Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 571 1229765 1189983 2026-05-09T22:28:20Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Ferstoarn */ + 1229765 wikitext text/x-wiki {{DeisideBoppe}} {{Kalinder}}{{Kalinderdei}} == Foarfallen == * [[1241]] - Yn 'e [[Slach by Chmielnik]] rinne de [[Mongoalen]] de [[Poalen|Poalske]] troepen út 'e [[gewest]]en [[Sandomierz]] en [[Krakau]] ûnder de foet. De [[stêd]] [[Krakau]], wêrfan't de ynwenners op 'e tiid evakuëarre binne, wurdt neitiid troch de Mongoalen ferwoastge. * [[1438]] - [[Albrecht II fan Eastenryk]] wurdt [[keizer]] fan it [[Hillige Roomske Ryk]]. * [[1891]] - It earste [[tillefoan]]petear tusken [[Parys]] en [[Londen]] fynt plak, fia in tillefoankabel ûnder [[it Kanaal]] troch. * [[1945]] - 1.250 [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[bommesmiter]]s bombardearje [[Berlyn]]. * [[1965]] - [[Kosmonaut]] [[Aleksej Leonov]] makket de earste [[romtewanneling]]. * [[1989]] - Yn 'e [[Piramide fan Cheops]] yn [[Egypte]] wurdt in [[mummy]] fan 4400 jier âld fûn. * [[1990]] - Yn [[East-Dútslân]] wurde foar it earst sûnt [[1932]] [[demokrasy|demokratyske]] [[ferkiezings]] holden. * [[1992]] - [[Finlân]] freget om ta de [[Jeropeeske Mienskip]] talitten te wurden. == Berne == * [[1820]] - [[Age Buma]], Frysk politikus († [[1893]]) * [[1846]] - [[Skoppende Bear]] (''Kicking Bear''), opperhaad fan 'e [[Lakota (folk)|Lakota]] († [[1904]]) * [[1858]] - [[Rudolf Diesel]], Dútsk útfiner († [[1913]]) * [[1869]] - [[Neville Chamberlain]], premier fan it [[Feriene Keninkryk]] († [[1940]]) * [[1915]] - [[Harold Crowchild]], Kanadeesk rodeocowboy en soldaat († [[2013]]) * [[1916]] - [[Arie van Vliet]], Nederlânsk baanhurdfytser († [[2001]]) * [[1919]] - [[Laila Schou Nilsen]], Noarsk sportfrou († [[2018]]) * [[1922]] - [[Seymour Martin Lipset]], Amerikaansk politike sosjolooch († [[2006]]) * [[1929]] - [[Christa Wolf]], Dútsk skriuwster († [[2011]]) * [[1931]] - [[Albert Rinia]], Frysk keatser († [[2005]]) * [[1942]] - [[Conrad Schumann]], Eastdútsk oerrinner († [[1998]]) * [[1959]] - [[Irene Cara]], Amerikaansk aktrise en sjongeres († [[2022]]) * [[1964]] - [[Bonnie Blair]], Amerikaansk reedrydster * 1964 - [[Seymore Butts]], Amerikaansk pornoakteur en -produsint en realitypersoanlikheid * [[1966]] - [[Eelkje Tuma]], Frysk skriuwster * [[1989]] - [[Lily Collins]], Amerikaansk aktrise == Ferstoarn == * [[1584]] - grutfoarst [[Ivan de Ferskriklike|Ivan de Ferskriklike fan Moskoovje]] (* [[1530]]) * [[1882]] - [[Morgan Earp]], Amerikaansk plysjeman (* [[1851]]) * [[1889]] - [[Jan Goeverneur]], Nederlânsk letterkundige, dichter, skriuwer en oersetter (* [[1809]]) * [[1893]] - [[Gerard Adriaan Heineken]], Nederlânsk ûndernimmer (* [[1841]]) * [[1928]] - [[Paul van Ostaijen]], Flaamsk dichter en skriuwer (* [[1896]]) * [[1978]] - [[Willy Falck Hansen]], Deensk baanhurdfytser (* [[1906]]) * [[1983]] - [[Henk van der Velde]], Frysk sporter (* [[1950]]) * [[1985]] - [[Abe Brouwer]], Frysk skriuwer (* [[1901]]) * [[2018]] - [[Doede Bleeker]], Frysk sjonger, dichter en skriuwer (* [[1952]]) {{DeisideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|{{Kalinder/KalStrKonv}}}} }} [[Kategory:Datum]] [[Kategory:Maart|18]] 4zlqofjg8vtm2i5y4u3jokvy1ny5myi 0 608 1229763 1212142 2026-05-09T22:27:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Berne */ + 1229763 wikitext text/x-wiki {{DeisideBoppe}} {{Kalinder}}{{Kalinderdei}} == Foarfallen == * [[1747]] - Ynname fan [[Sluis (stêd)|Sluis]] troch Franske troepen. * [[1961]] - Yn it ramt fan it [[Deltaplan]] wurdt it [[Veerse Gat]] tichte. * [[1967]] - It [[Mûnein#Flaaksfabryk|flaaksfabryk fan Mûnein]] slút de doarren. * [[1970]] - Yntroduksje [[IBM]] [[kompjûter]]. * [[1990]] - [[Hubble romteteleskoop]] wurdt lansearre troch de [[Space Shuttle Discovery]]. == Berne == * [[1533]] - [[Willem fan Oranje]] (Willem de Swijer), steedhâlder fan [[Hollân]], [[Seelân]] en [[Fryslân]] († [[1584]]) * [[1815]] - [[Anthony Trollope]], Ingelsk skriuwer († [[1882]]) * [[1819]] - [[Klaus Groth]], Dútsk dichter en skriuwer († [[1899]]) * [[1823]] - [[Sebastián Lerdo de Tejada]], presidint fan [[Meksiko]] († [[1893]]) * [[1828]] - [[Christoffel Bisschop]], Nederlânsk keunstskilder († [[1904]]) * [[1851]] - [[Morgan Earp]], Amerikaansk plysjeman († [[1882]]) * [[1856]] - [[Philippe Pétain]], Frânsk maarskalk en presidint fan [[Vichy-Frankryk]] († [[1951]]) * [[1892]] - [[Rudolf Muuß]], Noardfrysk predikant, bestjoerder en politikus († [[1972]]) * [[1903]] - [[Klaas Wiebrens Kooistra]], Frysk keatser († [[1955]]) * [[1906]] - [[Johan Bleeker]], Frysk fersetsstrider († [[1997]]) * [[1917]] - [[Pieter d'Hont]], Nederlânsk byldhouwer († [[1997]]) * 1917 - [[Klaas Jacob van Douwen]], Frysk politikus († [[2004]]) * [[1918]] - [[Herma M. van den Berg]], Nederlânsk keunsthistoarikus († [[2005]]) * [[1930]] - [[Leen Droppert]], Nederlânsk byldzjend keunstner († [[2022]]) * [[1932]] - [[Coen Flink]], Nederlânsk akteur († [[2000]]) * [[1940]] - [[Sue Grafton]], Amerikaansk skriuwster * [[1957]] - [[Jehannes Ytsma]], Frysk taalsosjolooch († [[2005]]) * [[1966]] - [[Femke Wolthuis]], Nederlânsk nijslêzer * [[1975]] - [[Sebastian Bieniek]], Dútsk keunstner († [[2022]]) * [[1987]] - [[Alexa Nicole]], Amerikaansk pornoaktrise * [[1992]] - [[Yuki Kobayashi]], Japansk fuotballer == Ferstoarn == * [[709]] - [[Wilfryd|Wilfryd fan York]], Angelsaksysk sindeling, biskop en hillige (* [[634]]) * [[1656]] - [[Thomas Fincke]], Deensk wiskundige en natuerkundige (* [[1561]]) * [[1731]] - [[Daniel Defoe]], Ingelsk skriuwer (* [[1660]]) * [[1907]] - [[Idzerd Frans van Humalda van Eysinga]], Frysk politikus (* [[1843]]) * [[1914]] - [[Loe de Jong]], Nederlânsk skiedkundige († [[2005]]) * [[1923]] - gruthartoch [[Willem Ernst fan Saksen-Weimar-Eisenach]] (* [[1876]]) * [[1942]] - [[L.M. Montgomery]], Kanadeesk skriuwster (* [[1874]]) * [[1961]] - [[Piet van der Hem]], Frysk keunstskilder, tekener en boekbânûntwerper (* [[1885]]) * [[1964]] - [[Lútzen Dijkstra]], Frysk hurdrider (* [[1909]]) * [[1966]] - [[Hans Christian Branner]], Deensk skriuwer (* [[1903]]) * [[1974]] - [[Bud Abbott]], Amerikaansk akteur en komyk (* [[1895]]) * [[1982]] - [[Ville Ritola]], Finsk lange-ôfstânsdraver (* [[1896]]) * [[1996]] - [[Giliante D'Este]], Italjaansk roeier (* [[1910]]) * [[2004]] - [[Gertruud Geertje Faber-Hornstra]], Frysk bestjoerder (* [[1911]]) * [[2010]] - [[Mathilde Stuiveling-Van Vierssen Trip]], Nederlânske jonkfrou en skriuwster (* [[1907]]) {{DeisideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|24 April}} }} [[Kategory:Datum]] [[Kategory:April|24]] i2yda64owvfs9onmwpzx20xgrwowvqn 0 1771 1229764 1211640 2026-05-09T22:28:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Ferstoarn */ + 1229764 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == ;juny * [[6 juny|6]] - Troch in [[orkaan|sykloan]] yn [[Arabyske See]] streamt de haven fan [[Mumbai (stêd)|Bombai]] oer, mei 100.000 deaden as gefolch. ;augustus * [[3 augustus|3]] - [[Wiebren Tjeerds Kooistra]], [[Meindert Tjeerds Kooistra]] en [[Rein van de Witte]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1882|31ste]] [[PC]]. * [[8 augustus|8]] - De [[Nederlânske Tramwei Maatskippij]] (NTM) iepenet de line [[Snits (stêd)|Snits]]-[[Boalsert (stêd)|Boalsert]]. ;Datum ûnbekend * - De [[Amelânske Daam]] wurdt oerjûn. == Berne == ;jannewaris * [[6 jannewaris|6]] - [[Fan Noli]], Albaneesk politikus, geastlike, skriuwer en oersetter († [[1965]]) * [[18 jannewaris|18]] - [[A.A. Milne]], Ingelsk berneboekeskriuwer († [[1956]]) * [[30 jannewaris|30]] - [[Franklin D. Roosevelt]], presidint fan 'e [[Feriene Steaten]] († [[1945]]) ;febrewaris * [[2 febrewaris|2]] - [[James Joyce]], Iersk skriuwer († [[1941]]) * [[3 febrewaris|3]] - [[Trijntje Jansma-Boskma]], Aldste persoan fan Nederlân († [[1991]]) ;maart * [[4 maart|4]] - [[Tjerk Bottema]], Frysk keunstskilder en grafikus († [[1940]]) * [[27 maart|27]] - [[Janke Spanninga-Posthuma]], Frysk skriuwster en modiste († [[1966]]) ;april * [[21 april|21]] - [[Pieter Hovinga]], Frysk keatser († [[1942]]) * [[29 april|29]] - [[Nine van der Schaaf]], Frysk dichteresse en skriuwster († [[1973]]) ;maaie * [[7 maaie|7]] - [[Willem Elsschot]], Flaamsk skriuwer († [[1960]]) * [[10 maaie|10]] - [[Donatien Bouché]], Frânsk siler († [[1965]]) * [[23 maaie|23]] - [[Reinder Brolsma]], Frysk skriuwer en sjoernalist († [[1953]]) ;septimber * [[7 septimber|7]] - [[Johanna Zandstra-Giezen]], Aldste persoan fan Nederlân († [[1993]]) ;oktober * [[21 oktober|21]] - [[Ane Nauta]], Frysk arsjitekt († ([[1946]]) ;novimber * [[11 novimber|11]] - kening [[Gustaaf VI Adolf fan Sweden]] († [[1973]]) * [[29 novimber|29]] - [[Henri Fabre]], Frânsk yngenieur en loftfeartpionier († [[1984]]) == Ferstoarn == * [[18 maart]] - [[Morgan Earp]], Amerikaansk plysjeman (* [[1851]]) * [[24 maart]] - [[Henry Wadsworth Longfellow]], Amerikaansk dichter (* [[1807]]) * [[27 maart]] - [[Thomas French (militêr)|Thomas French]], Amerikaansk militêr (* [[1843]]) * [[3 april]] - [[Jesse James]], Amerikaansk bandyt (* [[1847]]) * [[19 april]] - [[Charles Darwin]], Ingelsk natoerûndersiker en grûnlizzer fan de [[evolúsjeteory]] (* [[1809]]) * [[27 april]] - [[Ralph Waldo Emerson]], Amerikaansk filosoof en skriuwer (* [[1803]]) * [[2 july]] - [[Giuseppe Garibaldi]], Italjaansk nasjonalist en militêr (* [[1807]]) * [[27 desimber]] - [[Giovanni Losi]], Italjaansk preester en misjonaris yn Sûdan (* [[1838]]) {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1882| ]] [[Kategory:19e iuw]] ki00gidsyd24j34cuu6ip48p59imkfj 0 1850 1229762 1105078 2026-05-09T22:27:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Berne */ + 1229762 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == * [[1 maaie]] - Earste wrâldtentoanstelling wurdt iepene yn [[Londen]]. * [[29 juny]] - Troch de ynfiering fan 'e [[Gemeentewet]] fan [[Thorbecke]] yn [[Nederlân]] wurde yn [[Fryslân]] alle [[gritenij]]en omfoarme ta [[gemeente (bestjoer)|gemeenten]]. * [[23 july]] - It [[Ferdrach fan Traverse des Sioux]] wurdt sletten tusken de [[Feriene Steaten]] en de [[Sisseton]]- en [[Wahpeton]]-stammen fan 'e [[Eastlike Dakota (folk)|Eastlike&nbsp;Dakota]]-[[Yndianen]]. Hjirby krije de Feriene Steaten it grutste part fan súdlik [[Minnesota]] yn 'e hannen. * [[5 augustus]] - It [[Ferdrach fan Mendota]] wurdt sletten tusken de [[Feriene Steaten]] en de [[Mdewakanton]]- en [[Wahpekûte]]-stammen fan 'e [[Eastlike Dakota (folk)|Eastlike&nbsp;Dakota]]-[[Yndianen]]. Hjirby krije de Feriene Steaten grutte dielen fan súdlik [[Minnesota]] yn 'e hannen. * [[17 septimber]] - It earste [[Ferdrach fan Fort Laramie (1851)|Ferdrach fan Fort Laramie]] wurdt sletten tusken it [[regear]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en in stikmannich [[Yndianen|Yndiaanske]] [[folk]]en fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]]. * [[2 desimber]] - Ein fan de twadde Frânske Republyk; presidint Lodewyk Napoleon wurdt Keizer [[Napoleon III]] fan it twadde Frânske Ryk. * ''sûnder datum'' - Oprjochting fan de [[Ynternasjonale Oarder fan Goede Timpeliers]]. * ''sûnder datum'' - Ynfiering fan de [[Nederlânske gemeente|gemeentewet]] fan [[Johan Rudolph Thorbecke|Thorbecke]]; hjirtroch wurde de Fryske [[gritenij]]en en [[stêd]]en omfoarme ta [[gemeente (bestjoer)|gemeenten]]. == Berne == ;jannewaris * [[8 jannewaris|8]] - [[Gérard Leman]], Waalsk militêr († [[1920]]) * [[10 jannewaris|10]] - [[Jacobus Kapteyn]], Nederlânsk astronoom († [[1922]]) ;febrewaris * [[3 febrewaris|3]] - [[J.B. van Heutsz]], Nederlânsk militêr en koloniaal bestjoerder († [[1924]]) ;maart * [[7 maart|7]] - [[Paciano Rizal]], Filipynsk revolúsjonêr († [[1930]]) * [[19 maart|19]] - [[Pierre Ruffey]], Frânsk militêr († [[1928]]) ;april * [[24 april|24]] - [[Morgan Earp]], Amerikaansk plysjeman († [[1882]]) * [[27 april|27]] - [[Johann Vaillant]] - Dútsk ûndernimmer († [[1920]]) ;maaie * [[6 maaie|6]] - [[Aristide Bruant]], Frânsk sjonger en skriuwer († [[1925]]) * [[17 maaie|17]] - [[Victor Bendix]], Deensk komponist, dirigint en pianist († [[1926]]) * [[20 maaie|20]] - [[Emile Berliner]], Dútsk-Amerikaansk elektrotechnikus en útfiner († [[1929]]) * [[29 maaie|29]] - [[Maria Anna Sofia Elizabeth fan Saksen-Weimar-Eisenach]], Dútsk ealfrouwe († [[1859]]) ;juny * [[19 juny|19]] - [[Silvanus Thompson]], Ingelsk natuerkundige en publisist († [[1916]]) ;july * [[5 july|5]] - [[Annibale Maria di Francia]], Italjaansk preester, oarderstifter en hillige († [[1927]]) * [[8 july|8]] - [[Arthur John Evans]], Ingelsk argeolooch († [[1941]]) * [[19 july|19]] - [[Hendrik Jut]], Nederlânsk moardner († [[1878]]) * [[20 july|20]] - [[Arnold Pick]], Dútsk neurolooch en psychiater († [[1924]]) ;augustus * [[14 augustus|14]] - [[Doc Holliday]], Amerikaansk gokker en revolverman († [[1887]]) * [[20 augustus|20]] - [[Abraham Berge]], Noarsk politikus († [[1936]]) * [[24 augustus|24]] - [[Luther Hare]], Amerikaansk militêr († [[1929]]) * [[27 augustus|27]] - [[Edgardo Mortara]], Italjaansk Joad († [[1940]]) ;septimber * [[3 septimber|3]] - aartshartoginne [[Olga Konstantinova fan Ruslân]] († [[1926]]) * [[19 septimber|19]] - [[William Hesketh Lever]], Ingelsk ûndernimmer en filantroop († [[1925]]) ;oktober * [[31 oktober|31]] - [[Louise fan Sweden (1851-1926)|Louise fan Sweden]], keninginne-gemalinne fan [[Denemark]] († [[1926]]) ;novimber * [[20 novimber|20]] - [[Margareta fan Savoaye (1851-1926)|Margareta fan Savoaye]], keninginne-gemalinne fan [[Itaalje]] († [[1926]]) ;desimber * [[16 desimber|16]] - [[Theo de Meester]], Nederlânsk amtner, bestjoerder en politikus († [[1919]]) ;''datum ûnbekend'' *[[Giet-Foarút]] (''Goes-Ahead''), [[Krieën (folk)|Kriesk]] ferkenner yn 'e tsjinst fan it Amerikaanske Leger († [[1919]]) *[[Maitydsgers]] (''Spring Grass''), minneresse fan [[George Armstrong Custer]] († [[1922]]) *[[Hugo von Tschudi]], Eastenryksk-Switsersk keunsthistoarikus, museumdirekteur en konservator († [[1911]]) *[[Tsjeppe Noas]] (''Pretty Nose''), froulik opperhaad fan 'e [[Noardlike Arapaho (folk)|Noardlike Arapaho]] († nei [[1952]]) *[[Wite Swan (ferkenner)|Wite Swan]] (''White Swan''), [[Krieën (folk)|Kriesk]] ferkenner yn 'e tsjinst fan it Amerikaanske Leger († [[1904]]) == Ferstoarn == * [[27 jannewaris]] - [[John James Audubon]], Amerikaansk ornitolooch en keunstskilder (* [[1785]]) * [[1 febrewaris]] - [[Mary Shelley]], Ingelsk skriuwster (* [[1797]]) * [[31 maart]] - [[Radersma (oargelbouwers)|Pieter Jans Radersma]], Frysk oargelbouwer (* [[1803]]) * [[23 maaie]] - [[Lucas Pieters Roodbaard]], Nederlânsk túnarsjitekt (* [[1782]]) * [[14 septimber]] - [[James Fenimore Cooper]], Amerikaansk skriuwer (* [[1789]]) == Literatuer == ;romans * [[Jules Verne]], ''Un Drame au Mexique'' == Muzyk == * [[Giuseppe Verdi]], ''Rigoletto'' (opera) {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1851| ]] [[Kategory:19e iuw]] hy8znaagyng3zerx8pzh5448hksor3d 0 5146 1229707 1222903 2026-05-09T15:52:16Z Hurkonides 5270 1229707 wikitext text/x-wiki '''Eeltsje Hettinga''' ([[Burchwert]], [[9 febrewaris]] [[1955]]) is in Fryske [[skriuwer]] en [[dichter]]. Hy publisearre de poezijbondels: 'Akten fan Winter', 'Dwingehof' en 'Yn 'e fal fan jûn'. De lêste skreau er tegearre mei [[Eric Hoekstra]] ûnder it pseudonym ''Hu Thung-song''. Foar 'Akten fan winter' krige Hettinga yn [[1999]] de [[Fedde Schurerpriis]]. Hettinga wie ek de driuwende krêft efter it Frysk-literêre ynternettydskrift [[Kistwurk]]. Eeltsje Hettinga wie de earste Dichter fan Fryslân (2017-2019). Foar de gedichten dy't er yn dy jierren skreau, waard him de [[Gysbert Japicxpriis]] 2021 takend. == Eftergrûn == Hoewol't Eeltsje Hettinga nei de Pedagogyske Akademy yn Ljouwert gie en boppedat in oplieding ta learaar Nederlânsk folge, keas er foar de sjoernalistyk. Yn it earstoan wie er redakteur fan it wykblêd [[De Nije]], mar yn [[1983]] waard er selsstannich sjoernalist, en siet dêrom fiif jier yn de [[Feriene Steaten]]. Hy is ynteressearre yn byldzjende keunst. Hettinga is in jongere broer fan de Fryske dichter [[Tsjêbbe Hettinga]]. == Dichter == Hettinga debutearre yn [[1987]] as dichter yn it literêre tydskrift [[Trotwaer]], in tydskrift wêryn't er jierrenlang publisearje soe, krektas yn ûnder oare it blêd [[Hjir]]. Foar fjouwer fan syn fersen waard er ûnderskieden mei in [[Rely Jorritsmapriis]] (yn 1988, 1991, 1994 en 1997). Ek waard in fers fan him opnomd yn de blomlêzing ''Spegel fan de Frysk poëzij fan de [[17e iuw]] oant hjoed'' (1994) fan [[Teake Oppewal]] en [[Pier Boorsma]]. Pas yn 1998 kaam lykwols syn earste dichtbondel út, ''Akten fan winter'', wêrfoar't him in jier letter de [[Fedde Schurerpriis]] takend waard. ''Akten fan winter'' waard troch kritisy goed ûntfongen, benammen om de sterke ienheid fan foarm, taal en tematyk. Ek Hettinga's twadde dichtbondel ''Dwingehôf'' (2000) krige positive resinsjes: [[Abe de Vries (skriuwer)|Abe de Vries]] fûn it ien fan de grutte dichterlike prestaasjes yn it neioarlochske Fryslân. De Vries beskriuwde yn syn resinsje Hettinga's tematyk as ''"in persoanlike mytology fan ferline, oantinkens en dea"''. Tegearre mei de taalkundige/dichter [[Eric Hoekstra]] publisearre Hettinga yn 2002 ûnder it [[pseudonym]] ''Hu-Thung-song'' in bondel gedichten yn Sineeske styl, ''Yn 'e fal fan 'e jûn''. Hettinga, troch sommigen wol beskôge as it ''enfant terrible'' fan de Fryske literatuer, sei oer dizze bondel: ''"Literatuer is foar in part ek in grap. Sels josels moatte jo sa no en dan foar gek sette"''. Yn 2006 ferskynde Hettinga's tredde bondel, ''Apreos'', wêryn't er him ynspirearje liet troch keunstners as [[Edward Hopper]], [[Elmar Kuiper]] en benammen troch de Grinzer skilder [[Siep van den Berg]]. Eeltsje Hettinga waard 24 novimber 2017 yn Balk beneamd ta de earste [[Dichter fan Fryslân]]. Dat wie er oant 21 novimber 2019 en er opfolge waard troch [[Nyk de Vries]]. == Oersetter == Hettinga sette wurk oer fan ûnder oare [[Ingeborg Bachmann]], [[Georges Bataille]], [[Jan Jacob Slauerhoff|Slauerhoff]] en [[Tomas Tranströmer]] yn it Frysk. Ek wie er ferantwurdlik foar de einredaksje fan ''Der is gjin dêr, dêre'' (2003) fan [[Ronald Giphart]], dat yn it Nederlânsk skreaun waard, mar net yn dy taal publisearre waard. == Oare aktiviteiten == Yn febrewaris [[2002]] rjochte Hettinga tegearre mei [[Elske Schotanus]] de [[Stifting Cepher]] op, in organisaasje dy't it befoarderjen fan [Fryske) letterkunde, literatuer en sjoernalistyk as doel hat. Hettinga wie de driuwende krêft efter ynternettydskrift [[Kistwurk]] (2000-2003), ien fan de projekten fan Cepher. Hy wie ek anneks by twa publikaasjes fan dizze stifting, de gedichtenbondels ''Wrâld, finster, gedicht'' (2003) en de trijetalige publikaasje ''gjin Grinzen, de Reis / geen Grenzen, de Reis / no Borders, the Voyage'' (2004). Sûnt 2005 is Hettinga redaksjelid fan it ynternettydskrift [[Go-gol|GO-GOL]], in oar projekt fan Cepher. Ek begelaat er begjinnende dichters. Hettinga wie de oprjochter fan it (net mear besteande) ienmans-ynternettydskrift [[Erosmos]]. == Wichtichste publikaasjes == === Poëzij === *1998: ''Akten fan winter'' *2000: ''Dwingehôf'' *2002: ''Yn 'e fal fan jûn'' (mei Eric Hoekstra, ûnder it pseudonym ''Hu Thung-song'') *2006: ''Apreos'' *2012: ''Ikader'' (nominearre foar de Gysbert Japicxpriis 2013) *2013: ''De Wetters / De wateren'' *2016: ''It Font'', fideopoëzyprojekt i.g.m fideokuenstenaar Lotte Middendorp. De produksje fan tolve poëzyfilms, ta sân kaam mei stipe fan it Nederlands Letterenfonds. ''It Font'' wie te sjen by de '' Frankfurter Buchmesse'', ''Fries Museum'' en ''Museum Belvédère''. *2017: ''SeeWegen'' (poëzy-ynstallaasje yn Tresoar, byldwurk - njoggen skilderijen - fan Machteld van Buren)'' *2018: ''De hannen de doeken'', [[cahier]], in twatalige útjefte mei in skilderij fan [[Christiaan Kuitwaard]]. Untwerp en foarmjouwing Monique Vogelsang, Nederlânske oersetting Elske Schotanus.'' *2019: ''Nachtspraak'', twatalige útjefte, mei in ynliedend essay fan Eeltsje Hettinga. Byldwurk Anne Feddema. Oersetting Elske Schotanus. Foarmjouwing Richard Bos. Utjouwerij Perio.'' *2021: ''De Hôven,'' mei tekeningen fan [[Elske Schotanus]] (útjûn as leporello, harmoanikaboek). *2021: ''Au Musée'', poëzykassette, mei magneetbân. Twaentfjirtich gedichten. Byldwurk Machteld van Buren. === Oar wurk === *1994: ''Abe Gerlsma'' ([[monografy]] oer dizze keunstner) *2003: ''Slauerhoff'' (gedichten fan Slauerhoff, oersetten troch [[Eppie Dam]], Abe de Vries en Eeltsje Hettinga, ynlieden troch Eeltsje Hettinga) *2003: einredaksje fan ''Der is gjin dêr, dêre'' fan [[Ronald Giphart]] *2003: ''Wrâld, finster, gedicht'' Ynl. en gearstalling Eeltsje Hettinga ([[blomlêzing]]) *2004: ''Gjin grinzen, de reis / Geen grenzen, de reis / no borders, the voyage'', Inl. en gearstalling, Eeltsje Hettinga en Elske Schotanus ([[blomlêzing]]) *2007: ''Albert Oost, schilderijen 2005 - 2006'', tegearre mei Han Steenbruggen. *2008: ''De leugen op 'e dyk : oer de blomlêzing Het goud op de weg : in krityk, in pleit = De leugen op de weg : over de bloemlezing Het goud op de weg : kritiek en pleidooi.'' *2010: ''Gerben Rypma'', biografy; Gerben Rypma Stifting, Blauhús.([[biografy]]) *2012: ''De folksnasjonalistyske taal en retoryk achter Fryslân 2040 en KH-2018 ([[pamflet]])'' *2014: ''Libje yn liende tiid'' (teksten oer byldzjend keunstner Sies Bleeker, tegearre mei Willem Winters) *2016: ''It Font'', [[leporello]] mei it twatalige gedicht ''In spegel de see / The sea a mirror'' en seis stills út het fideopoëzyprojekt ''It Font''. Untwerp en foarmjouwing leporello Gert Jan Slagter, Ingelske oersetting David Colmer, Utjouwerij. ''Museum Belvédère'' i.g.m. ''Fries Museum''. *2019: ''Ryzji yn it Frysk'', gedichten fan Boris Ryzji, Fryske oersetting Eeltsje Hettinga, redaksje Elske Schotanus. Ynliedend essay Eeltsje Hettinga. Byldwurk Jochem Hamstra. Untwerp en foarmjouwing Monique Vogelsang. Utjouwer: melklokaal ([[blomlêzing]]) === Prizen === *1988: [[Rely Jorritsmapriis]] foar it gedicht ''Ofskied'' *1991: Rely Jorritsmapriis foar it gedicht ''Nacht oer Greonterp'' *1994: Rely Jorritsmapriis foar it gedicht ''It hinnekleed fan winter'' *1997: Rely Jorritsmapriis foar it gedicht ''De Woldberch'' *1999: [[Fedde Schurerpriis]] foar de gedichtebondel ''Akten fan winter'' *2021: [[Gysbert Japicxpriis]] foar de gedichten dy't er as Dichter fan Fryslân tusken 2017 en 2019 skreau ==== Nominaasjes ==== *2013: ''Ikader'', nominearre foar [[Gysbert Japicxpriis]] == Keppeling om utens == * [https://www.eeltsjehettinga.nl Webstee Eeltsje Hettinga] {{Boarnen|boarnefernijing= *[http://www.tresoar.nl/mmtresoar/main/content_pagina_volledig_teaser_rechts.jsp?lang=nl&pagina=12786&stylesheet=frieseschrijvers.css Tresoar, Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum - ''Hettinga, Eeltsje''] *[https://www.dbnl.nl/tekst/_nie012199901_01/_nie012199901_01_0022.htm Digitale Bibleteek fan de Nederlânske Letteren - ''Oerset- en debútpriis Provinsje Fryslân''] *[http://home.planet.nl/%7Emeul2882/fries/Hettinga,Eeltsje.html Friese-literatuerside fan Jelle van der Meulen - ''Eeltsje Hettinga'' (oer ''Apreos'')] }} {{DEFAULTSORT:Hettinga, Eeltsje}} [[Kategory:Frysk sjoernalist]] [[Kategory:Frysk tydskriftredakteur]] [[Kategory:Frysk publisist]] [[Kategory:Frysk boekeredakteur]] [[Kategory:Frysk dichter]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Frysk oersetter]] [[Kategory:Oersetter nei it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne yn Burchwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1955]] 0vyqdnnd32kd1jwdrlokzou7hksjsvi 0 8392 1229747 1212181 2026-05-09T21:00:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 - wurk, + kat 1229747 wikitext text/x-wiki '''''Early Bird''''' wie in [[Fryslân|Fryske]] [[Countrymuzyk|country]]band oprjochte yn [[Aldeboarn]] en wie aktyf tusken [[1963]] en [[1994|1991]]. De bandnamme waard yn it earstoan skreaun as The Earlybirds, letter as Early Bird. == Skiednis == Yn 1963 wurdt yn Aldeboarn de countrygroep ''The Earlybirds'' oprjochte troch bassist Albert Veld en sjonger/gitarist Hendrik Waringa, oanfold mei drummer Koene Paulusma en sjonger/gitarist Siebren Bangma. Twa albums binne makke yn dy perioade; 'Earlybirds' ût 1966 en 'Country & Western Songs' ût 1968. Oant 1970 binne se aktyf, dernei wurdt it stil.<br> Veld en Waringa beslute yn 1975 de trie wer op te pakken as Early Bird. Bystien troch steelgitarist Sjoerdjan de Wit, gitarist Marten Kootje en drummer Appie Bijlsma wurket de groep hurd oan nij repertoire. De band wurdt dan ek bystien troch de Fryske sjongster Aukje Kuiken.<br> Yn 1977 spilet Early Bird op in ynternasjonaal [[country]]festival yn West-Dútslan. Sjongster Fransien Jellema komt dan by de band. Der wurdt in soad yn it bar-dancing en jeugdsoas sirkwy optreden yn Noard-Nederlân. Se winne ek de 'Sulveren Gitaar', in priis foar de beste country act fan Nederlân. Mar letter dat jier stappe Fransien, Marten en Sjoerdjan nei muzikale mieningsferskillen dochs út de band en rjochtsje de groep ''New Deal'' op, in groep dy’t mar in pear jier bestean sil en sûnder folle súkses trije singles en in album opsmite sil. Yn 1978 wurde de nije bandleden; eks-Grinzer ‘''Zusjes''’-sjongster Karina Hensens, gitarist Piet Spoelstra en steelgitarist Meine Bruinsma oanlutsen.<br>Dan ferskynt ek it album 'First Flight' by it label Killroy fan [[Johnny Hoes]]. De opnames fan it album waarden lykwols al makke foardat de band útinoar gie. Hensens sjongt de sang-partijen fan Fransien Jellema opnij yn. Kootje en de Wit binne nog wol op it album te hearen. De eigen komposysje fan Hendrik Waringa; 'Mother Played The Dobro' dat op it album stiet, ferskynt ek as single. It nûmer is faak te hearen op de radio. Early Bird wikselt geregeld fan bandleden (sjoch by 'Besetting'). Hichtepunten binne, neist it ûtbringen fan in oantal singles en albums (sjoch by 'Diskografy'), ûnder oaren harren dielname yn 1979 oan it "International Festival of Country Music" yn Ahoy yn Rotterdam, foar sa'n 7000 man publyk (as ienige Nederlânske band tusken ferskate Amerikaanske artysten) en optredens yn tillefyzjeprogramma's; "Van Gewest tot Gewest" (1979), "Avro's Platenpanel" (1979) en "Nederland Muziekland", fanút [[Maastricht]] en [[Dwingelo]] ([[1987|1983]]). Op [[23 febrewaris]] 1991 jout de band syn ôfskiedskonsert. Mar Early Bird dûkt yn 1994 wer op as country-duo, besteande út oerlid Hendrik Waringa en Karin Wieling. Op 19 oktober 2013 jout Early Bird in reünykonsert mei âld-leden: Hendrik Waringa, Karin Wieling, Karina Hensens, Agnes Sambrink, Bert Piek, Meine Bruinsma, Leo Roodhof, Marjon Wattimena, Marten Kootje, Pieter Langius, Johannes Rudolphy, Pyt Palstra en Siebren Bangma. Bangma sjongt tegeare mei Waringa ek in oantal nûmers. Nei jieren fan wiksjelende duofoarmings (Hendrik Waringa mei Karin Wieling, Siebren Bangma en pakesizzer Maurits van Nijen) komt van Nijen ein 2023 mei it plan om noch ien kear mei de âlde formaasje in reünie/ofskiedskonsert te organisearen en in album mei eigen (net útbrocht) wurk fan Hendrik Waringa op te nimmen. Dit alles ta eare fan it 60 jierich jubileum fan de band. Nei't van Nijen ferskate âld leden benadere hat kinne de repetysjes begjinne. Nei in oantal moannen gean se yn augustus 2024 de studio yn (Oyo Sounds, Leeuwarden), om it album 'Good Old Country Songs' op te nimmen. Neist eigen wurk fan Waringa komt der ek in eigen nûmer fan van Nijen op te stean. De âld leden Karin Wieling, Hendrik Waringa, Agnes Sambrink, Leo Roodhof, Meine Bruinsma en Pieter Langius foarmje, tegearre mei Maurits van Nijen en syn freon (gitarist) Sander Grupstra, de formaasje. Fanwege de ferwachte massale opkomst fan in protte fans, beslute se om fjouwer konserten te jaan. De konserten dy't op 4, 6, 11 en 13 april 2025 plak fine sille, binne rap útferkocht en wurde in grut súkses! Der is ek in dokumintêre makke oer headrolspilers Hendrik Waringa en Maurits van Nijen mei alde en neie bylden en oer de skiednis van de band. De film lit ek sjen hoe't Maurits syn pake oertsjûget om de âlde formaasje noch ien kear byinoar te krijen. De [[dokumintêre]] "''It libben fan in Early Bird''" is makke troch [[Alexander Burger]] en Inge Hettinga en is útstjoerd op [[NPO 2]] en [[Omrop Fryslân]] ([[FryslânDOK]]) en is ek te sjen op [[YouTube]]. Neist de neamde formaasje binne op it album ek (âld bandlid) Pyt Palstra (sang), Frans van den Borg (piano) en Jelle Jan Wijcherson (sang) te hearen. Hendrik Waringa en Maurits van Nijen trede sa no en dan tegeare noch op ûnder de namme Early Bird. ==Besetting== Oarspronklike besetting: * Albert Veld – basgitaar (1963-1970) (1975-1980) * [[Henk Waringa|Hendrik Waringa]] – sang, akoestyske gitaar (1963-1970) (1975 - oant no ta) * [[Koene Paulusma]] – drums (1963-1970) (1975) (1980) * [[Siebren Bangma]] – akoestyske gitaar, sang (1963-1970) (2013) (2015-2018) Bandleden troch de jierren hinne: *[[Agnes Sambrink]] – sang (1984-1985) (2013) (2025) *[[Annemarie van der Wal]] – sang (1990-1991) *[[Ap Bijlsma|Appie Bijlsma]] – drums (1975-1979) *[[Aukje Kuiken]] – sang (1975-1977) *[[Barbara Kroon]] – piano (1990-1991) *[[Bert Piek]] – keyboards, piano (1984-1990) (2013) *[[Charley de Jong]] – drums, sang (1980-1984) *[[Ciska van der Meer]] – sang (1988-1989) *[[Fransien Jellema]] – sang (1977-1978) *[[Harrie Zijlstra|Harry Zijlstra]] – elektryske gitaar, sang (1979-1980) *[[Henk Wattimena]] – elektryske gitaar (1979) *[[Herman Driesten]] – elektryske gitaar (1984) *[[Ine Dijkstra]] – sang (1981) *[[Janet Kelery]] – sang (1980) *[[Jantine Paulusma]] – sang (1975) *[[Johannes Rudolphy]] – pedal-steelgitaar (1990-1991) (2013) *[[Karin Wieling]] – sang (1982-1984) (1985-1988) (1994-2015) (2025) *[[Karina Henssens|Karina Hensens]] – sang (1978-1982) (2013) *[[Kier van der Werf]] – elektryske gitaar (1980) *[[Klaas Levinga]] – elektryske gitaar (1980) *[[Lia Oosterhof]] – sang (1977) *[[Leo Roodhof]] – drums (1979-1980) (1984-1991) (2013) (2025) *[[Luuk van der Vloet]] – drums (1975) *[[Marjon Wattimena]] – elektryske gitaar (1989-1991) (2013) *[[Martin Kootje|Marten Kootje]] – elektryske gitaar, sang (1975-1978) (1980-1984) (2013) *[[Maurits van Nijen]] – elektryske en akoestyske gitaar, sang (2019 - oant no ta) *[[Meine Bruinsma]] – pedal-steelgitaar, dobro (1978-1990) (2013) (2025) *[[Piet Spoelstra]] – elektryske gitaar, mûlharmoanika (1978-1979) *[[Pieter Langius]] – basgitaar (1980-1984) (2013) (2025) *[[Pyt Palstra]] – basgitaar, sang (1989-1991) (2013) (2025) *[[Ronald Ligthart]] – basgitaar, sang (1980) (1984-1989) *[[Ronald Uiterwaal]] – elektryske gitaar (1985-1989) *[[Sjoerdjan de Wit|Sjoerd Jan de Wit]] – pedal-steelgitaar, dobro (1975-1978) *[[Sander Grupstra]] – elektryske gitaar, gitaar-dobro, piano, ukelele, sang (2025) == Diskografy == Singles: *''Mother Played The Dobro (1978)'' *''Saturdaynight’s Allright'' (1979) *''Born In A Manger'' (1980) *''I Can Only Hope That You Forgive'' (1983) *''My Beautiful Lady'' (1988) *''A House Is Not A Home'' (2025) Albums: *''Earlybirds'' (1966) *''Country & Western Songs'' (1968) *''First Flight'' (1978) *''Fly Away'' (1980) *''The Sound Of Country Music'' (1983) *''On The Wing'' (1987) *''Country Cover Story'' (1997) *''We’re Gonna Hold On'' (2004) *''Up Trough The Years'' (2006) *''Rocking Years'' (2009) *''Adios Amigo'' (2013) *''A Tribute To Jim Reeves'' (2023) *''Good Old Country Songs'' (2025) {{Boarnen|boarnefernijing= }} [[Kategory:Fryske countryband]] [[Kategory:Band oprjochte yn 1963]] [[Kategory:Band opheft yn 1991]] f47qieap6ixy0mlybb8kt8av29845ow 0 8401 1229720 1223133 2026-05-09T19:06:02Z RomkeHoekstra 10582 ynfoboks fernijd, skiednis tafoege, + kt 1229720 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Nowy Targ | ôfbylding = Nt-223.jpg | ôfbyldingstekst = De Rynek (merkplein) fan Nowy Targ | flagge = | wapen = POL Nowy Targ COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lyts-Poalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Nowotarski | boargemaster = Grzegorz Watycha | ynwennertal = 32.748 <small>(2023)</small> | oerflak = 51,07 km² | befolkingstichtens = 641 ynw./km² | hichte = 585 - 630 m | stifting = 13e iuw<br>1336 (stedsrjochten) | postkoade = 34-400 | netnûmer = +48 18 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.nowytarg.pl www.nowytarg.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 49 | lat_min = 29 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 20 | lon_min = 02 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Nowy Targ yn Poalen }} '''Nowy Targ''' is in wichtige [[stêd]] yn 'e histoaryske regio [[Podhale]] yn it suden fan [[Poalen]]. Troch de stêd rinne de rivieren de [[Czarny Dunajec]] en de [[Bialy Dunajec]]. == Skiednis == Nowy Targ ("Nije Merk") waard yn 1336 offisjeel stifte troch kening [[Kazimir de Grutte]] ûnder it Magdeburchske rjocht. It plak ûntstie op 'e lokaasje fan 'e âldere delsetting Stare Cło. In soad plaknammen yn 'e omjouwing út dy tiid tsjutte op 'e ynfloed fan [[Dútslân|Dútske]] kolonisten (mooglik út [[Sileezje]]), dy't in grut oandiel hiene yn 'e iere befolking fan 'e stêd. Yn 1601 ferneatige in grutte brân de stêd en de tsjerke. Yn 'e [[Sweedsk-Poalske Oarloch]] yn 1656 rjochten de Sweden grutte skea oan. Yn 'e 18e iuw waard de stêd ferskate kearen troffen troch de pest en op 'e nij troch grutte stedsbrannen (yn 1710 en 1784). De moderne ûntwikkeling sette yn 'e 19e iuw útein, mei ûnder oare de earste apotheek (1823) en in frijwillige brânwar (1880). [[Ofbyld:Nowy Targ - rynek - Neumarkt in Gal. - Ringplatz. 1914-1918 (70366444).jpg|thumb|left|It plak yn 1914-1918.]] Foar de [[Twadde Wrâldkriich]] wennen der likernôch 6.000 minsken yn Nowy Targ, wêrfan 1.300 Joaden. Yn maaie 1941 rjochten de nazy's in [[getto]] yn, dêr't op it hichtepunt tusken de 3.000 en 4.000 minsken opinoar pakt sieten. Yn augustus 1942 waarden hja deportearre nei it ferneatigingskamp [[Bełżec (ferneatigingskamp)|Bełżec]]. Op 29 jannewaris 1945 waard de stêd befrijd troch it [[Reade Leger]]. Hjoed-de-dei is Nowy Targ it hannelssintrum fan 'e Podhale-regio. In wichtich histoarysk momint wie in besite fan 'e Poalske paus [[Jehannes Paulus II]] op 8 juny 1979, wat foar de lokale befolking in grutte symboalyske betsjutting hie. == Kultuer en rekreaasje == === Museum === * Muzeum Podhalańskie PTTK === Bioskoop === * [https://www.kino.nowytarg.pl/ Tatry Cinema (Kino Tatry)] * Kabina Cinema (Kino Kabina) == Underwiis == * [http://www/ppwsz.edu.pl/ Podhalańska Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa] == Sport == * [[Podhale Nowy Targ]] * [[Szarotka Nowy Targ]] * [[Gorale Nowy Targ]] == Keppeling om utens == * [https://www.nowytarg.pl/ Webstee fan Nowy Targ] {{boarnen|boarnefernijing= * Skiednis fan 'e Dútske side, sjoch foar referinsjes [[:de:Nowy Targ]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Nowy Targ}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 13e iuw]] [[Kategory:Plak yn it woiwodskip Lyts-Poalen]] rlhk1nvkzmez6dxnitbkr3tbsju9bqy 0 10620 1229717 1142968 2026-05-09T17:11:19Z RomkeHoekstra 10582 Ynfoboks fernijd, tekst útwreide, stobbeberjocht ferwidere, + kt 1229717 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Międzyrzec Podlaski | ôfbylding = DJI 0519-Edit kopia.jpg | ôfbyldingstekst = | flagge = POL Międzyrzec Podlaski flaga.svg | wapen = POL Międzyrzec Podlaski COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Bialski | boargemaster = | ynwennertal = 15.389 <small>(2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html GUS (Sintraal Buro foar de Statistyk)]</ref> | oerflak = 19,75 km² | befolkingstichtens = 779 ynw./km² | hichte = 148 m | stifting = 1174 (earste fermelding)<br>1477 (stedsrjochten) | postkoade = 21-560 | netnûmer = +48 83 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.miedzyrzec.pl www.miedzyrzec.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 59 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 22 | lon_min = 47 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Międzyrzec Podlaski yn Poalen }} '''Międzyrzec Podlaski''' is in stêd yn it easten fan [[Poalen]] mei likernôch 16.700 ynwenners (2019), en in gebiet fan 19,75 km². Boargemaster is Artur Jan Grzyb. == Skiednis == De earste offisjele fermelding fan Międzyrzec Podlaski as stêd stammet út it jier 1477. Sûnt de 16e iuw hie de stêd in grutte Joadske mienskip, dy't it karakter fan it plak folslein bepaald hat. Troch de [[dielings fan Poalen]] feroare de stêd ferskate kearen fan "eigner": yn 1795 waard it beset troch Eastenryk, yn 1809 hearde it by it Hartochdom Warsjau en sûnt 1815 foel it ûnder [[Kongres-Poalen]]. In grutte ekonomyske ympuls kaam yn 1867, doe't de stêd oansletten waard op it spoar. == De Holocaust == Oan 'e ein fan 'e jierren 1930 wie Międzyrzec Podlaski in [[sjtetl]]: fan 'e ynwenners wie likernôch trijefearn (12.000 minsken) Joadsk. Oan 'e begjin fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] waard de stêd koart beset troch it [[Reade Leger]], mar troch it Dútsk-Sowjet-Grinsferdrach loeken hja har begjin oktober 1939 werom. Likernôch 2.000 jonge Joaden folgen de Russen nei it easten. [[Ofbyld:Getto w Międzyrzeczu Podlaskim.jpg|thumb|left|Getto fan Międzyrzec Podlaski.]] De Dútske besetter rjochte yn 'e stêd it grutste trochgongs[[getto]] fan it distrikt Lublin op. Op 25 en 26 augustus 1942 waarden 11.000 Joaden yn groatfolle treinen nei it ferneatigingskamp [[Treblinka]] deportearre. It getto bleau oant 1943 yn gebrûk as sammelplak foar transporten. Der wie ek in twangarbeiderskamp foar de produksje fan boarstels. Op 17 july 1943 waarden de lêste 160 oant 200 bewenners deasketten en waard de stêd ''judenfrei'' ferklearre. Minder as ien prosint fan 'e Joadske befolking oerlibbe de oarloch. == It besjen wurdich == De stêd hat nettsjinsteande de oarlochskea in oantal histoaryske monuminten behâlden: * It Merkplein (Rynek) hat syn oarsprong yn 'e 15e iuw. * De Sint-Nikolaastsjerke (Kościół św. Mikołaja) út 1477. * It stedssikehûs, boud tusken 1846 en 1850. * It histoaryske stasjonsgebou út 1867. == Ekonomy en Bestjoer == De stêd is hjoed-de-dei in regionaal sintrum foar yndustry en hannel. Sawat 36% fan 'e wurkjende befolking is aktyf yn 'e yndustry en 19% yn 'e hannel. De stêd sels stiet los fan 'e omlizzende lângemeente Międzyrzec Podlaski (Gmina wiejska), dy't út 33 doarpen bestiet en in oerflak hat fan mear as 261 km². {{boarnen|boarnefernijing= * Oersetting fan 'e Dútske side, sjoch foar referinsjes [[:de:Międzyrzec Podlaski]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Międzyrzec Podlaski}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lublin]] [[Kategory:Plak stifte yn de 12e iuw]] 48l78qze9g91g3py1q5yuftlm6qgdmd 0 10757 1229772 1227219 2026-05-10T10:37:20Z RomkeHoekstra 10582 Ynfoboks tafoege, stobbe ferwidere, skiednis foar in part fan 'e Ned. wiki oernommen. 1229772 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Świnoujście<br><small>''Swinemünde''</small> | ôfbylding = Świnoujście - Stawa Młyny - 01.08.2024 09-34-17.jpg | ôfbyldingstekst = De Stawa Młyny, it symboal fan de stêd | flagge = POL Świnoujście flag.svg | wapen = POL Świnoujście COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[West-Pommeren (woiwodskip)|West-Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt | boargemaster = Joanna Agatowska | ynwennertal = 38.541 <small>(2024)</small> | oerflak = 197,23 km² | befolkingstichtens = 195 ynw./km² | hichte = 0 - 5 m | stifting = 1748<br>(stedsrjochten 1765) | postkoade = 72-600 oant 72-609 | netnûmer = +48 91 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.swinoujscie.pl www.swinoujscie.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 53 | lat_min = 55 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 14 | lon_min = 15 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Świnoujście yn Poalen }} Świnoujście ([[Dútsk]]: ''Swinemünde'') is in strategysk lizzende havenstêd yn it uterste noardwesten fan [[Poalen]], yn it [[woiwodskip]] [[West-Pommeren (woiwodskip)|West-Pommeren]]. De stêd is unyk om't hja ferspraat leit oer trije grutte eilannen — Usedom (Uznam), Wolin en Karsibór — en noch in oantal lytsere ûnbewenne eilantsjes. De rivier de Świna snijt de stêd yn twaën en ferbynt de Stettiner Haff (Oderhaf) mei de [[Eastsee]]. == Skiednis == De stêd ûntstie as in lyts fiskersdoarpke. Hoewol't der yn 'e 12e iuw al in kastiel stie, begûn de echte ûntwikkeling folle letter. Nei de [[Frede fan Westfalen]] (1648) kaam it gebiet ûnder [[Sweden|Sweedsk]] bestjoer. De Sweden lieten de [[Świna]] lykwols fersânje om 'e tolheffing troch de [[Peenestrom]] te beskermjen. Pas doe't de Prusyske kening [[Freark Willem I fan Prusen|Freark Willem I]] it gebiet yn 1720 oernaam, waard de rivier wer befarber makke om de Sweedske tol te mijen. Under [[Freark de Grutte]] krige it nije "Swinemünde" yn 1765 [[stedsrjochten]]. Troch it [[Kongres fan Wenen]] (1815) ferdwûn de konkurrinsje mei de Sweden en groeide Swinemünde út ta in wichtige foarhaven foar [[Stettin]] (Szczecin) . Yn dy tiid waarden grutte dammen boud en yn 1859 krige de stêd syn ferneamde fjoertoer. [[Ofbyld:Ostseebad Swinemunde - Seebrucke. 1902 (72687101).jpg|thumb|left|Toeristeplak Swinemunde yn 1902.]] Sûnt 1824 ûntwikkele de stêd him ta ien fan 'e meast deftige badplakken fan Europa. Foaral de hegerein út [[Berlyn]] kaam hjir graach, wat de stêd de bynamme "de tobbe fan Berlyn" joech. === Twadde Wrâldkriich === Oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldkriich wie de stêd in wichtige basis foar de Dútske marine en in flechtplak foar tûzenen minsken út it easten, dy't flechten foar it Reade Leger. De stêd hie yn dy tiid 20.000 ynwenners, mar tsjin 'e ein fan 'e oarloch sieten dêr wol 100.000 oant 120.000 minsken op inoar pakt. Op 12 maart 1945 waard de stêd swier troffen troch in Amerikaansk bombardemint, wêrby't tûzenen minsken omkamen. It bombardemint duorre mar ien middei, mar it oantal deaden wurdt op 6.000 oant 13.000 rûsd. Troch de gaos yn dy tiid binne der gjin krekte gegevens bekend. Op 6 oktober 1945 waard de stêd offisjeel oerdroegen oan Poalen en omdoopt ta Świnoujście. De Dútske befolking waard ferdreaun en ferfongen troch Poalen, dy't faak sels ferdreaun wiene út de gebieten eastlik fan 'e Curzon-line. De Sovjet-marine hold noch oant 1992 in basis yn 'e stêd. == Ekonomy en Toerisme == Hjoed-de-dei foarmet Świnoujście tegearre mei Stettin it grutste havenkompleks fan Poalen. It is in essinsjeel knooppunt foar de keapfardij en der farre alle dagen grutte fearboaten nei Sweden en Denemark. [[Ofbyld:Terminal LNG Świnoujście - widok ogólny.jpg|thumb|left|Lech Kaczyński-terminal.]] Op 12 oktober 2015 waard de LNG-terminal fan Świnoujście (offisjeel de Lech Kaczyński-terminal) iepene, ien fan 'e wichtichste Poalske enerzjy-ynfrastruktuerprojekten. It is in grutte ynstallaasje yn 'e haven fan it eilân Wolin, dy't spesjaal boud is om floeiber ierdgas (LNG) wer op te waarmjen oant it wer in gas wurdt. It gas wurdt dêrnei ûnder hege druk yn it Poalske gasnetwurk pompt, sadat it nei fabriken en wenten yn it hiele lân ferfierd wurde kin. Njonken de haven is toerisme de wichtichste ynkomstenboarne. Mei it breedste sânstrân fan Poalen, de histoaryske fortifikaasjes en de karakteristike Stawa Młyny (in beaken yn 'e foarm fan in wynmûne), lûkt de stêd jierliks hûnderttûzenen besikers út sawol Poalen as Dútslân. Sûnt 2023 is de stêd better te berikken troch in nije tunnel ûnder de Świna, dy't de eilannen Usedom en Wolin meiïnoar ferbynt sûnder dat in fearboat brûkt wurde moat. == Stedsdielen == <div style="column-count: 2; -moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; width: 500px;"> * Karsibór ''(Kaseburg)'' * Ognica ''(Werder)'' * Przytór ''(Pritter)'' * Łunowo ''(Haferhorst)'' * Świnoujście ''(Swinemünde)'' * Wydrzany ''(Friedrichsthal)'' * Warszów ''(Ostswine)'' * Chorzelin ''(Osternothafen)'' </div> == It besjen wurdich == * Mei syn 65 meter is de fjoertoer de heechste fan Poalen en ien fan 'e heechste bakstiennen fjoertuorren fan 'e wrâld. * Swinemünde wie yn 'e 19e iuw in wichtige Prusyske festingstêd. Der binne trije grutte forten dy't bewarre bleaun binne: [[Ofbyld:Swinoujscie Fort Aniola (dron 2).jpg|thumb|260px|It Ingelfort.]] :* It Fort Gerharda is in Prusysk kustfort op it eilân Wolin. :* It Fort Anioła (Ingelfort) is tusken 1845-1858 boud, basearre op it Mausoleum fan Hadrianus yn Rome. :* Fort Zachodni (Westfort) is in fort dat ek yn 'e Twadde Wrâldkriich noch in grutte rol spile. * De wichtichste tsjerken binne [[Ofbyld:Kosciól Rzymskokatolicki pw. Chrystusa Króla Swinoujscie - Christuskirche Swienemünde Polen Foto Wolfgang Pehlemann P1250670.jpg|thumb|left|Kristus-Keningtsjerke.]] :* De Kristus Kening-tsjerke (Kościół Chrystusa Króla), in tsjerke út 1788-1792 boud op it plak fan in goatyske tsjerke. Yn 'e tsjerke hinget in fotyfskip. :* De Stella Maris-tsjerke (Kościół Najświętszej Maryi Panny Gwiazdy Morza) is in neogoatysk tsjerkegebou út 1895-1896. Oant de Twadde Wrâldkriich wie dit de iennige roomske tsjerke yn 'e stêd (de Kristus Kening-tsjerke wie doe noch protestantsk). :* Tsjerke fan 'e Unbeflekte Untfinzenis (Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP), de âldste tsjerke fan 'e regio. Dizze tsjerke stiet yn it stedsdiel Karsibór en is de âldste fan de hiele regio. :* Fan 'e grutte neogoatyske Luther-tsjerke is allinnich de 67 m hege toer bewarre bleaun. De tsjerke hie yn 'e Twadde Wrâldkriich wol wat skea oprûn, mar rekke earst nei de oarloch yn ferfal en is yn 1962 ôfbrutsen. * It Alde Riedshûs (Museum foar Seefiskerij) is it âldste gebou fan 'e stêd (boud yn 1805) en stiet yn it sintrum op Usedom. No sit dêr it Museum foar Seefiskerij. * De Stawa Młyny (It Beaken) is it symboal fan 'e stêd. Dit beaken yn 'e foarm fan in wynmûne stiet op it punt fan 'e westlike pier. [[Ofbyld:20180802-DSC 5899.jpg|thumb|260px|Nasjonaal Park Wolin.]] Tichteby de stêd begjint it [[Nasjonaal Park Wolin]]. In grut part fan 'e kust bestiet dêr út hege kliffen. It park is fral bekend fanwegen it fokprogramma foar de [[wisent]]. {{DEFAULTSORT:Swinoujscie}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip West-Pommeren]] [[Kategory:Plak stifte yn de 12e iuw]] a0slduzq5q8zsvsyelsy561mim1ijcy 1229773 1229772 2026-05-10T10:43:23Z RomkeHoekstra 10582 + commons 1229773 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Świnoujście<br><small>''Swinemünde''</small> | ôfbylding = Świnoujście - Stawa Młyny - 01.08.2024 09-34-17.jpg | ôfbyldingstekst = De Stawa Młyny, it symboal fan de stêd | flagge = POL Świnoujście flag.svg | wapen = POL Świnoujście COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[West-Pommeren (woiwodskip)|West-Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Stedsdistrikt | boargemaster = | ynwennertal = 38.904 <small>(01.07.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html GUS (Poalsk Buro foar de Statistyk)]</ref> | oerflak = 197,23 km² | befolkingstichtens = 195 ynw./km² | hichte = 0 - 5 m | stifting = 1748<br>(stedsrjochten 1765) | postkoade = 72-600 oant 72-609 | netnûmer = +48 91 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.swinoujscie.pl/ www.swinoujscie.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 53 | lat_min = 55 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 14 | lon_min = 15 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Świnoujście yn Poalen }} Świnoujście ([[Dútsk]]: ''Swinemünde'') is in strategysk lizzende havenstêd yn it uterste noardwesten fan [[Poalen]], yn it [[woiwodskip]] [[West-Pommeren (woiwodskip)|West-Pommeren]]. De stêd is unyk om't hja ferspraat leit oer trije grutte eilannen — Usedom (Uznam), Wolin en Karsibór — en noch in oantal lytsere ûnbewenne eilantsjes. De rivier de Świna snijt de stêd yn twaën en ferbynt de Stettiner Haff (Oderhaf) mei de [[Eastsee]]. == Skiednis == De stêd ûntstie as in lyts fiskersdoarpke. Hoewol't der yn 'e 12e iuw al in kastiel stie, begûn de echte ûntwikkeling folle letter. Nei de [[Frede fan Westfalen]] (1648) kaam it gebiet ûnder [[Sweden|Sweedsk]] bestjoer. De Sweden lieten de [[Świna]] lykwols fersânje om 'e tolheffing troch de [[Peenestrom]] te beskermjen. Pas doe't de Prusyske kening [[Freark Willem I fan Prusen|Freark Willem I]] it gebiet yn 1720 oernaam, waard de rivier wer befarber makke om de Sweedske tol te mijen. Under [[Freark de Grutte]] krige it nije "Swinemünde" yn 1765 [[stedsrjochten]]. Troch it [[Kongres fan Wenen]] (1815) ferdwûn de konkurrinsje mei de Sweden en groeide Swinemünde út ta in wichtige foarhaven foar [[Stettin]] (Szczecin) . Yn dy tiid waarden grutte dammen boud en yn 1859 krige de stêd syn ferneamde fjoertoer. [[Ofbyld:Ostseebad Swinemunde - Seebrucke. 1902 (72687101).jpg|thumb|left|Toeristeplak Swinemunde yn 1902.]] Sûnt 1824 ûntwikkele de stêd him ta ien fan 'e meast deftige badplakken fan Europa. Foaral de hegerein út [[Berlyn]] kaam hjir graach, wat de stêd de bynamme "de tobbe fan Berlyn" joech. === Twadde Wrâldkriich === Oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldkriich wie de stêd in wichtige basis foar de Dútske marine en in flechtplak foar tûzenen minsken út it easten, dy't flechten foar it Reade Leger. De stêd hie yn dy tiid 20.000 ynwenners, mar tsjin 'e ein fan 'e oarloch sieten dêr wol 100.000 oant 120.000 minsken op inoar pakt. Op 12 maart 1945 waard de stêd swier troffen troch in Amerikaansk bombardemint, wêrby't tûzenen minsken omkamen. It bombardemint duorre mar ien middei, mar it oantal deaden wurdt op 6.000 oant 13.000 rûsd. Troch de gaos yn dy tiid binne der gjin krekte gegevens bekend. Op 6 oktober 1945 waard de stêd offisjeel oerdroegen oan Poalen en omdoopt ta Świnoujście. De Dútske befolking waard ferdreaun en ferfongen troch Poalen, dy't faak sels ferdreaun wiene út de gebieten eastlik fan 'e Curzon-line. De Sovjet-marine hold noch oant 1992 in basis yn 'e stêd. == Ekonomy en Toerisme == Hjoed-de-dei foarmet Świnoujście tegearre mei Stettin it grutste havenkompleks fan Poalen. It is in essinsjeel knooppunt foar de keapfardij en der farre alle dagen grutte fearboaten nei Sweden en Denemark. [[Ofbyld:Terminal LNG Świnoujście - widok ogólny.jpg|thumb|left|Lech Kaczyński-terminal.]] Op 12 oktober 2015 waard de LNG-terminal fan Świnoujście (offisjeel de Lech Kaczyński-terminal) iepene, ien fan 'e wichtichste Poalske enerzjy-ynfrastruktuerprojekten. It is in grutte ynstallaasje yn 'e haven fan it eilân Wolin, dy't spesjaal boud is om floeiber ierdgas (LNG) wer op te waarmjen oant it wer in gas wurdt. It gas wurdt dêrnei ûnder hege druk yn it Poalske gasnetwurk pompt, sadat it nei fabriken en wenten yn it hiele lân ferfierd wurde kin. Njonken de haven is toerisme de wichtichste ynkomstenboarne. Mei it breedste sânstrân fan Poalen, de histoaryske fortifikaasjes en de karakteristike Stawa Młyny (in beaken yn 'e foarm fan in wynmûne), lûkt de stêd jierliks hûnderttûzenen besikers út sawol Poalen as Dútslân. Sûnt 2023 is de stêd better te berikken troch in nije tunnel ûnder de Świna, dy't de eilannen Usedom en Wolin meiïnoar ferbynt sûnder dat in fearboat brûkt wurde moat. == Stedsdielen == <div style="column-count: 2; -moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; width: 500px;"> * Karsibór ''(Kaseburg)'' * Ognica ''(Werder)'' * Przytór ''(Pritter)'' * Łunowo ''(Haferhorst)'' * Świnoujście ''(Swinemünde)'' * Wydrzany ''(Friedrichsthal)'' * Warszów ''(Ostswine)'' * Chorzelin ''(Osternothafen)'' </div> == It besjen wurdich == * Mei syn 65 meter is de fjoertoer de heechste fan Poalen en ien fan 'e heechste bakstiennen fjoertuorren fan 'e wrâld. * Swinemünde wie yn 'e 19e iuw in wichtige Prusyske festingstêd. Der binne trije grutte forten dy't bewarre bleaun binne: [[Ofbyld:Swinoujscie Fort Aniola (dron 2).jpg|thumb|260px|It Ingelfort.]] :* It Fort Gerharda is in Prusysk kustfort op it eilân Wolin. :* It Fort Anioła (Ingelfort) is tusken 1845-1858 boud, basearre op it Mausoleum fan Hadrianus yn Rome. :* Fort Zachodni (Westfort) is in fort dat ek yn 'e Twadde Wrâldkriich noch in grutte rol spile. * De wichtichste tsjerken binne [[Ofbyld:Kosciól Rzymskokatolicki pw. Chrystusa Króla Swinoujscie - Christuskirche Swienemünde Polen Foto Wolfgang Pehlemann P1250670.jpg|thumb|left|Kristus-Keningtsjerke.]] :* De Kristus Kening-tsjerke (Kościół Chrystusa Króla), in tsjerke út 1788-1792 boud op it plak fan in goatyske tsjerke. Yn 'e tsjerke hinget in fotyfskip. :* De Stella Maris-tsjerke (Kościół Najświętszej Maryi Panny Gwiazdy Morza) is in neogoatysk tsjerkegebou út 1895-1896. Oant de Twadde Wrâldkriich wie dit de iennige roomske tsjerke yn 'e stêd (de Kristus Kening-tsjerke wie doe noch protestantsk). :* Tsjerke fan 'e Unbeflekte Untfinzenis (Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP), de âldste tsjerke fan 'e regio. Dizze tsjerke stiet yn it stedsdiel Karsibór en is de âldste fan de hiele regio. :* Fan 'e grutte neogoatyske Luther-tsjerke is allinnich de 67 m hege toer bewarre bleaun. De tsjerke hie yn 'e Twadde Wrâldkriich wol wat skea oprûn, mar rekke earst nei de oarloch yn ferfal en is yn 1962 ôfbrutsen. * It Alde Riedshûs (Museum foar Seefiskerij) is it âldste gebou fan 'e stêd (boud yn 1805) en stiet yn it sintrum op Usedom. No sit dêr it Museum foar Seefiskerij. * De Stawa Młyny (It Beaken) is it symboal fan 'e stêd. Dit beaken yn 'e foarm fan in wynmûne stiet op it punt fan 'e westlike pier. [[Ofbyld:20180802-DSC 5899.jpg|thumb|260px|Nasjonaal Park Wolin.]] Tichteby de stêd begjint it [[Nasjonaal Park Wolin]]. In grut part fan 'e kust bestiet dêr út hege kliffen. It park is fral bekend fanwegen it fokprogramma foar de [[wisent]]. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Świnoujście}} }} {{DEFAULTSORT:Swinoujscie}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip West-Pommeren]] [[Kategory:Plak stifte yn de 12e iuw]] 38eqatbuxtemz3rnltyb6d05kuc5vll 0 11168 1229770 1226271 2026-05-10T06:10:08Z RomkeHoekstra 10582 + kt 1229770 wikitext text/x-wiki {{Stêd mei flagge| Ofbyld= [[Ofbyld:PolandSzczecinPanorama.JPG |300px]] | Flagge= [[Ofbyld:POL Szczecin flag.svg|125px]] | Wapen= [[Ofbyld:POL Szczecin COA.svg|60px]] | Ynwennertal= 405.657 <small>(2015)</small>| Oerflak= 301 km² <small>(ynkl. wetter)</small>| Befolkingstichtens= 1300 / km² | Stêdekloft= 777.000 <small>(2015)</small> | Hichte= 10 m | Lân= [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | Bestj. ienh. 1= Woiwodskip | Namme bestj. ienh. 1= [[File:POL województwo zachodniopomorskie flag.svg|20px]] [[West-Pommeren (woiwodskip)|West-Pommeren]] | Bestj. ienh. 2= Distrikt | Namme bestj. ienh. 2= stedsdistrikt| Stifting= [[8e iuw]], yn [[1243]] [[stedsrjochten]] | Postkoade= 100xx-104xx, <br>11004-11005, <br>111xx-114xx, 116xx | Tiidsône= [[UTC]]+1 | Simmertiid= UTC+2 | Koördinaten= | Webside= [https://www.szczecin.pl/chapter_59000.asp Webtee fan Szczecin]| }} '''Stettin''' ([[Poalsk]]: '''Szczecin'''; [[Dútsk]] en [[Sweedsk]]: '''Stettin''') is de haadstêd fan [[West-Pommeren (woiwodskip)|West-Pommeren]]. Troch de stêd rint de rivier de [[Oder]]. Hoewol't de [[Eastsee]] 65 km noardliker leit, hat Szczecin tegearre mei [[Świnoujście]] de grutste [[Haven|seehaven]] fan [[Poalen]]. It is ek in [[universiteit|universiteitsstêd]]. Yn [[1243]] krige Stettin [[stedsrjochten]] en yn [[1272]] kaam de stêd oan de [[Hânze]]. Oant [[1999]] wie Stettin de haadstêd fan 'e provinsje Stettin; dat jier waard dy provinsje gearfoege mei twa oaren ta in nije provinsje West-Pommeren. == Ynwennertal == * 2014 - 408.176 * 2009 - 406.427 * 2004 - 411.900 <gallery widths="150" heights="150"> > Ofbyld:ZamekKsiazatPomorskich w Szczecinie.jpg|Slot fan de Pommerske hartoggen Ofbyld:0910 Bazylika archikatedralna św Jakuba Szczecin.jpg|Jakobuskatedraal Ofbyld:Szczecin Philharmonic Hall 3304.jpg|De Filharmonia Szczecin File:1109 Ratusz Staromiejski Szczecin.jpg|It âld stedhûs </gallery> == Berne yn Stettin/Szczecin == * [[Katarina II fan Ruslân|Katarina de Grutte]] (1729-1796), yn Stettin berne as Sophie Augusta Frederika von Anhalt-Zerbst-Domburg, letter tsarina fan [[Ruslân]] * [[Alfred Döblin]] (1878-1957), Dútsktalich skriuwer * [[Helga Deen]] (1925-1943), joadsk famke, slachtoffer fan de [[Holocaust]] [[Ofbyld:1109 Szczecin Panorama.jpg|thumb|center|1000px|'''Stettin/Szczecin''']] {{CommonsBalke|Szczecin|Stettin}} [[Kategory:Hânzestêd]] [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip West-Pommeren]] [[Kategory:Plak stifte yn de 8e iuw]] 7zhpicoke19dit13j6n7rc526qrsfvh 10 11625 1229740 1126795 2026-05-09T20:54:23Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kat oars 1229740 wikitext text/x-wiki {| class=toccolours align="center" style="font-size:95%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both;" width="70%" ! align="center" style="background:#dcdcdc" width="100%" | [[Ofbyld:Under construction icon-red.svg|100px|left]] <big><big><big>'''''Oan dizze side wurdt noch wurke!''''' </big></big></big><br><br><big> '''''Fier hjir asjebleaft gjin bewurkings út <br>oant de skriuwer mei de side klear is.'''''</big><br> |} <br clear=both> [[Kategory:Wikipedy:Wurk]] <noinclude> [[Kategory:Berjochten|wurk]] </noinclude> 8ce7aktl316cjrzzo34x889nq6qh7o6 1229752 1229740 2026-05-09T21:02:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1229752 wikitext text/x-wiki {| class=toccolours align="center" style="font-size:95%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both;" width="70%" ! align="center" style="background:#dcdcdc" width="100%" | [[Ofbyld:Under construction icon-red.svg|100px|left]] <big><big><big>'''''Oan dizze side wurdt noch wurke!''''' </big></big></big><br><br><big> '''''Fier hjir asjebleaft gjin bewurkings út <br>oant de skriuwer mei de side klear is.'''''</big><br> |} <br clear=both> [[Kategory:Wurk]] <noinclude> [[Kategory:Berjochten|wurk]] </noinclude> isggxdyss9wqse33gxk2sn76lzk2itt 14 14017 1229741 650528 2026-05-09T20:55:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Wurk]] omneamd ta [[Kategory:Wikipedy:Wurk]]: ferpleatst nei efter de skermen 650528 wikitext text/x-wiki Oan dizze siden wurdt noch wurke. [[Kategory:Wikipedy]] 5ts484vpmg38qmewcqtw0fd6qcvq40d 1229746 1229741 2026-05-09T20:58:46Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1229746 wikitext text/x-wiki Oan dizze siden wurdt noch wurke. [[Kategory:Wikipedy]] lfbec4uot7axkghdh204dw6igb4og5e 1229748 1229746 2026-05-09T21:02:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Wikipedy:Wurk]] omneamd ta [[Kategory:Wurk]] fan de trochferwizing: Om 'e iene of oare reden geane de siden yn dizze kategory net mei as de kategory ferhúzje. Hmm. Noch mar ris oer neitinke. 1229746 wikitext text/x-wiki Oan dizze siden wurdt noch wurke. [[Kategory:Wikipedy]] lfbec4uot7axkghdh204dw6igb4og5e 0 20008 1229706 1225767 2026-05-09T15:49:57Z Hurkonides 5270 1229706 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = Tjêbbe Hettinga on November 9, 2008.JPG | ôfbyldingstekst = Hettinga op 9 novimber 2008 | ôfbyldingsbreedte = 200px | oar pseudonym = | echte namme = Tsjêbbe Piter Hettinga | nasjonaliteit = {{Flagge_NL}} [[Nederlân]]sk | berne = [[15 jannewaris]] [[1949]] | berteplak = [[Burchwert]] | stoarn = [[7 maart]] [[2013]] | stjerplak = [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] | etnisiteit = {{Flagge_FY}} [[Friezen|Frysk]] | taal = [[Frysk]] | sjenre = [[Poëzy]] | perioade = | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = | útjouwer = | prizen = sjoch artikel | jierren aktyf = | webside = [https://www.tsjebbehettinga.frl/ Webstek Tsjêbbe Hettinga] }} '''Tsjêbbe Piter Hettinga''' ([[Burchwert]], [[15 jannewaris]] [[1949]] - [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[7 maart]] [[2013]]) wie in [[Frysk]]e [[dichter]], [[sjonger]] en [[saksofoan|saksofonist]]. == Biografy == De boeresoan Hettinga gie nei de [[kweekskoalle]] en wurke dêrnei as opnametechnikus by de blinebibleteek yn [[Grins (stêd)|Grins]]. Yn [[1986]] helle er it doktoraal eksamen [[Frysk]] en [[Nederlânsk]] oan de [[Ryksuniversiteit fan Grins]]. Sûnt 1982 wenne er yn Ljouwert. Tsjêbbe wie de broer fan dichter [[Eeltsje Hettinga]]. Winterdeis joech er workshops/kursussen gedichten skriuwen. Yn [[1971]] ferskynde syn earste literêr wurk en hy krige dêrfoar de [[Rely Jorritsmapriis]]. Yn 2001 wûn Hettinga de meast wichtige priis foar Fryske literatuer, de [[Gysbert Japicxpriis]]. Hettinga krige in protte lanlik omtinken fanwege syn foardracht op de ''[[Frankfurter Buchmesse]]'' yn oktober 1993. Omdat Tsjêbbe sokke minne eagen hie, died er alles út 'e holle, wêrby't er safolle mooglik lading oan it wurk joech troch it brûken fan syn stim. Syn poëzij giet in soad oer it lânskip om him hinne, mar ek oer [[Wales]] en [[Grikelân]]. Hy joech optredens foar ynternasjonale festivals lykas it ''Festival Internacional de Poesía de Medellín'' ([[Kolombia]]), it "Poetry International Festival" yn Rotterdam, de ''Barcelona Book Fair'' (Spanje), de ''Writers' Week'' yn [[Listowel]] ([[Ierlân]]) en it ''London Festival of Literature'' ([[Grut-Brittanje]]). [[Pieter Verhoeff]] hat in dokumintêre oer it libben fan Tsjêbbe Hettinga makke, ''[[Yn dat sykjen sûnder finen]]'', dy't op 8 jannewaris 2006 útstjoerd waard troch de [[VPRO]]. Verhoeff hie de dichter twa jier lang folge. De film ferskynde ek yn it [[Ingelsk]]. Op 7 maart 2013 ferstoar Hettinga yn 'e âldens fan 64 jier yn Ljouwert. Hettinga wie al in skoft siik, hy hie [[kanker]].<ref>[http://omropfryslan.nl/nijs/tsjebbe-hettinga-ferstoarn "Tsjêbbe Hettinga ferstoarn" Omrop Fryslân, 7 maart 2013]</ref> == Wurk == Hettingas wurk is oerset yn it [[Nederlânsk|Hollânsk]], [[Ingelsk]], [[Dútsk]], [[Frânsk]] en [[Spaansk]]. Sels sette er wurk fan [[Dylan Thomas]], [[Derek Walcott]] en [[Walt Whitman]] oer yn it Frysk. === Poëzij === * ''Yn dit lân'' (1973) * ''Loft, lân en sé'' (1974) * ''Fan lân, loft en leafde'' (1975) * ''Tusken de bidriuwen troch is âlderdom'' (1981) * ''Under seefûgels De kust'' (1992) * ''8 Gedichten'' (1993) * ''Salut au Monde'' (1995) * ''De Foardrachten'' (1995) * ''Vreemde kusten Frjemde kusten'' (1995) * ''Fryslân! De wrâld! Friesland! Die Welt!'' (1998) * ''Strange shores Frjemde kusten'' (1999) * ''It doarp Always Ready'' (2000) * ''Fan oer see en fierder'' (2001) * ''Oan 'e Brek in dei Een dag aan de Brekken'' (2003) * ''Platina de zee Fan oer see en fierder'' (2003) * ''Het Licht van de Zee'' (DVD) (2007) * ''La Luz del Mar'' (DVD) (2007) * ''Equinox'' (2009) * ''Aan schor en Stad Niks voorbij - Oan leech en Stêd Niks foarby'' (Nederlânske oersetting: [[Benno Barnard]]) (2010) * ''Evening - Equinox'' (Nederlânske oersetting fan ''Equinox'': Benno Barnard) (2012) === Teater === *''De dea it liet it hynder'': Muzikaal-poëtysk programmade ferneamde Angoleeske sjonger en multy-ynstumintalist Basile Maneka. *''Swing troch de nacht'': mei syn 7-mans jazzband Breed Freed. *''Hotelkeamers eigen'': in literêre odysee fan 12 langere en koartere gedichten dy't de dichter foardraacht en oaninoarpraat mei troch himsels skreaune saneamde 'tuskenteksten'. Nei it skoft treedt Hettinga op mei syn jazzband Breed Freed. == Prizen == * 1970 : [[Rely Jorritsmapriis]] (fers: ''Forfal'') * 1971 : Rely Jorritsmapriis (fers: ''Ljocht út en troch'') * 1987 : Rely Jorritsmapriis (fers: ''Súdwesthoeke'') * 2001 : [[Gysbert Japicxpriis]] foar de bondel ''Fan oer see en fierder'' * 2004 : De Hans Berghuisstok fan de gemeente Maastricht * 2013 : De [[Fryske Anjer]] (postúm útrikt), foar de bydrage dy't er, mei de Fryske taal as ynspiraasjeboarne, levere hat oan de dichtkeunst yn en bûten Fryslân. == Literatuer == * 1995: {{aut|Guus Middag}}, ''De geur van instinct en gasolie'', NRC 14-4-1995 * 1998: Dokumintêre [[Geart de Vries]], 'Moarn sil it foar ivich maitiid wêze' : portret fan Tsjêbbe Hettinga. [[Omrop Fryslân]] 22-03-1998 * 2001: Sjueryrapport GJ priis 2001 yn [[Trotwaer]] nr. 9, 2001, s. 361-368 * 2001: Artikel fan himsels yn Revolver, 2001 * 2003: {{aut|[[Jabik Veenbaas]]}}, ''Dionysos yn de stringen'', yn De lêzer is in duvel, Ljouwert, 2003 * 2003: {{aut|Corine Vloet}}, ''Een zwak voor havens. Gesprek met de Friese dichter Tsjêbbe Hettinga''. NRC 28 novimber 2003 * 2004: {{aut|[[Piet Gerbrandy]]}}, ‘”Oanwaaid en eigen”. De rusteloze epiek van Tsjêbbe Hettinga’ Ons Erfdeel jg 47, nr 3, 2004, s. 407-419 * 2006: Film Piter Verhoeff: ''Yn dat sykjen sûnder finen''. VPRO 08-01-2006 == Keppeling om utens == * [https://www.tsjebbehettinga.frl/ Webstek Tsjêbbe Hettinga] * [http://boeken.vpro.nl/artikelen/25883144/ Oer de film fan Pieter Verhoeff] * [https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9cf Wiidweidige skriuwersynformaasje by Sirkwy] {{boarnen|boarnefernijing= <references/>}} {{DEFAULTSORT:Hettinga, Tsjebbe}} [[Kategory:Frysk dichter]] [[Kategory:Frysk lietsjeskriuwer]] [[Kategory:Frysk tekstskriuwer]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Frysk foardrachtskeunstner]] [[Kategory:Frysk sjonger]] [[Kategory:Sjonger yn it Frysk]] [[Kategory:Frysk muzikant]] [[Kategory:Frysk saksofonist]] [[Kategory:Persoan berne yn Burchwert]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1949]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2013]] s78u71lmxba6n8qtrbiudcc30bcvqcq 0 21908 1229774 974943 2026-05-10T11:29:55Z RomkeHoekstra 10582 Ynfoboks fernijd, tekst wat útwreide, + kt. 1229774 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Wilamowice<br><small>''Wilmesau''</small> | oarspronklike_namme = Wymysoü | ôfbylding = Wilamowice pow. bielski Kościół pw. Przenajświętszej Trójcy (1).jpg | ôfbyldingstekst = Trije-ienheidstsjerke | flagge = | wapen = POL Wilamowice COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Bielsko-Biała (powiat)|Bielsko]] | boargemaster = | ynwennertal = 3.167 <small>(2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html GUS (Poalsk Buro foar de Statistyk)]</ref> | oerflak = 10,41 km² | befolkingstichtens = 304 ynw./km² | hichte = 270 m | stifting = 13e iuw<br>(stedsrjochten 1818) | postkoade = 43-330 | netnûmer = +48 33 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.wilamowice.pl www.wilamowice.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 49 | lat_min = 55 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 09 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Wilamowice yn Poalen }} '''Wilamowice''' (Wilmesau) is in [[List fan Poalske stêden|stêd]] yn it [[Poalen|Poalske]] [[woiwodskip]] [[Sileezje (woiwodskip)|Sileezje]] yn 'e [[powiat]] [[Bielsko-Biała (powiat)|Bielsko]] yn 'e [[gmina]] Wilamowice. It oerflak beslacht 10,41 km². == Skiednis == It plak waard foar it earst [[1325]] neamd as ''Novovilamowicz''. De stêd waard yn 'e rin fan 'e jierren fan 'e [[Dútslân|Dútske]] ''[[Eastkolonisaasje|Ostsiedlung]]'' stifte en befolke. De emigranten kamen neffens de oerlevering út [[Flaanderen]], [[Fryslân]], [[Hollân]] en [[Skotlân]]. Sûnt de [[15e iuw]] wie plak bekend ûnder twa [[Dútsk]]e nammen: Wilmeshau en Wilmesdorf. De plaknamme is noch faak feroare, mar ein [[18e iuw]] wie it meast Wilmesau. Mei troch [[endogamy]] en it geografysk isolemint fan 'e stêd yn in fierders [[Poalsk]]talige krite [[Bielsko-Biała]], ûntjoech him dêr in pleatslik dúdlik te ûnderskieden kultuer mei eigen gebrûken, in eigen dracht en in eigen dialekt, dat oant de [[Twadde Wrâldkriich]] brûkt waard. == Twadde Wrâldkriich en de neisleep == De nazy-ynvaazje yn 1939 feroare de sosjale oarder folslein. In soad ynwenners fan Wilmesau waarden op 'e ''[[Deutsche Volksliste]]'' set. Hoewol't dy registraasje troch de besetter faak ôftwongen waard by sawol de Wilamowytsers as etnyske Poalen yn 'e regio Bielsko-Biała, hie it nei de oarloch grutte gefolgen. Mei de komst fan it [[Reade Leger]] yn 1945 en it nije Poalske [[Kommunisme|kommunistyske]] bestjoer, briek in drege tiid oan. De ekonomyske rykdom fan 'e stêd hie foar in soad oergeunst soarge by de Poalske befolking út de omlizzende doarpen. Mei tastimming fan 'e nije autoriteiten waarden tal fan famyljes út Wilamowice fan harren pleatsen en hiemen ferdreaun troch harren eigen buorlju, dy't de ''Volksliste'' as ferlechje brûkten foar de besitsoername. Dat de befolking net folslein ferdreaun waard út de regio, hie te krijen mei it berop fan 'e bewenners op harren Nederlânske komôf; hja oertsjûgen de autoriteiten dat hja gjin Dútsers wiene, mar fan Flaamsk-Nederlânske oarsprong. Nettsjinsteande dat de pleatslike taal ferbean waard yn it ramt fan in strange ferpoalsking oant 1956, wurdt der hjoed-de-dei noch altiten in foarm fan it Wilamowytsersk sprutsen, al stiet de taal op it punt fan útstjerren.<ref>Vgl. Tomasz Wicherkiewicz: [http://books.google.com/books?id=LuPGek6L4gIC&printsec=frontcover&client=firefox-a&hl=de&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q=&f=false ''The making of a language: the case of the idiom of Wilamowice, southern Poland.'' 2003]</ref> == Ferneamde lju út Wilamowice == * [[Józef Bilczewski]] (1860–1923) - aartsbiskop fan [[Lwów]] * [[Florian Biesik]] (1849–1926) - skriuwer {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.cambridge.org/core/journals/european-review/article/awakeningthe-language-and-speakers-community-of-wymysioerys/344D725FB56D4E46AF76E2A7DB66CAD9 Cambridge University Press.]] <references/> ---- {{Commonscat|Wilamowice}} }} {{Koördinaten|49_55_0_N_19_09_0_E_type:city_zoom:13_region:PL|49° 55' NB, 19° 09' EL}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Sileezje]] [[Kategory:Wilamowytsersen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 14e iuw]] eln5kwok15cgjhbhd42klh5is9hev3j 0 23126 1229718 941096 2026-05-09T17:38:35Z Verdy p 9227 1229718 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Latin D.png|right|thumb|100px|De '''D''' normaal en kursyf skreaun.]] De '''D''' is de fjirde letter fan it [[Latynske alfabet]]. De letter komt nei de [[C]] en foar de [[E]]. It is net mei krektens te sizzen wêr't de D weikomt. Untjouwing: {| align="center" border="0" cellpadding="5" |align="center" width="130px"|[[Ofbyld:Proto-semiticD-01.png|x64px|Proto-Semityske fisk]] |align="center" width="130px"|[[Ofbyld:Proto-semiticD-02.png|x64px|Proto-Semityske doar]] |align="center" width="130px"|[[Ofbyld:PhoenicianD-01.png|x64px|Fenisyske Dâlet]] |align="center" width="130px"|[[Ofbyld:Delta uc lc.svg|x64px|Grykske Delta]] |align="center" width="130px"|[[Ofbyld:EtruscanD-01.svg|x64px|Etruskyske D]] |align="center" width="130px"|[[Ofbyld:RomanD-01.png|x64px|Latynske D]] |- |align="center" valign="top" width="130px"|Proto-Semityske<br />fisk |align="center" valign="top" width="130px"|Proto-Semityske<br />doar |align="center" valign="top" width="130px"|Fenisyske Dâlet |align="center" valign="top" width="130px"|Grykske Delta |align="center" valign="top" width="130px"|Etruskyske D |align="center" valign="top" width="130px"|Latynske D |} [[Kategory:Letter fan it Latynske alfabet]] i6pob3i1kgo4mq3ew1z72195ktdmnrk 0 32557 1229719 1229405 2026-05-09T18:44:37Z RomkeHoekstra 10582 + kt 1229719 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Nowy Dwór Królewski | ôfbylding = Figurka Maryjna w Nowym Dworze Królewskim.JPG | ôfbyldingstekst = Marijeskryn yn Nowy Dwór Królewski | flagge = | wapen = | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)|Koejaavje-Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Papowo Biskupie (gemeente)|Papowo Biskupie]] | boargemaster = | ynwennertal = ± 170 | oerflak = 3,5 km² | befolkingstichtens = 48/km² | hichte = 90 m | stifting = midsiuwen | postkoade = 86-221 | net nûmer = +48 56 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.papowobiskupie.pl www.papowobiskupie.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 53 | lat_min = 16 | lat_sec = 04 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 35 | lon_sec = 20 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Nowy Dwór Królewski yn Poalen }} '''Nowy Dwór Królewski''' is in doarp yn [[Poalen]] mei likernôch 170 oant 190 ynwenners en in oerflak fan sa'n 370 ha (3,7 km²) yn 'e gemeente Papowo Biskupie.<ref>[https://www.stat.gov.pl/broker/access/prefile/listPreFiles.jspa, ''Central Statistical Office (GUS)''] – TERYT (National Register of Territorial Land Apportionment Journal); 2008-06-01</ref> It heart ta it distrikt Chełmno, yn it woiwodskip [[Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)|Koejaavje-Pommeren]]. Yn it doarp stiet in lânshûs út likernôch 1875.<ref>Waldemar Rodzynkowski, ''Zarys Dziejów Gminy Papowo Biskupie'', 1996.</ref> == Skiednis == It plak wurdt foar it earst neamd yn [[1398]]. Yn dat jier wurdt der skreaun dat Nowy Dwór Królewski 32 [[hynder]]s, 20 [[Ko|kij]], 215 [[skiep]] en 90 [[Baarch|bargen]] hat. Yn Dútske dokuminten en [[Kronyk|kroaniken]] komt it plak foar as Nuwenhof, Nuwenhuf, Nuwemhoff en Koenigliche Neuhof. Fan 1398-1421 wie it in doarp fan de [[Dútske Oarder|Teutoanske Oarder]]. Yn 1505 wie it doarp besit fan de biskop fan Chełmno. [[Ofbyld:Mapa Nowego Dworu Królewskiego.PNG|thumb|left|Kaartsje fan it doarp]] Yn [[1772]] by de [[Poalske Dielings]] (1772, 1793 en 1795) kaam it oan West-[[Prusen]], yn it departemint Kwidzyn. De earste telling fan de befolking wie yn [[1773]]. Yn [[1900]] is it doarp besit fan Zuzanna Witte. Fan [[1910]] oant [[1945]] wie it fan Gerhard Witte. Koart foar it útbrekken fan de [[Twadde Wrâldkriich]] ferlieten de measte ynwenners it plak út eangst foar de Dútskers.<ref>Waldemar Rodzynkowski, Zarys Dziejów Gminy Papowo Biskupie, 1996</ref> It plak waard rillegau nei it begjin fan de oarloch ynnaam en foar in part ferneatige.<ref>Waldemar Rodzynkowski, Zarys Dziejów Gminy Papowo Biskupie, 1996</ref> Earst yn [[1996]] krige it plak oansluting op it telefoannet (gebietskoade ''56''). {| class="wikitable" |+ Plakken yn 'e omkriten ! Doarp ! km |- | Niemczyk | 1 |- | Folgowo | 2 |- | Staw | 2 |- | Wrocławki | 2 |- | Bartlewo | 3 |- | Firlus | 3 |- | Papowo Biskupie | 3 |- | Błachta | 4 |- | Tytlewo | 4 |- | Lipienek | 4 |- | Łyniec | 9 |- | Piątkowo | 9 |- | Napole | 9 |- | Zakrzewo | 9 |- | Zelgno-Bezdół | 9 |- | Wabcz | 9 |- | Malankowo | 9 |- | Rybieniec | 9 |- | Witkowo | 9 |- | Wabcz Kolonia | 9 |} == Gallery == <gallery widths="180" heights="180"> File:Koniec Nowego Dworu Królewskiego.JPG|Komboerd. File:Nowy Dwór Królewski i Niemczyk.JPG|Nowy Dwór Królewski en Niemczyk File:Park w Nowym Dworze Królewskim.JPG|Park File:Pałac w Nowym Dworze Królewskim.JPG|Lânhûs yn Nowy Dwór Królewski File:Początek Niemczyka.JPG File:Przystanek - Nowy Dwór Kólewski.JPG File:Boisko Nowy Dwór Królewski.JPG </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= <references/> * Oerset fan Wikipedia en:. NB: it artikel is foar in part yn striemin Ingelsk skreaun ---- {{Commonscat|Nowy Dwór Królewski}} }} [[Kategory:Plak yn woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] [[Kategory:Plak yn Poalen]] aszeoa6mgugfwyyltsjuz90farauunq 0 33581 1229705 1153961 2026-05-09T15:48:13Z Hurkonides 5270 1229705 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = Liepke Scheepstra | oare namme(n) = "Bob" en "Jelte" | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[1 novimber]] [[1918]] | berteplak = [[Ljussens]] | stoarn = [[15 septimber]] [[2002]] | stjerplak = [[Amersfoart]] | etnisiteit = {{FRLetn}} | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = Militaire Willems-Orde | webside = }}'''Liepke Scheepstra''' ([[Ljussens]], [[1 novimber]] [[1918]] – [[Amersfoart]], [[15 septimber]] [[2002]]) wie in Nederlânsk fersetsman yn de [[Twadde Wrâldkriich]]. Hy brûkte de [[skûlnamme]]n "Bob" en "Jelte".<ref>[http://www.nieuwsbank.nl/inp/2002/09/18/M028.htm Nieuwsbank: ''Ridder Militaire Willemsorde Liepke Scheepstra overleden'']</ref><ref>[http://web.archive.org/web/20070927195217/http://www.documentatiegroep40-45.nl/modules.php?name=News&file=article&sid=439&mode=thread&order=0&thold=0 Documentatiegroep 40-45]</ref> == Biografy == Liepke waard grutbrocht op [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]] en troude letter mei Frouwke Elizabet Dijk. Scheepstra wie foar de oarloch tsjinstplichtich korporaal by it Korps Plysjetroepen. Yn [[1943]] wie er ien fan de oprjochters fan de [[Lanlike Knokploegen]] (LKP). Dy organisaasje wie warber mei oerfallen op distribúsjekantoaren, it fersprieden fan yllegale publikaasjes, it sykjen fan ûnderdûkadressen foar [[joaden]] en help oan delsketten piloaten.<br>Hy wie as organisator behelle yn de oerfal op [[11 maaie]] [[1944]] op de [[Arnhim]]se Koepelfinzenis, dêr't ûnder oaren [[Henk Kruithof]] en [[Frits Slomp|Frits de Zwerver]] befrijd waarden. By de oerfal op it [[Hûs fan Bewar]] te Arnhim op [[11 juny]] [[1944]], dêr't 54 finzenen by befrijd waarden, hie Scheepstra de lieding. It wie de grutste befrijingsaksje út de besettingstiid. Scheepstra hearde ta it fjouwermanskip dat de LKP late (wie koördinator foar East-Nederlân) en wurke mei oan it gearbringen fan de knokploegen, de [[Oardertsjinst]] en de [[Ried fan Ferset]] yn de [[Binnenlânske Striidkrêften]]. Scheepstra waard op 1 oktober [[1958]] earfol út militêre tsjinst ûntslein en ûnderskieden mei de [[Militêre Willems-Oarder]], dy't er earst op oanstean fan [[Wilhelmina fan de Nederlannen|Keninginne Wilhelmina]] akseptearje koe "as plakferfangend foar al dy oaren". Scheepstra hat nei de oarloch noch in tal bedriuwen yn kofje-apparatuer yn Assen en Amersfoart laat. Fierders sette er him yn foar de belangen fan neibesteanden fan sneuvele fersetsminsken, it fêstlizzen fan de skiednis fan it ferset en it oerbringen fan de motiven fan it ferset op lettere generaasjes. Scheepstra waard beïerdige op [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]]. Syn ''Collectie Oorlog en Verzet'' waard oerdroegen oan de Stichting IJsselacademie Kampen.<ref>[http://www.historischcentrumoverijssel.nl/hcoroot/hoofdnavigatie/zoeken_en_vinden/tweede_wereldoorlog/WOII+collecties.htm Histoarysksintrun Oerisel]</ref> == Neitins == Sûnt 6 maaie 2022 hinget in plakette ta oantins fan Scheepstra oan de Petrustsjerke yn Ljussens. <ref>[https://moarre-ljussens.frl/plaquette-voor-liepke-scheepstra/ Webstee Moarre-Ljussens] </ref> == Keppeling om utens == *[http://www.johannesterhorst.nl Webside oer Johannes ter Horst] mei in soad ynformaasje oer de befrijingsaksjes yn Arnhim. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} {{DEFAULTSORT:Scheepstra, Liepke}} [[Kategory:Frysk soldaat]] [[Kategory:Frysk militêr yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Frysk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Nederlânsk soldaat]] [[Kategory:Nederlânsk militêr yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Nederlânsk fersetsstrider yn de Twadde Wrâldkriich]] [[Kategory:Ridder yn de Militêre Willems-Oarder]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn Ljussens]] [[Kategory:Skiermûntseach]] [[Kategory:Persoan berne yn 1918]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2002]] mrbz520snnwhq966qr6sl9bl2ob8mz6 0 41381 1229704 1064414 2026-05-09T15:40:56Z Hurkonides 5270 1229704 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bouwurk | namme = ''Benediktustsjerke'' | ôfbylding = Benediktustsjerke, Damwâld (2022).jpg | ôfbyldingsbreedte = 275px | ôfbyldingstekst = ''De tsjerke fanút it súdwesten (2022)'' | lân = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Dantumadeel.svg|20px]] [[Dantumadiel]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = Damwâld (Dantumawâld) | adres = Doniawei 76 | koördinaten = | type bouwurk = [[Tsjerke]] | keatling = | boujier = 12e iuw-13e iuw | sloopjier = | arsjitekt = | boustyl = [[romanogotyk]] | oerbrêget = | tunnelet ûnder = | wei of spoar = | monumintale status = [[File:Monumentenbordje 2014.svg|12px]] [[ryksmonumint]] | monumintnûmer = 11681 <ref>[https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/11681 Rykstsjinst foar it Kultureel Erfgoed]</ref> | hichte = | lingte = | oerflak = | tal ferdjippings = | kosten = | webside = [http://www.benedictuskerk.nl/?pagina=gebouw Side Benediktustsjerke] }} De '''Benediktustsjerke''' is in oarspronklik [[Romaanske arsjitektuer|romaanske]] tsjerke yn [[Damwâld]]. Damwâld telt tsjintwurdich twa oarspronklik romaanse tsjerken, de Benediktustsjerke yn it eardere [[Dantumawâld]] en de [[Bonifatiustsjerke (Damwâld)|Bonifatiustsjerke]] yn it eardere [[Moarrewâld]]. De romaanske tsjerke fan [[Ikkerwâld]] waard yn 1849 ôfbrutsen om ferfongen te wurden troch in [[Neoklassisisme|neoklassisistyske]] nijbou. De trije doarpen waarden yn 1971 gearfoege ta it hjoeddeiske [[Damwâld]]. == Bouskiednis == De Benediktustsjerke waard op de ein fan de 12e iuw boud fan [[dowestien]]. De toer waard der yn de [[13e iuw]] foar setten. Yn de rin fan de tiid binne der in soad grutte feroarings komd, wêrtroch't it romaanske karakter fan de tsjerke diels ferlern gien is. Oan de súdkant fan de tsjerke is noch oarspronklik romaansk muorrewurk te sjen. De toer, mei [[sealtek]], wie oarspronklik ynpannich, mar kaam, nei in ferlytsing fan it [[Skip (tsjerke)|skip]], wer bûten de tsjerke te stean. It [[Koer (tsjerke)|koer]] is fan 1775. By in restauraasje yn de jierren 1960 waard de pleisterlaach fan de tsjerke ferwidere. De tsjerke is erkend as in [[ryksmonumint]]. == Ynterieur == [[Ofbyld:Logo Benediktustsjerke.svg|thumb|270x270px|''Logo fan de Herfoarme Gemeente Dantumawâld'']] [[File:Interieur, aanzicht orgel - Damwoude - 20384919 - RCE.jpg|thumb|left|200px|<center>''Hinsz-oargel''</center>]] Yn de tsjerke sitte fjouwer skildere [[Kartûsj (heraldyk)|kartûsjes]] út 1599 mei sitaten út de [[bibel]]. Dizze skilderingen binne unyk en waarden skonken troch de út [[Jever]] kommende predikant Thomas Johannes Jeverensis.<ref>Karstkarel, P. 2007:79</ref> Dizze predikant wie yn 1597 út [[East-Fryslân]] wei nei Dantumawâld komd en gie yn 1606 nei [[Gruttegast (plak)|Gruttegast]].<ref>[http://www.dominees.nl/dominees.nl/search.php?srt=g&id=10656 Dantumawoude Hervormde Gemeente]</ref> De preekstoel yn it koer is ryk fersierd en datearret út de tiid doe't in grut diel fan de tsjerke fernijd waard. Nei alle gedachten is it fykwurk oan de preekstoel en it foar de preekstoel steande doophek ôfkomstich fan Yge Rintjes út Ljouwert, dy't ek it fykwurk foar it yn deselde tiid boude oargel levere. De Benediktustsjerke besit twa grutte roubuorden út 1794 en 1824. De klok mei in diameter fan 116 sintimeter waard yn 1786 troch L. Haverkamp getten. It oerwurk yn de toer is mechanysk en datearret fan it earste fearn fan de 20e iuw.<ref>[https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/11681 Monumentenregister, oproppen 12.11.2019]</ref> Yn de tsjerke lizze noch twa âlde sarken fan foar de [[reformaasje]]. == Oargel == De tsjerke hat in oargel dat boud is troch [[Albertus Antoni Hinsz]]. It ienmanualige ynstrumint waard yn de jierren 1776-1777 boud en is noch foar it grutste part orizjineel. it [[rokoko]]front waard makke troch C. Eisma, wylst it fykwurk levere waard troch Yge Rintjes. Yn it earste part fan 2017 fierde [[Bakker & Timmenga]] út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] in renovaasje út.<ref>[http://www.orgelnieuws.nl/hinsz-orgel-hervormde-kerk-damwoude-weer-gebruik/ Orgelnieuws, 19.10.2017]</ref> == Gemeente == De tsjerke makket diel út fan de herfoarme gemeente fan Dantumawâld, dy't oansletten is by de lanlike [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]]. De tsjerke makket gjin diel út fan it gearwurkingsferbân [[PKN Damwâld]]. De oare tsjerkegebouwen fan de PKN yn Damwâld binne: * [[De Ikker (Damwâld)|De Ikker]], Ikkerwâld * [[Grifformearde tsjerke (Damwâld)|De Ontmoeting]], Moarrewâld * [[Bonifatiustsjerke (Damwâld)|Bonifatiustsjerke]], Moarrewâld == Keppeling om utens == [https://www.orgelsite.nl/dantumawoude-hervormde-kerk/ Disposysje mei lûdsfragminten fan it oargel] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Aut|*Karstkarel, Peter}} - ''Alle middeleeuwse kerken: Van Harlingen tot Wilhelmshaven'' (2007) Ljouwert/Grins, Utjouwerij Noordboek, ISBN 978 9033005589 <references/> }} {{Koördinaten|53_17_25.66_N_6_0_44.63_E_scale:500|53°17'26" NB, 6°0'45" EL}} {{DEFAULTSORT:Benediktustsjerke (Damwald)}} [[Kategory:Damwâld]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Dantumadiel]] [[Kategory:Ryksmonumint yn Dantumadiel]] [[Kategory:Bouwurk út de 12e iuw]] [[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]] kpzyw1dyel5vp99o3v2udz0wt7f3pp8 0 42794 1229723 1107159 2026-05-09T19:17:52Z Drewes 2754 plaatsje bytsje lytser 1229723 wikitext text/x-wiki {{Akteur | ôfbylding = Joop Doderer Anefo.jpg | ôfbyldingstekst = Joop Doderer yn ''No no Nanette'' | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = Johan Heinrich Doderer | nasjonaliteit = [[Nederlân]]sk | berne = [[28 augustus]] [[1921]] | berteplak = [[Felsen]] | stoarn = [[22 septimber]] [[2005]] | stjerplak = Roelofarendsfean | etnisiteit = | jierren aktyf = | prizen = Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau | webside = {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0230182/ IMDb-profyl] }} [[File:Joop Doderer 1973.png|thumb|left|Joop Doderer (1973)]] [[Ofbyld:Joop Doderer.jpg|thumb|upright|Joop Doderer yn syn rol fan Swiebertje]] '''Johan Heinrich (Joop) Doderer''' ([[Felsen]], [[28 augustus]] [[1921]] - [[Roelofarendsfean]], [[22 septimber]] [[2005]]) wie in [[Nederlân]]sk [[akteur]] dy't ferneamd waard as de swalker [[Swiebertje]] yn de [[telefyzjerige]] mei deselde namme dy't tweintich jier lang troch de [[NCRV]] útstjoerd waard. == Wurkpaad == Doderer waard berne yn in [[remonstranten|remonstrantske]] hûshâlding as soan fan in skoalmaster. Hy gie nei de [[HBS]] yn [[Amsterdam]], krige toaniellessen fan [[Johan Schmidtz]] en sakke dêrnei foar it talittingseksamen foar de [[Amsterdamske Toanielskoalle]]; hy wie doe 18 jier. De [[Leginde|legindaryske]] [[Cor van der Lugt Melsert]] naam Doderer oan as ''foluntêr'' by it [[Nederlânsk Toaniel]], dêr't er debutearre yn ''[[Warenar]]''. Om troch de tiid te kommen wurke Doderer deis as [[molkrider]], roan er mei kranten en wie er oan 't wurk by de [[PTT (Nederlân)|PTT]]. Doderer syn earste wiere rol wie yn oktober [[1941]] yn de film ''Madame Bovary'' (apotekersassistint Justin). Tsien dagen foar de premiêre moast er yn 't plak fan [[Fons Rademakers]], dy't kielûntstekking skipe hie, spylje. Yn [[1942]] wegere Doderer him te melden by de [[Nederlânske Kultuerkeamer|Kultuerkeamer]]. Hy dûkte ûnder yn [[Stompetoren]], sadat it earst dien wie mei de toanielkarriêre. Nei de [[Twadde Wrâldkriich|oarloch]] spile Doderer in soad yn [[klucht]]en en die er mei oan radioprogramma's. Hy waard ûntdutsen troch [[Wim Sonneveld]] yn [[1953]]. Doderer wie jierrenlang by Sonneveld syn kabaret en waard fan 1958 ôf yn it hiele lân bekend. Dêr krige er ek kunde oan syn frou [[Conny Stuart]]. Harren houlik soe mar in pear jier duorje. Syn twadde houlik hat Doderer in dochter (Sandra) oan oerhâlden. Mei 52 jier troude Doderer treddens, no mei in famke fan 21, Esther de Jong. Mei har krige er twa bern (David en Barbara) === Swiebertje === Fan [[1955]] oant [[1975]] wie Doderer op [[telefyzje]] te sjen as [[Swiebertje]]. De earste ôflevering wie op [[20 april]] 1955, en de lêste op [[25 april]] [[1975]] (Swiebertje ferfarde nei [[Kanada]]). Yn [[2001]] joegen de Nederlânske telefyzjesjoggers de NCRV-searje de Signaal-priis foar it bêste telefyzjeprogramma yn 50 jier. Fan [[2002]] ôf waard Swiebertje op fideo en [[Digital Versatile Disc|dvd]] útbrocht. By it oan fan de earst dvd-box yn [[2003]] ûntbleate Doderer in boarstbyld fan Swiebertje yn [[Oudewater]]; it wie in geskink fan de NCRV en de [[Bridge Entertainment Group]], dy't de dvd's útbrocht. Doderer en syn freon en menedzjer Henk Bos krigen doe beide in kopy fan it byld. De rol fan Swiebertje drige Doderer oermânsk te wurden (it saneamde [[Swiebertje-effekt]]), mar Doderer die mei oan tsientallen radio- en telefyzjeprogramma's en teaterfoarstellingen sa as ''My Fair Lady'' (as Alfred Doolittle), en spile yn Nederlânske en Ingesktalige films. Benammen tusken [[1975]] en [[1979]] wie er warber yn it [[Feriene Keninkryk]]. Oan de ein fan syn karriêre spile er noch in tal earnstige rollen, ûnder oaren by It Súdlik Toaniel, ûnder de [[Flaanderen|Flaamske]] regisseur [[Ivo Van Hove]]. Doderer stoar oan [[hertfalen]] yn in [[ferpleechhûs]] yn [[Roelofarendsveen]]. Op [[29 septimber]] [[2005]] waard er beïerdige op it [[Amsterdam]]ske [[begraafplak]] Zorgvlied. Joop Doderer wie sûnt [[1982]] [[Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau]]. == Filmografy == [[Ofbyld:Joop Doderer2.JPG|right|thumb|200px|It grêf fan Joop Doderer]] [[Ofbyld:Joop Doderer 04.JPG|thumb|right|200px|Búste yn Oudewater]] *''[[Het wonderlijke leven van Willem Parel]]'' (1955) - De Grinzer *''De driestuiversopera'' (Telefyzjefilm, 1960) - Mackie Messer *''Op de Hollandse toer'' (1973) - Bussjauffeur *''[[Swiebertje]]'' Telefyzjerige - Swiebertje (103 ôfl., plus 4 TV-spullen, 1955-1975) *''Hadleigh'' Tv-rige - Ivan Grootman (Ofl., ''Hong Kong Rock'', 1976) *''De wonderbaarlijke avonturen van professor Vreemdeling'' Tf-rige - Professor Vladimir Vreemdeling (1977) *''Uit elkaar'' (1979) - Sakeman *''The Human Factor'' (1979) - Cornelius Muller *''[[Dagboek van een herdershond]]'' Tf-rige - Notaris Persoon (Earste searje, ôfl. 3,4 en 8, 1978-1980) *''Laat de dokter maar schuiven'' (1980) - Pastoar *''De ware Jakob'' (Klucht, 1983) - Jakob *''Moord in extase'' (1984) - Resjersjeur Jurriaan de Cock *''Lief zijn voor elkaar'' (klucht, 1984) - Konsjerzje *''De Prooi'' (1985) - Wim Gerritsen *''De kip en het ei '' (1985) - Sjef Ab *''Drie is teveel'' (klucht, 1988) - Driekus/Butler Drie Uilebal *''Wilde harten'' (1989) - Ormas *''Een fijn span (klucht 1989) - Butler Engelbert/advokaat *''[[Tatort]]'' Tf-rige - Rol ûnbekend (Ofl., ''Medizinmänner'', 1990) *''Laat je niet kisten'' (Tv-film, 1990) - Rol ûnbekend *''De Sylvia Millecam Show'' Tf-rige - Leo Bouwman (Ofl., ''Een dag om nooit te vergeten'', 1995) *''Hoogste tijd '' (1995) - Pierre de Vries *''[[Joop en Gaston]]'' Tf-rige - Joop (1995-1996) *'''t Zal je gebeuren...'' Tf-rige - Simon (Ofl., ''Het zijn maar spullen'', 1998) *''De keerzijde'' Tv-rige - Pake (Ofl., ''Nooit nee'', 1998) *''Thuisfront'' (Tf-film, 1998) - Leo *''De kapsalon'' (Tf-film, 1999) - Menhear Oudhof *''[[Kruimeltje (film)|Kruimeltje]]'' (1999) - Koster *''Viva Boer Gerrit'' (Tf-film, 2000) - Rol ûnbekend *''Dial 9 for Love'' (2001) - Hendrik *''Dok 12'' Tf-rige - Pake Bombi (Ofl., ''Dood Duits meisje'', 2001) *''De vriendschap'' (2001) - Professor Rijckevorsel *''[[Pietje Bell (film)|Pietje Bell]]'' (2002) - Ald man #1 == Keppelings om utens == * {{nl}}[http://www.ncrv.nl/ncrv?nav=nyluKsHtGDIJXMyE Biografy] fan de [[NCRV]] * {{nl}}[http://www.nos.nl/nosjournaal/artikelen/2005/9/22/220905_joop_doderer.html Biografy] van de [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] * {{nl}}[http://www.beeldengeluid.nl/template_subnav.jsp?navname=biografieen_d&category=collecties&artid=20523 Biografy] fan it [[Nederlânsk Ynstitút foar Byld en Lûd]] {{Commonscat|Joop Doderer}} {{DEFAULTSORT:Doderer, Joop}} [[Kategory:Nederlânsk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Nederlânsk filmakteur]] [[Kategory:Nederlânsk toanielakteur]] [[Kategory:Persoan berne yn 1921]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2005]] jt6m90nwdlapnehcwsx5abcutxybsta 0 46192 1229700 1133765 2026-05-09T15:18:39Z Niegodzisie 32947 /* Studio-albums */ 1229700 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks band | band_namme = The Rolling Stones | ôfbylding = Stones members montage2.jpg | ûnderskrift = The Rolling Stones<br>Mei de klok mei: Mick Jagger, Keith Richards, Ron Wood en [[Charlie Watts]] | nasjonaliteit = {{GBRnasj}} | sjongtaal = [[Ingelsk]] | sjenre = [[Blues]],<br>[[Rockmuzyk|Rock]],<br>[[Hardrock]] | bestean = [[1962]] – No | record label = Decca,<br>London,<br>Rolling Stones Records,<br>Virgin,<br>Polydor | manager = | prizen = | webside = | hjoeddeistige_leden = | âld_leden = [[Mick Taylor]] <small>''gitaar'' (1969-1974)</small><br>[[Brian Jones]] <small>''gitaar'' (1962-1969) †</small><br>[[Ian Stewart (muzykant)|Ian Stewart]] <small>''toetsen'' (1962-1985) †</small><br>[[Bill Wyman]] <small>''bas'' (1962-1993)</small><br>[[Tony Chapman]] <small>''drums'' (1962-1963)</small><br>[[Dick Taylor]] <small>''bas'' (1962)</small><br>[[Charlie Watts]] <small>''drums'' (1963-2021) †</small> | funksje1 = Sang | lid1 = [[Mick Jagger]] | funksje2 = Gitaar | lid2 = [[Keith Richards]] | funksje3 = Bas | lid3 = [[Ron Wood]] | funksje4 = | lid4 = | funksje5 = | lid5 = | funksje6 = | lid6 = | âldfunksje1 = | âldlid1 = }} [[Ofbyld:The Rolling Stones 2005.jpg|thumb|Rolling Stones (2005)'']] [[Ofbyld:The Rolling Stones with Amy Winehouse at the Isle of Wight Festival 2007.JPG|thumb|''De Stones mei [[Amy Winehouse]] yn 2007'']] '''The Rolling Stones''' is in [[Ingelân|Ingelske]] rockband. De band waard [[1962]] oprjochte yn [[Londen]] troch [[Brian Jones]], en waard uteinlik laat troch de songwriting partnerskip fan sjonger [[Mick Jagger]] en gitarist [[Keith Richards]]. De groep begûn mei it spyljen fan [[blues]], [[R&B]] en [[rock 'n' roll]], en letter ek oare sjenres, as [[country]], [[reggae]] en [[Disko (muzyk)|disko]]. Op de Amerikaanske toer yn [[1969]] wie de Stones al de grutste rock & roll band fan de wrâld. De band hat mear as 30 albums útbrocht mei eigen wurk, en hat 37 top 10 singles makke. Yn 1989 kaam The Stones Rock and Roll Hall of Fame en yn 2004 waard de band yn it tydskrift [[Rolling Stone]] as nûmer fjouwer keazen op de list fan 100 Greatest Artists fan alle tiden. De Rolling Stones hawwe mear as 200 miljoen albums ferkocht. ==Skiednis== De Rolling Stones krigen yn 1963 in platekontrakt en brochten de earste single út, “Come on” in lietsje fan de rock en roll sjonger en gitarist Chuck Berry. De twadde single “I wanna be your man” wie skreaun troch John Lennon en Paul McCartney fan de Beatles. Doe spilen hja meast lietsjes fan oaren, letter skreaunen Mick Jagger en Keith Richards de ferskes tegearre. “''Aftermath''” (1966) wie it earste album dêr’t alinne noch mar ferskes op stienen dy ’t Mick Jagger en Keith Richard sels skreaun hienen, sa as de hits "Under my Thumb”, “Paint it Black” en “Lady Jane”. De Rolling Stones wienen populèr oer de hiele wrâld. Se joegen in soad konserten. By it earste konsert yn Nederlân, yn it Kurhaus yn Scheveningen (1964)moasten hja al nei in pear ferskes stopje, troch de útsinnigens fan it publyk en it hurde optreden fan de plysje. De jierren 1967-1968 wienen de tiid fan de hippys en de “Flower power” mei psychedelyske muzyk. De Rolling Stones lieten har beynfloedzje troch dizze muzyk, op harren album “''Their Satanic Majesties Request''”. Yn dy perioade krigen Brian Jones, Mick Jagger en Keith Richard swierrichheden mei justysje troch harren drugsgebrûk. Letter waard dat noch slimmer. Yn juny 1969 waard Brian Jones troch de oaren ûntslein, omdat er gjin fisum krige foar de FS, wylst de band dêr spylje woe. In pear wiken letter waard hy dea fûn op de boaiem fan syn swimbad. It is nea folsein dúdlik wurden hoe’t hy ferstoarn is. Syn opfolger wie Mick Taylor. In pear wiken letter joegen de Stones in iepenloftkonsert yn it Hyde Park yn Londen, dêr’t it publyk fergees by wêze mocht. Letter dat jier waard it album “''Let it bleed''” útjûn. Op in pear lieten spilet Brian Jones noch mei, op oare lietsjes is Mick Taylor te hearren. Bekinde lieten fan dat album binne “You can’t always get what you want”, “Gimme shelter”, “Midnight rambler” en “Country Honk”, in country ferzje fan de hit “Honky Tonk Women”.Yn desimber 1969 waard by in iepenloftkonsert yn Altmont (FS) in jonge delstutsen en mishannele troch in Hells Angel. De jonge stoar fuortendaliks. It live album “''Get Yer Ya-Ya’s Out''” waard útbrocht yn 1970 mei sawol âlde as nije lietsjes. Dit wurdt sjoen as it bêste livealbum fan de Rolling Stones. Yn 1971 folge it album “''Sticky Fingers''” mei de hit “Brown Sugar” en de country ferskes “Dead flowers” en “Wild Horses”. Dêrnei ferskynde it dûbelalbum “''Exile on Main St''.” De beide albums “''Sticky Fingers''” en “''Exile on Main St''.” wurde yn it generaal sjoen as de bêste dy’t de Rolling Stones makke hawwe. Op de plaat dy’t dêr op folget, “''Goats Head Soup''”, stiet de hit “Angie”, dy’t Mick Jagger opdroegen hat oan Angie Bowie, de frou fan David Bowie. It album “''It’s Only Rock ’n Roll''” (1974) wie it lêste mei Mick Taylor. Dy stapte út de band, om’t de sfear tusken de bandleden net sa goed wie. Bûten de opnamestudio ûntrûnen hja elkoar sa folle mooglik. Hy seach al in hiel skoft út nei in nije ynternasjonale toernee, mar dat koe net trochgean omdat Keith Richards gjin fisum krige fanwegen syn drugsgebrûk (it selde dat Brian Jones in pear jier earder oerkaam wie). Mick Taylor waard opfolge troch Ron Wood dy ’t earder by the Faces spile. Hy die foar it earst mei op “''Black and Blue''” in album mei in soad reggea ynfloeden. Ein 1978 waard “''Some Girls''” útbrocht mei de hits “Miss You” en “Beast of Burden”. Op dat album binne ûnder oaren ynfloeden te hearren fan country (“Far away eyes”), disko (“Miss you”) en hardrock (“Respectable”). Dit is it bêst ferkofte album fan de Rolling Stones. It album “''Tattoo You''”, mei de hits “Start me Up” en “Waiting on a Friend” waard útbrocht yn 1981. Yn 1983 brochten hja “''Undercover of the Night''” út en yn 1986 kamen hja wer byelkoar foar it album “''Dirty Work''“ mei it suksesfolle “Harlem Shuffle”, skreaun troch Bob Relf en Earl Nelson, dy’t der sels yn 1969 al in hit mei hienen. Bill Wyman stapte út de band yn 1993. Hy waard opfolge troch Darryl Jones, dy’t gjin offisjeel lid fan de band wurden is. It nije album “''Voodoo Lounge''” (1994) wie in sukses, lykas “''Bridges to Babylon''” út 1997. It ferske “Anybody seen my Baby” waard in grutte hit. It duorre oant 2005 ea der wer in folslein nij studioalbum ferskine soe “''A Bigger Bang''”. Yn 2006 spilen de Rolling Stones op it strân fan Copacabana foar oardel oant twa miljoen taskôgers. Yn 2008 brochten de Stones yn gearwurking mei Martin Scorese in bioskoopfilm út “''Shine a Light”. Foar it earst nei tsien jier brochten de Rolling Stones yn 2016 wer in folslein nij album út, "''Blue & Lonesome''" dat bestiet út âldere blueslieten. Op 30 septimber 2017 spilen de Stones yn de Amsterdam Arena en op 15 oktober yn de Gelredome yn Arnhim. Op [[24 augustus]] [[2021]] ferstoar drummer [[Charlie Watts]] nei in koart sykbêd yn in sikenhûs yn Londen. Earder wie al bekind makke dat Watts net mear mei soe op Toernee. == Toernees == {{Kolommen3 |Kolom1= * 2016: In The Desert Tour * 2016: América Latina Olé Tour * 2015: ZIP Code Tour * 2014: 14 On Fire Tour * 2012/2013: 50 And Counting Tour * 2005/2006/2007: A Bigger Bang Tour * 2002/2003: Licks Tour * 1999: No Security Tour * 1997/1998: Bridges To Babylon Tour * 1994/1995: Voodoo Lounge Tour/Stripped Tour * 1989/1990: Urban Jungle Tour/Steel Wheels Tour * 1982: European Tour 1982 * 1981: American Tour 1981 |Kolom2= * 1978: US Tour 1978 * 1976: Tour of Europe '76 * 1975: Tour of Americas '75 * 1973: European Tour 1973 * 1973: Pacific Tour * 1972: STP Tour/American Tour 1972 * 1971: The Goodbye Britain Tour/UK Tour 1971 * 1970: European Tour 1970 * 1969: American Tour 1969 * 1967: European Tour * 1966: World Tour 1966 * Foar 1966 hawwe de Stones ferskate lytsere torrnees dien. |Kolom3= [[Ofbyld:Mick Jagger and Ron Wood - Rolling Stones - 1975.jpg|thumb|''[[Ron Wood]] en [[Mick Jagger]] (1975)'']] }} == Diskografy == ===Studio-albums=== {| class="wikitable" |- align="left" !width=220| Album !width=130| Utbrocht op !width=100| Label !width=240| Singles ! Opmerkings |- |The Rolling Stones<br><small>England's Newest Hit Makers</small> |[[16 april]] [[1964]]<br><small>[[30 maaie]] [[1964]]</small> | Decca<br><small>London</small> |Not Fade Away <small>''([[Buddy Holly]] cover)''</small>,<br>Tell Me |<small>England's Newest Hit Makers is de namme fan de Amerikaanske útjefte fan it debútalbum The Rolling Stones.</small> |- |12 X 5 |[[17 oktober]] [[1964]] |Londen | |<small>12 X 5 is in yn Amearika útjûn studio-album op basis fan de EP Five by Five</small> |- |The Rolling Stones No. 2<br><small>The Rolling Stones, Now!</small> |[[15 jannewaris]] [[1965]]<br><small>[[13 febrewaris]] [[1965]]</small> |Decca<br><small>London</small> |Little Red Rooster <small>''([[Willie Dixon]] cover)''</small>,<br>Heart of Stone |<small>The Rolling Stones, Now! is de namme fan de Amerikaanske útjefte fan it album The Rolling Stones No. 2.<br>Little Red Rooster waard yn it Feriene Keninkryk as single útbrocht, yn Amearika kaam Heart of Stone as single út.</small> |- |Out of Our Heads |[[30 july]] [[1965]]<br><small>[[24 septimber]] [[1965]]</small> |London<br><small>Decca</small> | |<small>Out of Our Heads kaam earst yn Amearika út en dernei yn it Feriene Keninkryk.<br>De Britske ferzje befette in tal nûmmers dy't earder yn Amearika op it album 12 X 5 stiene.</small> |- |December's Children (And Everybody's) |[[4 desimber]] [[1965]] |London |Get Off of My Cloud,<br>As Tears Go By |<small>Album alinne yn Amearika útbrocht</small> |- |Aftermath |[[15 april]] [[1966]]<br><small>[[2 july]] [[1966]]</small> |Decca<br><small>London</small> |[[Paint It Black]],<br>Mother's Little Helper |<small>De Amearikaanske útjefte is justjes oars as de útjefte yn it Feriene Keninkryk.<br>Op de Amearikaanske útjefte stie it nûmmer ''Paint it Black'' foar it earst.</small> |- |Between the Buttons |[[20 jannewaris]] [[1967]]<br><small>[[11 febrewaris]] [[1967]]</small> |Decca<br><small>London</small> |Ruby Tuesday |<small>De Amearikaanske útjefte is justjes oars as de útjefte yn it Feriene Keninkryk.</small> |- |Their Satanic Majesties Request |[[8 desimber]] [[1967]] |Decca<br><small>London</small> |In Another Land,<br>She's a Rainbow |<small>It earste album fan The Rolling Stones dêr't de ferzje yn de Feriene Keninkryk gelyk is oan de yn Amearika útjûne ferzje.</small> |- |Beggars Banquet |[[6 desimber]] [[1968]] |Decca<br><small>London</small> |Street Fighting Man | |- |Let It Bleed |[[5 desimber]] [[1969]] |Decca<br><small>London</small> |Let It Bleed |<small>Lêste album dêr't gitarist [[Brian Jones]] noch op te hearren is.</small> |- |Sticky Fingers |[[23 april]] [[1971]] |rowspan=11|Rolling Stones Records |Brown Sugar,<br>Wild Horses |<small>It wie it earste album dat útjûn waard ûnder it label Rolling Stones Records.</small> |- |Exile on Main St. |[[12 maaie]] [[1972]] |Tumbling Dice,<br>Happy | |- |Goats Head Soup |[[31 augustus]] [[1973]] |Angie,<br>Doo Doo Doo Doo Doo (Heartbreaker) | |- |It's Only Rock 'n Roll |[[18 oktober]] [[1974]] |It's Only Rock 'n Roll (But I Like It),<br>Ain't Too Proud to Beg | |- |Black and Blue |[[23 april]] [[1976]] |Fool to Cry,<br>Hot Stuff | |- |Some Girls |[[9 juny]] [[1978]] |Miss You,<br>Beast of Burden,<br>Respectable,<br>Shattered |<small>It wie it earste album mei [[Ronnie Wood]] as offisjeel bandlid fan The Rolling Stones.</small> |- |Emotional Rescue |[[20 juny]] [[1980]] |Emotional Rescue,<br>She's So Cold | |- |Tattoo You |[[24 augustus]] [[1981]] |Start Me Up,<br>Waiting on a Friend,<br>Hang Fire | |- |Undercover |[[7 novimber]] [[1983]] |Undercover of the Night,<br>She Was Hot,<br>Too Much Blood |<small>It wie it lêste Rolling Stones album dêr't toetsenist [[Ian Stewart]] op te hearren is.</small> |- |Dirty Work |[[24 maart]] [[1986]] |Harlem Shuffle <small>''([[Bob & Earl]] cover)''</small>,<br>One Hit (To the Body) | |- |Steel Wheels |[[29 augustus]] [[1989]] |Mixed Emotions,<br>Rock and a Hard Place,<br>Almost Hear You Sigh,<br>Terrifying | |- |Voodoo Lounge |[[4 july]] [[1994]] |rowspan=3|Virgin |Love Is Strong,<br>You Got Me Rocking,<br>Out of Tears,<br>I Go Wild |- |Bridges to Babylon |[[29 septimber]] [[1997]] |Anybody Seen My Baby?,<br>Saint of Me,<br>Out of Control | |- |A Bigger Bang |[[5 septimber]] [[2005]] |Streets of Love,<br>Rain Fall Down,<br>Biggest Mistake | |- |Blue & Lonesome |[[2 desimber]] [[2016]] |rowspan="2"|Polydor |Just Your Fool,<br>Hate to See You Go,<br>Ride 'Em on Down |<small>It wie it lêste studio-album dêr't drummer [[Charlie Watts]] op te hearren is.</small> |- |Hackney Diamonds |[[20 oktober]] [[2023]] |Angry | |- |Foreign Tongues |[[2026]] | | | |} ===Live-albums=== {| class="wikitable" |- align="left" !width=220| Album !width=130| Utbrocht op !width=100| Label ! opmerkings |- |Got Live If You Want It! |[[3 desimber]] [[1966]] |London |<small>It album waard alinne yn Amearika útjûn, yn it Feriene Keninkryk waard yn 1965 in ep útjûn yn plak fan it album.</small> |- |Get Yer Ya-Ya's Out!<br>The Rolling Stones in Concert |[[4 septimber]] [[1970]] |Decca<br><small>London</small> | |- |Love You Live |[[23 septimber]] [[1977]] |rowspan=3|Rolling Stones Records | |- |Still Life |[[1 juny]] [[1982]] | |- |Flashpoint |[[2 april]] [[1991]] | |- |Stripped |[[13 novimber]] [[1995]] |Virgin | |- |The Rolling Stones<br>Rock and Roll Circus |[[14 oktober]] [[1996]] |Decca |<small>Der waard tocht dat de bylden fan dit konsert ferlern of ferneatige wiene, mar nei de dea fan [[Ian Stewart]] yn 1985 waarden parten fûn yn de besittingen fan Stewart. In grut part fan de film waard noch hieltyd fermist oant it yn 1993 wer ûntdutsen waard yn klûs fan [[The Who]] yn London. De film waard foltôge yn 1996 en gie yn premjêre op [[12 oktober]] 1996 yn it [[Walter Reade Teatre]] as ûnderdiel fan it [[New York Film Festival]].</small> |- |No Security |[[2 novimber]] [[1998]] |rowspan=2|Virgin | |- |Live Licks |[[1 novimber]] [[2004]] | |- |Shine a Light |[[1 april]] [[2008]] |rowspan=2|Polydor | |- |On Air |[[1 desimber]] [[2017]] | |} ===Kompilaasje-albums=== [[Ofbyld:Rolling-stones-3426802 1280.jpg|thumb|De ''Tongue and lips'' logo fan the Rolling Stones' waard yn 1971 yntrodúsearre.]] {| class="wikitable" |- align="left" !width=220| Album !width=130| Utbrocht op ! Opmerkings |- |Big Hits<br>(High Tide and Green Grass) |[[28 maart]] [[1966]]<br><small>[[4 novimber]] [[1966]]</small> |<small>Album waard earst útbrocht yn Amearika dernei yn it Feriene Keninkryk.</small> |- |Flowers |[[26 juny]] [[1967]] | |- |Through the Past, Darkly<br>(Big Hits Vol. 2) |[[12 septimber]] [[1969]] | |- |Stone Age |[[6 maart]] [[1971]] | |- |Gimme Shelter |[[10 septimber]] [[1971]] | |- |Hot Rocks 1964–1971 |[[20 desimber]] [[1971]]<br><small>[[1 juny]] [[1990]]</small> |<small>Album waard earst útbrocht yn Amearika, en pas yn 1990 yn it Feriene Keninkryk.</small> |- |Milestones |[[18 febrewaris]] [[1972]] | |- |Rock 'n' Rolling Stones |[[13 oktober]] [[1972]] | |- |More Hot Rocks<br>(Big Hits & Fazed Cookies) |[[11 desimber]] [[1972]] | |- |No Stone Unturned |[[5 oktober]] [[1973]] | |- |Metamorphosis |[[6 juny]] [[1975]] | |- |Made in the Shade |[[6 juny]] [[1975]] | |- |Rolled Gold:<br>The Very Best of the Rolling Stones |[[6 novimber]] [[1975]] | |- |Get Stoned<br>(30 Greatest Hits) |[[20 oktober]] [[1977]] | |- |Time Waits for No One:<br>Anthology 1971–1977 |[[29 maaie]] [[1979]] | |- |Solid Rock |[[28 oktober]] [[1980]] | |- |Slow Rollers |[[1 jannewaris]] [[1981]] | |- |Sucking in the Seventies |[[9 maart]] [[1981]] | |- |Story of The Stones |[[1 desimber]] [[1982]] | |- |Rewind (1971–1984) |[[19 juny]] [[1984]] | |- |Singles Collection:<br>The London Years |[[15 augustus]] [[1989]] | |- |Jump Back:<br>The Best of The Rolling Stones |[[22 novimber]] [[1993]]<br><small>[[24 augustus]] [[2004]]</small> |<small>Album waard pas yn 2004 yn Amearika útbrocht.</small> |- |Forty Licks |[[30 septimber]] [[2002]] | |- |Rarities 1971–2003 |[[22 novimber]] [[2005]] | |- |GRRR! |[[12 novimber]] [[2012]] | |- |Honk |[[19 april]] [[2019]] | |} === Ep's === * The Rolling Stones - ([[17 jannewaris]], [[1964]]) - Decca * Five by Five - ([[14 augustus]], [[1964]]) - Decca - In wiidweidiger ferzje fan dizze EP waard letter yn 1964 as ûnder de namme ''12 X 5'' as studio-album útbrocht. * Got Live If You Want It! - ([[11 juny]], [[1965]]) - Decca == Keppeling om utens == * [http://www.rollingstones.com/ Offisjele website] * [http://www.artistdirect.com/nad/music/artist/card/0,,486584,00.html The Rolling Stones' ARTISTdirect Page] * [http://www.iorr.org/ IORR The Rolling Stones Fan Club of Europe] * [http://www.carlolittle.com Carlo Little, eardere Stones drummer] * [http://www.godgammeldags.no/rolling/ Rolling Stones 'Good Guys'] * [http://www.rollingstone.com/artists/therollingstones/biography The Rolling Stones] at [[Rolling Stone]] * http://www.discogs.com/artist/Rolling+Stones,+The * http://www.imdb.com/name/nm1213869/ {{DEFAULTSORT:Rolling Stones, The}} [[Kategory:The Rolling Stones| ]] [[Kategory:Ingelske rockband]] [[Kategory:Band oprjochte yn 1962]] alyr3bepd9y148azwzgvj5dgj8lrvxx 0 48142 1229697 633874 2026-05-09T13:27:14Z RomkeHoekstra 10582 + kt, ynfoboks fernijd. 1229697 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Krzeszowice<br/><small>''Kressendorf''</small> | ôfbylding = PałacPotockich-Fasada-WidokOdStronyParku-POL, Krzeszowice.jpg | ôfbyldingstekst = Potocki-paleis | flagge = POL Krzeszowice flag.svg | wapen = POL Krzeszowice COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lyts-Poalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Krakowski | boargemaster = | ynwennertal = 9.743 <small>(2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2024-roku,7,21.html GUS, Poalsk Buro foar de Statistyk.]</ref> | oerflak = 16,97 km² | befolkingstichtens = 574,5 ynw./km² | hichte = 243 m | stifting = 1286 (earste neam), 1924 (stedsrjochten) | postkoade = 32-065 | netnûmer = +48 12 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.gminakrzeszowice.pl/ www.krzeszowice.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 50 | lat_min = 08 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 38 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Krzeszowice yn Poalen }} '''Krzeszowice''' ([[Dútsk]]: ''Kressendorf'') is in stêd en gemeente yn it [[woiwodskip]] (woiwodskip)|Lyts-Poalen|Lyts-Poalen]] (Małopolska) yn it suden fan [[Poalen]]. Yn 2008 waard it plak, mei 19 oare doarpen yn Europa, útsocht om mei te dwaan foar de Spaanske dokumintêrefilm 'Doarpen fan Europa' (''Pueblos de Europa''), dy't produsearre waard troch Juan Frutos (Colours Communication Group'') en Orange Productions S.L. Fan [[1795]] oant [[1809]] hearde Krzeszowice by [[Eastenryk]] en fan [[1846]] oant [[1918]] by [[Eastenryk-Hongarije]]. == Geografy == Krzeszowice leit yn it suden fan Poalen, oan de Krzeszówka rivier. == It besjen wurdich == === Arsjitektuer === * Tsjerke St. Maarten yn [[Neogotyk|neogoatyske]] styl * Potocki-paleis * Vauxhall-pealeis === Park === * De Potocki-tún === Museums === * Museum fan Krzeszowice, mei in lytse galery: keunst, foarwurpen, meubels. <gallery> File:Krzeszowice-kosciol.jpg|''Sint Maarten, RK-tsjerke'' Ofbyld:Pałac Stary Potoccy 14.JPG|Potocki-paleis Ofbyld:Vauxhall Pałac 81.JPG|Vauxhall-paleis Ofbyld:24 I 07-W oczekiwaniu na pociąg.JPG|''Stasjon Krzeszowice'' </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Krzeszowice}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lyts-Poalen]] l1v58jndoqejpmquubrq4ry74qcctrj 0 50692 1229731 1009439 2026-05-09T20:22:45Z RomkeHoekstra 10582 ynfoboks fernijd, tf, kt oanpast. 1229731 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Zakopane | ôfbylding = Zakopane - skiing (28).JPG | ôfbyldingstekst = | flagge = POL Zakopane flag.svg | wapen = POL Zakopane COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lyts-Poalen]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Tatrzański | boargemaster = | ynwennertal = 25.204 <small>(2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html GUS (Poalsk Buro foar de Statistyk)]</ref> | oerflak = 84,35 km² | befolkingstichtens = 318 ynw./km² | hichte = 833–1130 m | stifting = 1578 (earste fermelding)<br>1933 (stedsrjochten) | postkoade = 34-500 | netnûmer = +48 18 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.zakopane.pl/ www.zakopane.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 49 | lat_min = 18 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 57 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Zakopane yn Poalen }} '''Zakopane''' of '''Zokopane''' is in stêd yn it uterste suden fan [[Poalen]]. It hat 30.000 bewenners en leit yn it [[woiwodskip]] [[Lyts-Poalen (woiwodskip)|Lyts-Poalen]]. De stêd stiet bekend as it wintersportsintrum fan Poalen. It is ek in populêr startplak foar guons dy't yn de [[Tatra (berchtme)|Tatra]] kuierje wolle. == Lânskip == De stêd leit op in hichte fan 800 meter oan de foet fan de [[Giewont]]berch. Op 't heden lûkt de stêd in protte toeristen en der binne in soad hotels en pensjons. Troch de karakteristike boustyl fan de [[Podhale]] mei houten huzen en in protte houtfykwurk, hat it stedsje noch hieltyd har doarpsk karakter behâlden. De pleatslike befolking, dy't yn Poalen de ''Góraly'' (= berchbewenners) neamd wurde, hechtet bot oan tradysjes. Op strjitte is faak in ''kapela'' te hearren dy't tradisjonele Poalske muzyk út de omkriten spilet. Búten Zakopane leit de iisbaan [[Tor Cos]], dêr't yn febrewaris [[2009]] it [[Wrâldkampioenskip reedriden junioaren 2009|WK reedriden foar junioren]] hâlden waard. == Skiednis == [[Ofbyld:Zakopane....jpg|thumb|left|Ansichtkaart út 1916.]] Lang lyn wie Zakopane net mear as in lyts berchdoarpke. Yn [[1646]] wennen der net mear as 43 ynwenners. Healwei de [[19e iuw]] begûn Zakopane stadich in stêd fan betsjutting te wurden. Zakopane luts toeristen en keunstners oan út it 100 km noardliker lizzend [[Krakau]]. Yn 1889 telde de stêd 3000 ynwenners. Sûnt dy tiid wie it ek makliker berikber troch in spoarferbining. Fan [[3 jannewaris]] [[1795]] oant[[11 novimber]] [[1918]] hearde Zakopane by [[Eastenryk]]. Nei de ein fan de [[Earste Wrâldkriich]] kaam it werom by Poalen. ===Twadde Wrâldoarloch=== Yn de maitiid fan [[1940]] wie yn Zakopane in gearkomste fan ôffurdigen fan de [[Gestapo]] en [[NKWD]], de geheime tsjinst fan de [[Sowjet-Uny]], om oer mienskiplike maatregels tsjin de Poalske fersetsbeweging te praten. Foar it Poalsk ferset wie Zakopane in wichtich tuskenstasjon yn it boadskippenet fan [[Warsjau]] en [[Krakau]] oer [[Slowakije]] nei [[Bûdapest]]. Guon ynwenners wiene koerier dy't boadskippen oer de bergen brochten, oaren wiene op mear as ien manier belutsen by it ferset tsjin de besetter. Fan 1942 oant 1943, wie dêr ek in subkamp fan [[konsintraasjekamp Kraków-Płaszów]]; 1000 slaveärbeiders moasten dêr yn in stiengat arbeidzje.<ref>[http://www.sztetl.org.pl/pl/article/zakopane/13,miejsca-martyrologii/21317,zakopane-oboz-pracy-przymusowej-na-terenie-kamieniolomow/ ''Zakopane'' sztetl.org.pl]</ref> <gallery widths="180" heights="180"> Krupowki.jpg|Krupówki, de sintrale ferkearsfrije strjitte yn Zakopane Willa „Oksza”, Zakopane, A-68 M 01.jpg|Houtarsjitektuer yn Zakopane Klima_zakopane.png|Klimaatdiagram Zakopane Wielka_krokiew_2.jpg|[[Wielka Krokiew]] (Grutte Krokiew) CzarnyStawZakopane.jpg|Czarny Staw Gąsienicowy yn de [[Tatra (berchtme)|Tatra]] Tor lodowy Zakopane 03.jpg|Tor Cos </gallery> == Berne yn Zakopane == * [[Sebastian Karpiel-Bułecka]], Poalske sjonger == Sjoch ek == * [[Helena Wanda Błażusiakówna]] == Keppeling om utens== * [http://www.superzakopane.com/PL Zakopane] - Resort Guide. * [http://www.stat.gov.pl Poalsk Buro foar Statistyk] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Zakopane}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lyts-Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 17e iuw]] 3jwljak57gwu86wgma3mn8djj35blly 0 52210 1229766 1041114 2026-05-09T22:29:39Z Ieneach fan 'e Esk 13292 berne yn 1229766 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Pella | ôfbylding = Marion County Iowa Incorporated and Unincorporated areas Pella Highlighted.svg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = Lizzing Pella yn Iowa | ynwennertal = 110.352 <small>(2010)</small> | oerflak = 17,7 km² | befolkingstichtens = 439 / km² | stêdekloft = | hichte = 264 m | lân = [[Feriene Steaten]] | bestjoerlike ienheid 1 = Steat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Iowa]] | bestjoerlike ienheid 2 = Distrikt | namme bestjoerlike ienheid 2= Marion | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = Central (CST) ([[UTC]]-6) | simmertiid = CDT (UTC-5) | koördinaten = | webside = [http://www.cityofpella.com/ www.cityofpella.com] }} [[Ofbyld:VermeerMillIn2006.jpg|thumb|left|De ''Vermeer Mill''.]] '''Pella (Iowa)''' is in stedsje yn de steat [[Iowa]] yn de [[Feriene Steaten fan Amearika]]. It stedsje hat in grut tal ynwenners mei Nederlânske foarfaren, sa as de [[Ofskieding fan 1834|ôfskieden]] dûmny [[Hendrik Scholte]]. Dêr is in iepenloftmuseum wijd oan Hollân, mei ûnder oaren in [[stellingmole]], de 'Vermeer Mill' dy't mealree is. Alle jierren, yn maaie, wurdt it Hollânsk ferline fierd mei it ''Tulip Time Festival'' (mei tulpetunen, klompdûnsjen, âlde ambachten en optochten). Dêr wurdt [[Pella-Nederlânsk]] praat: in [[dialekt]] ôflaat fan it [[Súdgeldersk]]. ==Berne yn Pella== * [[Morgan Earp]] ([[1851]]-[[1882]]), Amerikaansk plysjeman [[Kategory:Plak yn Iowa]] [[Kategory:Plak stifte yn 1847]] 18a4vu7o1iste0zq5md2jxi5x4rwqy3 0 54206 1229730 1229022 2026-05-09T19:57:41Z Drewes 2754 letter mear 1229730 wikitext text/x-wiki {{Stobbe|akteur}} {{Akteur | ôfbylding = PietEkel.jpg | ôfbyldingstekst = Piet Ekel | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = Pieter Ekel | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[21 septimber]] [[1921]] | berteplak = [[Soest (Nederlân)|Soest]] | stoarn = [[28 juny]] [[2012]] | stjerplak = [[Soest (Nederlân)|Soest]] | regionale identiteit = | etnisiteit = | jierren aktyf = [[1950]]-[[2012]] | prizen = | webside = }} [[Ofbyld:Televisieprogramma Swiebertje, nr 1a, 2a Piet Ekel ( Malle Pietje ) en Lou Ge, Bestanddeelnr 925-0228.jpg|thumb|Ekel (l.) as ''Malle Pietje'' yn de tf-searje Swiebertje; rjochts [[Lou Geels]] as fjildwachter Bromsnor]] '''Pieter (Piet) Ekel''' ([[Soest (Nederlân)|Soest]], [[21 septimber]] [[1921]] – dêre, [[28 juny]] [[2012]]) wie in [[Nederlân]]ske [[akteur]] dy't benammen bekend wurden is troch syn kreaasje/rol as Malle Pietje yn de [[tillefyzjerige]] ''[[Swiebertje]]''. Fierders hat Ekel de stim fan de heit fan [[Calimero]] fertolke yn de tekenfilmrige en wurke er mei oan [[Loeki, Rieki en Wieki]] út de [[Biotex]][[reklame]]s. == Filmografy == === Tillefyzje === * De hoed (KRO, 1952/1953) * De leeuwerik (VPRO, 1958/1959) * Geld te geef (KRO, 1963/1964) * De terugkijker (KRO, 1964/1965) * Swiebertje (NCRV, 1968-1975) - as Malle Pietje * [[Calimero]] (1972) - de stim fan de heit fan Calimero ([[1972]]) * Het meisje met de blauwe hoed (NCRV, 1972/1973) * Twee onder één kap (VARA, 1973/1974) * Hollebolleboom (AVRO, 1975/1976) * Hof van Holland (VARA, 1975/1976) * Pipo en de Noorderzon (VARA, 1977/1978) * Pipo in West Best (VARA, 1979/1980) * De Poppenkraam (KRO, 1980/1981) * Schakels (TROS, 1982/1983) * [[Harold Lloyd]] (1983) - voice-oer * [[De Ep Oorklep Show]] (1987) - as stamgast === Film === * Op de Hollandse toer, Ingelske titel ''Going Dutch'' ([[1973]]) == [[Toaniel]] == * Schakels fan [[Herman Heijermans]] as Jacob Dulk ([[1980]]) == [[Harkspul]]en == * [[Apollo XXI - Het maanmysterie]] - Don * [[De gesluierde planeet]] - Don * [[Sprong in het heelal]] - Operatie Luna - Omropper BBC * Sprong in het heelal - Mars slaat toe - Marsiaan * [[Maannacht]] - Maander, de kompjûter * [[Paul Vlaanderen en het Milbourne-mysterie]] - Lucas * [[Een kwestie van vingerafdrukken]] - Feldwebel * [[Trigië]] - Imbala, ferteller == [[Literatuer]] == * Piet Ekel, '''n Luisterrijk verleden. Van hoorspel naar kijkspel''. Utert, Gopher Publishers, 2002 ISBN 90-517-9061-9 {{DEFAULTSORT:Ekel, Piet}} [[Kategory:Nederlânsk toanielakteur]] [[Kategory:Nederlânsk harkspulakteur]] [[Kategory:Nederlânsk stimakteur]] [[Kategory:Nederlânsk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Nederlânsk filmakteur]] [[Kategory:Nederlânsk kabaretier]] [[Kategory:Nederlânsk komyk]] [[Kategory:Nederlânsk telefyzjeregisseur]] [[Kategory:Nederlânsk programmamakker]] [[Kategory:Nederlânsk telefyzjeprodusint]] [[Kategory:Persoan berne yn 1921]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2012]] 5emu8t0tclmguj74g62rnyd37r64b9n 0 55538 1229728 1053077 2026-05-09T19:46:29Z RomkeHoekstra 10582 Ynfoboks oanpast, + kt, lyts stikje skiednis tafoege 1229728 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Ząbrowo<br><small>''Sommerau''</small> | ôfbylding = Ząbrowo kaplica Św. Wojciecha.JPG | ôfbyldingstekst = De histoaryske tsjerke fan Ząbrowo | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Malborski | bestjoerlike ienheid 3 = Gmina | namme bestjoerlike ienheid 3 = [[Stare Pole (gemeente)|Stare Pole]] | ynwennertal = 423 <small>(2021)</small> | postkoade = 82-220 | netnûmer = +48 55 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | mapname = Poalen | lat_deg = 54 | lat_min = 05 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 13 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Ząbrowo yn Poalen }} '''Ząbrowo''' ([[Dútsk]]: Sommerau) is in doarp yn in noarden fan [[Poalen]], yn it [[woiwodskip]] [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]], yn it distrikt [[Malbork]] (Marienburg), sa'n 50 km súdeastlik fan de regiohaadstêd [[Danzig]]. It doarp hat 423 ynwenners. Oan de westrâne rint de rivier de [[Nogat]], in 62 km lange earm fan de [[Weichsel]]. == Skiednis == Neidat de ynwenners út 'e omkriten ferskate kearen om in oersett oer de [[Wisła]] (Weichsel) by Sommerau frege hiene — fanwegen it gefaar foar minske en bist troch it hege wetter — ferliende George Kostka yn 1603 de herberchier fan it doarp it rjocht om in oerset te eksploitearen. De doarpsbewenners moasten dêr alle jierren trije mark foar betelje. It doarp Sommerau hearde sûnt 1818 by 'e lânkring Mariënburch yn West-Prusen. Troch de jierren hinne feroare de bestjoerlike yndieling ferskate kearen: oant 1920 foel it ûnder de provinsje West-Prusen, tusken 1920 en 1939 hearde it by East-Prusen, en yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] makke it diel út fan it saneamde Reichsgau Danzig-Westpreußen. Troch it [[Ferdrach fan Versailles]] moast de befolking yn it stimgebiet Marienwerder op 11 july 1920 stimme oer de fraach oft hja by Dútslân bliuwe woene of by Poalen hearre woene. Yn Sommerau wie de útslach dúdlik: 253 ynwenners stimden foar Dútslân (West-Prusen), wylst der mar 7 stimmen foar Poalen útbrocht waarden. Oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldkriich, yn 'e maitiid fan 1945, waard Sommerau beset troch it [[Reade Leger]]. Nei de oarloch waard it doarp yn 'e simmer fan 1945 neffens de ôfspraken fan 'e [[Konferinsje fan Potsdam]] tegearre mei West-Prusen en it súdlike part fan East-Prusen ûnderdiel fan 'e Folksrepublyk Poalen. Fuort dêrnei sette de komst fan Poalske kolonisten útein. De oarspronklike Dútske ynwenners dy't noch net flechte wiene, waarden yn 'e tiid dy't folge út Ząbrowo ferdreaun. {{boarnen|boarnefernijing= * Skiednis fan 'e Dútske side, sjoch foar referinsjes [[:de:Ząbrowo (Stare Pole)]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Ząbrowo, Pomeranian Voivodeship}} }} {{Koördinaten|54_05_26_N_19_13_01_E_type:city_zoom:13_region:PL|54º 05' NB, 19º 13' EL}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Pommeren]] a53xwvjektrhnoww7oozempbfa870f6 0 71930 1229698 1001573 2026-05-09T13:44:19Z RomkeHoekstra 10582 Ynfoboks fernijd. 1229698 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Łobez<br><small>''Labes''</small> | ôfbylding = SM Łobez Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa 2020 (1).jpg | ôfbyldingstekst = Hillich Herttsjerke | flagge = POL Łobez flag.svg | wapen = POL Łobez COA.svg | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[West-Pommeren (woiwodskip)|West-Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Łobeski | boargemaster = | ynwennertal = 9.977<small>(30.06.2021)</small><ref>[https://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx GUS (Poals Buro foar de Statistyk)]</ref> | oerflak = 12,84 km² | befolkingstichtens = 777 ynw./km² | hichte = 56-94 m | stifting = 1271 (earste fermelding)<br>foar 1295 (stedsrjochten) | postkoade = 73-150 | netnûmer = +48 91 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.lobez.pl www.lobez.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 53 | lat_min = 38 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 15 | lon_min = 37 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Łobez yn Poalen }} '''Łobez''' (histoarysk en yn it [[Dútsk]] bekend as ''Labes'') is in stêd yn it noardwesten fan [[Poalen]] mei 10.409 ynwenners (2015) en in gebiet fan 12,84 km². It plak leit oan de rivier de [[Rega (rivier)|Rega]]. == Ut de skiednis == De namme '''Łobez''' komt fan it [[Aldpoalsk]]e ''łobuzie'' (dat betsjut 'strewel', 'strûken'). Łobez waard foar it earst neamd yn in dokumint fan [[1271]], dêr't de ridder Borko as besitter fan 'e stêd yn neamd wurdt. Yn [[1295]] krige Łobez [[stedsrjocht]]en. De stêd hat de offisjele namme Łobez sûnt [[1946]]. Boargemaster is op 't heden [[Piotr Ćwikła]]. == Demografy == <timeline> ImageSize = width:440 height:320 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:11000 ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:20 align:center bar:1680 from:0 till:800 bar:1740 from:0 till:1191 bar:1749 from:0 till:1339 bar:1831 from:0 till:2443 bar:1861 from:0 till:4756 bar:1895 from:0 till:5187 bar:1925 from:0 till:5994 bar:1933 from:0 till:6947 bar:1939 from:0 till:7310 bar:1945 from:0 till:1710 bar:1946 from:0 till:4144 bar:1957 from:0 till:6026 bar:1970 from:0 till:7355 bar:1990 from:0 till:10953 bar:2014 from:0 till:10440 bar:2021 from:0 till:9977 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0) bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0) bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0) bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0) bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0) bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0) bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0) bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0) bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0) bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0) bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0) bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0) bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0) bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0) bar:2014 at: 10440 text:10,4 shift:(0) bar:2021 at: 10440 text:9,9 shift:(0) </timeline> == Boargemaster == {| class="wikitable" | 1632 – Carsten Beleke || || 1809 – Johann Georg Falck |- | 1670 – Bernd Bublich || || 1823–1840 – Johann Friedrich Rosenow |- | 1700 – Paul Belecke || || 1842–1844 – Adolf Ludwig Ritter (privremeno) |- | 1702 – Theele || || 1844–1845 – Albert Wilhelm Rizky |- | 1723 – F. C. Hackebeck || ||1846–1852 – Heinich Ludwig Gotthilf Hasenjäger |- | 1734 – F. W. Weinholz || || prije 1859. Hasenjaeger |- | 1736 – Schulze || || 1852–1864 – Carl Albert Alexander Schüz |- | 1732 – Hackenberken || || 1921 – Willi Kieckbeusch |- | 1745 – M. C. Frize || || 1945 – Hackelberg, Teofil Fiutowski, Stefan Nowak, Feliks Mielczarek |- | 1746 – Johann Friedrich Thym || || 1946 – Władysław Śmiełowski |- | 1752 – Johann Gottsried Severin || || 1948 – Tadeusz Klimski |- | 1753? – J. F. von Flige || || 1949 – Ignacy Łepkowski |- | 1757 – Johann Friedrich Thym || || 1972-1990 - Zbigniew Con |- | 1757 – Heller || || 1990–94 - Marek Romejko |- | 1767 – Gottlieb Timm || || 1994–1998 - Jan Szafran |- |1775 – Johann Gottfried Severin|| || 1998–2002 - Halina Szymańska |- |1790 – Jahncke|| || 2002–2006 - Marek Romejko |- |1805 – Heinrich (?) Falck|| || 2006–2014 - Ryszard Sola |- |1806 – Zuther (drugi dan 1712)|| ||2014 - Piotr Ćwikła |- |1806 – Nemitz|| || |} == Ferneamde ynwenners == * [[Franz Andreas von Borcke]] (1693–1766), Prusysk generaal * [[Ferdinand Nemitz]] (1805–1886), Dútsk jurist en politikus * [[Felix Genzmer]] (1856–1929), Dútsk arsjitekt * [[Otto Puchstein]] (1856–1911), Dútsk archeolooch * [[Walter Goehtz]] (1878–1946), Dútsk politikus == Keppelings om utens == * [http://www.lobez.pl/ Webside Łobez] * [http://www.youtube.com/watch?v=mPWlmToO5FY/ Łobez - You Tube] {{Boarnen|boarnefernijing= <references /> ---- {{Commonscat|Łobez}} }} {{DEFAULTSORT:Lobez}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip West-Pommeren]] lftu8i1na1ihthr2kjpstd88brw2ahr 0 82268 1229724 1015431 2026-05-09T19:25:49Z RomkeHoekstra 10582 Ynfoboks fernijd, + kt. 1229724 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Sobibór | ôfbylding = Sobibór, Kaplica Wniebowzięcia Matki Boskiej - fotopolska.eu (224751).jpg | ôfbyldingstekst = Kapel yn Sobibór | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Włodawski | bestjoerlike ienheid 3 = Gmina | namme bestjoerlike ienheid 3 = Włodawa | ynwennertal = 349 <small>(2023)</small><ref>[https://www.polskawliczbach.pl/wies_Sobibor Webstee Poalen yn Sifers.]</reF> | hichte = 163 m | postkoade = 22-200 | netnûmer = +48 82 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 28 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 23 | lon_min = 39 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Sobibór yn Poalen }} '''Sobibór''' is in [[doarp]] yn de [[Poalen|Poalske]] woiwodskip [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]]. It plak heart ta de gemeente [[Włodawa (gemeente)|Włodawa]] en leit sa'n 80 km bewesten de haadstêd fan de regio, [[Lublin]]. Yn [[2011]] wennen dêr 491 minsken. == Ut de skiednis == [[File:Sobibor map 1932.jpg|thumb|left|250px|Kaart út 1932 fan Sobibór en it stasjon]] Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] wiene yn de omkriten fan it doarp ferskate lytse [[nazi]]-[[wurkkamp]]en, ek yn Sobibór sels<ref>http://www.deathcamps.org/sobibor/labourcamps_nl.html</ref>. Dy kampen waarden stichte foar [[slavernij|slaven]] dy't de rin fan streamkes regulearje moasten. Under de [[Aksje Reinhard]] waard by it stasjon justjes besúdwesten it doarp, [[ferneatigingskamp]] [[Sobibór]] boud. In protte fan de twangarbeiders út de wurkkampen binne letter yn dat kamp fermoarde. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Sobibór}} }} {{DEFAULTSORT:Sobibor (doarp)}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategoy:Plak yn woiwodskip Lublin]] 7b7g9lwi7wmvp0g85hh105kjqwleaai 1229725 1229724 2026-05-09T19:26:11Z RomkeHoekstra 10582 tf 1229725 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Sobibór | ôfbylding = Sobibór, Kaplica Wniebowzięcia Matki Boskiej - fotopolska.eu (224751).jpg | ôfbyldingstekst = Kapel yn Sobibór | lân = [[File:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]] | bestjoerlike ienheid 2 = Powiat | namme bestjoerlike ienheid 2 = Włodawski | bestjoerlike ienheid 3 = Gmina | namme bestjoerlike ienheid 3 = Włodawa | ynwennertal = 349 <small>(2023)</small><ref>[https://www.polskawliczbach.pl/wies_Sobibor Webstee Poalen yn Sifers.]</reF> | hichte = 163 m | postkoade = 22-200 | netnûmer = +48 82 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | mapname = Poalen | lat_deg = 51 | lat_min = 28 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 23 | lon_min = 39 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Sobibór yn Poalen }} '''Sobibór''' is in [[doarp]] yn de [[Poalen|Poalske]] woiwodskip [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]]. It plak heart ta de gemeente [[Włodawa (gemeente)|Włodawa]] en leit sa'n 80 km bewesten de haadstêd fan de regio, [[Lublin]]. Yn [[2011]] wennen dêr 491 minsken. == Ut de skiednis == [[File:Sobibor map 1932.jpg|thumb|left|250px|Kaart út 1932 fan Sobibór en it stasjon]] Yn de [[Twadde Wrâldoarloch]] wiene yn de omkriten fan it doarp ferskate lytse [[nazi]]-[[wurkkamp]]en, ek yn Sobibór sels<ref>http://www.deathcamps.org/sobibor/labourcamps_nl.html</ref>. Dy kampen waarden stichte foar [[slavernij|slaven]] dy't de rin fan streamkes regulearje moasten. Under de [[Aksje Reinhard]] waard by it stasjon justjes besúdwesten it doarp, [[ferneatigingskamp]] [[Sobibór]] boud. In protte fan de twangarbeiders út de wurkkampen binne letter yn dat kamp fermoarde. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Sobibór}} }} {{DEFAULTSORT:Sobibor (doarp)}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lublin]] 73jr22wqvizprowvirxheucjuae4eba 0 86967 1229732 1141845 2026-05-09T20:23:26Z Ieneach fan 'e Esk 13292 + 1229732 wikitext text/x-wiki {{Akteur | ôfbylding = SeanConneryJune08.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 180px | echte namme = Thomas Sean Connery | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Grut-Brittanje|Britsk]] | berne = [[25 augustus]] [[1930]] | berteplak = [[Edinburgh]] ([[Skotlân]]) | stoarn = [[31 oktober]] [[2020]] (90 jier) | stjerplak = [[Nassau (Bahama's)]] | etnisiteit = [[File:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Skotten|Skotsk]] <br>[[File:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Ieren (folk)|Iersk]] | jierren aktyf = [[1954]] – [[2011]] | prizen = [[BAFTA Award|BAFTA]] 1987 & 1998<br> [[Oscar]] 1988 & 1996 <br> [[Golden Globe]] 1988<br> [[Cecil B. DeMille Award]] 1996 | webside = [http://www.seanconnery.com www.seanconnery.com] }} [[Sir]] '''Sean Connery''' (útspr.: [ʃɔ:n 'kɒnəri], likernôch "sjôn kónnery"; folút: '''Thomas Sean Connery'''; [[Edinburgh]], [[25 augustus]] [[1930]] - [[Nassau (Bahama's)]], [[31 oktober]] [[2020]]) wie in [[Grut-Brittanje|Britsk]] [[akteur]] fan [[Skotten|Skotsk]] [[komôf]], dy't yn 'e [[1960-er jierren|jierren sechstich]] wrâldferneamd waard yn 'e [[rol]] fan [[geheim agint]] [[James Bond]] yn [[film]]s as ''[[Dr. No (film)|Dr. No]]'', ''[[Goldfinger (film)|Goldfinger]]'' en ''[[From Russia with Love (film)|From Russia with Love]]''. Letter spile er ek yn sokke ferneamde films as ''[[The Man Who Would Be King (film)|The Man Who Would Be King]]'', ''The Wind and the Lion'', ''The Name of the Rose'', ''[[Highlander (film)|Highlander]]'', ''[[The Untouchables (film)|The Untouchables]]'', ''The Hunt for Red October'', ''The Russia House'', ''The Rock'' en ''[[Entrapment]]''. Connery wûn yn [[1988]] in [[Oscar]] yn 'e [[kategory]] bêste [[byrol]] fan in akteur, en waard yn [[2000]] [[ridder]]e troch de [[keninginne]] [[Elizabeth II fan it Feriene Keninkryk|Elizabeth II]]. Hy wie in [[nasjonalisme|nasjonalist]] dy't bekendstie om syn stipe foar in ûnôfhinklik [[Skotlân]]. Yn [[1999]], doe't er 69 jier âld wie, waard er troch it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[tydskrift]] ''[[People (tydskrift)|People]]'' útornearre ta de meast [[seksy]] [[man (sekse)|man]] fan 'e (tweintichste) [[iuw]]. ==Libben en karriêre== ===Jonkheid=== Connery waard yn [[1930]] [[berne]] yn Fountainbridge, in [[wyk]] fan 'e [[Skotlân|Skotske]] [[haadstêd]] [[Edinburgh]], as de [[soan]] fan 'e [[roomsk-katolisisme|roomske]] Joseph Connery, in [[fabryksarbeider]] en [[frachtweinsjauffeur]], en dy syn [[protestantisme|protestantske]] [[oarehelte|frou]] Euphemia McBain McLean (ropnamme "Effie"). Oan syn [[mem]]mekant stamme er ôf fan 'e leden fan 'e âlde [[Skotske clans|Skotske clan]] [[Clan MacLean|MacLean]], en syn [[oerpake en -beppe]] wiene lânseigen [[Skotsk-Gaelysk]]sprekkers út [[Fife]], resp. út [[Uig (Skye)|Uig]], op it eilân [[Skye (eilân)|Skye]]. Connery syn oerpake en -beppe oan [[heit]]ekant wiene [[Ierlân|Ierske]] [[ymmigrant]]en, dy't har mids [[njoggentjinde iuw]] yn Skotlân nei wenjen setten. Connery hie in jongere [[broer]], [[Neil Connery|Neil]] ([[1938]]), dy't foarhinne ek akteur wie. Yn syn [[jonkheid]] waard Connery 'Tommy' neamd, behalven as syn Ierske [[freon]] Séamus (de [[Iersk]]e fariant fan '[[Tomas (foarnamme)|Tomas]]') der ek wie; dan waard Connery by syn [[middelnamme]] Sean neamd om betizing tsjin te gean. As [[teenager|opslûpen jonge]] groeide Connery sa hurd, dat er doe bekend kaam te stean as 'Big Tam'. Nei eigen sizzen hied er syn earste [[geslachtsferkear|seksuële ûnderfining]] mei in [[folwoeksen]] [[frou]] yn in [[militêr unifoarm]] fan it [[Auxiliary Territorial Service|Territoriale Frouljuskorps]] (ATS) doe't er fjirtjin jier âld wie. [[File:Sean_Connery_1964.png|left|thumb|180px|Sean Connery yn ''Marnie'', út [[1964]].]] Syn earste [[baan (wurk)|baantsje]] hie Connery as [[molkboer]] yn Edinburgh, foar't er tsjinst naam by de [[Britske Keninklike Marine]]. Yn syn tsjinsttiid liet Connery twa [[tattoeaazje]]s sette, ien mei de [[tekst]] ''Mum and Dad'' ("Heit en Mem") en de oare mei ''Scotland Forever'' ("Skotlân Boppe"). Uteinlik waard er lykwols earfol út 'e [[marine]] ûntslein fanwegen in [[maachswolm]], dat yn syn [[famylje (besibskip)|famylje]] in [[genetika|erflike]] [[oandwaning]] wie. Neitiid wurke Connery noch in hoartsje as molkboer, en doe as [[frachtweinsjauffeur]], [[badmaster]] yn in [[swimbad]], [[model (berop)|model]] foar it [[Keunstkolleezje fan Edinburgh]] en polyster fan [[deakiste]]n. Mei achttjin jier sette Connery útein mei [[bodybuilding]], wêrfoar't er fan [[1951]] ôf yn training gie by in Ellington, dy't earder [[sersjant-ynstrukteur]] yn it [[Britske Leger]] west hie. Hoewol't de [[ynformaasje]] op syn eigen [[webside]] hawwe wol dat er yn [[1950]] it trêde plak behelle yn 'e [[Mr. Universe]]-[[skientmewedstryd]], pleatse de measte oare boarnen him yn 'e [[kompetysje]] fan [[1953]], itsij mei in trêde plak yn 'e [[wedstryd]] foar junioaren, itsij mei hielendal gjin poadiumplak. Behalven oan bodybuilding die Connery ek oan 'e [[fjochtsport]] [[karate]], en yn syn lettere [[libben]] wied er in fûleindich [[golf (sport)|golfer]]. Fierders wie Connery ek in entûsjast [[fuotbal]]ler, en hied er as [[teenager]] foar [[Bonnyrigg Rose Athletic F.C.]] spile. Yn [[1953]] seach [[Matt Busby]], de trainer fan [[Manchester United]], him ris oan 'e gong, en bea him daliks in [[kontrakt]] oan foar [[Britsk pûn|£]]25 de [[wike]]. Connery besefte lykwols dat in fuotballer mei tritich jier oan 'e ein fan syn [[karriêre]] wêze soe, en hy wie doe al 23, wylst er syn [[aktearjen|aktearkarriêre]] krekt oan 'e gong krigen hie, dat hy betanke freonlik foar de ear en hie dêr letter nea [[spyt]] fan. [[File:Sean Connery as James Bond (1971, cropped).jpg|right|thumb|200px|Sean Connery yn [[1971]].]] ===Aktearkarriêre=== Ein [[1951]] naam Connery út [[jild]]need in baantsje as hantsjemuoisfeint efter de skermen by it [[King's Theatre (Edinburgh)|King's Theatre]] yn Edinburgh. Dêr ûntdiek er dat it [[toaniel]] him wol loek. Under in bodybuildingwedstryd yn [[1953]] hearde er fan ien fan 'e oare dielnimmers dat der [[audysje]]s holden waarden foar in [[opfiering]] fan 'e [[musical]] ''South Pacific''. Connery hapte daliks ta en wist syn earste aktearrol te winnen as in lid fan it [[koar (sjongen)|koar]]. Geandewei de trije jier dat de [[foarstelling (teäter)|foarstelling]] rûn, wist er himsels op te wurkjen ta ien fan 'e [[haadrol]]len. Doe't ''South Pacific'' yn Edinburgh spile, waard Connery op in [[jûn]] oanfallen troch de doedestiden beruchte Valdor-[[binde]], wêrby't hy lykwols ferskate leden fan 'e groep [[slaanderij|yninoar sloech]]. Neitiid hied er yn syn berteplak de [[reputaasje]] in 'hurde man' te wêzen, en rûnen de bindeleden mei in bocht om him hinne. Fia ''South Pacific'' kaam Connery ek foar it earst yn 'e kunde mei de [[Ingelân|Ingelske]] akteur [[Michael Caine]], mei wa't er syn libben lang [[freonskip|befreone]] bliuwe soe. Teffens learde er fia de musical de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[regisseur]] en akteur [[Robert Henderson (regisseur)|Robert Henderson]] kennen, dy't Connery [[toanielstik]]ken fan [[Henrik Ibsen]], [[Marcel Proust]], [[Lev Tolstoj]], [[James Joyce]] en [[William Shakespeare]] lêze liet en soarge dat er yn [[Londen]] [[logopedy|spraaklessen]] naam om syn [[Skotsk]]e [[aksint (útspraak)|aksint]] te ferminderjen. Tsjin dy tiid hie Connery syn film[[debút]] al makke, as [[figurant]] yn 'e musical ''Lilacs in the Spring'' ([[1954]]) [[File:Sean Connery 1976.jpg|left|thumb|180px|Sean Connery yn [[1976]].]] Hoewol't Connery yn dy snuorje ferskate kearen yn films figurearje mocht, koed er dêr net fan libje en moast er alderhanne los wurk oannimme om itende te bliuwen. Henderson besoarge him in lytse rol yn in produksje fan ''Witness for the Prosecution'', fan [[Agatha Christie]], en letter hied er noch ferskillende oare toanielrollen yn Londen. De [[Kanada|Kanadeeske]] regisseur [[Alvin Rakoff]] wie ûnder de yndruk fan Connery syn [[tillefyzje]]debút as [[bokser]] yn 'e [[tillefyzjesearje|searje]] ''The Square Ring'', en besoarge him ferskate oare lytse tillefyzjeroltsjes. Yn [[1957]] krige Connery gruttere byrollen yn films as ''No Road Back'', ''Hell Drivers'', ''Action of the Tiger'' en de [[skrillerfilm|skriller]] ''Time Lock''. Yn [[1958]] hied er in grutte rol yn it [[melodrama]] ''Another Time, Another Place'', as in [[sjoernalist]] dy't bestrûpt rekket yn in [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|leafdesrelaasje]] mei it personaazje fan aktrise [[Lana Turner]]. Op 'e set fan dy film stoarme op in stuit Turner har [[jaloerskens|stikjaloerske]] freon, de [[krimineel]] [[Johnny Stompanato]], mei lutsen [[pistoal]] op Connery ôf, mar Connery pakte him syn wapen ôf en sloech him fan 'e sokken. Neitiid moast er in hoartsje ûnderdûke doe't er [[deadsbedriging]]s krige fan oare kriminelen yn 'e tsjinst fan Stompanato syn baas, [[Mickey Cohen]]. Yn [[1959]] krige Connery foar it earst in haadrol, yn 'e rûnom priizge [[Disney Company|Disney]]-[[musical]] ''Darby O'Gill and the Little People'', oer in slûchslimme Ier en dy syn striid fan snoadens mei de [[leperkaan|leperkanen]]. Yn [[1961]] hied er in promininte tillefyzjerol yn 'e [[minysearje]] ''Anna Karenina'', op 'e [[BBC]], en yn [[1962]] wied er te sjen yn in lytse, [[humor]]istysk bedoelde rol as in [[soldaat]] op [[D-Day]] yn 'e [[oarlochsfilm]] ''[[The Longest Day (film)|The Longest Day]]''. Connery syn grutte trochbraak kaam lykwols yn [[1962]], doe't him de rol fan 'e [[geheim agint]] [[James Bond]] oanbean waard, nei [[James Bond (romansearje)|de romanrige]] fan 'e [[skriuwer]] [[Ian Fleming]]. It wie de bedoeling dat der [[James Bond (filmsearje)|ferskate films oer dyselde haadpersoan]] makke wurde soene, en hoewol't Connery him mei tsjinnichheid fêstlei foar mear as ien film, hied er wol foar it ferstân dat er binnen wêze soe as de [[filmsearje]] populêr blike soe te wêzen. [[File:Sean Connery 1980 Crop.jpg|right|thumb|200px|Sean Connery yn [[1980]].]] Sadwaande spile er Bond yn 'e earste fiif films fan 'e rige: ''[[Dr. No (film)|Dr. No]]'' ([[1962]]), ''[[From Russia with Love (film)|From Russia with Love]]'' ([[1963]]), ''[[Goldfinger (film)|Goldfinger]]'' ([[1964]]), ''[[Thunderball (film)|Thunderball]]'' ([[1965]]) en ''[[You Only Live Twice (film)|You Only Live Twice]]'' ([[1967]]). Alle films wiene ûnbidige súksesfol, en Connery syn [[karriêre]] wie makke. Letter kearde er noch twaris nei de rol fan James Bond werom foar de films ''[[Diamonds Are Forever (film)|Diamonds Are Forever]]'' ([[1971]]) en ''[[Never Say Never Again (film)|Never Say Never Again]]'' ([[1983]]), wat ek beide kearen in trochslaand [[kommersje]]el súkses waard. Yn [[2005]] waard ''From Russia with Love'' adaptearre ta in [[fideospultsje]] (''007: From Russia with Love''), wêrfoar't Connery mei 74 jier op 'e nij yn 'e rol fan Bond kroep, al wie it doe inkeld as [[stimakteur]]. Fleming sels skynt yn 't earstoan syn twifels oer Connery hân te hawwen; hy fûn de Skot te lang en te spiersterk, al naam er oan dat Connery it foar de rol needsaaklike [[seksuële oantrekking|seksuele garisma]] hie doe't syn eigen [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|faam]] him fertelde dat dat sa wie. Pas nei't er [[Dr. No (film)|Dr. No]] sjoen hie, feroare Fleming fan miening. Hy wie doe sa ûnder de yndruk fan Connery syn optreden, dat er yn 'e lettere dielen fan syn romanrige in heal Skotske, heal [[Switserlân|Switserske]] [[ôfstamming]] foar Bond betocht. Behalven kommersjeel súksesfol makken de James Bond-films Connery ek ta [[sekssymboal]]. Hy begûn tûzenen [[fanmail|fanbrieven]] wyks te krijen, in grut diel dêrfan ôfkomstich fan jonge froulju dy't [[fereale]] op him rekke wiene. Wat doedestiden ûnbekend wie, wie dat Connery yn elk fan 'e Bond-films (en teffens yn in protte oare rollen) in [[tûpet]] droech, om't er mei 21 jier al begûn wie [[kealens|keal]] te wurden. [[File:SeanConnery88.jpg|left|thumb|200px|Sean Connery yn [[1988]].]] Hoewol't James Bond him ta in wrâldstjer makke, begûn Connery al rillegau syn nocht fan Bond te krijen, en op 't lêst begûn er him suver te [[haat]]sjen. Neffens Michael Caine hie Connery der yn 't bysûnder hekel oan as er op 'e dyk lju tsjinkaam dy't inoar oanstompten en seine: "''Sjoch, dat is James Bond!"'' Wylst er noch oan 'e fiif earste Bond-films wurke, hied er al yn oare films spile, wêrûnder ''Marnie'' ([[1964]]), fan [[Alfred Hitchcock]], en ''The Hill'' ([[1965]]), fan [[Sidney Lumet]]. Nei in sloppe tiid yn 'e twadde helte fan 'e [[1960-er jierren|jierren sechstich]] wied er yn 'e [[1970-er jierren|santiger jierren]] û.m. te sjen yn 'e [[detektivefilm]] ''[[Murder on the Orient Express (film út 1974)|Murder on the Orient Express]]'' ([[1974]]), mei [[Vanessa Redgrave]], [[Lauren Bacall]] en [[John Gielgud]], en yn 'e [[oarlochsfilm]] ''[[A Bridge Too Far (film)|A Bridge Too Far]]'' ([[1977]]), oer de [[Slach om Arnhim]], mei û.o. [[Dirk Bogarde]], [[Laurence Olivier]], [[James Caan]], [[Michael Caine]], [[Edward Fox]], [[Anthony Hopkins]], [[Robert Redford]] en [[Peter Faber]]. Teffens spile er in Britsk [[ofsier|legerofsier]] dy't himsels ta [[kening]] makket yn in ôfhandich part fan [[Afganistan]] yn ''[[The Man Who Would Be King (film)|The Man Who Would Be King]]'' ([[1975]]), nei [[The Man Who Would Be King (koart ferhaal)|in koart ferhaal]] fan [[Rudyard Kipling]] (op 'e nij mei syn freon Michael Caine), en in [[Marokko|Marokkaansk]] [[Berbers|Berber]]foarst yn ''The Wind and the Lion'' (1975), mei [[Candice Bergen]]. Yn [[1981]] hie Connery in [[cameo]]roltsje as kening [[Agamemnon]] fan [[Mysene]] yn 'e film ''Time Bandits'', krekt sa't er yn [[1991]] yn in cameo as kening [[Richard Liuwehert]] meiwurksje soe oan ''Robin Hood, Prince of Thieves''. Nei't syn rol yn 'e [[James Bond (filmsearje)|''Bond''-film]] ''[[Never Say Never Again (film)|Never Say Never Again]]'' yn [[1983]] op in [[rjochtsaak]] útrûn, ferlear Connery lykwols it [[fertrouwen]] yn 'e grutte [[filmstudio's]] en makke er twa jier lang hielendal gjin films mear. Yn [[1986]] spile er de rol fan in [[kritysk]] [[Midsiuwen|Midsiuwsk]] [[mûnts]] yn 'e tige súksesfolle [[Jeropa|Jeropeeske]] produksje ''The Name of the Rose'', dêr't er it jiers dêrop in [[BAFTA Award|BAFTA]] foar krige. Ek yn [[1986]] hied er as Juan Sánchez-Villalobos Ramírez in wichtige byrol yn 'e [[fantasyfilm]] ''[[Highlander (film)|Highlander]]'', mei [[Christopher Lambert]]. Yn [[1987]] spile er in hurde Iersk-Amerikaanske [[plysjeman]] yn ''[[The Untouchables (film)|The Untouchables]]'', mei [[Kevin Costner]], [[Robert De Niro]] en [[Andy García]], dêr't er yn [[1988]] foar beleanne waard mei in [[Oscar]] yn 'e [[kategory]] bêste [[byrol]] fan in [[akteur]]. Teffens wûn er mei dy rol in [[Golden Globe]] foar bêste manlike byrol. [[File:Diane_Cilento,_1954.jpg|right|thumb|180px|Connery syn earste [[oarehelte|frou]], [[Diane Cilento]].]] Ein [[1980-er jierren|jierren tachtich]] oant mids [[1990-er jierren|jierren njoggentich]] wurke Connery mei oan ferskate grutte kaskreakers. Sa fertolke er yn ''Indiana Jones and the Last Crusade'' ([[1989]]) de rol fan 'e eksintrike heit fan aventoersman Indiana Jones (spile troch [[Harrison Ford]]). Fierders wied er te sjen as de [[etnyske groep|etnysk]] [[Litouwen|Litouske]] [[kaptein (skipfeart)|kaptein]] fan in [[Sovjet-Uny|Sovjet]]-[[ûnderseeër]] yn ''The Hunt for Red October'' ([[1990]]), mei [[Alec Baldwin]] en [[Sam Neill]]; as in oan legerwâl rekke [[útjouwer]] dy't behelle rekket yn in [[spionaazje]]saak yn ''The Russia House'' (1990), mei [[Michelle Pfeiffer]]; as [[kening Arthur]] yn ''First Knight'', mei [[Richard Gere]] en [[Julia Ormond]]; as in Britske [[spion]] dy't [[libbenslang]] krigen hat yn 'e Feriene Steaten yn ''The Rock'' ([[1996]]), mei [[Nicolas Cage]]; en as snoade master[[ynbrekker]] yn ''[[Entrapment]]'' ([[1999]]), mei [[Catherine Zeta-Jones]]. Yn [[1996]] wurke er as [[stimakteur]] mei oan 'e film ''Dragonheart'', wêrfoar't er de tekst ynspriek fan 'e [[draak]] Draco. Yn [[1998]] waard Connery in [[BAFTA Award|BAFTA Academy Fellowhip Award]] (in [[oeuvrepriis]]) takend. Letter wie Connery noch te sjen in films as ''The Avengers'' ([[1998]]), ''Finding Forrester'' ([[2000]]) en ''The League of Extraordinary Gentlemen'' ([[2003]]). Nei't it skynt waard him troch [[regisseur]] [[Peter Jackson]] de rol fan 'e [[tsjoender]] Gandalf oanbean yn 'e [[The Lord of the Rings (filmsearje)|''The Lord of the Rings''-trilogy]], mar sloech Connery dy rol ôf om't er "it skript net begriep." Neffens [[CNN]] wie him 15% fan 'e wrâldwide [[winst]] fan 'e trije films oanbean, wat him yn totaal [[$]]300&nbsp;miljoen opsmite kinnen hie. Nei't er neewurd jûn hie, waard de rol fan Gandalf oan [[sir]] [[Ian McKellen]] taparte. ===Pinsjonearring=== Nei [[2004]] wie Connery belutsen by ferskate filmprojekten dy't op 'e non rûnen, wêrûnder ien oer de [[Midsiuwen|Midsiuwske]] [[Arabieren|Arabyske]] [[held]] [[Saladin]], dat derûnder strûpte doe't de [[filmprodusint|produsint]], [[Mûstafa Akkad]], yn [[2005]] omkaam by de [[hoteloanslaggen yn Amman (2005)|hoteloanslaggen]] yn 'e [[Jordaanje|Jordaanske]] haadstêd [[Amman]]. Yn [[2010]] wurke er noch as stimakteur mei oan 'e [[tekenfilm]] ''Sir Billi'', mar hy spriek geroften tsjin dat er yn 'e fjirde [[Indiana Jones (filmsearje)|''Indiana Jones''-film]] spylje soe. Dat er desyllúzjonearre rekke wie oer "de idioaten dy't no films meitsje yn [[Hollywood]]" wie nei't it skynt de wichtichste reden foar Connery om him út 'e [[filmyndustry]] werom te lûken. [[File:Sean Connery en Saskia Cohen-Tanugi (1983).jpg|left|thumb|250px|Connery mei Saskia Cohen-Tanugi yn [[1983]].]] Yn [[2004]] wie der sprake fan dat Connery in [[autobiografy]] skriuwe soe, mar dat rûn op neat út, en hy betelle it foarskot dat er al krigen hie werom oan [[útjouwerij]] [[HarperCollins]]. Wol skreau er, tegearre mei [[Murray Grigor]], in [[skiednis]]boek, mei as [[titel (opskrift)|titel]] ''Being a Scot'' ("In Skot te Wêzen"), dat yn [[2006]] op syn 78ste [[jierdei]] publisearre waard. Yn [[2011]] hold Connery ek op mei yn it iepenbier te ferskinen. De lêste kear dat er sjoen waard, wie as taskôger op it [[Amerikaanske Iepen Tennistoernoai]], yn [[septimber]] [[2012]], dêr't er syn (Skotske) lânsman [[Andy Murray]] oanmoedige. Neitiid loek er him alhiel werom yn syn [[filla]] op 'e [[Bahama's]]. ===Priveelibben=== Yn it begjin fan syn aktearkarriêre, doe't er noch yn 'e musical ''South Pacific'' spile, gie Connery om mei de [[skientme|tsjeppe]] Carol Sopel, mar nei't har [[joadendom|joadske]] [[famylje (besibskip)|famylje]] him dúdlik makke hie, dat syn avânses net op priis steld waarden, rûn dy [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] op 'e non. Dêrnei gied er om mei in Julie Hamilton, dy't him net sjen of luchtsje koe oant se him ris yn in [[kilt]] gewaarwurden wie. Letter besocht er it oan te lizzen mei de [[negroïde ras|swarte]] [[jazz]]-[[sjongster]] [[Maxine Daniels]], oant dy him fertelde dat se al lokkich [[troud]] wie. Fan [[1962]] oant [[1973]] wie Connery sels troud mei de [[Austraalje (lân)|Australyske]] aktrise [[Diane Cilento]], mei wa't er in [[soan]] krige, de akteur [[Jason Connery]]. Yn [[1975]] wertroude Connery mei de [[Marokko|Marokkaansk]]-[[Frankryk|Frânske]] [[keunstskilderesse]] [[Micheline Roquebrune]] (b.&nbsp;[[1929]]), mei wa't er oant syn [[ferstjerren]] byinoar bleau. [[File:ConneryKilt.jpg|right|thumb|200px|Connery yn [[Skotske dracht]].]] Connery wenne sûnt [[1999]] it grutste part fan it jier op 'e [[Bahama's]], wylst er dêrfoar tweintich jier lang benammen yn [[Frankryk|Súd-Frankryk]] taholden hie. Hy besiet lykwols ek in [[filla]] yn [[Kranidi]], yn [[Grikelân]], dêr't er de [[buorman]] wie fan kening [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]], mei wa't er in [[helikopterplatfoarm]] dielde. Yn [[1993]] lekte it [[nijs]] út dat Connery in [[bestrieling]]sbehanneling ûndergien hie, wat yn 'e [[media]] ta berjochten late dat er [[kielkanker]] hawwe soe. Yn [[Japan]]ske en [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[media]] waard er sels al [[dea]] ferklearre, en hy moast yn it Amerikaanske [[praatprogramma]] ''The Late Show'', fan [[presintator]] [[David Letterman]], ferskine om it tsjindiel te bewizen. It die bliken dat de behanneling wie om knobkes op syn [[stimbân|stimbannen]] te ferwiderjen. Oare krupsjes fan Konnery wiene [[staar]], wêrfoar't er yn [[2003]] oan beide [[each|eagen]] [[operaasje (genêskunde)|operearre]] waard, en in [[tumor]] op ien fan syn [[nier]]en, dy't yn [[2006]] by in operaasje fuorthelle waard. Yn [[2009]] fertelde er yn in [[fraachpetear]] dat er it oan it [[hert]] hie. Yn [[polityk]] opsicht wie Connery in [[Skotlân|Skotsk]] [[nasjonalisme|nasjonalist]], eat dat er nea ûnder stuollen of banken stiek. Hy wie lid fan 'e [[Skotske Nasjonale Partij]], dy't stribbet nei ûnôfhinklikheid foar Skotlân, en stipe dy [[politike partij|partij]] sawol [[jild|finansjeel]] as mei persoanlike [[optreden]]s. Syn finansjele stipe hold op yn [[2001]], doe't it [[Britske parlemint]] in [[wet]] oannaam dy't it near lei op it dwaan fan jildlike jeften oan Britske [[politike partij]]en troch [[persoan]]en, [[bedriuw]]en of [[ynstelling]]s út it bûtenlân. Connery waard [[krityk|bekritisearre]] om't er him út syn [[Bahama's|Bahamaanske]] [[belestingparadys]] wei dwaande hold mei de Britske [[polityk]], mar hy joech [[dokumint]]en frij dêr't út bliek dat er tusken [[1997]] en [[2003]] allinnich al yn Grut-Brittanje [[Britske pûn|£]]3,7 miljoen oan [[belesting]] betelle hie. Hy swarde dat er nea wer yn Skotlân komme soe te wenjen foar't dat in ûnôfhinklik lân wêze soe, en dêr hold er him oan. Hy sei ek dat er leaude dat it by syn [[libben]] noch safier komme soe, wat net it gefal wie. Connery waard yn [[2000]] [[ridder]]e troch de Britske [[keninginne]] [[Elizabeth II fan it Feriene Keninkryk|Elizabeth&nbsp;II]]; dêrfoar hied er yn [[1997]] en [[1998]] ek al op 'e nominaasje stien, mar doe hie de Skotske [[Labourpartij (Grut-Brittanje|Labour]]-[[premier]] [[Donald Dewar]] dêr syn [[feto]] oer útsprutsen fanwegen Connery syn politike opfettings. ==Ferstjerren== Sean Connery stoar yn 'e [[sliep]] yn syn filla yn [[Nassau (Bahama's)|Nassau]] op 'e [[Bahama's]] op [[31 oktober]] [[2020]] yn de [[âlderdom|âldens]] fan 90 jier. ==Filmografy== {{Filmografy|as=akteur}} |- {{Filmografy/Titel|titel=films}} |- |align="center"| 1954 || ''Lilacs in the Spring'' || ûnbekend || net fermeld op 'e [[ôftiteling]] |- |align="center"| 1957 || ''No Road Back'' || Spike || |- |align="center"| 1957 || ''Hell Drivers'' || Johnny Kates || |- |align="center"| 1957 || ''Action of the Tiger'' || Mike || |- |align="center"| 1957 || ''Time Lock'' || 2e lasker || |- |align="center"| 1958 || ''Another Time, Another Place'' || Mark Trevor || |- |align="center"| 1959 || ''Darby O'Gill and the Little People'' || Michael McBride || |- |align="center"| 1959 || ''Tarzan's Greatest Adventure'' || O'Bannion || |- |align="center"| 1961 || ''The Frightened City'' || Paddy Damion || |- |align="center"| 1961 || ''On the Fiddle'' || [[suteljen|sutelder]] Pascoe || |- |align="center"| 1961 || ''Macbeth'' || [[kening]] [[Macbeth fan Skotlân]] || |- |align="center"| 1961 || ''Anna Karenina'' || [[greve]] Alexej Vronsky || |- |align="center"| 1962 || ''[[The Longest Day (film)|The Longest Day]]'' || [[soldaat]] Flanagan || |- |align="center"| 1962 || ''[[Dr. No (film)|Dr. No]]'' || [[James Bond]] || |- |align="center"| 1963 || ''[[From Russia with Love (film)|From Russia with Love]]'' || James Bond || |- |align="center"| 1964 || ''[[Goldfinger (film)|Goldfinger]]'' || James Bond|| |- |align="center"| 1964 || ''Marnie'' || Mark Rutland || |- |align="center"| 1964 || ''Woman of Straw'' || Anthony Richmond || |- |align="center"| 1965 || ''The Hill'' || Joe Roberts || |- |align="center"| 1965 || ''[[Thunderball (film)|Thunderball]]'' || James Bond || |- |align="center"| 1966 || ''Un Monde Nouveau'' || himsels || [[cameo]] |- |align="center"| 1966 || ''A Fine Madness'' || Samson Shillitoe || |- |align="center"| 1967 || ''[[You Only Live Twice (film)|You Only Live Twice]]'' || James Bond|| |- |align="center"| 1967 || ''The Bowler and the Bunnet'' || himsels || [[dokumintêre]]; ek [[filmprodusint]] |- |align="center"| 1968 || ''Shalako'' || Shalako || |- |align="center"| 1969 || ''The Red Tent'' || [[Roald Amundsen]] || |- |align="center"| 1970 || ''The Molly Maguires'' || Jack Kehoe || |- |align="center"| 1971 || ''The Anderson Tapes'' || Duke Anderson || |- |align="center"| 1971 || ''[[Diamonds Are Forever (film)|Diamonds Are Forever]]'' || James Bond|| |- |align="center"| 1972 || ''España Campo de Golf '' || himsels || [[koarte film]] |- |align="center"| 1972 || ''The Offence'' || [[resjersjeur]] Johnson|| |- |align="center"| 1974 || ''Zardoz'' || Zed || |- |align="center"| 1974 || ''[[Murder on the Orient Express (film út 1974)|Murder on the Orient Express]]'' || [[kolonel]] Arbuthnott || |- |align="center"| 1974 || ''Ransom'' || Nils Tahlvik || |- |align="center"| 1975 || ''The Dream Factory '' || himsels || dokumintêre |- |align="center"| 1975 || ''The Wind and the Lion'' || Mulay Ahmed al-Raisuni || |- |align="center"| 1975 || ''[[The Man Who Would Be King (film)|The Man Who Would Be King]]'' || Daniel Dravot|| |- |align="center"| 1976 || ''Robin and Marian'' || [[Robin Hood]] || |- |align="center"| 1976 || ''The Next Man'' || Khalil Abdul-Muhsen || |- |align="center"| 1977 || ''[[A Bridge Too Far (film)|A Bridge Too Far]]'' || [[generaal-majoar]] [[Roy Urquhart]] || |- |align="center"| 1979 || ''The First Great Train Robbery'' || Edward Pierce || |- |align="center"| 1979 || ''Meteor'' || [[dr.]] Paul Bradley || |- |align="center"| 1979 || ''Cuba'' || Robert Dapes || |- |align="center"| 1981 || ''Outland'' || [[marshal (plysje)|marshal]] William T. O'Niel || nominearre foar in [[Saturn Award]] foar bêste akteur |- |align="center"| 1981 || ''Time Bandits'' || kening [[Agamemnon]] || |- |align="center"| 1982 || ''G'olé!'' || [[voice-over]] || dokumintêre |- |align="center"| 1982 || ''Five Days One Summer'' || Douglas Meredith || |- |align="center"| 1982 || ''Wrong Is Right'' || Patrick Hale || |- |align="center"| 1983 || ''Sean Connery's Edinburgh'' || himsels || koarte dokumintêre |- |align="center"| 1983 || ''[[Never Say Never Again (film)|Never Say Never Again]]'' || James Bond || de iennichste 'ûnoffisjele' ''James Bond''-film |- |align="center"| 1984 || ''Sword of the Valiant'' || de Griene Ridder || |- |align="center"| 1986 || ''[[Highlander (film)|Highlander]]'' || Juan Sánchez-Villalobos Ramírez || |- |align="center"| 1986 || ''The Name of the Rose'' || William fan Baskerville || wûn in [[BAFTA]] foar bêste akteur |- |align="center" style="vertical-align:top"| 1987 || style="vertical-align:top"| ''[[The Untouchables (film)|The Untouchables]]'' || style="vertical-align:top"| Jim Malone || wûn in [[Oscar]] foar bêste [[byrol]] fan in akteur<br>wûn in [[Golden Globe]] foar bêste byrol fan in akteur<br>nominearre foar in [[BAFTA]] foar bêste byrol fan in akteur |- |align="center"| 1988 || ''The Presidio'' || [[luitenant-kolonel]] Alan Caldwell || |- |align="center"| 1988 || ''Memories of Me'' || himsels || cameo; net fermeld op 'e ôftiteling |- |align="center" style="vertical-align:top"| 1989 || style="vertical-align:top"|''Indiana Jones and the Last Crusade'' || style="vertical-align:top"| Henry Jones sr. || nominearre foar in [[Golden Globe]] foar bêste byrol fan in akteur<br>nominearre foar in [[BAFTA]] foar bêste byrol fan in akteur |- |align="center"| 1989 || ''Family Business'' || Jessie McMullen || |- |align="center"| 1990 || ''The Hunt for Red October'' || [[kaptein-op-see]] Marko Ramius || nominearre foar in [[BAFTA]] foar bêste byrol fan in akteur |- |align="center"| 1990 || ''The Russia House'' || Barley Blair || |- |align="center"| 1991 || ''Highlander II: The Quickening'' || Juan Sánchez Villa-Lobos Ramírez || |- |align="center"| 1991 || ''Robin Hood: Prince of Thieves'' || kening [[Richard Liuwehert]] || cameo; net fermeld op 'e ôftiteling |- |align="center"| 1992 || ''Medicine Man'' || [[dokter]] Robert Campbell || |- |align="center"| 1993 || ''Rising Sun'' || John Connor || ek útfierend produsint |- |align="center"| 1994 || ''A Good Man in Africa'' || dokter Alex Murray || |- |align="center"| 1995 || ''Just Cause'' || Paul Armstrong || ek útfierend produsint |- |align="center"| 1995 || ''First Knight'' || [[kening Arthur]] || ek útfierend produsint |- |align="center"| 1996 || ''Dragonheart'' || Draco || as [[stimakteur]] |- |align="center"| 1996 || ''The Rock'' || John Patrick Mason || ek útfierend produsint |- |align="center"| 1998 || ''The Avengers'' || [[sir]] August de Wynter || |- |align="center"| 1998 || ''Playing by Heart'' || Paul || |- |align="center"| 1999 || ''[[Entrapment]]'' || Robert MacDougal || ek [[filmprodusint|produsint]] |- |align="center"| 2000 || ''Finding Forrester'' || William Forrester || ek produsint |- |align="center"| 2003 || ''The League of Extraordinary Gentlemen'' || Allan Quatermain|| ek útfierend produsint |- |align="center"| 2012 || ''Sir Billi'' || sir Billi || as stimakteur; ek útfierend produsint |- {{Filmografy/Titel|titel=fideospultsjes}} |- |align="center"| 2005 || ''James Bond 007: From Russia with Love'' || [[James Bond]] || as [[stimakteur]] |- |} ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.seanconnery.com/ Offisjele webside fan Sean Connery] * {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm125/ Folsleine filmografy fan Sean Connery yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Sean_Connery ''References'' en ''Bibliography'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Sean Connery}} }} {{DEFAULTSORT:Connery, Sean}} [[Kategory:Skotsk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Skotsk filmakteur]] [[Kategory:Skotsk toanielakteur]] [[Kategory:Skotsk stimakteur]] [[Kategory:Skotsk musicalakteur]] [[Kategory:Skotsk filmprodusint]] [[Kategory:Skotsk bodybuilder]] [[Kategory:Skotsk karateka]] [[Kategory:Skotsk nasjonalist]] [[Kategory:Skotsk balling]] [[Kategory:Skotsk publisist]] [[Kategory:Oscar-winner]] [[Kategory:Golden Globe-winner]] [[Kategory:Cecil B. DeMille Award-winner]] [[Kategory:James Bond]] [[Kategory:Skotsk persoan fan Iersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1930]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2020]] 6nki6pcjqftiy2h21uziin7isu84ryp 0 115445 1229702 1104251 2026-05-09T15:34:54Z Hurkonides 5270 1229702 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks tsjerkegebou | namme = Krústsjerke | ôfbylding = Bûtenpost, Krústsjerke.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | lân = | bestjoerlike ienheid 1 = provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|20px]] [[Fryslân]] | bestjoerlike ienheid 2 = gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Flag of Achtkarspelen.svg|20px]] [[Achtkarspelen]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Ofbyld:Buitenpost vlag.svg|20px]] [[Bûtenpost]] | adres = Foarstrjitte 15 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_15_13.4_N_6_08_27.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 15' N 6° 08' E}} | tsjerkegenoatskip = [[Protestantske Tsjerke yn Nederlân|PKN]] | bisdom = | aartsbisdom = | patroanhillige = | status = | arsjitekt = | yngenieur = | boujier = [[1887]] | sloopjier = | boustyl = [[neogotyk]] | hichte = | monumintale status = | monumintnûmer = | webside = [http://www.pknbuitenpost.nl/ Side Protestanske gemeente Bûtenpost] | mapname = Fryslân | mapwidth = | lat_deg = 53 | lat_min = 14 | lat_sec = 13.4 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 08 | lon_sec = 27.8 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = }} De '''Krústsjerke''' yn [[Bûtenpost]] is de eardere [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] tsjerke fan it doarp. Tsjintwurdich is it mei de foarhinne [[Nederlânsk Herfoarme Tsjerke|herfoarme]] [[Mariatsjerke (Bûtenpost)|Mariatsjerke]] ien fan de twa tsjerken fan de [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|protestanske]] gemeente fan Bûtenpost. == Untstean fan de gemeente == Nei de [[Ofskieding fan 1834|ôfskieding fan 1834]] bleau it tanksij in rjochtsinnige dûmny op tsjerklik mêd rêstich yn Bûtenpost. Der wennen wol in pear hûshâldings dy't harren fan de herfoarme tsjerke ôfsnijd hiene, mar de groep wie te lyts om in eigen tsjerke te bouwen. Der moast foar it bywenjen fan de grifformearde earetsjinst hiele einen reizgje wurde, mar doe't yn 1866 yn [[Kollum]] in grifformearde gemeente ûntstie waard dy ôfstân al in stik lytser. [[File:Bûtenpost, Krústsjerke, gevelstien.jpg|thumb|250px|left|''Gevelstien'']] Yn de 19e iuw wie it yn in soad Fryske herfoarme gemeenten wenst dat ynstee fan de tsjerkeried saneamde [[Floreenkohier|floreenplichtigen]] in nije dûmny keazen. Dat hie fan gefolgen dat de gemeente fakentiden dûmny's krigen, dy't net troch de gemeente sels winske wiene. Yn de 19e iuw bloeide de frijsinnigens ûnder dûmny's en tsjerkfâlden en sa kaam it dat de floreenplichtigen tsjin it sin fan it rjochtsinnige Bûtenpost yn 1886 de frijsinnige dûmny G. Aalberts foardroegen. De tsjerkeried besocht de komst fan de frijsinnige dûmny te kearen, mar dat slagge net en dêrmei ûntstie der stadichoan in skuorring yn de gemeente. Rjochtsinnige gemeenteleden gyngen net mear nei de herfoarme tsjerke, mar kamen byinoar yn in lokaal fan de ''Waarheidsvrienden'', dêr't it otterdokske lûd te hearren wie. Mei it fuortgean fan dûmny Aalberts en de komst fan wer in rjochtsinnige dûmny K. Fernhout namen de aktiviteiten fan de Waarheidsvrienden ôf, mar de kleau mei de frijsinnige tsjerkfâlden bleau en de yn [[Twizel]] talitten frijsinnige leden soargen foar spannings yn de gemeente, mei as gefolch dat yn 1887 200 mearderjierrige leden harren losmakken fan de herfoarme tsjerke. Dêrmei wie ek de [[doleânsje]] yn Bûtenpost in feit. Yn in iuw tiid soe it tal leden fan de grifformearde gemeente mear as fertsienfâldigje en dêrmei waard de grifformearde gemeente fan Bûtenpost wat ledetal oanbelanget grutter as de herfoarme gemeente. Letter soe ek de grifformearde gemeente te meitsjen krije mei in skuorring. Yn Bûtenpost makken yn 1945 likernôch 130 leden harren los fan de synodale tsjerke en gyngen oer nei it nije ferbân fan [[Grifformearde Tsjerken frijmakke|frijmakke tsjerken]] Nei in drege oanrin tekenen de herfoarme en de grifformearde gemeente fan Bûtenpost op snein 3 jannewaris 2010 de fúzje-akte. Sawol de herfoarme tsjerke as de grifformearde tsjerke, dy't folle grutter is en mear kapasiteit hat, bleaune yn gebrûk.<ref>http://www.frieschdagblad.nl/index.asp?artID=48152</ref> == Gebou == De grifformearde tsjerke waard yn 1887 as in [[sealtsjerke]] boud. Nei't it gebou [[elektrysk]] krige yn 1921, moast troch de nije oanwaaks de tsjerke yn 1923 nochris útwreide wurde mei in eastlike fleugel, sadat it grûnplan fan de tsjerke tsjintwurdich in T-foarm hat. Mei de útwreiding en de bou fan in kreake naam it tal sitplakken yn de tsjerke ta oant 600. Yn de jierren 1930 wie der wer brek oan sitplakken en moast in twadde kreake boud wurde. Yn 1982 waard it beslút nommen de tsjerke te restaurearjen. Underdiel fan de restauraasje foarme it ferwiderjen fan de wite farve oan de muorre. == Oargel == It oargel fan de Bûtenposter Krústsjerke koe yn 1964 troch de firma E. Pels út [[Alkmar]] boud wurde nei't de tsjerke in legaat krige hie fan boargemaster [[Pier Eringa|Eringa]]. It oargel mei 16 registers ferfong doedestiids in âlder ynstrumint mei materiaal fan in Hardoff-oargel út 1860, dat yn 1924 oernommen waard fan de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke fan [[Abbegea]].<ref>''Vijf Eeuwen Friese Orgelbouw'', [[Jan Jongepier]] ISBN 90 330 1199 9</ref> Op 10 septimber 1964 waard it nije Pels-oargel offisjeel yn gebrûk nommen. {{Boarnen|boarnefernijing= * Een Gemeente onderweg, honder jaar Gereformeerde kerk Buitenpost, 1987 {{reflist}} ---- ;Keppeling om utens * [http://www.orgelsite.nl/kerken74/buitenpost-kruis.htm Disposysje fan it Pels-oargel] ---- {{Commonscat|Churches in Achtkarspelen|Tsjerken yn Achtkarspelen}} }} {{DEFAULTSORT:Krustsjerke (Butenpost)}} [[Kategory:Bûtenpost]] [[Kategory:Tsjerkegebou yn Achtkarspelen]] [[Kategory:Bouwurk út 1887]] 7d8qujtuke294llh46u756ubsia6eim 0 122945 1229726 1097904 2026-05-09T19:28:20Z RomkeHoekstra 10582 + kt. 1229726 wikitext text/x-wiki {{Stêd mei flagge| Ofbyld= [[Ofbyld:Collage of views of Piotrkow Trybunalski.png|300px]] | Flagge= [[Ofbyld:POL Piotrków Trybunalski flag 1.svg |125px]] | Wapen= [[Ofbyld:POL Piotrków Trybunalski COA.svg |60px]] | Ynwennertal= 74.694↓ <small>(2016)</small>| Oerflak= 67,27 km² <small>(ynkl. wetter)</small>| Befolkingstichtens= 1100 / km² | Stêdekloft= 200.000 | Hichte= | Lân= [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | Bestj. ienh. 1= Provinsje | Namme bestj. ienh. 1= [[Łódź (woiwodskip)|Łódź]] | Bestj. ienh. 2= [[Powiat]] | Namme bestj. ienh. 2= Stedsdistrikt| Stifting= foar [[1217]] | Postkoade= | Tiidsône= [[UTC]]+1 | Simmertiid= UTC+2 | Koördinaten= | Webside= [http://www.piotrkow.pl/ Webstee fan de stêd ]| }} '''Piotrków Trybunalski''' ({{IPA|ˈpʲɔtrkuf trɨbuˈnalsci}}, likernôch ''pjotrkoef triboennalskie''; [[Dútsk]]: ''Petrikau'') is in stêd yn it [[Poalen|Poalske]] [[woiwodskip]] [[Łódź (woiwodskip)|Łódź]] dy't in selsstannige [[powiat]] foarmet. It oerflak beslacht 67,26 km², it ynwennertal in lytse 75.000 (2016). De stêd leit net fier fan [[Piotrków]] oan de rivieren de [[Strawa]] en [[Strawka]], in sydrivier fan de [[Pilika (rivier)|Pilika]]. ==Ut de skiednis== Yn 1939 wennen der op 50.000 ynwenners, 10.610 [[Joaden]] yn Piotrków Trybunalski. Dêr ûntstie it earste Joadske [[getto]] yn fan [[Nazy-Dútslân]] beset Europa. De Joaden waarden ôffierd nei [[konsintraasjekamp]]en yn [[Auschwitz]] en [[Lublin]]. == Demografy== Ynwenners [[2006]] : {|border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:right;" !Beskriuwing || colspan=2|Totaal || colspan=2|Froulju || colspan=2|Manlju |- |Ienheid || Tal || % || Tal || % || Tal || % |- | Befolking|| '''79&nbsp;961''' || 100 || 42&nbsp;553 || 53 || 37&nbsp;428 || 47 |- | Tichtens<br />[ynw./km²] ||colspan=2| 1188,7 ||colspan=2| 630 ||colspan=2| 558,7 |} <timeline> ImageSize = width:800 height:220 PlotArea = left:70 right:40 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:81284 ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:cobar PlotData = bar:1921 color:cobar width:1 from:0 till:40992 width:15 text:40992 textcolor:red fontsize:8px bar:1938 color:cobar width:1 from:0 till:51000 width:15 text:51000 textcolor:red fontsize:8px bar:1939 color:cobar width:1 from:0 till:53000 width:15 text:53000 textcolor:red fontsize:8px bar:1946 color:cobar width:1 from:0 till:40141 width:15 text:40141 textcolor:red fontsize:8px bar:1960 color:cobar width:1 from:0 till:52782 width:15 text:52782 textcolor:red fontsize:8px bar:1970 color:cobar width:1 from:0 till:59843 width:15 text:59843 textcolor:red fontsize:8px bar:1978 color:cobar width:1 from:0 till:68900 width:15 text:68900 textcolor:red fontsize:8px bar:1988 color:cobar width:1 from:0 till:80062 width:15 text:80062 textcolor:red fontsize:8px bar:1998 color:cobar2 width:1 from:0 till:81284 width:15 text:81284 textcolor:red fontsize:8px bar:2008 color:cobar width:1 from:0 till:78149 width:15 text:78149 textcolor:red fontsize:8px bar:2009 color:cobar width:1 from:0 till:77810 width:15 text:77810 textcolor:red fontsize:8px bar:2010 color:cobar width:1 from:0 till:77383 width:15 text:77383 textcolor:red fontsize:8px bar:2012 color:cobar width:1 from:0 till:76404 width:15 text:76404 textcolor:red fontsize:8px bar:2014 color:cobar width:1 from:0 till:75732 width:15 text:75732 textcolor:red fontsize:8px </timeline> {{clear}} {{Commonscat|Piotrków Trybunalski}} {{Boarnen|boarnefernijing= * [http://www.stat.gov.pl Poolsk Buro foar Statistyk] }} {{DEFAULTSORT:Piotrkow Trybunalski}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Holokaust]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Łódź]] 59ygtl627jmfehebdyhz2zdbkjw2moi 15 124842 1229743 914365 2026-05-09T20:55:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory oerlis:Wurk]] omneamd ta [[Kategory oerlis:Wikipedy:Wurk]]: ferpleatst nei efter de skermen 914365 wikitext text/x-wiki {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Wêr binne de stikken dêr't noch oan wurke wurdt bleaun, nei't jo it berjocht Wurk feroare hawwe? [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 29 mrt 2018, 19.11 (CEST) :{{Ping|Drewes}} Nim my net kwea-ôf, Drewes. In bytsje te iverich west. Ik haw it euvel ferholpen, dat dy siden steane no wer yn 'e kategory:Wurk. Mar as jo witte wolle op hokker siden in berjocht brûkt wurdt, kinne jo by dat berjocht ek altyd yn 'e fertikale sydbalke oan 'e lofterkant fan jo byldskerm klikke op 'e link "Wat is hjirmei keppele?" Dat wurket altyd. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 mrt 2018, 23.11 (CEST) 25hnut6h3ezvq5hsz2niatnksz1vnrp 1229750 1229743 2026-05-09T21:02:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory oerlis:Wikipedy:Wurk]] omneamd ta [[Kategory oerlis:Wurk]] fan de trochferwizing: Om 'e iene of oare reden geane de siden yn dizze kategory net mei as de kategory ferhúzje. Hmm. Noch mar ris oer neitinke. 914365 wikitext text/x-wiki {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Wêr binne de stikken dêr't noch oan wurke wurdt bleaun, nei't jo it berjocht Wurk feroare hawwe? [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 29 mrt 2018, 19.11 (CEST) :{{Ping|Drewes}} Nim my net kwea-ôf, Drewes. In bytsje te iverich west. Ik haw it euvel ferholpen, dat dy siden steane no wer yn 'e kategory:Wurk. Mar as jo witte wolle op hokker siden in berjocht brûkt wurdt, kinne jo by dat berjocht ek altyd yn 'e fertikale sydbalke oan 'e lofterkant fan jo byldskerm klikke op 'e link "Wat is hjirmei keppele?" Dat wurket altyd. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 mrt 2018, 23.11 (CEST) 25hnut6h3ezvq5hsz2niatnksz1vnrp 0 132868 1229767 1096560 2026-05-09T22:31:41Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Skiednis */ red 1229767 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks bouwurk | namme = Territoriale Finzenis fan Yuma <br><small>''Yuma Territorial Prison''</small> | ôfbylding = Yuma3-13-04_(16).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De haadpoarte fan 'e Territoriale Finzenis fan Yuma | lân = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | bestjoerlike ienheid 1 = steat | namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Flag of Arizona.svg|border|20px]] [[Arizona]] | bestjoerlike ienheid 2 = county | namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Flag of Yuma County, Arizona.svg|border|20px]] [[Yuma County (Arizona)|Yuma County]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Yuma (Arizona)|Yuma]] ([[Arizona]]) | adres = | koördinaten = 32°43′37″ N 114°36′54″ E | type bouwurk = [[finzenis]] | subtype = | keatling = | boujier = [[1875]] | sloopjier = | arsjitekt = | yngenieur = | boustyl = | oerbrêget = | tunnelet ûnder = | wei of spoar = | monumintale status = [[steatshistoarysk park]] | monumintnûmer = | hichte = | lingte = | breedte = | draachkrêft = | oerflak = | tal ferdjippings = | kosten = | webside = [http://www.yumaprison.org/ www.yumaprison.org] | mapname = Arizona | lat_deg = 32 | lat_min = 43 | lat_sec = 37 | lat_dir = N | lon_deg = 114 | lon_min = 36 | lon_sec = 54 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = Lokaasje yn [[Arizona]]. }} De '''Territoriale Finzenis fan Yuma''' ([[Ingelsk]]: '''''Yuma Territorial Prison''''') is in eardere [[finzenis]] yn [[Yuma (Arizona)|Yuma]], yn it [[súdwesten]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Arizona]]. Dat [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] funksjonearre fan [[1876]] oant [[1909]] en wie yn 'e tiid fan it [[Wylde Westen]] berucht yn it [[Amerikaanske Súdwesten]]. Hjoed oan 'e dei is it in [[museum]] mei de [[wet]]like [[monumint]]ale status fan in [[steatshistoarysk park]] en mei as offisjele namme '''Steatshistoarysk Park De Territoriale Finzenis fan Yuma''' (''Yuma Territorial Prison State Historic Park''). ==Skiednis== De earste [[gebou]]wen fan 'e Territoriale Finzenis fan Yuma waarden yn [[1875]] oplevere, doe't [[Arizona]] noch gjin [[Amerikaanske steat|steat]] wie, mar ynstee it [[Territoarium Arizona]] foarme (dêrfandinne de namme). De earste [[finzene]] waard op [[1&nbsp;july]] [[1876]] yn it tichthûs opsletten. De folgjende 33 jier soene yn totaal 3.069 finzenen (wêrûnder 20 [[froulju]]) yn Yuma harren [[finzenisstraf|selstraffen]] útsitte, foar [[misdie]]den dy't útinoar rûnen fan [[moard]] oant [[polygamy]]. Yn dy tiid waard de finzenis oanhâldend útwreide en [[ferbouwing|ferboud]], wêrby't foar it [[minsklik lichem|fysike]] [[wurk]] gebrûk makke waard fan 'e [[twangarbeid]] fan 'e finzenen. De lêste finzene ferliet de Territoriale Finzenis fan Yuma yn [[1909]], doe't it nij oanleine [[Steatsfinzeniskompleks fan Arizona (Florence)|Steatsfinzeniskompleks fan Arizona]], yn [[Florence (Arizona)|Florence]], ree kaam. Finzenen dy't yn 'e Territoriale Finzenis fan Yuma straffen úttsjinnen, wiene û.m. * de [[treinberôving|treinberôver]] [[Burt Alvord]]; * de [[mormoanen|mormoanske]] [[kolonist]] [[William J. Flake]], dy't fêstset waard om't er him út [[religy|religieuze]] redens wegere te hâlden oan it [[Edmunds Act|ferbod op polygamy]]; * de [[postkoets]]oerfaller [[Pearl Hart]]; * de [[revolverman]] [[Buckskin Frank Leslie]], [[moard]]ner fan [[Billy Claiborne]]; * de [[Meksiko|Meksikaanske]] [[revolúsjonêr]] [[Ricardo Flores Magón]], oprjochter fan 'e [[Meksikaanske Liberale Partij|PLM]]; * [[Pete Spence]], in [[bandyt]] dy't nei alle gedachten belutsen wie by de moard op [[Morgan Earp]] yn [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]]. Fan [[1910]] oant en mei [[1914]] wiene de gebouwen fan 'e eardere finzenis yn gebrûk foar de [[Yuma Union High School]], in [[skoalle]] foar [[fuortset ûnderwiis]]. Doe't it [[Amerikaansk fuotbal]]team fan 'e skoalle ûnferwachts wûn fan it team fan [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]], lieten de Phoenixers harren kenne as minne ferliezers troch it team fan Yuma út te skellen foar "''criminals''" ('kriminelen'), ferwizend nei de finzenis. Yuma High naam dy omskriuwing foar in [[geuzenamme]] oan, en sûnt neame de Amerikaansk fuotbalspilers fan 'e skoalle harrensels ''the Crims''. It embleem fan 'e skoalle is it gesicht fan in yn it kwea behurde krimineel, en it [[merchandising]]winkeltsje hjit ''the Cell Block'' ('it Selleblok'). Nei't Yuma Union High School oan 'e ein fan it [[skoaljier]] [[1913]]-[[1914]] nei oare, gaadliker gebouwen ferhuze wie, waard de Territoriale Finzenis fan Yuma in offisjeel [[monumint]] mei de status fan in [[steatshistoarysk park]]. It wie it trêde monumint dat yn Arizona dy status taparte krige. Tsjintwurdich is it tichthûs in [[museum]] dat heart ta de [[Yuma Crossing and Associated Sites]] en opnommen is yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Register fan Histoaryske Plakken]]. Foarhinne waard it beheard troch de [[ynstânsje]] [[Arizona State Parks]], mar fanwegen [[besuniging]]s by de [[oerheid|steatsoerheid]] is it behear ûnderwilens oerdroegen oan 'e [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Yuma (Arizona)|Yuma]]. ==Yn 'e popkultuer== Om't de Territoriale Finzenis fan Yuma yn it [[Amerikaanske Súdwesten]] yn 'e tiid fan it [[Wylde Westen]] berucht wie, wurdt it tichthûs gauris neamd yn [[western (sjenre)|western]]romans en -[[film]]s. Sa spile de finzenis in wichtige rol yn ferskate [[roman]]s en [[koarte ferhalen]] fan [[auteur]] [[Elmore Leonard]], lykas ''[[Three-Ten to Yuma]]'' ([[1953]]) en ''Forty Lashes Less One'' ([[1972]]). Films dêr't de finzenis yn foarkomt, binne û.m. ''[[3:10 to Yuma (film út 1957)|3:10 to Yuma]]'' ([[1957]]) en de [[remake]] ''[[3:10 to Yuma (film út 2007)|3:10 to Yuma]]'' ([[2007]]); ''[[The Badlanders]]'' ([[1958]]), ''[[For a Few Extra Dollars]]'' (ek bekend as ''Fort Yuma's Gold'', [[1966]]); en ''[[A Long Ride from Hell]]'' ([[1968]]). Ek yn beskate [[ôflevering]]s fan [[tillefyzjesearje]]s as ''[[26 Men]]'' ([[1957]]) en ''[[Rawhide (telefyzjesearje)|Rawhide]]'' ([[1959]]) spile de Territoriale Finzenis fan Yuma in rol. ==Fotogalery== <gallery mode=packed heights=150px style="text-align:left"> File:Yuma3-13-04_(9).jpg|It binnenplak mei yngongen fan 'e sellen. File:Yuma_Territorial_Prison_Cells.jpg|In iepen gong mei yngongen fan sellen oan wjerskanten. File:Yuma_prison_main_guard_tower.jpg|De haadwachttoer, dêr't swierbewapene sipiers stasjonearre wiene. File:Yuma3-13-04_(17).jpg|Izerne steapelbêden yn in sel. </gallery> ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://www.yumaprison.org/ Offisjele webside fan 'e Territoriale Finzenis fan Yuma] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Yuma_Territorial_Prison ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Yuma Territorial Prison}} }} [[Kategory:Eardere finzenis yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Museum yn Arizona]] [[Kategory:Iepenloftmuseum yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Steatspark yn Arizona]] [[Kategory:Monumint yn Arizona]] [[Kategory:Bouwurk út 1875]] [[Kategory:Wylde Westen]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1875]] [[Kategory:Organisaasje opheft yn 1909]] 4jtv47dopr3rb63z5vr6bg9689kds6i 0 169510 1229768 1156152 2026-05-10T05:58:41Z RomkeHoekstra 10582 + kt 1229768 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Sopot<br><small>''Zoppot''</small> | ôfbylding = Sopot Molo and main square 2024 aerial.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:POL Sopot flag.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:POL Sopot COA.svg|60px]] | ynwennertal = 32.474 (2023) | oerflak = 17,28 km² | befolkingstichtens = 1.879,28 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge PL}} [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:POL województwo pomorskie flag.svg|20px]] [[Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|54_26_31_N_18_33_35_E_scale:12500_type:landmark_region:PL|54° 26' N 18° 33' E}} | webside = [https://visit.sopot.pl/en/ visit.sopot.pl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Poalen | lat_deg = 54 | lat_min = 26 | lat_sec = 31 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 33 | lon_sec = 35 | lon_dir = E }} '''Sopot''' ([[Dútsk]] en oant 1945 offisjeel ''Zoppot''; [[Kasjûbysk]]: ''Sopòt'') is in baaiplak oan 'e [[Eastsee]] yn 'e [[Poalen|Poalske]] [[woiwodskip]] [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]]. Tegearre mei [[Gdańsk]] en [[Gdynia]] foarmet Sopot de stêdekloft Trijestêd (Poalsk: ''Trójmiasto''). Wylst yn 'e oanbuorjende stêden de hannel, de yndustry en de haven fan grut belang binne foar de ekonomy is yn Sopot fral it toerisme de wichtige ekonomyske faktor. == Geografy == It baai- en kuerplak leit yn it histoaryske gea West-Prusen oan 'e westkust fan de Bocht fan Gdańsk, likernôch njoggen kilometer noardwestlik fan Gdańsk en njoggen kilometer súd fan Gdynia. == Namme == De namme Sopot is fan Slavyske oarsprong en betsjut 'boarne'. Yn 'e Dútske tiid hiet it plak Zoppot. == Skiednis == De namme wurdt it earst neamd yn 1283, doe't it lytse fiskersdoarpke troch de Pommerske prins [[Mestwin II]] oan 'e [[Sistersjinzers]] fan [[Kleaster Oliva|Oliva]] skonken waard. De skiednis fan it doarp is nau mei dy fan Gdańsk (it eardere Danzig) ferbûn. It hearde mei de rest fan 'e [[Pommerellen]] by de [[Dútske Oarder]]steat en letter, nei 1466, by it [[Keninklik Prusen]], dat him frijwillich ûnder de beskerming fan 'e Poalske Kroan set hie. Yn it ramt fan 'e [[Poalske Dielingen|Earste Poalske Dieling]] waard it gebiet yn 1772 ûnderdiel fan it [[Keninkryk Prusen]]. [[Ofbyld:Zoppot, Westpreußen - Strandleben beim Kurhaus (Zeno Ansichtskarten).jpg|thumb|left|Toerisme yn it doe noch Dútske baaiplak Zoppot.)]] Yn 'e jierren 1820 waard mei de iepening fan in strân- en kuerfasiliteit de earste oantrún jûn foar de toeristyske ûntjouwing fan it fiskersdoarpke Zoppot. Ferskillende faktoaren soargen der foar dat it plak tige gaadlik wie as kuerplak. De bosken op 'e hegere dielen beskermen it plak tsjin de westlike en noardlike wyn, de loft wie myld en frij fan neefkes en it seewetter yn 'e Bocht fan Gdańsk wie wat waarmer as yn it westlike diel fan 'e Eastsee en hie in folle minder sâltgehalte. Stadichoan ûntwikkele Zoppot him fan fiskersdoarp ta in modern baaiplak. Fan 1871 oant 1920 hearde Zoppot by it [[Dútske Ryk]]. Doe't op oanwizing fan it [[Folkebûn]] op 10 jannewaris 1920 de [[Frije Stêd Danzig]] ûnstie, waard ek Zoppot dêr ûnderdiel fan. Zoppot lei fuort oan 'e grins fan de [[Poalske Korridor]]. Nei de [[Poalske Fjildtocht|oanfal op Poalen yn 1939]] anneksearre Dútslân it gebiet fan 'e Frije Stêd Danzig, dat ûnderdiel waard fan it [[Ryksgoa Danzig-West-Prusen]], dêr't ek Zoppot oant 1945 by hearde. Tsjin 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] naderen op 19 maart 1945 ienheden fan it [[Reade Leger]] fanút it west Zoppot. De jûns moasten de ynwenners evakuearje, dy't doe mei tûzenen nei Gdynia flechten. De oare deis waard de stêd besketten, werby't likernôch 10% fan 'e stêd ferneatige waard. De Dútske troepen joegen de striid al gau op en op 23 maart 1945 besette it Reade Leger sûnder grutte slach de stêd. De [[Sovjet-Uny]] foege it gebiet fan 'e Frije Stêd Danzig en dêrmei ek Zoppot by de Folksrepublyk Poalen, dy't it op 30 maart 1945 by it nije woidwodskip Gdańsk yndielde. Zoppot waard offisjeel omneamd ta Sopot. De troch de Dútske befolking ferlitten hûzen waarden no troch Poalen ynnommen, dy't foar in grut part út it sintrum fan it lân kamen. Ek de ynwenners fan 'e Frije Stêd Danzig waarden op in lytse rest nei yn ferskillende fases oant 1946 út harren hûzen ferdreaun. Op 8 oktober 2001 fierde de stêd it 100-jierrich jubileum dat de Sopot him stêd neame mei. == Befolkingsferrin == {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1819 || 1842 || 1874 || 1900 || 1919 || 1933 || 1947 || 1970 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 350 || 937 || 2.800 || 11.800 || 18.400 || 30.800 || 26.900 || 44.000 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1980 || 1990 || 2000 || 2007 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 51.700 || 51.300 || 41.432 || 37.344 |} == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Verrücktes Haus by Niederkasseler - panoramio.jpg|thumb|260px|Krzywy Domek (it Kromme Hûs).]] [[Ofbyld:Balneological Institute Sopot 4.jpg|thumb|260px|Fjoertoer.]] * It stedhûs waard yn 'e jierren 1910-1911 boud neffens ûntwerp fan Paul Puchmüller en yn 1922-1923 útwreide. * De pier mei restaurants en oanlisplakken foar lytse boaten en rûnfarboaten is in goed 511 meter lange houten steiger yn 'e Bocht fan Gdańsk. Oant 1945 hie de pier de namme ''Großer Seesteg'', tsjintwurdich hiet de pier ''Molo''. * It Kromme Hûs (''Krzywy Domek'') is in tige opfallend 21e-iuwsk bouwurk. * De fjoertoer datearret fan 1904. * It joadske begraafplak hat as iennige fan 'e joadske begraafplakken yn it woiwodskip Pommeren noch in tagongspoarte mei in [[Hebriuwsk]]e ynskripsje. In plakette betinkt de [[synagoge]] fan Adolf Bielefeldt út 1913-1914. De synagoge waard yn 'e nacht fan 12 novimber 1938 yn 'e brân stutsen. === Tsjerken === * De neobarokke protestansk-lutherske Heilânstsjerke (Kościół Zbawiciela) waard boud fan 1913 oant 1919 troch de arsjitekt Adolf Bielefeldt (1876-1934). * De roomsk-katolike Sint-Joaristsjerke (Kościół garnizonowy św. Jerzego) waard fan 1899 oant 1901 as protestantske Ferlossertsjerke boud. De tsjerke hat in 47 meter hege [[Neogotyk|neogoatyske]] toer neffens in ûntwerp fan Ludwig von Tiedemann. * De roomske Marije-Stjer fan 'e Seetsjerke (Kościół parafialny NMP Gwiazdy Morza) is in neogoatysk gebou út de jierren 1901-1902. * de roomske Andreas Bobolatsjerke (Kościół parafialny św. Andrzeja Boboli) waard yn 'e jierren 1869-1870 as de neogoatyske Marije-Himelfeartkapel boud. Tusken 1984 en 1988 waard de kapel ta de hjoeddeiske [[parochy]]tsjerke útwreide. == Musea == * {{en}} [https://muzeumsopotu.pl/en/home/ Museum fan Sopot] * {{en}} {{de}} [https://archeologia.pl/en/archeologia_oddzialy/grodzisko-w-sopocie/ Argeologysk Museum] * {{pl}} [https://www.facebook.com/sopotwaxmuseum/ Sopot Wax Museum] == Eveneminten == * [[Sopot Festival]] (ynternasjonaal muzykfestival) {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [https://de.wikipedia.org/wiki/Gdynia ''Weblinks'' en/of ''Einzelnachweise'', op dizze side]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Sopot, Poland}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 13e iuw]] [[Kategory:Plak yn de woiwodskip Pommeren]] 0o8tresjns5s4vzqmmyvq7qr5w91cr9 1229769 1229768 2026-05-10T05:59:15Z RomkeHoekstra 10582 tf 1229769 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = Sopot<br><small>''Zoppot''</small> | ôfbylding = Sopot Molo and main square 2024 aerial.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = | wapen = [[Ofbyld:POL Sopot flag.svg|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:POL Sopot COA.svg|60px]] | ynwennertal = 32.474 (2023) | oerflak = 17,28 km² | befolkingstichtens = 1.879,28 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = | lân = {{Flagge PL}} [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:POL województwo pomorskie flag.svg|20px]] [[Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|54_26_31_N_18_33_35_E_scale:12500_type:landmark_region:PL|54° 26' N 18° 33' E}} | webside = [https://visit.sopot.pl/en/ visit.sopot.pl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Poalen | lat_deg = 54 | lat_min = 26 | lat_sec = 31 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 33 | lon_sec = 35 | lon_dir = E }} '''Sopot''' ([[Dútsk]] en oant 1945 offisjeel ''Zoppot''; [[Kasjûbysk]]: ''Sopòt'') is in baaiplak oan 'e [[Eastsee]] yn 'e [[Poalen|Poalske]] [[woiwodskip]] [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]]. Tegearre mei [[Gdańsk]] en [[Gdynia]] foarmet Sopot de stêdekloft Trijestêd (Poalsk: ''Trójmiasto''). Wylst yn 'e oanbuorjende stêden de hannel, de yndustry en de haven fan grut belang binne foar de ekonomy is yn Sopot fral it toerisme de wichtige ekonomyske faktor. == Geografy == It baai- en kuerplak leit yn it histoaryske gea West-Prusen oan 'e westkust fan de Bocht fan Gdańsk, likernôch njoggen kilometer noardwestlik fan Gdańsk en njoggen kilometer súd fan Gdynia. == Namme == De namme Sopot is fan Slavyske oarsprong en betsjut 'boarne'. Yn 'e Dútske tiid hiet it plak Zoppot. == Skiednis == De namme wurdt it earst neamd yn 1283, doe't it lytse fiskersdoarpke troch de Pommerske prins [[Mestwin II]] oan 'e [[Sistersjinzers]] fan [[Kleaster Oliva|Oliva]] skonken waard. De skiednis fan it doarp is nau mei dy fan Gdańsk (it eardere Danzig) ferbûn. It hearde mei de rest fan 'e [[Pommerellen]] by de [[Dútske Oarder]]steat en letter, nei 1466, by it [[Keninklik Prusen]], dat him frijwillich ûnder de beskerming fan 'e Poalske Kroan set hie. Yn it ramt fan 'e [[Poalske Dielingen|Earste Poalske Dieling]] waard it gebiet yn 1772 ûnderdiel fan it [[Keninkryk Prusen]]. [[Ofbyld:Zoppot, Westpreußen - Strandleben beim Kurhaus (Zeno Ansichtskarten).jpg|thumb|left|Toerisme yn it doe noch Dútske baaiplak Zoppot.)]] Yn 'e jierren 1820 waard mei de iepening fan in strân- en kuerfasiliteit de earste oantrún jûn foar de toeristyske ûntjouwing fan it fiskersdoarpke Zoppot. Ferskillende faktoaren soargen der foar dat it plak tige gaadlik wie as kuerplak. De bosken op 'e hegere dielen beskermen it plak tsjin de westlike en noardlike wyn, de loft wie myld en frij fan neefkes en it seewetter yn 'e Bocht fan Gdańsk wie wat waarmer as yn it westlike diel fan 'e Eastsee en hie in folle minder sâltgehalte. Stadichoan ûntwikkele Zoppot him fan fiskersdoarp ta in modern baaiplak. Fan 1871 oant 1920 hearde Zoppot by it [[Dútske Ryk]]. Doe't op oanwizing fan it [[Folkebûn]] op 10 jannewaris 1920 de [[Frije Stêd Danzig]] ûnstie, waard ek Zoppot dêr ûnderdiel fan. Zoppot lei fuort oan 'e grins fan de [[Poalske Korridor]]. Nei de [[Poalske Fjildtocht|oanfal op Poalen yn 1939]] anneksearre Dútslân it gebiet fan 'e Frije Stêd Danzig, dat ûnderdiel waard fan it [[Ryksgoa Danzig-West-Prusen]], dêr't ek Zoppot oant 1945 by hearde. Tsjin 'e ein fan 'e [[Twadde Wrâldkriich]] naderen op 19 maart 1945 ienheden fan it [[Reade Leger]] fanút it west Zoppot. De jûns moasten de ynwenners evakuearje, dy't doe mei tûzenen nei Gdynia flechten. De oare deis waard de stêd besketten, werby't likernôch 10% fan 'e stêd ferneatige waard. De Dútske troepen joegen de striid al gau op en op 23 maart 1945 besette it Reade Leger sûnder grutte slach de stêd. De [[Sovjet-Uny]] foege it gebiet fan 'e Frije Stêd Danzig en dêrmei ek Zoppot by de Folksrepublyk Poalen, dy't it op 30 maart 1945 by it nije woidwodskip Gdańsk yndielde. Zoppot waard offisjeel omneamd ta Sopot. De troch de Dútske befolking ferlitten hûzen waarden no troch Poalen ynnommen, dy't foar in grut part út it sintrum fan it lân kamen. Ek de ynwenners fan 'e Frije Stêd Danzig waarden op in lytse rest nei yn ferskillende fases oant 1946 út harren hûzen ferdreaun. Op 8 oktober 2001 fierde de stêd it 100-jierrich jubileum dat de Sopot him stêd neame mei. == Befolkingsferrin == {| class="wikitable" style="width:450px" |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1819 || 1842 || 1874 || 1900 || 1919 || 1933 || 1947 || 1970 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 350 || 937 || 2.800 || 11.800 || 18.400 || 30.800 || 26.900 || 44.000 |- ! style="text-align:left;"| Jier || 1980 || 1990 || 2000 || 2007 |- style="text-align:center;" |style="text-align:left;"| '''Ynwenners''' || 51.700 || 51.300 || 41.432 || 37.344 |} == It besjen wurdich == [[Ofbyld:Verrücktes Haus by Niederkasseler - panoramio.jpg|thumb|260px|Krzywy Domek (it Kromme Hûs).]] [[Ofbyld:Balneological Institute Sopot 4.jpg|thumb|260px|Fjoertoer.]] * It stedhûs waard yn 'e jierren 1910-1911 boud neffens ûntwerp fan Paul Puchmüller en yn 1922-1923 útwreide. * De pier mei restaurants en oanlisplakken foar lytse boaten en rûnfarboaten is in goed 511 meter lange houten steiger yn 'e Bocht fan Gdańsk. Oant 1945 hie de pier de namme ''Großer Seesteg'', tsjintwurdich hiet de pier ''Molo''. * It Kromme Hûs (''Krzywy Domek'') is in tige opfallend 21e-iuwsk bouwurk. * De fjoertoer datearret fan 1904. * It joadske begraafplak hat as iennige fan 'e joadske begraafplakken yn it woiwodskip Pommeren noch in tagongspoarte mei in [[Hebriuwsk]]e ynskripsje. In plakette betinkt de [[synagoge]] fan Adolf Bielefeldt út 1913-1914. De synagoge waard yn 'e nacht fan 12 novimber 1938 yn 'e brân stutsen. === Tsjerken === * De neobarokke protestansk-lutherske Heilânstsjerke (Kościół Zbawiciela) waard boud fan 1913 oant 1919 troch de arsjitekt Adolf Bielefeldt (1876-1934). * De roomsk-katolike Sint-Joaristsjerke (Kościół garnizonowy św. Jerzego) waard fan 1899 oant 1901 as protestantske Ferlossertsjerke boud. De tsjerke hat in 47 meter hege [[Neogotyk|neogoatyske]] toer neffens in ûntwerp fan Ludwig von Tiedemann. * De roomske Marije-Stjer fan 'e Seetsjerke (Kościół parafialny NMP Gwiazdy Morza) is in neogoatysk gebou út de jierren 1901-1902. * de roomske Andreas Bobolatsjerke (Kościół parafialny św. Andrzeja Boboli) waard yn 'e jierren 1869-1870 as de neogoatyske Marije-Himelfeartkapel boud. Tusken 1984 en 1988 waard de kapel ta de hjoeddeiske [[parochy]]tsjerke útwreide. == Musea == * {{en}} [https://muzeumsopotu.pl/en/home/ Museum fan Sopot] * {{en}} {{de}} [https://archeologia.pl/en/archeologia_oddzialy/grodzisko-w-sopocie/ Argeologysk Museum] * {{pl}} [https://www.facebook.com/sopotwaxmuseum/ Sopot Wax Museum] == Eveneminten == * [[Sopot Festival]] (ynternasjonaal muzykfestival) {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [https://de.wikipedia.org/wiki/Gdynia ''Weblinks'' en/of ''Einzelnachweise'', op dizze side]. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Sopot, Poland}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 13e iuw]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Pommeren]] 8rznykaqmymfbtwtak9b04q5hdb33ht 0 169650 1229775 1130734 2026-05-10T11:38:38Z RomkeHoekstra 10582 + kt 1229775 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = WEJHEROWO. AB-028.JPG | ôfbyldingsbreedte = 260 | ôfbyldingstekst = ''Monumint foar Jakub Wejher, stifter fan de stêd'' | wapen = [[Ofbyld:POL Wejherowo flag.svg|border|80px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:POL Wejherowo COA.svg|60px]] | ynwennertal = 46.097 <small>(2024)<small><br>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html GUS (Poalsk Buro foar de Statistyk)]</ref> | oerflak = 25,65 km² | befolkingstichtens = 1.797 ynw./km² | stêdekloft = | hichte = 12,7 m – 149,7 m boppe seenivo | lân = {{Flagge PL}} [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:POL województwo pomorskie flag.svg|20px]] [[Pommeren]] | bestjoerlike ienheid 2 = | namme bestjoerlike ienheid 2= | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | bestjoerlike ienheid 4 = | namme bestjoerlike ienheid 4= | boargemaster = | stedsyndieling = | stifting = | postkoade = | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|54_36_15_N_18_14_56_E_scale:12500_type:landmark_region:PL|54° 36' N 18° 14' E}} | webside = [https://www.wejherowo.pl/ /www.wejherowo.pl] | ôfbylding2 = | ôfbyldingstekst2 = | ôfbylding3 = | ôfbyldingstekst3 = | mapname = Poalen | lat_deg = 54 | lat_min = 36 | lat_sec = 15 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 14 | lon_sec = 56 | lon_dir = E }} '''Wejherowo''' ([[Kasjûbysk]]: ''Wejrowò'', [[Dútsk]]: ''Neustadt in Westpreußen'', earder ''Weyersfrey'') is in stêd yn 'e [[woiwodskip]] [[Pommeren (wodwodskip)|Pommeren]] yn [[Poalen]]. == Geografy == De stêd leit yn it histoaryske [[West-Prusen]] yn 'e brede delling fan 'e [[Reda (rivier)|Reda]], westlik fan 'e [[Bocht fan Gdańsk]] op in hichte fan 30 meter boppe de [[Eastsee]] en likernôch 20 kilometer noardwestlik fan 'e havenstêd [[Gdynia]]. == Stifting == Wejherowo waard yn 1643 as Wola Wejherowska troch de [[woiwode]] fan it woiwodskip Malbork en de Poalske ealman Jakub Wejher stifte. De plaknamme waard yn it Dútsk oerset as ''Weyersfrey''. De stifter hie ornearre dat it plak deselde [[stedsrjochten]] hawwe moast as oare stêden yn 'e krite en dêrfandinne waard de nije stêd it saneamde 'Kulmer Rjocht' takend. De privileezjes fan 'e stêd waarden yn 1655 ferliend en troch kening [[Jan II Kasimir fan Poalen|Jan II]] akkordearre. [[Ofbyld:Neustadt, Wpr. - Rathaus. ante 1915 (73301528).jpg|thumb|left|It riedhûs yn 1915.]] By de [[Dielingen fan Poalen|Earste Dieling fan Poalen]] yn 1772 anneksearre it [[Keninkryk Prusen]] it grutste part fan 'e [[Pommerellen]]. De stêd waard ûnderdiel fan e nije Prusyske provinsje West-Prusen en de Dútske namme Weyersfrey waard feroare yn Neustadt in Westpreußen. Foar de ûntwikkeling fan 'e stêd wie de foarming fan 'e [[Landkreis|lânkring]] Neustadt en de oansluting yn 1870 op it spoar fan Danzig ([[Gdańsk]])-Stettin ([[Szczecin]]) fan grut belang. Yn dy tiid foarmen Poalen en Kasjûben yn 'e lânkring Neustadt in mearderheid fan 59.3% fan 'e befolking. De stêd Neustadt hie lykwols in Dútske mearderheid. Neffens de folsktelling fan 1910 telde de befolking 9.804 ynwenners, wêrfan 71% Dútsers, 25% Kasjûben en 4% Poalen. Nei de [[Earste Wrâldkriich]] waard de stêd ûnderdiel fan 'e [[Twadde Poalske Republyk]]. Wejherowo waard op 9 septimber 1939 ynnommen troch de Dútske [[Wehrmacht]]. It grutste part fan ' joadske mienskip waard fermoarde en yn it ramt fan 'e ''[[Intelligenzaktion]]'' waarden ek in soad Poalen oppakt, opsletten en dêrnei deportearre nei it doarpke [[Piaśnica Wielka]], dêr't hja deasketten waarden. Under harren wiene ek de boargemaster en studinten fan 'e hegere skoallen. Leararen út de stêd waarden mei oare Poalske leararen nei konsintraasjekamp [[Mauthausen (konsintraasjekamp)|Mauthausen]] stjoerd. Yn maart 1945 makke it [[Reade Leger]] in ein oan 'e Dútske besetting en waard Wejherowo wer in Poalske stêd. == Befolkingsûntwikkeling == {| class="wikitable" cellspacing="2" cellpadding="2" style="width:60%;" |- |-align="center" |'''Jier'''|| [[1789]] || [[1853]] || [[1905]] || [[1943]] || [[1960]] || [[1970]] || [[1980]] || [[1990]] |-align="center" |'''Ynwenners'''|| 700 || 2.500 || 8.389 || 16.490 || 24.500 || 33.800 || 42.400 || 46.800 |- |-align="center" |'''Jier'''|| [[2000]] || [[2011]] || [[2021]] |-align="center" |'''Ywenners''' || 46.200 || 49.922 || 48.735 |- |} == It besjen wurdich == Wejherowo is in religieus sintrum foar de Kasjûben. It doel fan 'e [[beafeart]] is de [[patroanhillige]] fan 'e stêd, de Mem Gods, in [[genedebyld]] dat yn 1999 troch paus [[Jehannes Paulus II]] kroand waard. === Bouwurken === * de Kalvaryberch; * it Slot fan 'e famylje Keyserling (no museum); * it riedhûs út 1650; * de stiftstsjerke fan 'e Hillige Trijeienheid út 1643; * de kleastertsjerke Sint-Anna út 'e 17e iuw mei in ynrjochting út 'e 18e iuw. == Museum == * {{pl}} [https://www.muzeum.wejherowo.pl/ Museum fan Kasjûbyske en Pommerske Literatuer en Muzyk] {{Boarnen|boarnefernijing= Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Ingelsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:en:Wejherowo]] ---- {{Commonscat|Wejherowo}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn de 17e iuw]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Pommeren]] 9lm978xfnu5mawfg7u7mykib47b4rc2 0 177162 1229703 1169230 2026-05-09T15:37:45Z Hurkonides 5270 1229703 wikitext text/x-wiki {{Keunstner | ôfbylding = Anna Joustra.png | ôfbyldingstekst = Anna Joustra | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | nasjonaliteit = | berne = 24 septimber [[1876]] | berteplak = [[It Oranjewâld]] | stoarn = oktober [[1962]] | stjerplak = It Hearrenfean | etnisiteit = | regionale identiteit = | wurksum as = keunstskilder | perioade = | streaming = [[ympresjonisme]] | medium = | bekendste wurk(en) = | jierren aktyf = 1891-1962 | prizen = | webside = [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2f%2fdata.rkd.nl%2fartists%2f90005 RKD-profyl] }} '''Anna Joustra''' ([[It Oranjewâld]], [[24 septimber]] [[1876]] – [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]], oktober 1962) wie in ympresjonistysk keunstskilder. == Biografy == Se waard berne as dochter fan Ytia Andreas Tjaarda en Tsjerk Joustra. Tsjerk eksploitearre it loazjemint Heidewoud (letter [[Hotel Tjaarda]]) foar syn skoanheit Jan Tjaarda. Yn 1881 emigrearre de húshâlding nei Amearika. De famylje kaam ein 1890 werom en fêstige har yn [[It Mar (buorskip)|It Mar]] (by It Hearrenfean) by de Feanslûs. Anna skildere yn har jeugd in soad tsjustere [[stillibben]]s en lânskippen. Har âldste wurk is fan om de iuwwikseling hinne. Mei jild fan famyljeleden koe se yn [[Parys]] studearje oan in skildersakademy. Oant 1930 studearre se oan de Paryske keunstakademy by de Jardin du Luxembourg. Yn 1938 fêstige se har definityf yn Frankryk. Se rekke beynfloede troch it wurk fan Pissaro, Gauguin en Cézanne. Fan har oarspronklike romantysk realisme waard har styl ympresjonistysk. Nei de dea fan har âlden reizge se regelmjittich op en del tusken Parys, Brévannes en har hûs oan de Feanslûs. Ut dy tiid datearje de portretten fan har susters Julia en Jacomina. Yn Oranjewâld besocht se regelmjittich har neef Andreas Tjaarda, de eigner fan Hotel Tjaarda. Yn it túnhûs efter it restaurant fan har suster Julia yn Poissons hie se in atelier. Anna Joustra wurke meast mei oaljeferve op linnen, karton en board. De measte fan har wurken binne net tekene. Anna Joustra hie ien famyljelid dy’t geregeldwei by har yn Parys kaam. Mar yn letter jierren seach er net mear nei har om. Yn 1954 naam se har yntrek yn it yn It earmhûs [[Nij Friesburg]] Falkenawei Hearrenfean. Har famyljelid wenne in pear hûndert meter fierderop yn in grut hûs. Hja hat dêr noch besocht om te skilderjen, mar dat slagge net. Yn oktober 1962 soe se ûngetroud ferstjerre yn Nij Friesburg. Har suster Jacomina skonk mear as tweintich skilderijen oan de Aldheidkeamer fan [[Museum Willem van Haren]]. Ta de kolleksje hearre ek portretten fan Julia en Jacomina. Anna Joustra hat nea erkenning krigen. Se die der ek net folle muoite foar. Se ferkocht noait wat, mar joech har skilderijen wei. Foar de tentoanstelling ta gelegenheid fan de offisjele yn gebrûkname fan it restaurearre kafee Feanslûs yn 2012 stelde Museum Willem van Haren in grut part fan har kolleksje skilderijen beskikber. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://www.veensluis20.nl/nl/historie/expositie/ Oer har libben] * {{aut|Harry de Jong}} - ''Anna Joustra'', útjefte fan de Aldheidkeamer Hearrenfean, Taconis-rige nr.2 * ''Talentvolle vrouw eindigde in armhuis in Heerenveen'', [[Leeuwarder Courant]], 7 oktober 1981 }} {{DEFAULTSORT:Joustra, Anna}} [[Kategory:Frysk keunstskilder]] [[Kategory:Persoan berne op It Oranjewâld]] [[Kategory:Persoan berne yn 1876]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1962]] [[Kategory:Persoan stoarn op It Hearrenfean]] gkhrsp8sbdg79y03y8ccokbjchxfk9j 0 187515 1229745 1209848 2026-05-09T20:57:06Z Ieneach fan 'e Esk 13292 minus wurk; hjir is al sûnt novimber net mear oan wurke, en it kin der foarearst sa ek wol mei troch. 1229745 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks ferdivedaasjepark | namme = Six Flags America | ôfbylding = SixFlagsAmerica-Maraboro.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = ''Loftfoto fan Six Flags America (2016)'' | logo = | lân = {{USAf}} | bestjoerlike ienheid 1 = [[Amerikaanske steaten|Steat]] | namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Flag of Maryland.svg|border|20px|Flagge fan Marylân]] [[Marylân]] | bestjoerlike ienheid 2 = [[County (Feriene Steaten)|County]] | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Prince George's County]] | bestjoerlike ienheid 3 = | namme bestjoerlike ienheid 3= | plak = [[Largo (Marylân)|Largo]] | resort = | adres = | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|38_54_30_N_76_46_28_W_type:city_scale:12500_region:NL|38° 54' N, 76° 46' W}} | sels yn te foljen0 = Slogan | namme sels yn te foljen0 = ''Thrill Capital of DC'' | ôfkoarting = | type = Attraksjepark | tema = | eigner = Six Flags (FUN) | útbater = | iepen = april - novimber | oerflak = 2,12 km² | attraksjes = 35 | achtbanen = 9 | wetterattraksjes = 3 | sels yn te foljen1 = | namme sels yn te foljen1 = | sels yn te foljen2 = | namme sels yn te foljen2 = | shows = | wurknimmers = | besikers = | netwurken = | sels yn te foljen3 = | namme sels yn te foljen3 = | sels yn te foljen4 = | namme sels yn te foljen4 = | ferneamd nei = | histoaryske namme = ''Wild World,<br>Adventure World'' | iepening = [[1982]] | sluting = [[2 novimber]] [[2025]] | fuortkommen út = ''Wild Country'' | opgien yn = | sels yn te foljen5 = | namme sels yn te foljen5 = | sels yn te foljen6 = | namme sels yn te foljen6 = | sels yn te foljen7 = | namme sels yn te foljen7 = | namme gebou = | arsjitekt = | boujier = | sloopjier = | boustyl = | monumintale status = | monumintnûmer = | sels yn te foljen8 = | namme sels yn te foljen8 = | sels yn te foljen9 = | namme sels yn te foljen9 = | webside = | mapname = Marylân | mapwidth = | lat_deg = 38 | lat_min = 53 | lat_sec = 30 | lat_dir = N | lon_deg = 76 | lon_min = 46 | lon_sec = 28 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = ''Lokaasje Six Flags America yn Marylân'' }} '''Six Flags America''' wie in attraksjepark yn [[Largo (Marylân)|Largo]], [[Marylân]] yn de [[Feriene Steaten]]. It lei 23 km eastlik fan [[Washington, D.C.]] en 48 kilometer súdwestlik fan [[Baltimore]]. ==Achtbanen== {| class="wikitable" |- ! width=100px| ! Namme ! Iepene ! Sletten !width=250|Opm. |- | [[Ofbyld:Coaster 16c.jpg|100px]] | The Wild One | [[1986]] | [[2025]] | Stie oarspronkelik yn Paragon Park ûnder de namme Giant Coaster. |- | [[Ofbyld:SFA-Mind Eraser 2.jpg|100px]] | Professor Screamore's SkyWinder | [[1995]] | [[2025]] | Earder bekend as Mind Eraser. |- | [[Ofbyld:Roar1.jpg|100px]] | ROAR | [[1998]] | [[2025]] | De earste ''Roar'' stie ek yn yn [[Six Flags Discovery Kingdom]]. |- | [[Ofbyld:GreatChaseSFA2010.JPG|100px]] | The Great Chase | [[1999]] | [[2025]] | |- | [[Ofbyld:SFA-Joker's Jinx.jpg|100px]] | The Joker's Jinx | [[1999]] | [[2025]] | |- | [[Ofbyld:Superman - Ride of Steel (Six Flags America) 02.JPG|100px]] | Superman: Ride of Steel | [[2000]] | [[2025]] | |- | [[Ofbyld:SFA-Batwing.jpg|100px]] | Batwing | [[2001]] | [[2025]] | |- | [[Ofbyld:Iron Wolf (Six Flags Great America) 01 cropped.JPG|100px]] | Firebird | [[1990]] | [[2025]] | De achtbaan waard fan 1990 oan 2012 Iron Wolf neamd en fan 2012 oant 2019 hjitte de achtbaan Apocalypse. |- | [[Ofbyld:Ragin' Cajun (Six Flags America) 1.jpg|100px]] | Ragin' Cajun | [[2014]] | [[2025]] | |- | [[Ofbyld:Invertigo At Great America.jpg|100px]] | Two Face: The Flip Side | [[1999]] | [[2008]] | |- | | The Great Alonzo's Cannonball Coaster | [[1993]] | [[1999]] | |- | | Python | [[1993]] | [[1998]] | Stie oarspronkelik yn Six Flags Great Adventure ûnder de namme Lightnin' Loops. |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * Wikipedy:NL {{Commonscat|Six Flags America}} }} [[Kategory:Bouwurk yn Marylân]] [[Kategory:Ferdivedaasjepark yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 1982]] [[Kategory:Bedriuw opheft yn 2025]] dakc6ti65sq2y4h2w7f3gjlrdpcdqrw 0 189381 1229753 1216153 2026-05-09T21:35:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1229753 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=koartfinmakrielhaai |Ofbyld= [[File:Isurus_oxyrinchus_by_mark_conlin2.JPG|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[kreakbienfisken]] (''Chondrichthyes'') |Skift= [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') |Famylje= [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') |Skaai= [[echte makrielhaaien]] (''Isurus'') |Wittenskiplike namme= Isurus oxyrinchus |Beskriuwer, jier= [[Constantine Samuel Rafinesque|Rafinesque]], 1810 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">bedrige</span> ---- |lânkaart=[[File:Isurus_oxyrinchus_distmap.png|center|250px]] }} De '''koartfinmakrielhaai''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Isurus oxyrinchus''), ek wol '''koartfinmakohaai''' neamd, is in [[rôffisk]] út it [[boppeskift]] fan 'e [[helmhaaien]] (''Galeomorphi''), it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte makrielhaaien]] (''Isurus''). Dizze [[haai]] hat in [[kosmopolityske fersprieding|wrâldwide]] [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn 'e waarme en tuskenbeiden [[see]]ën en kin in lingte fan mear as 4&nbsp;[[meter|m]] berikke. It is de fluchste fan alle haaien, dy't op koarte eintsjes in [[faasje]] fan 74&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] berikke kin. Oanfallen fan koartfinmakrielhaaien op [[minske]]n binne seldsum en ornaris útlokke. De [[IUCN]] klassifisearret de koartfinmakrielhaai as [[bedrige soarte|bedrige]]. ==Taksonomy en namme== De koartfinmakrielhaai waard yn [[1810]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Constantine Samuel Rafinesque]]. Fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Isurus oxyrinchus'' betsjut de [[skaai (taksonomy)|skaai]]namme ''Isurus'' "gelikense sturt", wylst de [[soart]]namme ''oxyrinchus'' "puntsnút" betsjut. De oantsjutting 'koartfinmakrielhaai' ferwiist nei de [[boarstfin]]nen fan dizze [[fisk]], dy't in stik koarter binne as dy fan syn neiste sibbe, de [[langfinmakrielhaai]] (''Isurus paucus''). De namme 'koartfinmakohaai', dy't men út en troch ek wol heart, komt fan 'e [[Ingelsk]]e term ''shortfin mako'' of ''shortfin mako shark''. It wurd ''mako'' ([[meartal]] gelyk oan it [[inkeltal]]) is ek yn it Ingelsk in [[lienwurd]] en wol út it [[Maoary (taal)|Maoary]], de [[taal]] fan 'e [[Maoary (folk)|lânseigen befolking]] fan [[Nij-Seelân]]. ==Fersprieding== De koartfinmakrielhaai hat in wrâldwide [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn 'e waarme en tuskenbeiden [[see]]ën, en komt sadwaande foar yn 'e trije grutte [[oseaan|oseänen]] en teffens yn grutte [[rânesee]]ën as de [[Middellânske See]], de [[Reade See]], de [[Karibyske See]], de [[Golf fan Meksiko]], de [[Golf fan Kalifornje]], de [[Eastsineeske See]], de [[Súdsineeske See]] en de seeën tusken de eilannen fan 'e [[Yndyske Arsjipel]]. [[File:Isurus_oxyrinchus_Machoire.jpg |left|thumb|200px|De [[kaken]] fan in koartfinmakrielhaai.]] Yn 'e Stille Oseaan rint de súdgrins fan 'e fersprieding fan 'e koartfinmakrielhaai by de súdkusten fan [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]] en [[Tasmaanje]] en by de súd- en eastkust fan [[Nij-Seelân]] lâns om úteinlik rûchwei healwei de westkust fan [[Sily]] by [[Súd-Amearika]] út te kommen. De noardgrins rint fan it [[Kustterritoarium]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]] by de suderein fan it [[Ruslân|Russyske]] eilân [[Sachalin]] en it [[Japan]]ske eilân [[Hokkaido]] lâns en dêrwei mei in nei it suden ta yndûkte bôge nei [[Vancouvereilân]] en de [[Salisjaanske See]] foar de súdwestkust fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsje|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]]. De koartfinmakrielhaai ûntbrekt yn it omskreaune gebiet lykwols yn 'e [[Arafuerasee]] en de [[Golf fan Carpentaria]] tusken Austraalje en [[Nij-Guineä]] yn, en teffens yn it sintrale diel fan 'e [[Japanske See]] tusken Japan, it [[Koreaanske Skiereilân]] en it Russyske Fiere Easten yn. Yn 'e [[Yndyske Oseaan]] libbet er yn 'e wetters benoarden in tinkbyldige line fan 'e súdwestpunt fan [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]] nei [[Kaap de Goede Hoop]] oan 'e súdwestpunt fan [[Afrika]]. Ta dat gebiet kin ek de [[Reade See]] rekkene wurde. Allinnich yn 'e [[Perzyske Golf]] komt dizze haai net foar. Yn 'e [[Atlantyske Oseaan]] wurdt it ferspriedingsgebiet fan 'e koartfinmakrielhaai yn it suden ôffrede troch in tinkbyldige line fan Kaap de Goede Hoop oan 'e súdpunt fan Afrika nei de eastkust fan [[Súd-Amearika]] justjes benoarden de noardgrins fan [[Oerûguay]]. Yn it noarden rint de grins fan 'e fersprieding fan [[Cape Cod]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Massachusetts]] yn 'e rjochting fan [[Galysje]] yn it noardwesten fan it [[Ibearysk Skiereilân]], mar relatyf deunby [[Jeropa]] draait de grins ynienen nei it noarden ta om ek de [[Golf fan Biskaje]], de [[Keltyske See]], de [[Ierske See]], de [[Skotske See]], [[It Kanaal]], de westlike râne fan 'e [[Noardsee]] en de oare seeën om 'e [[Britske Eilannen]] hinne te omfetsjen. Yn 'e [[Noarske See]], foar de kust fan súdwestlik [[Noarwegen]], bestiet in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]]. [[File:Marrazo-hortzak.jpg|right|thumb|250px|In close-up fan it [[gebit|ûndergebit]] fan 'e koartfinmakrielhaai.]] ==Uterlike skaaimerken== De koartfinmakrielhaai is in frij grutte [[haai]], wêrfan't [[folwoeksen]] eksimplaren trochinoar in lingte hawwe fan 2.50–3.20&nbsp;[[meter|m]]. It gewicht bedraacht ornaris 60–140&nbsp;[[kg]]. Dizze [[soarte]] hat in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]], dy't ta utering komt yn it feit dat de [[wyfke]]s yn 'e regel grutter binne as de [[mantsje]]s. Der binne inkele dokumintearre gefallen fan grutte folwoeksen wyfkes dy't mear as 3.80&nbsp;m lang wiene en boppe de 550&nbsp;kg weagen. De langste koartfinmakrielhaai dy't ea fongen (en metten) waard, wie yn [[1973]] in wyfke fan 4.45&nbsp;m út 'e [[Middellânske See]] foar de súdkust fan [[Frankryk]]. It swierste dokumintearre eksimplaar, yn [[2013]] ôfkomstich út 'e [[Stille Oseaan]] foar de kust fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]], weage 600&nbsp;kg. Der binne ek minder goed dokumintearre gefallen fan noch gruttere en/of swierdere eksimplaren. Yn [[1881]] soe in koartfinmakrielhaai dy't foar de kust fan [[Itaalje]] fongen wie, op in [[merk (hannelsgearkomste)|fiskmerk]] 4&nbsp;m metten hawwe mei in ûnwierskynlik gewicht fan in [[ton (massa)|ton]] (1.000&nbsp;kg). In oare haai dy't yn 'e twadde helte fan 'e [[1950-er jierren]] foar de kust fan [[Turkije]] fongen waard, soe 5.70–6.19&nbsp;m lang west hawwe. Mar dy lingte waard letter rûsd oan 'e hân fan [[foto's]] ynstee dat de fisk sels opmetten wie, en dêr moat men jin sawdwaande net tefolle op ferlitte. Koartfinmakrielhaaien binne [[silinder]]foarmich, wêrby't de beide úteinen fan 'e silinder nei in punt ta rinne wylst de midden fierwei it groust is. Krekt as oare [[haaien]] beskikt dizze soarte oer grutte, útsteande [[fin (lichemsdiel)|finnen]]: twa [[boarstfin]]nen en in [[rêchfin]], wylst de [[sturt]] [[fertikaal]] ferlinge is ta twa mânske [[sturtfin]]nen. De [[earsfin]] is folle lytser. De koartfinmakrielhaai liket wat dat oangiet sterk op syn neiste libbene sibbe, de [[langfinmakrielhaai]] (''Isurus paucus''), mei it ferskil dat de langfinmakrielhaai, sa't de namme al oanjout, boarstfinnen hat dy't oansjenlik langer binne. [[File:Shortfin mako size comparison.svg|left|thumb|250px|Grutteferliking fan in koartfinmakrielhaai fan trochsneed lingte en in [[minske]].]] Wat [[kleur]] oangiet, lit de koartfinmakrielhaai [[tsjinkleuring]] sjen: de boppeste helte fan it [[lichem (biology)|lichem]] is skitterjend [[metaal]]eftich [[blau]], wylst de ûnderste lichemshelte [[wyt]] is. Op 'e [[side (anatomy)|siden]], de [[kiuw]]en en boppe de [[bek]] geane dy beide kleuren floeiend yninoar oer. De ûnderste sturtfin is, oars as de rest fan 'e ûnderste lichemshelte, blau. It giet hjirby om in [[skutkleur]]: troch de tsjinkleuring wurdt de koartfinmakrielhaai fan boppen ôf sjoen wei tsjin 'e dûnkere djipte fan 'e see, en fan ûnderen ôf krekt-en-gelyk tsjin it ljocht fan it wetteroerflak. ==Biotoop== De koartfinmakrielhaai bewennet de [[tropysk]]e en [[tuskenbeiden klimaatsône|tuskenbeiden]] seeën fan 'e wrâld. It is in seegeande soarte, dy't ornaris fier fan 'e kust ôf yn 'e [[pelagyske sône]] ferbliuwt. By [[baai]]en of [[eilannen]] is dat soms oars, benammen as it wetter dêr djip is. Koartfinmakrielhaaien libje fan it wetteroerflak oant op in djipte fan 150&nbsp;[[meter|m]], en binne mar komselden waarnommen yn wetters dy't [[kâld]]er wiene as 16&nbsp;[[°C]]. ==Hâlden en dragen== De koartfinmakrielhaai hat de namme de fluchste [[haai]] yn 'e see te wêzen. Langere einen kin er mei in [[faasje]] fan 50&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] [[swimme]], wylst er koarte spurts meitsje kin fan oant 74&nbsp;km/h. Dizze haai reizget omfierrens op 'e siik nei [[iten]] en [[fuortplanting]]spartners. Yn [[desimber]] [[1998]] waard troch de [[bemanning]] fan in [[Japan]]sk ûndersykskip in [[wyfke]] yn 'e midden fan 'e [[Stille Oseaan]] fongen, dy't in merkje hie dat bewiisde dat se earder foar de kust fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]] fongen wie. De ôfstân tusken dy beide plakken bedroech 2.776&nbsp;[[km]]. Fan in oar eksimplaar is bekend dat it yn 37&nbsp;[[dagen]] in ôfstân fan 2.128&nbsp;km ôflei, wat delkomt op in gemiddelde fan 58&nbsp;km deis. [[File:Close_up_of_mako_shark_head_005.jpg|right|thumb|250px|De [[kop]] fan in koartfinmakrielhaai.]] As se [[tyldrift]]ich is, past it wyfke fan 'e koartfinmakrielhaai faak in strategy fan [[polyandry]] ta troch mei ferskate mantsjes te [[pearjen]]. Dat resultearret yn in sitewaasje fan mearfâldige heitesteat, wêrby't de jongen út deselde kloft ferskillende [[heit]]en hawwe. De [[draachtiid]] duorret 15–18&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. Koartfinmakrielhaaien binne [[ovofivipaar]]; dat wol sizze dat de [[aai]]en útkomme yn it [[limoer]] fan 'e memmehaai en dat de jongen letter libben [[berne]] wurde. De har ûntjaande [[embryo|embryo's]] fiede harsels dêr mei [[befruchting|ûnbefruchte]] aaien, in foarm fan [[hâlden en dragen]] dy't [[oöfagy]] neamd wurdt. Wier [[kannibalisme]] dogge se lykwols net oan. De [[befalling]] fynt plak oan 'e ein fan 'e [[winter]] of it begjin fan 'e [[maityd]]. Dêrby wurde 4–18&nbsp;jonge haaikes berne, dy't op dat stuit elts sa'n 70&nbsp;[[sm]] lang binne en fuortendaliks foar harsels soargje moatte. Nei in befalling hâlde wyfkes fan 'e koartfinmakrielhaai gauris 1^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[jier]] lins ear't se op 'e nij pearje. Trochinoar befalle folwoeksen wyfkes ien kear yn 'e 3&nbsp;jier fan in groep jongen. Krekt as by de measte oare haaien kin de [[âldens]] fan in koartfinmakrielhaai fêststeld wurde troch de [[wringe (rêchbonke)|wringen]] fan 'e [[rêchbonke]] troch te snijen en de groeiringen te tellen. (De wringen binne ien fan 'e mar in pear echte [[bonke]]n yn it [[skelet]] fan 'e fisk, dat fierders hast hielendal út [[kreakbien]] bestiet.) Lang hearske dêrby lykwols it misferstân dat koartfinmakrielhaaien twa groeiringen yn 't jier oanmeitsje. Dêrtroch miende men dat dizze bisten mei 4–6&nbsp;jier [[geslachtsryp]] wiene en in [[libbensferwachting]] hiene fan mar 11–16&nbsp;jier. In baanbrekkend ûndersyk út [[2006]] fan Natanson ''et al.'' brocht lykwols oan it ljocht dat koartfinmakrielhaaien mar ien groeiring yn it jier oanmeitsje. Dat betsjut dat de boppeneamde parameters eins mei in faktor twa fermannichfâldige wurde moatte. It is no algemien akseptearre dat de mantsjes fan 'e koartfinmakrielhaai mei 7–9&nbsp;jier geslachtryp binne en de wyfkes mei 18–21&nbsp;jier. De akseptearre libbensferwachting is no maksimaal 29&nbsp;jier foar mantsjes en 32&nbsp;jier foar wyfkes. Troch dizze flater is by [[fiskerij]]managementmodellen en [[ekology]]ske risikobeoardielingsmodellen desenna lang fan 'e ferkearde gegevens útgien, wat de stân fan 'e koartfinmakrielhaai sterk beneidiele hat. Guon fan dy modellen wurde noch altyd brûkt. [[File:A_shortfin_mako_shark_swimming_in_an_aquarium.(1).jpg|left|thumb|250px|De koartfinmakrielhaai dy't koart holden waard yn it [[iepenbier akwarium]] fan it [[Yokohama Hakkeijima Seeparadys]].]] ==Fretten== Koartfinmakrielhaaien frette elts dei 3% fan har lichemsgewicht en binne 1^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–2&nbsp;[[dagen]] nedich om in substansjeel miel te [[spiisfertarring|fertarren]]. Se frette in protte [[inketfisken]], mar ek [[bienfiskeftigen]] lykas [[makrielen]], [[toninen]], [[bonito's]] en [[swurdfisk]]en. Dêrnjonken steane út en troch ek oare (lytsere) [[haaien]], [[brúnfisken]], [[seeskyldpodden]] en [[seefûgels]] op it menu. Ek frette se wol [[ies (kadaver)|ies]], lykas fisken dy't fongen binne yn [[net (fiskersark)|netten]] of oan [[fiskheak]]ken yn 'e [[langlinefiskerij]]. De koartfinmakrielhaai [[jacht (aktiviteit)|jaget]] troch [[fertikaal]] omheech te sjitten troch it wetter en fan ûnderen ôf stikken út 'e [[side (anatomy)|flanken]] en [[fin (anatomy)|finnen]] fan syn [[proai]] te [[biten]]. Dêrby wurdt er troch syn [[tsjinkleuring]] ferburgen. De proai dy't er kiest, is net ûngefaarlik, benammen de swurdfisken lykas de [[blauwe marlyn]] (''Makaira nigricans'') net. By de [[Liparyske Eilannen]], foar de kust fan [[Sisylje]], binne koartfinmakrielhaaien oantroffen dy't [[amputaasje|amputearre]] swurdfisksnaffels yn har [[kop]] of [[kiuw]]en sitten hiene, wat suggerearret dat swurdfisken grif ek wolris in haai deadzje. ==Status== De koartfinmakrielhaai hat sûnt [[2019]] de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|bedrige]]", nei't er yn [[2007]] de status "kwetsber" krigen hie, in leger nivo fan bedriigdens. De soarte is opnommen yn Taheakke&nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) bedrige bistesoarten. De reden foar de efterútgong fan 'e koartfinmakrielhaai is dat dizze soarte it slachtoffer wurden is fan sawol de [[angelfiskjen|sportfiskerij]] as de [[kommersje]]le [[fiskerij]]. Fierders komme der ek noch in oansjenlik tal koartfinmakrielhaaien om as [[byfangst]] yn [[net (fiskersark)|netten]] by it [[fiskjen]] op soare fiskesoarten. [[File:Poxa_de_marraxo_(Isurus_oxyrinchus)_no_porto_pesqueiro_de_Vigo.jpg|right|thumb|250px|Fongen koartfinmakrielhaaien yn 'e [[Spanje|Spaanske]] [[haven]]stêd [[Vigo]].]] ==Koartfinmakrielhaaien en minsken== Elts besykjen om in koartfinmakrielhaai yn finzenskip te hâlden is oant no <small>(2026)</small> ta mislearre. Sterker noch, it giet de koartfinmakrielhaai yn finzenskip fan alle haaien it minste ôf, sels noch minder as de [[wite haai]] (''Carcharodon carcharias''). It rekôr fan it hâlden fan in libbene koartfinmakrielhaai leit op net mear as 5&nbsp;[[dagen]] (yn it [[New Jersey Aquarium]] yn [[2001]]). De bisten swimme tsjin 'e wanden fan 'e basins oan, wegerje te iten, ferswakje tige fluch en geane dea. Neffens de gegevens fan it [[International Shark Attack File]] (ISAF), in [[organisaasje]] dy't oanfallen fan haaien op [[minske]]n byhâldt, waarden der tusken [[1980]] en [[2024]] 10&nbsp;minsken oanfallen troch koartfinmakrielhaaien. Fan dy 10&nbsp;gefallen hiene 3 in foar de belutsen minske [[dea]]dlik ôfrin. It meastepart fan 'e oanfallen waard lykwols útlokke troch in [[djipseedûken|djipseedûker]] dy't de haai lestich foel of trochdat de haai fêstsiet oan it [[angelsnoer]] fan in [[angelfiskjen|sportfisker]] of oan in [[fiskheak]] oan in lange fiskline yn 'e [[langlinefiskerij]]. Soms falt in koartfinmakrielhaai in [[spearfiskjen|spearfisker]] oan dy't in fisk oan syn [[spear]] hat. Dûkers dy't mei koartfinmakrielhaaien fan dwaan hân hawwe, sizze dat de haai yn it patroan fan in 8 swimt ear't er oanfalt en dêrby de bek wiid iepen hâldt. ==Undersoarten== De koartfinmakrielhaai is in [[monotypyske soarte]], wat sizze wol dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Shortfin_mako_shark ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Isurus oxyrinchus}} }} [[Kategory:Kreakbienfiskesoarte]] [[Kategory:Echte makrielhaai]] [[Kategory:Bedrige fisk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Kalifornje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Karibyske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Reade See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]] g1p1cu3ilylkv2uqa3kkche3efrji38 1229760 1229753 2026-05-09T22:02:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1229760 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme=koartfinmakrielhaai |Ofbyld= [[File:Shortfin mako (Isurus oxyrinchus).jpg|250px]] |lûd= |Ryk= [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme= [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse= [[kreakbienfisken]] (''Chondrichthyes'') |Skift= [[makrielhaaien]] (''Lamniformes'') |Famylje= [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') |Skaai= [[echte makrielhaaien]] (''Isurus'') |Wittenskiplike namme= Isurus oxyrinchus |Beskriuwer, jier= [[Constantine Samuel Rafinesque|Rafinesque]], 1810 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: <span style="color:red;">bedrige</span> ---- |lânkaart=[[File:Isurus_oxyrinchus_distmap.png|center|250px]] }} De '''koartfinmakrielhaai''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Isurus oxyrinchus''), ek wol '''koartfinmakohaai''' neamd, is in [[rôffisk]] út it [[boppeskift]] fan 'e [[helmhaaien]] (''Galeomorphi''), it [[skift]] fan 'e [[makrielhaaien]] (''Lamniformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[hjerringhaaien]] (''Lamnidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte makrielhaaien]] (''Isurus''). Dizze [[haai]] hat in [[kosmopolityske fersprieding|wrâldwide]] [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn 'e waarme en tuskenbeiden [[see]]ën en kin in lingte fan mear as 4&nbsp;[[meter|m]] berikke. It is de fluchste fan alle haaien, dy't op koarte eintsjes in [[faasje]] fan 74&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] berikke kin. Oanfallen fan koartfinmakrielhaaien op [[minske]]n binne seldsum en ornaris útlokke. De [[IUCN]] klassifisearret de koartfinmakrielhaai as [[bedrige soarte|bedrige]]. ==Taksonomy en namme== De koartfinmakrielhaai waard yn [[1810]] foar it earst [[wittenskip]]lik beskreaun troch de [[Frankryk|Frânske]] [[soölooch]] [[Constantine Samuel Rafinesque]]. Fan 'e [[wittenskiplike namme]] ''Isurus oxyrinchus'' betsjut de [[skaai (taksonomy)|skaai]]namme ''Isurus'' "gelikense sturt", wylst de [[soart]]namme ''oxyrinchus'' "puntsnút" betsjut. De oantsjutting 'koartfinmakrielhaai' ferwiist nei de [[boarstfin]]nen fan dizze [[fisk]], dy't in stik koarter binne as dy fan syn neiste sibbe, de [[langfinmakrielhaai]] (''Isurus paucus''). De namme 'koartfinmakohaai', dy't men út en troch ek wol heart, komt fan 'e [[Ingelsk]]e term ''shortfin mako'' of ''shortfin mako shark''. It wurd ''mako'' ([[meartal]] gelyk oan it [[inkeltal]]) is ek yn it Ingelsk in [[lienwurd]] en wol út it [[Maoary (taal)|Maoary]], de [[taal]] fan 'e [[Maoary (folk)|lânseigen befolking]] fan [[Nij-Seelân]]. ==Fersprieding== De koartfinmakrielhaai hat in wrâldwide [[ferspriedingsgebiet|fersprieding]] yn 'e waarme en tuskenbeiden [[see]]ën, en komt sadwaande foar yn 'e trije grutte [[oseaan|oseänen]] en teffens yn grutte [[rânesee]]ën as de [[Middellânske See]], de [[Reade See]], de [[Karibyske See]], de [[Golf fan Meksiko]], de [[Golf fan Kalifornje]], de [[Eastsineeske See]], de [[Súdsineeske See]] en de seeën tusken de eilannen fan 'e [[Yndyske Arsjipel]]. [[File:Isurus_oxyrinchus_Machoire.jpg |left|thumb|200px|De [[kaken]] fan in koartfinmakrielhaai.]] Yn 'e Stille Oseaan rint de súdgrins fan 'e fersprieding fan 'e koartfinmakrielhaai by de súdkusten fan [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]] en [[Tasmaanje]] en by de súd- en eastkust fan [[Nij-Seelân]] lâns om úteinlik rûchwei healwei de westkust fan [[Sily]] by [[Súd-Amearika]] út te kommen. De noardgrins rint fan it [[Kustterritoarium]] yn it [[Russyske Fiere Easten]] fan [[Sibearje]] by de suderein fan it [[Ruslân|Russyske]] eilân [[Sachalin]] en it [[Japan]]ske eilân [[Hokkaido]] lâns en dêrwei mei in nei it suden ta yndûkte bôge nei [[Vancouvereilân]] en de [[Salisjaanske See]] foar de súdwestkust fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsje|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]]. De koartfinmakrielhaai ûntbrekt yn it omskreaune gebiet lykwols yn 'e [[Arafuerasee]] en de [[Golf fan Carpentaria]] tusken Austraalje en [[Nij-Guineä]] yn, en teffens yn it sintrale diel fan 'e [[Japanske See]] tusken Japan, it [[Koreaanske Skiereilân]] en it Russyske Fiere Easten yn. Yn 'e [[Yndyske Oseaan]] libbet er yn 'e wetters benoarden in tinkbyldige line fan 'e súdwestpunt fan [[Austraalje (kontinint)|Austraalje]] nei [[Kaap de Goede Hoop]] oan 'e súdwestpunt fan [[Afrika]]. Ta dat gebiet kin ek de [[Reade See]] rekkene wurde. Allinnich yn 'e [[Perzyske Golf]] komt dizze haai net foar. Yn 'e [[Atlantyske Oseaan]] wurdt it ferspriedingsgebiet fan 'e koartfinmakrielhaai yn it suden ôffrede troch in tinkbyldige line fan Kaap de Goede Hoop oan 'e súdpunt fan Afrika nei de eastkust fan [[Súd-Amearika]] justjes benoarden de noardgrins fan [[Oerûguay]]. Yn it noarden rint de grins fan 'e fersprieding fan [[Cape Cod]] yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Massachusetts]] yn 'e rjochting fan [[Galysje]] yn it noardwesten fan it [[Ibearysk Skiereilân]], mar relatyf deunby [[Jeropa]] draait de grins ynienen nei it noarden ta om ek de [[Golf fan Biskaje]], de [[Keltyske See]], de [[Ierske See]], de [[Skotske See]], [[It Kanaal]], de westlike râne fan 'e [[Noardsee]] en de oare seeën om 'e [[Britske Eilannen]] hinne te omfetsjen. Yn 'e [[Noarske See]], foar de kust fan súdwestlik [[Noarwegen]], bestiet in isolearre [[populaasje (biology)|populaasje]]. [[File:Marrazo-hortzak.jpg|right|thumb|250px|In close-up fan it [[gebit|ûndergebit]] fan 'e koartfinmakrielhaai.]] ==Uterlike skaaimerken== De koartfinmakrielhaai is in frij grutte [[haai]], wêrfan't [[folwoeksen]] eksimplaren trochinoar in lingte hawwe fan 2.50–3.20&nbsp;[[meter|m]]. It gewicht bedraacht ornaris 60–140&nbsp;[[kg]]. Dizze [[soarte]] hat in beskate mjitte fan [[seksuele dimorfy]], dy't ta utering komt yn it feit dat de [[wyfke]]s yn 'e regel grutter binne as de [[mantsje]]s. Der binne inkele dokumintearre gefallen fan grutte folwoeksen wyfkes dy't mear as 3.80&nbsp;m lang wiene en boppe de 550&nbsp;kg weagen. De langste koartfinmakrielhaai dy't ea fongen (en metten) waard, wie yn [[1973]] in wyfke fan 4.45&nbsp;m út 'e [[Middellânske See]] foar de súdkust fan [[Frankryk]]. It swierste dokumintearre eksimplaar, yn [[2013]] ôfkomstich út 'e [[Stille Oseaan]] foar de kust fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]], weage 600&nbsp;kg. Der binne ek minder goed dokumintearre gefallen fan noch gruttere en/of swierdere eksimplaren. Yn [[1881]] soe in koartfinmakrielhaai dy't foar de kust fan [[Itaalje]] fongen wie, op in [[merk (hannelsgearkomste)|fiskmerk]] 4&nbsp;m metten hawwe mei in ûnwierskynlik gewicht fan in [[ton (massa)|ton]] (1.000&nbsp;kg). In oare haai dy't yn 'e twadde helte fan 'e [[1950-er jierren]] foar de kust fan [[Turkije]] fongen waard, soe 5.70–6.19&nbsp;m lang west hawwe. Mar dy lingte waard letter rûsd oan 'e hân fan [[foto's]] ynstee dat de fisk sels opmetten wie, en dêr moat men jin sawdwaande net tefolle op ferlitte. Koartfinmakrielhaaien binne [[silinder]]foarmich, wêrby't de beide úteinen fan 'e silinder nei in punt ta rinne wylst de midden fierwei it groust is. Krekt as oare [[haaien]] beskikt dizze soarte oer grutte, útsteande [[fin (lichemsdiel)|finnen]]: twa [[boarstfin]]nen en in [[rêchfin]], wylst de [[sturt]] [[fertikaal]] ferlinge is ta twa mânske [[sturtfin]]nen. De [[earsfin]] is folle lytser. De koartfinmakrielhaai liket wat dat oangiet sterk op syn neiste libbene sibbe, de [[langfinmakrielhaai]] (''Isurus paucus''), mei it ferskil dat de langfinmakrielhaai, sa't de namme al oanjout, boarstfinnen hat dy't oansjenlik langer binne. [[File:Shortfin mako size comparison.svg|left|thumb|250px|Grutteferliking fan in koartfinmakrielhaai fan trochsneed lingte en in [[minske]].]] Wat [[kleur]] oangiet, lit de koartfinmakrielhaai [[tsjinkleuring]] sjen: de boppeste helte fan it [[lichem (biology)|lichem]] is skitterjend [[metaal]]eftich [[blau]], wylst de ûnderste lichemshelte [[wyt]] is. Op 'e [[side (anatomy)|siden]], de [[kiuw]]en en boppe de [[bek]] geane dy beide kleuren floeiend yninoar oer. De ûnderste sturtfin is, oars as de rest fan 'e ûnderste lichemshelte, blau. It giet hjirby om in [[skutkleur]]: troch de tsjinkleuring wurdt de koartfinmakrielhaai fan boppen ôf sjoen wei tsjin 'e dûnkere djipte fan 'e see, en fan ûnderen ôf krekt-en-gelyk tsjin it ljocht fan it wetteroerflak. ==Biotoop== De koartfinmakrielhaai bewennet de [[tropysk]]e en [[tuskenbeiden klimaatsône|tuskenbeiden]] seeën fan 'e wrâld. It is in seegeande soarte, dy't ornaris fier fan 'e kust ôf yn 'e [[pelagyske sône]] ferbliuwt. By [[baai]]en of [[eilannen]] is dat soms oars, benammen as it wetter dêr djip is. Koartfinmakrielhaaien libje fan it wetteroerflak oant op in djipte fan 150&nbsp;[[meter|m]], en binne mar komselden waarnommen yn wetters dy't [[kâld]]er wiene as 16&nbsp;[[°C]]. ==Hâlden en dragen== De koartfinmakrielhaai hat de namme de fluchste [[haai]] yn 'e see te wêzen. Langere einen kin er mei in [[faasje]] fan 50&nbsp;[[km]]/[[oere|h]] [[swimme]], wylst er koarte spurts meitsje kin fan oant 74&nbsp;km/h. Dizze haai reizget omfierrens op 'e siik nei [[iten]] en [[fuortplanting]]spartners. Yn [[desimber]] [[1998]] waard troch de [[bemanning]] fan in [[Japan]]sk ûndersykskip in [[wyfke]] yn 'e midden fan 'e [[Stille Oseaan]] fongen, dy't in merkje hie dat bewiisde dat se earder foar de kust fan 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kalifornje]] fongen wie. De ôfstân tusken dy beide plakken bedroech 2.776&nbsp;[[km]]. Fan in oar eksimplaar is bekend dat it yn 37&nbsp;[[dagen]] in ôfstân fan 2.128&nbsp;km ôflei, wat delkomt op in gemiddelde fan 58&nbsp;km deis. [[File:Isurus_oxyrinchus_by_mark_conlin2.JPG|right|thumb|250px|In koartfinmakrielhaai.]] As se [[tyldrift]]ich is, past it wyfke fan 'e koartfinmakrielhaai faak in strategy fan [[polyandry]] ta troch mei ferskate mantsjes te [[pearjen]]. Dat resultearret yn in sitewaasje fan mearfâldige heitesteat, wêrby't de jongen út deselde kloft ferskillende [[heit]]en hawwe. De [[draachtiid]] duorret 15–18&nbsp;[[moanne (tiid)|moannen]]. Koartfinmakrielhaaien binne [[ovofivipaar]]; dat wol sizze dat de [[aai]]en útkomme yn it [[limoer]] fan 'e memmehaai en dat de jongen letter libben [[berne]] wurde. De har ûntjaande [[embryo|embryo's]] fiede harsels dêr mei [[befruchting|ûnbefruchte]] aaien, in foarm fan [[hâlden en dragen]] dy't [[oöfagy]] neamd wurdt. Wier [[kannibalisme]] dogge se lykwols net oan. De [[befalling]] fynt plak oan 'e ein fan 'e [[winter]] of it begjin fan 'e [[maityd]]. Dêrby wurde 4–18&nbsp;jonge haaikes berne, dy't op dat stuit elts sa'n 70&nbsp;[[sm]] lang binne en fuortendaliks foar harsels soargje moatte. Nei in befalling hâlde wyfkes fan 'e koartfinmakrielhaai gauris 1^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}&nbsp;[[jier]] lins ear't se op 'e nij pearje. Trochinoar befalle folwoeksen wyfkes ien kear yn 'e 3&nbsp;jier fan in groep jongen. Krekt as by de measte oare haaien kin de [[âldens]] fan in koartfinmakrielhaai fêststeld wurde troch de [[wringe (rêchbonke)|wringen]] fan 'e [[rêchbonke]] troch te snijen en de groeiringen te tellen. (De wringen binne ien fan 'e mar in pear echte [[bonke]]n yn it [[skelet]] fan 'e fisk, dat fierders hast hielendal út [[kreakbien]] bestiet.) Lang hearske dêrby lykwols it misferstân dat koartfinmakrielhaaien twa groeiringen yn 't jier oanmeitsje. Dêrtroch miende men dat dizze bisten mei 4–6&nbsp;jier [[geslachtsryp]] wiene en in [[libbensferwachting]] hiene fan mar 11–16&nbsp;jier. In baanbrekkend ûndersyk út [[2006]] fan Natanson ''et al.'' brocht lykwols oan it ljocht dat koartfinmakrielhaaien mar ien groeiring yn it jier oanmeitsje. Dat betsjut dat de boppeneamde parameters eins mei in faktor twa fermannichfâldige wurde moatte. It is no algemien akseptearre dat de mantsjes fan 'e koartfinmakrielhaai mei 7–9&nbsp;jier geslachtryp binne en de wyfkes mei 18–21&nbsp;jier. De akseptearre libbensferwachting is no maksimaal 29&nbsp;jier foar mantsjes en 32&nbsp;jier foar wyfkes. Troch dizze flater is by [[fiskerij]]managementmodellen en [[ekology]]ske risikobeoardielingsmodellen desenna lang fan 'e ferkearde gegevens útgien, wat de stân fan 'e koartfinmakrielhaai sterk beneidiele hat. Guon fan dy modellen wurde noch altyd brûkt. [[File:A_shortfin_mako_shark_swimming_in_an_aquarium.(1).jpg|left|thumb|250px|De koartfinmakrielhaai dy't koart holden waard yn it [[iepenbier akwarium]] fan it [[Yokohama Hakkeijima Seeparadys]].]] ==Fretten== Koartfinmakrielhaaien frette elts dei 3% fan har lichemsgewicht en binne 1^{<small>1</small>}/_{<small>2</small>}–2&nbsp;[[dagen]] nedich om in substansjeel miel te [[spiisfertarring|fertarren]]. Se frette in protte [[inketfisken]], mar ek [[bienfiskeftigen]] lykas [[makrielen]], [[toninen]], [[bonito's]] en [[swurdfisk]]en. Dêrnjonken steane út en troch ek oare (lytsere) [[haaien]], [[brúnfisken]], [[seeskyldpodden]] en [[seefûgels]] op it menu. Ek frette se wol [[ies (kadaver)|ies]], lykas fisken dy't fongen binne yn [[net (fiskersark)|netten]] of oan [[fiskheak]]ken yn 'e [[langlinefiskerij]]. De koartfinmakrielhaai [[jacht (aktiviteit)|jaget]] troch [[fertikaal]] omheech te sjitten troch it wetter en fan ûnderen ôf stikken út 'e [[side (anatomy)|flanken]] en [[fin (anatomy)|finnen]] fan syn [[proai]] te [[biten]]. Dêrby wurdt er troch syn [[tsjinkleuring]] ferburgen. De proai dy't er kiest, is net ûngefaarlik, benammen de swurdfisken lykas de [[blauwe marlyn]] (''Makaira nigricans'') net. By de [[Liparyske Eilannen]], foar de kust fan [[Sisylje]], binne koartfinmakrielhaaien oantroffen dy't [[amputaasje|amputearre]] swurdfisksnaffels yn har [[kop]] of [[kiuw]]en sitten hiene, wat suggerearret dat swurdfisken grif ek wolris in haai deadzje. ==Status== De koartfinmakrielhaai hat sûnt [[2019]] de [[IUCN-status]] fan "[[bedrige soarte|bedrige]]", nei't er yn [[2007]] de status "kwetsber" krigen hie, in leger nivo fan bedriigdens. De soarte is opnommen yn Taheakke&nbsp;II fan it [[CITES]]-[[ferdrach]], dat it near leit op 'e ynternasjonale [[hannel]] yn (dielen fan) bedrige bistesoarten. De reden foar de efterútgong fan 'e koartfinmakrielhaai is dat dizze soarte it slachtoffer wurden is fan sawol de [[angelfiskjen|sportfiskerij]] as de [[kommersje]]le [[fiskerij]]. Fierders komme der ek noch in oansjenlik tal koartfinmakrielhaaien om as [[byfangst]] yn [[net (fiskersark)|netten]] by it [[fiskjen]] op soare fiskesoarten. [[File:Poxa_de_marraxo_(Isurus_oxyrinchus)_no_porto_pesqueiro_de_Vigo.jpg|right|thumb|250px|Fongen koartfinmakrielhaaien yn 'e [[Spanje|Spaanske]] [[haven]]stêd [[Vigo]].]] ==Koartfinmakrielhaaien en minsken== Elts besykjen om in koartfinmakrielhaai yn finzenskip te hâlden is oant no <small>(2026)</small> ta mislearre. Sterker noch, it giet de koartfinmakrielhaai yn finzenskip fan alle haaien it minste ôf, sels noch minder as de [[wite haai]] (''Carcharodon carcharias''). It rekôr fan it hâlden fan in libbene koartfinmakrielhaai leit op net mear as 5&nbsp;[[dagen]] (yn it [[New Jersey Aquarium]] yn [[2001]]). De bisten swimme tsjin 'e wanden fan 'e basins oan, wegerje te iten, ferswakje tige fluch en geane dea. Neffens de gegevens fan it [[International Shark Attack File]] (ISAF), in [[organisaasje]] dy't oanfallen fan haaien op [[minske]]n byhâldt, waarden der tusken [[1980]] en [[2024]] 10&nbsp;minsken oanfallen troch koartfinmakrielhaaien. Fan dy 10&nbsp;gefallen hiene 3 in foar de belutsen minske [[dea]]dlik ôfrin. It meastepart fan 'e oanfallen waard lykwols útlokke troch in [[djipseedûken|djipseedûker]] dy't de haai lestich foel of trochdat de haai fêstsiet oan it [[angelsnoer]] fan in [[angelfiskjen|sportfisker]] of oan in [[fiskheak]] oan in lange fiskline yn 'e [[langlinefiskerij]]. Soms falt in koartfinmakrielhaai in [[spearfiskjen|spearfisker]] oan dy't in fisk oan syn [[spear]] hat. Dûkers dy't mei koartfinmakrielhaaien fan dwaan hân hawwe, sizze dat de haai yn it patroan fan in 8 swimt ear't er oanfalt en dêrby de bek wiid iepen hâldt. ==Undersoarten== De koartfinmakrielhaai is in [[monotypyske soarte]], wat sizze wol dat der gjin [[ûndersoarte]]n binne. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Shortfin_mako_shark ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Isurus oxyrinchus}} }} [[Kategory:Kreakbienfiskesoarte]] [[Kategory:Echte makrielhaai]] [[Kategory:Bedrige fisk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Atlantyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Grutte Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Yndyske Oseaan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Kalifornje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Golf fan Meksiko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Karibyske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Middellânske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Noardsee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Reade See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Súdsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Eastsineeske See]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Japanske See]] 1pt6h5lmngz7mhjvqlxsw6xagqg3o4p 10 190805 1229721 1229694 2026-05-09T19:14:16Z RomkeHoekstra 10582 noch ien oanpassing. 1229721 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #DCE6F2 | kop = {{{namme|}}} | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} <!-- EMblemen --> | kop1 = {{#if:{{{flagge|}}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboalen|Symboal}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboal}}}} | breed1 = {{#if:{{{flagge|}}}{{{wapen|}}}| <div style="text-align:center; background-color:#f8f9fa; padding:5px 0; border:1px solid #ced4da;"> {{#if:{{{flagge|}}}|{{#if:{{{wapen|}}}| <!-- BEIDE BINNE DER: flagge njonken wapen (lyts) --> <span style="display:inline-block; margin:0 10px; vertical-align:middle;">[[File:{{{flagge}}}|x55px|border]]</span> <span style="display:inline-block; margin:0 10px; vertical-align:middle;">[[File:{{{wapen}}}|x55px]]</span> | <!-- ALLINNE FLAGGE: folsleine breedte (grutter) --> <span style="display:inline-block; vertical-align:middle;">[[File:{{{flagge}}}|x85px|border]]</span> }}| <!-- ALLINNE WAPEN: folsleine breedte (grutter) --> {{#if:{{{wapen|}}}|<span style="display:inline-block; vertical-align:middle;">[[File:{{{wapen}}}|x85px]]</span>}} }} </div> }} <!-- BESTJOER --> | kop2 = Bestjoer | head2_1 = Lân | item2_1 = {{#if:{{{lân|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{lân}}}</div>}} | head2_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item2_2 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 1}}}</div>}} | head2_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item2_3 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 2}}}</div>}} | head2_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item2_4 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 3}}}</div>}} | head2_5 = {{{bestjoerlike ienheid 4|}}} | item2_5 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 4|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 4}}}</div>}} | head2_6 = Boargemaster | item2_6 = {{#if:{{{boargemaster|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{boargemaster}}}</div>}} | head2_7 = Stedsyndieling | item2_7 = {{#if:{{{stedsyndieling|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stedsyndieling}}}</div>}} | head2_8 = Gemeente-yndieling | item2_8 = {{#if:{{{gemeente-yndieling|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{gemeente-yndieling}}}</div>}} <!-- SIFERS --> | kop3 = Sifers | head3_1 = Ynwennertal | item3_1 = {{#if:{{{ynwennertal|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{ynwennertal}}}</div>}} | head3_2 = Oerflak | item3_2 = {{#if:{{{oerflak|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{oerflak}}}</div>}} | head3_3 = Befolkingsticht. | item3_3 = {{#if:{{{befolkingstichtens|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{befolkingstichtens}}}</div>}} | head3_4 = Stêdekloft | item3_4 = {{#if:{{{stêdekloft|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stêdekloft}}}</div>}} | head3_5 = Hichte | item3_5 = {{#if:{{{hichte|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{hichte}}}</div>}} <!-- OAR --> | kop4 = Oar | head4_1 = Stifting | item4_1 = {{#if:{{{stifting|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stifting}}}</div>}} | head4_2 = Ferkearsieren | item4_2 = {{#if:{{{ferkearsieren|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{ferkearsieren}}}</div>}} | head4_3 = Postkoade | item4_3 = {{#if:{{{postkoade|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{postkoade}}}</div>}} | head4_4 = Netnûmer | item4_4 = {{#if:{{{netnûmer|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{netnûmer}}}</div>}} | head4_5 = Tiidsône | item4_5 = {{#if:{{{tiidsône|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{tiidsône}}}</div>}} | head4_6 = Simmertiid | item4_6 = {{#if:{{{simmertiid|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{simmertiid}}}</div>}} | head4_7 = Koördinaten | item4_7 = {{#if:{{{koördinaten|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{koördinaten}}}</div>}} <!-- EXTRA AFbyldingen --> | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} <!-- WEBSITE --> | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Offisjele webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; text-align:center; padding:3px; border:1px solid #ced4da;">{{{webside}}}</div>}} <!-- KAART --> | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| <div style="background-color:#f8f9fa; padding:5px; border:1px solid #ced4da; text-align:center;"> {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Blue pog.svg}}} |marksize={{{marksize|8}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}</div>}} | kop99 = {{#if:{{{ôfbylding99|}}}|Kaart}} | image99 = {{{ôfbylding99|}}} | caption99 = {{{ôfbyldingstekst99|}}} | imagewidth99 = {{{ôfbyldingsbreedte99|}}} }} <noinclude> {{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Brûk de ynfoboks sa: <pre> {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Ljouwert | ôfbylding = Leeuwarden city centre.jpg | ôfbyldingstekst = It sintrum fan Ljouwert | flagge = Flagge.svg | wapen = Wapen.svg | lân = Nederlân | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = Fryslân | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = | ynwennertal = 95.000 | oerflak = 84 km² | befolkingstichtens = 1.100/km² | stêdekloft = | hichte = 3 m | stifting = ± 8e iuw | ferkearsieren = | postkoade = 8900–8941 | netnûmer = 058 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | koördinaten = | webside = https://www.leeuwarden.nl }} </pre> }} [[Kategory:Ynfoboks Geografy]] </noinclude> ovqhv4mabiv65ulu85gf6f0ouxtzogy 1229722 1229721 2026-05-09T19:16:29Z RomkeHoekstra 10582 1229722 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks generyk | bgcolor = #DCE6F2 | kop = {{{namme|}}} | image = {{{ôfbylding|}}} | caption = {{{ôfbyldingstekst|}}} | imagewidth = {{{ôfbyldingsbreedte|}}} <!-- EMblemen --> | kop1 = {{#if:{{{flagge|}}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboalen|Symboal}}|{{#if:{{{wapen|}}}|Symboal}}}} | breed1 = {{#if:{{{flagge|}}}{{{wapen|}}}| <div style="display: flex; justify-content: center; align-items: center; background-color:#f8f9fa; padding:8px 0; border:1px solid #ced4da; gap: 15px;"> {{#if:{{{flagge|}}}|{{#if:{{{wapen|}}}| <!-- BEIDE BINNE DER: Altyd njonken inoar troch flex --> <div style="flex: 0 1 auto;">[[File:{{{flagge}}}|x55px|border]]</div> <div style="flex: 0 1 auto;">[[File:{{{wapen}}}|x55px]]</div> | <!-- ALLINNE FLAGGE --> <div style="flex: 0 1 auto;">[[File:{{{flagge}}}|x85px|border]]</div> }}| <!-- ALLINNE WAPEN --> {{#if:{{{wapen|}}}|<div style="flex: 0 1 auto;">[[File:{{{wapen}}}|x85px]]</div>}} }} </div> }} <!-- BESTJOER --> | kop2 = Bestjoer | head2_1 = Lân | item2_1 = {{#if:{{{lân|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{lân}}}</div>}} | head2_2 = {{{bestjoerlike ienheid 1|}}} | item2_2 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 1|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 1}}}</div>}} | head2_3 = {{{bestjoerlike ienheid 2|}}} | item2_3 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 2|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 2}}}</div>}} | head2_4 = {{{bestjoerlike ienheid 3|}}} | item2_4 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 3|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 3}}}</div>}} | head2_5 = {{{bestjoerlike ienheid 4|}}} | item2_5 = {{#if:{{{namme bestjoerlike ienheid 4|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{namme bestjoerlike ienheid 4}}}</div>}} | head2_6 = Boargemaster | item2_6 = {{#if:{{{boargemaster|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{boargemaster}}}</div>}} | head2_7 = Stedsyndieling | item2_7 = {{#if:{{{stedsyndieling|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stedsyndieling}}}</div>}} | head2_8 = Gemeente-yndieling | item2_8 = {{#if:{{{gemeente-yndieling|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{gemeente-yndieling}}}</div>}} <!-- SIFERS --> | kop3 = Sifers | head3_1 = Ynwennertal | item3_1 = {{#if:{{{ynwennertal|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{ynwennertal}}}</div>}} | head3_2 = Oerflak | item3_2 = {{#if:{{{oerflak|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{oerflak}}}</div>}} | head3_3 = Befolkingsticht. | item3_3 = {{#if:{{{befolkingstichtens|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{befolkingstichtens}}}</div>}} | head3_4 = Stêdekloft | item3_4 = {{#if:{{{stêdekloft|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stêdekloft}}}</div>}} | head3_5 = Hichte | item3_5 = {{#if:{{{hichte|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{hichte}}}</div>}} <!-- OAR --> | kop4 = Oar | head4_1 = Stifting | item4_1 = {{#if:{{{stifting|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{stifting}}}</div>}} | head4_2 = Ferkearsieren | item4_2 = {{#if:{{{ferkearsieren|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{ferkearsieren}}}</div>}} | head4_3 = Postkoade | item4_3 = {{#if:{{{postkoade|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{postkoade}}}</div>}} | head4_4 = Netnûmer | item4_4 = {{#if:{{{netnûmer|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{netnûmer}}}</div>}} | head4_5 = Tiidsône | item4_5 = {{#if:{{{tiidsône|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{tiidsône}}}</div>}} | head4_6 = Simmertiid | item4_6 = {{#if:{{{simmertiid|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{simmertiid}}}</div>}} | head4_7 = Koördinaten | item4_7 = {{#if:{{{koördinaten|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; padding:1px 3px;">{{{koördinaten}}}</div>}} <!-- EXTRA AFbyldingen --> | image0 = {{{ôfbylding2|}}} | caption0 = {{{ôfbyldingstekst2|}}} | image1 = {{{ôfbylding3|}}} | caption1 = {{{ôfbyldingstekst3|}}} <!-- WEBSITE --> | otherkop = {{#if:{{{webside|}}}|Offisjele webside}} | other1 = {{#if:{{{webside|}}}|<div style="background-color:#f8f9fa; text-align:center; padding:3px; border:1px solid #ced4da;">{{{webside}}}</div>}} <!-- KAART --> | otherkop2= {{#if:{{{mapname|}}}|Kaart}} | other4 = {{#if:{{{mapname|}}}| <div style="background-color:#f8f9fa; padding:5px; border:1px solid #ced4da; text-align:center;"> {{Posysjekaart|{{{mapname}}} |lat_deg={{{lat_deg}}} |lat_min={{{lat_min}}} |lat_sec={{{lat_sec|0}}} |lat_dir={{{lat_dir|N}}} |lon_deg={{{lon_deg}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|0}}} |lon_dir={{{lon_dir|E}}} |width={{#if:{{{mapwidth|}}}|{{{mapwidth}}}|260}} |float=center |mark={{{mark|Blue pog.svg}}} |marksize={{{marksize|8}}} |caption={{{tekst by posysjekaart|}}} }}</div>}} | kop99 = {{#if:{{{ôfbylding99|}}}|Kaart}} | image99 = {{{ôfbylding99|}}} | caption99 = {{{ôfbyldingstekst99|}}} | imagewidth99 = {{{ôfbyldingsbreedte99|}}} }} <noinclude> {{Sjablooninfo|1= == Tapasse == Brûk de ynfoboks sa: <pre> {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Ljouwert | ôfbylding = Leeuwarden city centre.jpg | ôfbyldingstekst = It sintrum fan Ljouwert | flagge = Flagge.svg | wapen = Wapen.svg | lân = Nederlân | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = Fryslân | boargemaster = | stedsyndieling = | gemeenteyndieling = | ynwennertal = 95.000 | oerflak = 84 km² | befolkingstichtens = 1.100/km² | stêdekloft = | hichte = 3 m | stifting = ± 8e iuw | ferkearsieren = | postkoade = 8900–8941 | netnûmer = 058 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | koördinaten = | webside = https://www.leeuwarden.nl }} </pre> }} [[Kategory:Ynfoboks Geografy]] </noinclude> p9jp2gq65tbljp52plxn2lxoxt2enzv 0 191171 1229699 1228314 2026-05-09T14:11:37Z CommonsDelinker 353 TamilNadu_Logo.svg ferfongen troch [[c:File:Seal_of_Tamil_Nadu.svg|Seal_of_Tamil_Nadu.svg]] (troch [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] om't: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 1229699 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Tamil Nadu<br><small>தமிழ் நாடு<small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Temple de Mînâkshî01.jpg | ôfbyldingstekst = De súdlike gopuram fan de Meenakshi Amman-timpel yn Madurai. | wapen = Seal of Tamil Nadu.svg | haadstêd = [[Chennai]] | grutste stêd = [[Chennai]] | distrikten = 38 | ynwennertal = 72.147.030 <small>(2011)</small> | oerflak = 130.058 km² | hichte = 0 – 2.637 m | talen = [[Tamil (taal)|Tamil]] (offisjeel)<br>[[Ingelsk]] (twadde offisjeel) | religy = [[Hindoeïsme]] 87,6%<br>[[Kristendom]] 6,1%<br>[[Islam]] 5,9% | stifting = 26 jannewaris 1950 | webside = [https://www.tn.gov.in/ tn.gov.in] | ôfbylding99 = Tamil Nadu in India (claimed and disputed hatched).svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Tamil Nadu yn Yndia }} '''Tamil Nadu''' (letterlik: "Lân fan 'e Tamils") is in dielsteat yn it uterste suden fan [[Yndia]]. It is de tsiende grutste steat fan it lân neffens oerflak en de sechde grutste steat neffens ynwennertal. De steat grinzget oan 'e dielsteaten [[Kerala]], [[Karnataka]] en [[Andhra Pradesh]] en wurdt omsletten troch de [[Golf fan Bingalen]] yn it easten en de [[Yndyske Oseaan]] yn it suden. De skiednis fan Tamil Nadu giet mear as twatûzen jier werom en stiet bekend om syn rike Dravidyske kultuer, klassike muzyk en de tûzenen timpels mei harren karakteristike hege poartetuorren (''gopurams''). De haadstêd en grutste stêd is [[Chennai]] (foarhinne Madras). Tamil Nadu is ien fan 'e meast yndustrialisearre en ûntwikkele steaten fan Yndia, mei in ekonomy dy't sterk op 'e autoyndustry, tekstyl en technology stipet. == Geografy == Tamil Nadu leit yn it súdlikste diel fan it [[Yndiaask subkontinint]] en hat in grut ferskaat yn lânskip, fan tropyske kusten oant rûge berchtmen. === Grinzen en Kustline === De steat wurdt begrinzge troch trije oare Yndiaaske dielsteaten: Kerala yn it westen, Karnataka yn it noardwesten en Andhra Pradesh yn it noarden. Oan 'e eastkust lizze ferskate gebieten fan yn Tamil Nadu fan it [[unyterritoarium]] [[Pondicherry]]. [[Ofbyld:Tamil Nadu Coastline.jpg|thumb|left|Kust fan Tamil Nadu.]] Yn it easten en suden hat Tamil Nadu in kustline fan likernôch 907 km, de op twa nei langste fan Yndia. Dizze kust rint lâns de Golf fan Bingalen, de [[Palkbaai]], de [[Strjitte fan Palk ]]en de [[Golf fan Mannar]]. Yn it uterste súdwesten grinzget de steat oan 'e Yndyske Oseaan. De eastlike kuststripe stiet histoarysk bekend as de Kust fan Koromandel. It súdlikste punt fan it fêstelân fan Yndia, Kaap Komorin (Kanyakumari), leit yn dizze steat; it is it plak dêr't de [[Arabyske See]], de Golf fan Bingalen en de Yndyske Oseaan byinoar komme. === Bergen en Heechlân === Lâns de westlike grins rinne de [[West-Ghats]]. Hjir binne de hegere berchgebieten lykas de Nilgiri, de Anaimalai en de Cardamom-heuvels. De Doddabetta (2.637 m) is de heechste pyk fan 'e steat. De [[East-Ghats]] binne in legere, ûnderbrutsen berchrige dy't troch it binnenlân rint. Tusken de berchrigen yn leit it súdlike diel fan it Heechlân fan Dekkan. === Rivieren en Wetterhúshâlding === [[Ofbyld:Kaveri RIver at Hogenakkal Falls.jpg|thumb|left|De Kaveri.]] De rivier de [[Kaveri]] (earder de Cauvery) is de libbensier fan 'e steat. Se ûntspringt yn [[Karnataka]], mar streamt troch it hert fan Tamil Nadu en foarmet in brede, fruchtbere delta foardat se yn de Golf fan Bingalen útmûnet. Oare wichtige rivieren binne de [[Palar (rivier)|Palar]], de [[Vaigai (rivier)|Vaigai]] en de [[Thamirabarani]]. Oars as yn it noarden fan Yndia is it wetter fan 'e rivieren net ôfkomstich fan ranende snie, mar wurde de rivieren folslein troch de rein fan 'e [[moesson]] fuorre. === Klimaat === Tamil Nadu is wat de wetterfoarried oanbelanget foar in grut part ôfhinklik fan 'e Noardeast-moesson (oktober oant desimber). De rest fan Yndia is meast ôfhinklik fan 'e Súdwest-moesson. It klimaat is oer it generaal tropysk, mei hege temperatueren it hiele jier troch, útsein yn 'e heger lizzende gebieten lykas Ooty en Kodaikanal, dy't bekend steane om harren koelere temperatueren. == Skiednis == Argeologyske fynsten litte sjen dat it gebiet fan it hjoeddeiske Tamil Nadu al sûnt de prehistoarje bewenne wurdt troch minsken. Op plakken lykas [[Adichanallur]] en [[Keezhadi]] binne spoaren fûn fan iere, goed organisearre mienskippen mei ambachten, hannel en in skriftlike ûntwikkeling. Dy fynsten wize op in betide en ûntwikkele beskaving yn it suden fan Yndia. Yn 'e saneamde Sangam-perioade (±300 f.Kr. oant 300 n.Kr.) waard it âlde [[Tamilakam]] dominearre troch trije grutte dynastyën: de Chera-dynasty, de Chola-dynasty en de Pandya-dynasty. Dit wie ek de bloeitiid fan 'e iere Tamil-literatuer, mei wurken lykas de Tolkāppiyam. Der bestie yn dy tiid in libbene hannel mei ûnder oare it [[Romeinske Ryk]], benammen yn krûden, pearels en oare kostberheden. [[Ofbyld:2025 - Pancha Rathas - 20.jpg|thumb|left|Rotsmonuminten yn Mahabalipuram]] Nei dy perioade folge in minder goed dokumintearre tiid, faak oantsjut as de tiid fan 'e Kalabhras. Fanôf de 6e iuw kaam de Pallava-dynasty op, dy't in wichtige rol spile yn de ûntwikkeling fan timpels en keunst. Hja bouden ûnder oare de ferneamde rotsmonuminten yn Mahabalipuram, dy't hjoed-de-dei ta it [[wrâlderfgoed]] hearre. Under hearskers lykas Rajaraja I en Rajendra Chola I groeide it Chola-ryk út ta in machtige steat mei grutte ynfloed yn Súd-Yndia en oer see nei [[Sry Lanka]] en [[Súdeast-Aazje]]. Yn dy tiid waard ek de ymposante Brihadisvara-timpel boud. Yn 'e 13e iuw krigen de Pandya’s wer de oerhân. De ûntdekkingsreizger [[Marco Polo]] beskreau harren ryk as tige ryk en woltierich. Yn 'e iuwen dêrnei waard it gebiet konfrontearre mei islamityske ynfallen út it noarden, ûnder oaren fan it Sultanaat fan Delhi. Yn 'e 14e iuw ûntstie it Vijayanagar-ryk, dat in grut part fan Súd-Yndia ûnder syn bewâld brocht en soarge foar polityk en kultureel werstel. Nei de delgong fan dat ryk namen regionale hearskers, de Nayaks, de macht oer. Sy stienen bekend om it útwreidzjen en fersieren fan grutte timpels, lykas de Meenakshi-timpel. [[Ofbyld:Fort St. George, Chennai.jpg|thumb|left|Fort St. George, Madras.]] Sûnt de 17e iuw stiften Jeropeeske machten lykas de Portegezen, Nederlanners, Denen, Frânsen en Britten hannelsposten oan 'e kust. De Britten bouden yn 1640 Fort St. George, dat letter it sintrum waard fan harren bestjoer yn de regio. Nei ferskate konflikten krigen hja de kontrôle en makken fan it gebiet de Madras Presidency. Tamil Nadu spile ek in wichtige rol yn 'e Yndiaaske ûnôfhinklikensbeweging, mei figueren lykas Subramania Bharati en V. O. Chidambaram Pillai. Yn 1956 waard de steat op 'e nij yndield op basis fan taal. Op 14 jannewaris 1969 krige de steat offisjeel de namme Tamil Nadu. Protesten yn 1965 tsjin it ferplicht stellen fan it [[Hindy]] soargen derfoar dat it [[Ingelsk]] in wichtige offisjele taal fan Yndia bleau. Hjoed-de-dei is Tamil Nadu ien fan 'e meast ferstedske en ekonomysk ûntwikkele steaten fan Yndia, mei in rike kulturele tradysje en in sterke yndustriële basis. == Befolking == Tamil Nadu is ien fan 'e pear steaten yn Yndia wêrby't de befolkingsgroei stabyl is en tichtby it ferfangingsnivo leit, mei tank oan goede sûnenssoarch en famyljeplanning. [[Ofbyld:Farmer in Tamil Nadu 1993.JPG|thumb|Boer yn Tamil Nadu.]] Likernôch de helte fan 'e minsken wennet yn stêden. Dat makket it ien fan 'e meast ferstedske steaten fan it lân. It persintaazje minsken dat lêze en skriuwe kin leit mei 80% (2011) folle heger as it lanlike gemiddelde yn Yndia. De offisjele taal is it Tamil, ien fan 'e âldste klassike talen fan 'e wrâld dy't hjoed-de-dei noch hieltyd praat wurdt. Foar likernôch 90% is it Tamil de memmetaal. Oare talen dy't foarkomme binne it Telugu, Kannada en Urdu (benammen troch migraasje en histoaryske bannen). It Ingelsk wurdt rûnom brûkt yn it ûnderwiis, de rjochtspraak en it hannelsferkear. De befolking fan Tamil Nadu is beynfloede troch de Dravidyske beweging, in sosjaal-politike streaming dy't him sûnt de iere 20e iuw rjochtet op selsrespekt, it bestriden fan it [[kastesysteem]] en it befoarderjen fan 'e eigen Tamil-identiteit. [[Ofbyld:ST.MARY'S CATHEDRAL INSIDE VIEW.jpg|thumb|De Marijekatedraal yn [[Madurai]].]] === Religy === {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Tamil Nadu ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 88,11% || 87,58% || style="color: red;" | -0,53% || Dominant, mei in tige sterke timpelkultuer en Bhakti-tradysje. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 6,07% || 6,12% || style="color: green;" | +0,05% || Sterk fertsjintwurdige yn it suden (Kanyakumari) en kustgebieten. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 5,56% || 5,86% || style="color: green;" | +0,30% || Fral yn stêden en hannelssintra oan 'e kust (lykas Nagapattinam). |- | style="text-align: left;" | [[Jaïnisme]] || 0,13% || 0,12% || style="color: red;" | -0,01% || Alde oanwêzigens, benammen yn en om Madurai en Kanchipuram. |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 0,02% || 0,02% || 0,00% || Histoarysk wichtich, no in hiele lytse mienskip. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,02% || 0,02% || 0,00% || Lytse migrantemienskip, fral yn Chennai. |- | style="text-align: left;" | Oars / net opjûn || 0,09% || 0,28% || style="color: green;" | +0,19% || Groei troch rasjonalisme en de Dravidyske selsrespekt-beweging. |} === Befolkingsferrin === Sûnt de jierren 1970 is de groei fan 'e befolking minder as yn it noarden fan Yndia (lykas by [[Uttar Pradesh]]). Dat komt troch in suksesfol belied op it mêd fan famyljeplanning en ûnderwiis. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Tamil Nadu (1901–2011) ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 19.252.630 || 20.902.616 || 21.628.518 || 23.471.607 || 26.267.507 || 30.119.047 || 33.686.953 |- ! Groei | — || +8,6% || +3,5% || +8,5% || +11,9% || +14,7% || +11,8% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || |- ! Ynwennertal | 41.199.168 || 48.408.077 || 55.858.946 || 62.405.679 || 72.147.030 || |- ! Groei | +22,3% || +17,5% || +15,4% || +11,7% || +15,6% || |} === Stêden === Tamil Nadu is ien fan 'e meast ferstedske steaten fan Yndia, wêrby't de groei mear ferspraat is oer ferskate grutte yndustriële knooppunten. Benammen de haadstêd Chennai en it tekstylsintrum Coimbatore hawwe harren ûntwikkele ta wrâldstêden. [[Ofbyld:Chennai Skyline.jpg|thumb|Chennai, de haadstêd fan Tamil Nadu.]] [[Ofbyld:Adiyogi Shiva steel burst 2018.jpg|thumb|Coimbatore, it "Manchester fan Súd-Yndia", mei de ûnbidich grutte buste fan Shiva.]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Plak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk |- | 1 || [[Chennai]] (UA) || 6.560.242 || 8.653.521 || style="color: green;" | +31,9% || Haadstêd, havenstêd en fanwegen de asylyndustry it Detroit fan Aazje. |- | 2 || [[Coimbatore]] (UA) || 1.461.139 || 2.136.916 || style="color: green;" | +46,2% || Grutte yndustriële stêd, spesjalisearre yn tekstyl en masinebou. |- | 3 || [[Madurai]] (UA) || 1.203.095 || 1.465.625 || style="color: green;" | +21,8% || De kulturele haadstêd, ferneamd om de Meenakshi-timpel. |- | 4 || [[Tiruchirappalli]] (UA) || 866.354 || 1.022.518 || style="color: green;" | +18,0% || Wichtich edukatyf en religieus sintrum yn 'e Kaveri-delta. |- | 5 || [[Salem (Tamil Nadu)|Salem]] (UA) || 751.438 || 917.414 || style="color: green;" | +22,1% || Bekend om stielproduksje en lânbouhannel. |- | 6 || [[Tiruppur]] (UA) || 550.826 || 877.778 || style="color: green;" | +59,3% || Eksploazje fan groei troch de tekstyl-eksport. |} ''UA: "UA" betsjut "Urban Agglomeration". De neamde oantallen binne fan 'e stêdekloft (de stêd ynklusyf foarstêden).'' == Bestjoer == Tamil Nadu hat in ienkeamerparlemint, de Tamil Nadu Legislative Assembly. Dy bestiet út 234 leden, dy't streekrjocht troch it folk keazen wurde foar in perioade fan fiif jier. It parlemint komt gear yn it histoaryske Fort St. George yn Chennai. [[Ofbyld:TAmilnadu new government building.jpg|thumb|Regearingsgebou.]] De útfierende macht is ferdield tusken in seremoanjeel en in polityk liederskip. De gûverneur is formeel it haad fan 'e steat en wurdt beneamd troch de presidint fan Yndia. Hy funksjonearret as skeakel tusken it sintrale regear en de steat. De Chief Minister is de politike lieder fan 'e steat, dy't de mearderheid yn it parlemint hat. Hy hat feitlik de macht en stiet oan it haad fan 'e Ried fan Ministers. It politike lânskip fan Tamil Nadu wurdt sûnt 1967 foar in grut part dominearre troch saneamde Dravidyske partijen. Nasjonale partijen spylje dêrby meast in lytsere rol, faak as partner yn koälysjes. De macht wikselet ornaris tusken de DMK (Dravida Munnetra Kazhagam) en de AIADMK (All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam). Dy partijen lizze de klam op 'e Tamil-identiteit, sosjale gelikensens en in aktyf belied op it mêd fan wolwêzen en ûnderwiis. Bestjoerlik is Tamil Nadu opdield yn 38 distrikten. Dy steane ûnder lieding fan in District Collector, dy't ferantwurdlik is foar it deistich bestjoer en de útfiering fan oerheidsbelied yn it distrikt. Under de distrikten falle fierdere bestjoerslagen, lykas ''taluks'' (ûnderdistrikten of bestjoerlike regio's yn in distrikt) en pleatslike selsbestjoeren. De rjochterlike macht fan 'e steat wurdt útoefene troch it Madras High Court yn Chennai, ien fan 'e âldste en meast prestizjeuze rjochtbanken fan Yndia. Dêrneist is der in wichtige ôfdieling yn Madurai, dy’t him rjochtet op saken út it suden fan 'e steat. === Distrikten === {| class="wikitable sortable" style="width: 100%; font-size: 85%; text-align: left;" ! Regio !! Distrikt !! Haadplak !! Ynwenners (2001) !! Ynwenners (2011) !! Groei (%) |- ! colspan="6" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Noard-Tamil Nadu |- | Noard || [[Chennai (distrikt)|Chennai]] || [[Chennai]] || 4.343.645 || 4.646.732 || style="color: green;" | +7,0% |- | Noard || [[Kancheepuram (distrikt)|Kancheepuram]] || [[Kancheepuram]] || 2.877.468 || 3.998.252 || style="color: green;" | +39,0% |- | Noard || [[Vellore (distrikt)|Vellore]] || [[Vellore]] || 3.477.495 || 3.936.331 || style="color: green;" | +13,2% |- | Noard || [[Thiruvallur (distrikt)|Thiruvallur]] || [[Thiruvallur]] || 2.754.756 || 3.728.104 || style="color: green;" | +35,3% |- | Noard || [[Villupuram (distrikt)|Villupuram]] || [[Villupuram]] || 2.960.367 || 3.458.873 || style="color: green;" | +16,8% |- | Noard || [[Tiruvannamalai (distrikt)|Tiruvannamalai]] || [[Tiruvannamalai]] || 2.186.125 || 2.464.875 || style="color: green;" | +12,7% |- | Noard || [[Cuddalore (distrikt)|Cuddalore]] || [[Cuddalore]] || 2.285.395 || 2.605.914 || style="color: green;" | +14,0% |- ! colspan="6" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Sintraal en West (Kongo Nadu) |- | West || [[Coimbatore (distrikt)|Coimbatore]] || [[Coimbatore]] || 2.916.620 || 3.458.045 || style="color: green;" | +18,6% |- | Sintraal || [[Salem (distrikt)|Salem]] || [[Salem]] || 3.016.346 || 3.482.056 || style="color: green;" | +15,4% |- | Sintraal || [[Tiruchirappalli (distrikt)|Tiruchirappalli]] || [[Tiruchirappalli]] || 2.418.529 || 2.722.290 || style="color: green;" | +12,6% |- | West || [[Erode (distrikt)|Erode]] || [[Erode]] || 2.016.516 || 2.251.744 || style="color: green;" | +11,7% |- | West || [[Tiruppur (distrikt)|Tiruppur]] || [[Tiruppur]] || 1.920.154 || 2.479.052 || style="color: green;" | +29,1% |- | West || [[Dharmapuri (distrikt)|Dharmapuri]] || [[Dharmapuri]] || 1.295.529 || 1.506.843 || style="color: green;" | +16,3% |- | West || [[Krishnagiri (distrikt)|Krishnagiri]] || [[Krishnagiri]] || 1.561.118 || 1.879.809 || style="color: green;" | +20,4% |- | West || [[Namakkal (distrikt)|Namakkal]] || [[Namakkal]] || 1.493.462 || 1.726.601 || style="color: green;" | +15,6% |- | West || [[The Nilgiris (distrikt)|The Nilgiris]] || [[Udagamandalam]] || 762.141 || 735.394 || style="color: red;" | -3,5% |- ! colspan="6" style="background:#f2f2f2; text-align:center;" | Súd-Tamil Nadu en Delta |- | Súd || [[Madurai (distrikt)|Madurai]] || [[Madurai]] || 2.578.201 || 3.038.252 || style="color: green;" | +17,8% |- | Súd || [[Tirunelveli (distrikt)|Tirunelveli]] || [[Tirunelveli]] || 2.723.988 || 3.077.233 || style="color: green;" | +13,0% |- | Delta || [[Thanjavur (distrikt)|Thanjavur]] || [[Thanjavur]] || 2.216.138 || 2.405.890 || style="color: green;" | +8,6% |- | Súd || [[Virudhunagar (distrikt)|Virudhunagar]] || [[Virudhunagar]] || 1.751.301 || 1.942.288 || style="color: green;" | +10,9% |- | Súd || [[Dindigul (distrikt)|Dindigul]] || [[Dindigul]] || 1.923.013 || 2.159.775 || style="color: green;" | +12,3% |- | Súd || [[Thoothukudi (distrikt)|Thoothukudi]] || [[Thoothukudi]] || 1.572.273 || 1.750.176 || style="color: green;" | +11,3% |- | Súd || [[Kanyakumari (distrikt)|Kanyakumari]] || [[Nagercoil]] || 1.676.034 || 1.870.374 || style="color: green;" | +11,6% |- | Súd || [[Sivaganga (distrikt)|Sivaganga]] || [[Sivaganga]] || 1.155.356 || 1.339.101 || style="color: green;" | +15,9% |- | Súd || [[Ramanathapuram (distrikt)|Ramanathapuram]] || [[Ramanathapuram]] || 1.187.604 || 1.353.445 || style="color: green;" | +14,0% |- | Delta || [[Nagapattinam (distrikt)|Nagapattinam]] || [[Nagapattinam]] || 1.488.055 || 1.616.450 || style="color: green;" | +8,6% |} * ''Sûnt 2011 binne ferskate nije distrikten oprjochte troch opspjalting, wêrtroch it totaal no op 38 stiet. De sifers yn dizze tabel binne basearre op 'e distriktsgrinzen fan 2011.'' == Toerisme en kultuer == [[Ofbyld:Brihadeeswarar Temple Full View.jpg|thumb|Brihadishwara-timpel.]] Tamil Nadu is ien fan 'e meast besochte steaten fan Yndia en wurdt faak as it hert fan ’e Dravidyske kultuer beskôge, dêr't âlde tradysjes noch altyd in wichtige rol spylje yn it deistich libben. De steat telt tsientûzenen timpels, wêrfan in soad datearje út 'e midsiuwen, mar faak boud binne op folle âldere hillige plakken. De saneamde "Grutte Libbene Chola-timpels", lykas de Brihadisvara-timpel, steane op 'e wrâlderfgoedlist fan [[UNESCO]]. Ek de Meenakshi-timpel yn [[Madurai]] is wrâldferneamd om syn hege, kleurige poartetuorren (''gopurams''). Tamil Nadu jildt as de widze fan Bharatanatyam, ien fan 'e âldste klassike dûnsfoarmen fan Yndia. Dêrneist spilet ek de Karnatyske muzyk in wichtige rol yn it kulturele libben fan 'e steat. == Natoer en nasjonale parken == Hoewol't Tamil Nadu bekend stiet om syn drûge flakten en hite simmers, hat de steat in grut ferskaat oan lânskippen, fan 'e tropyske kustgebieten oant de koelere bergen fan 'e West-Ghats. [[Ofbyld:Peacock dancing2.jpg|thumb|[[Pauwen|Pau]] yn it Nasjonaal Park Mudumalai.]] === Nasjonale parken === * It [[Nasjonaal Park Mudumalai]] is in wichtich reservaat foar ûnder oare tigers en oaljefanten en makket diel út fan it gruttere Nilgiri-biosfearreservaat. * It [[Nasjonaal Park Gulf of Mannar]] is in bysûnder maritym gebiet mei koraalriffen en de seldsume dûgong (in see-sûchdier dat besibbe is oan de lamantyn). * It [[Nasjonaal Park Guindy]] leit midden yn 'e stêd Chennai en is ien fan 'e lytste nasjonale parken fan Yndia. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] * [https://www.tamilnadutourism.com/ Toerisme yn Tamil Nadu.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Tamil Nadu}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Tamil Nadu| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1950]] moov27tuc6593zybdi15j19o7c3xa1c 0 191438 1229756 1229063 2026-05-09T21:50:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 + wat mear plaatsjes 1229756 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = VirgilEarp.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 180px | echte namme = Virgil Walter Earp | oare namme(n) = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berne = [[18&nbsp;july]] [[1843]] | berteplak = [[Hartford (Kentucky)|Hartford]] ([[Kentucky]]) | stoarn = [[19&nbsp;oktober]] [[1905]] | stjerplak = [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]] ([[Nevada]]) | etnisiteit = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]]<br> [[File:Flag of Northern Ireland (1953–1972).svg|border|20px]] [[Ulstersen|Ulstersk]] | regionale identiteit = | berop/amt = [[soldaat]], [[plysjeman]], [[revolverman]],<br> [[privee-detektive]], [[boer]], [[postrinner]], <br>[[postkoets]]ier, [[goudsiker]], [[houtseagerij|seager]], <br>[[saloon|salooneigner]] | aktyf as = | jierren aktyf = [[1861]] – [[1905]] | reden bekendheid = ● broer fan [[Wyatt Earp]]<br>● [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = [http://www.historynet.com/frontier-lawman-virgil-earp.Frontier www.history.net/frontier-lawman-virgil-earp] }} '''Virgil Earp''' (folút: '''Virgil Walter Earp'''; [[Hartford (Kentucky)|Hartford]] ([[Kentucky]]), [[18&nbsp;july]] [[1843]] – [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]] ([[Nevada]]), [[19&nbsp;oktober]] [[1905]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[plysjeman]] en [[revolverman]] yn 'e tiid fan it [[Wylde Westen]]. Hy krige benammen bekendheid as de âldere [[broer]] fan 'e ferneamde [[marshal (plysjeman)|marshal]] [[Wyatt Earp]] en as dielnimmer (mei syn broer) oan 'e romrofte [[Sjitpartij by de de O.K.-Kraal]] yn [[oktober]] [[1881]]. Earp wie in [[feteraan]] út 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]], dy't ek wurke as [[boer]], [[spoararbeider]], [[houtseagerij|seager]], [[postkoets]]ier, [[postrinner]], [[goudsiker]], [[privee-detektive]] en [[saloon]]eigner. Twa [[moanne (tiid)|moannen]] nei de Sjitpartij by de O.K.-Kraal oerlibbe er in [[moardoanslach]] troch de [[Cowboys (Cochise County)|Cowboys]], de [[binde]] dêr't de Earps har tsjin oankanten. Virgil Earp rekke dêrby [[ynfalide]], mei't syn [[lofterearm]] ûnbrûkber waard. Nettsjinsteande dat wied er twa jier letter wer as revolverman aktyf, diskear yn 'e tsjinst fan 'e [[Southern Pacific Railroad]]. Yn dy hoedanichheid wied er behelle yn 'e saneamde [[#De 'Slach om it Krúspunt'|'Slach om it Krúspunt']] by [[Colton (Kalifornje)|Colton]]. ==Libben en karriêre== ===Jonkheid en komôf=== Virgil Earp waard yn [[1843]] [[berne]] yn [[Hartford (Kentucky)|Hartford]] yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kentucky]], as de twadde [[soan]] fan [[Nicholas Earp]] en dy syn twadde [[oarehelte|frou]] Virginia Ann Cooksey. Hy wie fan mingd [[Ingelsen|Ingelsk]] en [[Ulstersen|Ulstersk]] ([[protestanten|protestantsk]] [[Noard-Ierlân|Noardiersk]]) [[etnysk]] [[komôf]]. Virgil Earp hie in âldere folle [[broer]], [[James Earp]] ([[1841]]–[[1926]]), en seis jongere [[bruorren en susters]]: Martha ([[1845]]–[[1856]]), [[Wyatt Earp|Wyatt]] ([[1848]]–[[1929]]), [[Morgan Earp|Morgan]] ([[1851]]–[[1881]]), [[Warren Earp|Warren]] ([[1855]]–[[1900]]), Virginia ([[1858]]–[[1861]]) en Adelia ([[1861]]–[[1941]]). Fierders hied er út it earste [[houlik]] fan syn [[heit]] ek noch in âldere [[healbroer]], [[Newton Earp]] ([[1837]]–[[1928]]). Oer de iere [[jonkheid]] fan Virgil Earp is sa goed as neat bekend. Yn [[febrewaris]] [[1860]], doe't de Earps yn [[Pella (Iowa)|Pella]] wennen, yn 'e steat [[Iowa]], naaide er as sechstjinjierrige út mei de doe achttjinjierrige Ellen (Magdalena) Rysdam ([[1842]]–[[1910]]), in [[Nederlân]]ske [[ymmigrant]]e dy't berne wie yn [[Utert (stêd)|Utert]] en mei har [[âldelju]] nei de [[Feriene Steaten]] ferfearn wie. Dy âlden, Gerrit Rysdam en Magdalena Catrina van Velzen, wiene poer op 'e [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] tsjin, dat de beide jongelingen [[troud]]en yn it geheim. Se bleaune in jier byinoar en Ellen rekke yn dy tiid [[swierens|swier]] fan in [[dochter]], Nellie Jane Earp ([[1862]]–[[1930]]), dy't op [[7&nbsp;jannewaris]] [[1862]] te wrâld kaam. ===Militêre tsjinst=== Underwilens hie Virgil Earp doe in goed fearnsjier earder, op [[21&nbsp;septimber]] [[1861]], [[militêre tsjinst|tsjinst]] nommen yn it [[Leger fan 'e Uny]] om yn 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]–[[1865]]) tsjin 'e [[Konfederearre Steaten fan Amearika|Súdlike Konfederaasje]] te fjochtsjen. Fan [[26&nbsp;july]] [[1862]] oant [[24&nbsp;juny]] [[1865]] tsjinne er yn it [[83e Ynfanteryrezjimint fan Illinois]]. James Earp, de âldste folle [[broer]] fan Virgil, hie ek tsjinst nommen, mar rekke ein [[1861]] [[swierferwûne]] by in [[skermutseling]] yn 'e neite fan [[Fredericktown (Missoery)]], wêrnei't er [[earfol ûntslach]] krige en nei hûs koe. Newton Earp, de âldere [[healbroer]] fan Virgil, tsjinne krekt as hysels oan 'e ein fan 'e oarloch ta yn it Leger fan 'e Uny. Yn 'e [[simmer]] fan [[1863]] krige Ellen fia de âlden fan Virgil Earp de tynge dat har man [[sneuvele]] wie by gefjochten yn [[Tennessee]]. Dat bliek letter net sa te wêzen, mar tsjin dy tiid wie Ellen mei har âldelju en har dochterke al ôfset nei it Westen oer it bekende [[Oregon Trail]]. Hja wertroude mei in John van Rossem, dy't koarte tiid letter [[ferstoar]], en yn [[1867]] wertroude se yn [[Walla Walla (Washington)|Walla Walla]], yn it [[Territoarium Washington]], foar de twadde kear, no mei in Thomas Eaton. Doe't Virgil Earp op [[26&nbsp;juny]] [[1865]] út militêre tsjinst ûntslein waard en weromkearde nei Iowa, koed er wiif en bern net mear fine. Hy soe harren pas 37 jier letter weromsjen. [[File:Virgil earp.jpg|left|thumb|160px|Virgil Earp.]] ===Tuskenjierren=== Earp wurke yn Iowa as [[boere-arbeider]] oant er lang om let ôfsette nei [[Kalifornje]], dêr't syn âldelju ûnderwilens hinne tein wiene. Heit Nicholas Earp brocht yn [[1868]] de hiele famylje wer werom nei [[Missoery (steat)|Missoery]], om't er dêr [[promoasje (rang)|promoasje]] meitsje koe. Dêr setten de Earps har nei wenjen yn it plakje [[Lamar (Missoery)|Lamar]]. Op [[28&nbsp;augustus]] [[1870]] wertroude Virgil Earp dêr mei in Rosella Dragoo ([[berne|b.]] [[1853]]), in ymmigrante út [[Frankryk]]. Mei't er nea [[skieding (houlik)|skieden]] wie fan Ellen Rysdam, wie dat eins in gefal fan [[bigamy]], mar hy en syn nije frou waarden troud troch heit Nicholas Earp, dy't dat as [[rjochter]] dwaan mocht. It is ûndúdlik wat der wurden is fan Rosella, mei't der fan har fierder gjin berjocht is. It soe skoan kinne dat se yn it [[kreambêd]] stoar, lykas safolle [[froulju]] yn dy tiden, mar dat is spekulaasje. Yn elts gefal krige Virgil Earp yn [[1874]] in relaasje mei Allie (Alvira) Sullivan, dy't ôfkomstich wie út [[Florence (Nebraska)|Florence]] yn [[Nebraska]]. Sy trouden nea formeel, mar bleaune har hiele fierdere libben byinoar, sadat men sizze kinne soe dat se [[oer de putheak trouwen|oer de putheak troud]] wiene. Yn dy jierren ferfolle Earp in grut tal ferskillende [[baan (wurk)|banen]]. Sa wied er in skoftke [[bou (lânbou)|bouboer]] en letter [[goudsiker]], en wurke er as [[spoararbeider]] yn [[Wyoming]] en as [[houtseagerij|seager]] yn in [[houtseagerij]] yn [[Prescott (Arizona)]]. Teffens wied er [[koetsier]] op in [[postkoets]] en [[postrinder]] en letter, yn ferskate funksjes, [[plysjeman]]. Hy brocht yn [[1877]] in skoft troch yn it [[fee]]stedsje [[Dodge City (Kansas)|Dodge City]], yn [[Kansas]], mei syn jongere broer Wyatt, dy't dêr [[marshal (plysjeman)|helpmarshal]] wie. It is net dúdlik oft Virgil dêr ek in plysjefunksje útoefene. Fan Dodge City [[ferfear]]en Earp en de frou yn [[july]] [[1877]] nei Prescott, dat doedestiden de [[haadstêd]] wie fan it noch mar tinbefolke [[Territoarium Arizona]]. Hy wurke dêr yn 't earstoan yn in houtseagerij, mar yn [[oktober]] fan dat jier waard er troch Ed Bowers, de [[sheriff]] fan [[Yavapai County (Arizona)|Yavapai County]], ynsward as [[helpsheriff]] om efter in [[binde]] [[oerfal]]lers oan. By de dêropfolgjende [[sjitpartij]] op 'e strjitte makke Earp ien fan 'e oerfallers [[dea]] troch him mei in [[winchester (gewear)|winchester]] troch de holle te [[sjitten]]. Dêrmei skynt er in beskate [[reputaasje]] fêstige te hawwen, want yn [[1878]] ferfolle er yn Prescott ferskate moannen de [[funksje (posysje)|funksje]] fan [[nachtwachter]], en letter dat jiers waard er keazen ta de pleatslike [[fjildwachter]] (''constable''). [[File:Allie Packingham Sullivan Earp.jpg|right|180px|thumb|Allie Sullivan, de [[oarehelte|frou]] fan Virgil Earp, yn [[1874]].]] ===Nei Tombstone=== Op [[27&nbsp;novimber]] [[1879]] waard Earp troch [[U.S. marshal]] Crawley Drake oansteld as plakferfangend U.S. marshal foar it eastlike diel fan [[Pima County (Arizona)]]. Drake frege him om yn it ramt fan dy funksje te ferhúzjen nei [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]], dat in saneamde ''boom town'' wie dy't op dat stuit te krijen hie mei in befolkingseksploazje fanwegen de ûntdekking dat dêr grutte hoemannichten [[sulver]] yn 'e grûn sieten. It stedsje en de hiele krite dêromhinne waard teheistere troch in wetteleaze binde dy't oantsjut waard as de [[Cowboys (Cochise County)|Cowboys]], en it wie de bedoeling dat Virgil Earp helpe soe om regaad te meitsjen. Tsjin dy tiid hie Virgil syn broer Wyatt yn in [[brief]] al ferteld oer de mooglikheden yn Tombstone, dat dyselde hie yn [[septimber]] [[1879]] [[ûntslach]] nommen as helpmarshal yn Dodge City, wêrneit'er mei syn frou [[Mattie Blaylock]], syn broer James Earp en dy syn frou Bessie oer [[Las Vegas]] nei Arizona reizge. Yn Las Vegas joegen Wyatt syn [[freonskip|maat]] [[Doc Holliday]] en dy syn selskipsfrou [[Big Nose Kate]] har by it selskip, en yn Prescott heakken ek Virgil Earp en Allie Sullivan oan. De hiele groep arrivearre op [[1&nbsp;desimber]] [[1879]] yn Tombstone. Op [[30&nbsp;oktober]] [[1880]] waard de [[marshal (plysjeman)|stedsmarshal]] fan Tombstone, [[Fred White (marshal)|Fred White]], deasketten troch [[William Brocius]], byneamd "Curly Bill", dy't in lid fan 'e Cowboys wie. Dêrop waard Virgil Earp njonken syn funksje as plakferfangend U.S. marshal ek oansteld as [[interim]] stedsmarshal. Minder as fjirtjin dagen letter waard er by [[ferkiezing]]s foar dy funksje ferslein troch in Ben Sippy. Dyselde frege lykwols op [[6&nbsp;juny]] [[1881]] om fjirtjin dagen [[ferlof]]. Dêrop waard Earp op 'e nij oansteld as interim stedsmarshal. Sippy bleau langer wei as dat de ôfspraak wie, en Earp wie noch yn funksje doe't op [[22&nbsp;juny]] it [[binnenstêd|sintrum]] fan Tombstone fierhinne ferwoastge waard troch in [[brân]]. Earp soarge derfoar dat der frijwol gjin [[plondering]]s plakfûnen, en teffens jage er lju de stêd út dy't de frijkommen perselen besochten yn te pikken. In wike letter, op [[28&nbsp;juny]], kaam oan it ljocht dat Sippy in [[skuld (jild)|skuld]] fan [[$]]3.000 efterlitten hie en teffens [[jild]] [[dieverij|stellen]] hie út 'e kas fan it marshalskantoar. Mei't er dúdlik net mear weromkomme soe, waard Virgil Earp doe troch [[boargemaster]] [[John Clum]] permanint as stedsmarshal oansteld. ===Konflikt mei de Cowboys=== Om it near te lizzen op 'e [[misdie]] yn Tombstone, naam de [[gemeenteried]] yn [[april]] [[1881]] in [[feroardering]] oan dy't it foar eltsenien útsein [[plysje]]beämten ferbea om yn 'e stêd deadlike [[wapen]]s by him te dragen. Eltsenien dy't Tombstone binnenkaam, moast syn wapens fuort letter ynleverje yn in [[hierstâl]] of [[saloon]], en hy krige se pas wer as er de stêd wer út gie. Op [[26&nbsp;oktober]] [[1881]] waard oan Earp trochdien dat ferskate leden fan 'e Cowboys yn Tombstone arrivearre wiene dy't al moannenlang [[bedriging (misdriuw)|bedrigings]] uteren yn 'e rjochting fan Earp en syn bruorren, en dat dyselde mannen wegere hiene om har [[fjoerwapen]]s yn te leverjen. Dêrmei giene se tsjin de feroardering fan 'e gemeenteried yn, wat betsjutte dat it Earp syn plicht wie om harren yn te rekkenjen. Virgil Earp gie derop út mei syn broer Morgan, dy't syn helpmarshal wie, en hy soarge foar bykommende stipe troch syn broer Wyatt en dy syn maat Doc Holliday foar dizze gelegenheid ek yn te swarren as tydlike helpmarshals. De Cowboys, om persiis te wêzen de bruorren [[Frank McLaury|Frank]] en [[Tom McLaury]], de bruorren [[Ike Clanton|Ike]] en [[Billy Clanton]] en [[Billy Claiborne]], holden har op by in [[feekraal]] mei de namme O.K.-Kraal. De konfrontaasje tusken de beide groepen mannen rûn út op 'e beruchte [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]], dy't ien fan 'e bekendste wapene konfrontaasjes is út it hiele [[Wylde Westen]]. De lettere ferslaggen fan 'e sjitpartij makken in libbene leginde fan Wyatt Earp. Hy wurdt ornaris ôfskildere as de foaroanman fan 'e Earp-faksje. Mar eins wie Virgil de lieder en syn jongere broer Wyatt mar in tydlike assistint. Foarôfgeande oan 'e Sjitpartij by de O.K.-Kraal hie Wyatt mar by ien sjitpartij belutsen west, wylst Virgil him foarstean litte koe op trije jier [[ûnderfining]] yn 'e Boargeroarloch. Morgan Earp hie noch nea earder op immen sketten, wylst Doc Holliday inkeld yn syn eigen sterke ferhalen oan in protte fjoergefjochten dielnommen hie. De Sjitpartij by de O.K.-Kraal fûn [[middei (deidiel)|middeis]] omtrint 15.00&nbsp;[[oere]] plak. By de feekraal oankommen, hiet Virgil de fiif Cowboys dat se harren wapens opjaan moasten. Ynstee briek der in fjoergefjocht út. Ike Clanton en Billy Claiborne naaiden út, mar Frank McLaury, Tom McLaury en Billy Clanton waarden deasketten. Morgan rûn in [[skampskot]] oer de [[skouderblêd]]en en de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] op, Virgil waard troch it [[kût]] sketten en Doc Holliday krige in skampskot. Wyatt Earp wie de iennichste dy't alhiel ûnskansearre út it gefjocht kaam. Trije dagen nei de sjitpartij waard Virgil troch de gemeenteried as stedsmarshal tydlik op non-aktyf set yn ôfwachting fan in ûndersyk nei de konfrontaasje. Hoewol't er úteinlik frijsprutsen waard fan eltse misse set, krige syn [[reputaasje]] dêrtroch in knau. [[File:Historic_Longhorn_Restaurant.jpg|right|thumb|200px|It hjoeddeistige Longhorn Restaurant yn [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]] is fêstige yn wat yn [[1881]] de Bucket of Blood Saloon, de Holiday Water Company en it Owl Cafe and Hotel wiene. Virgil Earp waard delsketten út in [[finster]] op 'e [[earste ferdjipping]].]] Om't se wol foar it ferstân hiene dat de Cowboys de saak net gewurde litte soene, brochten de Earps harren [[húshâlding]]s neitiid gear yn it Cosmopolitan Hotel, sadat se stipe oaninoar hiene. Op [[28&nbsp;desimber]] [[1881]], jûns om likernôch 23.30&nbsp;oere, waard Virgil Earp, by it skean oerstekken fan 'e [[strjitte]] fan 'e Oriental Saloon nei it Cosmopolitan Hotel, út 'e boppeferdjipping wei fan in gebou dat noch yn oanbou wie, fan efteren ôf ûnder fjoer nommen troch trije [[slûpskutter]]s. Hy waard fan in ôfstân fan nei skatting 18&nbsp;[[meter|m]] ôf rekke yn 'e [[rêch]] en yn 'e [[lofterearm]] mei trije dûbele skotten [[hagel (munysje)|hagel]] út [[dûbelloops jachtgewear]]en. It Crystal Palace en de Eagle Brewery, dêr't Earp foar lâns rûn, waarden rekke troch njoggentjin hagelkûgeltsjes, wêrfan't trije troch in [[rút]] giene en ien likernôch 30&nbsp;[[sm]] boppe de hollen fan guon manlju lâns gie dy't oan in [[faro (gokspul)|farobank]] sieten te spyljen. Earp strompele slim [[ferwûne]] it Cosmopolitan Hotel binnen. Wyatt Earp, dy't yn 'e oertsjûging ferkearde dat de wûnen fan syn broer [[dea|fataal]] wêze soene, stjoerde dyselde jûns noch in [[tillegram]] nei U.S. marshal Crawley P. Dake om him fan 'e sitewaasje op 'e hichte te stellen. [[Dokter]] [[George E. Goodfellow]] ferwidere 10&nbsp;sm oan totaal ferbrizele [[boppe-earmbonke]] út 'e lofterearm fan Virgil Earp, mei as gefolch dat er dy earm nea mear brûke kinne soe. Ek helle de dokter tweintich hagelkûgeltsjes út Virgil syn [[side (anatomy)|lofterside]]. Wylst de dokter mei him dwaande wie, [[treast]]e Earp syn frou Allie, nei't it skynt, troch te sizzen: "Haw mar gjin noed. Ik haw noch in goede earm oer om dy mei oan te krûpen." As [[fertochte]]n fan 'e [[moardoanslach]] waarden letter in stikmannich leden fan 'e Cowboys identifisearre: [[Phin Clanton]], [[Ike Clanton]], [[Johnny Barnes]], [[Johnny Ringo]], [[Hank Swilling]] en [[Pete Spence]]. Hoewol't de [[hoed]] fan Ike Clanton yn 'e neite fan it [[plak delikt]] oantroffen waard, wie alle bewiismateriaal tsjin harren yndirekt, en allegearre waarden se [[frijspraak|frijsprutsen]]. Nei de oanslach brocht Virgil suver in fearnsjier op bêd troch te opbetterjen. Hy wie krekt safierhinne dat er wer wat omrinne koe, doe't op [[18&nbsp;maart]] [[1882]] syn broer Morgan deasketten waard troch in oare (of deselde) slûpskutter. In dei letter waard it [[stoflik omskot]] fan Morgan Earp nei [[Benson (Arizona)|Benson]] brocht (40&nbsp;[[km]] fan Tombstone), dêr't it op 'e trein nei Kalifornje set waard ûnder begelieding fan [[James Earp]]. Dy brocht it nei [[Colton (Kalifornje)|Colton]], dêr't Morgan yn 'e neite fan 'e wente fan syn âldelju [[begroeven]] waard. It wie op dat stuit praktysk net mooglik om mei-iens Virgil ek op 'e trein te setten, mar sadree't alles beävensearre wurde koe, waarden hy en Allie noch wer in dei letter, op [[20&nbsp;maart]], ek nei it [[spoarstasjon]] yn Benson brocht. Se waarden begelaat troch Wyatt, dy't himsels nei de oanslach op Virgil ta help-U.S. marshal beneame litten hie, en troch leden fan 'e [[posse comitatus|posse]] dy't er nei de moard op Morgan gearstald hie. Dêrby wiene [[Warren Earp]], [[Doc Holliday]], [[Sherman McMasters]] en [[Jack Johnson (revolverman)|"Turkey Creek" Jack Johnson]]. De mannen wiene swierbewapene mei [[revolver]]s, [[gewear]]en en [[jachtgewear]]en. Virgil wie noch sa swak dat er by it trepke fan 'e [[treinwagon]] op droegen wurde moast. Wyatt-en-dy wiene oarspronklik fan doel west en kear daliks werom nei Tombstone as se Virgil en de frou ienris op 'e trein brocht hiene. Mar, sa hold Wyatt letter út, ûnderweis hie him yn [[Contention (Arizona)|Contention]] de tynge berikt dat [[Frank Stilwell]], Ike Clanton, Hank Swilling en noch in fjirde lid fan 'e Cowboys yn [[Tucson]] de trochgeande treinen nei Kalifornje yn it each holden, mei as doel om Virgil op te heinen en him te fermoardzjen. Dêrom reizgen Wyatt-en-dy mei oant Tucson. Allie bewapene harsels mei de pistoalrym fan har man. Oan in [[sjoernalist]] fan 'e ''[[San Francisco Examiner]]'' fertelde Virgil Earp twa moanne letter dat Stilwell-en-dy suver de earsten wiene dy't se seagen doe't se yn Tucson útstapten om yn in pleatslik hotel te iten. Doe't de Cowboys seagen dat Virgil in eskorte hie, wykten se tebek. Nei iten waard Virgil wer yn 'e trein holpen, wêrnei't Wyatt-en-dy de Cowboys yn 'e rekken holden oant de trein goed en wol ôfset wie. Neitiid fûn der in konfrontaasje plak tusken Wyatt en Stillwell wêrby't dy lêste dearekke. Neffens Wyatt Earp syn eigen wurden wie it sa goed as in [[stânrjochtlike eksekúsje]], mei't Stillwell neffens him de moardner wie fan syn broer Morgan. De oare Cowboys wisten libben fuort te kommen. Neitiid waard der troch [[rjochter]] [[Charles Meyer (rjochter)|Charles Meyer]] in [[arrestaasjebefel]] tsjin Wyatt en de oare fjouwer leden fan 'e eskorte útfurdige. Wyatt en syn meistanners begûnen doe, op 'e flecht foar de autoriteiten, har eigen privee-oarlochje tsjin 'e Cowboys, dat bekend kaam te stean as de [[Earp Vendetta Ride]]. Dêr wie Virgil, dy't doe al yn Kalifornje wie, net by belutsen. ===De 'Slach om it Krúspunt'=== Nei syn ôfreis út Tombstone wie Virgil Earp de earstfolgjende pear jier besteld mei it weromwinnen fan syn [[sûnens]]. Dat died er benammen yn syn âldershûs yn [[Colton (Kalifornje)]], hoewol't er foar [[genêskunde|medyske behannelings]] nei [[San Francisco]] reizge. Letter setten Earp en de frou harren yn Colton nei wenjen op it [[adres]] 528 West H Street, yn in hûs dat noch altyd stiet. Nettsjinsteande it feit dat er it gebrûk fan syn lofterearm foargoed misse moast, waard Earp yn [[augustus]] [[1883]] as [[revolverman]] oannommen troch de [[Southern Pacific Railroad]] om 'e [[spoarline]]n fan dy [[spoarweimaatskippij]] te bewekjen by de [[Coltonkrúspunt]]. As sadanich wied er behelle yn 'e saneamde "Slach om it Krúspunt" (''Battle of the Crossing''), wêrby't Southern Pacific besocht en kom foar dat in [[konkurrint]], de [[California Southern Railroad]] (in [[dochterûndernimming]] fan 'e [[Atchison, Topeka and Santa Fe Railway]]), by Colton in [[krúspunt (ferkear)|krúspunt]] oer it spoar fan 'e Southern Pacific ynstallearje soe om tagong te krijen ta [[Kalifornje]]. De boargers fan Colton, dêr't al in [[spoarstasjon]] wie, stiene oan 'e kant fan 'e Southern Pacific, wylst de boargers fan [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]], dat Southern Pacific links lizze litten hie, de California Southern stipen, dy't har in eigen stasjon ûnthjitten hie. [[Robert Waterman (gûverneur)|Robert Waterman]], de [[gûverneur]] fan Kalifornje, dy't it [[monopoalje|spoarmonopoalje]] fan 'e Southern Pacific yn syn steat brekke woe, hie beslist dat it krúspunt der komme moast, mar de Southern Pacific en de ynwenners fan Colton leine har dêr net by del en blokkearren de boel. Waterman sette mei sheriff J.B. Burkhart fan [[San Bernardino County (Kalifornje)|San Bernardino County]] en in tsienmans [[posse comitatus|posse]] nei it Coltonkrúspunt ta. Op 'e moarn fan [[13&nbsp;septimber]] [[1883]] berikte de sitewaasje in hichtepunt. De Southern Pacific hie in [[steamlokomotyf]] parkearre boppe-op it plak dêr't it krúspunt komme moast, mei oan board in groep swierbewapene revolverlju. Harren lieder wie Virgil Earp, dy't yn it rinpaad tusken de lokomotyf en de [[koalewagon]] stie mei in revolver yn 'e rjochterhân. Efter him, oan 'e súdkant fan it spoar, stie in lulke kliber ynwenners fan Colton; foar him, oan 'e noardkant fan it spoar, stie in lulke kliber ynwenners fan San Bernardino. Beide kloften wiene bewapene mei [[houwiel]]en, [[heksebile]]n, revolvers en jachtgewearen. Gûverneur Waterman en sheriff Burkhart en syn mannen stelden har op tusken de kliber folk út San Bernardino en de lokomotyf yn. Waterman hie in [[gerjochtlik befel]] by him dat de California Southern yn it gelyk stelde en de Southern Pacific twong om it krúspunt oer harren spoar te akseptearjen. Hy lies dat lûdop foar. Dêrnei warskôge er Earp dat er sheriff Burkhart en syn mannen opdracht jûn hie om it fjoer te iepenjen as hy of ien fan 'e oare revolverlju fan 'e Southern Pacific in fjoerwapen optille soe. Op dat stuit wie it in dûbeltsje op syn kant. De sitewaasje hie útrinne kinnen op in noch folle bloediger sjitpartij as dy by de O.K.-Kraal. Mar Virgil Earp lei him del by it gerjochtlik befel, [[holster]]e syn revolver en joech de masinist opdracht om 'e lokomotyf te ferriden. Sa rûn de konfrontaasje mei in skamper ôf. It krúspunt waard dyselde deis noch ynstallearre en doe wie it dien mei it spoarmonopoalje fan 'e Southern Pacific yn Kalifornje. [[File:Virgil Earp - Headstone at River View Cemetery.jpg|right|thumb|250px|It [[grêf]] fan Virgil Earp yn [[Portland (Oregon)]].]] [[File:Virgil Earp - Headstone.jpg|right|thumb|250px|De [[tekst]] op 'e [[grêfsark]] fan Virgil Earp.]] ===Lettere jierren=== Yn [[1884]] rjochte Earp yn Colton in eigen [[detektiveburo]] op, dat nei't it skynt in stille dea stoar doe't er yn [[july]] [[1886]] keazen waard ta de pleatslike [[fjildwachter]] (''village constable''). Doe't Colton yn 'e [[simmer]] fan [[1887]] [[stedsrjochten]] krige, waard Earp op [[11&nbsp;july]] keazen ta de earste stedsmarshal. Hy hie in salaris fan [[$]]75 de [[moanne (tiid)|moanne]] en waard yn [[1888]] werkeazen yn deselde [[funksje (posysje)|funksje]]. It bestean fan in pleatslike plysje yn Colton wie lang sa spannend net as yn Tombstone, mar miskien foldie him dat wol sa goed, de omstannichheden fan syn ôfreis út Tombstone yn acht nommen. Syn wurk omfette sokke dingen as it frijmeitsjen fan ferstoppe [[rioel]]en en it byhâlden fan 'e [[gloeilamp]]en yn 'e [[elektrysk]]e [[strjitferljochting]]. Yn it neijier fan [[1888]] naam Earp ûntslach as marshal yn Colton en [[ferfear]]en hy en Allie nei [[San Bernardino (Kalifornje)]]. Fiif jier letter, yn [[1893]], ferhuzen se op 'e nij, diskear nei it mynstedsje [[Vanderbilt (Kalifornje)]], dat mar in koart libben beskern wie. Neffens syn frou wie Earp dêr de eigner en útbater fan 'e Earp Hall, it iennichste gebou fan twa ferdjippings yn it hiele plak, dat tsjinst die [[saloon]], [[stedhûs]] en [[tsjerkegebou|tsjerke]]. Earp besocht yn Vanderbilt ek wer fjildwachter te wurden, mar hy ferlear yn [[1894]] de [[ferkiezing]]s foar dat amt. Yn [[1895]] reizgen Earp en de frou nei [[Kolorado]], dêr't se Wyatt Earp metten en mar koart bleaune. Letter dat jier ferhuzen se werom nei [[Prescott (Arizona)]], dêr't se ek wenne hiene foar't se nei Tombstone gien wiene. Earp rekke dêr behelle yn 'e [[mynbou]]. Noch wer letter giene se nei de [[Kirklanddelling]] besuden Prescott, dêr't Earp in [[ranch]] begûn. Yn [[1900]] stelde Earp him kandidaat foar de ferkiezing fan [[sheriff]] fan [[Yavapai County (Arizona)]] (dêr't sawol Prescott as de Kirkdelling yn lizze), mar hy loek him om sûnensredens werom ear't de ferkiezings plakfûnen. Yn [[1898]] ûntfong Earp in [[brief]] fan in frou Levi Law dy't grif frijwat emosjoneel trelit by him feroarsake hawwe moat. Frou Levi Law bliek syn âldste dochter Nellie Jane te wêzen, dy't yn [[1863]] mei har mem Ellen nei [[Oregon]] ta set en út syn libben ferdwûn wie, nei't Ellen it nijs trochdien wie dat Earp yn 'e Boargeroarloch [[sneuvele]] wie. Oanfitere troch syn frou Allie reizge Virgil Earp nei [[Portland (Oregon)]], dêr't er nei 37 jier Ellen en harren dochter Nellie wer mette, en dêropta ek trije [[pakesizzer]]s wêrfan't er net witten hie dat er se hie. Letter dat jiers brocht Nellie Jane in besyk oan Virgil en Allie yn Arizona. ===Ferstjerren=== It is net alhiel dúdlik wannear't Earp en de frou weromkearden nei Colton yn Kalifornje, mar dat moat foar [[1904]] west hawwe, doe't hy en trije oaren om 'e nocht in [[petysje]] oanbeane oan 'e pleatslike gemeenteried om 'e feroardering op te heffen dy't mar ien saloon yn it stedsje tastie. Letter datselde jiers setten Earp en de frou nei [[Nevada]] ta, dêr't se har by syn broer Wyatt joegen yn [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]], dat op dat stuit in mynbou-''boom'' trochmakke. Virgil Earp waard dêr helpsheriff foar de sheriff fan [[Esmeralda County (Nevada)|Esmeralda County]]. Mar hy rûn in [[longûntstekking]] op en nei't er dêr seis moanne lang mei omgammele hie, kaam er op [[19&nbsp;oktober]] [[1905]] te [[ferstjerren]] yn 'e [[âlderdom]] fan 62 jier. Syn broer Wyatt wie doe noch de iennichste oerlibbene fan 'e Sjitpartij by de O.K.-Kraal. Op fersyk fan syn dochter Nellie Jane stimde syn [[widdo]] Allie deryn ta dat Virgil Earp yn [[Portland (Oregon)|Portland]] yn [[Oregon]] syn lêste rêstplak krije soe. Hy leit dêre [[begroeven]] op it [[River View Cemetery]]. Nei syn dea ferhuze Allie werom nei Colton, dêr't se deunby de famylje fan har man wêze koe. Se libbe dêr noch 42 jier, oant se yn [[1947]] op 'e hege jierren fan 99 jier kaam te ferstjerren. Allie Sullivan waard begroeven yn [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.historynet.com/frontier-lawman-virgil-earp.Frontier In skiedkundige webside wijd oan Virgil Earp] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Virgil_Earp ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Virgil Earp}} }} {{DEFAULTSORT:Earp, Virgil}} [[Kategory:Wyatt Earp]] [[Kategory:Amerikaansk soldaat]] [[Kategory:Noardlik Amerikaansk militêr yn de Amerikaanske Boargeroarloch]] [[Kategory:Amerikaansk plysjeman]] [[Kategory:Revolverman]] [[Kategory:Amerikaansk boer]] [[Kategory:Amerikaansk goudsiker]] [[Kategory:Amerikaansk postrinner]] [[Kategory:Amerikaansk koetsier]] [[Kategory:Amerikaansk spoararbeider]] [[Kategory:Amerikaansk ûndernimmer]] [[Kategory:Persoan dy't in moardoanslach oerlibbe hat]] [[Kategory:Persoan yn it Wylde Westen]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ulstersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1843]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1905]] ss2cjdu6dzjxgui8enqee0hqzrfuq9i 1229759 1229756 2026-05-09T21:58:53Z Ieneach fan 'e Esk 13292 - typfl 1229759 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = VirgilEarp.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 180px | echte namme = Virgil Walter Earp | oare namme(n) = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berne = [[18&nbsp;july]] [[1843]] | berteplak = [[Hartford (Kentucky)|Hartford]] ([[Kentucky]]) | stoarn = [[19&nbsp;oktober]] [[1905]] | stjerplak = [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]] ([[Nevada]]) | etnisiteit = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]]<br> [[File:Flag of Northern Ireland (1953–1972).svg|border|20px]] [[Ulstersen|Ulstersk]] | regionale identiteit = | berop/amt = [[soldaat]], [[plysjeman]], [[revolverman]],<br> [[privee-detektive]], [[boer]], [[postrinner]], <br>[[postkoets]]ier, [[goudsiker]], [[houtseagerij|seager]], <br>[[saloon|salooneigner]] | aktyf as = | jierren aktyf = [[1861]] – [[1905]] | reden bekendheid = ● broer fan [[Wyatt Earp]]<br>● [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = [http://www.historynet.com/frontier-lawman-virgil-earp.Frontier www.history.net/frontier-lawman-virgil-earp] }} '''Virgil Earp''' (folút: '''Virgil Walter Earp'''; [[Hartford (Kentucky)|Hartford]] ([[Kentucky]]), [[18&nbsp;july]] [[1843]] – [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]] ([[Nevada]]), [[19&nbsp;oktober]] [[1905]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[plysjeman]] en [[revolverman]] yn 'e tiid fan it [[Wylde Westen]]. Hy krige benammen bekendheid as de âldere [[broer]] fan 'e ferneamde [[marshal (plysjeman)|marshal]] [[Wyatt Earp]] en as dielnimmer (mei syn broer) oan 'e romrofte [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] yn [[oktober]] [[1881]]. Earp wie in [[feteraan]] út 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]], dy't ek wurke as [[boer]], [[spoararbeider]], [[houtseagerij|seager]], [[postkoets]]ier, [[postrinner]], [[goudsiker]], [[privee-detektive]] en [[saloon]]eigner. Twa [[moanne (tiid)|moannen]] nei de Sjitpartij by de O.K.-Kraal oerlibbe er in [[moardoanslach]] troch de [[Cowboys (Cochise County)|Cowboys]], de [[binde]] dêr't de Earps har tsjin oankanten. Virgil Earp rekke dêrby [[ynfalide]], mei't syn [[lofterearm]] ûnbrûkber waard. Nettsjinsteande dat wied er twa jier letter wer as revolverman aktyf, diskear yn 'e tsjinst fan 'e [[Southern Pacific Railroad]]. Yn dy hoedanichheid wied er behelle yn 'e saneamde [[#De 'Slach om it Krúspunt'|'Slach om it Krúspunt']] by [[Colton (Kalifornje)|Colton]]. ==Libben en karriêre== ===Jonkheid en komôf=== Virgil Earp waard yn [[1843]] [[berne]] yn [[Hartford (Kentucky)|Hartford]] yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Kentucky]], as de twadde [[soan]] fan [[Nicholas Earp]] en dy syn twadde [[oarehelte|frou]] Virginia Ann Cooksey. Hy wie fan mingd [[Ingelsen|Ingelsk]] en [[Ulstersen|Ulstersk]] ([[protestanten|protestantsk]] [[Noard-Ierlân|Noardiersk]]) [[etnysk]] [[komôf]]. Virgil Earp hie in âldere folle [[broer]], [[James Earp]] ([[1841]]–[[1926]]), en seis jongere [[bruorren en susters]]: Martha ([[1845]]–[[1856]]), [[Wyatt Earp|Wyatt]] ([[1848]]–[[1929]]), [[Morgan Earp|Morgan]] ([[1851]]–[[1881]]), [[Warren Earp|Warren]] ([[1855]]–[[1900]]), Virginia ([[1858]]–[[1861]]) en Adelia ([[1861]]–[[1941]]). Fierders hied er út it earste [[houlik]] fan syn [[heit]] ek noch in âldere [[healbroer]], [[Newton Earp]] ([[1837]]–[[1928]]). Oer de iere [[jonkheid]] fan Virgil Earp is sa goed as neat bekend. Yn [[febrewaris]] [[1860]], doe't de Earps yn [[Pella (Iowa)|Pella]] wennen, yn 'e steat [[Iowa]], naaide er as sechstjinjierrige út mei de doe achttjinjierrige Ellen (Magdalena) Rysdam ([[1842]]–[[1910]]), in [[Nederlân]]ske [[ymmigrant]]e dy't berne wie yn [[Utert (stêd)|Utert]] en mei har [[âldelju]] nei de [[Feriene Steaten]] ferfearn wie. Dy âlden, Gerrit Rysdam en Magdalena Catrina van Velzen, wiene poer op 'e [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] tsjin, dat de beide jongelingen [[troud]]en yn it geheim. Se bleaune in jier byinoar en Ellen rekke yn dy tiid [[swierens|swier]] fan in [[dochter]], Nellie Jane Earp ([[1862]]–[[1930]]), dy't op [[7&nbsp;jannewaris]] [[1862]] te wrâld kaam. ===Militêre tsjinst=== Underwilens hie Virgil Earp doe in goed fearnsjier earder, op [[21&nbsp;septimber]] [[1861]], [[militêre tsjinst|tsjinst]] nommen yn it [[Leger fan 'e Uny]] om yn 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]–[[1865]]) tsjin 'e [[Konfederearre Steaten fan Amearika|Súdlike Konfederaasje]] te fjochtsjen. Fan [[26&nbsp;july]] [[1862]] oant [[24&nbsp;juny]] [[1865]] tsjinne er yn it [[83e Ynfanteryrezjimint fan Illinois]]. James Earp, de âldste folle [[broer]] fan Virgil, hie ek tsjinst nommen, mar rekke ein [[1861]] [[swierferwûne]] by in [[skermutseling]] yn 'e neite fan [[Fredericktown (Missoery)]], wêrnei't er [[earfol ûntslach]] krige en nei hûs koe. Newton Earp, de âldere [[healbroer]] fan Virgil, tsjinne krekt as hysels oan 'e ein fan 'e oarloch ta yn it Leger fan 'e Uny. Yn 'e [[simmer]] fan [[1863]] krige Ellen fia de âlden fan Virgil Earp de tynge dat har man [[sneuvele]] wie by gefjochten yn [[Tennessee]]. Dat bliek letter net sa te wêzen, mar tsjin dy tiid wie Ellen mei har âldelju en har dochterke al ôfset nei it Westen oer it bekende [[Oregon Trail]]. Hja wertroude mei in John van Rossem, dy't koarte tiid letter [[ferstoar]], en yn [[1867]] wertroude se yn [[Walla Walla (Washington)|Walla Walla]], yn it [[Territoarium Washington]], foar de twadde kear, no mei in Thomas Eaton. Doe't Virgil Earp op [[26&nbsp;juny]] [[1865]] út militêre tsjinst ûntslein waard en weromkearde nei Iowa, koed er wiif en bern net mear fine. Hy soe harren pas 37 jier letter weromsjen. [[File:Virgil earp.jpg|left|thumb|160px|Virgil Earp.]] ===Tuskenjierren=== Earp wurke yn Iowa as [[boere-arbeider]] oant er lang om let ôfsette nei [[Kalifornje]], dêr't syn âldelju ûnderwilens hinne tein wiene. Heit Nicholas Earp brocht yn [[1868]] de hiele famylje wer werom nei [[Missoery (steat)|Missoery]], om't er dêr [[promoasje (rang)|promoasje]] meitsje koe. Dêr setten de Earps har nei wenjen yn it plakje [[Lamar (Missoery)|Lamar]]. Op [[28&nbsp;augustus]] [[1870]] wertroude Virgil Earp dêr mei in Rosella Dragoo ([[berne|b.]] [[1853]]), in ymmigrante út [[Frankryk]]. Mei't er nea [[skieding (houlik)|skieden]] wie fan Ellen Rysdam, wie dat eins in gefal fan [[bigamy]], mar hy en syn nije frou waarden troud troch heit Nicholas Earp, dy't dat as [[rjochter]] dwaan mocht. It is ûndúdlik wat der wurden is fan Rosella, mei't der fan har fierder gjin berjocht is. It soe skoan kinne dat se yn it [[kreambêd]] stoar, lykas safolle [[froulju]] yn dy tiden, mar dat is spekulaasje. Yn elts gefal krige Virgil Earp yn [[1874]] in relaasje mei Allie (Alvira) Sullivan, dy't ôfkomstich wie út [[Florence (Nebraska)|Florence]] yn [[Nebraska]]. Sy trouden nea formeel, mar bleaune har hiele fierdere libben byinoar, sadat men sizze kinne soe dat se [[oer de putheak trouwen|oer de putheak troud]] wiene. Yn dy jierren ferfolle Earp in grut tal ferskillende [[baan (wurk)|banen]]. Sa wied er in skoftke [[bou (lânbou)|bouboer]] en letter [[goudsiker]], en wurke er as [[spoararbeider]] yn [[Wyoming]] en as [[houtseagerij|seager]] yn in [[houtseagerij]] yn [[Prescott (Arizona)]]. Teffens wied er [[koetsier]] op in [[postkoets]] en [[postrinder]] en letter, yn ferskate funksjes, [[plysjeman]]. Hy brocht yn [[1877]] in skoft troch yn it [[fee]]stedsje [[Dodge City (Kansas)|Dodge City]], yn [[Kansas]], mei syn jongere broer Wyatt, dy't dêr [[marshal (plysjeman)|helpmarshal]] wie. It is net dúdlik oft Virgil dêr ek in plysjefunksje útoefene. Fan Dodge City [[ferfear]]en Earp en de frou yn [[july]] [[1877]] nei Prescott, dat doedestiden de [[haadstêd]] wie fan it noch mar tinbefolke [[Territoarium Arizona]]. Hy wurke dêr yn 't earstoan yn in houtseagerij, mar yn [[oktober]] fan dat jier waard er troch Ed Bowers, de [[sheriff]] fan [[Yavapai County (Arizona)|Yavapai County]], ynsward as [[helpsheriff]] om efter in [[binde]] [[oerfal]]lers oan. By de dêropfolgjende [[sjitpartij]] op 'e strjitte makke Earp ien fan 'e oerfallers [[dea]] troch him mei in [[winchester (gewear)|winchester]] troch de holle te [[sjitten]]. Dêrmei skynt er in beskate [[reputaasje]] fêstige te hawwen, want yn [[1878]] ferfolle er yn Prescott ferskate moannen de [[funksje (posysje)|funksje]] fan [[nachtwachter]], en letter dat jiers waard er keazen ta de pleatslike [[fjildwachter]] (''constable''). [[File:Allie Packingham Sullivan Earp.jpg|right|180px|thumb|Allie Sullivan, de [[oarehelte|frou]] fan Virgil Earp, yn [[1874]].]] ===Nei Tombstone=== Op [[27&nbsp;novimber]] [[1879]] waard Earp troch [[U.S. marshal]] Crawley Drake oansteld as plakferfangend U.S. marshal foar it eastlike diel fan [[Pima County (Arizona)]]. Drake frege him om yn it ramt fan dy funksje te ferhúzjen nei [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]], dat in saneamde ''boom town'' wie dy't op dat stuit te krijen hie mei in befolkingseksploazje fanwegen de ûntdekking dat dêr grutte hoemannichten [[sulver]] yn 'e grûn sieten. It stedsje en de hiele krite dêromhinne waard teheistere troch in wetteleaze binde dy't oantsjut waard as de [[Cowboys (Cochise County)|Cowboys]], en it wie de bedoeling dat Virgil Earp helpe soe om regaad te meitsjen. Tsjin dy tiid hie Virgil syn broer Wyatt yn in [[brief]] al ferteld oer de mooglikheden yn Tombstone, dat dyselde hie yn [[septimber]] [[1879]] [[ûntslach]] nommen as helpmarshal yn Dodge City, wêrneit'er mei syn frou [[Mattie Blaylock]], syn broer James Earp en dy syn frou Bessie oer [[Las Vegas]] nei Arizona reizge. Yn Las Vegas joegen Wyatt syn [[freonskip|maat]] [[Doc Holliday]] en dy syn selskipsfrou [[Big Nose Kate]] har by it selskip, en yn Prescott heakken ek Virgil Earp en Allie Sullivan oan. De hiele groep arrivearre op [[1&nbsp;desimber]] [[1879]] yn Tombstone. Op [[30&nbsp;oktober]] [[1880]] waard de [[marshal (plysjeman)|stedsmarshal]] fan Tombstone, [[Fred White (marshal)|Fred White]], deasketten troch [[William Brocius]], byneamd "Curly Bill", dy't in lid fan 'e Cowboys wie. Dêrop waard Virgil Earp njonken syn funksje as plakferfangend U.S. marshal ek oansteld as [[interim]] stedsmarshal. Minder as fjirtjin dagen letter waard er by [[ferkiezing]]s foar dy funksje ferslein troch in Ben Sippy. Dyselde frege lykwols op [[6&nbsp;juny]] [[1881]] om fjirtjin dagen [[ferlof]]. Dêrop waard Earp op 'e nij oansteld as interim stedsmarshal. Sippy bleau langer wei as dat de ôfspraak wie, en Earp wie noch yn funksje doe't op [[22&nbsp;juny]] it [[binnenstêd|sintrum]] fan Tombstone fierhinne ferwoastge waard troch in [[brân]]. Earp soarge derfoar dat der frijwol gjin [[plondering]]s plakfûnen, en teffens jage er lju de stêd út dy't de frijkommen perselen besochten yn te pikken. In wike letter, op [[28&nbsp;juny]], kaam oan it ljocht dat Sippy in [[skuld (jild)|skuld]] fan [[$]]3.000 efterlitten hie en teffens [[jild]] [[dieverij|stellen]] hie út 'e kas fan it marshalskantoar. Mei't er dúdlik net mear weromkomme soe, waard Virgil Earp doe troch [[boargemaster]] [[John Clum]] permanint as stedsmarshal oansteld. ===Konflikt mei de Cowboys=== Om it near te lizzen op 'e [[misdie]] yn Tombstone, naam de [[gemeenteried]] yn [[april]] [[1881]] in [[feroardering]] oan dy't it foar eltsenien útsein [[plysje]]beämten ferbea om yn 'e stêd deadlike [[wapen]]s by him te dragen. Eltsenien dy't Tombstone binnenkaam, moast syn wapens fuort letter ynleverje yn in [[hierstâl]] of [[saloon]], en hy krige se pas wer as er de stêd wer út gie. Op [[26&nbsp;oktober]] [[1881]] waard oan Earp trochdien dat ferskate leden fan 'e Cowboys yn Tombstone arrivearre wiene dy't al moannenlang [[bedriging (misdriuw)|bedrigings]] uteren yn 'e rjochting fan Earp en syn bruorren, en dat dyselde mannen wegere hiene om har [[fjoerwapen]]s yn te leverjen. Dêrmei giene se tsjin de feroardering fan 'e gemeenteried yn, wat betsjutte dat it Earp syn plicht wie om harren yn te rekkenjen. Virgil Earp gie derop út mei syn broer Morgan, dy't syn helpmarshal wie, en hy soarge foar bykommende stipe troch syn broer Wyatt en dy syn maat Doc Holliday foar dizze gelegenheid ek yn te swarren as tydlike helpmarshals. De Cowboys, om persiis te wêzen de bruorren [[Frank McLaury|Frank]] en [[Tom McLaury]], de bruorren [[Ike Clanton|Ike]] en [[Billy Clanton]] en [[Billy Claiborne]], holden har op by in [[feekraal]] mei de namme O.K.-Kraal. De konfrontaasje tusken de beide groepen mannen rûn út op 'e beruchte [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]], dy't ien fan 'e bekendste wapene konfrontaasjes is út it hiele [[Wylde Westen]]. De lettere ferslaggen fan 'e sjitpartij makken in libbene leginde fan Wyatt Earp. Hy wurdt ornaris ôfskildere as de foaroanman fan 'e Earp-faksje. Mar eins wie Virgil de lieder en syn jongere broer Wyatt mar in tydlike assistint. Foarôfgeande oan 'e Sjitpartij by de O.K.-Kraal hie Wyatt mar by ien sjitpartij belutsen west, wylst Virgil him foarstean litte koe op trije jier [[ûnderfining]] yn 'e Boargeroarloch. Morgan Earp hie noch nea earder op immen sketten, wylst Doc Holliday inkeld yn syn eigen sterke ferhalen oan in protte fjoergefjochten dielnommen hie. De Sjitpartij by de O.K.-Kraal fûn [[middei (deidiel)|middeis]] omtrint 15.00&nbsp;[[oere]] plak. By de feekraal oankommen, hiet Virgil de fiif Cowboys dat se harren wapens opjaan moasten. Ynstee briek der in fjoergefjocht út. Ike Clanton en Billy Claiborne naaiden út, mar Frank McLaury, Tom McLaury en Billy Clanton waarden deasketten. Morgan rûn in [[skampskot]] oer de [[skouderblêd]]en en de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] op, Virgil waard troch it [[kût]] sketten en Doc Holliday krige in skampskot. Wyatt Earp wie de iennichste dy't alhiel ûnskansearre út it gefjocht kaam. Trije dagen nei de sjitpartij waard Virgil troch de gemeenteried as stedsmarshal tydlik op non-aktyf set yn ôfwachting fan in ûndersyk nei de konfrontaasje. Hoewol't er úteinlik frijsprutsen waard fan eltse misse set, krige syn [[reputaasje]] dêrtroch in knau. [[File:Historic_Longhorn_Restaurant.jpg|right|thumb|200px|It hjoeddeistige Longhorn Restaurant yn [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]] is fêstige yn wat yn [[1881]] de Bucket of Blood Saloon, de Holiday Water Company en it Owl Cafe and Hotel wiene. Virgil Earp waard delsketten út in [[finster]] op 'e [[earste ferdjipping]].]] Om't se wol foar it ferstân hiene dat de Cowboys de saak net gewurde litte soene, brochten de Earps harren [[húshâlding]]s neitiid gear yn it Cosmopolitan Hotel, sadat se stipe oaninoar hiene. Op [[28&nbsp;desimber]] [[1881]], jûns om likernôch 23.30&nbsp;oere, waard Virgil Earp, by it skean oerstekken fan 'e [[strjitte]] fan 'e Oriental Saloon nei it Cosmopolitan Hotel, út 'e boppeferdjipping wei fan in gebou dat noch yn oanbou wie, fan efteren ôf ûnder fjoer nommen troch trije [[slûpskutter]]s. Hy waard fan in ôfstân fan nei skatting 18&nbsp;[[meter|m]] ôf rekke yn 'e [[rêch]] en yn 'e [[lofterearm]] mei trije dûbele skotten [[hagel (munysje)|hagel]] út [[dûbelloops jachtgewear]]en. It Crystal Palace en de Eagle Brewery, dêr't Earp foar lâns rûn, waarden rekke troch njoggentjin hagelkûgeltsjes, wêrfan't trije troch in [[rút]] giene en ien likernôch 30&nbsp;[[sm]] boppe de hollen fan guon manlju lâns gie dy't oan in [[faro (gokspul)|farobank]] sieten te spyljen. Earp strompele slim [[ferwûne]] it Cosmopolitan Hotel binnen. Wyatt Earp, dy't yn 'e oertsjûging ferkearde dat de wûnen fan syn broer [[dea|fataal]] wêze soene, stjoerde dyselde jûns noch in [[tillegram]] nei U.S. marshal Crawley P. Dake om him fan 'e sitewaasje op 'e hichte te stellen. [[Dokter]] [[George E. Goodfellow]] ferwidere 10&nbsp;sm oan totaal ferbrizele [[boppe-earmbonke]] út 'e lofterearm fan Virgil Earp, mei as gefolch dat er dy earm nea mear brûke kinne soe. Ek helle de dokter tweintich hagelkûgeltsjes út Virgil syn [[side (anatomy)|lofterside]]. Wylst de dokter mei him dwaande wie, [[treast]]e Earp syn frou Allie, nei't it skynt, troch te sizzen: "Haw mar gjin noed. Ik haw noch in goede earm oer om dy mei oan te krûpen." As [[fertochte]]n fan 'e [[moardoanslach]] waarden letter in stikmannich leden fan 'e Cowboys identifisearre: [[Phin Clanton]], [[Ike Clanton]], [[Johnny Barnes]], [[Johnny Ringo]], [[Hank Swilling]] en [[Pete Spence]]. Hoewol't de [[hoed]] fan Ike Clanton yn 'e neite fan it [[plak delikt]] oantroffen waard, wie alle bewiismateriaal tsjin harren yndirekt, en allegearre waarden se [[frijspraak|frijsprutsen]]. Nei de oanslach brocht Virgil suver in fearnsjier op bêd troch te opbetterjen. Hy wie krekt safierhinne dat er wer wat omrinne koe, doe't op [[18&nbsp;maart]] [[1882]] syn broer Morgan deasketten waard troch in oare (of deselde) slûpskutter. In dei letter waard it [[stoflik omskot]] fan Morgan Earp nei [[Benson (Arizona)|Benson]] brocht (40&nbsp;[[km]] fan Tombstone), dêr't it op 'e trein nei Kalifornje set waard ûnder begelieding fan [[James Earp]]. Dy brocht it nei [[Colton (Kalifornje)|Colton]], dêr't Morgan yn 'e neite fan 'e wente fan syn âldelju [[begroeven]] waard. It wie op dat stuit praktysk net mooglik om mei-iens Virgil ek op 'e trein te setten, mar sadree't alles beävensearre wurde koe, waarden hy en Allie noch wer in dei letter, op [[20&nbsp;maart]], ek nei it [[spoarstasjon]] yn Benson brocht. Se waarden begelaat troch Wyatt, dy't himsels nei de oanslach op Virgil ta help-U.S. marshal beneame litten hie, en troch leden fan 'e [[posse comitatus|posse]] dy't er nei de moard op Morgan gearstald hie. Dêrby wiene [[Warren Earp]], [[Doc Holliday]], [[Sherman McMasters]] en [[Jack Johnson (revolverman)|"Turkey Creek" Jack Johnson]]. De mannen wiene swierbewapene mei [[revolver]]s, [[gewear]]en en [[jachtgewear]]en. Virgil wie noch sa swak dat er by it trepke fan 'e [[treinwagon]] op droegen wurde moast. Wyatt-en-dy wiene oarspronklik fan doel west en kear daliks werom nei Tombstone as se Virgil en de frou ienris op 'e trein brocht hiene. Mar, sa hold Wyatt letter út, ûnderweis hie him yn [[Contention (Arizona)|Contention]] de tynge berikt dat [[Frank Stilwell]], Ike Clanton, Hank Swilling en noch in fjirde lid fan 'e Cowboys yn [[Tucson]] de trochgeande treinen nei Kalifornje yn it each holden, mei as doel om Virgil op te heinen en him te fermoardzjen. Dêrom reizgen Wyatt-en-dy mei oant Tucson. Allie bewapene harsels mei de pistoalrym fan har man. Oan in [[sjoernalist]] fan 'e ''[[San Francisco Examiner]]'' fertelde Virgil Earp twa moanne letter dat Stilwell-en-dy suver de earsten wiene dy't se seagen doe't se yn Tucson útstapten om yn in pleatslik hotel te iten. Doe't de Cowboys seagen dat Virgil in eskorte hie, wykten se tebek. Nei iten waard Virgil wer yn 'e trein holpen, wêrnei't Wyatt-en-dy de Cowboys yn 'e rekken holden oant de trein goed en wol ôfset wie. Neitiid fûn der in konfrontaasje plak tusken Wyatt en Stillwell wêrby't dy lêste dearekke. Neffens Wyatt Earp syn eigen wurden wie it sa goed as in [[stânrjochtlike eksekúsje]], mei't Stillwell neffens him de moardner wie fan syn broer Morgan. De oare Cowboys wisten libben fuort te kommen. Neitiid waard der troch [[rjochter]] [[Charles Meyer (rjochter)|Charles Meyer]] in [[arrestaasjebefel]] tsjin Wyatt en de oare fjouwer leden fan 'e eskorte útfurdige. Wyatt en syn meistanners begûnen doe, op 'e flecht foar de autoriteiten, har eigen privee-oarlochje tsjin 'e Cowboys, dat bekend kaam te stean as de [[Earp Vendetta Ride]]. Dêr wie Virgil, dy't doe al yn Kalifornje wie, net by belutsen. ===De 'Slach om it Krúspunt'=== Nei syn ôfreis út Tombstone wie Virgil Earp de earstfolgjende pear jier besteld mei it weromwinnen fan syn [[sûnens]]. Dat died er benammen yn syn âldershûs yn [[Colton (Kalifornje)]], hoewol't er foar [[genêskunde|medyske behannelings]] nei [[San Francisco]] reizge. Letter setten Earp en de frou harren yn Colton nei wenjen op it [[adres]] 528 West H Street, yn in hûs dat noch altyd stiet. Nettsjinsteande it feit dat er it gebrûk fan syn lofterearm foargoed misse moast, waard Earp yn [[augustus]] [[1883]] as [[revolverman]] oannommen troch de [[Southern Pacific Railroad]] om 'e [[spoarline]]n fan dy [[spoarweimaatskippij]] te bewekjen by de [[Coltonkrúspunt]]. As sadanich wied er behelle yn 'e saneamde "Slach om it Krúspunt" (''Battle of the Crossing''), wêrby't Southern Pacific besocht en kom foar dat in [[konkurrint]], de [[California Southern Railroad]] (in [[dochterûndernimming]] fan 'e [[Atchison, Topeka and Santa Fe Railway]]), by Colton in [[krúspunt (ferkear)|krúspunt]] oer it spoar fan 'e Southern Pacific ynstallearje soe om tagong te krijen ta [[Kalifornje]]. De boargers fan Colton, dêr't al in [[spoarstasjon]] wie, stiene oan 'e kant fan 'e Southern Pacific, wylst de boargers fan [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]], dat Southern Pacific links lizze litten hie, de California Southern stipen, dy't har in eigen stasjon ûnthjitten hie. [[Robert Waterman (gûverneur)|Robert Waterman]], de [[gûverneur]] fan Kalifornje, dy't it [[monopoalje|spoarmonopoalje]] fan 'e Southern Pacific yn syn steat brekke woe, hie beslist dat it krúspunt der komme moast, mar de Southern Pacific en de ynwenners fan Colton leine har dêr net by del en blokkearren de boel. Waterman sette mei sheriff J.B. Burkhart fan [[San Bernardino County (Kalifornje)|San Bernardino County]] en in tsienmans [[posse comitatus|posse]] nei it Coltonkrúspunt ta. Op 'e moarn fan [[13&nbsp;septimber]] [[1883]] berikte de sitewaasje in hichtepunt. De Southern Pacific hie in [[steamlokomotyf]] parkearre boppe-op it plak dêr't it krúspunt komme moast, mei oan board in groep swierbewapene revolverlju. Harren lieder wie Virgil Earp, dy't yn it rinpaad tusken de lokomotyf en de [[koalewagon]] stie mei in revolver yn 'e rjochterhân. Efter him, oan 'e súdkant fan it spoar, stie in lulke kliber ynwenners fan Colton; foar him, oan 'e noardkant fan it spoar, stie in lulke kliber ynwenners fan San Bernardino. Beide kloften wiene bewapene mei [[houwiel]]en, [[heksebile]]n, revolvers en jachtgewearen. Gûverneur Waterman en sheriff Burkhart en syn mannen stelden har op tusken de kliber folk út San Bernardino en de lokomotyf yn. Waterman hie in [[gerjochtlik befel]] by him dat de California Southern yn it gelyk stelde en de Southern Pacific twong om it krúspunt oer harren spoar te akseptearjen. Hy lies dat lûdop foar. Dêrnei warskôge er Earp dat er sheriff Burkhart en syn mannen opdracht jûn hie om it fjoer te iepenjen as hy of ien fan 'e oare revolverlju fan 'e Southern Pacific in fjoerwapen optille soe. Op dat stuit wie it in dûbeltsje op syn kant. De sitewaasje hie útrinne kinnen op in noch folle bloediger sjitpartij as dy by de O.K.-Kraal. Mar Virgil Earp lei him del by it gerjochtlik befel, [[holster]]e syn revolver en joech de masinist opdracht om 'e lokomotyf te ferriden. Sa rûn de konfrontaasje mei in skamper ôf. It krúspunt waard dyselde deis noch ynstallearre en doe wie it dien mei it spoarmonopoalje fan 'e Southern Pacific yn Kalifornje. [[File:Virgil Earp - Headstone at River View Cemetery.jpg|right|thumb|250px|It [[grêf]] fan Virgil Earp yn [[Portland (Oregon)]].]] [[File:Virgil Earp - Headstone.jpg|right|thumb|250px|De [[tekst]] op 'e [[grêfsark]] fan Virgil Earp.]] ===Lettere jierren=== Yn [[1884]] rjochte Earp yn Colton in eigen [[detektiveburo]] op, dat nei't it skynt in stille dea stoar doe't er yn [[july]] [[1886]] keazen waard ta de pleatslike [[fjildwachter]] (''village constable''). Doe't Colton yn 'e [[simmer]] fan [[1887]] [[stedsrjochten]] krige, waard Earp op [[11&nbsp;july]] keazen ta de earste stedsmarshal. Hy hie in salaris fan [[$]]75 de [[moanne (tiid)|moanne]] en waard yn [[1888]] werkeazen yn deselde [[funksje (posysje)|funksje]]. It bestean fan in pleatslike plysje yn Colton wie lang sa spannend net as yn Tombstone, mar miskien foldie him dat wol sa goed, de omstannichheden fan syn ôfreis út Tombstone yn acht nommen. Syn wurk omfette sokke dingen as it frijmeitsjen fan ferstoppe [[rioel]]en en it byhâlden fan 'e [[gloeilamp]]en yn 'e [[elektrysk]]e [[strjitferljochting]]. Yn it neijier fan [[1888]] naam Earp ûntslach as marshal yn Colton en [[ferfear]]en hy en Allie nei [[San Bernardino (Kalifornje)]]. Fiif jier letter, yn [[1893]], ferhuzen se op 'e nij, diskear nei it mynstedsje [[Vanderbilt (Kalifornje)]], dat mar in koart libben beskern wie. Neffens syn frou wie Earp dêr de eigner en útbater fan 'e Earp Hall, it iennichste gebou fan twa ferdjippings yn it hiele plak, dat tsjinst die [[saloon]], [[stedhûs]] en [[tsjerkegebou|tsjerke]]. Earp besocht yn Vanderbilt ek wer fjildwachter te wurden, mar hy ferlear yn [[1894]] de [[ferkiezing]]s foar dat amt. Yn [[1895]] reizgen Earp en de frou nei [[Kolorado]], dêr't se Wyatt Earp metten en mar koart bleaune. Letter dat jier ferhuzen se werom nei [[Prescott (Arizona)]], dêr't se ek wenne hiene foar't se nei Tombstone gien wiene. Earp rekke dêr behelle yn 'e [[mynbou]]. Noch wer letter giene se nei de [[Kirklanddelling]] besuden Prescott, dêr't Earp in [[ranch]] begûn. Yn [[1900]] stelde Earp him kandidaat foar de ferkiezing fan [[sheriff]] fan [[Yavapai County (Arizona)]] (dêr't sawol Prescott as de Kirkdelling yn lizze), mar hy loek him om sûnensredens werom ear't de ferkiezings plakfûnen. Yn [[1898]] ûntfong Earp in [[brief]] fan in frou Levi Law dy't grif frijwat emosjoneel trelit by him feroarsake hawwe moat. Frou Levi Law bliek syn âldste dochter Nellie Jane te wêzen, dy't yn [[1863]] mei har mem Ellen nei [[Oregon]] ta set en út syn libben ferdwûn wie, nei't Ellen it nijs trochdien wie dat Earp yn 'e Boargeroarloch [[sneuvele]] wie. Oanfitere troch syn frou Allie reizge Virgil Earp nei [[Portland (Oregon)]], dêr't er nei 37 jier Ellen en harren dochter Nellie wer mette, en dêropta ek trije [[pakesizzer]]s wêrfan't er net witten hie dat er se hie. Letter dat jiers brocht Nellie Jane in besyk oan Virgil en Allie yn Arizona. ===Ferstjerren=== It is net alhiel dúdlik wannear't Earp en de frou weromkearden nei Colton yn Kalifornje, mar dat moat foar [[1904]] west hawwe, doe't hy en trije oaren om 'e nocht in [[petysje]] oanbeane oan 'e pleatslike gemeenteried om 'e feroardering op te heffen dy't mar ien saloon yn it stedsje tastie. Letter datselde jiers setten Earp en de frou nei [[Nevada]] ta, dêr't se har by syn broer Wyatt joegen yn [[Goldfield (Nevada)|Goldfield]], dat op dat stuit in mynbou-''boom'' trochmakke. Virgil Earp waard dêr helpsheriff foar de sheriff fan [[Esmeralda County (Nevada)|Esmeralda County]]. Mar hy rûn in [[longûntstekking]] op en nei't er dêr seis moanne lang mei omgammele hie, kaam er op [[19&nbsp;oktober]] [[1905]] te [[ferstjerren]] yn 'e [[âlderdom]] fan 62 jier. Syn broer Wyatt wie doe noch de iennichste oerlibbene fan 'e Sjitpartij by de O.K.-Kraal. Op fersyk fan syn dochter Nellie Jane stimde syn [[widdo]] Allie deryn ta dat Virgil Earp yn [[Portland (Oregon)|Portland]] yn [[Oregon]] syn lêste rêstplak krije soe. Hy leit dêre [[begroeven]] op it [[River View Cemetery]]. Nei syn dea ferhuze Allie werom nei Colton, dêr't se deunby de famylje fan har man wêze koe. Se libbe dêr noch 42 jier, oant se yn [[1947]] op 'e hege jierren fan 99 jier kaam te ferstjerren. Allie Sullivan waard begroeven yn [[San Bernardino (Kalifornje)|San Bernardino]]. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://www.historynet.com/frontier-lawman-virgil-earp.Frontier In skiedkundige webside wijd oan Virgil Earp] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Virgil_Earp ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Virgil Earp}} }} {{DEFAULTSORT:Earp, Virgil}} [[Kategory:Wyatt Earp]] [[Kategory:Amerikaansk soldaat]] [[Kategory:Noardlik Amerikaansk militêr yn de Amerikaanske Boargeroarloch]] [[Kategory:Amerikaansk plysjeman]] [[Kategory:Revolverman]] [[Kategory:Amerikaansk boer]] [[Kategory:Amerikaansk goudsiker]] [[Kategory:Amerikaansk postrinner]] [[Kategory:Amerikaansk koetsier]] [[Kategory:Amerikaansk spoararbeider]] [[Kategory:Amerikaansk ûndernimmer]] [[Kategory:Persoan dy't in moardoanslach oerlibbe hat]] [[Kategory:Persoan yn it Wylde Westen]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ulstersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1843]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1905]] gbysoizr9ja712kyh19gq5zgo8fy5nz 0 191580 1229714 1229308 2026-05-09T16:15:43Z RomkeHoekstra 10582 + kt 1229714 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Malbork | ôfbylding = SM Malbork ratusz (1) ID 636787.jpg | ôfbyldingstekst = Riedshûs | flagge = POL Malbork flag.svg | wapen = POL Malbork COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|border|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]] (Pomorskie) | boargemaster = | ynwennertal = 36.709 <small>(2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 17,15 km² | befolkingstichtens = 2.140 ynw./km² | hichte = 6 m | stifting = 1274 (stedsrjochten yn 1286) | postkoade = 82-200 oant 82-210 | netnûmer = (+48) 55 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.urzad.malbork.pl www.urzad.malbork.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 54 | lat_min = 02 | lat_sec = 10 | lat_dir = N | lon_deg = 19 | lon_min = 01 | lon_sec = 40 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Malbork yn Poalen }} '''Malbork''' ([[Dútsk]]: ''Marienburg'') is in stêd yn it noarden fan [[Poalen]], yn it [[woiwodskip]] [[Pommeren (woiwodskip)|Pommeren]]. De stêd leit oan 'e rivier de [[Nogat]], in earm fan de [[Wisla]], en is it haadplak fan 'e provinsje (powiat) Malbork. De stêd is ferneamd fanwegen it [[Kastiel fan Malbork|Slot Marienburg]], it grutste bakstiennen gebou fan 'e wrâld en ien fan 'e grutste fêstings yn Jeropa. It kastiel waard yn 'e 13e iuw boud troch de [[Dútske Oarder]] (de Krúsfarders) en tsjinne fan 1309 oant 1457 as residinsje foar de Grutmaster fan 'e oarder. Sûnt 1997 stiet it kastiel op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]]. == Skiednis == [[Ofbyld:Malbork Castle in the afternoon.jpg|thumb|left|Kastiel.]] De skiednis fan Malbork is nau ferbûn mei de Dútske Oarder. Nei de stifting yn 1274 groeide it plak rap en it krige yn 1286 stedsrjochten. Yn de [[Trettinjierrige Kriich]] (1454–1466) foel de stêd yn hannen fan 'e Poalske kening. It kastiel waard troch de Dútske Oarder yn ûnderpan jûn oan harren eigen hiersoldaten om skulden ôf te beteljen, dy't it dêrnei wer trochferkochten oan 'e Poalske kening. Nei de earste [[Poalke Dielingen|Poalske dieling]] yn 1772 kaam Malbork by [[Prusen]] te hearren. De stêd bleau Dútsk oant de ein fan 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] yn 1945. Yn dy oarloch waard de stêd foar in grut part (likernôch 80%) ferwoastge by swiere gefjochten tusken de [[Wehrmacht]] en it [[Reade Leger]]. Nei de oarloch waard de stêd ûnder Poalsk bestjoer set, de [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|Dútske befolking waard ferdreaun]] en de namme waard offisjeel feroare yn Malbork. == Ekonomy == Hjoed-de-dei is it toerisme de wichtichste ynkomstenboarne foar de stêd, mei tank oan 'e miljoenen toeristen dy't alle jierren in besite bringe oan it kastiel. Dêrnjonken hat de stêd wat lichte yndustry en in wichtige sûkerfabryk. Troch de lizzing oan it spoar tusken [[Warsjau]] en [[Gdańsk]] is de stêd ek in wichtich ferkearsknooppunt yn 'e regio. == Toerisme == Njonken it kastiel hat de stêd noch in pear monuminten dy't it besjen wurdich binne: * Yn 'e Alde Stêd stiet it goatyske stedshûs út de 14e iuw (boud tusken 1365 en 1380). Hoewol't de omjouwing yn 'e Twadde Wrâldkriich swier skansearre en net werom te kennen is, is dit bakstiennen gebou bewarre bleaun. It hat in karakteristike trepgevel en jout in goed byld fan 'e midsiuwske arsjitektuer fan 'e stêd. [[Ofbyld:Malbork Brama Garncarska 1.jpg|thumb|left|Pottebakkerspoarte.]] * De Marijepoarte en de Pottemakkerspoarte (''Brama Mariacka i Brama Garncarska'') binne de twa oerbleaune stedspoarten dy't ûnderdiel wiene fan 'e âlde fêstingsmuorren. Se binne 14e-iuwsk en ferbine it kastiel mei de histoaryske binnenstêd. [[Ofbyld:Malbork kosciol Jana Chrzciciela (dron1).jpg|thumb|Sint-Jan de Dopertsjerke.]] * De Sint-Jan de Dopertsjerke (''Kościół św. Jana Chrzciciela'') stiet tichteby it kastiel en is boud yn 'e [[bakstiengotyk]]. De tsjerke is ien fan 'e âldste tsjerken fan Malbork en hie yn 'e tiid fan 'e Dútske Oarder in wichtige religieuze funksje foar de boargers fan 'e stêd. * It [[Neogotyk|neogoatyske]] treinstasjon út 1890 is ien fan 'e moaiste histoaryske stasjons yn dit part fan Poalen. === Oars === * Foar famyljes mei bern is it DinoPark oan 'e râne fan 'e stêd in besite wurdich. Njonken de bewegende dinosauriërs is der in lytse bistetún en in "5D"-bioskoop. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Malbork}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak stifte yn 1274]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Pommeren]] 4s39b3kfmt2jyt0agswvw35cvzdr1mw 0 191588 1229733 1229326 2026-05-09T20:23:49Z RomkeHoekstra 10582 + kt 1229733 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Toruń | ôfbylding = Torun panorama zza Wisly 2.jpg | ôfbyldingstekst = Panorama fan Toruń fan 'e oare kant 'e Wisła ôf | flagge = POL Toruń flag.svg | wapen = POL Toruń COA.svg | lân = [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)|Koejaavje-Pommeren]] | boargemaster = Paweł Gulewski | ynwennertal = 192.784 <samll>(2025)</small><ref>[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2025-r-stan-w-dniu-31-grudnia,6,40.html Statistics Poland.]</ref> | oerflak = 115,72 km² | befolkingstichtens = 1.666 ynw./km² | hichte = 34 - 95 m | stifting = 1233 | postkoade = 87-100 oant 87-120 | netnûmer = +48 56 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.torun.pl www.torun.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 53 | lat_min = 01 | lat_sec = 00 | lat_dir = N | lon_deg = 18 | lon_min = 36 | lon_sec = 00 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Toruń yn Poalen }} '''Toruń''' ([[Dútsk]]: Thorn) is ien fan 'e âldste en moaiste stêden yn [[Poalen]]. De stêd leit yn it noarden fan it lân oan 'e rivier de [[Wisła]]. Tegearre mei [[Bydgoszcz]] is it de haadstêd fan it [[woiwodskip]] [[Koejaavje-Pommeren (woiwodskip)|Koejaavje-Pommeren]]. De stêd stiet bekend as de bertestêd fan 'e astronoom [[Nicolaus Copernicus]] en om syn midsiuwske binnenstêd, dy't op de [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]] stiet. == Geografy == Toruń leit oan 'e iggen fan 'e Wisła, op it punt dêr't ferskate geografyske regio's fan Poalen gearkomme. De stêd hat in sintrale lokaasje tusken de grutte stêden [[Warsjau]], [[Poznań]] en [[Gdańsk]]. It lânskip om de stêd hinne wurdt skaaimerke troch rivierdellingen en bosk. == Skiednis == De stêd waard yn 1233 stifte troch de [[Dútske Oarder]]. It wie in wichtich lid fan it [[Hânze]]bûn, wat de stêd yn 'e [[midsiuwen]] grutte rykdom brocht. Yn 1466 kaam de stêd ûnder de Poalske kroan te fallen. Yn 'e 19e iuw, nei de [[Poalske dielingen]], kaam Toruń yn hannen fan [[Prusen]]. De stêd waard doe útboud ta in massive fêsting (''Festung Thorn''). Oars as in soad oare Poalske stêden is Toruń yn 'e [[Twadde Wrâldoarloch]] net ferwoastge, wêrtroch't de oarspronklike midsiuwske arsjitektuer hast folslein bewarre bleaun is. == Befolking == Toruń hat likernôch 195.000 ynwenners. De stêd is in wichtich akademysk sintrum troch de Nicolaas Copernicus-universiteit (UMK), ien fan 'e grutste en meast foaroansteande universiteiten fan Poalen, wat soarget foar in libbene en jonge befolking. == Monuminten == Toruń wurdt beskôge as ien fan 'e wichtichste histoaryske stêden fan Europa. Oars as in soad oare Poalske stêden, bleau de binnenstêd yn 'e Twadde Wrâldoarloch grutskalige ferneating besparre. Alle monuminten binne dan ek orizjineel en gjin rekonstruksjes. === Gotyske Arsjitektuer === De stêd hat it grutste oantal bewarre bleaune goatyske wenten fan Poalen. In soad fan dizze huzen hawwe noch oarspronklike muorreskilderingen of houten balkenplafonds út de 16e oant de 18e iuw. * Wichtige Tsjerken [[Ofbyld:Toruń (DerHexer) 2010-07-17 039.jpg|thumb|Marijetsjerke.]] ** De [[Sint-Jehanneskatedraal (Toruń)|Sint-Jehanneskatedraal]] is in yndrukwekkende [[halletsjerke]] út de 14e iuw. Yn 'e katedraal binne goatysk byldhouwurk en it ferneamde [[epitaaf]] fan Copernicus en út 1580 te sjen. Yn 'e toer hinget de Tuba Dei, ien fan 'e grutste midsiuwske tsjerkeklokken fan Europa. ** De Marijetsjerke is in eardere [[Fransiskanen|Fransiskaanske]] [[halletsjerke]] út de 14e iuw mei in tige heech en ljocht ynterieur. ** De Sint-Jakobustsjerke is in basilyk út de 14e iuw, ferneamd om syn monumintale muorreskilderingen en goatyske koerbanken. [[Ofbyld:Torun Ratusz Staromiejski 2010 03 04 7189.JPG|thumb|left|Riedshûs.]] * It Alde Riedshûs (Ratusz Staromiejski) út 1274 is ien fan 'e moaiste riedshuzen fan Sintraal-Jeropa. It hjoeddeiske oansjen is it resultaat fan ferskate útwreidings yn 'e 14e en 16e iuw. It wurdt no brûkt troch it Regionaal Museum fan Toruń. * De Fêstingwurken en it kastiel geane werom op 'e 13e iuw. Grutte dielen binne lykwols yn 'e 19e iuw ôfbrutsen, mar oan 'e Wisła-kant binne ferskate poarten en tuorren bewarre bleaun, wêrûnder de ferneamde Skeve Toer (Krzywa Wieża). It kastiel fan 'e Dútske Oarder oan 'e râne fan it âlde sintrum is hjoed-de-dei in ruïne. * It Hûs fan Copernicus is in goatysk hûs út de 15e iuw dêr't Nicolaas Copernicus nei alle gedachten berne is. It is no ynrjochte as museum. [[Ofbyld:SM Toruń Rynek Staromiejski 35 2022 (1).jpg|thumb|Hûs ûnder de Stjer.]] * It Hûs ûnder de Stjer (''Kamienica Pod Gwiazdą'') is in barok hûs (oarspronklik goatysk) mei in ryk fersierde stucco-gevel en in opfallende houten spiraaltrep. Yn it hûs is hjoed-de-dei it Eastaziatysk Museum. Yn 'e ôfrûne jierren is der in grut ferljochtingsprojekt útfierd. De stedsmuorren, poarten en de wichtichste monuminten wurde nachts ferljochte op in skaal dy't nearne oars yn Poalen te sjen is. == Ferkear == De A1-snelwei (noard-súd) rint tichteby de stêd lâns, lykas ek wichtige east-west rûtes. Toruń hat mei it stasjon Toruń Główny wichtige ferbinings mei alle grutte Poalske stêden. Histoarysk sjoen wie de Wisła de wichtichste hannelsrûte, hjoed-de-dei wurdt de rivier foaral foar rekreaasje brûkt. == Sport == [[File:Stadion unibax.jpg|thumb|left|MotoArena Toruń]] De stêd is benammen ferneamd om syn passy foar [[speedway]] (motorrace op in sintelbaan). De klup Apator Toruń spilet yn 'e heechste difyzje en hat ien fan 'e modernste speedwaystadions fan 'e wrâld: de MotoArena Toruń. Dêrnjonken is basketball ek in populêre sport yn 'e stêd. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Toruń}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Koejaavje-Pommeren]] [[Kategory:Plak stifte yn 1233]] 72zcz4quxgmq2z60u23e2b0vzcnfup8 0 191608 1229729 1229400 2026-05-09T19:48:30Z RomkeHoekstra 10582 kt feroare. 1229729 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Zamość | ôfbylding = Ratusz Zamosc.jpg | ôfbyldingstekst = It riedshûs op de Grutte Merk | flagge = POL Zamość flag.svg | wapen = POL Zamość COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]] | boargemaster = | ynwennertal = 57.924 <small>(30.06.2024)</small><ref>[https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2024,4,18.html Statistics Poland]</ref> | oerflak = 30,33 km² | befolkingstichtens = 1.909,8 ynw./km² | hichte = 212 m | stifting = 1580 | postkoade = 22-400 | netnûmer = +48 84 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = https://www.zamosc.pl | mapname = Poalen | lat_deg = 50 | lat_min = 43 | lat_sec = 14 | lat_dir = N | lon_deg = 23 | lon_min = 15 | lon_sec = 31 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Zamość yn Poalen }} '''Zamość''' ([[útspr.]]: [ˈzamɔɕt͡ɕ], likernôch: "<u>zam</u>-mòsjtsj", {{Audio|Pl-Zamość.ogg|beharkje}}) is in stêd yn it súdeasten fan [[Poalen]], yn it [[woiwodskip]] [[Lublin (woiwodskip)|Lublin]]. De stêd stiet bekend as in foarbyld fan in [[renêssânse]]stêd dy't neffens it foarbyld fan 'e ideale stêd ûntwurpen is. Fanwegen de arsjitektuer en it histoaryske karakter stiet de binnenstêd sûnt 1992 op 'e [[Wrâlderfgoedlist fan UNESCO]]. De stêd wurdt ek wol de "Pearel fan 'e Renêssânse" of it "Padûa fan it Noarden" neamd. == Geografy == Zamość leit yn 'e regio Lublin, tichtby de Roztocze-heechflakte, in gebiet dat bekend stiet om syn natoer. De stêd leit sa'n 60 kilometer fan 'e grins mei [[Oekraïne]]. It klimaat is kontinintaal mei dúdlike seizoenen: waarme simmers en faak snierike winters. == Skiednis == [[Ofbyld:Zamosc by Braun and Hogenberg (middle size) (97694183).jpg|thumb|left|De fêsting yn 1618.]] De stêd waard yn 1580 stifte troch de machtige Poalske kânsler en kroan[[hetman]] Jan Zamoyski. Hy woe in stêd dy't net allinnich it sintrum fan syn rykdom wêze soe, mar ek in net te oerwinnen fêsting. Hy hierde de [[Itaalje|Italjaanske]] arsjitekt Bernardo Morando yn om de stêd fan 'e grûn ôf op te bouwen neffens de Italjaanske renêssânse-idealen. Zamość wie in multykultureel sintrum dêr't Poalen, Joaden, Armenen, Griken en Dútsers njonken inoar wennen. De stêd hie in eigen akademy en wie in bolwurk fan wittenskip en kultuer. Yn 'e 17e iuw wist de stêd ferskate belegeringen te wjerstean, wêrûnder dy fan de [[Sweden]] en de [[Kozakken]]. [[Ofbyld:Deportacja Żydów z Zamościa do obozu zagłady w Bełżcu.jpg|thumb|left|Deportaasje fan 'e Joaden fan Zamość nei it ferneatigingskamp [[Bełżec (ferneatigingskamp)|Bełżec]] (1942).]] Yn 'e [[Twadde Wrâldkriich]] (1939–1944) foel de regio ûnder it Dútske [[Generaal-gûvernemint]]. Under lieding fan Kreishauptmann Helmut Weihenmaier waard de Joadske befolking fan 'e stêd, tegearre mei deportearre Joaden út oare gebieten, opsletten yn it Getto fan Zamość. De measten fan har waarden deportearre en yn 'e ferneatigingskampen fermoarde. Zamość hie in spesjale betsjutting foar de [[SS]]-lieding. Under de namme [[Aktion Zamość]] besochten de nazy's de regio te "germanisearjen". It doel wie om de Poalske befolking te ferfangen troch Dútske kolonisten (de saneamde ''Wehrbauern''), dy't benammen út [[Bessaraabje]] en [[Kroaasje]] kamen. Yn dy tiid wiene der ferskate nammewizigingen foar de stêd: yn 'e planningen waard de stêd Himmlerstadt neamd en letter ek wol Pflugstadt. Yn 1944 waard de stêd befrijd troch it [[Reade Leger]]. Fan 1945 oant augustus 1991 wie de regio in grinsgebiet mei de [[Sovjet-Uny]], en sûnt it útinoar fallen fan de Sovjet-Uny leit de stêd yn it grinsgebiet mei de [[Oekraïne]]. == Befolking == De befolking groeide flink nei de oarloch troch yndustrialisaasje, mar de lêste tweintich jier rint it ynwennertal stadichoan wat tebek, lykas yn mear middelgrutte Poalske stêden, troch migraasje nei gruttere stêden lykas Warsjau. == Toerisme en it besjen wurdich == Toerisme is in wichtige pylder foar de ekonomy yn Zamość. De wichtichste besjenswaardichheden binne: [[Ofbyld:Kamienice na Starym Mieście w Zamościu 02.jpg|thumb|Armeenske hûzen oan 'e Grutte Merk.]] * Rynek Wielki (De Grutte Merk): In plein fan 100 by 100 meter mei kleurrike Armeenske huzen mei arkades. Under it plein rint in rûte troch de kelders fan 'e histoaryske huzen dy't foar toeristen iepensteld is. * It Riedshûs is mei syn karakteristike hege toer en de waaierfoarmige treppen is dit it symboal fan 'e stêd. * De Katedraal fan 'e Opstanning is ien fan 'e moaiste renêssânsetsjerken fan Poalen, dêr't ek de famylje Zamoyski begroeven leit. * De fêstingwurken binne foar in grut part restaurearre en no tagonklik foar besikers. * De Rotunda is in earder ferdigeningswurk dat yn 'e oarloch troch de nazy's as plak foar eksekúsjes brûkt waard, no in yndrukwekkend monumint. [[Ofbyld:Jewish Synagogue - Built 1620 - Zamosc - Poland (9224544954).jpg|thumb|Synagoge.]] * De Alde Synagoge (Dawna Synagoga) is in renêssânse-synagoge út it begjin fan 'e 17e iuw. Ek de joadske wyk bleau bewarre. === Oars === * Alle simmers fynt it "Zamość Simmer Teater" plak op 'e Grutte Merk * De stêd hat ien fan de âldste en meast populêre dieretunen fan East-Poalen. == Ekonomy == De ekonomy fan Zamość is foar in grut part rjochte op tsjinstferliening, hannel en toerisme. Fanwegen de lokaasje yn in fruchtbere lânbouregio is ek de fiedselyndustry (lykas de ferwurking fan nôt en fruit) goed fertsjintwurdige. Der binne ferskate bedriuweterreinen dy't lichte yndustry en bedriuwen yn 'e logistyk oanlûke, profitearjend fan 'e ferbinings nei it easten. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Zamość}} }} {{DEFAULTSORT:Zamosc}} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Lublin]] [[Kategory:Plak stifte yn 1580]] m2mdejhzsu7b3evzb73jlxcrq8d5yxa 0 191617 1229738 1229473 2026-05-09T20:48:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Wittenskiplike publikaasjes */ kt 1229738 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[8 july]] [[1947]] | berteplak = [[Dokkum]] | stoarn = [[30 april]] [[2026]] (78 jier) | stjerplak = [[Haren (Grinslân)]] | etnisiteit = {{FRLetn}} | regionale identiteit = | berop/amt = [[Geograaf]], [[archeolooch]], [[heechlearaar]] | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = Poalûndersiker | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Louwrens Hacquebord''' ([[Dokkum]], [[8 july]] [[1947]] - [[Haren (Grinslân)|Haren]], [[30 april]] [[2026]]) <ref> [https://www.afscheid.online/louwrens-hacquebord/ Afscheid.online] </ref> wie in Nederlânske archeolooch, geograaf en heechlearaar. Hy sette it Nederlânske poalûndersyk op 'e kaart. == Libben en wurk == Louwrens Hacquebord komt út in ûndernimmersfamylje út Dokkum. Hy studearre geografy en archeology, begûn as ûndersiker yn [[Maly]]. Hy wie in leafhawwer fan woaste en ûnherberchsume gebieten. Yn tsjinst fan it [[Arctisch Centrum]], yn 1970 oprjochte oan de [[Ryksuniversiteit Grins]], koe er fan de santiger jierren ôf syn hert ophelje. Hy late bygelyks de opgravings nei it Nederlânske walfiskfardersdoarp '[[Smeerenburch]]' op [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] dêr't de manlju fan de [[Noardske Kompanjy]] walfisken ferwurken en mocht fan de Russyske autoriteiten as earste Nederlanner ûndersyk dwaan nei it ''Behouden Huys'' op [[Nova Zembla]]. De ûndersikers fan it projekt fûnen tal fan artefakten, dêr't guon fan bewarre bleaun binne yn it [[Ryksmuseum Amsterdam]] as de Smeerenburg Kolleksje. Op 19 novimber 2005 waarden dielen fan 'e kolleksje oerdroegen oan it Noarske Ministearje fan Kultureel Erfgoed yn [[Oslo]]. Yn 2005 waard besletten dat in part dêrfan tentoansteld wurde soe yn it Svalbard Museum yn [[Longyearbyen]]. Oan 'e ein fan syn karriêre ûndersocht er de poalgebieten as wingewest, en de geopolitike en ekologyske gefolgen dêrfan. Yn 2013 naam Hacquebord mei tsjinsin ôfskied fan it Arctisch Centrum. Nei syn emeritaat publisearre er boeken oer de walfiskfeart fan de Noardske Kompanjy en oer de skiednis fan de poalgebieten. <ref> [https://www.bnnvara.nl/vroegevogels/artikelen/poolonderzoeker-louwrens-hacquebord-78-overleden bnnvara/Dagblad van het Noorden, 6 maaie 2026] </ref> Hacquebord waard yn 2012 beneamd ta Offisier yn 'e [[Oarder fan Oranje-Nassau]]. <ref>[http://www.rug.nl/news-and-events/news/archief2013/nieuwsberichten/afscheidssymposium-louwrens-hacquebord-?lang=en ''Farewell symposium for Louwrens Hacquebord'' ] - Universiteit Grins, 5 maaie 2013.</ref> == Wittenskiplike publikaasjes == Kar-út: <ref> [https://www.rug.nl/research/groningen-institute-of-archaeology/about-the-institute/staff/lhacquebord?lang=en Groningen Institute of Archaeology, Prof. Louwrens Hacquebord] </ref> * Hacquebord, L., 2004. Dutch Cultural heritage in the Arctic. In: Susan Barr & Paul Chaplin (ed.), Cultural Heritage in the Arctic and Antarctic Regions. Oslo, ICOMOS, Monuments and Sites. 73-78. * Hacquebord, L., 2004. The Jan Mayen Whaling Industry. Its Exploitation of the Greenland Right Whale and its Impact on the marine Ecosystem. In: S. Skreslet (ed.), Jan Mayen in Scientific Focus. Amsterdam, Kluwer Academic Publishers. 229-238. * Hacquebord, L., F. Steenhuisen & H.J. Waterbolk, 2004. English and Dutch Whaling Trade and Whaling Stations in Spitsbergen ( Svalbard) before 1660. International Journal of Maritime History XV no. 2, 117-134. * Hacquebord, 2001. Three Centuries of Whaling and Walrus Hunting in Svalbard and its Impact on the Arctic Ecosystem . Environment and History 7.2, 169-185. * Hacquebord, L. 2001. An archaeological survey in the Delta of the Northern Dvina in Russia. Circumpolar Journal 16.2, 16-28. * Węsławski, J.M., L. Hacquebord, L. Stempniewicz & M. Malinga, 2000. Greenland . Whales and walruses in the Svalbard food web before and after exploitation. Oceanologia 42.1, 37-56. * Hacquebord, L., 1999. The hunting of the Greenland right whale in Svalbard, its interaction with climate and its impact on the marine ecosystem. Polar Research 18:2 [2000], 375-382. {{Boarnen|boarnefernijing= * Maaike Borst, ''Louwrens Hacquebord was een man van het veld''. Frysk Deiblêd, 7 maaie 2026, s.7. {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Hacqebord, Louwrens}} [[Kategory:Frysk archeolooch]] [[Kategory:Frysk geograaf]] [[Kategory:Frysk publist]] [[Kategory:Frysk heechlearaar]] [[Kategory:Nederlânsk archeolooch]] [[Kategory:Nederlânsk geograaf]] [[Kategory:Nederlânsk publist]] [[Kategory:Nederlânsk heechlearaar]] [[Kategory:Heechlearaar oan de Ryksuniversiteit Grins]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn Dokkum]] [[Kategory:Persoan berne yn 1947]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]] a0fs1do48ik19u6zmb2sk0ibsg69jy3 1229739 1229738 2026-05-09T20:49:07Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Wittenskiplike publikaasjes */ - typfl 1229739 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[8 july]] [[1947]] | berteplak = [[Dokkum]] | stoarn = [[30 april]] [[2026]] (78 jier) | stjerplak = [[Haren (Grinslân)]] | etnisiteit = {{FRLetn}} | regionale identiteit = | berop/amt = [[Geograaf]], [[archeolooch]], [[heechlearaar]] | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = Poalûndersiker | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Louwrens Hacquebord''' ([[Dokkum]], [[8 july]] [[1947]] - [[Haren (Grinslân)|Haren]], [[30 april]] [[2026]]) <ref> [https://www.afscheid.online/louwrens-hacquebord/ Afscheid.online] </ref> wie in Nederlânske archeolooch, geograaf en heechlearaar. Hy sette it Nederlânske poalûndersyk op 'e kaart. == Libben en wurk == Louwrens Hacquebord komt út in ûndernimmersfamylje út Dokkum. Hy studearre geografy en archeology, begûn as ûndersiker yn [[Maly]]. Hy wie in leafhawwer fan woaste en ûnherberchsume gebieten. Yn tsjinst fan it [[Arctisch Centrum]], yn 1970 oprjochte oan de [[Ryksuniversiteit Grins]], koe er fan de santiger jierren ôf syn hert ophelje. Hy late bygelyks de opgravings nei it Nederlânske walfiskfardersdoarp '[[Smeerenburch]]' op [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] dêr't de manlju fan de [[Noardske Kompanjy]] walfisken ferwurken en mocht fan de Russyske autoriteiten as earste Nederlanner ûndersyk dwaan nei it ''Behouden Huys'' op [[Nova Zembla]]. De ûndersikers fan it projekt fûnen tal fan artefakten, dêr't guon fan bewarre bleaun binne yn it [[Ryksmuseum Amsterdam]] as de Smeerenburg Kolleksje. Op 19 novimber 2005 waarden dielen fan 'e kolleksje oerdroegen oan it Noarske Ministearje fan Kultureel Erfgoed yn [[Oslo]]. Yn 2005 waard besletten dat in part dêrfan tentoansteld wurde soe yn it Svalbard Museum yn [[Longyearbyen]]. Oan 'e ein fan syn karriêre ûndersocht er de poalgebieten as wingewest, en de geopolitike en ekologyske gefolgen dêrfan. Yn 2013 naam Hacquebord mei tsjinsin ôfskied fan it Arctisch Centrum. Nei syn emeritaat publisearre er boeken oer de walfiskfeart fan de Noardske Kompanjy en oer de skiednis fan de poalgebieten. <ref> [https://www.bnnvara.nl/vroegevogels/artikelen/poolonderzoeker-louwrens-hacquebord-78-overleden bnnvara/Dagblad van het Noorden, 6 maaie 2026] </ref> Hacquebord waard yn 2012 beneamd ta Offisier yn 'e [[Oarder fan Oranje-Nassau]]. <ref>[http://www.rug.nl/news-and-events/news/archief2013/nieuwsberichten/afscheidssymposium-louwrens-hacquebord-?lang=en ''Farewell symposium for Louwrens Hacquebord'' ] - Universiteit Grins, 5 maaie 2013.</ref> == Wittenskiplike publikaasjes == Kar-út: <ref> [https://www.rug.nl/research/groningen-institute-of-archaeology/about-the-institute/staff/lhacquebord?lang=en Groningen Institute of Archaeology, Prof. Louwrens Hacquebord] </ref> * Hacquebord, L., 2004. Dutch Cultural heritage in the Arctic. In: Susan Barr & Paul Chaplin (ed.), Cultural Heritage in the Arctic and Antarctic Regions. Oslo, ICOMOS, Monuments and Sites. 73-78. * Hacquebord, L., 2004. The Jan Mayen Whaling Industry. Its Exploitation of the Greenland Right Whale and its Impact on the marine Ecosystem. In: S. Skreslet (ed.), Jan Mayen in Scientific Focus. Amsterdam, Kluwer Academic Publishers. 229-238. * Hacquebord, L., F. Steenhuisen & H.J. Waterbolk, 2004. English and Dutch Whaling Trade and Whaling Stations in Spitsbergen ( Svalbard) before 1660. International Journal of Maritime History XV no. 2, 117-134. * Hacquebord, 2001. Three Centuries of Whaling and Walrus Hunting in Svalbard and its Impact on the Arctic Ecosystem . Environment and History 7.2, 169-185. * Hacquebord, L. 2001. An archaeological survey in the Delta of the Northern Dvina in Russia. Circumpolar Journal 16.2, 16-28. * Węsławski, J.M., L. Hacquebord, L. Stempniewicz & M. Malinga, 2000. Greenland . Whales and walruses in the Svalbard food web before and after exploitation. Oceanologia 42.1, 37-56. * Hacquebord, L., 1999. The hunting of the Greenland right whale in Svalbard, its interaction with climate and its impact on the marine ecosystem. Polar Research 18:2 [2000], 375-382. {{Boarnen|boarnefernijing= * Maaike Borst, ''Louwrens Hacquebord was een man van het veld''. Frysk Deiblêd, 7 maaie 2026, s.7. {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Hacqebord, Louwrens}} [[Kategory:Frysk archeolooch]] [[Kategory:Frysk geograaf]] [[Kategory:Frysk publisist]] [[Kategory:Frysk heechlearaar]] [[Kategory:Nederlânsk archeolooch]] [[Kategory:Nederlânsk geograaf]] [[Kategory:Nederlânsk publisist]] [[Kategory:Nederlânsk heechlearaar]] [[Kategory:Heechlearaar oan de Ryksuniversiteit Grins]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn Dokkum]] [[Kategory:Persoan berne yn 1947]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]] e1hoph3zbatp9s8du8hztdhjme9imlc 0 191623 1229727 1229427 2026-05-09T19:29:16Z RomkeHoekstra 10582 kt oanpast 1229727 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Świdnica | ôfbylding = Ratusz w Świdnicy z drona.jpg | ôfbyldingstekst = Stedhûs fan Świdnica | flagge = | wapen = POL Świdnica COA.svg | lân = [[Ofbyld:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poalen]] | bestjoerlike ienheid 1 = Woiwodskip | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Neder-Sileezje (woiwodskip)|Neder-Sileezje]] | boargemaster = | ynwennertal = 54.711 <small>(31.12.2023)</small><ref>[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2024-roku,7,21.html Poalsk SBS (GUS)]</ref> | oerflak = 21,76 km² | befolkingstichtens = 2.514 ynw./km² | hichte = 250 m | stifting = 1070 (earste fermelding)<br>1267 (stedsrjochten) | postkoade = 58-100 oant 58-105 | netnûmer = +48 74 | tiidsône = UTC+1 | simmertiid = UTC+2 | webside = [https://www.um.swidnica.pl www.um.swidnica.pl] | mapname = Poalen | lat_deg = 50 | lat_min = 50 | lat_sec = 39 | lat_dir = N | lon_deg = 16 | lon_min = 29 | lon_sec = 19 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lokaasje fan Świdnica yn Poalen }} '''Świdnica''' ([[Dútsk]]: ''Schweidnitz'') is in stêd yn it súdwesten fan [[Poalen]]. De stêd leit yn it [[woiwodskip]] [[Neder-Sileezje (woiwodskip)|Neder-Sileezje]] en is it haadplak fan it distrikt ([[powiat]]) Świdnicki. Świdnica leit oan 'e rivier de [[Bystrzyca]] en hat likernôch 56.000 ynwenners. == Skiednis == Świdnica krige al yn 'e 13e iuw [[stedsrjochten]] en ûntwikkele him ta ien fan 'e wichtichste hannelsstêden fan it [[Hartochdom Sileezje]]. Yn 'e midsiuwen stie de stêd bekend om syn bierbrouwerijen; it bier út Świdnica waard oeral yn Europa ferkocht. [[Ofbyld:Schweidnitz im Prospect (Merian).jpg|thumb|left|Schweidnitz yn 1650.]] De stêd hat troch de iuwen hinne by ferskate riken heard: it wie ûnderdiel fan it [[Keninkryk Bohemen]], it [[Habsburchske Ryk]] en letter it [[Keninkryk Prusen]]. Troch de [[Twadde Wrâldkriich]] en de dêropfolgjende [[Konferinsje fan Potsdam]] waard de stêd yn 1945 ûnderdiel fan Poalen. De [[Ferdriuwing fan Dútsers nei de Twadde Wrâldkriich|Dútske befolking waard ferdreaun]] en ferfongen troch Poalske kolonisten. == Joadske mienskip == Świdnica hie al yn 'e midsiuwen in joadske mienskip, mar dy waard yn 'e 15e iuw ferdreaun. Earst yn 'e 19e iuw kaam de mienskip wer ta bloei. De stêd hat twa wichtige [[synagoge]]s hân: * De Alde Synagoge wie in midsiuwsk gebou dat nei de ferdriuwings fan 1453 ferskate oare funksjes krige. Dit gebou oan de ''ulica Kotlarska'' stamt út de 14e iuw en is ien fan 'e âldste bewarre synagogegebouwen yn 'e regio. Nei't de joadske mienskip yn 1453 ferdreaun waard, waard it gebou yn gebrûk nommen as de roomske ''Corpus Christi-kapel''. Hoewol't it gebou letter ferskate kearen ferboud is en no in profane funksje hat, binne de midsiuwske muorren en struktuer noch hieltyd oanwêzich. * De Nije Synagoge wie in represintatyf gebou yn Moarske styl dat yn 1877 yn gebrûk nommen waard oan 'e hjoeddeiske ''ulica Kaiser''. Yn 'e [[Kristallnacht]] fan 1938 waard de Nije Synagoge troch de nazy's yn 'e brân stutsen en folslein ferneatige. De measte joadske ynwenners dy't net op tiid flechtsje koene, kamen om yn 'e [[Holocaust]]. Tsjintwurdich betinkt in tinkstien op it plak fan 'e synagoge dit ferline. Ek it joadske begraafplak oan 'e ''ulica Jodłowa'' tsjûget fan in joadsk ferline. == It besjen wurdich == De stêd hat in ryk histoarysk sintrum dat de [[Twadde Wrâldkriich]] relatyf goed trochstien hat. [[Ofbyld:Swidnica - Kosciol Pokoju- wnetrze 05.jpg|thumb|left|Ynterieur Fredestsjerke.]] * De Fredestsjerke is wijd oan 'e Hillige Trije-ienheid en stiet mei de Fredestsjerke fan Jawor op 'e [[Wrâlderfgoedlist]] fan [[UNESCO]]. * De Rynek is it sintrale merkplein mei [[Barok (styl)|barokke]] huzen en in monumintaal riedhûs. * De Katedraal fan 'e Hillige Stanislaus en de Hillige Wenceslaus is in [[Gotyk|goatysk]] gebou mei ien fan 'e heechste tsjerketuorren fan Poalen (103 meter). == Bekende ynwenners == * [[Manfred von Richthofen]] (1892–1918), better bekend as de "Reade Baron", in ferneamde jachtfleaner út de [[Earste Wrâldkriich]], groeide op yn it doetiidske Schweidnitz. {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Świdnica}} }} [[Kategory:Plak yn Poalen]] [[Kategory:Plak yn woiwodskip Neder-Sileezje]] qzvllty21tgzpluindtpbxvwdgzvm2n 0 191721 1229701 2026-05-09T15:19:32Z Drewes 2754 wurk 1229701 wikitext text/x-wiki {{wurk}} {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Eduard rueppell alt.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berne = [[20 novimber]] [[1794]] | berteplak = [[Frankfurt am Main]] | stoarn = [[10 desimber]] [[1884]] (90 jier) | stjerplak = Frankfurt am Main | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[Soölooch]], [[natuerûndersiker]] | aktyf as = [[Untdekkingsreizger]] | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Wilhelm Peter Eduard Simon Rüppell''', ek wol stavere as '''Rueppell''' ([[Frankfurt am Main]], [[20 novimber]] [[1794]] – dêre, [[10 desimber]] [[1884]]) wie in Dútske [[natuerûndersiker]] en [[ûntdekkingsreizger]] dy't it meast bekend waard om syn kolleksjes en beskriuwingen fan planten en bisten út [[Afrika]] en [[Araabje]]. == Libben en wurk == De âlden fan Rüppell wiene Simon Rüppell (1759–1812) en syn frou Elisabeth Arstenius (ferstoarn 1812), út Hanau. Syn heit wie sûnt 1780 haadpostmaster fan Hessen-Kassel en stifte yn 1798 tegearre mei syn sweager Louis Harnier (1768–1855) it bankhûs "Rüppell & Harnier" yn Frankfurt. Hy waard hofbankier fan 'e lângreve fan [[Hessen]] en geheim riedslid fan Finânsjes (''Geheimer Finanzrat''). In famyljelid, Wilhelm von Harnier, wie ek in ûntdekkingsreizger yn Afrika. == Wichtichste publikaasjes == * ''Atlas zu der Reise im nördlichen Afrika''. Brönner, Frankfurt 1826-1828. * ''Reise in Nubien, Kordofan und dem peträischen Arabien vorzüglich in geographisch-statistischer Hinsicht''. Friedrich Wilmans, Frankfurt/M. 1829. * ''Reise in Abyssinien''. 2 Bde. + Atlas. Frankfurt, Schmerber 1838-1840. * ''Neue Wirbelthiere zu der Fauna von Abessinien gehörig''. Schmerber, Frankfurt 1835-1840. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Ruppell, Eduard}} [[Kategory:Dútsk soölooch]] [[Kategory:Dútsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Dútsk ornitolooch]] [[Kategory:Persoan berne yn 1794]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1884]] hkvv5rs0xgi1fe1mmlu9olx8lj5li4c 1229710 1229701 2026-05-09T16:04:45Z Drewes 2754 wurk 1229710 wikitext text/x-wiki {{wurk}} {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Eduard rueppell alt.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berne = [[20 novimber]] [[1794]] | berteplak = [[Frankfurt am Main]] | stoarn = [[10 desimber]] [[1884]] (90 jier) | stjerplak = Frankfurt am Main | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[Soölooch]], [[natuerûndersiker]] | aktyf as = [[Untdekkingsreizger]] | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Wilhelm Peter Eduard Simon Rüppell''', ek wol stavere as '''Rueppell''' ([[Frankfurt am Main]], [[20 novimber]] [[1794]] – dêre, [[10 desimber]] [[1884]]) wie in Dútske [[natuerûndersiker]] en [[ûntdekkingsreizger]] dy't it meast bekend waard om syn kolleksjes en beskriuwingen fan planten en bisten út [[Afrika]] en [[Araabje]]. == Libben en wurk == De âlden fan Rüppell wiene Simon Rüppell (1759–1812) en syn frou Elisabeth Arstenius (ferstoarn 1812), út Hanau. Syn heit wie sûnt 1780 haadpostmaster fan Hessen-Kassel en stifte yn 1798 tegearre mei syn sweager Louis Harnier (1768–1855) it bankhûs "Rüppell & Harnier" yn Frankfurt. Hy waard hofbankier fan 'e lângreve fan [[Hessen]] en geheim riedslid fan Finânsjes (''Geheimer Finanzrat''). In famyljelid, Wilhelm von Harnier, wie ek in ûntdekkingsreizger yn Afrika. Rüppell folge ynearsten in oplieding yn it bankwêzen. As finansjeel ûnôfhinklik man ûndernaam er syn earste reis nei [[Egypte]] yn 1817. Fan 1822 oant 1827 die er ûndersyk nei it libben yn de [[Golf fan Akaba]], de [[Reade See]] en [[Nubië]]. Nei it bestudearjen en ferwurkjen fan 'e kolleksjes gie er fan 1831 oant 1834 op in oare reis, dizze kear nei [[Abessynje]], wêrfan't er ûnder oaren in oantal manuskripten (û.o. in psalter fan 'e Abessynyske keizer Hizkia, dy't regearre fan 1780-1786) werombrocht dy't no yn 'e Universiteitsbibleteek fan Frankfurt binne. <ref>[[Lazarus Goldschmidt]]: ''Die abessinischen Handschriften der Stadtbibliothek zu Frankfurt am Main (Rüppell’sche Sammlung)''. Berlin 1897 ([https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/kataloge/content/titleinfo/1551833 Digitalisat]); ''Bernhard Tönnies: Von äthiopischen Handschriften und ausgelagerten Büchern. Die Auslagerung der Frankfurter Bibliotheken im Zweiten Weltkrieg und die Sammlung Rüppell: der Verlust einiger Handschriften und ihre Wiederauffindung (Frankfurter Bibliotheksschriften Bd.8), Frankfurt am Main 2016''; ''Wertvolle Handschriften wieder in Frankfurt'' yn: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'' fan 27 augustus 2011, s. 43; [https://www.ub.uni-frankfurt.de/hsn/ms_or.html Verlust und Wiederauffindung äthiopischer Handschriften aus der Sammlung Rüppell].</ref> Yn 1841 waard er plakferfangend direkteur fan 'e ''Senckenbergische Naturforschende Gesellschaft'' (SNG), dy't er mei-oprjochte. Tusken 1849 en 1850 makke er syn lêste reis troch Afrika. De sammele opsette eksimplaren fan syn reizen wiene it begjin fan 'e kolleksje fan it Naturmuseum Senckenberg yn Frankfurt. Nei skeel mei de SNG wijde er him oan 'e [[numismatyk]]. Hy skonk munten fan 'e Ptolemaeën en fan 'e Romeinske keizer yn [[Aleksandrje]] oan syn berteplak Frankfurt. Nei de anneksaasje fan Frankfurt troch [[Prusen]] yn 1866 flechte hy nei [[Zürich]], mar kaam rillegau werom. Nei 1870 libbe hy in ôfsûnderlik libben yn Frankfurt, mar waard hy eare foar syn bydragen op it mêd fan [[dierkunde]], [[mineralogy]], [[paleografy]], [[geografy]] en numismatyk. == Wichtichste publikaasjes == * ''Atlas zu der Reise im nördlichen Afrika''. Brönner, Frankfurt 1826-1828. * ''Reise in Nubien, Kordofan und dem peträischen Arabien vorzüglich in geographisch-statistischer Hinsicht''. Friedrich Wilmans, Frankfurt/M. 1829. * ''Reise in Abyssinien''. 2 Bde. + Atlas. Frankfurt, Schmerber 1838-1840. * ''Neue Wirbelthiere zu der Fauna von Abessinien gehörig''. Schmerber, Frankfurt 1835-1840. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Ruppell, Eduard}} [[Kategory:Dútsk soölooch]] [[Kategory:Dútsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Dútsk ornitolooch]] [[Kategory:Persoan berne yn 1794]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1884]] jilz4x1clgmqgy3ww1onokkx9ovhx6n 1229715 1229710 2026-05-09T16:28:01Z Drewes 2754 sa earst mar 1229715 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Eduard rueppell alt.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berne = [[20 novimber]] [[1794]] | berteplak = [[Frankfurt am Main]] | stoarn = [[10 desimber]] [[1884]] (90 jier) | stjerplak = Frankfurt am Main | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[Soölooch]], [[natuerûndersiker]] | aktyf as = [[Untdekkingsreizger]] | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Wilhelm Peter Eduard Simon Rüppell''', ek wol stavere as '''Rueppell''' ([[Frankfurt am Main]], [[20 novimber]] [[1794]] – dêre, [[10 desimber]] [[1884]]) wie in Dútske [[natuerûndersiker]] en [[ûntdekkingsreizger]] dy't it meast bekend waard om syn kolleksjes en beskriuwingen fan planten en bisten út [[Afrika]] en [[Araabje]]. == Libben en wurk == De âlden fan Rüppell wiene Simon Rüppell (1759–1812) en syn frou Elisabeth Arstenius (ferstoarn 1812), út Hanau. Syn heit wie sûnt 1780 haadpostmaster fan Hessen-Kassel en stifte yn 1798 tegearre mei syn sweager Louis Harnier (1768–1855) it bankhûs "Rüppell & Harnier" yn Frankfurt. Hy waard hofbankier fan 'e lângreve fan [[Hessen]] en geheim riedslid fan Finânsjes (''Geheimer Finanzrat''). In famyljelid, Wilhelm von Harnier, wie ek in ûntdekkingsreizger yn Afrika. Rüppell folge ynearsten in oplieding yn it bankwêzen. As finansjeel ûnôfhinklik man ûndernaam er syn earste reis nei [[Egypte]] yn 1817. Fan 1822 oant 1827 die er ûndersyk nei it libben yn de [[Golf fan Akaba]], de [[Reade See]] en [[Nubië]]. Nei it bestudearjen en ferwurkjen fan 'e kolleksjes gie er fan 1831 oant 1834 op in oare reis, dizze kear nei [[Abessynje]], wêrfan't er ûnder oaren in oantal manuskripten (û.o. in psalter fan 'e Abessynyske keizer Hizkia, dy't regearre fan 1780-1786) werombrocht dy't no yn 'e Universiteitsbibleteek fan Frankfurt binne. <ref>[[Lazarus Goldschmidt]]: ''Die abessinischen Handschriften der Stadtbibliothek zu Frankfurt am Main (Rüppell’sche Sammlung)''. Berlin 1897 ([https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/kataloge/content/titleinfo/1551833 Digitalisat]); ''Bernhard Tönnies: Von äthiopischen Handschriften und ausgelagerten Büchern. Die Auslagerung der Frankfurter Bibliotheken im Zweiten Weltkrieg und die Sammlung Rüppell: der Verlust einiger Handschriften und ihre Wiederauffindung (Frankfurter Bibliotheksschriften Bd.8), Frankfurt am Main 2016''; ''Wertvolle Handschriften wieder in Frankfurt'' yn: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'' fan 27 augustus 2011, s. 43; [https://www.ub.uni-frankfurt.de/hsn/ms_or.html Verlust und Wiederauffindung äthiopischer Handschriften aus der Sammlung Rüppell].</ref> Yn 1841 waard er plakferfangend direkteur fan 'e ''Senckenbergische Naturforschende Gesellschaft'' (SNG), dy't er mei-oprjochte. Tusken 1849 en 1850 makke er syn lêste reis troch Afrika. De sammele opsette eksimplaren fan syn reizen wiene it begjin fan 'e kolleksje fan it Naturmuseum Senckenberg yn Frankfurt. Nei skeel mei de SNG wijde er him oan 'e [[numismatyk]]. Hy skonk munten fan 'e Ptolemaeën en fan 'e Romeinske keizer yn [[Aleksandrje]] oan syn berteplak Frankfurt. Nei de anneksaasje fan Frankfurt troch [[Prusen]] yn 1866 flechte hy nei [[Zürich]], mar kaam rillegau werom. Nei 1870 libbe hy in ôfsûnderlik libben yn Frankfurt, mar waard hy eare foar syn bydragen op it mêd fan [[dierkunde]], [[mineralogy]], [[paleografy]], [[geografy]] en numismatyk. == Wichtichste publikaasjes == * ''Atlas zu der Reise im nördlichen Afrika''. Brönner, Frankfurt 1826-1828. * ''Reise in Nubien, Kordofan und dem peträischen Arabien vorzüglich in geographisch-statistischer Hinsicht''. Friedrich Wilmans, Frankfurt/M. 1829. * ''Reise in Abyssinien''. 2 Bde. + Atlas. Frankfurt, Schmerber 1838-1840. * ''Neue Wirbelthiere zu der Fauna von Abessinien gehörig''. Schmerber, Frankfurt 1835-1840. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Ruppell, Eduard}} [[Kategory:Dútsk soölooch]] [[Kategory:Dútsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Dútsk ornitolooch]] [[Kategory:Persoan berne yn 1794]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1884]] r4mufzqv0d8w92rhfz5kwce2dsz0cqe 1229716 1229715 2026-05-09T16:31:40Z Drewes 2754 1229716 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Eduard rueppell alt.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berne = [[20 novimber]] [[1794]] | berteplak = [[Frankfurt am Main]] | stoarn = [[10 desimber]] [[1884]] (90 jier) | stjerplak = Frankfurt am Main | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[Soölooch]], [[natuerûndersiker]] | aktyf as = [[Untdekkingsreizger]] | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Wilhelm Peter Eduard Simon Rüppell''', ek wol stavere as '''Rueppell''' ([[Frankfurt am Main]], [[20 novimber]] [[1794]] – dêre, [[10 desimber]] [[1884]]) wie in Dútske [[natuerûndersiker]] en [[ûntdekkingsreizger]] dy't it meast bekend waard om syn kolleksjes en beskriuwingen fan planten en bisten út [[Afrika]] en [[Araabje]]. == Libben en wurk == De âlden fan Rüppell wiene Simon Rüppell (1759–1812) en syn frou Elisabeth Arstenius (ferstoarn 1812), út Hanau. Syn heit wie sûnt 1780 haadpostmaster fan Hessen-Kassel en stifte yn 1798 tegearre mei syn sweager Louis Harnier (1768–1855) it bankhûs "Rüppell & Harnier" yn Frankfurt. Hy waard hofbankier fan 'e lângreve fan [[Hessen]] en geheim riedslid fan Finânsjes (''Geheimer Finanzrat''). In famyljelid, Wilhelm von Harnier, wie ek in ûntdekkingsreizger yn Afrika. Rüppell folge ynearsten in oplieding yn it bankwêzen. As finansjeel ûnôfhinklik man ûndernaam er syn earste reis nei [[Egypte]] yn 1817. Fan 1822 oant 1827 die er ûndersyk nei it libben yn de [[Golf fan Akaba]], de [[Reade See]] en [[Nubië]]. Nei it bestudearjen en ferwurkjen fan 'e kolleksjes gie er fan 1831 oant 1834 op in oare reis, dizze kear nei [[Abessynje]], wêrfan't er ûnder oaren in oantal manuskripten (û.o. in psalter fan 'e Abessynyske keizer Hizkia, dy't regearre fan 1780-1786) werombrocht dy't no yn 'e Universiteitsbibleteek fan Frankfurt binne. <ref>[[Lazarus Goldschmidt]]: ''Die abessinischen Handschriften der Stadtbibliothek zu Frankfurt am Main (Rüppell’sche Sammlung)''. Berlin 1897 ([https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/kataloge/content/titleinfo/1551833 Digitalisat]); ''Bernhard Tönnies: Von äthiopischen Handschriften und ausgelagerten Büchern. Die Auslagerung der Frankfurter Bibliotheken im Zweiten Weltkrieg und die Sammlung Rüppell: der Verlust einiger Handschriften und ihre Wiederauffindung (Frankfurter Bibliotheksschriften Bd.8), Frankfurt am Main 2016''; ''Wertvolle Handschriften wieder in Frankfurt'' yn: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'' fan 27 augustus 2011, s. 43; [https://www.ub.uni-frankfurt.de/hsn/ms_or.html Verlust und Wiederauffindung äthiopischer Handschriften aus der Sammlung Rüppell].</ref> Yn 1841 waard er plakferfangend direkteur fan 'e ''Senckenbergische Naturforschende Gesellschaft'' (SNG), dy't er mei-oprjochte. Tusken 1849 en 1850 makke er syn lêste reis troch Afrika. De sammele opsette eksimplaren fan syn reizen wiene it begjin fan 'e kolleksje fan it Naturmuseum Senckenberg yn Frankfurt. Nei skeel mei de SNG wijde er him oan 'e [[numismatyk]]. Hy skonk munten fan 'e Ptolemaeën en fan 'e Romeinske keizer yn [[Aleksandrje]] oan syn berteplak Frankfurt. Nei de anneksaasje fan Frankfurt troch [[Prusen]] yn 1866 flechte hy nei [[Zürich]], mar kaam rillegau werom. Nei 1870 libbe er bot op himsels yn Frankfurt, mar waard eare foar syn bydragen op it mêd fan [[dierkunde]], [[mineralogy]], [[paleografy]], [[geografy]] en numismatyk. == Wichtichste publikaasjes == * ''Atlas zu der Reise im nördlichen Afrika''. Brönner, Frankfurt 1826-1828. * ''Reise in Nubien, Kordofan und dem peträischen Arabien vorzüglich in geographisch-statistischer Hinsicht''. Friedrich Wilmans, Frankfurt/M. 1829. * ''Reise in Abyssinien''. 2 Bde. + Atlas. Frankfurt, Schmerber 1838-1840. * ''Neue Wirbelthiere zu der Fauna von Abessinien gehörig''. Schmerber, Frankfurt 1835-1840. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Ruppell, Eduard}} [[Kategory:Dútsk soölooch]] [[Kategory:Dútsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Dútsk ornitolooch]] [[Kategory:Persoan berne yn 1794]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1884]] o9k5agylhmm47mw2fkkjb2q47wshhoa 1229734 1229716 2026-05-09T20:28:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Wichtichste publikaasjes */ kt 1229734 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Eduard rueppell alt.jpg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berne = [[20 novimber]] [[1794]] | berteplak = [[Frankfurt am Main]] | stoarn = [[10 desimber]] [[1884]] (90 jier) | stjerplak = Frankfurt am Main | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = [[Soölooch]], [[natuerûndersiker]] | aktyf as = [[Untdekkingsreizger]] | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Wilhelm Peter Eduard Simon Rüppell''', ek wol stavere as '''Rueppell''' ([[Frankfurt am Main]], [[20 novimber]] [[1794]] – dêre, [[10 desimber]] [[1884]]) wie in Dútske [[natuerûndersiker]] en [[ûntdekkingsreizger]] dy't it meast bekend waard om syn kolleksjes en beskriuwingen fan planten en bisten út [[Afrika]] en [[Araabje]]. == Libben en wurk == De âlden fan Rüppell wiene Simon Rüppell (1759–1812) en syn frou Elisabeth Arstenius (ferstoarn 1812), út Hanau. Syn heit wie sûnt 1780 haadpostmaster fan Hessen-Kassel en stifte yn 1798 tegearre mei syn sweager Louis Harnier (1768–1855) it bankhûs "Rüppell & Harnier" yn Frankfurt. Hy waard hofbankier fan 'e lângreve fan [[Hessen]] en geheim riedslid fan Finânsjes (''Geheimer Finanzrat''). In famyljelid, Wilhelm von Harnier, wie ek in ûntdekkingsreizger yn Afrika. Rüppell folge ynearsten in oplieding yn it bankwêzen. As finansjeel ûnôfhinklik man ûndernaam er syn earste reis nei [[Egypte]] yn 1817. Fan 1822 oant 1827 die er ûndersyk nei it libben yn de [[Golf fan Akaba]], de [[Reade See]] en [[Nubië]]. Nei it bestudearjen en ferwurkjen fan 'e kolleksjes gie er fan 1831 oant 1834 op in oare reis, dizze kear nei [[Abessynje]], wêrfan't er ûnder oaren in oantal manuskripten (û.o. in psalter fan 'e Abessynyske keizer Hizkia, dy't regearre fan 1780-1786) werombrocht dy't no yn 'e Universiteitsbibleteek fan Frankfurt binne. <ref>[[Lazarus Goldschmidt]]: ''Die abessinischen Handschriften der Stadtbibliothek zu Frankfurt am Main (Rüppell’sche Sammlung)''. Berlin 1897 ([https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/kataloge/content/titleinfo/1551833 Digitalisat]); ''Bernhard Tönnies: Von äthiopischen Handschriften und ausgelagerten Büchern. Die Auslagerung der Frankfurter Bibliotheken im Zweiten Weltkrieg und die Sammlung Rüppell: der Verlust einiger Handschriften und ihre Wiederauffindung (Frankfurter Bibliotheksschriften Bd.8), Frankfurt am Main 2016''; ''Wertvolle Handschriften wieder in Frankfurt'' yn: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'' fan 27 augustus 2011, s. 43; [https://www.ub.uni-frankfurt.de/hsn/ms_or.html Verlust und Wiederauffindung äthiopischer Handschriften aus der Sammlung Rüppell].</ref> Yn 1841 waard er plakferfangend direkteur fan 'e ''Senckenbergische Naturforschende Gesellschaft'' (SNG), dy't er mei-oprjochte. Tusken 1849 en 1850 makke er syn lêste reis troch Afrika. De sammele opsette eksimplaren fan syn reizen wiene it begjin fan 'e kolleksje fan it Naturmuseum Senckenberg yn Frankfurt. Nei skeel mei de SNG wijde er him oan 'e [[numismatyk]]. Hy skonk munten fan 'e Ptolemaeën en fan 'e Romeinske keizer yn [[Aleksandrje]] oan syn berteplak Frankfurt. Nei de anneksaasje fan Frankfurt troch [[Prusen]] yn 1866 flechte hy nei [[Zürich]], mar kaam rillegau werom. Nei 1870 libbe er bot op himsels yn Frankfurt, mar waard eare foar syn bydragen op it mêd fan [[dierkunde]], [[mineralogy]], [[paleografy]], [[geografy]] en numismatyk. == Wichtichste publikaasjes == * ''Atlas zu der Reise im nördlichen Afrika''. Brönner, Frankfurt 1826-1828. * ''Reise in Nubien, Kordofan und dem peträischen Arabien vorzüglich in geographisch-statistischer Hinsicht''. Friedrich Wilmans, Frankfurt/M. 1829. * ''Reise in Abyssinien''. 2 Bde. + Atlas. Frankfurt, Schmerber 1838-1840. * ''Neue Wirbelthiere zu der Fauna von Abessinien gehörig''. Schmerber, Frankfurt 1835-1840. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Ruppell, Eduard}} [[Kategory:Dútsk soölooch]] [[Kategory:Dútsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Dútsk ornitolooch]] [[Kategory:Dútsk publisist]] [[Kategory:Persoan berne yn 1794]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1884]] 89f7ft7l1zvpw0lvqrqtvoh95m3tp5b 0 191722 1229708 2026-05-09T15:55:55Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = kroanearn |Ofbyld = [[Ofbyld:Crowned eagle (African crowned eagle, crowned hawk-eagle) Stephanoaetus coronatus, at Kruger National Park, South Africa, I think it is a tree squirrel that it is eating. - 51758413912.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje..." 1229708 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = kroanearn |Ofbyld = [[Ofbyld:Crowned eagle (African crowned eagle, crowned hawk-eagle) Stephanoaetus coronatus, at Kruger National Park, South Africa, I think it is a tree squirrel that it is eating. - 51758413912.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') |Famylje = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') |Skaai = [[kroanearnen]] (''Stephanoaetus'') |Wittenskiplike namme= Stephanoaetus coronatus |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], [[1766]] |IUCN-status = [[IUCN-status]]: <span style="color:yellowgreen;">'''hast bedrige'''</span> ---- |lânkaart = [[Ofbyld:Stephanoaetus coronatus distribution map small 2.png|250px]] }} De '''kroanearn''' (''Stephanoaetus coronatus'') is in grutte [[rôffûgel]] út 'e famylje fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Dizze earn stiet bekend as de "loaihoars fan 'e loft" fanwegen syn krêft en foarkar foar it jagen op [[sûchdieren]] dy't yn beammen libje. Hy is de iennige noch libbene soarte út it skaai ''Stephanoaetus''. == Skaaimerken == De kroanearn is in robúst boude fûgel mei in lingte fan 81 oant 92 sm. It mantsje weaget tusken de 2,7 en 4,1 kg, wylst it wyfke folle grutter en swierder is, mei in gewicht tusken de 3,2 en 4,7 kg. De spanwiidte is relatyf koart foar sa'n grutte earn (150 oant 180 sm), sadat se makliker tusken de beammen troch fleane kinne. [[Ofbyld:African Crowned Eagle 1.JPG|thumb|left|Fûgel mei opsette túf.]] De kroanearn hat in opfallend en kontrastryk fearrekleed. De kop is donkerbrún mei in rustbrune gloed. It meast markante is de promininte, puntige swarte túf dy't faak opstutsen wurdt. De boppekant fan in folwoeksen fûgel is donkergriis oant swartbrún, faak mei in fariabele blau-eftige gloed oer de fearren. De kiel is brún, wylst it boarst en de búk in hiel soad swarte dwersstreken en plakken ha dy't ôfwiksele wurde mei krêmkleurige of waarm bêzje-eftige tinten. De grutte slachpinnen fan 'e wjukken binne wyt oan 'e basis, mar hawwe brede swarte úteinen en wurde trochsnien troch twa opfallende swarte balken. De sturt is swart mei griisbrune bannen. De poaten en broek binne hielendal befearre mei in fyn swartwyt patroan. De ûnderkant fan 'e wjukken (de ûnderdekfearren) hawwe by folwoeksen fûgels in prachtige kastanjubrune kleur mei lytse swarte plakjes. De eagen fan in folwoeksen kroanearn fariearje fan ljochtgiel oant hast wyt. De waakshûd en de machtige poaten hawwe in okergiele kleur, wylst de grutte klauwen hielendal swart binne. Syn poaten binne hiel dik en krêftich, mei lange klauwen dy't maklik de plasse fan in proai ferbrizelje kinne. == Fersprieding en leefgebiet == De kroanearn komt yn it grutste part fan Afrika súdlik fan 'e [[Sahara]] foar. It ferspriedingsgebiet rint fan [[Sierra Leöane]] yn it westen oant [[Etioopje]] en [[Kenia]] yn it easten, en nei it suden ta oant yn [[Súd-Afrika]] en [[Angoala]]. Hy libbet foaral yn tichte [[reinwâlden]], mar is ek te finen yn rivierbosken en beboske [[savanne]]s. == Hâlden en dragen == [[Ofbyld:Stephanoaetus coronatus 376753758.jpg|thumb|left|Fûgel yn 'e flecht.]] De kroanearn is spesjalisearre yn 'e jacht op sûchdieren. Syn dieet bestiet foar in grut part (wol 80%) út [[apen]], mar hy jaget ek op [[dûkers]] (lytsere antilopen), [[klipdassen]], grutte hagedissen en fûgels. Se binne sa sterk dat se proaien deadzje kinne dy't wol twa oant trije kear sa swier binne as harsels. De fûgels libje yn famyljegroepen dy't besteane út in pearke en harren jongen. Se bouwe tige grutte nêsten yn 'e heechste beammen, dy't oer de jierren wol twa meter breed en trije meter djip wurde kinne. == Status == De wrâldpopulaasje waard yn 2001 rûsd op 5.000 oant 50.000 folwoeksen fûgels. Hoewol't de fûgel yn guon gebieten noch wol foarkomt, nimt it oantal ôf troch de kap fan it reinwâld en de jacht op syn proaidieren. Op 'e [[Reade list]] fan 'e [[IUCN]] is de status yn 2012 oanpast fan "net bedrige" nei "hast bedrige" om't it leefgebiet hieltyd lytser wurdt. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://www.eaglewatch.nl/roofvogels/Accipitres/Accipitidae/Accipitrinae/Kroonarend/Index.html#:~:text=De%20kroonarend%20is%20een%20hele,arendsoort%20op%20de%209de%20plaats. Eagle Watch, oproppen 9 maaie 2026. ] * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/crowned-eagle-stephanoaetus-coronatus BirdLife International] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/crheag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 9 maari 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Stephanoaetus coronatus|Kroanearnen}} }} {{DEFAULTSORT:Kroanearn}} [[Kategory:Kroanearn]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] hdpvzl7jxrv5hu107bnha9tv5tlipli 0 191723 1229709 2026-05-09T15:56:20Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Kroanearn]] 1229709 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kroanearn]] lbzf6y4p8wtb0cyp75hhgxt8win8dmj 0 191724 1229711 2026-05-09T16:12:15Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Crowned Eagle (Stephanoaetus coronatus), at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (28947411865).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De kroanearn (''Stephanoaetus coronatus'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |..." 1229711 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Crowned Eagle (Stephanoaetus coronatus), at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (28947411865).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De kroanearn (''Stephanoaetus coronatus'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson12 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme12 = '''kroanearnen''' (''Stephanoaetus'') | beskriuwer, jier = [[William Lutley Sclater|W.L. Sclater]], [[1922]] }} De '''kroanearnen''' (''Stephanoaetus'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Hjoed-de-dei bestiet it skaai noch mar út ien libbene soarte: de [[kroanearn]] (''Stephanoaetus coronatus''), dy't foarkomt yn [[Afrika]]. == Taksonomy == De wittenskiplike namme ''Stephanoaetus'' komt fan it [[Gryksk|Grykske]] 'stephanos' (kroan) en 'aetos' (earn). Lange tiid waard tocht dat de Afrikaanske kroanearn de iennige soarte wie dy't ea yn dit skaai bestien hie. Ut fossile fynsten en bonkeresten hat lykwols bliken dien dat der op [[Madagaskar]] in besibbe soarte libbe hat, de [[Madagaskarkroanearn]] (''Stephanoaetus mahery''). Dizze soarte is nei alle gedachten útstoarn nei't de earste minsken op it eilân ferskynden. De kroanearnen wurde taksonomysk yndield by de [[ûnderfamylje]] fan 'e "echte" earnen (''Aquilinae''). Se wurde beskôge as ien fan 'e meast krêftige groepen binnen dizze famylje, spesjalisearre yn it jeien op proaien yn boskrike gebieten. == Skaaimerken == Skaaimerkend foar dit skaai binne de relatyf koarte, brede wjukken en in lange sturt. Dit is in oanpassing oan it libben yn tichte bosken, dêr't se fluch tusken de beammen troch fleane moatte. Se hawwe bûtengewoan grutte en sterke poaten mei lange klauwen, wêrtroch't se proaien deadzje kinne dy't folle swierder binne as harsels, lykas apen en lytse antilopen. == Soarten == It skaai bestiet út twa soarten, wêrfan't ien soarte útstoarn is: {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Crowned eagle (African crowned eagle, crowned hawk-eagle) Stephanoaetus coronatus, at Kruger National Park, South Africa, I think it is a tree squirrel that it is eating. - 51760108040.jpg|100px]] || [[kroanearn]] || ''Stephanoaetus coronatus'' || [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]] || <span style="color:yellowgreen;">'''hast bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/crowned-eagle-stephanoaetus-coronatus ''Stephanoaetus coronatus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | (Fossyl) || [[Madagaskarkroanearn]] || † ''Stephanoaetus mahery'' || libbe op [[Madagaskar]] || <span style="color:red;">'''útstoarn'''</span> |} {{boarnen|boarnefernijing= * Goodman, S. M. (1994). Description of a new species of subfossil eagle from Madagascar: ''Stephanoaetus mahery''. * Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Stephanoaetus}} }} {{DEFAULTSORT:Kroanearnen}} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Kroanearn| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] e2sai4k1yzk6i65lvsyo5qv51y3ty3v 1229736 1229711 2026-05-09T20:30:34Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Soarten */ Yn 1500, dan kin it net in fossyl wêze, want fossilen binne teminsten 10.000 jier âld 1229736 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Crowned Eagle (Stephanoaetus coronatus), at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (28947411865).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De kroanearn (''Stephanoaetus coronatus'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson12 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme12 = '''kroanearnen''' (''Stephanoaetus'') | beskriuwer, jier = [[William Lutley Sclater|W.L. Sclater]], [[1922]] }} De '''kroanearnen''' (''Stephanoaetus'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Hjoed-de-dei bestiet it skaai noch mar út ien libbene soarte: de [[kroanearn]] (''Stephanoaetus coronatus''), dy't foarkomt yn [[Afrika]]. == Taksonomy == De wittenskiplike namme ''Stephanoaetus'' komt fan it [[Gryksk|Grykske]] 'stephanos' (kroan) en 'aetos' (earn). Lange tiid waard tocht dat de Afrikaanske kroanearn de iennige soarte wie dy't ea yn dit skaai bestien hie. Ut fossile fynsten en bonkeresten hat lykwols bliken dien dat der op [[Madagaskar]] in besibbe soarte libbe hat, de [[Madagaskarkroanearn]] (''Stephanoaetus mahery''). Dizze soarte is nei alle gedachten útstoarn nei't de earste minsken op it eilân ferskynden. De kroanearnen wurde taksonomysk yndield by de [[ûnderfamylje]] fan 'e "echte" earnen (''Aquilinae''). Se wurde beskôge as ien fan 'e meast krêftige groepen binnen dizze famylje, spesjalisearre yn it jeien op proaien yn boskrike gebieten. == Skaaimerken == Skaaimerkend foar dit skaai binne de relatyf koarte, brede wjukken en in lange sturt. Dit is in oanpassing oan it libben yn tichte bosken, dêr't se fluch tusken de beammen troch fleane moatte. Se hawwe bûtengewoan grutte en sterke poaten mei lange klauwen, wêrtroch't se proaien deadzje kinne dy't folle swierder binne as harsels, lykas apen en lytse antilopen. == Soarten == It skaai bestiet út twa soarten, wêrfan't ien soarte útstoarn is: {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Crowned eagle (African crowned eagle, crowned hawk-eagle) Stephanoaetus coronatus, at Kruger National Park, South Africa, I think it is a tree squirrel that it is eating. - 51760108040.jpg|100px]] || [[kroanearn]] || ''Stephanoaetus coronatus'' || [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]] || <span style="color:yellowgreen;">'''hast bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/crowned-eagle-stephanoaetus-coronatus ''Stephanoaetus coronatus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | ([[subfossyl]]) || [[Madagaskarkroanearn]] || † ''Stephanoaetus mahery'' || libbe op [[Madagaskar]] || <span style="color:red;">'''útstoarn'''</span> ±1500 |} {{boarnen|boarnefernijing= * Goodman, S. M. (1994). Description of a new species of subfossil eagle from Madagascar: ''Stephanoaetus mahery''. * Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Stephanoaetus}} }} {{DEFAULTSORT:Kroanearnen}} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Kroanearn| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] r9ywxc6dbrmx1hsmhvqi7lvhht7sqv5 1229737 1229736 2026-05-09T20:33:33Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Taksonomy */ gjin fossyl, en neffens en: It likely became extinct in the 16th century due to human overhunting of its prey. 1229737 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | ôfbylding = Crowned Eagle (Stephanoaetus coronatus), at Ndumo Nature Reserve, KwaZulu-Natal, South Africa (28947411865).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De kroanearn (''Stephanoaetus coronatus'') | takson2 = [[ryk (taksonomy)|ryk]]: | namme2 = [[dieren]] (''Animalia'') | takson3 = [[stamme (taksonomy)|stamme]]: | namme3 = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson9 = [[skift]]: | namme9 = [[rôffûgels]] (''Accipitriformes'') | takson11 = [[famylje]]: | namme11 = [[haukfûgels]] (''Accipitridae'') | takson12 = [[skaai (taksonomy)|skaai]]: | namme12 = '''kroanearnen''' (''Stephanoaetus'') | beskriuwer, jier = [[William Lutley Sclater|W.L. Sclater]], [[1922]] }} De '''kroanearnen''' (''Stephanoaetus'') foarmje in [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[haukfûgels]] (''Accipitridae''). Hjoed-de-dei bestiet it skaai noch mar út ien libbene soarte: de [[kroanearn]] (''Stephanoaetus coronatus''), dy't foarkomt yn [[Afrika]]. == Taksonomy == De wittenskiplike namme ''Stephanoaetus'' komt fan it [[Gryksk|Grykske]] 'stephanos' (kroan) en 'aetos' (earn). Lange tiid waard tocht dat de Afrikaanske kroanearn de iennige soarte wie dy't ea yn dit skaai bestien hie. Ut [[subfossile]] fynsten en bonkeresten hat lykwols bliken dien dat der op [[Madagaskar]] in besibbe soarte libbe hat, de [[Madagaskarkroanearn]] (''Stephanoaetus mahery''). Dizze soarte is nei alle gedachten yn 'e [[16e iuw]] [[útstjerren (biology)|útstoarn]] troch [[oerbejaging]] fan syn [[proai]]en (wierskynlik foar it meastepart [[makys]]) troch de minske. De kroanearnen wurde taksonomysk yndield by de [[ûnderfamylje]] fan 'e "echte" earnen (''Aquilinae''). Se wurde beskôge as ien fan 'e meast krêftige groepen binnen dizze famylje, spesjalisearre yn it jeien op proaien yn boskrike gebieten. == Skaaimerken == Skaaimerkend foar dit skaai binne de relatyf koarte, brede wjukken en in lange sturt. Dit is in oanpassing oan it libben yn tichte bosken, dêr't se fluch tusken de beammen troch fleane moatte. Se hawwe bûtengewoan grutte en sterke poaten mei lange klauwen, wêrtroch't se proaien deadzje kinne dy't folle swierder binne as harsels, lykas apen en lytse antilopen. == Soarten == It skaai bestiet út twa soarten, wêrfan't ien soarte útstoarn is: {| class="wikitable" ! Ofbyld !! Fryske namme !! Wittenskiplike namme !! Fersprieding !! IUCN-status |- | [[Ofbyld:Crowned eagle (African crowned eagle, crowned hawk-eagle) Stephanoaetus coronatus, at Kruger National Park, South Africa, I think it is a tree squirrel that it is eating. - 51760108040.jpg|100px]] || [[kroanearn]] || ''Stephanoaetus coronatus'' || [[Afrika]] súdlik fan 'e [[Sahara]] || <span style="color:yellowgreen;">'''hast bedrige'''</span><ref>[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/crowned-eagle-stephanoaetus-coronatus ''Stephanoaetus coronatus'' op ''BirdLife'']</ref> |- | ([[subfossyl]]) || [[Madagaskarkroanearn]] || † ''Stephanoaetus mahery'' || libbe op [[Madagaskar]] || <span style="color:red;">'''útstoarn'''</span> ±1500 |} {{boarnen|boarnefernijing= * Goodman, S. M. (1994). Description of a new species of subfossil eagle from Madagascar: ''Stephanoaetus mahery''. * Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. {{reflist}} ---- {{Commonscat|Stephanoaetus}} }} {{DEFAULTSORT:Kroanearnen}} [[Kategory:Haukfûgel]] [[Kategory:Kroanearn| ]] [[Kategory:Fûgelskaai]] lcyjsys8tcehflejt76h4bnsj0a4r44 0 191725 1229712 2026-05-09T16:12:41Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Kroanearnen]] 1229712 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kroanearnen]] 6vvoke6vpvjg6zrblc42sklu47jtcyq 14 191726 1229713 2026-05-09T16:14:43Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Commonscat|Stephanoaetus}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]]" 1229713 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Stephanoaetus}} [[Kategory:Fûgelskaai]] [[Kategory:Haukfûgel]] 78j8wx3s12148h4qawagrpwrka2zhs6 0 191727 1229735 2026-05-09T20:28:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Eduard Rüppell]] 1229735 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Eduard Rüppell]] lgxkbszot2oyflji6a3fux3c9112hky 14 191730 1229749 2026-05-09T21:02:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory:Wikipedy:Wurk]] omneamd ta [[Kategory:Wurk]] fan de trochferwizing: Om 'e iene of oare reden geane de siden yn dizze kategory net mei as de kategory ferhúzje. Hmm. Noch mar ris oer neitinke. 1229749 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Kategory:Wurk]] h8mm1rujdb9colbeaobv20jktd9r9uk 15 191731 1229751 2026-05-09T21:02:17Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Kategory oerlis:Wikipedy:Wurk]] omneamd ta [[Kategory oerlis:Wurk]] fan de trochferwizing: Om 'e iene of oare reden geane de siden yn dizze kategory net mei as de kategory ferhúzje. Hmm. Noch mar ris oer neitinke. 1229751 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kategory oerlis:Wurk]] 8fjvpaiuqm165pisldnx1tach9lapxi 0 191732 1229754 2026-05-09T21:36:43Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Koartfinmakrielhaai]] 1229754 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Koartfinmakrielhaai]] 8b62e0wnvjz0elo0mggeeskj6wo7w76 0 191733 1229755 2026-05-09T21:37:05Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ferwiist troch nei [[Koartfinmakrielhaai]] 1229755 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Koartfinmakrielhaai]] 8b62e0wnvjz0elo0mggeeskj6wo7w76 0 191734 1229757 2026-05-09T21:57:01Z Ieneach fan 'e Esk 13292 wurk 1229757 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} De '''koartfinmakrielhaai''' is ([[wittenskiplike namme]]: ''Isurus paucus'') is in [[rôffisk]] út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte makrielhaaien]] (''Isurus''). cvp73xyl8kakmaktgso6jt1lp5hevb8 1229758 1229757 2026-05-09T21:57:10Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1229758 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} De '''langfinmakrielhaai''' is ([[wittenskiplike namme]]: ''Isurus paucus'') is in [[rôffisk]] út it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte makrielhaaien]] (''Isurus''). 3tilkrm1k5lb85vf7yhr4diesv2d63s 0 191735 1229761 2026-05-09T22:26:28Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nije side 1229761 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = MorganEarp.webp | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 230px | echte namme = Morgan Seth Earp | oare namme(n) = | nasjonaliteit = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | berne = [[24 april]] [[1851]] | berteplak = [[Pella (Iowa)|Pella]] ([[Iowa]]) | stoarn = [[18 maart]] [[1882]] | stjerplak = [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]] ([[Arizona]]) | etnisiteit = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]]<br> [[File:Flag of Northern Ireland (1953–1972).svg|border|20px]] [[Ulstersen|Ulstersk]] | regionale identiteit = | berop/amt = [[plysjeman]] | aktyf as = | jierren aktyf = [[1875]] – [[1882]] | reden bekendheid = ● broer fan [[Wyatt Earp]]<br>● [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Morgan Earp''' (folút: '''Morgan Seth Earp'''; [[Pella (Iowa)|Pella]] ([[Iowa]]), [[24 april]] [[1851]] – [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]] ([[Arizona]]), [[18&nbsp;maart]] [[1882]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[plysjeman]] yn 'e tiid fan it [[Wylde Westen]]. Hy hat benammen bekendheid krigen as de jongere [[broer]] fan 'e ferneamde [[marshal (plysjeman)|marshal]] [[Wyatt Earp]] en as dielnimmer (mei syn broer) oan 'e romrofte [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] yn [[oktober]] [[1881]]. Dêrby deaden hy, syn bruorren Wyatt en [[Virgil Earp|Virgil]] en de [[gokker]] [[Doc Holliday]] trije [[banditen]] dy't leden fan 'e [[binde]] [[The Cowboys (Cochise County)|The Cowboys]] wiene, en jagen twa oaren op 'e flecht. Fiif [[moanne (tiid)|moannen]] letter waard Morgan Earp by in rjochte [[moardoanslach]] troch The Cowboys [[dea]]de. ==Libben en karriêre== ===Jonkheid en komôf=== Morgan Earp waard yn [[1851]] [[berne]] yn [[Pella (Iowa)|Pella]] yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Iowa]], as de [[soan]] fan 'e [[boer]] en [[kûper]] [[Nicholas Porter Earp]] ([[1813]]–[[1907]]) en dy syn twadde [[oarehelte|frou]] Virginia Ann Cooksey ([[1821]]–[[1893]]). Hy wie fan mingd [[Ingelsen|Ingelsk]] en [[Ulstersen|Ulstersk]] ([[protestanten|protestantsk]] [[Noard-Ierlân|Noardiersk]]) [[etnysk]] [[komôf]]. Morgan Earp hie sân folle [[bruorren en susters]]: [[James Earp|James]] ([[1841]]–[[1926]]), [[Virgil Earp|Virgil]] ([[1843]]–[[1905]]), Martha ([[1845]]–[[1856]]), [[Wyatt Earp|Wyatt]] ([[1848]]–[[1929]]), [[Warren Earp|Warren]] ([[1855]]–[[1900]]), Virginia ([[1858]]–[[1861]]) en Adelia ([[1861]]–[[1941]]). Hy hie út it earste [[houlik]] fan syn [[heit]] ek in âldere [[healbroer]], [[Newton Earp|Newton]] ([[1837]]–[[1928]]). Yn 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]–[[1865]]) namen Newton, James en Virgil Earp [[militêre tsjinst|tsjinst]] yn it Noardlike [[Leger fan 'e Uny]], om te fjochtsjen tsjin 'e [[Amerikaanske Suden|Súdlike]] [[Konfederearre Steaten fan Amearika|Konfederaasje]]. Morgan wie dêr lykwols te jong foar, dat hy en syn broer Wyatt bleaune op it boerespultsje fan har [[âlden]], dêr't se helpe moasten yn 'e [[buorkerij]]. Fan al syn bruorren en susters hie Morgan de nauste bân mei James, mei wa't er in hing nei aventoer en in ôfkear fan buorkjen dielde. Nei ôfrin fan 'e Boargeroarloch folge er sadwaande as [[opslûpen jonge]] James nei [[Montana]]. Dêr holden de beide bruorren inkele jierren ta, foar't Morgan Earp úteinlik wer weromkearde nei syn âlden. Dy wiene tsjin dy tiid [[ferfearn]] nei [[Wichita (Kansas)|Wichita]], yn [[Kansas]]. ===Iere jierren=== Yn [[1875]] gie Earp nei it [[fee]]stedsje [[Dodge City (Kansas)]], dêr't er in skoft helpmarshal wie ûnder [[marshal (plysjeman)|marshal]] [[Charlie Bassett]]. Dat wie foar't syn broer Wyatt dy [[funksje (posysje)|funksje]] letter oernaam. Earne nei [[1871]] mette Earp en [[troud]]e er mei in Louisa Alice "Lou" Houston ([[1855]]–[[1894]]), de [[dochter]] fan H.&nbsp;Samuel Houston en Elizabeth Waughtal. Der is net folle oer har bekend, útsein dat se lyts fan stal wie en oan [[rimmetyk]] litte. De trouwerij moat foàr [[1877]] plakfûn hawwe, mei't Earp syn frou doe meinaam nei Montana. [[File:Louisa_Houston_Earp_Peters.jpg|left|thumb|180px|Louisa Alice Houston ([[1855]]–[[1894]]), de [[oarehelte|frou]] fan Morgan Earp.]] Yn Montana setten Earp en de frou har earst nei wenjen yn [[Miles City (Montana)|Miles City]]. Yn [[july]] [[1878]] wie Earp ien fan in stikmannich [[goudsiker]]s dy't yllegaal it [[Swartfoet Yndianereservaat]] ynkrongen om oan 'e [[igge]] fan 'e [[rivier]] de [[Tongue (rivier yn Montana)|Tongue]] nei [[goud]] te dollen. [[Generaal]] [[John Gibbon]] moast der mei de [[kavalery]] efteroan om foar te kommen dat de ynkringers troch de [[Swartfuotten (folk)|Swartfuotten]] ôfslachte wurde soene. Yn [[desimber]] [[1879]] waard Earp as [[plysje]] oansteld yn it [[mynbou]]stedsje [[Butte (Montana)]], in posysje dy't er mar in fearnsjier behold, oant [[10&nbsp;maart]] [[1880]]. Dêrnei brocht Earp syn frou nei [[Temescal (Kalifornje)|Temescal]], yn [[Kalifornje]], dêr't [[waarmwetterboarne]]n wiene dy't in hieljende wurking hiene. ===Tombstone=== Sels gie Morgan Earp mids [[july]] [[1880]] nei [[Arizona]]. Dêr wiene syn bruorren Virgil, Wyatt en James yn it stedsje [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]] delstrutsen, dat doedestiden krekt in ''boom'' trochmakke om't der [[sulver]] fûn wie. Earp en syn broer Wyatt wurken yn Arizona as [[postrinner|postriders]] foar [[Wells Fargo & Co.]], as [[helpsheriff]]s fan [[Pima County (Arizona)|Pima County]] en as helpmarshals fan Tombstone ûnder harren broer Virgil, dy't dêr marshal wie. Lou kaam op in stuit ek oer nei Tombstone om har by har man te jaan. Yn Tombstone rekken de Earps omreden fan har plysjewurk deilis mei in [[binde]] [[dieven]] en [[oerfal]]lers dy't [[The Cowboys (Cochise County)|The Cowboys]] neamd waard. De spannings rûnen stadichoan fierder op oant se op [[woansdei]] [[26&nbsp;oktober]] [[1881]] ta útbarsting kamen yn 'e [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]], ien fan 'e bekendste wapene konfrontaasjes út 'e [[skiednis]] fan it [[Wylde Westen]]. Op dat stuit wie der yn Tombstone in troch de [[gemeenteried]] ynstelde [[feroardering]] fan krêft dy't eltsenien ferplichte om nei oankomst yn it stedsje syn [[fjoerwapen]]s yn te leverjen. Dat wie krekt bedoeld om wapene konfrontaasjes foar te kommen. Dy deis kamen der in stikmannich leden fan The Cowboys yn 'e stêd oan dy't wegeren har oan 'e feroardering te hâlden. As marshal wie it de taak fan Virgil Earp om harren dêrop oan te sprekken. [[File:MorganEarp.jpg|right|thumb|160px|Morgan Earp yn [[1881]].]] De Cowboys wiene de bruorren [[Frank McLaury|Frank]] en [[Tom McLaury]], de bruorren [[Ike Clanton|Ike]] en [[Billy Clanton]] en [[Billy Claiborne]]. Se holden har op by in [[feekraal]] mei de namme O.K.-Kraal. [[Middei (deidiel)|Middeis]] om 15.00&nbsp;oere hinne sette Virgil Earp dêrhinne. Morgan Earp, dy't op dat stuit offisjeel helpmarshal wie, gie mei, en de beide bruorren krigen fersterking fan Wyatt en dy syn [[freonskip|maat]], de [[gokker]] [[Doc Holliday]], dy't troch Virgil hastich as tydlike helpmarshals ynsward waarden. By de feekraal oankommen, hiet Virgil de fiif Cowboys dat se harren wapens opjaan moasten. Ynstee briek der in fjoergefjocht út. Ike Clanton en Billy Claiborne naaiden út, mar Frank McLaury, Tom McLaury en Billy Clanton waarden deasketten. Morgan rûn in [[skampskot]] oer de [[skouderblêd]]en en de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] op, Virgil waard troch it [[kût]] sketten en Doc Holliday krige in skampskot. Wyatt Earp wie de iennichste dy't alhiel ûnskansearre út it gefjocht kaam. Om't se wol foar it ferstân hiene dat de Cowboys de saak net gewurde litte soene, brochten de Earps harren [[húshâlding]]s neitiid gear yn it Cosmopolitan Hotel, sadat se stipe oaninoar hiene. Op [[28&nbsp;desimber]] [[1881]], [[jûn]]s om likernôch 23.30&nbsp;oere, waard Virgil Earp, by it oerstekken fan 'e strjitte nei it Cosmopolitan Hotel, boppe út in gebou wei fan efteren ôf besketten troch trije [[slûpskutter]]s. Hy rekke [[swierferwûne]] en moast foar de rest fan syn libben it gebrûk fan syn [[earm (anatomy)|lofterearm]] misse, mar nei in perioade fan minnichte dy't hast twa jier duorre, soed er der úteinlings wer boppe-op komme. Neitiid waarden Morgan en Wyatt Earp troch [[U.S. marshal]] Crawley Drake ynsward as help-U.S. marshals. Tsjin [[febrewaris]] [[1882]] wie it foar de Earps sa ûnfeilich wurden yn Tombstone, dat Morgan Lou op 'e [[trein]] sette nei [[Colton (Kalifornje)|Colton]], yn Kalifornje, dêr't syn âldelju op dat stuit wennen. ===Moard=== Op 'e jûn fan [[sneon]] [[18&nbsp;maart]] [[1882]] besocht Morgan Earp de [[foarstelling (opfiering)|opfiering]] fan in [[musical]] yn 'e [[skouboarch]] [[Schieffelin Hall]]. Neitiid gied er mei syn broer Wyatt nei de Campbell & Hatch Biljertsalon, dêr't er in potsje [[biljertsjen|biljerte]] tsjin eigner Bob Hatch, wylst Wyatt, Dan Tipton en Sherman McMaster taseagen. Om 22.50&nbsp;oere skeat in ûnbekende [[slûpskutter]] út in tsjustere [[stege]] wei yn it ljocht fan 'e biljertseal op troch it [[rút]] yn in op 't [[slot (ôfslutingsmeganisme)|slot]] sittende [[doar]] hinne. Morgan Earp waard troffen yn 'e [[side (anatomy)|rjochterside]]. De [[kûgel]] tebrizele syn [[rêchbonke]], ferliet syn [[minsklik lichem|lichem]] fia syn lofterside en ferwûne George A.B. Berry, de foarman fan in pleatslike myn, yn it [[bil (boppeskonk)|bil]]. In oare kûgel miste doel en bleau boppe Wyatt syn holle yn in muorre stykjen. Ferskate mannen hastigen har de stege yn, mar de skutter of skutters wiene al útnaaid en net mear te efterheljen. Wyatt en ferskate oaren bekommeren har om Morgan, mar doe't se besochten en help him oerein, seid er: "Hâld op, ik kin der net oer. Dit is it lêste potsje biljerten dat ik ea spylje sil." Ferskate [[dokter]]s arrivearren, dy't him allegearre ûndersochten, mar fêststelden dat se him net mear helpe koene. Sels dokter [[George Goodfellow]], dy't yn 'e Feriene Steaten rûnom erkend waard as in autoriteit op it mêd fan [[skotwûne]]n yn 'e [[búkholte]], konkludearre dat de wûnen fan Morgan Earp [[dea|fataal]] wiene. Syn broer Virgil en dy syn frou Allie en syn broer James en dy syn frou Bessie waarden derby helle. Morgan waard oerbrocht nei in [[bank (meubel)|bank]] yn in oanbuorjend fertrek dat bedoeld wie foar it spyljen fan [[poker]]. Dêr [[ferstoar]] er minder as in oere nei't er delsketten wie, omjûn troch syn bruorren en [[skoansuster]]s. Hy waard 30&nbsp;jier. It plak fan syn [[ferstjerren]], de Campbell & Hatch Biljertsalon op 'e hoeke fan 4th Street en Allen Street, baarnde twa moanne letter, yn [[maaie]] [[1882]], hielendal ôf by in [[brân]]. ==Neisleep== Nei syn ferstjerren waard Morgan Earp [[ôflizzen (stjergefal)|ôflein]] yn in blau [[pak (klean)|pak]] dat fan Doc Holliday wie. De oare deis, op [[19&nbsp;maart]] [[1882]], brochten de djipdrôven syn [[deakiste]] op 'e [[trein]] yn it plak [[Contention (Arizona)|Contention]]. Dêrwei begelate James Earp it [[stoflik omskot]] fan syn jongere broer nei [[Colton (Kalifornje)|Colton]] yn [[Kalifornje]], dêr't Morgan syn âldelju wennen, en dêr't ek syn [[widdo]] Lou ferbleau. Morgan Earp waard dêr earst [[begroeven]] op it âlde stedsbegraafplak fan Colton by [[Mount Slover]]. Mar yn [[1892]], doe't it [[begraafplak]] in oare bestimming krige, waard er werbegroeven op it Hermosa Cemetery, dêr't er noch altyd rêst. [[File:Grab von Morgan Earp.JPG|right|250px|thumb|It [[grêf]] fan Morgan Earp.]] Syn frou Lou bleau nei Morgan syn dea earst in skoft by syn âldelju yn Colton te wenjen. Trije jier nei syn dea, yn [[1885]], wertroude se mei in Gustav Peters. Se stoar yn [[1894]] yn 'e [[âldens]] fan 39&nbsp;jier yn [[Long Beach (Kalifornje)]]. De moardner of moardners fan Morgan Earp waarden nea pakt. De deis nei de moard lei Marietta Duarte, de frou fan [[Pete Spence]], in lid fan The Cowboys, in ferklearring ôf tsjin har eigen man, foar wa't se omreden fan syn [[húslik geweld]] gjin [[trou|loyaliteit]] fielde. Neffens Duarte soe har man de deis foar de moard mei in oare Cowboy, [[Florentino Cruz|Indian Charlie]] (Florentino Cruz) op 'e [[weranda]] sitten hawwe te praten, doe't Morgan Earp foarby kaam. Spence soe doe tsjin Indian Charlie sein hawwe: "Dat is 'm, dat is 'm!" Dêrop gie Indian Charlie in blokje om sadat er Earp yn 'e mjitte rinne en him goed opnimme koe. De jûns fan 'e moard wie Spence neffens Duarte fan hûs. Om [[midsnacht]] hinne kamen Indian Charlie en in oare Cowboy, [[Frank Stilwell]], by har yn 'e hûs, bewapene mei [[revolver]]s en [[karabyn|karabinen]]. Koart dêrnei kaam ek Spence thús mei Frederick "Fries" Bode en in fyfde, foar Duarte ûnbekende man by him, dy't alle trije [[gewear]]en by har hiene. Se flústeren opwûn ûnderinoar, en de oare moarns sloech Spence Duarte en har mem en [[bedriging (misdriuw)|bedrige]] er har mei de dea as se fertelle soe wat se sjoen hie. Inkele oare [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgen]] seine dat se Frank Stilwell fuortdraven sjoen hiene út 'e stege dêr't de skutter of skutters har opholden. Mar doe't de saak úteinlings foar de [[rjochter]] kaam, hold de [[abbekaat]] foar de beklagen út dat it [[tsjûgenis (strafrjocht)|tsjûgenis]] fan Marietta Duarte inkeld bewearings út 'e twadde hân befette, en dat it boppedat net talitber wie om't in frou net tsjin har eigen man tsjûgje koe. De rjochter wie it dêrmei iens en spriek de beklagen frij. Dêrop joech Pete Spence himsels fuortendaliks oan by [[sheriff]] [[Johnny Behan]] sadat er yn 'e [[sel (finzenis)|sel]] kaam dêr't er foar de Earps ûnberikber wie. Op [[20&nbsp;maart]] [[1882]] waard de noch sterk ferswakke Virgil Earp troch syn broer en guon fan syn freonen op 'e trein nei Kalifornje set. Op it [[spoarstasjon]] yn [[Tucson]] troffen Wyatt-en-dy Frank Stilwell en ferskate oare Cowboys, dy't dêr omhongen mei as skynbere doel om Virgil Earp op te wachtsjen en te fermoardzjen. Nei't de trein mei Virgil en dy syn frou Allie feilich ûnderweis nei Kalifornje wie, gie Wyatt efter Stilwell oan en skeat him dea by wat neffens Wyatt syn eigen beskriuwing fan dat treffen in [[stânrjochtlike eksekúsje]] wie. Fan dat stuit ôf wie Wyatt Earp in sochte man. Mar mei syn maten sette er útein mei in soarte fan privee-oarloch tsjin The Cowboys, dy't bekend waard as de [[Earp Vendetta Ride]]. Dêrby brochten se yn 'e folgjende moannen noch ferskate Cowboys om hals, ûnder wa Indian Charlie. Mar Pete Spence ûntkaam harren. Hy waard yn [[1883]] feroardiele foar [[manslach]] en brocht achttjin moannen troch yn 'e beruchte [[Territoriale Finzenis fan Yuma]]. Hy soe úteinlik yn [[1914]] komme te ferstjerren. ==Keppelings om utens== * {{en}} [http://homepages.rootsweb.com/~gormleym/earp/b56.htm In koarte biografy fan Morgan Earp] * {{en}} [http://www.tombstone1880.com/archives/morgan.htm Grêfskrift yn Tombstone] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Morgan_Earp ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Morgan Earp}} }} {{DEFAULTSORT:Earp, Morgan}} [[Kategory:Wyatt Earp]] [[Kategory:Amerikaansk plysjeman]] [[Kategory:Amerikaansk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Persoan dy't omkommen is by in moardoanslach]] [[Kategory:Persoan yn it Wylde Westen]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ulstersk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1851]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1882]] t31ztev714fdhismn96yu9pyxr4x6j9 0 191736 1229771 2026-05-10T09:59:24Z Ruurd Jorritsma 38557 Nije side 1229771 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks bisteryk | namme = hûpefûgels | ôfbylding = ABUBILLA (Upupa epops).jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Hûpe (Upupa epops'') | takson1 = | namme1 = | takson4 = [[ûnderstamme]]: | namme4 = [[wringedieren]] (''Vertebrata'') | takson5 = [[klasse (taksonomy)|klasse]]: | namme5 = [[fûgels]] (''Aves'') | takson6 = [[ûnderklasse]]: | namme6 = [[moderne fûgels]] (''Neornithes'') | takson7 = [[tuskenklasse]]: | namme7 = [[nijkakigen]] (''Neognathae'') | takson8 = [[boppeskift]]: | namme8 = [[nije fûgels]] (''Neoaves'') | takson9 = ''sûnder rang'': | namme9 = [[lânfûgels]] (''Telluraves'') | takson11 = [[skift]]: | namme11 = [[noashoarnfûgeleftigen]] (''Bucerotiformes'') | takson13 = [[famylje (taksonomy)|famylje]]: | namme13 ='''hûpefûgels''' (''Upupidae'') | takson14 = | namme14 = | takson15 = | namme15 = | beskriuwer, jier = [[William Elford Leach|Leach]], 1820 }} De '''hûpefûgels''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Upupidae'') foarmje in [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[fûgels]] yn it skift fan de [[noashoarnfûgeleftigen]]. De famylje omfettet mar ien skaai, fan de [[hûpen]] (''Upupa''), en twa soarten. De [[hûpe]] (''Upupa epops'') is ek in seldsume briedfûgel yn Nederlân. ==Klassifikaasje== * (famylje) '''hûpefûgels''' (''Upupidae''), 1 skaai: ** (skaai) [[hûpen]] (''Upupa''), 2 soarten: *** [[hûpe]] (''Upupa epops''), Jeropa, Afrika en súdlik-Aazje *** [[Madagaskarhûpe]] (''Upupa marginata'''), Madagaskar. [[Kategory:Fûgelfamylje| ]] [[Kategory:Hûpefûgel]] cjg5m812jes2t7dh9pa36wt62bt6los