e Twadde Wrâldoarloch dy't foar de opnamen fan 'e film brûkt waarden by de besjittings fan 'e Normandyske kust foarôfgeande oan 'e lâningsoperaasjes. Beide wiene tsjin [[1961]] gâns omboud, sadat se der net mar útseagen sa't se der op D-Day útsjoen hiene. De trije [[Supermarine Spitfire]]s dy't brûkt waarden foar de sêne wêryn't in Dútske kolonne út 'e loft wei besketten wurdt troch de [[RAF]], wiene [[restaurearre]] en oan 'e produksje beskikber steld troch de Frânske wapenhanneler en eardere oarlochspiloat [[Pierre Laureys]]. [[File:Heinz_Reincke_in_The_Longest_Day_trailer.jpg|right|thumb|350px|[[Heinz Reincke]] as [[luitenant-kolonel]] [[Josef Priller]] yn ''The Longest Day''.]] Inkele details yn 'e film binne autentyk. Sa liende [[kaptein-op-see]] [[Colin Maud]], de Britske 'strânmaster' op [[Juno Beach]], de echte ''[[shillelagh (kneppel)|shillelagh]]'' dy't er op D-Day by him droegen hie, oan [[Kenneth More]], de akteur dy't him yn 'e film spile. De [[baret]] dy't [[Richard Todd]] yn 'e film draacht by de oanfal op 'e [[Pegasusbrêge]] oer de rivier de [[Orne (rivier)|Orne]], is de echte baret dy't er op D-Day ek by de oanfal op dy brêge droegen hie, allinnich hied er foar de film, wêryn't er de rol fan [[majoar]] [[John Howard (Britsk legerofsier)|John Howard]] spile, de baretspjelde fan syn eigen [[rezjimint]] ferwiksele foar dy fan it [[Lichte Ynfanteryrezjimint fan Oxfordshire en Buckinghamshire]], it rezjimint fan Howard. It opmarsjearjen fan 'e [[Britske 1e Spesjale Tsjinstbrigade]] ûnder [[doedelsek]]muzyk liket in [[anagronisme]] te wêzen dat by wize fan [[humor]]istyske noat yn 'e film stoppe is, mar is eins in autentyk detail. Doedelsekspiler [[Bill Millin]], dy't [[Simon Fraser, 15e lord Lovat|lord Lovat]] nei Frankryk beselskippe, waard yn 'e film spile troch [[Leslie de Laspee]], de offisjele doedelsekspiler fan [[keninginne-mem]] [[Elizabeth Bowes-Lyon]]. ===Distribúsje=== De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''The Longest Day'' waard fersoarge troch [[20th Century Fox]]. De film iepene op [[25&nbsp;septimber]] [[1962]] yn 'e [[Frankryk|Frânske]] [[bioskopen]], en yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] bioskopen op [[4&nbsp;oktober]]. Op ferskate plakken yn 'e Feriene Steaten waarden spesjale fertoanings organisearre wêrfoar't [[feteranen]] fan D-Day útnûge waarden om 'e film te sjen yn it selskip fan mannen dy't yn [[1962]] yn [[militêre tsjinst]] wiene. ''The Longest Day'' waard begjin [[1990-er jierren]] útbrocht as [[VHS]]-[[keapfideo]]. In [[kleurefilm|ynkleure]] ferzje ferskynde yn [[1994]] op VHS, ta gelegenheid fan 'e 50e [[betinking]] fan [[D-Day]]. De oarspronklike [[swart-wyt]]ferzje ferskynde op [[6&nbsp;novimber]] [[2001]] foar it earst op [[dvd]], en yn [[2008]] foar it earst op [[blu-ray]]. [[File:Kinema-Junpo-1962-September-late-3.jpg|left|thumb|240px|In byld fan 'e [[opnamen (film)|opnamen]] fan 'e [[lâningsoperaasje|lânings-operaasje]], mei foaroan [[Robert Mitchum]] as [[brigadegeneraal]] [[Norman Cota]].]] ==Untfangst== Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''The Longest Day'' oer it algemien positive [[resinsje]]s. [[Bosley Crowther]] skreau yn ''[[The New York Times]]'': "It algemiene effekt fan 'e film is dat fan in ûnbidige [[dokumintêre]], fersierd en kleure mei persoanlike details dy't [[spanning (narratology)|spannend]], [[fermaak]]lik, [[iroanysk]], [[drôvens|drôf]] [binne]. […] It is dreech om jin in film foar te stellen […] dy't mear docht of better wurket as dizze, of dy't men jin neakener fiele lit foar de grouwel oer dy't oarloch is." It [[tydskrift]] ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' omskreau ''The Longest Day'' as "in solide en ferbjusterjend oarlochs[[epos]]" en as in "grutskalige semy-[[fiksje|fiksjonalisearre]] dokumintêre oer de hiele [[logistyk]] dêr't ferlet fan is foar dizze bûtengewoane ynvaazje." Yn ''[[The Washington Post]]'' omskreau [[Richard L. Coe]] ''The Longest Day'' as in "tinteljende, eachgripende, fantasyske film" dy't wol "it ûnbidichste oarlochsepos fan it [[wite doek]]" wêze moast. [[Brendan Gill]] fan it blêd ''[[The New Yorker]]'' karakterisearre de film as "in poepetoer fan audio-fisuele neispiling", mar hy bychte yn syn resinsje op dat "myn [[emoasje]]s der frijwol nea yn behelle rekken, en dat ik my úteinlik, frijwat ta myn eigen [[skamte (emoasje)|skamte]], begûn te [[ferfeling|ferfelen]]." Hy heakke dêroan ta: "[[Darryl F. Zanuck|Zanuck]] makke it nammenste dreger foar my om dizze nepdokumintêre serieus te nimmen troch [de film] fol te tropjen mei ûntelbere [[akteur]]s fan namme, fan wa't de measten sa'n flechtige ferskining hawwe dat it [[publyk]] ûnwillekeurich bestrûpt rekket yn 'e ôflieding fan [in spultsje fan] identifikaasje." Neffens ''[[The Monthly Film Bulletin]]'' wie ''The Longest Day'' "midtwa spjalten troch kompromis. Op 'e bêste mominten is wat fan 'e film beklibbet in gefoel foar de ûnbidige en soarchfâldige organisaasje dêr't foar D-Day ferlet fan wie, it suver ferlamjende gewicht fan it lawaai, it ienfâldige feit dat in protte minsken deagiene, en it gefoel fan 'e persoanlike betizing en ûntsteltenis fan soldaten dy't lykme-allinne oer it [[plattelân]] doarmen […]. Mar de film is dochs yn it foarste plak in spektakel, en hat sadwaande stjerren&nbsp;– in grutte smacht fan dyselden, faak mei mar ien regel [[dialooch]] om út te sprekken en ornaris sûnder in wiere rol om te spyljen." [[File:Plage_de_Zanuck-a.jpg|right|thumb|250px|It [[strân]] op it [[Île de Ré]] dêr't de lânings filme waarden, stiet no nei [[filmprodusint]] [[Darryl F. Zanuck]] bekend as it ''Plage de Zanuck'', it "Zanuckstrân".]] Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''The Longest Day'' in heech goedkarringspersintaazje fan 87%, basearre op 23 ûnderskate resinsjes. Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''The Longest Day'' in goedkarringspersintaazje fan 75%, basearre op 7 resinsjes. ==Resultaat== ===Opbringst=== ''The Longest Day'' brocht yn 'e [[bioskopen]] wrâldwiid yn [[1962]] [[$]]30,5&nbsp;miljoen op. Ofset tsjin it [[budget]] fan $7,8–10&nbsp;miljoen betsjut dat in [[winst (ûndernimming)|winst]] fan $20,5–22,7&nbsp;miljoen, hoewol't dêr de [[marketing]]kosten noch wol ôf moatte. Sokke bedraggen binne foar de grutte Amerikaanske [[filmstudio's]] tsjintwurdich <small>(2026)</small> mar in skyntsje, mar yn [[1962]] wiene it kaptalen. It wie it súkses dêr't [[20th Century Fox]] ferlet fan hie nei it grutte [[ferlies (ûndernimming)|ferlies]] dat de studio oprûn oan it mislearre megaprojekt ''[[Cleopatra (film út 1963)|Cleopatra]]'' ([[1963]]). By lettere rereleases oan 'e ein fan 'e [[1960-er jierren]] waard nochris $19,6&nbsp;miljoen oan ''The Longest Day'' fertsjinne, sadat de úteinlike opbringst fan 'e film útkaam op $50,1&nbsp;miljoen. ===Prizen=== By de [[Oscar]]s waard ''The Longest Day'' yn [[1963]] nominearre foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 5 [[kategory]]en, wêrûnder [[Oscar foar Bêste Film|bêste film]], bêste [[filmmontaazje]] en bêste [[artdirection]] ([[swart-wyt]]). De film wûn 2 Oscars, foar bêste [[kamerarezjy]] (swart-wyt) en bêste [[special effects]]. By de [[Golden Globe]]s waard de film datselde jiers nominearre yn 2 kategoryen, wêrûnder [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste film (drama)]]. ''The Longest Day'' wûn de Golden Globe foar bêste kamerarezjy (swart-wyt). De film wûn ek de [[David di Donatello]], de wichtichste [[Itaalje|Italjaanske]] filmpriis, yn 'e kategory bêste bûtenlânske film. [[Ken Annakin]], [[Andrew Marton]] en [[Bernhard Wicki]] waarden nominearre foar in dielde [[Directors Guild of America Award]] foar bêste [[rezjy]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt0056197/ Ynformaasje oer ''The Longest Day'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/The_Longest_Day_(film) ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|The Longest Day (film)}} }} {{DISPLAYTITLE:''The Longest Day'' (film)}} {{DEFAULTSORT:Longest Day (film), The}} [[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]] [[Kategory:Amerikaanske oarlochsfilm]] [[Kategory:Histoaryske oarlochsfilm]] [[Kategory:Amerikaanske swart-wytfilm]] [[Kategory:Mozaykfilm]] [[Kategory:Ingelsktalige film]] [[Kategory:Frânsktalige film]] [[Kategory:Dútsktalige film]] [[Kategory:Film fan 20th Century Studios]] [[Kategory:Film fan Ken Annakin]] [[Kategory:Film fan Andrew Marton]] [[Kategory:Film fan Bernhard Wicki]] [[Kategory:Film út 1962]] [[Kategory:Film oer de Twadde Wrâldkriich yn Jeropa en Afrika]] [[Kategory:Film oer it Amerikaanske Leger]] [[Kategory:Film oer it Britske Leger]] [[Kategory:Film oer it Frânske Leger]] [[Kategory:Film oer de Wehrmacht]] [[Kategory:Film oer it Frânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Werjefte fan Dwight D. Eisenhower yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Bernard Montgomery yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Werjefte fan Erwin Rommel yn keunst en kultuer]] [[Kategory:Film basearre op in non-fiksjewurk]] [[Kategory:Film basearre op wiere foarfallen]] [[Kategory:D-Day]] srut9ycigdvp7sj8vw1ybrmib1axol7 14 191711 1229640 2026-05-08T22:38:51Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229640 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film nei regisseur|Annakin, Ken]] efhpkxy6tmtykes4dyznv1jezyzhwkw 14 191712 1229641 2026-05-08T22:39:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229641 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film nei regisseur|Marton, Andrew]] 5m7ral8uy09qqhezu34sfqt8ndzwnt4 14 191713 1229642 2026-05-08T22:39:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229642 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film nei regisseur|Wicki, Bernhard]] 02zvbn3qe4hvsjzuoux2wiur95ftlle 14 191714 1229643 2026-05-08T22:41:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229643 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Film oer it ferset yn de Twadde Wrâldkriich|Fransk]] [[Kategory:Frânsk ferset yn de Twadde Wrâldkriich]] 8o5c6mv5yc8h4bd93se1j06npf8s2b8 14 191715 1229644 2026-05-08T22:41:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229644 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Ferset yn de Twadde Wrâldkriich nei lân|Frankryk]] [[Kategory:Frankryk yn de Twadde Wrâldkriich]] l0u9fb0l66tnoa7w8st6rutek4mxbbk 14 191716 1229649 2026-05-08T22:45:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229649 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Werjefte fan in bekend persoan yn keunst en kultuer|Rommel, Erwin]] [[Kategory:Erwin Rommel]] 033t2ga9hy5ytxkr84x9mrwctgj2j42 14 191717 1229651 2026-05-08T22:47:58Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229651 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Rommel, Erwin}} [[Kategory:Dútsk militêr yn de Earste Wrâldkriich]] [[Kategory:Dútsk militêr yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Dútsk maarskalk]] [[Kategory:Militêr strateech]] [[Kategory:Dútsk publisist]] [[Kategory:Dútsk kriichskundige]] [[Kategory:Dútsk deiboekskriuwer]] [[Kategory:Dútsk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]] [[Kategory:Persoan berne yn 1891]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1944]] p0aqhe0v10cd7oxkitmu4cbytvo6ply 0 191718 1229653 2026-05-08T22:50:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[D-Day]] omneamd ta [[D-Day (militêre term)]]: dat sil allegearre wol, mar as je D-Day sizze, bedoele je ornaris de lânings yn Normanje 1229653 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[D-Day (militêre term)]] 64lpsvfbamr86igz7159jqazfa8lojf 1229654 1229653 2026-05-08T22:55:36Z Ieneach fan 'e Esk 13292 minus kategoryen foar D-Day 6 juny 1944 1229654 wikitext text/x-wiki Mei '''D-Day''' wurdt ornaris ferwiist nei de massale [[lâningsoperaasje]] dy't de [[Alliëarden|Westlike Alliëarden]] yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] op [[6 juny]] [[1944]] útfierden op 'e kust fan [[Normanje]], yn noardwestlik [[Frankryk]]. De offisjele namme foar dat barren wie '''Operaasje Overlord'''. "[[D-Day (militêre term)|D-Day]]" is eins in algemiene militêre term foar de dei fan it begjin fan in [[militêre operaasje]]. {{Stobbe-skiednis}} [[Kategory:Militêre term]] 4v8zz2db8rrjoisla15j3j7qidgctl1 1229657 1229654 2026-05-08T22:57:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 stobbe 1229657 wikitext text/x-wiki Mei '''D-Day''' wurdt ornaris ferwiist nei de massale [[lâningsoperaasje]] dy't de [[Alliëarden|Westlike Alliëarden]] yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] op [[6 juny]] [[1944]] útfierden op 'e kust fan [[Normanje]], yn noardwestlik [[Frankryk]]. De offisjele namme foar dat barren wie '''Operaasje Overlord'''. "[[D-Day (militêre term)|D-Day]]" is eins in algemiene militêre term foar de dei fan it begjin fan in [[militêre operaasje]]. {{Stobbe-skiednis}} == Keppeling om utens == *[http://www.Omaha-Beach.Org D-Day 6.6.1944] [[Kategory:D-Day| ]] [[Kategory:Militêr treffen yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Militêr treffen yn 1944]] [[Kategory:Militêr treffen fan Dútslân]] [[Kategory:Militêr treffen fan de Feriene Steaten]] [[Kategory:Militêr treffen fan it Feriene Keninkryk]] [[Kategory:Militêr treffen fan Kanada]] [[Kategory:Militêr treffen fan Frankryk]] [[Kategory:Militêr treffen fan Austraalje]] [[Kategory:Militêr treffen fan Belgje]] [[Kategory:Militêr treffen fan Denemark]] [[Kategory:Militêr treffen fan Grikelân]] [[Kategory:Militêr treffen fan Nederlân]] [[Kategory:Militêr treffen fan Nij-Seelân]] [[Kategory:Militêr treffen fan Noarwegen]] [[Kategory:Militêr treffen fan Poalen]] [[Kategory:Militêr treffen fan Tsjechoslowakije]] [[Kategory:Amfibyske operaasje]] [[Kategory:Frankryk yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Dútslân yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Feriene Keninkryk yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Feriene Steaten yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Kanada yn de Twadde Wrâldkriich]] 2p6lv5bpoacpoxgstoiglt3oyklxewe 1229658 1229657 2026-05-08T22:59:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppeling om utens */ 1229658 wikitext text/x-wiki Mei '''D-Day''' wurdt ornaris ferwiist nei de massale [[lâningsoperaasje]] dy't de [[Alliëarden|Westlike Alliëarden]] yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] op [[6 juny]] [[1944]] útfierden op 'e kust fan [[Normanje]], yn noardwestlik [[Frankryk]]. De offisjele namme foar dat barren wie '''Operaasje Overlord'''. "[[D-Day (militêre term)|D-Day]]" is eins in algemiene militêre term foar de dei fan it begjin fan in [[militêre operaasje]]. {{Stobbe-skiednis}} == Keppeling om utens == *[http://www.Omaha-Beach.Org D-Day 6.6.1944] ==Sjoch ek== *''[[The Longest Day (film)|The Longest Day]]'' *''[[Saving Private Ryan]]'' [[Kategory:D-Day| ]] [[Kategory:Militêr treffen yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Militêr treffen yn 1944]] [[Kategory:Militêr treffen fan Dútslân]] [[Kategory:Militêr treffen fan de Feriene Steaten]] [[Kategory:Militêr treffen fan it Feriene Keninkryk]] [[Kategory:Militêr treffen fan Kanada]] [[Kategory:Militêr treffen fan Frankryk]] [[Kategory:Militêr treffen fan Austraalje]] [[Kategory:Militêr treffen fan Belgje]] [[Kategory:Militêr treffen fan Denemark]] [[Kategory:Militêr treffen fan Grikelân]] [[Kategory:Militêr treffen fan Nederlân]] [[Kategory:Militêr treffen fan Nij-Seelân]] [[Kategory:Militêr treffen fan Noarwegen]] [[Kategory:Militêr treffen fan Poalen]] [[Kategory:Militêr treffen fan Tsjechoslowakije]] [[Kategory:Amfibyske operaasje]] [[Kategory:Frankryk yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Dútslân yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Feriene Keninkryk yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Feriene Steaten yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Kanada yn de Twadde Wrâldkriich]] qsx14ymspqd9vqf3bm9yha0vp6vptfj 1229668 1229658 2026-05-08T23:16:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 korr 1229668 wikitext text/x-wiki Mei '''D-Day''' wurdt ornaris ferwiist nei de massale [[lâningsoperaasje]] dy't de [[Alliëarden|Westlike Alliëarden]] yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] op [[6 juny]] [[1944]] útfierden op 'e kust fan [[Normanje]], yn noardwestlik [[Frankryk]]. De offisjele namme foar dat barren wie '''Operaasje Neptune''' (en net Operaasje Overlord, sa't faak tocht wurdt; dat wie de koadenamme foar de hiele [[Slach om Normanje]]). "[[D-Day (militêre term)|D-Day]]" is eins in algemiene militêre term foar de dei fan it begjin fan in [[militêre operaasje]]. {{Stobbe-skiednis}} == Keppeling om utens == *[http://www.Omaha-Beach.Org D-Day 6.6.1944] ==Sjoch ek== *''[[The Longest Day (film)|The Longest Day]]'' *''[[Saving Private Ryan]]'' [[Kategory:D-Day| ]] [[Kategory:Militêr treffen yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Militêr treffen yn 1944]] [[Kategory:Militêr treffen fan Dútslân]] [[Kategory:Militêr treffen fan de Feriene Steaten]] [[Kategory:Militêr treffen fan it Feriene Keninkryk]] [[Kategory:Militêr treffen fan Kanada]] [[Kategory:Militêr treffen fan Frankryk]] [[Kategory:Militêr treffen fan Austraalje]] [[Kategory:Militêr treffen fan Belgje]] [[Kategory:Militêr treffen fan Denemark]] [[Kategory:Militêr treffen fan Grikelân]] [[Kategory:Militêr treffen fan Nederlân]] [[Kategory:Militêr treffen fan Nij-Seelân]] [[Kategory:Militêr treffen fan Noarwegen]] [[Kategory:Militêr treffen fan Poalen]] [[Kategory:Militêr treffen fan Tsjechoslowakije]] [[Kategory:Amfibyske operaasje]] [[Kategory:Frankryk yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Dútslân yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Feriene Keninkryk yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Feriene Steaten yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Kanada yn de Twadde Wrâldkriich]] pmnamur4i6s4dzfhos9wtunj0nk71er 14 191719 1229656 2026-05-08T22:57:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1229656 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Militere term}} [[Kategory:Oarlochfiering]] [[Kategory:Kriichskunde]] bt2bya0dmfvuj9dpqz0ohjf0jxwkqh0 1229667 1229656 2026-05-08T23:02:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1229667 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Militere term}} [[Kategory:Oarlochfiering]] [[Kategory:Kriichskunde]] [[Kategory:Striidkrêften]] 03gtr17hi25ut5v8oz4tcjk4dxzbks9 14 191720 1229672 2026-05-09T05:42:58Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "[[Kategory:1257]] [[Kategory:Plak stifte yn de 13e iuw|1257]]" 1229672 wikitext text/x-wiki [[Kategory:1257]] [[Kategory:Plak stifte yn de 13e iuw|1257]] 4qcn2mf4aif7k0zhx7bez9coi3rzyco